Dördüncü Ennead › Psykhē'ye Dair Güçlükler Üzerine… – Psykhē'nin Ölümsüzlüğü Üzerine
4.5.1Psykhē'ye Dair Güçlükler Üzerine III ya da Görme Üzerine
5. İnceleme
Arada hava ya da saydam denen başka bir cisim gibi hiçbir şey yokken görmenin mümkün olup olmadığını incelemeyi ertelemiştik; şimdi bunu incelemeliyiz. Görmenin ve genel olarak hissetmenin bir cisim aracılığıyla olması gerektiği söylendi; çünkü bedenden ayrı olunca psykhē tamamen akılla kavranan âlemdedir. Hissetmek akılla kavranan şeylerin değil, yalnız hissedilir şeylerin kavranışı olduğuna göre, psykhē'nin bir biçimde hissedilir şeylerle temasa geçmesi, onlara benzeyen şeyler aracılığıyla onlarla bir bilgi ya da etkilenme ortaklığı kurması gerekir. Bu yüzden bilgi bedensel organlar aracılığıyla olur. Bu organlar psykhē ile adeta birlikte büyümüş ya da ona bitişik olduğundan, psykhē onlar aracılığıyla hissedilir şeylere adeta onlarla bir olarak yönelir; böylece onlarla bir tür ortak etkilenme doğar. Öyleyse bilinen şeylerle bir temas olması gerekiyorsa, bir tür dokunmayla bilinen şeyler hakkında araştırılacak bir şey yoktur. Görmeye gelince — işitmeyi de sonra ele alacağız —, soru şudur: görmede göz ile renk arasında bir cismin bulunması gerekir mi? Yoksa aradaki cisim ancak araz olarak oradadır, görenlerin görmesine hiçbir katkı yapmaz. Ama toprak gibi yoğun cisimler görmeyi engelliyorsa ve aradakiler inceldikçe daha iyi görüyorsak, aradaki cisimlerin görmeyi engellediği kabul edilebilir; engellemiyorlarsa da yardım etmedikleri söylenebilir. Ama belki etkiyi önce aracı alır ve adeta bir iz taşır. Bunun işareti şudur: önümüzde renge bakan biri olursa o da görür; aracıda bir etkilenme olmasaydı etki bize ulaşmazdı. Yoksa etkilenmeye yatkın olan etkileniyorsa aracının etkilenmesi zorunlu değildir; etkilense bile başka biçimde etkilenir. Nitekim torpil balığı ile el arasındaki kamış, elin etkilendiği şeyden etkilenmez. Yine de orada da kamış ve olta kılı arada olmasaydı el etkilenmezdi. Ama bu da tartışılabilir; çünkü balık ağın içine girdiğinde de balıkçının uyuştuğu söylenir. Görünüşe göre söz, birlikte duyma denen şeye doğru gidiyor. Eğer bir şey, kendisiyle bir benzerliği olduğu için başka bir şeyden birlikte duyarak etkilenmeye yatkınsa, aracı benzemez olduğu için ya etkilenmez ya da aynı biçimde etkilenmez. Öyleyse etkilenmeye yatkın olan, arada hiçbir şey yokken çok daha iyi etkilenir; aracı kendisi de bir etki alabilecek türden olsa bile.
Ἐπεὶ δὲ ὑπερεθέμεθα σκέψασθαι, εἰ μηδενὸς ὄντος μεταξὺ ἔστιν ὁρᾶν, οἷον ἀέρος ἢ ἄλλου του λεγομένου διαφανοῦς σώματος, νῦν σκεπτέον. ὅτι μὲν οὖν διὰ σώματός τινος δεῖ τὸ ὁρᾶν καὶ ὅλως τὸ αἰσθάνεσθαι γίγνεσθαι, εἴρηται: ἄνευ μὲν γὰρ σώματος πάντη ἐν τῷ νοητῷ τὴν ψυχὴν εἶναι. τοῦ δὲ αἰσθάνεσθαι ὄντος ἀντιλήψεως οὐ νοητῶν, ἀλλὰ αἰσθητῶν μόνον, δεῖ πως τὴν ψυχὴν συναφῆ γενομένην τοῖς αἰσθητοῖς διὰ τῶν προσομοίων κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτὰ γνώσεως ἢ παθήματος ποιεῖσθαι. διὸ καὶ δἰ ὀργάνων σωματικῶν ἡ γνῶσις: διὰ γὰρ τούτων οἷον συμφυῶν ἢ συνεχῶν ὄντων οἷον εἰς ἕν πως πρὸς αὐτὰ τὰ αἰσθητὰ ἰέναι, ὁμοπαθείας τινὸς οὕτω πρὸς αὐτὰ γινομένης. εἰ οὖν δεῖ συναφήν τινα πρὸς τὰ γινωσκόμενα γίνεσθαι, περὶ μὲν τῶν ὅσα ἁφῇ τινι γινώσκεται, τί ἄν τις ζητοῖ; περὶ δὲ τῆς ὁράσεως — εἰ δὲ καὶ περὶ τῆς ἀκοῆς, ὕστερον: ἀλλὰ περὶ τοῦ ὁρᾶν, εἰ δεῖ τι μεταξὺ εἶναι σῶμα τῆς ὄψεως καὶ τοῦ χρώματος. ἢ νύττοι κατὰ συμβεβηκὸς ἂν τὸ μεταξὺ σῶμα, συμβάλλεται δὲ οὐδὲν πρὸς ὅρασιν τοῖς ὁρῶσιν. ἀλλ’ εἰ πυκνὰ μὲν ὄντα τὰ σώματα, ὥσπερ τὰ γεηρά, κωλύει ὁρᾶν, ὅσῳ δὲ λεπτότερα ἀεὶ τὰ μεταξύ, μᾶλλον ὁρῶμεν, κωλυτικὰ ἄν τις τοῦ ὁρᾶν τὰ μεταξὺ θείη, ἤ, εἰ οὐ κωλυτικὰ οὐ συνεργὰ ταῦτα ἄν τις εἴποι. ἀλλ’ εἰ τὸ πάθος πρότερον τὸ μεταξὺ παραδέχεται καὶ οἷον τυποῦται: σημεῖον δὲ τό, εἰ καὶ ἔμπροσθέν τις ἡμῶν ἔσται πρὸς τὸ χρῶμα βλέπων, κἀκεῖνον ὁρᾶν: πάθους ἐν τῷ μεταξὺ μὴ γενομένου οὐδ’ ἂν εἰς ἡμᾶς τοῦτο ἀφικνοῖτο. ἢ οὐκ ἀνάγκη τὸ μεταξὺ πάσχειν, εἰ τὸ πεφυκὸς πάσχειν πάσχει, ἤ, εἰ πάσχοι, ἄλλο πάσχει: ἐπεὶ οὐδ’ ὁ κάλαμος ὁ μεταξὺ τῆς νάρκης καὶ τῆς χειρὸς [πάσχει], ὃ πάσχει ἡ χείρ. καὶ μὴν κἀκεῖ, εἰ μὴ μεταξὺ ὁ κάλαμος εἴη καὶ ἡ θρίξ, οὐκ ἂν πάθοι ἡ χείρ. ἢ τοῦτο μὲν καὶ αὐτὸ ἀμφισβητοῖτο ἄν: καὶ γάρ, εἰ ἐντὸς δικτύου γένοιτο, ὁ θηρευτὴς πάσχειν λέγεται τὸ ναρκᾶν. ἀλλὰ γὰρ κινδυνεύει ὁ λόγος ἐπὶ τὰς λεγομένας συμπαθείας ἰέναι. εἰ δὲ τοδὶ ὑπὸ τουδὶ πέφυκε πάσχειν συμπαθῶς τῷ τινα ὁμοιότητα ἔχειν πρὸς αὐτό, οὐκ ἂν τὸ μεταξὺ ἀνόμοιον ὂν πάθοι, ἢ τὸ αὐτὸ οὐκ ἂν πάθοι. εἰ [δὲ] τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον μηδενὸς ὄντος μεταξὺ πάθοι ἂν τὸ πεφυκὸς πάσχειν, κἂν τὸ μεταξὺ τοιοῦτον ᾖ, οἷον καὶ αὐτὸ παθεῖν τι.
4.5.2Görmek, gözün ışığının aradaki ışık yoluyla hissedilir şeye kadar uzanıp onunla birleşmesi gibi bir şeyse, arada bu ışığın bulunması gerekir; bu varsayım böyle bir aracı ister. Ama renkli dayanak cisim bir değişme meydana getiriyorsa, arada hiçbir şey yokken bu değişmenin doğrudan göze gitmesine ne engel olur? Gerçi şimdi, arada bir şey bulunduğunda, gözlerin önündeki şey zorunlu olarak bir biçimde değişir. Görme ışınlarının gözden dışarı aktığını söyleyenler de, ışın yere düşer diye korkmadıkça, arada mutlaka bir şey bulunması gerektiği sonucuna varmazlar; ama ışın ışıktandır ve ışık dümdüz ilerler. Görmeyi havanın direnişine bağlayanlar ise aracıya mutlaka ihtiyaç duyar. Görüntü (eidōlon) taraftarları ise görüntülerin boşluktan geçtiğini söyler ve engellenmesinler diye onlara yer ararlar; arada hiçbir şey olmaması onları daha da az engelleyeceğinden bu varsayıma itiraz etmezler. Görmeyi birlikte duymayla açıklayanlar ise arada bir şey bulunursa daha az göreceğimizi söyleyecekler, çünkü bu şey birlikte duymayı engeller, önüne geçer ve onu bulanıklaştırır. Daha doğrusu, aracı akraba bile olsa, kendisi de etkilendiği ölçüde, onun bu birlikte duymayı her durumda bulanıklaştırdığını söylemek daha tutarlı olur. Nitekim derinliği olan bitişik bir cisim ateşe tutulup yansa bile, derindeki kısmı, ön kısım araya girdiği için daha az etkilenir. Ama tek bir canlının birlikte duyan parçaları söz konusuysa, arada bir şey var diye daha az mı etkilenirler? Belki daha az etkilenirler, ama etkilenme tabiatın istediği ölçüde, orantılı olur; aracı aşırılığı engeller; meğer ki verilen şey aracının hiç etkilenmeyeceği türden olsun. Ama tek bir canlı olduğu için birlikte duyuyorsak, tek bir varlığın içinde ve ona ait olduğumuz için etkileniyorsak, uzaktakini hissettiğimizde neden bir süreklilik bulunması gerekmesin? Yoksa süreklilik ve aracı, canlının sürekli olması gerektiği için vardır; etkilenme ise sürekli olana ancak araz olarak aittir. Aksi hâlde her şeyin her şeyden etkilendiğini söylememiz gerekirdi. Ama bir şey belli bir şeyden, başka bir şey başka bir şeyden etkileniyor ve bu etki aynı değilse, her yerde aracıya ihtiyaç olmaz. Öyleyse biri görmede aracıya ihtiyaç olduğunu söylerse, nedenini de söylemelidir. Çünkü havanın içinden geçen şeyin havayı etkilediği her durumda görülmez; çoğu zaman onu yalnız yarar. Örneğin yukarıdan bir taş düşerse, havanın ona dayanamamasından başka ne olur? Taşın düşmesini karşıt yer değiştirmeyle (antiperistasis) açıklamak da makul değildir, çünkü bu hareket tabiata uygundur; öyle olsaydı ateş de karşıt yer değiştirmeyle yukarı çıkardı. Ama bu saçmadır; çünkü ateş kendi hızlı hareketiyle havanın karşıt yer değiştirmesinden önce davranır. Biri karşıt yer değiştirmenin hız yüzünden hızlandığını söylese bile, bu ancak araz olarak olur, yukarı gidişi açıklamaz; nitekim yukarı doğru hamle, odunlar onu itmediği hâlde odunlardan çıkar. Biz de hareket ederken havayı yararız; bizi iten karşıt yer değiştirme değildir, hava yalnız arkamızdan gelip bizim boşalttığımız yeri doldurur. Öyleyse hava bu tür cisimler için hiç etkilenmeden yarılıyorsa, göze ulaşan eidos'ların yarılmadan geçmesine izin vermesine ne engel olur? Eidos'lar bir akış içinde geçmiyorsa, havanın etkilenmesi ve etkinin, önce havayı etkileyerek onun aracılığıyla bize ulaşması için ne zorunluluk var? Hissetmemiz havanın önce etkilenmesiyle olsaydı, görülen şeyin kendisine bakarak görmezdik; hissi, ısınmada olduğu gibi, yanı başımızdakinden alırdık. Isınmada ısıtan uzaktaki ateş değil, ısınmış olan yakındaki hava gibi görünür; çünkü bu dokunmayla olur, görülen şeylerde ise dokunma yoktur. Bu yüzden hissedilir şey gözün üstüne konunca görülmez; aracının aydınlanması gerekir, çünkü hava karanlıktır. Hava karanlık olmasaydı belki ışığa da ihtiyaç olmazdı; çünkü karanlık görmeye engel olduğundan ışıkla yenilmesi gerekir. Belki de göze yaklaştırılan şey, havanın ve kendisinin gölgesini taşıdığı için görülmez.
εἰ μὲν οὖν τοιοῦτόν ἐστι τὸ ὁρᾶν, οἷον τὸ τῆς ὄψεως φῶς συνάπτειν πρὸς τὸ φῶς μέχρι τοῦ αἰσθητοῦ, δεῖ μεταξὺ τοῦτο εἶναι τὸ φῶς, καὶ ἡ ὑπόθεσις αὕτη τὸ μεταξὺ τοῦτο ζητεῖ: εἰ δὲ τροπὴν ἐργάζεται τὸ ὑποκείμενον σῶμα κεχρωσμένον, τί κωλύει τὴν τροπὴν εὐθὺς πρὸς τὸ ὄμμα ἰέναι μηδενὸς ὄντος μεταξύ; εἰ καὶ νῦν ἐξ ἀνάγκης ὅτε ἐστὶ τρέπεταί πως τὸ τῶν ὀμμάτων πρόσθεν κείμενον. καὶ οἱ ἐκχέοντες δὲ τὰς ὄψεις οὐκ ἂν ἔχοιεν ἀκολουθοῦν τὸ πάντως μεταξύ τι εἶναι, εἰ μὴ φοβοῖντο, μὴ πέσοι ἡ ἀκτίς: ἀλλὰ φωτός ἐστι καὶ τὸ φῶς εὐθυποροῦν. οἱ δὲ τὴν ἔνστασιν αἰτιώμενοι δέοιντο ἂν πάντως τοῦ μεταξύ. οἱ δὲ τῶν εἰδώλων προστάται διὰ τοῦ κενοῦ λέγοντες διιέναι χώραν ζητοῦσιν, ἵνα μὴ κωλυθῇ: ὥστε, εἰ ἔτι μᾶλλον οὐ κωλύσει τὸ μηδὲν εἶναι μεταξύ, οὐκ ἀμφισβητοῦσι τῇ ὑποθέσει. ὅσοι δὲ συμπαθείᾳ τὸ ὁρᾶν λέγουσιν, ἧττον μὲν ὁρᾶν φήσουσιν, εἴ τι μεταξὺ εἴη, ᾗ κωλύει καὶ ἐμποδίζει καὶ ἀμυδρὰν ποιεῖ τὴν συμπάθειαν: μᾶλλον δὲ ἀκόλουθον λέγειν ποιεῖν πάντως ἀμυδρὰν καὶ τὸ συγγενές, ᾗ καὶ αὐτὸ πάσχον. καὶ γὰρ εἰ σῶμα συνεχὲς ἐν βάθει ἐκ προσβολῆς πυρὸς καίοιτο, ἀλλὰ τὸ ἐν βάθει αὐτοῦ τῇ προσβολῇ τοῦ πρόσθεν ἧττον ἂν πάσχοι. ἀλλ’ εἰ ζῴου ἑνὸς μόρια εἴη συμπαθῆ, ἆῤ ἂν ἧττον πάθοι, ὅτι μεταξύ τί ἐστιν; ἢ ἧττον μὲν ἂν πάθοι, σύμμετρον δ’ ἂν εἴη τὸ πάθος, ὅσον ἐβούλετο ἡ φύσις, κωλύοντος τὸ ἄγαν τοῦ μεταξύ: εἰ μή που τοιοῦτον εἴη τὸ διδόμενον, ὥστε ὅλως τὸ μεταξὺ μὴ πάσχειν. ἀλλ’ εἰ συμπαθὲς τῷ ἓν ζῷον εἶναι καὶ ἡμεῖς πάσχομεν, ὅτι ἐν ἑνὶ καὶ ἑνός, πῶς οὐ δεῖ, ὅταν τοῦ πόρρω αἴσθησις ᾖ, συνέχειαν εἶναι; ἢ τὴν συνέχειαν καὶ τὸ μεταξὺ διὰ τὸ τὸ ζῷον δεῖν συνεχὲς εἶναι, τὸ δὲ πάθος κατὰ συμβεβηκὸς συνεχοῦς, ἢ πᾶν ὑπὸ παντὸς φήσομεν πάσχειν. εἰ δὲ τόδε μὲν ὑπὸ τοῦδε, ἄλλο δὲ ὑπ’ ἄλλου οὐ τὸ αὐτό, οὐκ ἂν δέοιτό τις τοῦ μεταξὺ πανταχοῦ. εἰ οὖν ἐπὶ ὄψεως λέγοι τις δεῖσθαι, διὰ τί φατέον: ἐπεὶ οὐδὲ πανταχοῦ φαίνεται τὸ δἰ ἀέρος ἰὸν πάσχειν ποιοῦν τὸν ἀέρα, ἀλλ’ ἢ μόνον διαιρεῖν: οἷον λίθος εἰ ἄνωθεν πίπτοι, τί ἄλλο ἢ οὐχ ὑπομένει ὁ ἀήρ; ἐπεὶ οὐδὲ τῇ ἀντιπεριστάσει εὔλογον κατὰ φύσιν οὔσης τῆς φορᾶς: ἐπεὶ οὕτω καὶ τὸ πῦρ ἄνω τῇ ἀντιπεριστάσει: ἀλλ’ ἄτοπον: φθάνει γὰρ τὸ πῦρ τῇ αὑτοῦ κινήσει ταχείᾳ οὔσῃ τὴν ἀντιπερίστασιν τοῦ ἀέρος. εἰ δ’ ὑπὸ τοῦ τάχους ταχύνεσθαί τις τὴν ἀντιπερίστασίν φησιν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς ἂν γίνοιτο, οὐκ εἰς τὸ ἄνωθεν: ἐπεὶ καὶ ἀπὸ τῶν ξύλων ἡ ὁρμὴ πρὸς τὸ ἄνω οὐκ ὠθούντων: καὶ ἡμεῖς δὲ κινούμενοι τέμνομεν τὸν ἀέρα, καὶ οὐχ ἡ ἀντιπερίστασις ὠθεῖ, πληροῖ δὲ μόνον ἐφεπόμενος τὸ παῤ ἡμῶν κενούμενον. εἰ οὖν τοῖς σώμασι διίσταται τοῖς τοιούτοις μηδὲν παθών, τί κωλύει καὶ ἄνευ διαστάσεως συγχωρεῖν παριέναι τοῖς εἰς ὄψιν εἴδεσιν; εἰ δὲ μηδὲ πάρεισιν ὡς ἐν ῥοῇ τὰ εἴδη, τίς πάσχειν ἀνάγκη καὶ δἰ αὐτοῦ τὸ πάθος πρὸς ἡμᾶς τῷ προπαθεῖν ἰέναι; εἰ γὰρ τῷ προπαθεῖν τὸν ἀέρα ἡ αἴσθησις ἡμῖν, οὐκ ἂν πρὸς αὐτὸ βλέποντες τὸ ὁρώμενον εἴδομεν, ἀλλ’ ἐκ τοῦ παρακειμένου ἔσχομεν ἂν τὴν αἴσθησιν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ θερμαίνεσθαι. ἐκεῖ γὰρ οὐ τὸ πόρρωθεν πῦρ, ἀλλ’ ὁ ἀὴρ ὁ παρακείμενος θερμανθεὶς θερμαίνειν δοκεῖ: ἁφῇ γὰρ τοῦτο, ἐν δὲ τοῖς ὁράμασιν οὐχ ἁφῇ: ὅθεν οὐδ’ ἐπιτεθὲν τῷ ὄμματι τὸ αἰσθητὸν ὁρᾶν ποιεῖ, ἀλλὰ φωτισθῆναι δεῖ τὸ μεταξύ, ὅτι σκοτεινὸν ὁ ἀήρ. μὴ ὄντος δὲ τούτου σκοτεινοῦ οὐδ’ ἂν ἐδέησε φωτὸς ἴσως. τὸ γὰρ σκοτεινὸν ἐμπόδιον ὂν τοῦ ὁρᾶν δεῖ κρατηθῆναι τῷ φωτί. τάχα δὲ καὶ προσαχθὲν τῇ ὄψει οὐχ ὁρᾶται, ὅτι σκιὰν φέρει τὴν τοῦ ἀέρος καὶ τὴν αὑτοῦ.
4.5.3Görülen şeyin eidos'unu, havanın etkilenmesiyle, adeta bir aktarma yoluyla görmediğimizin en büyük delili şudur: geceleyin karanlıkta ateş, yıldızlar ve onların şekilleri görülür. Kimse eidos'ların karanlığın içinde oluşup göze böyle bağlandığını söyleyemez; yoksa ateş kendi eidos'unu parlatınca karanlık kalmazdı. Nitekim karanlık çok koyuyken, yıldızlar gizlenmiş ve onlardan gelen ışık parlamıyorken, işaret ateşlerinden ve gemilere işaret veren kulelerden ateş görülür. Biri hissin tanıklığına karşı çıkıp bu durumlarda da ateşin havadan geçtiğini söylese bile, o zaman gözün ateşin kendisini, olduğu gibi parlak hâliyle değil, havadaki soluk izini kavraması gerekirdi. Arada karanlık varken öte taraftaki şey görülüyorsa, arada hiçbir şey yokken çok daha iyi görülür. Ama şuna dikkat edilebilir: belki arada hiçbir şey olmayınca görmek mümkün olmaz; arada hiçbir şey olmadığı için değil, canlının bu şeylerle birlikte duyması ve parçaların bir olmaları sayesinde birbirleriyle birlikte duyması ortadan kalktığı için. Çünkü her türlü hissetme, bu bütünün kendi kendisiyle birlikte duyan bir canlı olmasına dayanıyor gibidir. Böyle olmasaydı bir şey başka bir şeyin gücünden, hele uzaktakinin gücünden nasıl pay alırdı? Şunu da incelemek gerekir: başka bir kozmos, bu kozmosa katkıda bulunmayan başka bir canlı olsaydı ve göğün sırtında bir göz bulunsaydı, bu göz o kozmosu uygun bir uzaklıktan görebilir miydi, yoksa onunla hiçbir ilişkisi olmaz mıydı? Ama bunu sonra ele alacağız. Şimdi görmenin aracının etkilenmesiyle olmadığına şu da delil gösterilebilir: hava etkilenseydi herhalde bedensel olarak etkilenmesi gerekirdi; bu da balmumunda bir iz oluşması gibi bir şeydir. O zaman görülen şeyin her bir kısmı havanın bir parçasına iz olarak basılmalıydı; dolayısıyla göze değen hava parçası da ancak gözbebeğinin görülen şeyden kendine düşen parçayı alabileceği büyüklükte olurdu. Oysa şimdi görülen şeyin tamamı görülür; havada bulunan herkes, ister karşıdan ister uzak yanlardan, ister yakından ister arkadan, önlerine bir şey girmedikçe onu görür. Demek ki havanın her parçası görülen yüzün tamamını taşır; bu da bir cismin etkilenmesiyle değil, daha büyük, psykhē'ye ait zorunluluklarla, birlikte duyan tek bir canlının zorunluluklarıyla olur.
μέγιστον δὲ μαρτύριον τοῦ μὴ διὰ τοῦ ἀέρος παθόντος τὸ εἶδος τοῦ αἰσθητοῦ ὁρᾶν ὥσπερ διαδόσει τὸ νύκτωρ ἐν σκότῳ πῦρ τε καὶ τὰ ἄστρα ὁρᾶσθαι καὶ τὰς τούτων μορφάς. οὐ γὰρ δὴ φήσει τις ἐν τῷ σκοτεινῷ τὰ εἴδη γενόμενα οὕτω συνάψασθαι ἢ οὐκ ἂν ἦν σκότος τοῦ πυρὸς ἐλλάμψαντος τὸ αὑτοῦ εἶδος. ἐπεὶ καὶ πάνυ πολλοῦ σκότου ὄντος καὶ κεκρυμμένων καὶ τῶν ἄστρων ʽκαὶ τοῦ πυρὸσ̓ καὶ τοῦ φωτὸς τοῦ παῤ αὐτῶν μὴ ἐλλάμποντος ἐκ τῶν φρυκτωρίων ὁρᾶται τὸ πῦρ, καὶ ἐκ τῶν πύργων τῶν ταῖς ναυσὶ σημαινόντων. εἰ δὲ καὶ διιέναι τις λέγοι καὶ ἐν τούτοις τὸ πῦρ ἐναντιούμενος τῇ αἰσθήσει, ἐχρῆν τὴν ὄψιν τοῦ ἀμυδροῦ τοῦ ἐν τῷ ἀέρι ποιεῖσθαι τὴν ἀντίληψιν, οὐκ ἐκείνου αὐτοῦ, οἷόν ἐστιν ἐναργές. εἰ δὲ μεταξὺ σκότου ὄντος ὁρᾶται τὸ ἐπέκεινα, πολλῷ μᾶλλον μηδενός. ἀλλ’ ἐκείνῳ ἄν τις ἐπιστήσειε, μὴ τῷ μεταξὺ μηδενὶ οὐκ ἔσται ὁρᾶν, οὐχ ὅτι μηδέν ἐστι μεταξύ, ἀλλ’ ὅτι ἡ συμπάθεια τοῦ ζῴου ἀναιρεῖται πρὸς αὐτὰ καὶ ἡ πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν τῷ ἓν εἶναι. τούτῳ γὰρ ἔοικε καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι ὁπωσοῦν εἶναι, ὅτι συμπαθὲς ζῷον τόδε τὸ πᾶν ἑαυτῷ. εἰ γὰρ μὴ τοῦτο, πῶς ἂν ἄλλο ἄλλου τῆς δυνάμεως μετελάμβανε καὶ μάλιστα τῆς πόρρω; τοῦτο δὴ ἐπισκεπτέον, εἰ ἄλλος κόσμος ἦν καὶ ἄλλο ζῷον μὴ συντελοῦν πρὸς τοῦτο καὶ ὄψις ἦν ἐπὶ τοῖς νώτοις τοῦ οὐρανοῦ, εἰ ἐθεάσατο ἐκεῖνον ἐκ διαστήματος συμμέτρου, ἢ οὐδὲν ἂν εἴη πρὸς ἐκεῖνον τούτῳ. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὕστερον. νῦν δὲ κἀκεῖνο ἄν τις μαρτύραιτο εἰς τὸ μὴ τῷ πάσχειν τὸ μεταξὺ τούτῳ τὸ ὁρᾶν γίνεσθαι. εἰ γὰρ δὴ πάσχοι τὸ τοῦ ἀέρος, σωματικῶς δήπουθεν ἀνάγκη πάσχειν: τοῦτο δέ ἐστιν οἷον ἐν κηρῷ τύπον γενέσθαι. μέρος δὴ δεῖ τοῦ ὁρατοῦ καθ̓ ἕκαστον μόριον τυποῦσθαι: ὥστε καὶ τὸ συναφὲς τῇ ὄψει μόριον τοσοῦτον, ὅσον καὶ ἡ κόρη τὸ καθ̓ αὑτὸ μόριον τοῦ ὁρατοῦ δέχοιτο ἄν. νῦν δὲ πᾶν τε ὁρᾶται καὶ ὅσοι ἐν τῷ ἀέρι, κατά τε τὸ καταντικρὺ ἔκ τε πλαγίων ἐπὶ πολὺ ὁρῶσιν ἐγγύς τε καὶ κατόπιν οὐκ ἐπιπροσθούμενοι: ὥστε ἕκαστον μόριον τοῦ ἀέρος ὅλον οἷον τὸ πρόσωπον τὸ ὁρώμενον ἔχειν, τοῦτο δὲ οὐ κατὰ σώματος πάθημα, ἀλλὰ κατὰ μείζους καὶ ψυχικὰς καὶ ζῴου ἑνὸς συμπαθοῦς ἀνάγκας.
