İçeriğe geç
Enneadlar

Plotinos · Enneadlar

Dördüncü Ennead › Psykhē'nin Bedenlere İnişi Üzerine – Bütün Psykhē'ler Bir midir?

4.8.1Psykhē'nin Bedenlere İnişi Üzerine

8. İnceleme

Çoğu zaman bedenden uyanıp kendime gelirim; her şeyin dışına çıkıp kendi içime girerim ve şaşılacak büyüklükte bir güzellik görürüm. O anlarda daha üstün olan yana ait olduğuma her zamankinden çok inanırım: en iyi hayatı yaşamış, ilahî olanla bir olmuş, onun içine yerleşmişimdir; o etkinliğe ulaşıp kendimi akılla kavranır öteki her şeyin üstüne yerleştirmişimdir. Ama ilahî olanın içindeki bu duruştan sonra nous'tan akıl yürütmeye indiğimde şaşırıp kalırım: şimdi de nasıl iniyorum? Psykhē'm, bedenin içindeyken bile kendi başına nasıl göründüyse öyle bir şey olduğu hâlde, nasıl olup da bedenin içine girmiştir?

Herakleitos bunu aramamızı öğütler. Zıtlardan zorunlu dönüşümler doğduğunu ileri sürer, "yukarı ve aşağı yol"dan söz eder, "değişerek dinlenir" ve "aynı şeyler için didinmek ve onların buyruğu altında olmak yorgunluktur" der. Ama sözünü bize açık kılmayı umursamadan benzetmelerle konuşuyor gibidir; belki de kendisi arayıp bulduğu gibi bizim de kendi içimizde aramamız gerektiğini düşünmüştür. Empedokles de günah işleyen psykhē'lerin buraya düşmesinin bir kanun olduğunu, kendisinin de "tanrıdan sürgün düşüp çılgın Çekişme'ye güvenerek" buraya geldiğini söylerken, sanırım Pythagoras'ın ve onun izinden gidenlerin bu ve daha pek çok konuda üstü kapalı anlattıkları kadarını açığa vurmuştur. Üstelik onun açık olmamasının bir sebebi de şiirle yazmasıdır.

Geriye bize ilahî Platon kalıyor. O, psykhē üzerine pek çok güzel söz söylemiş, onun buraya gelişinden de eserlerinin birçok yerinde bahsetmiştir; bu yüzden ondan açık bir şey öğrenebileceğimizi umabiliriz. Peki bu filozof ne diyor? Her yerde aynı şeyi söylemiyor gibi görünecektir; öyle olsaydı adamın ne demek istediği kolayca görülebilirdi. Hissedilir olan her şeyi her yerde küçümser, psykhē'nin bedenle ortaklığını kınar; psykhē'nin bedene bağlandığını ve onun içine gömüldüğünü söyler; sırlarda anlatılan, psykhē'nin gözetim altında tutulduğunu bildiren sözün de büyük bir söz olduğunu söyler. Bana öyle geliyor ki onun mağarası da, Empedokles'in ini gibi, bu evreni anlatır; nitekim psykhē için bağlardan kurtuluşun ve mağaradan yukarı çıkışın, akılla kavranır olana doğru yolculuk olduğunu söyler. Phaidros'ta ise buraya gelişin sebebini kanatların dökülmesinde bulur; orada yukarı çıkmış olan psykhē'yi devirler yeniden buraya getirir, başkalarını da yargılar, kuralar, talihler ve zorunluluklar aşağıya gönderir.

Bütün bu yerlerde psykhē'nin bedene gelişini kınar. Timaios'ta ise bu evrenden söz ederken kozmosu över, onun mesut bir tanrı olduğunu söyler; psykhē'nin de, bu evren akıl sahibi olsun diye iyi olan Yapıcı tarafından verildiğini anlatır: evrenin akıl sahibi olması gerekiyordu, bu ise psykhē olmadan olamazdı. Demek ki bütünün psykhē'si bunun için tanrı tarafından evrene gönderilmiştir; her birimizin psykhē'si de evren yetkin olsun diye gönderilmiştir. Çünkü akılla kavranır kozmosta hangi canlı cinsleri varsa, aynılarının hissedilir kozmosta da bulunması gerekiyordu.

4.8.1

Πολλάκις ἐγειρόμενος εἰς ἐμαυτὸν ἐκ τοῦ σώματος καὶ γινόμενος τῶν μὲν ἄλλων ἔξω, ἐμαυτοῦ δὲ εἴσω, θαυμαστὸν ἡλίκον ὁρῶν κάλλος, καὶ τῆς κρείττονος μοίρας πιστεύσας τότε μάλιστα εἶναι, ζωήν τε ἀρίστην ἐνεργήσας καὶ τῷ θείῳ εἰς ταὐτὸν γεγενημένος καὶ ἐν αὐτῷ ἱδρυθεὶς εἰς ἐνέργειαν ἐλθὼν ἐκείνην ὑπὲρ πᾶν τε ἄλλο νοητὸν ἐμαυτὸν ἱδρύσας, μετὰ ταύτην τὴν ἐν τῷ θείῳ στάσιν εἰς λογισμὸν ἐκ νοῦ καταβὰς ἀπορῶ, πῶς ποτε καὶ νῦν καταβαίνω, καὶ ὅπως ποτέ μοι ἔνδον ἡ ψυχὴ γεγένηται τοῦ σώματος τοῦτο οὖσα, οἷον ἐφάνη καθ̓ ἑαυτήν, καίπερ οὖσα ἐν σώματι. ὁ μὲν γὰρ Ἡράκλειτος, ὃς ἡμῖν παρακελεύεται ζητεῖν τοῦτο, ἀμοιβάς τε ἀναγκαίας τιθέμενος ἐκ τῶν ἐναντίων, ὁδόν τε ἄνω καὶ κάτω εἰπὼν καὶ ʽμεταβάλλον ἀναπαύεταἰ καὶ ʽκάματός ἐστι τοῖς αὐτοῖς μοχθεῖν καὶ ἄρχεσθαἰ εἰκάζειν δοκεῖ ἀμελήσας σαφῆ ἡμῖν ποιῆσαι τὸν λόγον, ὡς δέον ἴσως παῤ αὑτοῖς ζητεῖν, ὥσπερ καὶ αὐτὸς ζητήσας εὗρεν. Ἐμπεδοκλῆς τε εἰπὼν ἁμαρτανούσαις νόμον εἶναι ταῖς ψυχαῖς πεσεῖν ἐνταῦθα καὶ αὐτὸς φυγὰς θεόθεν γενόμενος ἥκειν πίσυνος μαινομένῳ νείκει τοσοῦτον παρεγύμνου, ὅσον καὶ Πυθαγόρας, οἶμαι, καὶ οἱ ἀπ’ ἐκείνου ᾐνίττοντο περί τε τούτου περί τε πολλῶν ἄλλων. τῷ δὲ παρῆν καὶ διὰ ποίησιν οὐ σαφεῖ εἶναι. λείπεται δὴ ἡμῖν ὁ θεῖος Πλάτων, ὃς πολλά τε καὶ καλὰ περὶ ψυχῆς εἶπε περί τε ἀφίξεως αὐτῆς πολλαχῇ εἴρηκεν ἐν τοῖς αὑτοῦ λόγοις, ὥστε ἐλπίδα ἡμῖν εἶναι λαβεῖν παῤ αὐτοῦ σαφές τι. τί οὖν λέγει ὁ φιλόσοφος οὗτος; οὐ ταὐτὸν λέγων πανταχῇ φανεῖται, ἵνα ἄν τις ἐκ ῥᾳδίας τὸ τοῦ ἀνδρὸς βούλημα εἶδεν, ἀλλὰ τὸ αἰσθητὸν πᾶν πανταχοῦ ἀτιμάσας καὶ τὴν πρὸς τὸ σῶμα κοινωνίαν τῆς ψυχῆς μεμψάμενος ἐν δεσμῷ τε εἶναι καὶ τεθάφθαι ἐν αὐτῷ τὴν ψυχὴν λέγει, καὶ τὸν ἐν ἀπορρήτοις λεγόμενον λόγον μέγαν εἶναι, ὃς ἐν φρουρᾷ τὴν ψυχήν φησιν εἶναι: καὶ τὸ σπήλαιον αὐτῷ, ὥσπερ Ἐμπεδοκλεῖ τὸ ἄντρον, τόδε τὸ πᾶν δοκεῖ μοι λέγειν, ὅπου γε λύσιν τῶν δεσμῶν καὶ ἄνοδον ἐκ τοῦ σπηλαίου τῇ ψυχῇ φησιν εἶναι τὴν πρὸς τὸ νοητὸν πορείαν. ἐν δὲ Φαίδρῳ πτερορρύησιν αἰτίαν τῆς ἐνταῦθα ἀφίξεως: καὶ περίοδοι αὐτῷ ἀνελθοῦσαν πάλιν φέρουσι τῇδε, καὶ κρίσεις δὲ καταπέμπουσιν ἄλλας ἐνταῦθα καὶ κλῆροι καὶ τύχαι καὶ ἀνάγκαι. καὶ ἐν τούτοις ἅπασι μεμψάμενος τὴν τῆς ψυχῆς ἄφιξιν πρὸς σῶμα, ἐν Τιμαίῳ περὶ τοῦδε τοῦ παντὸς λέγων τόν τε κόσμον ἐπαινεῖ καὶ θεὸν λέγει εἶναι εὐδαίμονα τήν τε ψυχὴν παρὰ ἀγαθοῦ τοῦ δημιουργοῦ πρὸς τὸ ἔννουν τόδε τὸ πᾶν εἶναι δεδόσθαι, ἐπειδὴ ἔννουν μὲν αὐτὸ ἔδει εἶναι, ἄνευ δὲ ψυχῆς οὐχ οἷόν τε ἦν τοῦτο γενέσθαι. ἥ τε οὖν ψυχὴ ἡ τοῦ παντὸς τούτου χάριν εἰς αὐτὸ παρὰ τοῦ θεοῦ ἐπέμφθη, ἥ τε ἑκάστου ἡμῶν, πρὸς τὸ τέλειον αὐτὸ εἶναι: ἐπειδὴ ἔδει, ὅσα ἐν [τῷ] νοητῷ κόσμῳ, τὰ αὐτὰ ταῦτα γένη ζῴων καὶ ἐν τῷ αἰσθητῷ ὑπάρχειν.