4.5.4Peki gözün ışığının, gözün çevresindeki ışıkla birleşip hissedilir şeye kadar uzanması nasıl olur? Önce şunu söyleyelim: bu, aradaki havaya ihtiyaç duymaz; meğer ki ışığın havasız olamayacağı söylensin — o zaman hava araz olarak aracı olur. Işığın kendisi ise etkilenmeden aracı olur; burada hiçbir etkilenmeye gerek yoktur, ama yine de bir aracıya gerek vardır. Işık cisim değilse, bir cisme de gerek yoktur. Göz de aracı olan yabancı ışığa düpedüz görmek için değil, uzağı görmek için ihtiyaç duyar. Işığın havasız olup olamayacağını sonra ele alacağız; şimdi şunu incelemeliyiz. Bu birleşen ışık psykhē'li hâle geliyorsa, psykhē onun içinden geçiyor ve onda bulunuyorsa — tıpkı gözün içindeki ışıkta olduğu gibi —, kavrarken, yani görürken aradaki ışığa hiç ihtiyaç olmaz; görme dokunmaya benzer: görme gücü ışığın içinde kavrar, aracı hiçbir şekilde etkilenmez, göz oraya doğru bir gidiş yapar. O zaman şunu araştırmak gerekir: gözün oraya gitmesi, arada bir mesafe bulunduğu için mi gereklidir, yoksa mesafede bir cisim bulunduğu için mi? Mesafede bir cisim bulunduğu içinse, araya giren bu cisim kaldırılınca görecektir. Düpedüz mesafe olduğu içinse, görülen şeyin tabiatını tembel ve hiçbir şey yapmayan bir şey olarak varsaymak gerekir. Ama bu mümkün değildir. Çünkü dokunma bir şeyin yakında olduğunu söyleyip ona dokunmakla kalmaz; dokunulan şeyin farklılıklarından etkilenerek onları bildirir; araya bir şey girmeseydi uzaktakini de hissederdi. Nitekim aradaki hava ile biz ateşi aynı anda hissederiz; havanın önce ısınmasını beklemeyiz. Hatta katı cisim havadan daha çok ısınır; demek ki ısı havanın içinden geçerek gelir, ama hava sayesinde gelmez. Öyleyse bir şeyin etki etme gücü, ötekinin de nasıl olursa olsun etkilenme gücü varsa, etki edebileceği şeye etki etmek için neden başka bir aracıya ihtiyaç duysun? Bu, bir engele ihtiyaç duymak olurdu. Nitekim güneşin ışığı gelirken de önce havanın, sonra bizim hissetmemiz gerekmez; ikisi aynı anda olur. Hatta ışık daha göze yaklaşmadan, başka bir yerdeyken çoğu zaman görürüz; demek ki hava etkilenmeden görürüz: arada etkilenmemiş hava vardır ve gözün birleşmesi gereken ışık henüz gelmemiştir. Geceleyin yıldızları ya da genel olarak ateşi görmemizi de bu varsayımla açıklamak güçtür. Psykhē kendi yerinde kalıyor da ulaşmak için ışığa bir değnek gibi ihtiyaç duyuyorsa, kavrama zorlamalı olurdu: ışık direnç gösterip gerilmiş olurdu, hissedilir şeyin de renk olarak kendisinin direnç göstermesi gerekirdi; çünkü bir araçla dokunmalar böyle olur. Ayrıca o şey önceden, arada hiçbir şey yokken yakına gelmiş olmalıydı; çünkü araçla dokunma ancak sonradan bilgi verir, hafızada, hatta daha çok kıyasta olduğu gibi; ama burada durum böyle değildir. Hissedilir şeye yönelen ışığın etkilenip sonra bu etkiyi göze kadar aktarması gerekiyorsa, bu varsayım, aracının önce hissedilir şey tarafından değiştirildiğini söyleyen varsayımla aynı olur; ona karşı güçlükler başka yerde de dile getirildi.
ἀλλὰ τὸ συναφὲς τῆς ὄψεως φῶς πρὸς τὸ περὶ τὴν ὄψιν καὶ μέχρι τοῦ αἰσθητοῦ πῶς; ἢ πρῶτον μὲν τοῦ μεταξὺ ἀέρος οὐ δεῖται, εἰ μὴ ἄρα τὸ φῶς οὐκ ἂν ἀέρος ἄνευ λέγοιτο — οὕτω δὲ τοῦτο μεταξὺ κατὰ συμβεβηκός — αὐτὸ δὲ ἂν εἴη μεταξὺ οὐ πάσχον, οὐδ’ ὅλως πάθους ἐνταῦθα δεῖ, ἀλλ’ ὅμως τοῦ μεταξύ: εἰ δὲ τὸ φῶς οὐ σῶμα, οὐ σώματος. καὶ δὴ οὐ πρὸς τὸ ὁρᾶν ἁπλῶς δέοιτο ἂν τοῦ φωτὸς τοῦ ἀλλοτρίου καὶ μεταξὺ ἡ ὄψις, ἀλλὰ πρὸς τὸ πόρρω ὁρᾶν. τὸ μὲν οὖν εἰ τὸ φῶς γένοιτο [ἂν] ἄνευ τοῦ ἀέρος, ὕστερον: νῦν δὲ ἐκεῖνο σκεπτέον. εἰ μὲν γὰρ τὸ φῶς τοῦτο τὸ συναφὲς ἔμψυχον γίνεται, καὶ ἡ ψυχὴ δἰ αὐτοῦ φερομένη καὶ ἐν αὐτῷ γιγνομένη, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ ἔνδον, ἐν τῷ ἀντιλαμβάνεσθαι δήπουθεν, ὅπερ ἐστὶν ὁρᾶν, οὐδὲν ἂν δέοιτο τοῦ μεταξὺ φωτός, ἀλλ’ ἁφῇ ἔσται ἐοικὸς τὸ ὁρᾶν, τῆς ὁρατικῆς δυνάμεως ἐν φωτὶ ἀντιλαμβανομένης πάσχοντος οὐδὲν τοῦ μεταξύ, ἀλλὰ γίνεται τῆς ὄψεως φορὰ ἐκεῖ. οὗ δὴ ζητητέον, πότερα τῷ διάστημά τι εἶναι ἐκεῖ δεῖ πορευθῆναι τὴν ὄψιν ἢ τῷ σῶμά τι εἶναι ἐν τῷ διαστήματι. καὶ εἰ μὲν τῷ σῶμα ἐν τῷ διαστήματι εἶναι, τὸ διεῖργον εἰ ἀφαιρεθείη τοῦτο, ὄψεται: εἰ δ’ ὅτι διάστημα ἁπλῶς, ἀργὴν δεῖ ὑποθέσθαι τὴν τοῦ ὁρατοῦ φύσιν καὶ οὐδὲν δρῶσαν ὅλως. ἀλλ’ οὐχ οἷόν τε: οὐ γὰρ μόνον ἡ ἁφὴ ὅτι ἐγγύς τι λέγει καὶ ἅπτεται, ἀλλὰ τὰς τοῦ ἁπτοῦ πάσχουσα ἀπαγγέλλει διαφοράς, καὶ εἰ μὴ διείργοι τι, κἂν τοῦ πόρρω ᾔσθετο. ἅμα γὰρ ὁ ἀὴρ ὁ μεταξὺ καὶ ἡμεῖς πυρὸς αἰσθανόμεθα οὐκ ἀναμείναντες θερμανθῆναι ἐκεῖνον. μᾶλλον γοῦν τὸ σῶμα θερμαίνεται τὸ στερεὸν ἢ ὁ ἀήρ: ὥστε δἰ αὐτοῦ μᾶλλον, ἀλλ’ οὐ δἰ αὐτόν. εἰ οὖν ἔχει δύναμιν εἰς τὸ δρᾶν, τὸ δὲ εἰς τὸ πάσχειν καὶ ὁπωσοῦν, διὰ τί ἄλλου δεῖται μέσου εἰς ὃ δύναται πρὸς τὸ ποιῆσαι; τοῦτο γὰρ ἐμποδίου ἐστὶ δεῖσθαι. ἐπεὶ καὶ ὅταν τὸ φῶς προσίῃ τὸ τοῦ ἡλίου, οὐ πρότερον δεῖ τὸν ἀέρα εἶτα καὶ ἡμᾶς [αἰσθάνεσθαι], ἀλλ’ ἅμα, καὶ πρὶν ἐγγὺς τῆς ὄψεως γενέσθαι πολλάκις ὄντος ἀλλαχοῦ, ὡς μὴ παθόντος τοῦ ἀέρος ἡμᾶς ὁρᾶν, μεταξὺ ὄντος τοῦ μὴ πεπονθότος καὶ τοῦ φωτὸς μήπω ἐληλυθότος, πρὸς ὃ δεῖ τὴν ὄψιν συνάψαι. ἐπεὶ καὶ τὸ τῆς νυκτὸς ὁρᾶν τὰ ἄστρα ἢ ὅλως πῦρ χαλεπὸν ταύτῃ τῇ ὑποθέσει ἀπευθῦναι. εἰ δὲ μένει μὲν ἡ ψυχὴ ἐφ̓ ἑαυτῆς, φωτὸς δὲ δεῖται ὥσπερ βακτηρίας πρὸς τὸ φθάσαι, ἔδει τὴν ἀντίληψιν βίαιον καὶ ἀντερείδοντος εἶναι καὶ τεταμένου τοῦ φωτός, καὶ τὸ αἰσθητόν, ᾗ χρῶμα, ἀντιτυποῦν καὶ αὐτὸ εἶναι: οὕτω γὰρ διὰ μέσου αἱ ἁφαί. εἶτα καὶ πρότερον ἐγγὺς γέγονε μηδενὸς μεταξὺ ὄντος τότε: οὕτω γὰρ ὕστερον τὸ διὰ μέσου ἅπτεσθαι ποιεῖ τὴν γνῶσιν, οἷον τῇ μνήμῃ καὶ ἔτι μᾶλλον συλλογισμῷ: νῦν δὲ οὐχ οὕτως. ἀλλ’ εἰ παθεῖν δεῖ τὸ πρὸς τὸ αἰσθητὸν φῶς, εἶτα διαδοῦναι μέχρις ὄψεως, ἡ αὐτὴ γίνεται ὑπόθεσις τῇ ὑπὸ τοῦ αἰσθητοῦ τὸ μεταξὺ πρότερον τρεπούσῃ, πρὸς ἣν ἤδη καὶ ἐν ἄλλοις ἠπόρηται.
4.5.5İşitmeye gelince, burada şunu mu kabul etmeliyiz: sesi çıkaran şey yanındaki havaya ilk hareketi verir, hava bu etkiyi alır, kulağa kadar uzanan hava da aynı etkiyi aldığı için ses böylece hisse ulaşır? Yoksa aracı yalnız arada bulunduğu için araz olarak mı oradadır; aracı kaldırılsa da ses bir kez meydana geldiğinde, örneğin iki cisim çarpıştığında, his hemen bize ulaşır mı? Yoksa ilk vuruş için havaya gerek vardır, ama oradan sonra aracı başka bir biçimde iş görür. Burada sesin asıl sahibi hava gibi görünür. Çünkü iki cisim çarpıştığında, birbirlerine hızla yaklaşırlarken aralarında vurulup dışarı itilen hava, vurarak bu etkiyi kulaklara ve işitmeye kadar art arda gelen havaya aktarmasaydı, en başta hiç ses olmazdı. Ama sesin sahibi havaysa ve vuruş onun hareket etmesinden doğuyorsa, seslerin ve gürültülerin farklılıkları nereden gelir? Tunç tunca vurunca başka, başka bir şeye vurunca başka ses verir; başka şeyler de başka sesler çıkarır. Oysa hava birdir, ondaki vuruş da birdir; çünkü farklar yalnız büyüklük ve küçüklükten ibaret değildir. Havaya bir vuruş geldiği için ses meydana geldiyse, bunun havanın hava olmasından ileri gelmediğini söylemeli. Çünkü hava ancak katı bir cismin duruşunu kazandığında, dağılmadan önce katı bir şey gibi kaldığında ses verir. Öyleyse çarpışan şeyler ve çarpışma yeterlidir; ses de hisse ulaşan bu vuruştur. Canlıların içindeki sesler de buna tanıklık eder: bunlar havada değil, bir şeyin başka bir şeye çarpıp vurmasıyla olur; örneğin arada hava yokken birbirine sürtünen kemiklerin bükülürken çıkardığı sesler ve gıcırtılar. Ama bu konudaki güçlük burada kalsın; çünkü burada da araştırma, görme için söylenene benzer bir hâl aldı: işitmedeki etkilenme de bir canlıdaki gibi bir tür birlikte hissetmedir.
περὶ δὲ τοῦ ἀκούειν ἆρα ἐνταῦθα συγχωρητέον πάσχοντος τοῦ ἀέρος τὴν κίνησιν τὴν πρώτην τὸν παρακείμενον ὑπὸ τοῦ τὸν ψόφον ποιοῦντος τῷ τὸν μέχρι ἀκοῆς ἀέρα πάσχειν τὸ αὐτὸ οὕτως εἰς αἴσθησιν ἀφικνεῖσθαι, ἢ κατὰ συμβεβηκὸς μὲν τὸ μεταξὺ τῷ παρεῖναι ἐν μέσῳ, ἀναιρεθέντος δὲ τοῦ μεταξύ, ἅπαξ δὲ γενομένου τοῦ ψόφου, οἷον συμβαλόντων δύο σωμάτων, εὐθέως ἀπαντᾶν πρὸς ἡμᾶς τὴν αἴσθησιν; ἢ καὶ δεῖ μὲν ἀέρος τὴν πρώτην τοῦ πληττομένου, τὸ δὲ ἐντεῦθεν ἤδη ἄλλως τὸ μεταξύ. ἐνταῦθα μὲν γὰρ δοκεῖ κύριος εἶναι ὁ ἀὴρ τοῦ ψόφου: μὴ γὰρ ἂν μηδὲ τὴν ἀρχὴν γενέσθαι ψόφον δύο σωμάτων συρραγέντων, εἰ μὴ ὁ ἀὴρ πληγεὶς ἐν τῇ ταχείᾳ συνόδῳ αὐτῶν καὶ ἐξωσθεὶς πλήξας ἔδωκε τῷ ἐφεξῆς μέχρις ὤτων καὶ ἀκοῆς. ἀλλ’ εἰ ὁ ἀὴρ κύριος τοῦ ψόφου καὶ τούτου κινηθέντος ἡ πληγή, παρὰ τί ἂν εἶεν αἱ διαφοραὶ τῶν φωνῶν καὶ τῶν ψόφων; ἄλλο γὰρ ἠχεῖ χαλκὸς πρὸς χαλκὸν ἢ πρὸς ἄλλο, ἄλλο δὲ ἄλλο: ὁ δὲ ἀὴρ εἷς καὶ ἡ ἐν αὐτῷ πληγή: οὐ γὰρ μόνον τῷ μεγάλῳ καὶ τῷ μικρῷ διαφοραί. εἰ δ’ ὅτι πρὸς ἀέρα γενομένη πληγὴ ψόφον ἐποίησεν, οὐχ ᾗ ἀὴρ φατέον: τότε γὰρ φωνεῖ, ὅταν στάσιν λάβῃ στερεοῦ σώματος, πρὶν χυθῆναι μένων ὥσπερ στερεόν τι: ὥστε ἀρκεῖν τὰ συγκρούοντα καὶ τὴν σύρρηξιν καὶ ταύτην τὴν πληγὴν εἶναι τὸν ψόφον εἰς αἴσθησιν ἐλθοῦσαν: μαρτυρεῖν δὲ καὶ τοὺς ἔνδον ἤχους τῶν ζῴων οὐκ ἐν ἀέρι, ἀλλὰ συγκρούσαντος καὶ πλήξαντος ἄλλο ἄλλου: οἷον καὶ ὀστῶν κάμψεις πρὸς ἄλληλα παρατριβομένων ἀέρος μὴ ὄντος μεταξὺ καὶ πρίσεις. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτου ἠπορήσθω ὁμοίου ἤδη καὶ ἐνταῦθα τοῦ ζητήματος γενομένου, ὅπερ ἐλέγετο ἐπὶ τῆς ὄψεως εἶναι, συναισθήσεώς τινος ὡς ἐν ζῴῳ καὶ τοῦ κατὰ τὴν ἀκοὴν πάθους ὄντος.
4.5.6Peki hava olmasa da ışık olabilir mi? Örneğin güneş cisimlerin yüzeyini aydınlatırken arada boşluk olsa? Şimdi de aracı, yalnız orada bulunduğu için araz olarak aydınlanır. Ama denebilir ki öteki şeyler havanın etkilenmesi yüzünden aydınlanıyorsa, ışığın varlığı da havaya bağlıdır; çünkü ışık havanın bir hâlidir; etkilenecek olan yoksa hâl de olmaz. Önce şunu söyleyelim: ışık asıl olarak havaya ait değildir, havaya hava olduğu için de ait değildir. Çünkü ışık, ateşten ve parlak olan her cismin kendisine aittir; bazı taşların da ışıklı bir rengi vardır. Peki böyle bir renge sahip olandan başka bir şeye giden ışık, o başka şey olmadan da var olabilir mi? Işık yalnız bir keyfiyetse, bir şeyin keyfiyetiyse, her keyfiyet bir dayanakta bulunduğundan ışığın da içinde bulunacağı bir cisim aramak gerekir. Ama başka bir şeyden gelen bir etkinlikse, bitişikte bir cisim yokken, arada adeta bir boşluk varken — böyle bir şey mümkünse — neden var olmasın ve öte tarafa da ulaşmasın? Gerilmiş bir şey olduğuna göre, bir şeyin üstünde taşınmadan neden geçip gitmesin? Düşebilecek türden bir şey olsa bile aşağı inecektir. Çünkü onu aydınlatandan çekip ilerlemeye zorlayan şey ne hava olacaktır ne de genel olarak aydınlanan şey. Işık, mutlaka başka bir şeyin üzerinde bulunması gereken bir araz değildir; etkilenecek bir şeyin bulunmasını gerektiren, başka bir şeyin hâli de değildir. Öyle olsaydı, geldiği yerde kalması gerekirdi; oysa şimdi gider; demek ki gelebilir de. Peki nereye? Yalnız bir yerin bulunması yeterlidir. Yoksa böylece güneşin cismi kendinden çıkan etkinliği kaybedecek mi? Işık buydu. Böyleyse ışık hiçbir şeyin ışığı olmayacak. Ama etkinlik bir dayanaktan çıkar, bir dayanağa gitmez; dayanak bulunursa onda bir etkilenme olabilir. Hayat, psykhē'nin etkinliği olarak, bir şey, örneğin beden bulunduğunda onu etkileyen bir etkinliktir, beden bulunmadığında da vardır; ışık da parlak olanın bir etkinliğiyse, onda da böyle olmasına ne engel var? Şimdi de havanın karanlığı ışığı doğurmaz; tersine, hava toprakla karıştığı için karanlık olur ve gerçekten saf değildir. Bu yüzden karanlık havanın ışığı doğurduğunu söylemek, bir şeyin acıyla karışınca tatlı olduğunu söylemeye benzer. Biri ışığın havanın bir değişmesi olduğunu söylerse, şunu söylemeli: o zaman havanın kendisinin de bu değişmeyle değişmesi, karanlık yanının başkalaşıp karanlık olmaktan çıkması gerekirdi. Oysa hava, hiçbir şeyden etkilenmemiş gibi olduğu gibi kalır. Hâl ise kimin hâliyse ona ait olmalıdır. Demek ki ışık havanın rengi bile değildir, kendi başına vardır; hava yalnız oradadır. Bu konu bu kadar incelenmiş olsun.
εἰ δὲ καὶ τὸ φῶς γένοιτο ἂν μὴ ὄντος ἀέρος, οἷον ἡλίου ἐν ἐπιφανείᾳ τῶν σωμάτων ἐπιλάμποντος, τοῦ μεταξὺ ὄντος κενοῦ καὶ νῦν κατὰ συμβεβηκός, ὅτι πάρεστι, φωτιζομένου; ἀλλ’ εἰ δἰ αὐτὸν παθόντα καὶ τὰ ἄλλα, καὶ τὴν ὑπόστασιν εἶναι τῷ φωτὶ διὰ τὸν ἀέρα: πάθημα γὰρ αὐτοῦ εἶναι: μὴ ἂν οὖν ἔσεσθαι τὸ πάθημα μὴ ὄντος τοῦ πεισομένου. ἢ πρῶτον μὲν οὐκ αὐτοῦ πρώτως οὐδ’ ᾗ αὐτός. ἔστι γὰρ καὶ αὐτοῦ ἑκάστου σώματος πυρίνου καὶ λαμπροῦ: καὶ δὴ καὶ λίθων τοιούτων φωτεινὴ χρόα. ἀλλὰ τὸ εἰς ἄλλο ἀπὸ τοῦ ἔχοντος χρόαν τοιαύτην ἰὸν ἆρα ἂν εἴη μὴ ὄντος ἐκείνου; ἀλλ’ εἰ μὲν ποιότης μόνον καί τινος ποιότης, ἐν ὑποκειμένῳ οὔσης πάσης ποιότητος ἀνάγκη καὶ τὸ φῶς ζητεῖν ἐν ᾧ ἔσται σώματι: εἰ δὲ ἐνέργεια ἀπ’ ἄλλου, διὰ τί οὐκ ὄντος ἐφεξῆς σώματος, ἀλλὰ οἷον κενοῦ μεταξύ, εἴπερ οἷόν τε, οὐκ ἔσται καὶ ἐπιβαλεῖ καὶ εἰς τὸ ἐπέκεινα; ἀτενὲς γὰρ ὂν διὰ τί οὐ περάσει οὐκ ἐποχούμενον; εἰ δὲ δὴ καὶ τοιοῦτον οἷον πεσεῖν, καταφερόμενον ἔσται: οὐ γὰρ δὴ ὁ ἀὴρ οὐδ’ ὅλως τὸ φωτιζόμενον ἔσται τόδε ἕλκον ἀπὸ τοῦ φωτίζοντος καὶ βιαζόμενον προελθεῖν: ἐπεὶ οὐδὲ συμβεβηκός, ὥστε πάντως ἐπ’ ἄλλῳ, ἢ πάθημα ἄλλου, ὥστε δεῖν εἶναι τὸ πεισόμενον: ἢ ἔδει μένειν ἐληλυθότος: νῦν δὲ ἄπεισιν: ὥστε καὶ ἔλθοι ἄν. ποῦ οὖν; ἢ τόπον δεῖ μόνον εἶναι. ἢ οὕτω γε ἀπολεῖ τὴν ἐνέργειαν τὴν ἐξ αὑτοῦ τὸ τοῦ ἡλίου σῶμα: τοῦτο δὲ ἦν τὸ φῶς. εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲ τὸ φῶς τινος ἔσται. ἔστι δὲ ἡ ἐνέργεια ἔκ τινος ὑποκειμένου, οὐκ εἰς ὑποκείμενον δέ: πάθοι δ’ ἄν τι τὸ ὑποκείμενον, εἰ παρείῃ. ἀλλ’ ὥσπερ ζωὴ ἐνέργεια οὖσα ψυχῆς ἐστιν ἐνέργεια παθόντος ἄν τινος, οἷον τοῦ σώματος, εἰ παρείη, καὶ μὴ παρόντος δέ ἐστι, τί ἂν κωλύοι καὶ ἐπὶ φωτὸς οὕτως, εἴπερ ἐνέργειά τις τοῦ φωτεινοῦ εἴη; οὐδὲ γὰρ νῦν τὸ σκοτεινὸν τοῦ ἀέρος γεννᾷ τὸ φῶς, ἀλλὰ γῇ συμμιγνύμενον σκοτεινὸν ποιεῖ καὶ οὐ καθαρὸν ὄντως: ὥστε ὅμοιον εἶναι λέγειν τι γλυκὺ εἶναι, εἰ πικρῷ μιγείη. εἰ δέ τις τροπὴν λέγοι τοῦ ἀέρος τὸ φῶς, λεκτέον, ὡς ἐχρῆν αὐτὸν τρέπεσθαι τὸν ἀέρα τῇ τροπῇ, καὶ τὸ σκοτεινὸν αὐτοῦ μὴ σκοτεινὸν γεγονέναι ἠλλοιωμένον. νῦν δὲ ὁ ἀὴρ οἷός ἐστι μένει, ὡς ἂν οὐδὲν παθών. τὸ δὲ πάθημα ἐκείνου δεῖ εἶναι, οὗ πάθημα: οὐ τοίνυν οὐδὲ χρῶμα αὐτοῦ, ἀλλ’ αὐτὸ ἐφ̓ ἑαυτοῦ: πάρεστι δὲ ὁ ἀήρ. καὶ τοῦτο μὲν οὑτωσὶ ἐπεσκέφθω.
4.5.7Peki ışık yok mu olur, yoksa kaynağına geri mi koşar? Belki bundan da önceki soruya bir katkı elde ederiz. Eğer ışık içeride olsaydı, onu almış olan onu artık kendine ait olarak taşısaydı, belki yok olduğu söylenebilirdi. Ama akan bir şey değil de bir etkinlikse — akan bir şey olsaydı etrafa yayılır ve içeriye, etkin olandan gelen miktardan daha fazla dökülürdü —, aydınlatan var olmaya devam ettiği sürece yok olmaz. Aydınlatan yer değiştirince ışık başka bir yerde bulunur; bir geri akış ya da başka yere akış olduğu için değil, o şeyin etkinliği olduğu ve hiçbir şeyin engellemediği yere kadar orada hazır bulunduğu için. Nitekim güneşin bize uzaklığı şimdikinin kat kat fazlası olsaydı, hiçbir şey engellemediği ve araya hiçbir şey girmediği sürece ışık oraya kadar da ulaşırdı. Parlak cismin içindeki etkinlik, adeta onun hayatı, daha güçlüdür; etkinliğin adeta ilkesi ve kaynağıdır. Cismin sınırının ötesindeki ise içtekinin bir görüntüsüdür, birinciden ayrılmayan ikinci bir etkinliktir. Çünkü var olan her şeyin kendine benzeyen bir etkinliği vardır; öyle ki kendisi var olduğu sürece o da vardır, kendisi yerinde kalırken bu etkinlik uzağa ulaşır: kimininki daha uzağa, kimininki daha yakına. Bazı etkinlikler zayıf ve soluktur, bazıları fark edilmez bile; bazılarınınki ise daha büyüktür ve uzağa gider. Uzağa gittiğinde de, etkinliğin hem etkin ve güç sahibi olanın bulunduğu yerde hem de ulaştığı yerde bulunduğunu düşünmek gerekir. Bunu gözleri parlayan hayvanlarda da görmek mümkündür: onların gözlerinin dışında da ışık oluşur. İçlerinde toplanmış bir ateş taşıyan, karanlıkta şiştiklerinde dışarıya ışık saçan hayvanlarda da görülür; büzüldüklerinde dışarıda hiç ışık olmaz, ama ışık yok olmuş da değildir; ya dışarıdadır ya değildir. Peki ne oldu? İçeri mi girdi? Dışarıda değildir, çünkü ateş artık dışarıya yönelmiyor, içeri çekildi. O hâlde ışık da mı içeri çekildi? Hayır; yalnız ateş çekildi; o çekilince cismin geri kalanı önüne geçer, böylece ateş dışarıya doğru etkin olamaz. Öyleyse cisimlerden gelen ışık, parlak cismin dışarıya yönelen etkinliğidir. İlk olarak böyle olan cisimlerdeki ışığın kendisi ise, ilk olarak parlak olan cismin eidos'una uygun ousia'dır. Böyle bir cisim madde ile karıştığında renk verir; etkinlik ise tek başına renk vermez, yalnız adeta yüzeye renk sürer; çünkü başka bir şeye aittir ve adeta ona bağlıdır; o şeyden uzaklaşan, onun etkinliğinden de uzaklaşmış olur. Işığı, bir cisme ait olsa bile, tamamen cisimsiz saymak gerekir. Bu yüzden onun için "gitti" de "burada" da asıl anlamıyla söylenmez; bunlar başka bir biçimde söylenir; onun varlığı bir etkinlik olarak vardır. Nitekim aynadaki görüntü de, aynada görünen şeyin etkilenebilir olana yönelik etkinliği diye adlandırılmalıdır; o şey aynaya akmaz. Ama orada bulunduğu sürece görüntüsü de aynada görünür ve belli bir biçimde şekillenmiş rengin görüntüsü olarak vardır. O gidince saydam yüzey, görülen şey ona etki ederken taşıdığı şeyi artık taşımaz. Psykhē'de de böyledir: bir psykhē kendinden önceki başka bir psykhē'nin etkinliğiyse, önceki kaldığı sürece sonraki etkinlik de kalır. Peki etkinlik olmayıp etkinlikten doğan bir şey, örneğin bedenin artık kendine ait olduğunu söylediğimiz hayat, tıpkı cisimlere karışmış ışık gibi bir şey ne olur? Işıkta rengin bulunmasının sebebi, rengi meydana getiren şeyin de cisimle karışmış olmasıdır. Bedenin hayatında ne olur? Beden bu hayatı, yanında başka bir psykhē bulunduğu için taşır. Beden yok olunca — çünkü psykhē'den hiç pay almamış hiçbir şey var olamaz — yani beden yok olurken, ne ona hayatı veren psykhē ne de yanında bulunan bir başkası ona yetmezken, hayat nasıl kalabilir? Peki ne olur? Bu hayat yok mu olur? Hayır, o da yok olmaz; çünkü o da bir parıltının görüntüsüdür; yalnız artık orada değildir.