4.8.2Böylece Platon'dan kendi psykhē'miz hakkında bir şey öğrenmeye çalışırken, ister istemez psykhē'yi genel olarak da ele almak durumunda kalıyoruz: Psykhē tabiatı gereği bedenle nasıl ortaklık kurar? İçinde psykhē'nin, ister isteyerek ister zorla ister başka bir yolla, barındığı kozmosun tabiatını nasıl bir şey olarak kabul etmeliyiz? Yapıcı hakkında da, doğru mu yaptı yoksa [...] mı? [...] belki bizim psykhē'lerimiz gibi: onlar daha aşağı bedenleri yönetirken, onlara hâkim olacaklarsa, içlerine derinlemesine dalmak zorundaydılar. Çünkü bu bedenlerin her biri dağılır ve kendine ait yere doğru giderdi —oysa evrende her şey tabiatça kendine ait yerde durur—; ayrıca bunlar çok ve zahmetli bir ilgiye muhtaçtır: kendilerine yabancı pek çok şey durmadan üstlerine gelir, daima yoksunluk içinde sıkışırlar ve büyük bir güçlük içinde oldukları için her türlü yardıma ihtiyaç duyarlar. Oysa yetkin, yeterli, kendine yeten ve içinde tabiata aykırı hiçbir şey bulunmayan evren, kısa bir buyruğa benzer bir şeye ihtiyaç duyar yalnızca. Onun psykhē'si de tabiatı neyi istemeye yatkınsa daima öyle kalır; ne arzuları vardır ne de bir şeyden etkilenir; çünkü ondan hiçbir şey eksilmez, ona hiçbir şey eklenmez.

Platon bu yüzden bizim psykhē'mizin de, o yetkin psykhē ile birlikte olursa, kendisinin de yetkinleşeceğini, havada dolaşıp bütün kozmosu yöneteceğini söyler. Bedenlerin içine girmek ve herhangi bir bedene ait olmak üzere ondan ayrılmadığı sürece, o da bütünün psykhē'si gibi bütünü kolayca birlikte yönetecektir. Demek ki psykhē'nin bedene, nasıl olursa olsun, var olma gücü vermesi psykhē için kötü bir şey değildir; çünkü daha aşağıdakine gösterilen her özen, özen göstereni en iyinin içinde kalmaktan alıkoymaz. Bir şeye iki türlü özen gösterilir: Küllî olana, kral gibi, zahmetsiz bir gözetimle, buyurarak düzen verilir. Cüzî olanla ise, işi bizzat elle yapar gibi uğraşılır; bu uğraşta yapan, yaptığı şeye değer ve onun tabiatına bulaşır.

İlahî psykhē'nin bütün göğü daima bu birinci yolla yönettiği söylenir: daha üstün yanıyla yukarıda kalır, gücünün en son ucunu ise içeriye gönderir. Öyleyse artık tanrının bütünün psykhē'sini daha aşağı bir şeyin içine koymuş olmakla suçlanması söz konusu olamaz; psykhē de tabiatına uygun olandan yoksun kalmış değildir: Bunu ezelden beri taşır ve daima taşıyacaktır; bu durum onun için tabiata aykırı olamaz, çünkü hiç başlamamış olarak, aralıksız, daima ona aittir. Platon yıldızların psykhē'lerinin de bedenleriyle, tıpkı bütününki gibi, aynı biçimde ilişkide olduğunu söyler —nitekim onların bedenlerini de psykhē'nin dönüşlerinin içine yerleştirir—; böylece onlara yaraşan saadeti de korumuş olur.

Çünkü psykhē'nin bedenlerle ortaklığı iki sebepten ötürü hoş karşılanmaz: düşünmeye engel olduğu için ve psykhē'yi hazlarla, arzularla, acılarla doldurduğu için. Oysa bunların hiçbiri, bedenin içine dalmamış, herhangi bir şeye ait olmayan, bedene ait olmamış ama bedeni kendine ait kılmış bir psykhē'nin başına gelmez. Üstelik o beden, hiçbir şeye muhtaç olmayan, hiçbir yanı eksik kalmayan türdendir; dolayısıyla psykhē de arzularla ya da korkularla dolmaz. Böyle bir beden yüzünden hiçbir zaman korkulacak bir şey beklemez; hiçbir meşguliyet de onu aşağı eğdirip daha üstün ve kutlu seyirden uzaklaştırmaz. O daima yukarıdaki şeylere yönelik kalır ve bu evreni zahmetsiz bir güçle düzene koyar.

4.8.2

ὥστε ἡμῖν συμβαίνει περὶ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς παῤ αὐτοῦ μαθεῖν ζητήσασιν ἐξ ἀνάγκης ἐφάπτεσθαι καὶ περὶ ψυχῆς ὅλως ζητῆσαι, πῶς ποτε κοινωνεῖν σώματι πέφυκε, καὶ περὶ κόσμου φύσεως οἷόν τινα δεῖ αὐτὸν τίθεσθαι, ἐν ᾧ ψυχὴ ἐνδιαιτᾶται [εἴτε] ἑκοῦσα εἴτε ἀναγκασθεῖσα εἴτε τις ἄλλος τρόπος: καὶ περὶ ποιητοῦ δὲ εἴτε ὀρθῶς εἴτε […] ὡς ἡμέτεραι ψυχαὶ οὖσαι ἴσως, ἃς ἔδει σώματα διοικούσας χείρω δἰ αὐτῶν εἴσω πολὺ δῦναι, εἴπερ ἔμελλον κρατήσειν, σκεδασθέντος μὲν ἂν ἑκάστου καὶ πρὸς τὸν οἰκεῖον τόπον φερομένου — ἐν δὲ τῷ παντὶ πάντα ἐν οἰκείῳ κατὰ φύσιν κεῖται — πολλῆς δὲ καὶ ὀχλώδους προνοίας δεομένων, ἅτε πολλῶν τῶν ἀλλοτρίων αὐτοῖς προσπιπτόντων ἀεί τε ἐνδείᾳ συνεχομένων καὶ πάσης βοηθείας ὡς ἐν πολλῇ δυσχερείᾳ δεομένων. τὸ δὲ τέλειόν τε ὂν καὶ ἱκανὸν καὶ αὔταρκες καὶ οὐδὲν ἔχον αὑτῷ παρὰ φύσιν βραχέος οἷον κελεύσματος δεῖται: καὶ ὡς πέφυκε ψυχὴ ἐθέλειν, ταύτῃ καὶ ἀεὶ ἔχει οὔτε ἐπιθυμίας ἔχουσα οὔτε πάσχουσα: οὐδὲν γὰρ ἄπεισιν οὐδὲ πρόσεισι. διὸ καί φησι καὶ τὴν ἡμετέραν, εἰ μετ’ ἐκείνης γένοιτο τελείας, τελειωθεῖσαν καὶ αὐτὴν μετεωροπορεῖν καὶ πάντα τὸν κόσμον διοικεῖν, ὅτε [τε] μὴ ἀφίσταται εἰς τὸ μὴ ἐντὸς εἶναι τῶν σωμάτων μηδέ τινος εἶναι, τότε καὶ αὐτὴν ὥσπερ τὴν τοῦ παντὸς συνδιοικήσειν ῥᾳδίως τὸ πᾶν, ὡς οὐ κακὸν ὂν ψυχῇ ὁπωσοῦν σώματι παρέχειν τὴν τοῦ εἶναι δύναμιν, ὅτε μὴ πᾶσα πρόνοια τοῦ χείρονος ἀφαιρεῖ τὸ ἐν τῷ ἀρίστῳ τὸ προνοοῦν μένειν. διττὴ γὰρ ἐπιμέλεια παντός, τοῦ μὲν καθόλου κελεύσει κοσμοῦσα ἀπράγμονι ἐπιστασίᾳ βασιλικῇ, τοῦ δὲ καθέκαστα ἤδη αὐτουργῷ τινι ποιήσει συναφῇ τῇ πρὸς τὸ πραττόμενον τὸ πρᾶττον τοῦ πραττομένου τῆς φύσεως ἀναπιμπλᾶσα. τῆς δὲ θείας ψυχῆς τοῦτον τὸν τρόπον τὸν οὐρανὸν ἅπαντα διοικεῖν ἀεὶ λεγομένης, ὑπερεχούσης μὲν τῷ κρείττονι, δύναμιν δὲ τὴν ἐσχάτην εἰς τὸ εἴσω πεμπούσης, αἰτίαν μὲν ὁ θεὸς οὐκ ἂν ἔτι λέγοιτο ἔχειν τοῦ τὴν ψυχὴν τοῦ παντὸς ἐν χείρονι πεποιηκέναι, ἥ τε ψυχὴ οὐκ ἀπεστέρηται τοῦ κατὰ φύσιν ἐξ ἀιδίου τοῦτ̓ ἔχουσα καὶ ἕξουσα ἀεί, ὃ μὴ οἷόν τε παρὰ φύσιν αὐτῇ εἶναι: ὅπερ διηνεκῶς αὐτῇ ἀεὶ ὑπάρχει οὔποτε ἀρξάμενον. τάς τε τῶν ἀστέρων ψυχὰς τὸν αὐτὸν τρόπον πρὸς τὸ σῶμα ἔχειν λέγων, ὥσπερ τὸ πᾶν — ἐντίθησι γὰρ καὶ τούτων τὰ σώματα εἰς τὰς τῆς ψυχῆς περιφοράς — ἀποσώζοι ἂν καὶ τὴν περὶ τούτους πρέπουσαν εὐδαιμονίαν. δύο γὰρ ὄντων δἰ ἃ δυσχεραίνεται ἡ ψυχῆς πρὸς σώματα κοινωνία, ὅτι τε ἐμπόδιον πρὸς τὰς νοήσεις γίγνεται, καὶ ὅτι ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν καὶ λυπῶν πίμπλησιν αὐτήν, οὐδέτερον τούτων ἂν γένοιτο ψυχῇ, ἥτις μὴ εἰς τὸ εἴσω ἔδυ τοῦ σώματος, μηδέ τινός ἐστι, μηδὲ ἐκείνου ἐγένετο, ἀλλ’ ἐκεῖνο αὐτῆς, ἔστι τε τοιοῦτον, οἷον μήτε τινὸς δεῖσθαι, μήτε τινὶ ἐλλείπειν: ὥστε μηδὲ τὴν ψυχὴν ἐπιθυμιῶν πίμπλασθαι ἢ φόβων. οὐδὲν γὰρ δεινὸν μήποτε περὶ σώματος προσδοκήσῃ τοιούτου, οὔτε τις ἀσχολία νεῦσιν ποιοῦσα κάτω ἀπάγει τῆς κρείττονος καὶ μακαρίας θέας, ἀλλ’ ἔστιν ἀεὶ πρὸς ἐκείνοις ἀπράγμονι δυνάμει τόδε τὸ πᾶν κοσμοῦσα.

4.8.3Şimdi insan psykhē'sinden söz edelim. Onun bedende her bakımdan kötülük çektiği, sıkıntılar, arzular, korkular ve başka kötülükler içinde perişan olduğu söylenir; beden onun için bir bağ ve bir mezar, kozmos ise bir mağara ve bir indir. Platon'un bu psykhē hakkındaki görüşü öbürüyle çelişmez, çünkü inişlerinin sebepleri aynı değildir.