πότερα δὲ ἀπόλλυται ἢ ἀνατρέχει; τάχα γὰρ ἄν τι καὶ ἐκ τούτου λάβοιμεν εἰς τὸ πρόσθεν. ἢ εἰ μὲν ἦν ἔνδοθεν, ὥστε τὸ μετειληφὸς ἔχειν οἰκεῖον ἤδη, τάχα ἄν τις εἶπεν ἀπόλλυσθαι: εἰ δέ ἐστιν ἐνέργεια οὐ ῥέουσα: περιέρρει γὰρ ἂν καὶ ἐχεῖτο εἴσω πλέον ἢ ὅσον τὸ παρὰ τοῦ ἐνεργοῦντος ἐπεβάλλετο: οὐκ ἂν ἀπολλύοιτο μένοντος ἐν ὑποστάσει τοῦ φωτίζοντος. μετακινουμένου δὲ ἐν ἄλλῳ ἐστὶ τόπῳ, οὐχ ὡς παλιρροίας ἢ μεταρροίας γενομένης, ἀλλ’ ὡς τῆς ἐνεργείας ἐκείνου οὔσης καὶ παραγινομένης, εἰς ὅσον κωλύει οὐδέν. ἐπεὶ καὶ εἰ πολλαπλασία ἡ ἀπόστασις ἦν ἢ νῦν ἐστι πρὸς ἡμᾶς τοῦ ἡλίου, ἦν ἂν καὶ μέχρι ἐκεῖ φῶς μηδενὸς κωλύοντος μηδὲ ἐμποδὼν ἐν τῷ μεταξὺ ἱσταμένου. ἔστι δὲ ἡ μὲν ἐν αὐτῷ ἐνέργεια καὶ οἷον ζωὴ τοῦ σώματος τοῦ φωτεινοῦ πλείων καὶ οἷον ἀρχὴ τῆς ἐνεργείας καὶ πηγή: ἡ δὲ μετὰ τὸ πέρας τοῦ σώματος, εἴδωλον τοῦ ἐντός, ἐνέργεια δευτέρα οὐκ ἀφισταμένη τῆς προτέρας. ἔχει γὰρ ἕκαστον τῶν ὄντων ἐνέργειαν, ἥ ἐστιν ὁμοίωμα αὐτοῦ, ὥστε αὐτοῦ ὄντος κἀκεῖνο εἶναι καὶ μένοντος φθάνειν εἰς τὸ πόρρω, τὸ μὲν ἐπὶ πλέον, τὸ δὲ εἰς ἔλαττον: καὶ αἱ μὲν ἀσθενεῖς καὶ ἀμυδραί, αἱ δὲ καὶ λανθάνουσαι, τῶν δ’ εἰσὶ μείζους καὶ εἰς τὸ πόρρω: καὶ ὅταν εἰς τὸ πόρρω, ἐκεῖ δεῖ νομίζειν εἶναι, ὅπου τὸ ἐνεργοῦν καὶ δυνάμενον, καὶ αὖ οὗ φθάνει. ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ ὀφθαλμῶν ἰδεῖν ζῴων λαμπόντων τοῖς ὄμμασι, γινομένου αὐτοῖς φωτὸς καὶ ἔξω τῶν ὀμμάτων: καὶ δὴ καὶ ἐπὶ ζῴων, ἃ ἔνδον συνεστραμμένον πῦρ ἔχοντα ταῖς ἀνοιδάνσεσιν ἐν σκότῳ ἐκλάμπει εἰς τὸ ἔξω, καὶ ἐν ταῖς συστολαῖς αὐτῶν οὐδέν ἐστι φῶς ἔξω, οὐδ’ αὖ ἐφθάρη, ἀλλ’ ἢ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν ἔξω. τί οὖν; εἰσελήλυθεν; ἢ οὐκ ἔστιν ἔξω, ὅτι μηδὲ τὸ πῦρ πρὸς τὸ ἔξω, ἀλλ’ ἔδυ εἰς τὸ εἴσω. τὸ οὖν φῶς ἔδυ καὶ αὐτό; ἢ οὔ, ἀλλ’ ἐκεῖνο μόνον: δύντος δὲ ἐπίπροσθέν ἐστι τὸ ἄλλο σῶμα, ὡς μὴ ἐνεργεῖν ἐκεῖνο πρὸς τὸ ἔξω. ἔστιν οὖν τὸ ἀπὸ τῶν σωμάτων φῶς ἐνέργεια φωτεινοῦ σώματος πρὸς τὸ ἔξω: αὐτὸ δὲ ὅλως τὸ ἐν τοῖς τοιούτοις σώμασιν, ἃ δὴ πρώτως ἐστὶ τοιαῦτα, οὐσία ἡ κατὰ τὸ εἶδος τοῦ φωτεινοῦ πρώτως σώματος. ὅταν δὲ μετὰ τῆς ὕλης τὸ τοιοῦτον σῶμα ἀναμιχθῇ, χρόαν ἔδωκε: μόνη δὲ ἡ ἐνέργεια οὐ δίδωσιν, ἀλλ’ οἷον ἐπιχρώννυσιν, ἅτε οὖσα ἄλλου κἀκείνου οἷον ἐξηρτημένη, οὗ τὸ ἀποστὰν κἀκείνου τῆς ἐνεργείας ἄπεστιν. ἀσώματον δὲ πάντως δεῖ τιθέναι, κἂν σώματος ᾖ. διὸ οὐδὲ τὸ ἀπελήλυθε κυρίως οὐδὲ τὸ πάρεστιν, ἀλλὰ τρόπον ἕτερον ταῦτα, καὶ ἔστιν ὑπόστασις αὐτοῦ ὡς ἐνέργεια. ἐπεὶ καὶ τὸ ἐν τῷ κατόπτρῳ εἴδωλον ἐνέργειαν λεκτέον τοῦ ἐνορωμένου ποιοῦντος εἰς τὸ πάσχειν δυνάμενον οὐ ῥέοντος: ἀλλ’ εἰ πάρεστι, κἀκεῖνο ἐκεῖ φαίνεται καὶ ἔστιν οὕτως ὡς εἴδωλον χρόας ἐσχηματισμένης ὡδί. κἂν ἀπέλθῃ, οὐκέτι τὸ διαφανὲς ἔχει, ὃ ἔσχε πρότερον, ὅτε παρεῖχεν εἰς αὐτὸ ἐνεργεῖν τὸ ὁρώμενον. ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὴς ψυχῆς, ὅσον ἐνέργεια ἄλλης προτέρας, μενούσης τῆς προτέρας μένει καὶ ἡ ἐφεξῆς ἐνέργεια. εἴ τις δὲ μὴ ἐνέργεια, ἀλλ’ ἐξ ἐνεργείας, οἵαν ἐλέγομεν τὴν τοῦ σώματος οἰκείαν ἤδη ζωήν, ὥσπερ τὸ φῶς τὸ ἀναμεμιγμένον ἤδη τοῖς σώμασιν; ἢ ἐνταῦθα τῷ καὶ συμμεμῖχθαι τὸ ποιοῦν τὸ χρῶμα. ἐπὶ δὲ τῆς ζωῆς τῆς τοῦ σώματος τί; ἢ παρακειμένης ψυχῆς ἄλλης ἔχει. ὅταν οὖν τὸ σῶμα φθαρῇ: οὐ γὰρ δὴ ψυχῆς τι ἄμοιρον δύναται εἶναι — φθειρομένου οὖν τοῦ σώματος καὶ οὐκ ἐπαρκούσης αὐτῷ οὔτε τῆς δούσης οὔτ’ εἴ τις παράκειται, πῶς ἂν ἔτι ζωὴ μένοι; τί οὖν; ἐφθάρη αὕτη; ἢ οὐδὲ αὕτη: εἴδωλον γὰρ ἐκλάμψεως καὶ τοῦτο: οὐκέτι δέ ἐστιν ἐκεῖ μόνον.
4.5.8Göğün dışında bir cisim olsa ve buradan bir göz, görmesine hiçbir şey engel olmadan ona baksa, onunla birlikte duymadığı hâlde onu görebilir miydi — şimdi birlikte duyma tek bir canlının tabiatı yüzünden oluyorsa? Birlikte duyma, hissedenler de hissedilenler de tek bir canlıya ait olduğu için oluyorsa, his de bu durumda olmaz; meğer ki dışarıdaki bu cisim bu canlının bir parçası olsun; öyle olsaydı belki görürdü. Peki parça değil de, buradaki cisimler gibi renkli ve öteki keyfiyetlere sahip, organla aynı türden bir cisim olsaydı? Varsayım doğruysa o zaman da görmezdi. Meğer ki biri tam da bu yüzden varsayımı çürütmeye çalışsın ve gözün karşısında bulunan bir rengi görmemesinin, öteki hislerin de karşılarında bulunan hissedilir şeylere etkin olmamasının saçma olduğunu söylesin. Ama bu saçmalık bize neden saçma görünüyor? diye soracağız. Burada tek bir varlığın içinde bulunduğumuz ve ona ait olduğumuz için bu şeyleri yaptığımızdan ve onlardan etkilendiğimizden. Öyleyse saçmalığın bundan ileri gelip gelmediğini incelemeliyiz. Yeterince gösterildiyse gösterilmiştir; gösterilmediyse başka yollarla da gösterilmelidir. Canlının kendi kendisiyle birlikte duyduğu açıktır; bir canlı ise bu yeter; dolayısıyla parçaları da, tek bir canlıya ait oldukları ölçüde birlikte duyar. Ama biri bunun benzerlik yüzünden olduğunu söylerse? Ama kavrama ve his canlıya göre olur, çünkü aynı varlık benzerden pay alır; zira organ, kavranan şeye benzer. Dolayısıyla his, psykhē'nin kavranan şeylere benzeyen organlar aracılığıyla kavrayışı olacaktır. Öyleyse bir canlı, kendi içindeki şeyleri değil de kendi içindekilere benzeyen şeyleri hissederse, canlı olduğu ölçüde kavrar; ama kavranan şeyler ona ait oldukları için değil, kendi içindekilere benzedikleri için kavranır. Yoksa kavranan şeyler benzer olduklarından ötürü kavranır, çünkü onları benzer yapan bu psykhē'nin kendisidir; dolayısıyla ona yabancı değildirler. Öyleyse orada etki eden psykhē tamamen başkaysa, orada varsayılan benzer şeylerin bu psykhē ile hiçbir ilişkisi olmaz. Ama saçmalık, varsayımdaki çelişkinin saçmalığın sebebi olduğunu gösterir: varsayım aynı anda hem psykhē der hem psykhē değil, hem akraba der hem akraba değil, aynı şeylere hem benzer der hem benzemez. İçinde karşıtları taşıdığı için de varsayım bile olamaz. Nitekim psykhē'nin o öbür cisimde de bulunduğunu varsayar; böylece aynı şeyi hem bütün hem bütün değil, hem başka hem başka değil, hem hiçbir şey hem hiçbir şey değil, hem tam hem eksik sayar. Öyleyse bu varsayımı bırakmalı; çünkü koyduğu şeyi kendi içinde ortadan kaldıran bir varsayımdan ne çıkacağını araştırmak mümkün değildir.
εἰ δ’ εἴη σῶμα ἔξω τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ὄψις τις ἐντεῦθεν μηδενὸς κωλύοντος εἰς τὸ ἰδεῖν, ἆῤ ἂν θεάσαιτο ὅ τι μὴ συμπαθὲς πρὸς ἐκεῖνο, εἰ τὸ συμπαθὲς νῦν διὰ τὴν ζῴου ἑνὸς φύσιν; ἢ εἰ τὸ συμπαθὲς διὰ τὸ ἑνὸς ζῴου τὰ αἰσθανόμενα καὶ τὰ αἰσθητά, καὶ αἱ αἰσθήσεις οὕτως οὐκ ἄν, εἰ μὴ τὸ σῶμα τοῦτο τὸ ἔξω μέρος τοῦδε τοῦ ζῴου: εἰ γὰρ εἴη, τάχα ἄν. εἰ μέντοι μὴ μέρος εἴη, σῶμα δὲ κεχρωσμένον καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας ἔχον, οἷον τὸ ἐνταῦθα ὁμοειδὲς ὂν τῷ ὀργάνῳ; ἢ οὐδ’ οὕτως, εἰ ὀρθὴ ἡ ὑπόθεσις: εἰ μή τις τούτῳ γε αὐτῷ τὴν ὑπόθεσιν ἀνελεῖν πειρῷτο ἄτοπον εἶναι λέγων, εἰ μὴ χρῶμα ὄψεται ἡ ὄψις παρόν, καὶ αἱ ἄλλαι αἰσθήσεις τῶν αἰσθητῶν παρόντων αὐταῖς οὐκ ἐνεργήσουσι πρὸς αὐτά. ἀλλὰ τὸ ἄτοπον τοῦτο πόθεν δὴ φαίνεται; φήσομεν. ἢ ὅτι ἐνταῦθα ἐν ἑνὶ ὄντες καὶ ἑνὸς ταῦτα ποιοῦμεν καὶ πάσχομεν. τοῦτο οὖν σκεπτέον, εἰ παρὰ τοῦτο. καὶ εἰ μὲν αὐτάρκως, δέδεικται: εἰ δὲ μή, καὶ δἰ ἄλλων δεικτέον. τὸ μὲν οὖν ζῷον ὅτι συμπαθὲς αὑτῷ δῆλον, καὶ εἰ εἴη ζῷον, ἀρκεῖ: ὥστε καὶ τὰ μέρη, ᾗ ἑνὸς ζῴου. ἀλλ’ εἰ δἰ ὁμοιότητά τις λέγοι; ἀλλ’ η ἀντίληψις κατὰ τὸ ζῷον καὶ ἡ αἴσθησις, ὅτι τοῦ ὁμοίου μετέχει τὸ αὐτό: τὸ γὰρ ὄργανον ὅμοιον αὐτοῦ: ὥστε ἡ αἴσθησις ψυχῆς ἀντίληψις ἔσται δἰ ὀργάνων ὁμοίων τοῖς ἀντιληπτοῖς. ἐὰν οὖν ζῷον ὂν αἰσθάνηται μὲν μὴ τῶν ἐν αὑτῷ, τῶν δὲ ὁμοίων τοῖς ἐν αὐτῷ, ᾗ μὲν ζῷον, ἀντιλήψεται: ᾗ μέντοι [ἀντιλήψεται] τὰ ἀντιληπτὰ ἔσται οὐχ ᾗ αὐτοῦ, ἀλλ’ ᾗ ὅμοια τοῖς ἐν αὐτῷ. ἢ καὶ τὰ ἀντιληπτὰ οὕτως ἀντιληπτὰ ὅμοια ὄντα, ὅτι αὕτη αὐτὰ ὅμοια πεποίηκεν, ὥστε μὴ οὐ προσήκοντα εἶναι: ὥστε εἰ τὸ ποιοῦν ἐκεῖ ἡ ψυχὴ πάντη ἑτέρα, καὶ τὰ ἐκεῖ ὑποτεθέντα ὅμοια οὐδὲν πρὸς αὐτήν. ἀλλὰ γὰρ ἡ ἀτοπία τὸ μαχόμενον ἐν τῇ ὑποθέσει δείκνυσιν ὡς αἴτιόν ἐστιν αὐτῆς: ἅμα γὰρ ψυχὴν λέγει καὶ οὐ ψυχήν, καὶ συγγενῆ καὶ οὐ συγγενῆ, καὶ ὅμοια ταὐτὰ καὶ ἀνόμοια: ὥστε ἔχουσα τὰ ἀντικείμενα ἐν αὑτῇ οὐδ’ ἂν ὑπόθεσις εἴη. καὶ γὰρ ὡς ἡ ψυχὴ ἐν τούτῳ: ὥστε πᾶν καὶ οὐ πᾶν τίθησι, καὶ ἄλλο καὶ οὐκ ἄλλο, καὶ τὸ μηδὲν καὶ οὐ τὸ μηδέν, καὶ τέλειον καὶ οὐ τέλειον. ὥστε ἀφετέον τὴν ὑπόθεσιν, ὡς οὐκ ὂν ζητεῖν τὸ ἀκόλουθον τῷ αὐτὸ τὸ ὑποτεθὲν ἐν αὑτῷ ἀναιρεῖν.
4.6.1His ve Hafıza Üzerine
6. İnceleme
Hislerin psykhē'de basılan izler ya da mühür baskıları olmadığını söylüyorsak, hafızaların da öğrenilenlerin ve hislerin psykhē'de kalan bir iz sayesinde saklanması olduğunu tutarlı olarak söyleyemeyiz; çünkü o iz en başta hiç oluşmamıştır. Zira ikisi aynı açıklamaya bağlıdır: ya izlerin psykhē'de oluştuğunu ve hatırlanıyorsa kaldığını kabul etmek gerekir, ya da hangisini kabul etmiyorsak ötekini de kabul etmemek. İkisini de kabul etmeyen bizler, ikisinin nasıl olduğunu zorunlu olarak araştıracağız; çünkü ne hissedilir şeyin izinin psykhē'de oluşup ona basıldığını söylüyoruz ne de hafızanın, kalan izden ibaret olduğunu. En açık his üzerinde olup biteni incelersek, belki aynı şeyi öteki hislere aktararak aradığımızı buluruz. Her durumda açıktır ki herhangi bir şeyi görme yoluyla hissettiğimizde, görülen şeyin karşımızda dümdüz durduğu yere bakar, bakışımızı oraya yöneltiriz. Demek ki kavrama orada olur ve psykhē dışarıya bakar; çünkü sanırım psykhē'de hiçbir iz oluşmaz, psykhē yüzüğün balmumuna bastığı mühür gibi bir mühür alarak da görmez. Görülen şeyin eidos'unu zaten kendinde taşısaydı dışarıya bakmaya hiç ihtiyacı olmazdı; izin içine girmesiyle görürdü. Psykhē görülen şeyin uzaklığını da belirtir, temaşanın ne kadar uzaktan yapıldığını söyler; ama kendinde olan ve kendinden hiç uzak olmayan bir şeyi uzaktaymış gibi nasıl görebilir? Dışarıdaki şeyin büyüklüğünü, ne kadar olduğunu ya da göğünki gibi büyük olduğunu nasıl söyleyebilir? Kendindeki iz bu büyüklükte olamaz. En önemlisi de şudur: gördüğümüz şeylerin izlerini alsaydık, gördüğümüz şeylerin kendilerini değil, görülenlerin yansımalarını ve gölgelerini görürdük; öyle ki şeylerin kendileri başka, bizim gördüklerimiz başka olurdu. Genel olarak, söylendiği gibi, görülen şeyi gözbebeğinin üstüne koyarak göremeyiz, onu uzaklaştırarak görmemiz gerekir; bunu psykhē'ye de, hem de çok daha fazlasıyla aktarmalıyız. Çünkü görülen şeyin izini psykhē'ye koyarsak, izin basıldığı şey bir görüntü göremez; zira gören ve görülen olmak üzere iki şey bulunmalıdır. Öyleyse görenin başka bir şey olması, izin de başka yerde bulunması gerekir, görenin içinde değil. Demek ki görmenin olabilmesi için görme, psykhē'de duran bir şeyin değil, orada durmayan bir şeyin görmesi olmalıdır.
Τὰς αἰσθήσεις οὐ τυπώσεις, οὐδ’ ἐνσφραγίσεις λέγοντες ἐν ψυχῇ γίνεσθαι, οὐδὲ τὰς μνήμας πάντως τε καὶ ἀκολούθως ἐροῦμεν κατοχὰς μαθημάτων καὶ αἰσθήσεων εἶναι τοῦ τύπου μείναντος ἐν τῇ ψυχῇ, ὃς μηδὲ τὸ πρῶτον ἐγένετο. διὸ τοῦ αὐτοῦ λόγου ἂν εἴη ἄμφω, ἢ ἐγγίνεσθαί τε ἐν τῇ ψυχῇ καὶ μένειν, εἰ μνημονεύοιτο, ἢ τὸ ἕτερον ὁποτερονοῦν μὴ διδόντα μὴ διδόναι μηδὲ θάτερον. ὅσοι δὴ λέγομεν μηδέτερον, ἀναγκαίως ζητήσομεν, τίς ὁ τρόπος ἑκατέρου, ἐπειδὴ οὔτε τὸν τύπον τοῦ αἰσθητοῦ ἐγγίνεσθαί φαμεν τῇ ψυχῇ καὶ τυποῦν αὐτήν, οὔτε τὴν μνήμην λέγομεν εἶναι τοῦ τύπου ἐμμείναντος. εἰ δ’ ἐπὶ τῆς ἐναργεστάτης αἰσθήσεως θεωροῖμεν τὸ συμβαῖνον, τάχ̓ ἂν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων μεταφέροντες τὸ αὐτὸ ἐξεύροιμεν ἂν τὸ ζητούμενον. δῆλον δὲ δήπου ἐν παντί, ὡς αἴσθησιν ὁτουοῦν λαμβάνοντες δἰ ὁράσεως ἐκεῖ ὁρῶμεν καὶ τῇ ὄψει προσβάλλομεν, οὗ τὸ ὁρατόν ἐστιν ἐπ’ εὐθείας κείμενον, ὡς ἐκεῖ δηλονότι τῆς ἀντιλήψεως γινομένης καὶ πρὸς τὸ ἔξω τῆς ψυχῆς βλεπούσης, ἅτε μηδενός, οἶμαι, τύπου ἐν αὐτῇ γινομένου, οὐδὲ τῷ σφραγῖδα λαμβάνειν, ὥσπερ ἐν κηρῷ δακτυλίου, βλεπούσης. οὐδὲν γὰρ ἂν ἐδεήθη τοῦ ἔξω βλέπειν ἤδη ἔχουσα παῤ ἑαυτῇ εἶδος τοῦ ὁρωμένου τούτῳ τῷ ἐκεῖ εἰσελθεῖν τὸν τύπον βλέπουσα. τὸ δὲ δὴ διάστημα προστιθεῖσα τῷ ὁράματι καὶ ἐξ ὅσου ἡ θέα ἡ ψυχὴ λέγουσα πῶς ἂν τὸ ἐν αὐτῇ οὐδὲν ἀφεστηκὸς ἀπ’ αὐτῆς ὡς πόρρω ὂν βλέποι; τό τε μέγεθος αὐτοῦ, ὅσον ἐστὶν ἔξω, πῶς ἂν ὅσον ἐστὶ λέγοι, ἢ ὅτι μέγα, οἷον τὸ τοῦ οὐρανοῦ, τοῦ ἐν αὐτῇ τύπου τοσούτου γε εἶναι οὐ δυναμένου; τὸ δὲ μέγιστον ἁπάντων: εἰ γὰρ τύπους λαμβάνοιμεν ὧν ὁρῶμεν, οὐκ ἔσται βλέπειν αὐτὰ ἃ ὁρῶμεν, ἰνδάλματα δὲ ὁραμάτων καὶ σκιάς, ὥστε ἄλλα μὲν εἶναι αὐτὰ τὰ πράγματα, ἄλλα δὲ τὰ ἡμῖν ὁρώμενα. ὅλως δέ, ὥσπερ λέγεται, ὡς οὐκ ἔστιν ἐπιθέντα τῇ κόρῃ τὸ ὁρατὸν θεάσασθαι, ἀποστήσαντα δὲ δεῖ οὕτως ὁρᾶν, τοῦτο χρὴ καὶ πολὺ μᾶλλον ἐπὶ τὴν ψυχὴν μεταφέρειν. εἰ γὰρ τὸν τύπον τοῦ ὁρατοῦ θείμεθα ἐν αὐτῇ, ἐκεῖνο μέν, ᾧ ἐνεσφράγισται, οὐκ ἂν ὅραμα ἴδοι: δεῖ γὰρ δύο γενέσθαι τό τε ὁρῶν καὶ τὸ ὁρώμενον. ἄλλο ἄρα δεῖ εἶναι τὸ ὁρῶν ἀλλαχοῦ κείμενον τὸν τύπον, ἀλλ’ οὐκ ἐν ᾧ ἔστι κείμενον. δεῖ ἄρα τὴν ὅρασιν οὐ κειμένου εἶναι, ἀλλὰ μὴ κειμένου εἶναι, ἵνα ᾖ ὅρασις.
4.6.2Böyle değilse nasıl olur? Psykhē kendinde olmayan şeyler hakkında söz söyler; çünkü bir gücün işi bir şeyden etkilenmek değil, gücünün yetmesi ve neye yönelik düzenlendiyse onu yapmaktır. Sanırım psykhē görüleni ve işitileni ancak böyle ayırt edebilir: ikisi de iz olduğu için değil, iz olmadıkları, etkilenmeler olmadıkları, tabiatça yöneldikleri şeye ilişkin etkinlikler oldukları için. Biz ise her gücün bir vuruş almadıkça kendi nesnesini bilemeyeceğinden şüphe ettiğimiz için onu bilen değil, etkilenen bir şey yaparız; oysa güce yakınındakine hâkim olmak verilmiştir, onun hâkimiyetine girmek değil. İşitmede de aynı biçimde olduğunu düşünmek gerekir: iz havadadır; sesi çıkaranın havaya adeta harfler yazmasıyla oluşan eklemli bir vuruştur. Psykhē'nin gücü ve ousia'sı ise, havaya yazılmış bu izler yaklaşıp görülmeye yatkın oldukları yere ulaşınca onları adeta okur. Tatma ve koklamada ise bir yanda hâller vardır, öbür yanda bu hâllerin hisleri ve yargıları; bunlar hâllerin bilgileridir ve hâllerden başkadır. Akılla kavranan şeylerin bilgisi ise daha da çok etkilenmesiz ve izsizdir. Çünkü bunlar tersine adeta içeriden dışarı doğar, hissedilenler ise dışarıdan temaşa edilir. Akılla kavranan şeyler daha çok etkinliktir ve daha asıldır; çünkü psykhē'ye aittirler ve psykhē her birini etkin olarak kendisi olur. Psykhē kendini iki olarak ve başka bir şeymiş gibi, nous'u ise bir olarak mı görür, yoksa ikisi bir arada bir midir — bu başka yerde ele alınır.
εἰ οὖν μὴ οὕτως, τίς ὁ τρόπος; ἢ λέγει περὶ ὦν οὐκ ἔχει: τοῦτο γὰρ δυνάμεως, οὐ τὸ παθεῖν τι, ἀλλὰ τὸ δυνηθῆναι καὶ ἐφ̓ ᾧ τέτακται ἐργάσασθαι. οὕτως γὰρ ἄν, οἶμαι, καὶ διακριθείη τῇ ψυχῇ καὶ τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ἀκουστόν, οὐκ εἰ τύποι ἄμφω, ἀλλ’ εἰ μὴ τύποι, μηδὲ πείσεις, ἀλλ’ ἐνέργειαι περὶ ὃ ἔνεισι πεφύκασιν. ἡμεῖς δὲ ἀπιστοῦντες, μὴ οὐ δύνηται, ἐὰν μὴ πληγῇ, τὸ αὑτῆς γινώσκειν δύναμις ἑκάστη, πάσχειν, ἀλλ’ οὐ γινώσκειν τὸ ἐγγὺς ποιοῦμεν, οὗ κρατεῖν δέδοται, ἀλλ’ οὐ κρατεῖσθαι. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἐπ’ ἀκοῆς δεῖ νομίζειν γίνεσθαι: τὸν μὲν τύπον εἶναι ἐν τῷ ἀέρι πληγήν τινα οὖσαν διηρθρωμένην, οἷον γραμμάτων ἐγγεγραμμένων ὑπὸ τοῦ τὴν φωνὴν πεποιηκότος, τὴν μέντοι δύναμιν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς οὐσίαν οἷον ἀναγνῶναι τοὺς τύπους [τοὺς] ἐν τῷ ἀέρι γεγραμμένους, ἐλθόντας πλησίον, εἰς ὃ ἐλθόντες πεφύκασιν ὁρᾶσθαι. γεύσεως δὲ καὶ ὀσφρήσεως τὰ μὲν πάθη, τὰ δ’ ὅσα αἰσθήσεις αὐτῶν καὶ κρίσεις, τῶν παθῶν εἰσι γνώσεις ἄλλαι τῶν παθῶν οὖσαι. τῶν δὲ νοητῶν ἡ γνῶσις ἀπαθὴς καὶ ἀτύπωτός ἐστι μᾶλλον — ἀνάπαλιν γὰρ ἔσωθεν οἷον προπίπτει, τὰ δὲ ἔξωθεν θεωρεῖται: καὶ ἔστιν ἐκεῖνα μᾶλλον ἐνέργειαι καὶ κυριώτεραι — αὐτῆς γὰρ καὶ ἔστιν αὐτὴ ἐνεργοῦσα ἕκαστον. πότερα δὲ αὑτὴν μὲν ἡ ψυχὴ [ὡς] δύο καὶ ὡς ἕτερον ὁρᾷ, νοῦν δὲ ἓν καὶ ἄμφω τὰ δύο ἕν, ἐν ἄλλοις.
4.6.3Bunları söyledikten sonra sırada hafıza var. Önce şunu söyleyelim: psykhē'nin kendine hiçbir şey almadan, sahip olmadığı şeyleri kavraması şaşırtıcı değildir; daha doğrusu şaşırtıcıdır, ama psykhē'nin böyle bir gücü olduğundan şüphe etmemeli. Çünkü psykhē her şeyin logos'udur: psykhē'nin tabiatı akılla kavranan şeylerin ve akılla kavranan âlemdekilerin son logos'u, hissedilir bütündeki şeylerin ise ilk logos'udur. Bu yüzden ikisiyle de ilişkidedir: birinden iyilik görür ve yeniden canlanır; ötekinin benzerliğine aldanır ve adeta büyülenmiş gibi aşağı iner. Ortada bulunduğu için ikisini de hisseder. Akılla kavranan şeylerin yanına vardığında, onları hatırlayarak düşündüğü söylenir; çünkü onları bir bakıma kendisi olduğu için bilir. Onlar içine yerleştiği için değil, onlara bir bakıma sahip olduğu, onları gördüğü, onlar daha soluk biçimde kendisi olduğu ve adeta uyanarak soluk hâlden daha açık bir hâle geçtiği, kuvveden fiile geçtiği için bilir. Hissedilir şeylere de aynı biçimde adeta bağlanır, onları kendinden adeta parlatır ve gözlerinin önüne getirir; çünkü gücü hazırdır ve adeta onlara doğru doğum sancısı çeker. Görünen herhangi bir şeye karşı güçlendiğinde, uzun süre ona hazır bir şeye karşı gibi davranır; ne kadar güçlüyse o kadar uzun süre. Bu yüzden çocukların daha iyi hatırladıkları söylenir; çünkü şeylerden uzaklaşmazlar, şeyler gözlerinin önünde durur; zira henüz çokluğa değil, az sayıda şeye bakarlar. Düşüncesi ve gücü pek çok şeye dağılanların önünden ise şeyler adeta koşup geçer, durmaz. İzler kalsaydı, çokluk insanı daha az hatırlar hâle getirmezdi. Ayrıca izler kalsaydı, hatırlamak için düşünmemize gerek olmazdı; önce unutup sonra orada duran şeyleri hatırlamamız da. Akılda yeniden tutmak için yapılan alıştırmalar da olup bitenin psykhē'nin güçlenmesi olduğunu gösterir; tıpkı ellerin ya da ayakların alıştırmalarının, ellerde ya da ayaklarda duran şeyler için değil, sürekli alıştırmayla hazırlandıkları şeyleri kolayca yapmak için olması gibi. Neden biri bir şeyi bir ya da iki kez dinleyince hatırlamaz da çok kez dinleyince hatırlar? Neden önce dinleyip aklında tutamadığını çok sonra hatırlar? Önceden izin bazı parçalarını edinmiş olduğu için değil; öyle olsaydı bu parçaları hatırlaması gerekirdi. Tersine, bu, sonraki bir dinleme ya da alıştırmayla adeta birdenbire olur. Bunlar, psykhē'nin hatırlamamızı sağlayan gücünün harekete çağrıldığını, ya genel olarak ya da bu şey için güçlendiğini gösterir. Hafıza yalnız alıştırma yaptığımız şeyler için hazır bulunmuyorsa, tersine haberleri kullanmaya alıştıkları için pek çok şeyi akılda tutanlar öteki şeyleri de, hatırlama denen şeyi de artık kolayca yapıyorlarsa, hafızanın sebebini güçlenmiş güçten başka neye bağlayabiliriz? Kalıcı izler güçten çok zayıflığı gösterirdi; çünkü en kolay iz alan şey, boyun eğdiği için öyledir; iz bir etkilenme olduğuna göre de en çok etkilenen en iyi hatırlayan olurdu. Oysa bunun tersi oluyor gibi görünür: hiçbir alanda alıştırma, alıştırma yapanı kolay etkilenir hâle getirmez. Hislerde de gören, zayıf olan değildir — örneğin göz —, etkinliğe yönelik gücü daha fazla olandır. Bu yüzden yaşlılar hem his hem hafıza bakımından daha zayıftır. Demek ki hem his hem hafıza bir tür güçtür. Ayrıca hisler iz basma değilse, hafızalar en başta hiç yerleştirilmemiş şeylerin saklanması nasıl olabilir? Ama hafıza bir güç, şeyleri hazırda tutmaya yönelik bir hazırlıksa, aynı şeyleri hatırlamaya neden hemen değil de sonra varırız? Çünkü gücü adeta yerine oturtmak ve hazırlamak gerekir. Bunu öteki güçlerde de görürüz: yapabildikleri şeyi yapmaya hazırlanırlar; bazılarını hemen, bazılarını da kendilerini toplayınca yaparlar. Çoğu zaman güçlü hafızalı olanlarla zeki olanlar aynı kişiler değildir, çünkü ikisinin gücü aynı değildir; tıpkı iyi boksörle iyi koşucunun çoğu zaman aynı kişi olmaması gibi; zira farklı insanlarda farklı yapılar ağır basar. Oysa iz kuramı doğru olsaydı, psykhē'nin herhangi bir üstünlüğüne sahip olan birinin orada duran izleri okumasına hiçbir şey engel olmazdı; bu yönde akıcı olan birinin de etkilenme ve etkiyi tutma bakımından güçsüz olmasına bir engel olmazdı. Psykhē'nin büyüklüğü olmaması da onun bir güç olduğuna tanıklık eder. Genel olarak psykhē'ye ait her şeyin, insanların incelemeden varsaydıklarından ya da hissedilir şeylerden doğan ve benzerlikler yoluyla aldatan hazır kavrayışlarından başka türlü olması şaşırtıcı değildir. Çünkü hisler ve hatırlama hakkında, sanki levhalara ya da yazı tabletlerine yazılmış harflerden söz ediyormuş gibi düşünürler. Ne psykhē'yi cisim sayanlar ne de cisimsiz sayanlar kendi varsayımlarından ne imkânsızlıklar çıktığını görürler.
νῦν δὲ τούτων εἰρημένων περὶ μνήμης ἐφεξῆς λεκτέον εἰποῦσι πρότερον, ὡς οὐ θαυμαστόν, μᾶλλον δὲ θαυμαστὸν μέν, ἀπιστεῖν δὲ οὐ δεῖ τῇ τοιαύτῃ δυναμει τῆς ψυχῆς, εἰ μηδὲν λαβοῦσα εἰς αὑτὴν ἀντίληψιν ὧν οὐκ ἔσχε ποιεῖται. λόγος γάρ ἐστι πάντων, καὶ λόγος ἔσχατος μὲν τῶν νοητῶν καὶ τῶν ἐν τῷ νοητῷ ἡ ψυχῆς φύσις, πρῶτος δὲ τῶν ἐν τῷ αἰσθητῷ παντί. διὸ δὴ καὶ πρὸς ἄμφω ἔχει, ὑπὸ μὲν τῶν εὐπαθοῦσα καὶ ἀναβιωσκομένη, ὑπὸ δὲ τῶν. τῇ ὁμοιότητι ἀπατωμένη καὶ κατιοῦσα ὥσπερ θελγομένη. ἐν μέσῳ δὲ οὖσα αἰσθάνεται ἀμφοῖν, καὶ τὰ μὲν νοεῖν λέγεται εἰς μνήμην ἐλθοῦσα, εἰ πρὸς αὐτοῖς γίγνοιτο: γινώσκει γὰρ τῷ αὐτά πως εἶναι: γινώσκει γὰρ οὐ τῷ ἐνιζάνειν αὐτά, ἀλλὰ τῷ πως ἔχειν αὐτὰ καὶ ὁρᾶν αὐτὰ καὶ εἶναι αὐτὰ ἀμυδρότερον καὶ γίνεσθαι ἐκ τοῦ ἀμυδροῦ τῷ οἷον ἐγείρεσθαι ἐναργεστέρα καὶ ἐκ δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν ἰέναι. τὰ δ’ αἰσθητὰ τὸν αὐτὸν τρόπον οἷον συναψαμένη καὶ ταῦτα παῤ αὑτῆς οἷον ἐκλάμπειν ποιεῖ καὶ πρὸ ὀμμάτων εἶναι ἐργάζεται ἑτοίμης οὔσης καὶ οἷον ὠδινούσης πρὸς αὐτὰ τῆς δυνάμεως. ὅταν τοίνυν ῥωσθῇ πρὸς ὁτιοῦν τῶν φανέντων, ὥσπερ πρὸς παρὸν διάκειται ἐπὶ πολὺν χρόνον καὶ ὅσῳ μᾶλλον, τόσῳ ἀεί. διὸ καὶ τὰ παιδία μνημονεύειν λέγεται μᾶλλον, ὅτι μὴ ἀφίσταται, ἀλλὰ κεῖται αὐτοῖς πρὸ ὀμμάτων ὡς ἂν ὁρῶσιν οὔπω εἰς πλῆθος, ἀλλὰ πρὸς ὀλίγα: οἷς δὲ ἐπὶ πολλὰ ἡ διάνοια καὶ ἡ δύναμις, ὥσπερ παραθέουσι καὶ οὐ μένουσιν. εἰ δέ γε ἔμενον οἱ τύποι, οὐκ ἂν ἐποίησε τὸ πλῆθος ἧττον μνήμονας. ἔτι, εἰ τύποι μένοντες, οὐδὲν ἔδει σκοπεῖν, ἵνα ἀναμνησθῶμεν, οὐδὲ πρότερον ἐπιλαθομένους ὕστερον ἀναμιμνήσκεσθαι κειμένων. καὶ αἱ εἰς ἀνάληψιν δὲ μελέται δηλοῦσι δυνάμωσιν ψυχῆς τὸ γινόμενον ὑπάρχειν, ὥσπερ χειρῶν ἢ ποδῶν τὰ γυμνάσια εἰς τὸ ποιεῖν ῥᾳδίως, ἃ μὴ ἐν ταῖς χερσὶν ἢ ποσὶ κεῖται, ἀλλὰ πρὸς ἃ τῇ συνεχείᾳ ἡτοίμασται. διὰ τί γὰρ ἅπαξ μὲν ἀκούσας ἢ δεύτερον οὐ μέμνηται, ὅταν δὲ πολλάκις, καὶ ὃ πρότερον ἀκούσας οὐκ ἔσχε πολλῷ ὕστερον χρόνῳ μέμνηται ἤδη; οὐ γὰρ δὴ τῷ μέρη ἐσχηκέναι πρότερον τοῦ τύπου: ἔδει γὰρ τούτων μεμνῆσθαι: ἀλλ’ οἷον ἐξαίφνης γίγνεται τοῦτο ἔκ τινος τῆς ὑστέρας ἀκροάσεως ἢ μελέτης. ταῦτα γὰρ μαρτυρεῖ πρόκλησιν τῆς δυνάμεως καθ̓ ἣν μνημονεύομεν τῆς ψυχῆς, ὡς ῥωσθείσης ἢ ἁπλῶς ἢ πρὸς τοῦτο. ὅταν δὲ δὴ οὐ μόνον πρὸς ἃ ἐμελετήσαμεν τὸ τῆς μνήμης ἡμῖν παρῇ, ἀλλ’ οἵπερ πολλὰ ἀνειλήφασιν ἐκ τοῦ εἰθίσθαι ἀπαγγελίαις χρῆσθαι, ῥᾳδίας ἤδη καὶ τῶν ἄλλων τὰς λεγομένας ἀναλήψεις ποιῶνται, τί ἄν τις ἐπαιτιῷτο τῆς μνήμης ἢ τὴν δύναμιν τὴν ῥωσθεῖσαν εἶναι; οἱ μὲν γὰρ τύποι μένοντες ἀσθένειαν [ἂν] μᾶλλον ἢ δύναμιν κατηγοροῖεν: τὸ γὰρ ἐντυπώτατον τῷ εἴκειν ἐστὶ τοιοῦτον, καὶ πάθους ὄντος τοῦ τύπου τὸ μᾶλλον πεπονθὸς τοῦτό ἐστι τὸ μνημονεῦον μᾶλλον. τούτου δὲ τοὐναντίον φαίνεται συμβαῖνον: οὐδαμοῦ γὰρ ἡ πρὸς ὁτιοῦν γυμνασία εὐπαθὲς τὸ γυμνασάμενον ποιεῖ: ἐπεὶ καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων οὐ τὸ ἀσθενὲς ὁρᾷ, οἷον ὁ ὀφθαλμός, ἀλλ’ ὅτῳ δύναμίς ἐστιν εἰς ἐνέργειαν πλείων. διὸ καὶ οἱ γεγηρακότες καὶ πρὸς τὰς αἰσθήσεις ἀσθενέστεροι καὶ πρὸς τὰς μνήμας ὡσαύτως. ἰσχὺς ἄρα τις καὶ ἡ αἴσθησις καὶ ἡ μνήμη. ἔτι τῶν αἰσθήσεων τυπώσεων οὐκ οὐσῶν, πῶς οἷόν τε τὰς μνήμας κατοχὰς τῶν οὐκ ἐντεθέντων οὐδὲ τὴν ἀρχὴν εἶναι; ἀλλ’ εἰ δύναμίς τις καὶ παρασκευὴ πρὸς τὸ ἕτοιμον, πῶς οὐχ ἅμα, ἀλλ’ ὕστερον εἰς ἀναπόλησιν τῶν αὐτῶν ἐρχόμεθα; ἢ ὅτι τὴν δύναμιν δεῖ οἷον ἐπιστῆσαι καὶ ἑτοιμάσασθαι. τοῦτο γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δυνάμεων ὁρῶμεν, εἰς τὸ ποιῆσαι ὃ δύνανται ἑτοιμαζομένων καὶ τὰ μὲν εὐθύς, τὰ δέ, εἰ συλλέξαιντο ἑαυτάς, ἐργαζομένων. γίνονται δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὐχ οἱ αὐτοὶ μνήμονες καὶ ἀγχίνοι, ὅτι οὐχ ἡ αὐτὴ δύναμις ἑκατέρου, ὥσπερ οὐδ’ ὁ αὐτὸς πυκτικὸς καὶ δρομικὸς πολλάκις: ἐπικρατοῦσι γὰρ ἄλλαι ἐν ἄλλῳ ἰδέαι. καίτοι οὐκ ἐκώλυε τὸν ἁστινασοῦν ἔχοντα πλεονεξίας ψυχῆς ἀναγινώσκειν τὰ κείμενα, οὐδὲ τὸν ταύτῃ ῥυέντα τὴν τοῦ πάσχειν καὶ ἔχειν τὸ πάθος ἀδυναμίαν κεκτῆσθαι. καὶ τὸ τῆς ψυχῆς δὲ ἀμέγεθες ʽκαὶ ὅλωσ̓ ψυχὴν μαρτυρεῖ δύναμιν εἶναι: καὶ ὅλως τὰ περὶ ψυχὴν πάντα [οὐ] θαυμαστὸν ἄλλον τρόπον ἔχειν, ἢ ὡς ὑπειλήφασιν ὑπὸ τοῦ μὴ ἐξετάζειν ἄνθρωποι, ἢ ὡς πρόχειροι αὐτοῖς ἐπιβολαὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐγγίνονται δἰ ὁμοιοτήτων ἀπατῶσαι: οἷον γὰρ ἐν πίναξιν ἢ δέλτοις γεγραμμένων γραμμάτων, οὕτως περὶ τῶν αἰσθήσεων καὶ τοῦ μνημονεύειν διάκεινται, καὶ οὔτε οἱ σῶμα αὐτὴν θεωρούμενοι ὁρῶσιν, ὅσα ἀδύνατα τῇ ὑποθέσει αὐτῶν συμβαίνει, οὔτε οἱ ἀσώματον.
4.7.1Psykhē'nin Ölümsüzlüğü Üzerine
7. İnceleme
Her birimiz ölümsüz müyüz, yoksa tamamen mi yok oluruz, yoksa bir kısmımız dağılıp yok olurken asıl biz olan kısım sonsuza dek mi kalır? Bunu, konuyu tabiatına uygun biçimde inceleyen biri şöyle öğrenebilir. İnsan basit bir şey olamaz: içinde bir psykhē vardır, bir bedeni de vardır; bu beden ister bize bir alet olsun ister başka bir biçimde bize bağlanmış olsun. Her neyse, insanı bu şekilde ikiye ayıralım ve her birinin tabiatını ve ousia'sını inceleyelim. Beden de bileşik olduğundan akıl yürütmeye göre kalıcı olamaz; his de onun çözüldüğünü, eridiğini ve her türlü yıkıma uğradığını görür: içindeki her unsur kendi yerine gider, biri ötekini bozar, onu başka bir şeye dönüştürür ve yok eder; hele kütleleri birbirine dost kılan psykhē yanlarında olmadığında. Her unsur tek başına kalsa bile bir değildir; biçime ve maddeye çözülür, zira basit cisimler de zorunlu olarak bunlardan kurulur. Üstelik cisim oldukları için büyüklükleri vardır; kesilip küçük parçalara bölünebilirler ve bu yoldan da yok olabilirler. Öyleyse beden bizim bir parçamızsa bütünümüzle ölümsüz değiliz; bir aletse, belli bir süre için verildiğinden tabiatının böyle olması gerekiyordu. En asıl olan, insanın kendisi ise, ya madde karşısındaki eidos gibi ya da alet karşısında onu kullanan gibi olmalıdır; her iki durumda da insanın kendisi psykhē'dir.
Εἰ δέ ἐστιν ἀθάνατος ἕκαστος ἡμῶν, ἢ φθείρεται πᾶς, ἢ τὰ μὲν αὐτοῦ ἄπεισιν εἰς σκέδασιν καὶ φθοράν, τὰ δὲ μένει εἰς ἀεί, ἅπερ ἐστὶν αὐτός, ὧδ’ ἄν τις μάθοι κατὰ φύσιν ἐπισκοπούμενος. ἁπλοῦν μὲν δή τι οὐκ ἂν εἴη [ὁ] ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἔστιν ἐν αὐτῷ ψυχή, ἔχει δὲ καὶ σῶμα εἴτ̓ οὖν ὄργανον ὂν ἡμῖν, εἴτ̓ οὖν ἕτερον τρόπον προσηρτημένον. ἀλλ’ οὖν διῃρήσθω γε ταύτῃ, καὶ ἑκατέρου τὴν φύσιν τε καὶ οὐσίαν καταθεατέον. τὸ μὲν δὴ σῶμα καὶ αὐτὸ συγκείμενον οὔτε παρὰ τοῦ λόγου δύναται μένειν, ἥ τε αἴσθησις ὁρᾷ λυόμενόν τε καὶ τηκόμενον καὶ παντοίους ὀλέθρους δεχόμενον, ἑκάστου γε τῶν ἐνόντων πρὸς τὸ αὑτοῦ φερομένου, φθείροντός τε ἄλλου ἕτερον καὶ μεταβάλλοντος εἰς ἄλλο καὶ ἀπολλύντος, καὶ μάλιστα ὅταν ψυχὴ ἡ φίλα ποιοῦσα μὴ παρῇ τοῖς ὄγκοις. κἂν μονωθῇ δὲ ἕκαστον γινόμενον, ἓν οὐκ ἔστι, λύσιν δεχόμενον εἴς τε μορφὴν καὶ ὕλην, ἐξ ὧν ἀνάγκη καὶ τὰ ἁπλᾶ τῶν σωμάτων τὰς συστάσεις ἔχειν. καὶ μὴν καὶ μέγεθος ἔχοντα, ἅτε σώματα ὄντα, τεμνόμενά τε καὶ εἰς μικρὰ θραυόμενα καὶ ταύτῃ φθορὰν ἂν ὑπομένοι. ὥστ̓ εἰ μὲν μέρος ἡμῶν τοῦτο, οὐ τὸ πᾶν ἀθάνατοι, εἰ δὲ ὄργανον, ἔδει γε αὐτὸ εἰς χρόνον τινὰ δοθὲν τοιοῦτον τὴν φύσιν εἶναι. τὸ δὲ κυριώτατον καὶ αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος εἴη ἂν ἢ κατὰ τὸ εἶδος ὡς πρὸς ὕλην ʽτὸ σῶμἀ, ἢ κατὰ τὸ χρώμενον ὡς πρὸς ὄργανον. ἑκατέρως δὲ ἡ ψυχὴ αὐτός.
4.7.2Peki bu şeyin tabiatı nedir? Eğer cisimse tamamen çözülebilir, çünkü her cisim bileşiktir. Cisim değil de başka bir tabiattaysa, o tabiatı da ya aynı biçimde ya başka bir biçimde incelemek gerekir. Önce, psykhē dedikleri bu cismin neye çözüleceğini incelemeliyiz. Psykhē'de hayat zorunlu olarak bulunduğundan, bu cisim, yani psykhē, iki ya da daha çok cisimden oluşuyorsa, ya bunların her ikisinin ya da her birinin doğuştan bir hayatı olmalı, ya birinin olup ötekinin olmamalı, ya da hiçbirinin olmamalıdır. Yalnız birinde hayat varsa, psykhē o tek cisim olur. Peki hayatı kendinden olan cisim ne olabilir? Ateş, hava, su ve toprak kendi başlarına psykhē'sizdir; bunlardan psykhē'si olan bir şey varsa dışarıdan gelmiş bir hayatı kullanır; bunların dışında da başka cisim yoktur. Bunlardan başka unsurlar bulunduğunu düşünenler de o unsurların psykhē değil cisim olduğunu, hayatları olmadığını söylemişlerdir. Hiçbirinde hayat yokken bir araya gelmeleri hayatı meydana getirdiyse, bu saçmadır, hatta imkânsızdır: cisimlerin bir yığını hayat doğuramaz, nous'suz şeyler nous doğuramaz. Zaten bunların nasıl olursa olsun karışarak psykhē'yi oluşturduğunu söylemeyecekler. Öyleyse düzen veren, karışımın sebebi olan bir şey olmalıdır; o zaman psykhē'nin yerini bu şey tutar. Çünkü bütünde psykhē olmasaydı, bileşik bir cisim bir yana, varlıklar arasında basit bir cisim bile olmazdı; zira maddeye bir logos gelince cismi meydana getirir, logos da psykhē'den başka hiçbir yerden gelemez.
τοῦτο οὖν τίνα φύσιν ἔχει; ἢ σῶμα μὲν ὂν πάντως ἀναλυτόν: σύνθετον γὰρ πᾶν γε σῶμα. εἰ δὲ μὴ σῶμα εἴη, ἀλλὰ φύσεως ἄλλης, κἀκείνην ἢ [κατὰ] τὸν αὐτὸν τρόπον, ἢ κατ’ ἄλλον σκεπτέον. πρῶτον δὲ σκεπτέον, εἰς ὅ τι δεῖ τοῦτο τὸ σῶμα, ὃ λέγουσι ψυχήν, ἀναλύειν. ἐπεὶ γὰρ ζωὴ ψυχῇ πάρεστιν ἐξ ἀνάγκης, ἀνάγκη τοῦτο τὸ σῶμα, τὴν ψυχήν, εἰ μὲν ἐκ δύο σωμάτων ἢ πλειόνων εἴη, ἤτοι ἑκάτερον αὐτῶν, ἢ ἕκαστον ζωὴν σύμφυτον ἔχειν, ἢ τὸ μὲν ἔχειν, τὸ δὲ μή, ἢ μηδέτερον ἔχειν. εἰ μὲν δὴ ἑνὶ αὐτῶν προσείη τὸ ζῆν, αὐτὸ τοῦτο ἂν εἴη ψυχή. τί ἂν οὖν εἴη σῶμα ζωὴν παῤ αὑτοῦ ἔχον; πῦρ γὰρ καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆ ἄψυχα παῤ αὑτῶν: καὶ ὅτῳ πάρεστι τούτων ψυχή, τοῦτο ἐπακτῷ κέχρηται τῇ ζωῇ, ἄλλα δὲ παρὰ ταῦτα σώματα οὐκ ἔστι. καὶ οἷς γε δοκεῖ εἶναι καὶ στοιχεῖα τούτων ἕτερα, σώματα, οὐ ψυχαί, ἐλέχθησαν εἶναι οὐδὲ ζωὴν ἔχοντα. εἰ δὲ μηδενὸς αὐτῶν ζωὴν ἔχοντος ἡ σύνοδος πεποίηκε ζωήν, ἄτοπον, μᾶλλον δὲ ἀδύνατον συμφόρησιν σωμάτων ζωὴν ἐργάζεσθαι, καὶ νοῦν γεννᾶν τὰ ἀνόητα. καὶ δὴ καὶ οὐχ ὁπωσοῦν κραθέντα ταῦτα φήσουσι γίνεσθαι. δεῖ ἄρα εἶναι τὸ τάξον καὶ τὸ τῆς κράσεως αἴτιον: ὥστε τοῦτο τάξιν ἂν ἔχοι ψυχῆς. οὐ γὰρ ὅτι σύνθετον, ἀλλ’ οὐδὲ ἁπλοῦν ἂν εἴη σῶμα ἐν τοῖς οὖσιν ἄνευ ψυχῆς οὔσης ἐν τῷ παντί, εἴπερ λόγος προσελθὼν τῇ ὕλῃ σῶμα ποιεῖ, οὐδαμόθεν δ’ ἂν προσέλθοι λόγος, ἢ παρὰ ψυχῆς.