Bütün nous, düşünmenin bölgesinde bütün ve tüm olarak bulunur; biz buna akılla kavranır kozmos diyoruz. Onun kapsadığı düşünen güçler ve tek tek nous'lar da vardır; çünkü yalnızca tek bir nous yoktur, nous hem birdir hem çoktur. Öyleyse psykhē'lerin de hem çok hem bir olması, o birden de birbirinden farklı birçok psykhē çıkması gerekiyordu; tıpkı tek bir cinsten, kimi daha iyi kimi daha kötü, kimi daha çok düşünen kimi fiilde daha az düşünen eidos'ların çıkması gibi. Nitekim orada, nous'un içinde de, bir yanda ötekileri kuvve hâlinde, bir tür büyük canlı gibi kapsayan nous vardır; öbür yanda onun kuvve hâlinde kapsadıkları vardır ve bunların her biri fiil hâlindedir. Bu, kendisi psykhē sahibi olan bir şehrin psykhē sahibi başka varlıkları da kapsamasına benzer: Şehrin psykhē'si daha yetkin ve daha güçlü olurdu, ama ötekilerin psykhē'lerinin de aynı tabiatta olmasına hiçbir şey engel olmazdı. Ya da bütün ateşten bir büyük ateş ile birtakım küçük ateşlerin çıkmasına benzer: Hepsinin ousia'sı bütün ateşin ousia'sıdır; daha doğrusu, bütünün ateşinin ousia'sının da kendisinden çıktığı ousia'dır.

Akla daha çok sahip olan psykhē'nin işi düşünmektir, ama yalnızca düşünmek değil; yoksa nous'tan ne farkı kalırdı? Düşünen olmanın yanına başka bir şey daha almış, kendine özgü varlığını onunla kazanmıştır; böylece nous olarak kalmamıştır. Var olan her şeyin bir işi olduğu gibi, onun da kendine ait bir işi vardır. Kendinden öncekine baktığında düşünür; kendine baktığında kendini korur; kendinden sonrakine baktığında ise ona düzen verir, onu yönetir ve ona hükmeder. Çünkü her şeyin akılla kavranır olanda durup kalması mümkün değildi: Ardından başka bir şey de meydana gelebiliyordu; bu şey daha aşağıdır, ama kendinden önceki zorunlu olarak var olduğuna göre o da zorunlu olarak var olmalıdır.

4.8.3

περὶ δὲ τῆς ἀνθρωπείας ψυχῆς, ἣ ἐν σώματι πάντη λέγεται κακοπαθεῖν καὶ ταλαιπωρεῖν ἐν ἀνίαις καὶ ἐπιθυμίαις καὶ φόβοις καὶ τοῖς ἄλλοις κακοῖς γιγνομένη, ᾗ καὶ δεσμὸς τὸ σῶμα καὶ τάφος, καὶ ὁ κόσμος αὐτῇ σπήλαιον καὶ ἄντρον, ἥντινα γνώμην οὐ διάφωνον ἔχει ἐκ τῶν αἰτιῶν οὐ τῶν αὐτῶν τῆς καθόδου, νῦν λέγωμεν. ὄντος τοίνυν παντὸς νοῦ ἐν τῷ τῆς νοήσεως τόπῳ ὅλου τε καὶ παντός, ὃν δὴ κόσμον νοητὸν τιθέμεθα, ὄντων δὲ καὶ τῶν ἐν τούτῳ περιεχομένων νοερῶν δυνάμεων καὶ νόων τῶν καθέκαστα — οὐ γὰρ εἷς νοῦς μόνος, ἀλλ’ εἷς καὶ πολλοί — πολλὰς ἔδει καὶ ψυχὰς καὶ μίαν εἶναι, καὶ ἐκ τῆς μιᾶς τὰς πολλὰς διαφόρους, ὥσπερ ἐκ γένους ἑνὸς εἴδη τὰ μὲν ἀμείνω, τὰ δὲ χείρω, καὶ τὰ μὲν νοερώτερα, τὰ δ’ ἧττον ἐνεργείᾳ τοιαῦτα. καὶ γὰρ ἐκεῖ ἐν τῷ νῷ τὸ μὲν νοῦς περιέχων δυνάμει τἆλλα οἷον ζῷον μέγα, τὰ δ’ ἐνεργείᾳ ἕκαστον, ἃ δυνάμει περιεῖχε θάτερον: οἷον εἰ πόλις ἔμψυχος ἦν περιεκτικὴ ἐμψύχων ἄλλων, τελειοτέρα μὲν [ἡ] πόλεως καὶ δυνατωτέρα, οὐδὲν μὴν ἐκώλυε τῆς αὐτῆς φύσεως εἶναι καὶ τὰς ἄλλας. ἢ ὡς [ἂν] ἐκ τοῦ παντὸς πυρὸς τὸ μὲν μέγα, τὰ δὲ μικρὰ πυρὰ εἴη: ἔστι δὲ ἡ πᾶσα οὐσία ἡ τοῦ παντὸς πυρός, μᾶλλον δὲ ἀφ̓ ἧς καὶ ἡ τοῦ παντός. ψυχῆς δὲ ἔργον τῆς λογικωτέρας νοεῖν μέν, οὐ τὸ νοεῖν δὲ μόνον: τί γὰρ ἂν καὶ νοῦ διαφέροι; προσλαβοῦσα γὰρ τῷ νοερὰ εἶναι καὶ ἄλλο, καθ̓ ὃ τὴν οἰκείαν ἔσχεν ὑπόστασιν, νοῦς οὐκ ἔμεινεν, ἔχει τε ἔργον καὶ αὐτή, εἴπερ καὶ πᾶν, ὃ ἂν ᾖ τῶν ὄντων. βλέπουσα δὲ πρὸς μὲν τὸ πρὸ ἑαυτῆς νοεῖ, εἰς δὲ ἑαυτὴν σώζει ἑαυτὴν, εἰς δὲ τὸ μετ’ αὐτὴν κοσμεῖ τε καὶ διοικεῖ καὶ ἄρχει αὐτοῦ: ὅτι μηδὲ οἷόν τε ἦν στῆναι τὰ πάντα ἐν τῷ νοητῷ, δυναμένου ἐφεξῆς καὶ ἄλλου γενέσθαι ἐλάττονος μέν, ἀναγκαίου δὲ εἶναι, εἴπερ καὶ τὸ πρὸ αὐτοῦ.

4.8.4Tek tek psykhē'ler, çıktıkları kaynağa geri dönerken düşünen bir isteğe sahiptir; ama buradaki şeylere yönelen bir güçleri de vardır. Bu, yukarıda güneşe bağlı kalan, ama kendinden sonra gelene bolluğunu esirgemeyen ışık gibidir. Bütünün psykhē'siyle birlikte akılla kavranır olanda kaldıkları sürece hiçbir zarar görmezler; gökte de bütünün psykhē'siyle birlikte onun yönetimine katılırlar. Her şeye hükmeden büyük kralın yanında bulunan krallar da onunla birlikte yönetir, ama saraylarından aşağı inmezler; çünkü o zaman hepsi aynı yerde bir aradadır. Ama psykhē'ler bütün olmaktan parça olmaya ve kendi kendilerine ait olmaya geçerler; başkasıyla birlikte olmaktan sanki yorulmuş gibi, her biri kendi payına çekilir.