4.7.3Biri böyle değil de atomların ya da parçasız şeylerin bir araya gelip birleşmeleri ve birlikte etkilenmeleriyle psykhē'yi meydana getirdiğini söylerse, yan yana konmanın kendisiyle çürütülür: etkilenmeyen ve birleşemeyen cisimlerden ne baştan sona bir olan ne de birlikte duyan bir şey meydana gelir. Oysa psykhē kendi kendisiyle birlikte duyar. Parçasız şeylerden de ne cisim ne büyüklük meydana gelebilir. Şimdi cisim basitse, maddeye ait kısmının kendinden bir hayatı olduğunu söylemeyecekler — çünkü madde keyfiyetsizdir —; hayatı, eidos'a göre düzenlenmiş kısmın getirdiğini söyleyecekler. Bu eidos'un ousia olduğunu söylerlerse, psykhē bileşik olan değil, ikisinden biri olacaktır; bu da artık cisim olmaz, çünkü o da maddeden oluşmaz; yoksa onu da yine aynı biçimde çözümleriz. Bunun ousia değil de maddenin bir hâli olduğunu söylerlerse, bu hâlin ve hayatın maddeye nereden geldiğini söylemek zorundadırlar. Çünkü madde kendine biçim veremez, kendine psykhē de koyamaz. Öyleyse hayatı bağışlayan bir şey olmalıdır; bu bağış ne maddeden ne de herhangi bir cisimden geldiğine göre, o şey bütün cisimsel tabiatın dışında ve ötesindedir. Zaten psykhē'nin gücü olmasaydı hiçbir cisim de olmazdı. Cisim akar, tabiatı akış hâlindedir; her şey cisim olsaydı, biri cisimlerden birine psykhē adını verse bile, her şey çabucak yok olurdu; çünkü o da, tek bir ortak maddeleri olduğundan, öteki cisimlerle aynı şeylere uğrardı. Daha doğrusu hiçbir şey oluşmazdı bile; maddeye biçim veren olmadığı için her şey maddede kalırdı. Belki madde bile hiç var olmazdı; bu bütün de çözülürdü, eğer biri onu bir cismin bir arada tutmasına emanet etse ve psykhē'nin görevini — yalnız adda — en kolay dağılan ve birliğini kendinden almayan havaya ve pneuma'ya verse. Bütün cisimler bölünebilir olduğuna göre, bu bütünü bunlardan herhangi birine bağlayan onu nous'suz ve gelişigüzel sürüklenen bir şey yapmış olmaz mı? Kendisi düzen almak için psykhē'ye muhtaç olan pneuma'da ne düzen, ne logos, ne nous bulunabilir? Ama psykhē varken bütün bunlar kozmosun ve her canlının kuruluşunda ona hizmet eder; her biri kendi gücünü bütüne katar. Psykhē bütünde bulunmasaydı, bunlar bir düzen içinde olmak şöyle dursun, hiç var olmazdı.
εἰ δέ τις μὴ οὕτως, ἀλλ’ ἀτόμους ἢ ἀμερῆ συνελθόντα ψυχὴν ποιεῖν λέγοι τῇ ἑνώσει καὶ ὁμοπαθείᾳ ἐλέγχοιτ̓ ἂν ʽκαὶ τῇ παραθέσεἰ, μηδενὸς διόλου γινομένου ἑνὸς οὐδὲ συμπαθοῦς ἐξ ἀπαθῶν καὶ μὴ ἑνοῦσθαι δυναμένων σωμάτων. ψυχὴ δὲ αὑτῇ συμπαθής. ἐκ δὲ ἀμερῶν [οὐ] σῶμα οὐδὲ μέγεθος ἂν γένοιτο. καὶ μὴν εἰ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ σώματος τὸ μὲν ὅσον ὑλικὸν παῤ αὑτοῦ ζωὴν ἔχειν οὐ φήσουσιν — ὕλη γὰρ ἄποιον — τὸ δὲ κατὰ τὸ εἶδος τεταγμένον ἐπιφέρειν τὴν ζωήν, εἰ μὲν οὐσίαν φήσουσι τὸ εἶδος τοῦτο εἶναι, οὐ τὸ συναμφότερον, θάτερον δὲ τούτων ἔσται ἡ ψυχή: ὃ οὐκέτ̓ ἂν σῶμα: οὐ γὰρ ἐξ ὕλης καὶ τοῦτο, ἢ πάλιν τὸν αὐτὸν τρόπον ἀναλύσομεν. εἰ δὲ πάθημα τῆς ὕλης, ἀλλ’ οὐκ οὐσίαν φήσουσιν εἶναι, ἀφ̓ οὗ τὸ πάθημα καὶ ἡ ζωὴ εἰς τὴν ὕλην ἐλήλυθε λεκτέον αὐτοῖς. οὐ γὰρ δὴ ἡ ὕλη αὑτὴν μορφοῖ, οὐδὲ αὑτῇ ψυχὴν ἐντίθησι. δεῖ ἄρα τι εἶναι τὸ χορηγὸν τῆς ζωῆς, εἰ οὔτε τῇ ὕλῃ ἡ χορηγία, οὔθ̓ ὁτῳοῦν τῶν σωμάτων, ἔξω ὂν καὶ ἐπέκεινα σωματικῆς φύσεως ἁπάσης. ἐπεὶ οὐδ’ ἂν εἴη σῶμα οὐδὲν ψυχικῆς δυνάμεως οὐκ οὔσης. ῥεῖ γάρ, καὶ ἐν φορᾷ αὐτοῦ ἡ φύσις, καὶ ἀπόλοιτο ἂν ὡς τάχιστα, εἰ πάντα σώματα εἴη, κἂν εἰ ὄνομα ἑνὶ αὐτῶν ψυχήν τις θεῖτο. ταὐτὰ γὰρ ἂν πάθοι τοῖς ἄλλοις σώμασιν ὕλης μιᾶς οὔσης αὐτοῖς. μᾶλλον δὲ οὐδ’ ἂν γένοιτο, ἀλλὰ στήσεται ἐν ὕλῃ τὰ πάντα, μὴ ὄντος τοῦ μορφοῦντος αὐτήν. τάχα δ’ ἂν οὐδ’ ἂν ἡ ὕλη τὸ παράπαν εἴη, λυθήσεται δὲ καὶ τόδε τὸ ξύμπαν, εἴ τις αὐτὸ πιστεύσειε σώματος συνέρξει διδοὺς αὐτῷ ψυχῆς τάξιν μέχρι τῶν ὀνομάτων, ἀέρι καὶ πνεύματι σκεδαστοτάτῳ καὶ τὸ ἓν εἶναι ἔχοντι οὐ παῤ αὑτοῦ. πῶς γὰρ τεμνομένων τῶν πάντων σωμάτων ᾡτινιοῦν τις ἀνατιθεὶς τόδε τὸ πᾶν οὐκ ἀνόητόν τε καὶ φερόμενον εἰκῆ ποιήσει; τίς γὰρ τάξις ἐν πνεύματι δεομένῳ παρὰ ψυχῆς τάξεως, ἢ λόγος, ἢ νοῦς; ἀλλὰ ψυχῆς μὲν οὔσης ὑπουργὰ ταῦτα πάντα αὐτῇ εἰς σύστασιν κόσμου καὶ ζῴου ἑκάστου, ἄλλης παῤ ἄλλου δυνάμεως εἰς τὸ ὅλον συντελούσης: ταύτης δὲ μὴ παρούσης ἐν τοῖς ὅλοις οὐδὲν ἂν εἴη ταῦτα, οὐχ ὅτι ἐν τάξει.
4.7.4Onlar da gerçeğin zoruyla, cisimlerden önce, onlardan üstün bir psykhē türü bulunması gerektiğine tanıklık ederler: pneuma'yı nous'lu, ateşi akıllı sayarlar; sanki daha üstün olan pay ateş ve pneuma olmadan varlıklar arasında bulunamazmış da yerleşmek için bir yer arıyormuş gibi. Oysa asıl araştırmaları gereken, cisimleri nereye yerleştireceklerdi; çünkü cisimlerin psykhē'nin güçleri içinde yerleşmesi gerekir. Hayatı ve psykhē'yi pneuma'dan başka bir şey saymıyorlarsa, dillerinden düşürmedikleri, cisimlerden ayrı etkin bir tabiat koymak zorunda kalınca sığındıkları o "bir biçimde bulunuş" nedir? Her pneuma psykhē değilse — çünkü sayısız psykhē'siz pneuma vardır — ve psykhē'nin "bir biçimde bulunan pneuma" olduğunu söyleyeceklerse, bu "bir biçimde bulunuşa", bu duruma ya var olan bir şey diyecekler ya da hiçbir şey. Hiçbir şeyse, yalnız pneuma olur, "bir biçimde bulunuş" ise bir addan ibaret kalır. Böylece maddeden başka hiçbir şeyin var olmadığını, psykhē'nin de tanrının da yalnız ad olduğunu, var olanın yalnız madde olduğunu söylemek zorunda kalırlar. Durum var olan bir şeyse, dayanaktan ve maddeden başka bir şeyse, maddede bulunsa da kendisi maddeden oluşmadığı için maddesiz olur; o zaman bir logos olur, cisim değil, başka bir tabiat olur. Ayrıca şunlardan da psykhē'nin herhangi bir cisim olmasının imkânsız olduğu daha az açık değildir. Cisim ya sıcaktır ya soğuk, ya sert ya yumuşak, ya akışkan ya katı, ya siyah ya beyaz; cisimlerin keyfiyetleri olan bütün öteki şeyler de farklı cisimlerde farklıdır. Sıcaksa yalnız ısıtır, soğuksa yalnız soğutur; hafif olan, gelip bulunduğu şeyi hafifletir, ağır olan ağırlaştırır, siyah olan karartır, beyaz olan beyazlatır. Çünkü ateşin işi soğutmak, soğuğun işi ısıtmak değildir. Oysa psykhē farklı canlılarda farklı şeyler, kimisinde başka şeyler yapar; aynı canlıda da zıt şeyler yapar: bazı şeyleri katılaştırır, bazılarını akıtır; bazılarını yoğun, bazılarını seyrek, siyah ya da beyaz, hafif ya da ağır yapar. Oysa cisim olsaydı keyfiyetine, özellikle de rengine göre tek bir şey yapması gerekirdi; şimdi ise çok şey yapar.
μαρτυροῦσι δὲ καὶ αὐτοὶ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἀγόμενοι, ὡς δεῖ τι πρὸ τῶν σωμάτων εἶναι κρεῖττον αὐτῶν ψυχῆς εἶδος, ἔννουν τὸ πνεῦμα καὶ πῦρ νοερὸν τιθέμενοι, ὥσπερ ἄνευ πυρὸς καὶ πνεύματος οὐ δυναμένης τῆς κρείττονος μοίρας ἐν τοῖς οὖσιν εἶναι, τόπον δὲ ζητούσης εἰς τὸ ἱδρυθῆναι, δέον ζητεῖν, ὅπου τὰ σώματα ἱδρύσουσιν, ὡς ἄρα δεῖ ταῦτα ἐν ψυχῆς δυνάμεσιν ἱδρῦσθαι. εἰ δὲ μηδὲν παρὰ τὸ πνεῦμα τὴν ζωὴν καὶ τὴν ψυχὴν τίθενται, τί τὸ πολυθρύλητον αὐτοῖς πως ἔχον, εἰς ὃ καταφεύγουσιν ἀναγκαζόμενοι τίθεσθαι ἄλλην παρὰ τὰ σώματα φύσιν δραστήριον; εἰ οὖν οὐ πᾶν μὲν πνεῦμα ψυχή, ὅτι μυρία πνεύματα ἄψυχα, τὸ δέ πως ἔχον πνεῦμα φήσουσι, τό πως ἔχον τοῦτο καὶ ταύτην τὴν σχέσιν ἢ τῶν ὄντων τι φήσουσιν, ἢ μηδέν. ἀλλ’ εἰ μὲν μηδέν, πνεῦμα ἂν εἴη μόνον, τὸ δέ πως ἔχον ὄνομα. καὶ οὕτως συμβήσεται αὐτοῖς οὐδὲ ἄλλο οὐδὲν εἶναι λέγειν ἢ τὴν ὕλην, καὶ ψυχὴν καὶ θεὸν ὀνόματα πάντα, ἐκεῖνο δὲ μόνον [ὄν]. εἰ δὲ τῶν ὄντων ἡ σχέσις καὶ ἄλλο παρὰ τὸ ὑποκείμενον καὶ τὴν ὕλην, ἐν ὕλῃ μέν, ἄυλον δὲ αὐτὸ τῷ μὴ πάλιν αὖ συγκεῖσθαι ἐξ ὕλης, λόγος ἂν εἴη τις καὶ οὐ σῶμα καὶ φύσις ἑτέρα. ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε οὐχ ἧττον φαίνεται ἀδύνατον ὂν τὴν ψυχὴν εἶναι σῶμα ὁτιοῦν. ἢ γὰρ θερμόν ἐστιν ἢ ψυχρόν, ἢ σκληρὸν ἢ μαλακόν, ὑγρόν τε ἢ πεπηγός, μέλαν τε ἢ λευκόν, καὶ πάντα ὅσα ποιότητες σωμάτων ἄλλαι ἐν ἄλλοις. καὶ εἰ μὲν θερμόν, μόνον θερμανεῖ: ψυχρὸν δέ, μόνον ψύξει: καὶ κοῦφα ποιήσει τὸ κοῦφον προσγενόμενον καὶ παρόν: καὶ βαρυνεῖ τὸ βαρύ, καὶ μελανεῖ τὸ μέλαν: καὶ τὸ λευκὸν λευκὸν ποιήσει. οὐ γὰρ πυρὸς τὸ ψύχειν, οὐδὲ τοῦ ψυχροῦ θερμὰ ποιεῖν. ἀλλ’ ἥ γε ψυχὴ καὶ ἐν ἄλλοις μὲν ζῴοις ἄλλα, τὰ δ’ ἄλλα ποιεῖ, καὶ ἐν τῷ δὲ αὐτῷ τὰ ἐναντία, τὰ μὲν πηγνῦσα, τὰ δὲ χέουσα, καὶ τὰ μὲν πυκνά, τὰ δὲ ἀραιά, μέλανα λευκά, κοῦφα βαρέα [ποιοῦσα]. καίτοι ἓν ἔδει ποιεῖν κατὰ τὴν τοῦ σώματος ποιότητά τε τὴν ἄλλην καὶ δὴ καὶ χρόαν: νῦν δὲ πολλά.
4.7.5Peki bütün cisimlerin hareketi tek olduğu hâlde psykhē'nin hareketleri nasıl tek değil de farklı farklı olur? Bazılarına prohairesis'i, bazılarına logos'ları sebep gösterirlerse doğru söylemiş olurlar; ama prohairesis de, birbirinden farklı olan logos'lar da tek ve basit olan cisme ait değildir. Cismin, onu yapanın verdiği kadarı, yani sıcak ya da soğuk olması dışında böyle bir logos'tan payı yoktur. Belli zamanlarda ve belli bir ölçüye kadar büyütme gücü, büyümek kendisine düşen ama büyütmekten payı olmayan cismin kendisine nereden gelebilir? Olsa olsa, büyümeyi kendi aracılığıyla meydana getirene hizmet ederek maddenin kütlesine katıldığı ölçüde gelir. Psykhē cisim olup büyütseydi, büyüttüğü şeyle eşit kalacaksa kendisinin de büyümesi, elbette benzer bir cismin eklenmesiyle büyümesi gerekirdi. Eklenen ya psykhē olur ya da psykhē'siz bir cisim. Psykhē ise nereden, nasıl girer ve nasıl eklenir? Eklenen psykhē'sizse, bu nasıl psykhē'li hâle gelecek, öncekiyle aynı fikirde olacak, onunla bir olacak, ilk psykhē'nin kanaatlerini paylaşacak da yabancı bir psykhē gibi ötekinin bildiklerinden habersiz kalmayacak? Bedenimizin geri kalan kütlesi gibi bunun da bir kısmı akıp gidecek, bir kısmı gelecek, hiçbir şey aynı kalmayacak mı? O zaman hafızalarımız nasıl olur? Hiçbir zaman aynı psykhē'yi kullanmadığımız hâlde yakınlarımızı nasıl tanırız? Ayrıca psykhē cisimse ve cismin tabiatı gereği, birçok parçaya bölündüğünde parçaların her biri bütünle aynı değilse — psykhē belli bir büyüklükse ve bundan küçük olduğunda psykhē olmayacaksa; tıpkı her kemiyetin bir eksilmeyle önceki varlığını yitirmesi gibi; büyüklüğü olan şeylerden biri kütlesi küçüldüğü hâlde keyfiyet bakımından aynı kalıyorsa, cisim ve kemiyet olarak başka olmuş, ama kemiyetten başka olan keyfiyeti sayesinde aynılığını koruyabilmiştir —, psykhē'nin cisim olduğunu söyleyenler ne diyecekler? Önce, aynı bedendeki psykhē'nin her bir parçası hakkında: her parça, bütün psykhē nasılsa öyle bir psykhē midir? Parçanın parçası da öyle midir? Öyleyse büyüklük psykhē'nin ousia'sına hiçbir katkı yapmıyordu; oysa psykhē bir kemiyet olsaydı katkı yapmalıydı. Hem de psykhē bütün olarak pek çok yerde bulunur; bu ise bir cisimde olamaz: aynı bütünün birçok şeyde bulunması ve parçanın bütün neyse o olması. Parçaların her birinin psykhē olmadığını söylerlerse, onlara göre psykhē psykhē'siz şeylerden oluşacaktır. Ayrıca her psykhē'nin büyüklüğü iki yönden sınırlı olacaksa, bundan daha küçük ya da daha büyük olan psykhē olmayacaktır. Tek bir birleşmeden ve tek bir tohumdan ikizler doğduğunda, ya da öteki hayvanlarda olduğu gibi tohum pek çok yere bölünüp her biri bütün bir canlı olan pek çok yavru doğduğunda, bu durum öğrenmek isteyenlere şunu öğretmez mi: parçanın bütünle aynı olduğu yerde, bu şey kendi ousia'sı bakımından kemiyetin ötesine geçmiştir ve zorunlu olarak kemiyetsizdir. Ancak böyle, kemiyeti elinden alınsa da aynı kalabilir; çünkü kemiyet ve kütle onun umurunda değildir, ousia'sı başka bir şeydir. Demek ki psykhē de logos'lar da kemiyetsizdir.
τὰς δὲ δὴ κινήσεις πῶς διαφόρους, ἀλλ’ οὐ μίαν, μιᾶς οὔσης παντὸς σώματος κινήσεως; εἰ δὲ τῶν μὲν προαιρέσεις, τῶν δὲ λόγους αἰτιάσονται, ὀρθῶς μὲν τοῦτο: ἀλλ’ οὐ σώματος ἡ προαίρεσις οὐδὲ οἱ λόγοι, διάφοροί γε ὄντες, ἑνὸς ὄντος καὶ ἁπλοῦ τοῦ σώματος, καὶ οὐ μετὸν αὐτῷ τοιούτου γε λόγου, ἢ ὅσος δέδοται αὐτῷ παρὰ τοῦ ποιήσαντος θερμὸν αὐτὸ ἢ ψυχρὸν εἶναι. τὸ δὲ καὶ ἐν χρόνοις αὔξειν, καὶ μέχρι τοσούτου μέτρου, πόθεν ἂν τῷ σώματι αὐτῷ γένοιτο, ᾧ προσήκει μὲν αὔξεσθαι, αὐτῷ δὲ ἀμοίρῳ τοῦ αὔξειν εἶναι, ἢ ὅσον παραληφθείη ἂν ἐν ὕλης ὄγκῳ ὑπηρετοῦν τῷ δἰ αὐτοῦ τὴν αὔξην ἐργαζομένῳ; καὶ γὰρ εἰ ἡ ψυχὴ σῶμα οὖσα αὔξοι, ἀνάγκη καὶ αὐτὴν αὔξεσθαι, προσθήκῃ δηλονότι ὁμοίου σώματος, εἰ μέλλοι εἰς ἴσον ἰέναι τῷ αὐξομένῳ ὑπ’ αὐτῆς. καὶ ἢ ψυχὴ ἔσται τὸ προστιθέμενον ἢ ἄψυχον σῶμα. καὶ εἰ μὲν ψυχή, πόθεν καὶ πῶς εἰσιούσης καὶ πῶς προστιθεμένης; εἰ δὲ ἄψυχον τὸ προστιθέμενον, πῶς τοῦτο ψυχώσεται καὶ τῷ πρόσθεν ὁμογνωμονήσει καὶ ἓν ἔσται καὶ τῶν αὐτῶν δοξῶν τῇ πρώτῃ μεταλήψεται, ἀλλ’ οὐχ ὥσπερ ξένη ψυχὴ αὕτη ἐν ἀγνοίᾳ ἔσται ὧν ἡ ἑτέρα οἶδε; καὶ, ὥσπερ ὁ ἄλλος ὄγκος ἡμῶν, τὸ μέν τι ἀπορρεύσεται αὐτοῦ, τὸ δέ τι προσελεύσεται, οὐδὲν δὲ ἔσται τὸ αὐτό; πῶς οὖν ἡμῖν αἱ μνῆμαι; πῶς δὲ ἡ γνώρισις οἰκείων οὐδέποτε τῇ αὐτῇ ψυχῇ χρωμένων; καὶ μὴν εἰ σῶμά ἐστι, φύσις δὲ σώματος μεριζομένου εἰς πλείω ἕκαστον μὴ τὸ αὐτὸ εἶναι τῶν μερῶν τῷ ὅλῳ — εἰ τοσόνδε μέγεθος ψυχή, ὃ ἐὰν ἔλαττον ᾖ, ψυχὴ οὐκ ἔσται, ὥσπερ πᾶν ποσὸν ἀφαιρέσει τὸ εἶναι τὸ πρόσθεν ἠλλάξατο: εἰ δέ τι τῶν μέγεθος ἐχόντων τὸν ὄγκον ἐλαττωθὲν τῇ ποιότητι ταὐτὸν μένοι, ᾗ μὲν σῶμα ἕτερόν ἐστι, καὶ ᾗ ποσόν, τῇ δὲ ποιότητι ἑτέρᾳ τῆς ποσότητος οὔσῃ τὸ ταὐτὸν ἀποσώζειν δύναται: τί τοίνυν φήσουσιν οἱ τὴν ψυχὴν σῶμα εἶναι λέγοντες; πρῶτον μὲν περὶ ἑκάστου μέρους τῆς ψυχῆς τῆς ἐν τῷ αὐτῷ σώματι, πότερον ἕκαστον ψυχὴ οἵα ἐστὶ καὶ ἡ ὅλη; καὶ πάλιν τοῦ μέρους τὸ μέρος; οὐδὲν ἄρα τὸ μέγεθος συνεβάλλετο τῇ οὐσίᾳ αὐτῆς: καίτοι ἔδει γε ποσοῦ τινος οὔσης. ἀλλὰ καὶ ὅλον πολλαχῇ, ὅπερ σώματι παρεῖναι ἀδύνατον, ἐν πλείοσι τὸ αὐτὸ ὅλον εἶναι καὶ τὸ μέρος ὅπερ τὸ ὅλον ὑπάρχειν. εἰ δὲ ἕκαστον τῶν μερῶν οὐ ψυχὴν φήσουσιν, ἐξ ἀψύχων ψυχὴ αὐτοῖς ὑπάρξει. καὶ προσέτι, εἰ ψυχῆς ἑκάστης τὸ μέγεθος ὡρισμένον ἔσται ἐφ̓ ἑκάτερα, ἢ ἐπὶ τὸ ἔλαττόν τόν γε ἢ ἐπὶ τὸ μεῖζον, ψυχὴ οὐκ ἔσται. ὅταν τοίνυν ἐκ συνόδου μιᾶς καὶ ἑνὸς σπέρματος δίδυμα γένηται γεννήματα, ἢ καί, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις, πλεῖστα τοῦ σπέρματος εἰς πολλοὺς τόπους μεριζομένου, οὗ δὴ ἕκαστον ὅλον ἐστί, πῶς οὐ διδάσκει τοῦτο τοὺς βουλομένους μανθάνειν, ὡς, ὅπου τὸ μέρος τὸ αὐτό ἐστι τῷ ὅλῳ, τοῦτο ἐν τῇ αὐτοῦ οὐσίᾳ τὸ ποσὸν εἶναι ὑπερβέβηκεν, ἄποσον δὲ εἶναι αὐτὸ δεῖ ἐξ ἀνάγκης; οὕτω γὰρ ἂν μένοι τὸ αὐτὸ τοῦ ποσοῦ κλεπτομένου, ἅτε μὴ μέλον αὐτῷ ποσότητος καὶ ὄγκου, ὡς ἂν τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἕτερόν τι οὔσης. ἄποσον ἄρα ἡ ψυχὴ καὶ οἱ λόγοι.
4.7.6Psykhē cisim olsaydı ne hissetmenin, ne düşünmenin, ne bilmenin, ne aretē'nin ne de güzel şeylerden herhangi birinin olamayacağı şuradan açıktır. Bir şey bir şeyi hissedecekse kendisi bir olmalı ve her şeyi aynı şeyle kavramalıdır; birçok duyu organından giren şeyler birden fazla olsa da, bir şeyin çevresinde pek çok keyfiyet bulunsa da, tek bir organdan gelen karmaşık bir şey, örneğin bir yüz olsa da. Çünkü burnu bir şey, gözleri başka bir şey kavramaz; hepsini birlikte aynı şey kavrar. Biri gözler, öteki kulak yoluyla gelse de ikisinin vardığı tek bir şey olmalıdır. Yoksa hisler birlikte aynı şeye gelmeseydi bunların farklı olduğunu nasıl söyleyebilirdik? Öyleyse bu şey bir merkez gibi olmalıdır; dairenin çevresinden gelip ona doğru birleşen çizgiler gibi, her yönden gelen hisler ona varmalıdır; kavrayan da böyle bir şey, gerçekten bir olmalıdır. Bu şey uzamlı olsaydı ve hisler bir çizginin iki ucuna gelir gibi gelseydi, ya yine tek ve aynı bir yerde, örneğin ortada birleşirler ya da bir uç bir şeyi, öteki uç başka bir şeyi hisseder; tıpkı benim bir şeyi, senin başka bir şeyi hissetmen gibi. Hissedilen şey bir ise, örneğin bir yüz, ya bir noktaya toplanır — görünen de budur; çünkü gözbebeklerinin kendisinde bile toplanır; yoksa en büyük şeyler onlar aracılığıyla nasıl görülürdü? Dolayısıyla yöneten kısma ulaştıklarında daha da çok parçasız düşünceler gibi olurlar ve bu kısım da parçasız olur —; ya da bu kısım bir büyüklükse hissedilen şey onunla birlikte bölünür; öyle ki her parça hissedilenin ayrı bir parçasını kavrar ve hiçbirimiz hissedilen şeyi bütün olarak kavrayamayız. Oysa hissedilen bütün birdir; nasıl bölünebilir ki? Eşit eşite denk gelmez, çünkü yöneten kısım her hissedilen şeye eşit değildir. Öyleyse bölünme kaç parçaya olacak? Giren his çeşitlilik bakımından ne kadar sayıya sahipse o kadar parçaya mı bölünecek? Peki psykhē'nin bu parçalarının her biri kendi parçacıklarıyla da mı hissedecek? Yoksa parçacıkların parçaları hissetmez mi olacak? Bu imkânsızdır. Her parça bütünü hissedecekse, büyüklük tabiatı gereği sonsuza dek bölünebildiğinden, her hissedilen şey için her birinde sonsuz his oluşur; sanki yöneten kısmımızda aynı şeyin sonsuz sureti bulunur. Ayrıca hisseden şey cisim olsaydı, hissetmek ancak yüzüklerin balmumuna bastığı mühürler gibi olabilirdi; hisler ister kana ister havaya basılsın. Akışkan cisimlerde olduğu gibiyse — ki bu makuldür —, suya basılmış gibi birbirine karışırlar ve hafıza olmaz. İzler kalıyorsa, ya onlar yeri tuttuğu için başka izler basılamaz ve başka hisler olmaz, ya da başka izler oluşunca öncekiler yok olur; öyle ki hatırlamak diye bir şey kalmaz. Hatırlamak ve öncekiler engel olmadan birbiri ardınca başka şeyleri hissetmek mümkünse, psykhē'nin cisim olması imkânsızdır.
ὅτι δέ, εἰ σῶμα εἴη ἡ ψυχή, οὔτε τὸ αἰσθάνεσθαι οὔτε τὸ νοεῖν οὔτε τὸ ἐπίστασθαι οὔτε ἀρετὴ οὔτε τι τῶν καλῶν ἔσται, ἐκ τῶνδε δῆλον. εἴ τι μέλλει αἰσθάνεσθαί τινος, ἓν αὐτὸ δεῖ εἶναι καὶ τῷ αὐτῷ παντὸς ἀντιλαμβάνεσθαι, καὶ εἰ διὰ πολλῶν αἰσθητηρίων πλείω τὰ εἰσιόντα εἴη, ἢ πολλαὶ περὶ ἓν ποιότητες, κἂν δἰ ἑνὸς ποικίλον, οἷον πρόσωπον: οὐ γὰρ ἄλλο μὲν ῥινός, ἄλλο δὲ ὀφθαλμῶν, ἀλλὰ ταὐτὸν ὁμοῦ πάντων. καὶ εἰ τὸ μὲν δἰ ὀμμάτων, τὸ δὲ δἰ ἀκοῆς, ἕν τι δεῖ εἶναι, εἰς ὃ ἄμφω. ἢ πῶς ἂν εἴποι, ὅτι ἕτερα ταῦτα, μὴ εἰς τὸ αὐτὸ ὁμοῦ τῶν αἰσθημάτων ἐλθόντων; δεῖ τοίνυν τοῦτο ὥσπερ κέντρον εἶναι, γραμμὰς δὲ συμβαλλούσας ἐκ περιφερείας κύκλου τὰς πανταχόθεν αἰσθήσεις πρὸς τοῦτο περαίνειν, καὶ τοιοῦτον τὸ ἀντιλαμβανόμενον εἶναι, ἓν ὄντως. εἰ δὲ διεστὼς τοῦτο γένοιτο, καὶ οἷον γραμμῆς ἐπ’ ἄμφω τὰ πέρατα [αἱ] αἰσθήσεις προσβάλλοιεν, ἢ συνδραμεῖται εἰς ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πάλιν, οἷον τὸ μέσον, ἢ ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο, [καὶ] ἑκάτερον ἑκατέρου αἴσθησιν ἕξει: ὥσπερ ἂν εἰ ἐγὼ μὲν ἄλλου, σὺ δὲ ἄλλου αἰσθοιο. καὶ εἰ ἓν εἴη τὸ αἴσθημα, οἷον πρόσωπον, ἢ εἰς ἓν συναιρεθήσεται — ὅπερ καὶ φαίνεται: συναιρεῖται γὰρ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς κόραις: ἢ πῶς ἂν τὰ μέγιστα διὰ ταύταιν ὁρῷτο; ὥστε ἔτι μᾶλλον εἰς τὸ ἡγεμονοῦν ἰόντα οἷον ἀμερῆ νοήματα γίνεσθαι — καὶ ἔσται ἀμερὲς τοῦτο: ἢ μεγέθει ὄντι τούτῳ συμμερίζοιτο ἄν, ὥστε ἄλλον ἄλλου μέρους καὶ μηδένα ἡμῶν ὅλου τοῦ αἰσθητοῦ τὴν ἀντίληψιν ἴσχειν. ἀλλὰ γὰρ ἕν ἐστι τὸ πᾶν: πῶς γὰρ ἂν καὶ διαιροῖτο; οὐ γὰρ δὴ τὸ ἴσον τῷ ἴσῳ ἐφαρμόσει, ὅτι οὐκ ἴσον τὸ ἡγεμονοῦν παντὶ αἰσθητῷ. κατὰ πηλίκα οὖν ἡ διαίρεσις; ἢ εἰς τοσαῦτα διαιρεθήσεται, καθ̓ ὅσον ἂν ἀριθμοῦ ἔχῃ εἰς ποικιλίαν τὸ εἰσιὸν αἴσθημα. καὶ ἕκαστον δὴ ἐκείνων τῶν μερῶν τῆς ψυχῆς ἆρα καὶ τοῖς μορίοις αὐτοῦ αἰσθήσεται; ἢ ἀναίσθητα τὰ μέρη τῶν μορίων ἔσται; ἀλλὰ ἀδύνατον. εἰ δὲ ὁτιοῦν παντὸς αἰσθήσεται, εἰς ἄπειρα τοῦ μεγέθους διαιρεῖσθαι πεφυκότος ἀπείρους καὶ αἰσθήσεις καθ̓ ἕκαστον αἰσθητὸν συμβήσεται γίνεσθαι ἑκάστῳ οἷον τοῦ αὐτοῦ ἀπείρους ἐν τῷ ἡγεμονοῦντι ἡμῶν εἰκόνας. καὶ μὴν σώματος ὄντος τοῦ αἰσθανομένου οὐκ ἂν ἄλλον τρόπον γένοιτο τὸ αἰσθάνεσθαι, ἢ οἷον ἐν κηρῷ ἐνσημανθεῖσαι ἀπὸ δακτυλίων σφραγῖδες, εἴτ̓ οὖν εἰς αἷμα, εἴτ̓ οὖν εἰς ἀέρα τῶν αἰσθημάτων ἐνσημαινομένων. καὶ εἰ μὲν ὡς ἐν σώμασιν ὑγροῖς, ὅπερ καὶ εὔλογον, ὥσπερ εἰς ὕδωρ συγχυθήσεται, καὶ οὐκ ἔσται μνήμη: εἰ δὲ μένουσιν οἱ τύποι, ἢ οὐκ ἔστιν ἄλλους ἐνσημαίνεσθαι ἐκείνων κατεχόντων — ὥστε ἄλλαι αἰσθήσεις οὐκ ἔσονται — ἢ γινομένων ἄλλων ἐκεῖνοι οἱ πρότεροι ἀπολοῦνται: ὥστε οὐδὲν ἔσται [τὸ] μνημονεύειν. εἰ δὲ ἔστι τὸ μνημονεύειν καὶ ἄλλων αἰσθάνεσθαι ἐπ’ ἄλλοις οὐκ ἐμποδιζόντων τῶν πρόσθεν, ἀδύνατον τὴν ψυχὴν σῶμα εἶναι.
4.7.7Aynı şey acı hissinden de görülebilir. Bir insanın parmağının ağrıdığı söylendiğinde, ağrı elbette parmaktadır; ama ağrının hissinin yöneten kısımda oluştuğunu kabul edecekleri açıktır. Demek ki ağrıyan parça başka olduğu hâlde yöneten kısım hisseder ve bütün psykhē aynı şeyi yaşar. Peki bu nasıl olur? Aktarmayla, diyecekler: önce parmaktaki psykhē'li pneuma etkilenir, bunu yanındakine, o da bir başkasına aktarır; ta ki yöneten kısma ulaşana kadar. O zaman, ilk ağrıyan parça hissettiyse ve his aktarmayla oluyorsa, ikincinin hissi başka, üçüncününki yine başka olmalıdır; tek bir ağrı için pek çok, hatta sonsuz his oluşur; yöneten kısım da en son bütün bunları ve bunlardan ayrı olarak kendi hissini hisseder. Gerçekte ise bu hislerin hiçbiri parmaktaki ağrının hissi olmaz: parmağa bitişik olanınki ayak tabanının ağrıdığını, üçüncüsü daha yukarıdaki başka bir yerin ağrıdığını hisseder; pek çok ağrı olur. Yöneten kısım da parmaktaki ağrıyı değil, kendi yanındakini hisseder; yalnız bunu bilir, ötekileri bir yana bırakır, parmağın ağrıdığından haberi olmaz. Öyleyse böyle bir şeyin hissi aktarmayla olamıyorsa ve bir kütle olan cisimde bir kısım etkilenince başka bir kısım bunu bilemiyorsa — çünkü her büyüklükte bir kısım bir şey, öbür kısım başka bir şeydir —, hisseden şeyi her yerde kendi kendisiyle aynı olan bir şey olarak koymak gerekir. Bunu yapabilmek ise cisimden başka bir varlığa düşer.
ἴδοι δ’ ἄν τις καὶ ἐκ τῆς τοῦ ἀλγεῖν αἰσθήσεως τὸ αὐτὸ τοῦτο. ὅταν δάκτυλον λέγηται ἀλγεῖν ἄνθρωπος, ἡ μὲν ὀδύνη περὶ τὸν δάκτυλον δήπουθεν, ἡ δ’ αἴσθησις τοῦ ἀλγεῖν δῆλον ὅτι ὁμολογήσουσιν ὡς περὶ τὸ ἡγεμονοῦν γίνεται. ἄλλου δὴ ὄντος τοῦ πονοῦντος μέρους ʽτοῦ πνεύματοσ̓ τὸ ἡγεμονοῦν αἰσθάνεται, καὶ ὅλη ἡ ψυχὴ τὸ αὐτὸ πάσχει. πῶς οὖν τοῦτο συμβαίνει; διαδόσει, φήσουσι, παθόντος μὲν πρώτως τοῦ περὶ τὸν δάκτυλον ψυχικοῦ πνεύματος, μεταδόντος δὲ τῷ ἐφεξῆς καὶ τούτου ἄλλῳ, ἕως οὗ πρὸς τὸ ἡγεμονοῦν ἀφίκοιτο. ἀνάγκη τοίνυν, εἰ τὸ πρῶτον πονοῦν ᾔσθετο, ἄλλην τὴν αἴσθησιν τοῦ δευτέρου εἶναι, εἰ κατὰ διάδοσιν ἡ αἴσθησις, καὶ τοῦ τρίτου [γε] ἄλλην καὶ πολλὰς αἰσθήσεις καὶ ἀπείρους [τὴν] περὶ ἑνὸς ἀλγήματος γίγνεσθαι, καὶ τούτων ἁπασῶν ὕστερον τὸ ἡγεμονοῦν αἰσθάνεσθαι καὶ τῆς ἑαυτοῦ παρὰ ταύτας. τὸ δὲ ἀληθὲς ἑκάστην ἐκείνων μὴ τοῦ ἐν τῷ δακτύλῳ ἀλγήματος, ἀλλὰ τὴν μὲν ἐφεξῆς τῷ δακτύλῳ, ὅτι ὁ ταρσὸς ἀλγεῖ, τὴν δὲ τρίτην, ὅτι ἄλλο τὸ πρὸς τὸ ἄνωθεν, καὶ πολλὰς εἶναι ἀλγηδόνας, τό τε ἡγεμονοῦν μὴ τοῦ πρὸς τῷ δακτύλῳ ἀλγήματος αἰσθάνεσθαι, ἀλλὰ τοῦ πρὸς αὑτῷ, καὶ τοῦτο γινώσκειν μόνον, τὰ δ’ ἄλλα χαίρειν ἐᾶν μὴ ἐπιστάμενον, ὅτι ἀλγεῖ ὁ δάκτυλος. εἰ τοίνυν κατὰ διάδοσιν οὐχ οἷόν τε τὴν αἴσθησιν τοῦ τοιούτου γίγνεσθαι μηδὲ σώματος, ὄγκου ὄντος, ἄλλου παθόντος ἄλλου γνῶσιν εἶναι — παντὸς γὰρ μεγέθους τὸ μὲν ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο ἐστί — δεῖ τοιοῦτον τίθεσθαι τὸ αἰσθανόμενον, οἷον πανταχοῦ αὐτὸ ἑαυτῷ τὸ αὐτὸ εἶναι. τοῦτο δὲ ἄλλῳ τινὶ τῶν ὄντων ἢ σώματι ποιεῖν προσήκει.
4.7.8Psykhē herhangi bir cisim olsaydı düşünmenin de mümkün olmayacağını şunlarla göstermeliyiz. Hissetmek, psykhē'nin bedeni kullanarak hissedilir şeyleri kavraması ise, düşünmek de beden aracılığıyla kavramak olamaz; yoksa hissetmekle aynı şey olurdu. Öyleyse düşünmek beden olmadan kavramaksa, düşünecek olanın kendisinin cisim olmaması çok daha önce gelir. Çünkü his hissedilir şeylerin, düşünme ise akılla kavranan şeylerin kavranışıdır. Bunu kabul etmek istemeseler bile, hiç değilse akılla kavranan bazı şeylerin
ὅτι δὲ οὐδὲ νοεῖν οἷόν τε, εἰ σῶμα ἡ ψυχὴ ὁτιοῦν εἴη, δεικτέον ἐκ τῶνδε. εἰ γὰρ τὸ αἰσθάνεσθαί ἐστι τὸ σώματι προσχρωμένην τὴν ψυχὴν ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν αἰσθητῶν, οὐκ ἂν εἴη καὶ τὸ νοεῖν τὸ διὰ σώματος καταλαμβάνειν, ἢ ταὐτὸν ἔσται τῷ αἰσθάνεσθαι. εἰ οὖν τὸ νοεῖν ἐστι τὸ ἄνευ σώματος ἀντιλαμβάνεσθαι, πολὺ πρότερον δεῖ μὴ σῶμα αὐτὸ τὸ νοῆσον εἶναι. ἐπεὶ αἰσθητῶν μὲν ἡ αἴσθησις, νοητῶν δὲ ἡ νόησις. εἰ δὲ μὴ βούλονται, ἀλλ’ οὖν ἔσονταί γε καὶ νοητῶν τινων
s462 düşünceleri, büyüklüğü olmayan şeylerin kavranışları bulunacaktır. Peki büyüklük olan bir şey, büyüklük olmayanı nasıl düşünecek? Bölünebilir olanla bölünemeyeni nasıl düşünecek? Kendinin parçasız bir parçasıyla mı? Öyleyse düşünen şey cisim olmaz; çünkü dokunmak için bütüne ihtiyaç yoktur, tek bir şey yeter. İlk düşüncelerin, gerçekten de öyle olduğu gibi, cisimden tamamen arınmış olan her bir şeyin düşünceleri olduğunu kabul ederlerse, düşünenin de onları cisimden arınmış olarak ya da arınarak bilmesi zorunludur. Düşüncelerin maddedeki eidos'lara ait olduğunu söylerlerse, bu düşünceler de ancak nous onları cisimlerden ayırınca oluşur. Çünkü dairenin, üçgenin, çizginin ve noktanın ayrılması etle ya da genel olarak maddeyle birlikte olmaz. Öyleyse böyle bir işte psykhē'nin de kendini cisimden ayırması gerekir; demek ki kendisi de cisim olmamalıdır. Güzel ve adil de, sanırım, büyüklüksüzdür; dolayısıyla onların düşüncesi de. Öyleyse psykhē bunları, kendisine yaklaştıklarında, kendinin parçasız kısmıyla alacak ve bunlar onda parçasız bir yerde duracaktır. Psykhē cisim olsaydı onun aretē'leri, itidal, adalet,
νοήσεις καὶ ἀμεγέθων ἀντιλήψεις. πῶς οὖν μέγεθος ὂν τὸ μὴ μέγεθος νοήσει; καὶ τῷ μεριστῷ τὸ μὴ μεριστὸν νοήσει; ἢ μέρει τινὶ ἀμερεῖ αὑτοῦ. εἰ δὲ τοῦτο, οὐ σῶμα ἔσται τὸ νοῆσον: οὐ γὰρ δὴ τοῦ ὅλου χρεία πρὸς τὸ θιγεῖν: ἀρκεῖ γὰρ καὶ ἕν τι. εἰ μὲν οὖν συγχωρήσονται τὰς πρώτας νοήσεις, ὅπερ ἀληθές ἐστιν, εἶναι τῶν πάντη σώματος καθαρωτάτων, αὐτοῦ ἑκάστου ἀνάγκη καὶ τὸ νοοῦν σώματος καθαρὸν ὂν ἢ γιγνόμενον γιγνώσκειν. εἰ δὲ τῶν ἐν ὕλῃ εἰδῶν τὰς νοήσεις φήσουσιν εἶναι, ἀλλὰ χωριζομένων γε τῶν σωμάτων γίγνονται τοῦ νοῦ χωρίζοντος. οὐ γὰρ δὴ μετὰ σαρκῶν ἢ ὅλως ὕλης ὁ χωρισμὸς κύκλου καὶ τριγώνου καὶ γραμμῆς καὶ σημείου. δεῖ ἄρα καὶ τὴν ψυχὴν σώματος αὑτὴν ἐν τῷ τοιούτῳ χωρίσαι. δεῖ ἄρα μηδὲ αὐτὴν σῶμα εἶναι. ἀμέγεθες δέ, οἶμαι, καὶ τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον: καὶ ἡ τούτων ἄρα νόησις. ὥστε καὶ προσιόντα τῷ ἀμερεῖ αὑτῆς ὑποδέξεται καὶ ἐν αὐτῇ ἐν ἀμερεῖ κείσεται. πῶς δ’ ἂν καὶ σώματος οὔσης τῆς ψυχῆς ἀρετὰ αὐτῆς, σωφροσύνη καὶ
s2.130 cesaret ve ötekiler nasıl olurdu? İtidal, adalet ya da cesaret bir tür pneuma ya da bir tür kan mı olurdu? Meğer ki cesaret pneuma'nın zor etkilenmesi, itidal onun iyi karışımı olsun; güzellik de, insanları görünce bedenleri bakımından alımlı ve güzel dediğimiz, şekillerdeki bir biçim güzelliği olsun. Güçlü ve şekli güzel olmak pneuma'ya yakışabilir; ama pneuma'nın itidalli olmaya ne ihtiyacı var? Tersine, onun için iyi olan, sarılmalarda ve dokunmalarda hoşa giden şeyleri yaşamaktır: ısınacağı, ölçülü bir serinliği arzulayacağı ya da yumuşak, narin ve pürüzsüz şeylere yaklaşacağı yerde. Herkese hakkını vermek pneuma'nın ne umurunda olur? Peki psykhē, aretē'nin ezelî temaşa konularına ve öteki akılla kavranan şeylere mi dokunur, yoksa aretē birinde oluşur, ona yarar ve sonra yine yok mu olur? Ama o zaman onu kim, nereden meydana getirir? Böylece o kaynak yine kalıcı olurdu. Demek ki aretē, geometridekiler gibi ezelî ve kalıcı şeylere ait olmalıdır. Ezelî ve kalıcı şeylere aitse cisimlere ait değildir. Öyleyse içinde bulunacağı şey de böyle olmalıdır; demek ki cisim olmamalıdır; çünkü cismin bütün tabiatı kalıcı değildir, akar.
Cisimlerin ısıtan, soğutan, iten ve ağırlaştıran etkilerini görüp psykhē'yi buraya yerleştirenler, onu adeta etkin bir yere oturtanlar, önce cisimlerin de bunları içlerindeki cisimsiz güçlerle yaptığını bilmiyorlar. Sonra, psykhē'ye bu güçleri değil, düşünmeyi, hissetmeyi, akıl yürütmeyi, arzulamayı, her şeyi akıllıca ve güzelce gözetmeyi yakıştırdığımızı görmüyorlar; bunlar ise başka bir ousia ister. Böylece cisimsiz güçleri cisimlere aktarıp
δικαιοσύνη [ἀνδρεία τε καὶ ἄλλαι; πνεῦμά τι γὰρ ἢ αἷμά τι τὸ σωφρονεῖν [ἂν] εἴη ἢ δικαιότης ἢ ἀνδρεία, εἰ μὴ ἄρα ἡ ἀνδρεία τὸ δυσπαθὲς τοῦ πνεύματος εἴη, καὶ ἡ σωφροσύνη ή εὐκρασία, τὸ δὲ κάλλος εὐμορφία τις ἐν τύποις, καθ̓ ἣν λέγομεν ἰδόντες ὡραίους καὶ καλοὺς τὰ σώματα. ἰσχυρῷ μὲν οὖν καὶ καλῷ ἐν τύποις πνεύματι εἶναι προσήκοι ἄν: σωφρονεῖν δὲ τί δεῖ πνεύματι; ἀλλ’ οὖν τοὐναντίον ἐν περιπτύξεσι καὶ ἁφαῖς εὖ παθεῖν, ὅπου ἢ θερμανθήσεται, ἢ συμμέτρως ψύχεος ἱμερεῖ, ἢ μαλακοῖς τισι καὶ ἁπαλοῖς καὶ λείοις πελάσει. τὸ δὲ κατ’ ἀξίαν νεῖμαι τί ἂν αὐτῷ μέλοι; πότερον δὲ ἀιδίων ὄντων τῶν τῆς ἀρετῆς θεωρημάτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν νοητῶν ἡ ψυχὴ ἐφάπτεται, ἢ γίνεταί τῳ ἡ ἀρετὴ καὶ ὠφελεῖ καὶ πάλιν φθείρεται; ἀλλὰ τίς ὁ ποιῶν καὶ πόθεν; οὕτω γὰρ ἂν ἐκεῖνο πάλιν μένοι. δεῖ ἄρα ἀιδίων εἶναι καὶ μενόντων, οἷα καὶ τὸ ἐν γεωμετρίᾳ. εἰ δὲ ἀιδίων καὶ μενόντων, οὐ σωμάτων. δεῖ ἄρα καὶ ἐν ᾧ ἔσται τοιοῦτον εἶναι: δεῖ ἄρα μὴ σῶμα εἶναι. οὐ γὰρ μένει, ἀλλὰ ῥεῖ ἡ σώματος φύσις πᾶσα. εἰ δὲ τὰς τῶν σωμάτων ποιήσεις ὁρῶντες θερμαινούσας καὶ ψυχούσας καὶ ὠθούσας καὶ βαρυνούσας ἐνταῦθα τάττουσι τὴν ψυχὴν οἷον ἐν δραστηρίῳ τόπῳ ἱδρύοντες αὐτήν, πρῶτον μὲν ἀγνοοῦσιν, ὡς καὶ αὐτὰ τὰ σώματα δυνάμεσι ταῖς ἐν αὐτοῖς ἀσωμάτοις ταῦτα ἐργάζεται: ἔπειτα, ὅτι οὐ ταύτας τὰς δυνάμεις περὶ ψυχὴν εἶναι ἀξιοῦμεν, ἀλλὰ τὸ νοεῖν, τὸ αἰσθάνεσθαι, λογίζεσθαι, ἐπιθυμεῖν, ἐπιμελεῖσθαι ἐμφρόνως καὶ καλῶς ἁπάντων, ἄλλην οὐσίαν ζητεῖ. τὰς οὖν δυνάμεις τῶν σωμάτων μεταβιβάσαντες εἰς τὰ ἀσώματα οὐδεμίαν
s2.131 cisimsiz şeylere hiçbir güç bırakmıyorlar. Cisimlerin de yapabildiklerini cisimsiz güçlerle yaptıkları şuradan açıktır. Keyfiyetin ve kemiyetin farklı şeyler olduğunu, her cismin bir kemiyet olduğunu, ama madde gibi her cismin keyfiyetli olmadığını kabul edecekler. Bunu kabul edince, kemiyetten farklı olan keyfiyetin cisimden de farklı olduğunu kabul edecekler; çünkü her cisim kemiyet olduğuna göre, kemiyet olmayan keyfiyet nasıl cisim olabilir? Ayrıca yukarıda da söylendiği gibi, her cisim ve her kütle bölündüğünde önceki varlığını yitirir; oysa cisim parçalandığında aynı keyfiyet her parçada bütün olarak kalır: örneğin balın tatlılığı her parçada hiç eksilmeden tatlılıktır; demek ki tatlılık cisim değildir. Öteki keyfiyetler de böyledir. Sonra, güçler cisim olsaydı, güçlü olanların büyük kütleler, az şey yapabilenlerin küçük kütleler olması gerekirdi. Ama büyük kütlelerin gücü küçük, en küçük kütlelerden bazılarının gücü ise en büyük olabiliyorsa, etki etmeyi büyüklükten başka bir şeye, yani büyüklüksüz bir şeye bağlamak gerekir. Maddenin, söyledikleri gibi cisim olarak hep aynı kaldığı hâlde keyfiyetler alınca farklı şeyler yapması, sonradan gelenlerin logos'lar ve cisimsiz şeyler olduğunu açıkça göstermez mi? Pneuma ya da kan çekilince canlıların öldüğünü de ileri sürmesinler. Çünkü bunlar olmadan canlı var olamaz, başka pek çok şey olmadan da var olamaz; ama bunların hiçbiri psykhē değildir. Üstelik ne pneuma ne kan her yere yayılmıştır; psykhē ise yayılmıştır. Ayrıca psykhē cisim olup her yere yayıldıysa, öteki cisimler nasıl karışıyorsa öyle karışmış olmalıdır. Cisimlerin karışması karışanlardan hiçbirinin
ἐκείνοις καταλείπουσιν. ὅτι δὲ καὶ τὰ σώματα ἀσωμάτοις δυνάμεσι δύναται ἃ δύναται, ἐκ τῶνδε δῆλον. ὁμολογήσουσι γὰρ ἕτερον ποιότητα καὶ ποσότητα εἶναι, καὶ πᾶν σῶμα ποσὸν εἶναι, καὶ ἔτι οὐ πᾶν σῶμα ποιὸν εἶναι, ὥσπερ τὴν ὕλην. ταῦτα δὲ ὁμολογοῦντες τὴν ποιότητα ὁμολογήσουσιν ἕτερον οὖσαν ποσοῦ ἕτερον σώματος εἶναι. πῶς γὰρ μὴ ποσὸν οὖσα σῶμα ἔσται, εἴπερ πᾶν σῶμα ποσόν; καὶ μὴν ὅπερ καὶ ἄνω που ἐλέγετο, εἰ πᾶν σῶμα μεριζόμενον καὶ ὄγκος πᾶς ἀφαιρεῖται ὅπερ ἦν, κερματιζομένου δὲ τοῦ σώματος ἐφ̓ ἑκάστῳ μέρει ἡ αὐτὴ ὅλη ποιότης μένει: οἷον [εἰ] ἡ γλυκύτης ἡ τοῦ μέλιτος οὐδὲν ἔλαττον γλυκύτης ἐστὶν ἐφ̓ ἑκάστῳ, οὐκ ἂν εἴη σῶμα [ἡ] γλυκύτης. ὁμοίως καὶ αἱ ἄλλαι. ἔπειτα, εἰ σώματα ἦσαν αἱ δυνάμεις, ἀναγκαῖον ἦν τὰς μὲν ἰσχυρὰς τῶν δυνάμεων μεγάλους ὄγκους, τὰς δὲ ὀλίγον δρᾶν δυναμένας ὄγκους μικροὺς εἶναι. εἰ δὲ μεγάλων μὲν τῶν ὄγκων μικραί, [οὐκ] ὀλίγοι δὲ μικρότατοι τῶν ὄγκων μεγίστας ἔχουσι τὰς δυνάμεις, ἄλλῳ τινὶ ἢ μεγέθει τὸ ποιεῖν ἀναθετέον: ἀμεγέθει ἄρα. τὸ δὲ ὕλην μὲν τὴν αὐτὴν εἶναι σῶμα, ὥς φασιν, οὖσαν, διάφορα δὲ ποιεῖν ποιότητας προσλαβοῦσαν, πῶς οὐ δῆλον ποιεῖ τὰ προσγενόμενα λόγους αὐτοὺς καὶ ἀσωμάτους εἶναι; μηδ’ ὅτι πνεύματος ἢ αἵματος ἀποστάντων ἀποθνήσκει τὰ ζῷα λεγόντων. οὐ γὰρ ἔστιν ἄνευ τούτων εἶναι, οὐδ’ ἄνευ πολλῶν ἄλλων, ὧν οὐδὲν ἂν ἡ ψυχὴ εἴη. καὶ μὴν οὔτε πνεῦμα διὰ πάντων οὔτε αἷμα, ψυχὴ δέ. ἔτι εἰ σῶμα οὖσα ἡ ψυχὴ διῆλθε διὰ παντός, κἂν κραθεῖσα εἴη, ὃν τρόπον τοῖς ἄλλοις σώμασιν ἡ κρᾶσις. εἰ δὲ ἡ τῶν σωμάτων κρᾶσις οὐδὲν
s2.132 fiil hâlinde var olmasına izin vermiyorsa, psykhē de artık cisimlerde fiil hâlinde değil, yalnız kuvve hâlinde bulunur ve psykhē olmayı yitirirdi; tıpkı tatlıyla acı karışınca tatlının artık bulunmaması gibi. O zaman psykhē'miz yok demektir.