Bir psykhē bunu uzun zaman boyunca yaptığında —bütünden kaçıp kendini ayırarak uzaklaştığında ve akılla kavranır olana bakmaz olduğunda— parça hâline gelir: yalnızlaşır, zayıflar, bin bir işe karışır ve parçaya bakar. Bütünden ayrılmakla tek bir şeye ayak basmış, geri kalan her şeyden kaçmış olur; her yandan bütün şeylerin darbelerine açık olan o tek şeye gelip ona yönelir. Böylece bütünden kopmuştur; o tek şeyi türlü sıkıntılar arasında yönetir; artık dışarıdaki şeylere dokunur, onlara hizmet eder, onların yanı başında durur ve o şeyin derinliklerine dalar.

İşte o zaman, denildiği gibi, kanatlarını döker ve bedenin bağlarına düşer. Çünkü bütünün psykhē'sinin yanındayken, daha üstün olanın yönetimine katılırken sahip olduğu zararsızlığı kaybetmiştir; oysa yukarı koşup geri döndüğünde bulacağı önceki hâli büsbütün daha iyiydi. Düşmüş, bağa yakalanmıştır; başlangıçta nous ile etkinlikte bulunması engellendiği için his ile etkinlikte bulunur; bu yüzden gömüldüğü ve mağarada bulunduğu söylenir. Düşünmeye döndüğünde ise bağlarından kurtulduğu ve yukarı çıktığı söylenir; bu, hatırlamadan yola çıkıp var olanları seyretmeye başladığında olur. Çünkü her zaman, yine de yukarıda kalan bir yanı vardır.

Demek ki psykhē'ler zorunlu olarak bir bakıma iki âlemde yaşayan varlıklar hâline gelir: sırayla hem oradaki hayatı hem buradaki hayatı yaşarlar. Nous ile daha çok birlikte olabilenler oradakini, tabiatları ya da talihleri bunun tersi olanlar buradakini daha çok yaşar. Platon da buna usulca işaret eder: Psykhē'leri ikinci karışım kabından ayırıp parçalara böldüğü yerde, böyle parçalar olduklarına göre oluşa girmelerinin zorunlu olduğunu söyler. Tanrının onları ektiğini söylemesini de, tanrıyı konuşturduğu, hatta halka seslenen bir hatip gibi gösterdiği yerler gibi anlamak gerekir. Çünkü anlatı, bütünün tabiatında bulunan şeyleri göstermek için onları doğmuş ve yapılmış gibi sunar; her zaman bu biçimde oluşan ve var olan şeyleri art arda sıralayarak ortaya koyar.

4.8.4

τὰς δὴ καθέκαστα ψυχὰς ὀρέξει μὲν νοερᾷ χρωμένας ἐν τῇ ἐξ οὗ ἐγένοντο πρὸς αὐτὸ ἐπιστροφῇ, δύναμιν δὲ καὶ εἰς τὸ ἐπὶ τάδε ἐχούσας, οἷά περ φῶς ἐξηρτημένον μὲν κατὰ τὰ ἄνω ἡλίου, τῷ δὲ μετ’ αὐτὸ οὐ φθονοῦν τῆς χορηγίας, ἀπήμονας μὲν εἶναι [δεῖ] μετὰ τῆς ὅλης μενούσας ἐν τῷ νοητῷ, ἐν οὐρανῷ δὲ μετὰ τῆς ὅλης συνδιοικεῖν ἐκείνῃ, οἷα οἱ βασιλεῖς τῷ πάντων κρατοῦντι συνόντες συνδιοικοῦσιν ἐκείνῳ οὐ καταβαίνοντες οὐδ’ αὐτοὶ ἀπὸ τῶν βασιλείων τόπων: καὶ γάρ εἰσιν ὁμοῦ ἐν τῷ αὐτῷ τότε. μεταβάλλουσαι δὲ ἐκ τοῦ ὅλου εἰς τὸ μέρος τε εἶναι καὶ ἑαυτῶν καὶ οἷον κάμνουσαι τῷ σὺν ἄλλῳ εἶναι ἀναχωροῦσιν εἰς τὸ αὑτῶν ἑκάστη. ὅταν δὴ τοῦτο διὰ χρόνων ποιῇ φεύγουσα τὸ πᾶν καὶ τῇ διακρίσει ἀποστᾶσα καὶ μὴ πρὸς τὸ νοητὸν βλέπῃ, μέρος γενομένη μονοῦταί τε καὶ ἀσθενεῖ καὶ πολυπραγμονεῖ καὶ πρὸς μέρος βλέπει καὶ τῶ ἀπὸ τοῦ ὅλου χωρισμῷ ἑνός τινος ἐπιβᾶσα καὶ τὸ ἄλλο πᾶν φυγοῦσα, ἐλθοῦσα καὶ στραφεῖσα εἰς τὸ ἓν ἐκεῖνο πληττόμενον ὑπὸ τῶν ὅλων καὶ πάντων τοῦ τε ὅλου ἀπέστη, καὶ τὸ καθέκαστον μετὰ περιστάσεως διοικεῖ ἐφαπτομένη ἤδη καὶ θεραπεύουσα τὰ ἔξωθεν καὶ παροῦσα καὶ δῦσα αὐτοῦ πολὺ εἰς τὸ εἴσω. ἔνθα καὶ συμβαίνει αὐτῇ τὸ λεγόμενον πτερορρυῆσαι καὶ ἐν δεσμοῖς τοῖς τοῦ σώματος γενέσθαι ἁμαρτούσῃ τοῦ ἀβλαβοῦς τοῦ ἐν τῇ διοικήσει τοῦ κρείττονος, ὃ ἦν παρὰ τῇ ψυχῇ τῇ ὅλῃ: τὸ δὲ πρὸ τοῦ ἦν παντελῶς ἄμεινον ἀναδραμούσῃ: εἴληπται οὖν πεσοῦσα καὶ πρὸς τῷ δεσμῷ οὖσα καὶ τῇ αἰσθήσει ἐνεργοῦσα διὰ τὸ κωλύεσθαι τῷ νῷ ἐνεργεῖν καταρχάς, τεθάφθαι τε λέγεται καὶ ἐν σπηλαίῳ εἶναι, ἐπιστραφεῖσα δὲ πρὸς νόησιν λύεσθαί τε ἐκ τῶν δεσμῶν καὶ ἀναβαίνειν, ὅταν ἀρχὴν λάβῃ ἐξ ἀναμνήσεως θεᾶσθαι τὰ ὄντα. ἔχει γὰρ ἀεὶ οὐδὲν ἧττον ὑπερέχον τι. γίγνονται οὖν οἷον ἀμφίβιοι ἐξ ἀνάγκης τόν τε ἐκεῖ βίον τόν τε ἐνταῦθα παρὰ μέρος βιοῦσαι, πλεῖον μὲν τὸν ἐκεῖ, αἳ δύνανται πλέον τῷ νῷ συνεῖναι, τὸν δὲ ἐνθάδε πλεῖον, αἷς τὸ ἐναντίον ἢ φύσει ἢ τύχαις ὑπῆρξεν. ἃ δὴ ὑποδεικνὺς ὁ Πλάτων ἠρέμα, ὅτε διαιρεῖ αὐτὰς ἐκ τοῦ ὑστέρου κρατῆρος καὶ μέρη ποιεῖ, τότε καί φησιν ἀναγκαῖον εἶναι εἰς γένεσιν ἐλθεῖν, ἐπείπερ ἐγένοντο μέρη τοιαῦτα. εἰ δὲ λέγει σπεῖραι τὸν θεὸν αὐτάς, οὕτως ἀκουστέον, ὥσπερ ὅταν καὶ λέγοντα καὶ οἷον δημηγοροῦντα ποιῇ: ἃ γὰρ ἐν φύσει ἐστὶ τῶν ὅλων, ταῦτα καὶ ἡ ὑπόθεσις γεννᾷ τε καὶ ποιεῖ εἰς δεῖξιν προάγουσα ἐφεξῆς τὰ ἀεὶ οὕτω γιγνόμενά τε καὶ ὄντα.