Bir cisim bir başka cisimle baştan sona karışırsa, öyle ki biri nerede ise öteki de orada olsun, ikisi bütün yeri kaplayan eşit bir kütle tutsun ve ötekinin eklenmesiyle hiçbir büyüme olmasın, eklenen cisim kesmediği hiçbir yer bırakmaz. Çünkü bu karışım büyük parçaların sırayla yan yana gelmesiyle olmaz — öyle olursa, derler, yan yana konma olur —; eklenen, kendisi daha küçük olduğu hâlde her yere yayılmıştır; bu ise imkânsızdır: küçüğün büyüğe eşit olması. Ama her şeye yayıldıysa her yerde keser. Öyleyse her noktada keserse ve arada kesilmemiş cisim kalmazsa, cismin bölünmesi noktalara kadar varmış olmalıdır; bu da imkânsızdır. Kesme sonsuza dek giderse — çünkü hangi cismi alırsan al bölünebilir —, sonsuzlar yalnız kuvve hâlinde değil fiil hâlinde de olacaktır. Demek ki bir cismin bütün olarak bir başka cismin bütününe yayılması mümkün değildir; psykhē ise her yere yayılır; öyleyse cisimsizdir. Aynı pneuma'ya önce tabiat deyip, bu tabiatın soğuğa girip sertleşince psykhē olduğunu, soğukta daha ince hâle geldiğini söylemelerine gelince — bu da saçmadır, çünkü pek çok canlı sıcakta doğar ve soğumamış bir psykhē'ye sahiptir; ama yine de tabiatın psykhē'den önce geldiğini, psykhē'nin dışarıdaki rastlantılarla oluştuğunu söylerler —: böylece kötü olanı ilk yapmak, ondan önce de daha aşağı bir şeyi, meleke (hexis) dedikleri şeyi koymak zorunda kalırlar; nous ise en sona, elbette psykhē'den doğmuş olarak gelir. Oysa her şeyden önce nous varsa,
ἐνεργείᾳ ἐᾷ εἶναι τῶν κραθέντων, οὐδ’ ἂν ἡ ψυχὴ ἔτι ἐνεργείᾳ ἐνείη τοῖς σώμασιν, ἀλλὰ δυνάμει μόνον ἀπολέσασα τὸ εἶναι ψυχή: ὥσπερ, εἰ γλυκὺ καὶ πικρὸν κραθείη, τὸ γλυκὺ οὐκ ἔστιν: οὐκ ἄρα ἔχομεν ψυχήν. τὸ δὲ δὴ σῶμα ὂν σώματι κεκρᾶσθαι ὅλον δἰ ὅλων, ὡς ὅπου ἂν ᾖ [θάτερον] καὶ θάτερον εἶναι, ἴσον ὄγκον ἀμφοτέρων καὶ τὸ πᾶν κατεχόντων καὶ μηδεμίαν αὔξην γεγονέναι ἐπεμβληθέντος τοῦ ἑτέρου, οὐδὲν ἀπολείψει ὃ μὴ τέμῃ. οὐ γὰρ κατὰ μεγάλα μέρη παραλλὰξ ἡ κρᾶσις — οὕτω γάρ φασι παράθεσιν ἔσεσθαι — διεληλυθὸς δὲ διὰ παντὸς τὸ ἐπεμβληθὲν ἐπὶ σμικρότερον: ὅπερ ἀδύνατον, τὸ ἔλαττον ἴσον γενέσθαι τῷ μείζονι. ἀλλ’ οὖν διεληλυθὸς πᾶν τέμνει κατὰ πᾶν. ἀνάγκη τοίνυν, εἰ καθ̓ ὁτιοῦν σημεῖον καὶ μὴ μεταξὺ σῶμα ἔσται ὃ μὴ τέτμηται, εἰς σημεῖα τὴν διαίρεσιν τοῦ σώματος γεγονέναι, ὅπερ ἀδύνατον. εἰς δὲ ἄπειρον τῆς τομῆς οὔσης — ὃ γὰρ ἂν λάβῃς σῶμα, διαιρετόν ἐστιν — οὐ δυνάμει μόνον, ἐνεργείᾳ δὲ τὰ ἄπειρα ἔσται. οὐ τοίνυν ὅλον δἰ ὅλου χωρεῖν δυνατὸν τὸ σῶμα: ἡ δὲ ψυχὴ δἰ ὅλων: ἀσώματος ἄρα. τὸ δὲ καὶ φύσιν μὲν προτέραν τὸ αὐτὸ πνεῦμα λέγειν, ἐν δὲ ψυχρῷ γενομένην καὶ στομωθεῖσαν ψυχὴν γίνεσθαι λεπτοτέραν ἐν ψυχρῷ γενομένην — ὃ δὴ καὶ αὐτὸ ἄτοπον, πολλὰ γὰρ ζῷα ἐν θερμῷ γίγνεται καὶ ψυχὴν ἔχει οὐ ψυχθεῖσαν: ἀλλ’ οὖν φασί γε προτέραν φύσιν ψυχῆς εἶναι κατὰ συντυχίας τὰς ἔξω γιγνομένης. συμβαίνει οὖν αὐτοῖς τὸ χεῖρον πρῶτον ποιεῖν καὶ πρὸ τούτου ἄλλο ἔλαττον, ἣν λέγουσιν ἕξιν, ὁ δὲ νοῦς ὕστατος ἀπὸ τῆς ψυχῆς δηλονότι γενόμενος: ἢ εἰ πρὸ πάντων νοῦς,
s2.133 ardından psykhē'yi, sonra tabiatı koymaları gerekirdi; çünkü sonra gelen, tabiatı gereği hep daha kötüdür. Onlara göre tanrı da, nous'u bakımından sonra geliyor, doğmuş bulunuyor ve düşünmeyi dışarıdan alıyorsa, ne psykhē'nin ne nous'un ne de tanrının var olması mümkün olur; çünkü önce fiil hâlinde olan yoksa kuvve hâlinde olan fiile geçemez. Ondan başka ve ondan önce bir şey yoksa onu fiile ne götürecek? Kendini fiile götürecekse — ki bu saçmadır —, yine de kuvve hâlinde değil fiil hâlinde olan bir şeye bakarak götürecektir. Ama hep aynı kalma özelliği kuvve hâlindeki şeye ait olacaksa, bu şey kendi başına fiile geçecek ve bu fiil, adeta onun arzuladığı şey olarak, kuvve hâlindekinden daha üstün olacaktır. Demek ki daha üstün olan, cisimden başka bir tabiata sahip olan ve her zaman fiil hâlinde bulunan önce gelir; öyleyse nous da psykhē de tabiattan önce gelir. O hâlde psykhē ne pneuma gibidir ne de cisim gibi. Psykhē'nin neden cisim olmadığı söylenebileceğine dair başkaları başka şeyler de söyledi; ama bunlar da yeter.
Psykhē başka bir tabiatta olduğuna göre, bu tabiatın ne olduğunu araştırmalıyız. Cisimden başka, ama cisme ait bir şey midir, örneğin bir ahenk? Pythagorasçılar bunu başka bir anlamda söylemişti; ama bazıları psykhē'nin tellerdeki ahenk gibi bir şey olduğunu sandılar. Teller gerildiğinde üzerlerinde adeta bir hâl, ahenk denen şey oluştuğu gibi, bizim bedenimiz de benzemez şeylerin karışımından oluştuğu için belli bir karışım hayatı ve psykhē'yi meydana getirir; psykhē karışımın üzerinde beliren bir hâldir. Bunun imkânsız olduğu, bu görüşe karşı daha önce pek çok şeyle söylendi: psykhē önce gelir, ahenk sonra; psykhē bedeni yönetir, ona başkanlık eder ve onunla çoğu kez savaşır,
ἐφεξῆς ἔδει ψυχὴν ποιεῖν, εἶτα φύσιν, καὶ ἀεὶ τὸ ὕστερον χεῖρον, ᾗπερ πέφυκεν. εἰ οὖν καὶ ὁ θεὸς αὐτοῖς κατὰ τὸν νοῦν ὕστερος καὶ γεννητὸς καὶ ἐπακτὸν τὸ νοεῖν ἔχον, ἐνδέχοιτο ἂν μηδὲ ψυχὴν μηδὲ νοῦν μηδὲ θεὸν εἶναι, εἰ τὸ δυνάμει μὴ ὄντος πρότερον τοῦ ἐνεργείᾳ οὐκ ἂν γένοιτο οὐδὲ ἥξει εἰς ἐνέργειαν. τί γὰρ ἔσται τὸ ἄγον, μὴ ὄντος ἑτέρου παῤ αὐτὸ προτέρου; εἰ δ’ ἑαυτὸ ἄξει εἰς ἐνέργειαν, ὅπερ ἄτοπον, ἀλλὰ βλέπον γε πρός τι ἄξει, ὃ οὐ δυνάμει, ἐνεργείᾳ δὲ ἔσται. καίτοι τὸ ἀεὶ μένειν τὸ αὐτὸ εἴπερ τὸ δυνάμει ἕξει, καθ̓ ἑαυτὸ εἰς ἐνέργειαν ἥξει καὶ τοῦτο κρεῖττον ἔσται τοῦ δυναμένου οἷον ὀρεκτὸν ὂν ἐκείνου. πρότερον ἄρα τὸ κρεῖττον καὶ ἑτέραν φύσιν ἔχον σώματος καὶ ἐνεργείᾳ ὂν ἀεί: πρότερον ἄρα καὶ νοῦς καὶ ψυχὴ φύσεως. οὐκ ἄρα οὕτως ψυχὴ ὡς πνεῦμα οὐδ’ ὡς σῶμα. ἀλλ’ ὅτι μὲν οὐ σῶμα λέγοιτ̓ ἄν, εἴρηται καὶ ἄλλοις ἕτερα, ἱκανὰ δὲ καὶ ταῦτα. ἐπεὶ δὲ καὶ ἄλλης φύσεως, δεῖ ζητεῖν τίς αὕτη. ἆῤ οὖν ἕτερον μὲν σώματος, σώματος δέ τι, οἷον ἁρμονία; τοῦτο γὰρ τῶν ἀμφὶ Πυθαγόραν λεγόντων ἕτερον τρόπον ᾠήθησαν αὐτὸ τοιοῦτόν τι εἶναι οἷον καὶ ἡ περὶ χορδὰς ἁρμονία. ὡς γὰρ ἐνταῦθα ἐντεταμένων τῶν χορδῶν ἐπιγίνεταί τι οἷον πάθημα ἐπ’ αὐταῖς, ὃ λέγεται ἁρμονία, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τοῦ ἡμετέρου σώματος ἐν κράσει ἀνομοίων γινομένου τὴν ποιὰν κρᾶσιν ζωήν τε ἐργάζεσθαι καὶ ψυχὴν οὖσαν τὸ ἐπὶ τῇ κράσει πάθημα. ὅτι δὲ ἀδύνατον, πολλὰ ἤδη πρὸς ταύτην τὴν δόξαν εἴρηται. καὶ γὰρ ὅτι τὸ μὲν πρότερον ἡ ψυχή, ἡ δ’ ἁρμονία ὕστερον, καὶ ὡς τὸ μὲν ἄρχει καὶ ἐπιστατεῖ τῷ σώματι καὶ μάχεται πολλαχῇ,
s2.134 ahenk olsaydı bunları yapamazdı; psykhē ousia'dır, ahenk ousia değildir; bizi oluşturan cisimlerin karışımı orantılı olsaydı sağlık olurdu; her parça farklı karıştığı için her birinde başka bir psykhē bulunurdu, dolayısıyla çok sayıda psykhē olurdu. En önemlisi de şudur: bu psykhē'den önce, bu ahengi meydana getiren başka bir psykhē bulunmalıdır; tıpkı çalgılarda tellere ahengi koyan ve neye göre akort edeceğinin logos'unu kendinde taşıyan musikişinas gibi. Çünkü ne orada teller kendiliğinden ne de burada cisimler kendi kendilerini ahenge getirebilir. Genel olarak bunlar da psykhē'siz şeylerden psykhē'li şeyler, düzensiz şeylerden rastlantıyla düzenli şeyler yapıyorlar; düzenin psykhē'den gelmediğini, psykhē'nin varlığını kendiliğinden oluşan düzenden aldığını söylüyorlar. Bu ise ne tek tek şeylerde ne de bütünde mümkündür. Demek ki psykhē ahenk değildir.
Entelekheia'ya gelince, bunun psykhē hakkında nasıl söylendiğini şöyle inceleyebiliriz. Psykhē'nin bileşik varlıkta, madde durumundaki psykhē'li beden karşısında eidos'un yerini tuttuğunu söylerler; ama her cismin ya da cisim olarak cismin eidos'u değil, kuvve hâlinde hayatı olan tabii ve organlı bir cismin eidos'u. Psykhē bedene, bir heykelin biçiminin tunca benzediği gibi benziyorsa, beden bölününce psykhē de onunla birlikte bölünmeli, bir parça kesilince kesilen parçayla birlikte psykhē'nin de bir parçası gitmelidir; uykuda psykhē'nin çekilmesi de olmamalıdır, çünkü entelekheia neyin entelekheia'sı ise ona bitişik olmalıdır; gerçekte uyku bile olmamalıdır. Ayrıca psykhē entelekheia olsaydı logos'un arzulara karşı koyması da olmazdı;
ἁρμονία δὲ οὖσα οὐκ ἂν ταῦτα ποιοῖ, καὶ ὡς τὸ μὲν οὐσία, ἡ δὲ ἁρμονία οὐκ οὐσία, καὶ ὅτι ἡ κρᾶσις τῶν σωμάτων, ἐξ ὧν συνέσταμεν, ἐν λόγῳ οὖσα ὑγίεια ἂν εἴη καὶ ὅτι καθ̓ ἕκαστον μέρος ἄλλως κραθὲν εἴη ἂν ψυχὴ ἑτέρα, ὥστε πολλὰς εἶναι, καὶ τὸ δὲ μέγιστον, ὡς ἀνάγκη πρὸ τῆς ψυχῆς ταύτης ἄλλην ψυχὴν εἶναι τὴν ποιοῦσαν τὴν ἁρμονίαν ταύτην, οἷον ἐπὶ τῶν ὀργάνων τὸν μουσικὸν τὸν ἐντιθέντα ταῖς χορδαῖς τὴν ἁρμονίαν λόγον ἔχοντα παῤ αὑτῷ, καθ̓ ὃν ἁρμόσει. οὔτε γὰρ ἐκεῖ αἱ χορδαὶ παῤ αὑτῶν οὔτ’ ἐνταῦθα τὰ σώματα ἑαυτὰ εἰς ἁρμονίαν ἄγειν. δυνήσεται. ὅλως δὲ καὶ οὗτοι ἐξ ἀψύχων ἔμψυχα ποιοῦσι καὶ ἐξ ἀτάκτων κατὰ συντυχίαν τεταγμένα καὶ τὴν τάξιν οὐκ ἐκ τῆς ψυχῆς, ἀλλ’ αὐτὴν ἐκ τῆς αὐτομάτου τάξεως τὴν ὑπόστασιν εἰληφέναι. τοῦτο δὲ οὔτε ἐν τοῖς κατὰ μέρος οὔτε ἐν τοῖς ὅλοις δυνατὸν γενέσθαι. οὐκ ἄρα ἡ ψυχὴ ἁρμονία. τὸ δὲ τῆς ἐντελεχείας ὧδ’ ἄν τις ἐπισκέψαιτο, πῶς περὶ ψυχῆς λέγεται: τὴν ψυχήν φασιν ἐν τῷ συνθέτῳ εἴδους τάξιν ὡς πρὸς ὕλην τὸ σῶμα [τὸ] ἔμψυχον ἔχειν, σώματος δὲ οὐ παντὸς εἶδος οὐδὲ ᾗ σῶμα, ἀλλὰ φυσικοῦ ὀργανικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος. εἰ μὲν οὖν ᾗ παραβέβληται ὡμοίωται, ὡς μορφὴ ἀνδριάντος πρὸς χαλκόν, καὶ [δεῖ] διαιρουμένου τοῦ σώματος συμμερίζεσθαι [καὶ] τὴν ψυχὴν καὶ ἀποκοπτομένου τινὸς μέρους μετὰ τοῦ ἀποκοπέντος [καὶ] ψυχῆς μόριον εἶναι, τήν τε ἐν τοῖς ὕπνοις ἀναχώρησιν μὴ γίνεσθαι, εἴπερ δεῖ προσφυᾶ τὴν ἐντελέχειαν οὗ ἐστιν εἶναι, τὸ δ’ ἀληθές, μηδὲ ὕπνον γίνεσθαι, καὶ μὴν ἐντελεχείας οὔσης οὐδὲ ἐναντίωσιν λόγου πρὸς ἐπιθυμίας, ἓν δὲ καὶ ταὐτὸν
s2.135 bütün, baştan sona tek ve aynı biçimde etkilenir, kendisiyle çatışmazdı. Belki yalnız hisler olabilirdi, ama düşünceler imkânsız olurdu. Bu yüzden onlar da, ölümsüz saydıkları nous'u ayrı bir psykhē olarak getirirler. Öyleyse akıl yürüten psykhē, bu adı kullanmak gerekiyorsa, bu biçimden başka bir anlamda entelekheia olmalıdır. His psykhē'si de, hissedilir şeyler yokken onların izlerini taşıdığına göre, bunları bedenle birlikte taşımayacaktır; yoksa izler onda biçimler ve suretler gibi bulunur; ama öyle bulunurlarsa başka izler alması imkânsız olur; demek ki o da ayrılmaz bir entelekheia değildir. Arzu eden kısım da, yiyecek ve içecek değil de bedene ait olmayan başka şeyleri arzuladığına göre, ayrılmaz bir entelekheia değildir. Geriye bitkisel kısım kalır; bunun bu anlamda ayrılmaz bir entelekheia olup olmadığı tartışmalı görünebilir. Ama bu da öyle görünmüyor. Çünkü her bitkinin ilkesi kök çevresindedir; birçok bitkide bedenin geri kalanı kurusa da psykhē kökte ve aşağı kısımlarda kalır; açıktır ki öteki kısımları bırakıp tek bir yere çekilmiştir; demek ki bütünde ayrılmaz bir entelekheia olarak bulunmuyordu. Ayrıca bitki büyümeden önce psykhē küçük kütlesinde bulunur. Büyük bir bitkiden küçük bir parçaya, küçükten bütüne geçebiliyorsa, tamamen ayrılmasına ne engel var? Parçasız olduğu hâlde, bölünebilir bir cismin entelekheia'sı olarak nasıl bölünebilir hâle gelir? Aynı psykhē bir canlıdan başka bir canlıya da geçer; tek bir canlının entelekheia'sı olsaydı, öncekinin psykhē'si sonrakinin psykhē'si nasıl olurdu? Bu, başka canlılara dönüşen canlılardan görülür. Demek ki psykhē varlığını bir şeyin eidos'u olmaktan almaz; o,
δἰ ὅλου πεπονθέναι τὸ πᾶν οὐ διαφωνοῦν ἑαυτῷ. αἰσθήσεις δὲ μόνον δυνατὸν ἴσως γίνεσθαι, τὰς δὲ νοήσεις ἀδύνατον. διὸ καὶ αὐτοὶ ἄλλην ψυχὴν τὸν νοῦν εἰσάγουσιν, ὃν ἀθάνατον τίθενται. τὴν οὖν λογιζομένην ψυχὴν ἄλλως ἐντελέχειαν ἢ τοῦτον τὸν τρόπον ἀνάγκη εἶναι, εἰ δεῖ τῷ ὀνόματι τούτῳ χρῆσθαι. οὐδ’ ἡ αἰσθητική, εἴπερ καὶ αὕτη τῶν αἰσθητῶν ἀπόντων τοὺς τύπους ἔχει, αὐτοὺς οὐ μετὰ τοῦ σώματος ἄρα ἕξει: εἰ δὲ μή, οὕτως ἐνέσονται ὡς μορφαὶ καὶ εἰκόνες. ἀλλ’ ἀδύνατον ἄλλους δέχεσθαι, εἰ οὕτως ἐνεῖεν: οὐκ ἄρα ὡς ἀχώριστος ἐντελέχεια. καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ἐπιθυμοῦν, μὴ σιτίων μηδὲ ποτῶν ἀλλ’ ἄλλων παρὰ τὰ τοῦ σώματος, οὐδὲ αὐτὸ ἀχώριστος ἐντελέχεια. λοιπὸν δὲ τὸ φυτικὸν ἂν εἴη, ὃ ἀμφισβήτησιν ἂν δόξειεν ἔχειν, μήποτε τοῦτον τὸν τρόπον ἐντελέχεια ἀχώριστος ᾖ. ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο φαίνεται οὕτως ἔχον. καὶ γὰρ ἡ ἀρχὴ παντὸς φυτοῦ περὶ τὴν ῥίζαν, καὶ αὐξανομένου τοῦ ἄλλου σώματος περὶ τὴν ῥίζαν καὶ τὰ κάτω ἐν πολλοῖς τῶν φυτῶν, ἡ ψυχὴ δηλονότι ἀπολιποῦσα τὰ ἄλλα μέρη εἰς ἕν τι συνεστάλη: οὐκ ἄρα ἦν ἐν τῷ ὅλῳ ὡς ἀχώριστος ἐντελέχεια. καὶ γὰρ αὖ ἐστι πρὶν αὐξηθῆναι τὸ φυτὸν ἐν τῷ ὀλίγῳ ὄγκῳ. εἰ οὖν καὶ εἰς ὀλίγον ἔρχεται ἐκ μείζονος φυτοῦ καὶ ἐξ ὀλίγου ἐπὶ πᾶν, τί κωλύει καὶ ὅλως χωρίζεσθαι; πῶς δ’ ἂν καὶ ἀμερὴς οὖσα μεριστοῦ τοῦ σώματος ἐντελέχεια γένοιτο μεριστή; ἥ τε αὐτὴ ψυχὴ ἐξ ἄλλου ζῴου ἄλλου γίνεται: πῶς οὖν ἡ τοῦ προτέρου τοῦ ἐφεξῆς ἂν γένοιτο, εἰ ἦν ἐντελέχεια ἑνός; φαίνεται δὲ τοῦτο ἐκ τῶν μεταβαλλόντων ζῴων εἰς ἄλλα ζῷα. οὐκ ἄρα τῷ εἶδος εἶναί τινος τὸ εἶναι ἔχει, ἀλλ’ ἔστιν οὐσία οὐ παρὰ
s2.136 varlığını bedene yerleşmiş olmaktan almayan bir ousia'dır; bedeni psykhē'yi doğuracak olan, örneğin şu canlı doğmadan önce de vardır. Peki onun ousia'sı nedir? Ne cisim ne de cismin bir hâliyse, ama eylem ve yapmaysa, kendinde ve kendinden pek çok şey varsa, cisimlerden ayrı bir ousia olarak nasıl bir şeydir? Açıktır ki gerçekten ousia dediğimiz şeydir. Çünkü bütün cisimsel şeylere ousia değil oluş denebilir; bunlar doğar ve yok olur, hiçbir zaman gerçekten var olmaz, ancak varlıktan pay alarak korunur,
τοῦ ἐν σώματι ἱδρῦσθαι τὸ εἶναι λαμβάνουσα, ἀλλ’ οὖσα πρὶν καὶ τοῦδε γενέσθαι οἷον ζῴου, οὗ τὸ σῶμα τὴν ψυχὴν γεννήσει. τίς οὖν οὐσία αὐτῆς; εἰ δὲ μήτε σῶμα, μήτε πάθος σώματος, πρᾶξις δὲ καὶ ποίησις, καὶ πολλὰ καὶ ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς, οὐσία παρὰ τὰ σώματα οὖσα ποία τίς ἐστιν; ἢ δῆλον ὅτι ἥν φαμεν ὄντως οὐσίαν εἶναι. τὸ μὲν γὰρ γένεσις, ἀλλ’ οὐκ οὐσία, πᾶν τὸ σωματικὸν εἶναι λέγοιτ̓ ἄν, γινόμενον καὶ ἀπολλύμενον, ὄντως δὲ οὐδέποτε ὄν, μεταλήψει δὲ τοῦ ὄντος] σωζόμενον,
s463 ondan pay aldığı ölçüde.
καθ̓ ὅσον ἂν αὐτοῦ μεταλαμβάνῃ.
4.7.9Öbür tabiat ise varlığını kendinden alan, gerçekten var olan her şeydir; o ne doğar ne yok olur. Yoksa öteki her şey de yok olup giderdi ve o yok olunca sonradan da hiçbir şey doğmazdı; çünkü onlara korunmayı veren odur: hem öteki şeylere hem de psykhē sayesinde korunan ve düzene konan bu bütüne. Psykhē hareketin ilkesidir: ötekilere hareket bağışlar, kendisi ise kendi kendisiyle hareket eder; psykhē'li bedene hayat verir, kendisi ise hayatı kendinden alır ve kendinden aldığı için onu hiçbir zaman yitirmez. Her şey dışarıdan gelen bir hayatı kullanamaz; yoksa sonsuza gidilir. İlk olarak yaşayan bir tabiat bulunmalıdır; bu tabiat ötekiler için de hayatın ilkesi olduğundan zorunlu olarak bozulmaz ve ölümsüzdür. Bütün ilahi ve mübarek olanın da burada yerleşmiş olması gerekir: kendinden yaşayan, kendinden var olan, ilk olarak var olan ve ilk olarak yaşayan, ousia bakımından hiçbir değişmeye uğramayan, ne doğan ne yok olan. Çünkü nereden doğabilir ya da neye doğru yok olabilir? "Var olan" adı ona gerçekten yakışacaksa, onun bazen var olup bazen olmaması gerekmez; tıpkı beyazın, yani rengin kendisinin, bazen beyaz bazen beyaz olmayan bir şey olmaması gibi. Beyaz aynı zamanda var olan da olsaydı, beyaz olmakla birlikte her zaman var olurdu; ama beyaz yalnız beyazlığa sahiptir. Varlığın kendisinde kendinden bulunduğu, ilk olarak var olan şey ise her zaman var olacaktır. Öyleyse ilk olarak ve her zaman var olan bu varlık taş ya da odun gibi ölü değil, yaşayan bir şey olmalı ve kendi başına kaldığı ölçüde saf bir hayat sürmelidir. Daha kötü bir şeyle karışan kısmı ise en iyi şeylere karşı bir engel taşır, ama kendi tabiatını hiçbir şekilde yitirmemiştir; kendine ait olana geri koşarak eski durumunu yeniden kazanır.
ἡ δὲ ἑτέρα φύσις, ἡ παῤ αὑτῆς ἔχουσα τὸ εἶναι, πᾶν τὸ ὄντως ὄν, ὃ οὔτε γίγνεται οὔτε ἀπόλλυται: ἢ τὰ ἄλλα πάντα οἰχήσεται, καὶ οὐκ ἂν ὕστερον γένοιτο τούτου ἀπολωλότος, ὃ παρέχει αὐτοῖς σωτηρίαν, τοῖς τε ἄλλοις καὶ τῷδε τῷ παντὶ διὰ ψυχῆς σωζομένῳ καὶ κεκοσμημένῳ. ἀρχὴ γὰρ κινήσεως ἥδε χορηγοῦσα τοῖς ἄλλοις κίνησιν, αὐτὴ δὲ ἐξ ἑαυτῆς κινουμένη, καὶ ζωὴν τῷ ἐμψύχῳ σώματι διδοῦσα, αὐτὴ δὲ παῤ ἑαυτῆς ἔχουσα, ἣν οὔποτε ἀπόλλυσιν, ἅτε παῤ ἑαυτῆς ἔχουσα. οὐ γὰρ δὴ πάντα ἐπακτῷ ζωῇ χρῆται: ἢ εἰς ἄπειρον εἶσιν: ἀλλὰ δεῖ τινα φύσιν πρώτως ζῶσαν εἶναι, ἣν ἀνώλεθρον καὶ ἀθάνατον εἶναι δεῖ ἐξ ἀνάγκης, ἅτε ἀρχὴν ζωῆς καὶ τοῖς ἄλλοις οὖσαν. ἔνθα δὴ καὶ τὸ θεῖον ἅπαν καὶ τὸ μακάριον ἱδρῦσθαι δεῖ ζῶν παῤ αὑτοῦ καὶ ὂν παῤ αὑτοῦ, πρώτως ὂν καὶ ζῶν πρώτως, μεταβολῆς κατ’ οὐσίαν ἄμοιρον, οὔτε γινόμενον οὔτε ἀπολλύμενον. πόθεν γὰρ ἂν καὶ γένοιτο, ἢ εἰς τί ἀπόλοιτο; καὶ εἰ δεῖ ἐπαληθεύειν τὴν τοῦ ὄντος προσηγορίαν, αὐτὸ οὐ ποτὲ μὲν εἶναι, ποτὲ δὲ οὐκ εἶναι δεήσει: ὡς καὶ τὸ λευκόν, αὐτὸ τὸ χρῶμα, οὐ ποτὲ μὲν λευκόν, ποτὲ δὲ οὐ λευκόν. εἰ δὲ καὶ ὂν ἦν τὸ λευκόν, μετὰ τοῦ λευκὸν εἶναι ἦν ἂν ἀεί. ἀλλὰ μόνον ἔχει τὸ λευκόν. ᾧ δ’ ἂν τὸ ὂν ᾖ παρόν, παῤ αὑτοῦ καὶ πρώτως ὂν ἀεὶ ἔσται. τοῦτο τοίνυν τὸ ὂν πρώτως καὶ ἀεὶ ὂν οὐχὶ νεκρόν, ὥσπερ λίθον ἢ ξύλον, ἀλλὰ ζῶν εἶναι δεῖ, καὶ ζωῇ καθαρᾷ κεχρῆσθαι, ὅσον ἂν αὑτοῦ μένῃ μόνον: ὃ δ’ ἂν συμμιχθῇ χείρονι, ἐμπόδιον μὲν ἔχειν πρὸς τὰ ἄριστα, οὔτι γε μὴν τὴν αὑτοῦ φύσιν ἀπολωλεκέναι, ἀναλαβεῖν δὲ τὴν ἀρχαίαν κατάστασιν ἐπὶ τὰ αὑτοῦ ἀναδραμόν.
4.7.10Psykhē'nin daha ilahi ve ezelî olan tabiatla akraba olduğunu, onun cisim olmadığının gösterilmiş olması da açıkça ortaya koyar. Şekli de rengi de yoktur, dokunulamaz da. Ama bu şunlardan da gösterilebilir. Bütün ilahi olanın ve gerçekten var olanın iyi ve akıllı bir hayat sürdüğünü kabul ettiğimize göre, şimdi kendi psykhē'mizden yola çıkarak onun tabiatının nasıl olduğunu incelemeliyiz. Bedende akıl dışı arzular ve öfkeler edinmiş, başka hâller de almış psykhē'yi değil, bunları üzerinden silkip atmış ve elinden geldiğince bedenle ortaklık etmeyen psykhē'yi ele alalım. Bu psykhē açıkça gösterir ki kötülükler psykhē'ye sonradan ve başka bir yerden eklenmiştir; arınmış psykhē'de ise en iyi şeyler, phronēsis ve öteki aretē, kendine ait şeyler olarak bulunur. Psykhē kendine yükseldiğinde böyleyse, bütün ilahi ve ezelî olana yüklediğimiz o tabiattan nasıl olmasın? Phronēsis ve gerçek aretē ilahi şeyler olduğundan değersiz ve ölümlü bir şeyde bulunamaz; böyle bir şey, ilahi şeylerden pay aldığı için, akrabalık ve aynı ousia'dan olma sayesinde zorunlu olarak ilahidir. Bu yüzden aramızda böyle olan biri, psykhē'sinin kendisi bakımından yukarıdakilerden pek az farklıdır; yalnız bedende bulunduğu ölçüde onlardan geride kalır. Her insan böyle olsaydı ya da insanların büyük bir kısmı böyle psykhē'lere sahip olsaydı, kimse psykhē'lerinin büsbütün ölümsüz olduğuna inanmayacak kadar inançsız olmazdı. Şimdi ise insanların çoğundaki psykhē'yi pek çok yönden sakatlanmış gördükleri için onu ne ilahi ne de ölümsüz bir şey olarak düşünürler. Oysa her şeyin tabiatını incelerken onun saf hâline bakmak gerekir; çünkü eklenen şey, eklendiği şeyin bilinmesine her zaman engel olur. Öyleyse eklenenleri çıkarıp bak; daha doğrusu çıkaran kendine baksın: kendini akılla kavranan âleme ve saflığa varmış olarak temaşa ettiğinde ölümsüz olduğuna inanacaktır. Çünkü hissedilir bir şeyi ya da bu ölümlü şeylerden birini değil, ezelî olanı ezelî olanla kavrayan bir nous görecektir. Akılla kavranan âlemdeki her şeyi görecek; kendisinin de akılla kavranan ve aydınlık bir kozmos hâline geldiğini, iyiden gelen hakikatle aydınlandığını görecektir; o iyi, bütün akılla kavranan şeylere hakikat saçar. Öyle ki şu sözün ne güzel söylendiğini sık sık düşünecektir: "Selam size, ben artık ölümsüz bir tanrıyım"; çünkü ilahi olana yükselmiş ve gözünü onunla benzerliğe dikmiştir. Arınma insanı en iyi şeylerin bilgisi içinde bulundurursa, içeride bulunan epistēmē'ler de ortaya çıkar; asıl epistēmē'ler de bunlardır. Çünkü psykhē itidali ve adaleti dışarıda bir yerlere koşarak görmez; kendi kendine, kendini ve önceden ne olduğunu kavrarken görür. Bunları kendi içinde dikilmiş heykeller gibi görür ve zamanla pasa bürünmüş bu heykelleri temizler. Altın psykhē'li olsaydı da üzerindeki topraksı kısmı silkip atsaydı böyle olurdu: önceden altını görmediği için kendinden habersizdi; şimdi kendini tek başına kalmış görünce kendi değerine hayran kalır ve birisi onu kendi başına bırakırsa en üstünün kendisi olduğunu, dışarıdan gelen bir güzelliğe hiç ihtiyacı olmadığını düşünür.
ὅτι δὲ τῇ θειοτέρᾳ φύσει συγγενὴς ἡ ψυχὴ καὶ τῇ ἀιδίῳ, δῆλον μὲν ποιεῖ καὶ τὸ μὴ σῶμα αὐτὴν δεδεῖχθαι. καὶ μὴν οὐδὲ σχῆμα ἔχει οὐδὲ χρῶμα ἀναφής τε. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶνδε ἔστι δεικνύναι. ὁμολογουμένου δὴ ἡμῖν παντὸς τοῦ θείου καὶ τοῦ ὄντως ὄντος ζωῇ ἀγαθῇ κεχρῆσθαι καὶ ἔμφρονι, σκοπεῖν δεῖ τὸ μετὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, οἷόν ἐστι τὴν φύσιν. λάβωμεν δὲ ψυχὴν μὴ τὴν ἐν σώματι ἐπιθυμίας ἀλόγους καὶ θυμοὺς προσλαβοῦσαν καὶ πάθη ἄλλα ἀναδεξαμένην, ἀλλὰ τὴν ταῦτα ἀποτριψαμένην καὶ καθ̓ ὅσον οἷόν τε μὴ κοινωνοῦσαν τῷ σώματι. ἥτις καὶ δῆλον ποιεῖ, ὡς προσθῆκαι τὰ κακὰ τῇ ψυχῇ καὶ ἄλλοθεν, καθηραμένῃ δὲ αὐτῇ ἐνυπάρχει τὰ ἄριστα, φρόνησις καὶ ἡ ἄλλη ἀρετή, οἰκεῖα ὄντα. εἰ οὖν τοιοῦτον ἡ ψυχή, ὅταν ἐφ̓ ἑαυτὴν ἀνέλθῃ, πῶς οὐ τῆς φύσεως ἐκείνης, οἵαν φαμὲν τὴν τοῦ θείου καὶ ἀιδίου παντὸς εἶναι; φρόνησις γὰρ καὶ ἀρετὴ ἀληθὴς θεῖα ὄντα οὐκ ἂν ἐγγένοιτο φαύλῳ τινὶ καὶ θνητῷ πράγματι, ἀλλ’ ἀνάγκη θεῖον τὸ τοιοῦτον εἶναι, ἅτε θείων μετὸν αὐτῷ, διὰ συγγένειαν καὶ τὸ ὁμοούσιον. διὸ καὶ ὅστις τοιοῦτος ἡμῶν ὀλίγον ἂν παραλλάττοι τῶν ἄνω τῇ ψυχῇ αὐτῇ μόνον τοῦτο, ὅσον ἐστὶν ἐν σώματι, ἐλαττούμενος. διὸ καί, εἰ πᾶς ἄνθρωπος τοιοῦτος ἦν, ἢ πλῆθός τι τοιαύταις ψυχαῖς κεχρημένον, οὐδεὶς οὕτως [ἂν] ἦν ἄπιστος, ὡς μὴ πιστεύειν τὸ τῆς ψυχῆς αὐτοῖς πάντη ἀθάνατον εἶναι. νῦν δὲ πολλαχοῦ λελωβημένην τὴν ἐν τοῖς πλείστοις ψυχὴν ὁρῶντες οὔτε ὡς περὶ θείου οὔτε ὡς περὶ ἀθανάτου χρήματος διανοοῦνται. δεῖ δὲ τὴν φύσιν ἑκάστου σκοπεῖσθαι εἰς τὸ καθαρὸν αὐτοῦ ἀφορῶντα, ἐπείπερ τὸ προστεθὲν ἐμπόδιον ἀεὶ πρὸς γνῶσιν τοῦ ᾧ προσετέθη γίγνεται. σκόπει δὴ ἀφελών, μᾶλλον δὲ ὁ ἀφελὼν ἑαυτὸν ἰδέτω καὶ πιστεύσει ἀθάνατος εἶναι, ὅταν ἑαυτὸν θεάσηται ἐν τῷ νοητῷ καὶ ἐν τῷ καθαρῷ γεγενημένον. ὄψεται γὰρ νοῦν ὁρῶντα οὐκ αἰσθητόν τι οὐδὲ τῶν θνητῶν τούτων, ἀλλ’ ἀιδίῳ τὸ ἀίδιον κατανοοῦντα, πάντα ʽτἂ ἐν τῷ νοητῷ, κόσμον καὶ αὐτὸν νοητὸν καὶ φωτεινὸν γεγενημένον, ἀληθείᾳ καταλαμπόμενον τῇ παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ, ὃ πᾶσιν ἐπιλάμπει τοῖς νοητοῖς ἀλήθειαν ὡς πολλάκις αὐτῷ δόξαι τοῦτο δὴ καλῶς εἰρῆσθαι: χαίρετ̓ ἐγὼ δ’ ὑμῖν θεὸς ἄμβροτος πρὸς τὸ θεῖον ἀναβὰς καὶ [εἰς] τὴν πρὸς αὐτὸ ὁμοιότητα ἀτενίσας. εἰ δ’ ἡ κάθαρσις ποιεῖ ἐν γνώσει τῶν ἀρίστων εἶναι, καὶ αἱ ἐπιστῆμαι ἔνδον οὖσαι ἀναφαίνονται, αἳ δὴ καὶ ὄντως ἐπιστῆμαί εἰσιν. οὐ γὰρ δὴ ἔξω που δραμοῦσα ἡ ψυχὴ σωφροσύνην καθορᾷ καὶ δικαιοσύνην, ἀλλ’ αὐτὴ παῤ αὑτῇ ἐν τῇ κατανοήσει ἑαυτῆς καὶ τοῦ ὃ πρότερον ην ὥσπερ ἀγάλματα ἐν αὑτῇ ἱδρυμένα ὁρῶσα οἷον ὑπὸ χρόνου ἰοῦ πεπληρωμένα καθαρὰ ποιησαμένη: οἷον εἰ χρυσὸς ἔμψυχος εἴη, εἶτα ἀποκρουσάμενος ὅσον γεηρὸν ἐν αὐτῷ, ἐν ἀγνοίᾳ πρότερον ἑαυτοῦ ὤν, ὅτι μὴ χρυσὸν ἑώρα, τότε δὴ αὑτὸν ἤδη τοῦ χρήματος θαυμάσειεν ὁρῶν μεμονωμένον, καὶ ὡς οὐδὲν ἄρα ἔδει αὐτῷ κάλλους ἐπακτοῦ ἐνθυμοῖτο, αὐτὸς κρατιστεύων, εἴ τις αὐτὸν ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἐῴη εἶναι.
4.7.11Böyle bir şey hakkında, nous sahibi kim onun ölümsüz olmadığını ileri sürebilir? Onda hayat kendinden bulunur ve yok olması mümkün değildir. Nasıl yok olsun ki? Bu hayat sonradan edinilmiş değildir; ateşte sıcaklığın bulunduğu gibi de bulunmaz. Sıcaklığın ateşe dışarıdan geldiğini söylemiyorum; ama ateşe değilse bile, ateşin dayanağı olan maddeye dışarıdan gelir; ateş de bu yoldan çözülür. Psykhē ise hayata, madde gibi altta durup üzerinde oluşan hayatla psykhē hâline gelecek biçimde sahip değildir. Çünkü ya hayat bir ousia'dır ve böyle bir ousia kendinden yaşar — aradığımız da budur — ve bunun ölümsüz olduğunu kabul edeceklerdir; ya da bunu da bileşik bir şey olarak çözümleyecekler ve kendi kendine hareket eden, ölüm payını alması caiz olmayan ölümsüz bir şeye varana kadar çözümlemeye devam edecekler; ya da hayatın maddeye dışarıdan gelen bir hâl olduğunu söyleyecekler; o zaman bu hâlin maddeye kimden geldiğini söylemeleri gerekir ve o şeyin ölümsüz olduğunu kabul etmek zorunda kalacaklar, çünkü kendi getirdiği şeyin zıddını kabul etmez. Ama gerçekte fiil hâlinde yaşayan tek bir tabiat vardır.
περὶ τοιούτου χρήματος τίς ἂν ἀμφισβητοίη νοῦν ἔχων, ὡς οὐκ ἀθάνατον; ᾧ πάρεστι μὲν ἐξ ἑαυτοῦ ζωή, ἣν οὐχ οἷόν τε ἀπολέσθαι: πῶς γὰρ οὐκ ἐπίκτητόν γε οὖσαν οὐδ’ αὖ οὕτως ἔχουσαν, ὡς τῷ πυρὶ ἡ θερμότης πάρεστι; λέγω δὲ οὐχ ὡς ἐπακτὸν ἡ θερμότης τῷ πυρί, ἀλλ’ ὅτι, εἰ καὶ μὴ τῷ πυρί, ἀλλὰ τῇ ὑποκειμένῃ τῷ πυρὶ ὕλῃ. ταύτῃ γὰρ καὶ διαλύεται τὸ πῦρ. ἡ δὲ ψυχὴ οὐχ οὕτω τὴν ζωὴν ἔχει, ὡς ὕλην μὲν οὖσαν ὑποκεῖσθαι, ζωὴν δὲ ἐπ’ αὐτῇ γενομένην τὴν ψυχὴν ἀποδεῖξαι. ἢ γὰρ οὐσία ἐστὶν ἡ ζωή, καὶ ἔστιν οὐσία ἡ τοιαύτη παῤ αὑτῆς ζῶσα, ὅπερ ἐστὶν ὃ ζητοῦμεν, καὶ τοῦτο ἀθάνατον ὁμολογήσουσιν, ἢ ἀναλύσουσιν ὡς σύνθετον καὶ τοῦτο πάλιν, ἕως ἂν εἰς ἀθάνατον ἔλθωσι παῤ αὑτοῦ κινούμενον, ᾧ μὴ θέμις θανάτου μοῖραν δέχεσθαι: ἢ πάθος ἐπακτὸν τῇ ὕλῃ λέγοντες τὴν ζωήν, παῤ ὅτου τοῦτο τὸ πάθος ἐλήλυθεν εἰς τὴν ὕλην, αὐτὸ ἐκεῖνο ἀναγκασθήσονται ὁμολογεῖν ἀθάνατον εἶναι, ἄδεκτον ὂν τοῦ ἐναντίου ᾧ ἐπιφέρει. ἀλλὰ γάρ ἐστι μία φύσις ἐνεργείᾳ ζῶσα.
4.7.12Ayrıca bütün psykhē'lerin bozulabilir olduğunu söylerlerse, her şeyin çoktan yok olmuş olması gerekirdi. Bazısının bozulduğunu, bazısının bozulmadığını, örneğin bütünün psykhē'sinin ölümsüz, bizimkinin ise ölümsüz olmadığını söylerlerse, sebebini de söylemeleri gerekir. Çünkü ikisi de hareketin ilkesidir, ikisi de kendinden yaşar, ikisi de aynı şeylere aynı şeyle dokunur: göktekileri ve göğün ötesindekileri düşünür, ousia bakımından var olan her şeyi araştırır ve ilk ilkeye kadar yükselir. Psykhē'nin her bir şeyin kendisini, kendi içindeki temaşa konularından hareketle, kendi kendine ve hatırlama yoluyla kavraması, ona bedenden önce var olmayı verir; ezelî epistēmē'leri kullandığına göre kendisi de ezelî olmalıdır. Çözülen her şey, varlığını bir bileşimle aldığından, tabiatı gereği hangi yoldan bileştiyse o yoldan çözülür. Psykhē ise yaşamakta fiil hâlinde olan tek ve basit bir tabiattır; demek ki bu yoldan bozulmaz. Ama bölünüp parçalanarak yok olabilir mi? Gösterildiği gibi psykhē bir kütle ya da kemiyet değildir. Peki başkalaşarak bozulmaya mı varacak? Ama bozan başkalaşma eidos'u alır götürür, maddeyi bırakır; bu da bileşik bir şeyin başına gelen bir şeydir. Öyleyse bu yollardan hiçbiriyle bozulamıyorsa, zorunlu olarak bozulmazdır.
ἔτι εἰ πᾶσαν ψυχὴν φήσουσι φθαρτήν, πάλαι ἂν ἔδει πάντα ἀπολωλέναι: εἰ δὲ τὴν μέν, τὴν δ’ οὕ, οἷον τὴν τοῦ παντὸς ἀθάνατον εἶναι, τὴν δ’ ἡμετέραν μή, λεκτέον αὐτοῖς τὴν αἰτίαν. ἀρχή τε γὰρ κινήσεως ἑκατέρα, καὶ ζῇ παῤ αὑτῆς ἑκατέρα, καὶ τῶν αὐτῶν τῷ αὐτῷ ἐφάπτεται νοοῦσα τά τε ἐν τῷ οὐρανῷ τά τε οὐρανοῦ ἐπέκεινα καὶ πᾶν ὅ ἐστι κατ’ οὐσίαν ζητοῦσα καὶ μέχρι τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναβαίνουσα. ἥ τε δὴ παῤ αὑτῆς ἐκ τῶν ἐν αὐτῇ θεαμάτων κατανόησις αὐτοῦ ἑκάστου ἐξ ἀναμνήσεως γιγνομένη πρὸ σώματός τε αὐτῇ δίδωσι τὸ εἶναι καὶ ἀιδίοις ἐπιστήμαις κεχρημένην ἀίδιον καὶ αὐτὴν εἶναι. πᾶν τε τὸ λυόμενον σύνθεσιν εἰς τὸ εἶναι εἰληφὸς ταύτῃ διαλύεσθαι πέφυκεν, ᾗ συνετέθη. ψυχὴ δὲ μία καὶ ἁπλῆ ἐνεργείᾳ οὖσα ἐν τῷ ζῆν φύσις: οὐ τοίνυν ταύτῃ φθαρήσεται. ἀλλ’ ἄρα μερισθεῖσα [καὶ] κερματιζομένη ἀπόλοιτο ἄν. ἀλλ’ οὐκ ὄγκος τις οὐδὲ ποσόν, ὡς ἐδείχθη, ἡ ψυχή. ἀλλ’ ἀλλοιωθεῖσα ἥξει εἰς φθοράν. ἀλλ’ ἡ ἀλλοίωσις φθείρουσα τὸ εἶδος ἀφαιρεῖ, τὴν δὲ ὕλην ἐᾷ: τοῦτο δὲ συνθέτου πάθος. εἰ οὖν κατὰ μηδὲν τούτων οἷόν τε φθείρεσθαι, ἄφθαρτον εἶναι ἀνάγκη.
4.7.13Peki akılla kavranan âlem ayrı olduğu hâlde bu psykhē bedene nasıl gelir? Şöyle: nous olan kısım, yalnız nous olarak, akılla kavranan şeyler arasında etkilenmeden, yalnız akla ait bir hayat sürerek hep orada kalır; çünkü orada ne hamle ne istek vardır. Ama o nous'un ardından gelen şey istek de kazanırsa, isteğin eklenmesiyle adeta artık daha ileri çıkar; nous'ta gördüklerine göre düzen vermek ister; onlara gebe kalmış ve doğurmak için sancı çekiyormuş gibi yapmaya ve yaratmaya can atar. Bu çabayla hissedilir olana doğru gerilir. Bütünün psykhē'siyle birlikte, yönettiği şeyin üstünde kalarak dışarıya doğru yönetir ve bütünü birlikte gözetir; bir parçayı yönetmek isteyince ise yalnız kalır ve içinde bulunduğu o parçanın içine girer; ama bütünüyle ve tamamen bedenin olmaz, bedenin dışında da bir şey taşır. Bu yüzden onun nous'u da etkilenmez. Psykhē ise bazen bedende, bazen bedenin dışındadır; ilk varlıklardan yola çıkıp üçüncü dereceye kadar ilerlemiştir. Bu, nous'un etkinliğiyle olur; nous ise yerinde kalır ve psykhē aracılığıyla her şeyi güzel şeylerle doldurup düzenler: ölümsüz, ölümsüz olan aracılığıyla; çünkü nous da durmayan etkinliği sayesinde her zaman var olacaktır.
πῶς οὖν τοῦ νοητοῦ χωριστοῦ ὄντος ἥδε εἰς σῶμα ἔρχεται; ὅτι ὅσος μὲν νοῦς μόνος, ἀπαθὴς ἐν τοῖς νοητοῖς ζωὴν μόνον νοερὰν ἔχων ἐκεῖ ἀεὶ μένει — οὐ γὰρ ἔνι ὁρμὴ οὐδ’ ὄρεξις: ὃ δ’ ἂν ὄρεξιν προσλάβῃ ἐφεξῆς ἐκείνῳ τῷ νῷ ὄν, τῇ προσθήκῃ τῆς ὀρέξεως οἷον πρόεισιν ἤδη ἐπὶ πλέον καὶ κοσμεῖν ὀρεγόμενον καθ̓ ἃ ἐν νῷ εἶδεν, ὥσπερ κυοῦν ἀπ’ αὐτῶν καὶ ὠδῖνον γεννῆσαι, ποιεῖν σπεύδει καὶ δημιουργεῖν. καὶ τῇ σπουδῇ ταύτῃ περὶ τὸ αἰσθητὸν τεταμένη, μετὰ μὲν πάσης τῆς τῶν ὅλων ψυχῆς ὑπερέχουσα τοῦ διοικουμένου εἰς τὸ ἔξω καὶ τοῦ παντὸς συνεπιμελουμένη, μέρος δὲ διοικεῖν βουληθεῖσα μονουμένη καὶ ἐν ἐκείνῳ γιγνομένη, ἐν ᾧ ἔστιν, οὐχ ὅλη οὐδὲ πᾶσα τοῦ σώματος γενομένη, ἀλλά τι καὶ ἔξω σώματος ἔχουσα. οὔκουν οὐδὲ ὁ ταύτης νοῦς ἐμπαθής: αὐτὴ δὲ ὁτὲ μὲν ἐν σώματι, ὁτὲ δὲ σώματος ἔξω, ὁρμηθεῖσα μὲν ἀπὸ τῶν πρώτων, εἰς δὲ τὰ τρίτα προελθοῦσα νοῦ ἐνεργείᾳ νοῦ μένοντος ἐν τῷ αὐτῷ καὶ διὰ ψυχῆς πάντα καλῶν πληροῦντος καὶ διακοσμοῦντος, ἀθανάτου δἰ ἀθανάτου, εἴπερ ἀεὶ καὶ αὐτὸς ὢν ἔσται δἰ ἐνεργείας ἀπαύστου.
4.7.14Öteki canlıların psykhē'lerine gelince: bunlardan yanılıp hayvan bedenlerine kadar inmiş olanlar da zorunlu olarak ölümsüzdür. Başka bir psykhē türü varsa, o da yaşayan tabiattan başka bir yerden gelemez; canlılara hayatın sebebi olan o psykhē de, bitkilerdeki psykhē de. Çünkü hepsi aynı ilkeden çıkmıştır, kendilerine ait bir hayatları vardır; bunlar da cisimsiz, parçasız ve ousia'dır. İnsan psykhē'si üç parçalı olduğu için bileşik bir şey olarak çözüleceğini söylerlerse, biz de diyeceğiz ki saf psykhē'ler ayrılırken doğumda kendilerine eklenip biçimlenmiş olanı bırakacak, ötekiler ise ona en uzun süre bağlı kalacaktır. Bırakılan daha kötü kısım da, kaynağını aldığı şey var oldukça yok olmayacaktır; çünkü var olandan hiçbir şey yok olmaz.
περὶ δὲ τῆς τῶν ἄλλων ζῴων ψυχῆς, ὅσαι μὲν αὐτῶν σφαλεῖσαι καὶ μέχρι θηρείων ἧκον σωμάτων, ἀνάγκη καὶ ταύτας ἀθανάτους εἶναι. εἰ δὲ ἔστιν ἄλλο τι εἶδος ψυχῆς, οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἀπὸ τῆς ζώσης φύσεως δεῖ καὶ ταύτην εἶναι καὶ αὐτὴν οὖσαν ζωῆς τοῖς ζῴοις αἰτίαν, καὶ δὴ καὶ τὴν ἐν τοῖς φυτοῖς: ἅπασαι γὰρ ὡρμήθησαν ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἀρχῆς ζωὴν ἔχουσαι οἰκείαν ἀσώματοί τε καὶ αὗται καὶ ἀμερεῖς καὶ οὐσίαι. εἰ δὲ τὴν ἀνθρώπου ψυχὴν τριμερῆ οὖσαν τῶ συνθέτῳ λυθήσεσθαι [φήσουσι], καὶ ἡμεῖς φήσομεν τὰς μὲν καθαρὰς ἀπαλλαττομένας τὸ προσπλασθὲν ἐν τῇ γενέσει ἀφήσειν, τὰς δὲ τούτῳ συνέσεσθαι ἐπὶ πλεῖστον: ἀφειμένον δὲ τὸ χεῖρον οὐδὲ αὐτὸ ἀπολεῖσθαι, ἕως ἂν ᾖ ὅθεν ἔχει τὴν ἀρχήν. οὐδὲν γὰρ ἐκ τοῦ ὄντος ἀπολεῖται.
4.7.15İspat isteyenlere söylenmesi gerekenler söylendi. Hisle karışmış bir inanca ihtiyaç duyanlar içinse, bu konudaki pek çok rivayetten ve tanrıların verdiği kehanetlerden seçme yapmak gerekir; tanrılar haksızlığa uğramış psykhē'lerin öfkesini yatıştırmayı ve ölülere hâlâ his sahibiymişler gibi onur göstermeyi buyurmuştur. Bütün insanlar da göçüp gidenlere böyle davranır. Önceden insanlarda bulunmuş pek çok psykhē de bedenlerin dışına çıktıktan sonra insanlara iyilik etmekten vazgeçmemiştir: kehanet yerleri kurarak ve başka konularda da kehanette bulunarak fayda sağlarlar; kendileri aracılığıyla öteki psykhē'lerin de yok olmadığını gösterirler.
ἃ μὲν οὖν πρὸς τοὺς ἀποδείξεως δεομένους ἐχρῆν λέγεσθαι, εἴρηται. ἃ δὲ καὶ πρὸς τοὺς δεομένους πίστεως αἰσθήσει κεκραμένης, ἐκ τῆς ἱστορίας τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα πολλῆς οὔσης ἐκλεκτέον, ἔκ τε ὧν θεοὶ ἀνεῖλον κελεύοντες μῆνιν ψυχῶν ἠδικημένων ἱλάσκεσθαι τιμάς τε νέμειν τεθνηκόσιν ὡς ἐν αἰσθήσει οὖσι, καθὰ καὶ πάντες ἄνθρωποι ποιοῦσιν εἰς τοὺς ἀπεληλυθότας. πολλαὶ δὲ ψυχαὶ πρότερον ἐν ἀνθρώποις οὖσαι σωμάτων ἔξω γενόμεναι οὐκ ἀπέστησαν τοῦ εὐεργετεῖν ἀνθρώπους: αἳ δὴ καὶ μαντεῖα ἀποδειξάμεναι εἴς τε τὰ ἄλλα χρῶσαι ὠφελοῦσι, καὶ δεικνύουσι δἰ αὐτῶν καὶ περὶ τῶν ἄλλων ψυχῶν, ὅτι μή εἰσιν ἀπολωλυῖαι.