4.8.5Demek ki oluşa doğru ekilmek ile bütünün yetkinleşmesi için yapılan iniş, ceza ile mağara, zorunluluk ile isteyerek olan birbiriyle çelişmez —çünkü zorunluluk, isteyerek olanı da içinde taşır—; bedende, yani kötü bir şeyin içinde bulunmak da bunlarla çelişmez. Empedokles'in tanrıdan kaçışı ve başıboş dolaşması da, cezayı gerektiren günah da, Herakleitos'un kaçış içinde bulduğu dinlenme de, kısacası inişin hem isteyerek hem de yine istemeyerek olması da çelişkili değildir. Daha kötüye giden her şey istemeyerek gider; ama kendine özgü hareketiyle gittiği için, daha kötü şeylere uğradığında yaptıklarının cezasını çektiği söylenir. Bu şeyleri yaşamak ve yapmak tabiatın ezelî kanunu gereği zorunlu olduğunda, kendinden üstün olandan inen şey de ilerleyişi sırasında başka bir şeyin ihtiyacını karşıladığında, biri tanrının onu aşağı gönderdiğini söylerse ne hakikatle ne de kendi kendisiyle çelişmiş olur. Çünkü her şey hangi ilkeden çıkıyorsa, arada pek çok basamak olsa bile, en sondakiler de o ilkeye bağlanır.

Günah iki türlüdür: biri inişin sebebiyle, öbürü psykhē'nin buraya geldikten sonra kötülük yapmasıyla ilgilidir. Birincisinin cezası, psykhē'nin inerken uğradığı şeyin kendisidir. İkincisinin cezası, hafifse, hak edilene göre verilen bir hükümle çabucak başka bedenlere girmektir —bunun ilahî bir yasayla olduğu "hüküm" kelimesiyle belirtilir—; ölçüsüz kötülük ise, ceza veren daimōn'ların gözetiminde daha büyük bir cezaya layık görülür.

İşte psykhē, ilahî bir şey olduğu ve yukarıdaki yerlerden geldiği hâlde böylece bedenin içine girer. Tanrıların sonuncusu olduğu hâlde, kendi elinde olan bir eğilimle, gücü yüzünden ve kendinden sonrakine düzen vermek için buraya gelir. Eğer çabuk kaçarsa hiçbir zarar görmez: kötülüğün bilgisini edinmiş, kötülüğün tabiatını tanımış, kendi güçlerini açığa çıkarıp işlerini ve eserlerini göstermiş olur. Bunlar bedensiz olanın içinde hareketsiz kalsalardı, hiçbir zaman etkinliğe geçmedikleri için boşuna olurlardı; psykhē de görünür olmayan ve dışarıya çıkmayan bu şeylere sahip olduğunu fark etmezdi. Çünkü her yerde gücü gösteren etkinliktir; etkinlik olmasaydı güç büsbütün gizli kalır, bir bakıma silinip gider, hiçbir zaman gerçekten var olmazdı. Şimdi ise herkes, dışarıdaki şeylerin çeşitliliğine bakarak içerideki şeye hayran kalır: bu ince işleri yapan, ne büyük bir şeymiş!

4.8.5

οὐ τοίνυν διαφωνεῖ ἀλλήλοις ἥ τε εἰς γένεσιν σπορὰ ἥ τε εἰς τελείωσιν κάθοδος τοῦ παντός, ἥ τε δίκη τό τε σπήλαιον, ἥ τε ἀνάγκη τό τε ἑκούσιον, ἐπείπερ ἔχει τὸ ἑκούσιον ἡ ἀνάγκη, καὶ τὸ ἐν κακῷ τῷ σώματι εἶναι: οὐδ’ ἡ Ἐμπεδοκλέους φυγὴ ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ πλάνη οὐδ’ ἡ ἁμαρτία, ἐφ̓ ᾗ ἡ δίκη, οὐδ’ ἡ Ἡρακλείτου ἀνάπαυλα ἐν τῇ φυγῇ, οὐδ’ ὅλως τὸ ἑκούσιον τῆς καθόδου καὶ τὸ ἀκούσιον αὖ. πᾶν μὲν γὰρ ἰὸν ἐπὶ τὸ χεῖρον ἀκούσιον, φορᾷ γε μὴν οἰκείᾳ ἰὸν πάσχον τὰ χείρω ἔχειν λέγεται τὴν ἐφ̓ οἷς ἔπραξε δίκην. ὅταν δὲ ταῦτα πάσχειν καὶ ποιεῖν ᾖ ἀναγκαῖον ἀιδίῳ φύσεως νόμῳ, τὸ δὲ συμβαῖνον εἰς ἄλλου του χρείαν τῇ προόδῳ ἀπαντᾷ καταβαῖνον ἀπὸ τοῦ ὑπὲρ αὐτό, θεὸν εἴ τις λέγοι καταπέμψαι, οὐκ ἂν ἀσύμφωνος οὔτε τῇ ἀληθείᾳ οὔτε ἑαυτῷ ἂν εἴη. καὶ γὰρ ἀφ̓ ἧς ἀρχῆς ἕκαστα, εἰ καὶ τὰ μεταξὺ πολλά, καὶ τὰ ἔσχατα εἰς αὐτὴν ἀναφέρεται. διττῆς δὲ τῆς ἁμαρτίας οὔσης, τῆς μὲν ἐπὶ τῇ τοῦ κατελθεῖν αἰτίᾳ, τῆς δὲ ἐπὶ τῷ ἐνθάδε γενομένην κακὰ δρᾶσαι, ἡ μέν ἐστιν αὐτὸ τοῦτο, ὃ πέπονθε κατελθοῦσα, τῆς δὲ τὸ ἔλαττον εἰς σώματα ἄλλα δῦναι καὶ θᾶττον [ἐξαναδῦναι] ἐκ κρίσεως τῆς κατ’ ἀξίαν — ὃ δὴ θεσμῷ θείῳ γιγνόμενον διὰ τοῦ τῆς κρίσεως ὀνόματος δηλοῦται — τὸ δὲ τῆς κακίας ἄμετρον εἶδος μείζονος καὶ τῆς δίκης ἠξίωται ἐπιστασίᾳ τιννυμένων δαιμόνων. οὕτω τοι καίπερ οὖσα θεῖον καὶ ἐκ τῶν τόπων τῶν ἄνω ἐντὸς γίνεται τοῦ σώματος καὶ θεὸς οὖσα ὁ ὕστερος ῥοπῇ αὐτεξουσίῳ καὶ αἰτίᾳ δυνάμεως καὶ τοῦ μετ’ αὐτὴν κοσμήσεως ὡδὶ ἔρχεται: κἂν μὲν θᾶττον φύγῃ, οὐδὲν βέβλαπται γνῶσιν κακοῦ προσλαβοῦσα καὶ φύσιν κακίας γνοῦσα τάς τε δυνάμεις ἀγαγοῦσα αὑτῆς εἰς τὸ φανερὸν καὶ δείξασα ἔργα τε καὶ ποιήσεις, ἃ ἐν τῷ ἀσωμάτῳ ἠρεμοῦντα μάτην τε ἂν ἦν εἰς τὸ ἐνεργεῖν ἀεὶ οὐκ ἰόντα τήν τε ψυχὴν αὐτὴν ἔλαθεν ἂν ἃ εἶχεν οὐκ ἐκφανέντα οὐδὲ πρόοδον λαβόντα: εἴπερ πανταχοῦ ἡ ἐνέργεια τὴν δύναμιν ἔδειξε κρυφθεῖσαν ἂν ἁπάντη καὶ οἷον ἀφανισθεῖσαν καὶ οὐκ οὖσαι μηδέποτε ὄντως οὖσαν. νῦν μὲν γὰρ θαῦμα ἔχει τῶν ἔνδον ἕκαστος διὰ τῆς ποικιλίας τῶν ἔξω, οἷά ἐστιν ἐκ τοῦ τὰ γλαφυρὰ ταῦτα δρᾶσαι.

4.8.6Demek ki yalnızca Bir'in var olmaması gerekir. Yoksa her şey o Bir'in içinde, hiçbir biçime bürünmeden gizli kalırdı; o kendi içinde durup kalsaydı var olanlardan hiçbiri var olmazdı. Psykhē'lerin mertebesini almış olanlar, ondan sonra gelenler olarak ilerleyişe çıkmasalardı, Bir'den doğmuş bu var olanların çokluğu da olmazdı. Aynı biçimde, yalnızca psykhē'lerin var olması da yetmezdi; onlar yüzünden meydana gelen şeylerin de ortaya çıkması gerekiyordu. Çünkü her tabiatın içinde kendinden sonrakini yapma, bölünmez bir ilkeden, bir tohumdan açılır gibi açılıp hissedilir olan son noktaya doğru ilerleme özelliği vardır. Önce gelen daima kendi yerinde kalır; ondan sonra gelen ise, öncekinde bulunan sözle anlatılamaz büyüklükteki güçten doğar gibi doğar. Bu gücü kıskançlıkla sınırlayıp durdurmak doğru olmazdı; tersine o, her şey imkânın elverdiği en son noktaya ulaşıncaya dek ilerlemeliydi. Bunun sebebi, kendinden her şeye bir şey gönderen ve hiçbir şeyi kendinden payı olmadan bırakmaya gönlü razı olmayan o sınırsız güçtür. Nitekim herhangi bir şeyin, alabildiği ölçüde iyinin tabiatından pay almasına engel olan hiçbir şey yoktu.

Öyleyse maddenin tabiatı ezelden beri var idiyse, var olduğu hâlde, her şeye alabildiği ölçüde iyiyi bolca veren şeyden pay almaması mümkün değildi. Yok, eğer maddenin oluşu, ondan önceki sebeplerin zorunlu bir sonucu olarak meydana geldiyse, o zaman da ayrı kalmamalıydı; çünkü ona varlığı bir lütuf gibi veren şey, güçsüzlükten ötürü maddeye ulaşmadan önce durup kalmış değildir. Demek ki hissedilir olandaki en güzel şey, akılla kavranır olanlardaki en iyi şeylerin, onların gücünün ve iyiliğinin bir göstergesidir. Akılla kavranır biçimde var olanlar da hissedilir biçimde var olanlar da sonsuza dek bir arada tutulur: birincileri kendiliklerinden vardır; ötekiler ise varlıklarını birincilere katılarak sonsuza dek almışlardır ve akılla kavranır tabiatı ellerinden geldiğince taklit ederler.

4.8.6

εἴπερ οὖν δεῖ μὴ ἓν μόνον εἶναι — ἐκέκρυπτο γὰρ ἂν πάντα μορφὴν ἐν ἐκείνῳ οὐκ ἔχοντα, οὐδ’ ἂν ὑπῆρχέ τι τῶν ὄντων στάντος ἐν αὑτῷ ἐκείνου, οὐδ’ ἂν τὸ πλῆθος ἦν ἂν τῶν ὄντων τούτων τῶν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς γεννηθέντων μὴ τῶν μετ’ αὐτὸ τὴν πρόοδον λαβόντων, ἃ ψυχῶν εἴληχε τάξιν: τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ ψυχὰς ἔδει μόνον εἶναι μὴ τῶν δἰ αὐτὰς γενομένων φανέντων, εἴπερ ἑκάστῃ φύσει τοῦτο ἔνεστι τὸ μετ’ αὐτὴν ποιεῖν καὶ ἐξελίττεσθαι οἷον σπέρματος ἔκ τινος ἀμεροῦς ἀρχῆς εἰς τέλος τὸ αἰσθητὸν ἰούσῃ, μένοντος μὲν ἀεὶ τοῦ. προτέρου ἐν τῇ οἰκείᾳ ἕδρᾳ, τοῦ δὲ μετ’ αὐτὸ οἷον γεννωμένου ἐκ δυνάμεως ἀφάτου, ὅση ἦν ἐν ἐκείνῳ, ἣν οὐκ ἔδει στῆσαι οἷον περιγράψαντα φθόνῳ, χωρεῖν δὲ ἀεί, ἕως εἰς ἔσχατον μέχρι τοῦ δυνατοῦ τὰ πάντα ἥκῃ αἰτίᾳ δυνάμεως ἀπλέτου ἐπὶ πάντα παῤ αὑτῆς πεμπούσης καὶ οὐδὲν περιιδεῖν ἄμοιρον αὑτῆς δυναμένης. οὐ γὰρ δὴ ἦν ὃ ἐκώλυεν ὁτιοῦν ἔμμοιρον εἶναι φύσεως ἀγαθοῦ, καθ̓ ὅσον ἕκαστον οἷόν τε ἦν μεταλαμβάνειν. εἴτ̓ οὖν ἦν ἀεὶ ἡ τῆς ὕλης φύσις, οὐχ οἷόν τε ἦν αὐτὴν μὴ μετασχεῖν οὖσαν τοῦ πᾶσι τὸ ἀγαθὸν καθ̓ ὅσον δύναται ἕκαστον χορηγοῦντος: εἴτ̓ ἐπηκολούθησεν ἐξ ἀνάγκης ἡ γένεσις αὐτῆς τοῖς πρὸ αὐτῆς αἰτίοις, οὐδ’ ὣς ἔδει χωρὶς εἶναι, ἀδυναμίᾳ πρὶν εἰς αὐτὴν ἐλθεῖν στάντος τοῦ καὶ τὸ εἶναι οἷον ἐν χάριτι δόντος. δεῖξις οὖν τῶν ἀρίστων ἐν νοητοῖς τὸ ἐν αἰσθητῷ κάλλιστον, τῆς τε δυνάμεως τῆς τε ἀγαθότητος αὐτῶν, καὶ συνέχεται πάντα εἰς ἀεὶ τά τε νοητῶς τά τε αἰσθητῶς ὄντα, τὰ μὲν παῤ αὑτῶν ὄντα, τὰ δὲ μετοχῇ τούτων τὸ εἶναι εἰς ἀεὶ λαβόντα μιμούμενα τὴν νοητὴν καθ̓ ὅσον δύναται φύσιν.

4.8.7Tabiat böylece iki türlü olduğuna göre —biri akılla kavranır, öbürü hissedilir— psykhē için akılla kavranır olanda bulunmak daha iyidir; ama böyle bir tabiata sahip olduğu için hissedilir olandan da pay alması zorunludur. Psykhē, her bakımdan en üstün şey olmadığı için kendine kızmamalıdır. O, var olanlar arasında orta bir mertebe tutar: ilahî bir paya sahiptir, ama akılla kavranır olanın en ucundadır; hissedilir tabiatla sınır komşusu olduğundan ona kendinden bir şey verir, karşılığında ondan da bir şey alır —tabii kendi güvenliğini koruyarak düzen vermez de bütün olarak bütünle birlikte kalmayıp daha büyük bir hevesle içeriye dalarsa. Üstelik yeniden yukarı çıkması mümkündür; o zaman burada gördüklerinin ve yaşadıklarının bilgisini edinmiş, orada bulunmanın ne demek olduğunu öğrenmiştir; adeta zıt şeyleri yan yana koyup karşılaştırarak daha iyi olanları daha açık öğrenmiştir. Çünkü gücü, kötüyü tecrübe etmeden önce epistēmē ile bilmeye yetmeyecek kadar zayıf olanlar için kötünün tecrübesi, iyinin daha açık bir bilgisidir.

Nous'un dışarıya doğru ilerleyişi, en sondaki daha kötü olana doğru bir iniştir. Çünkü nous kendi ötesine çıkamaz; zorunlu olarak kendinden dışarıya doğru etkinlikte bulunur ve kendi içinde kalamadığı için tabiatın zorunluluğu ve kanunu gereği psykhē'ye kadar gelir; gayesi budur; ardından gelecek olanı psykhē'ye teslim eder, kendisi ise yeniden yukarı koşar. Psykhē'nin etkinliği de böyledir: Ondan sonra gelen, buradaki şeylerdir; ondan önce gelen ise var olanların seyridir. Bazı psykhē'lerde bu, sırayla ve zaman içinde olur; daha kötü olanın içindeyken daha iyiye doğru bir dönüş gerçekleşir. Bütünün psykhē'si denilen psykhē ise daha kötü bir işin içine hiç girmemiştir; kötülüklerden etkilenmez, altındakileri seyrederek kavrar ve daima kendinden öncekilere bağlı kalır. Bu ikisi onun için aynı anda mümkündür: oradan alır, aynı anda buraya bolca verir; çünkü psykhē olduğuna göre bu şeylere de dokunmaması imkânsızdı.

4.8.7

διττῆς δὲ φύσεως ταύτης οὔσης, τῆς μὲν νοητῆς, τῆς δὲ αἰσθητῆς, ἄμεινον μὲν ψυχῇ ἐν τῷ νοητῷ εἶναι, ἀνάγκη γε μὴν ἔχει καὶ τοῦ αἰσθητοῦ μεταλαμβάνειν τοιαύτην φύσιν ἐχούσῃ, καὶ οὐκ ἀγανακτητέον αὐτήν, εἰ μὴ πάντα ἐστὶ τὸ κρεῖττον, μέσην τάξιν ἐν τοῖς οὖσιν ἐπισχοῦσαν, θείας μὲν μοίρας οὖσαν, ἐν ἐσχάτῳ δὲ τοῦ νοητοῦ οὖσαν, ὡς ὅμορον οὖσαν τῇ αἰσθητῇ φύσει διδόναι μέν τι τούτῳ τῶν παῤ αὑτῆς, ἀντιλαμβάνειν δὲ καὶ παῤ αὐτοῦ, εἰ μὴ μετὰ τοῦ αὑτῆς ἀσφαλοῦς διακοσμοῖ, προθυμίᾳ δὲ πλείονι εἰς τὸ εἴσω δύοιτο μὴ μείνασα ὅλη μεθ̓ ὅλης, ἄλλως τε καὶ δυνατὸν [ὂν] αὐτῇ πάλιν ἐξαναδῦναι ἱστορίαν ὧν ἐνταῦθα εἶδέ τε καὶ ἔπαθε προσλαβούσῃ καὶ μαθούσῃ, οἷον ἄρα ἐστὶν ἐκεῖ εἶναι καὶ τῇ παραθέσει τῶν οἷον ἐναντίων σαφέστερον τὰ ἀμείνω μαθούσῃ. γνῶσις γὰρ ἐναργεστέρα τἀγαθοῦ ἡ τοῦ κακοῦ πεῖρα οἷς ἡ δύναμις ἀσθενεστέρα, ἢ ὥστε ἐπιστήμῃ τὸ κακὸν πρὸ πείρας γνῶναι. ὥσπερ δὲ ἡ νοερὰ διέξοδος κατάβασίς ἐστιν εἰς ἔσχατον τὸ χεῖρον — οὐ γὰρ ἔνι εἰς τὸ ἐπέκεινα ἀναβῆναι, ἀλλ’ ἀνάγκη ἐνεργήσασαν ἐξ ἑαυτῆς καὶ μὴ δυνηθεῖσαν μεῖναι ἐφ̓ ἑαυτῆς φύσεως δὴ ἀνάγκῃ καὶ νόμῳ μέχρι ψυχῆς ἐλθεῖν: τέλος γὰρ αὐτῇ τοῦτο: ταύτῃ δὲ τὸ ἐφεξῆς παραδοῦναι αὐτὴν πάλιν ἀναδραμοῦσαν — οὕτως καὶ ψυχῆς ἐνέργεια: τὸ μὲν μετ’ αὐτὴν τὰ τῇδε, τὸ δὲ πρὸ αὐτῆς ἡ θέα τῶν ὄντων, ταῖς μὲν παρὰ μέρος καὶ χρόνῳ γιγνομένου τοῦ τοιούτου καὶ ἐν τῷ χείρονι γιγνομένης ἐπιστροφῆς πρὸς τὰ ἀμείνω, τῇ δὲ λεγομένῃ τοῦ παντὸς εἶναι τὸ μηδ’ ἐν τῷ χείρονι ἔργῳ γεγονέναι, ἀπαθεῖ δὲ κακῶν οὔσῃ θεωρίᾳ τε περινοεῖν τὰ ὑπ’ αὐτὴν ἐξηρτῆσθαί τε τῶν πρὸ αὐτῆς ἀεί, ᾗ ἅμα δυνατὸν καὶ ἄμφω, λαμβανούσῃ μὲν ἐκεῖθεν, χορηγούσῃ δὲ ἅμα ἐνταῦθα, ἐπείπερ ἀμήχανον ἦν μὴ καὶ τούτων ἐφάπτεσθαι ψυχῇ οὔσῃ.

4.8.8Başkalarının kanaatine aykırı da olsa, bana görüneni daha açık söylemeye cesaret etmem gerekirse: bizim psykhē'miz de bütünüyle aşağı dalmamıştır; onun bir yanı daima akılla kavranır olandadır. Ama hissedilir olandaki yanı hâkim olursa, daha doğrusu kendisine hâkim olunur ve karışıklığa düşerse, psykhē'nin yukarıdaki yanının seyrettiği şeyleri hissetmemize izin vermez. Çünkü düşünülen şey bize ancak aşağı inip hisse ulaştığında gelir. Psykhē'nin herhangi bir parçasında olup biten her şeyi, o şey bütün psykhē'ye ulaşmadıkça bilmeyiz; nitekim arzu da arzulayan kısımda kaldıkça onu bilmeyiz; onu ancak içimizdeki his gücüyle ya da düşünme gücüyle, ya da ikisiyle birden kavradığımızda biliriz. Çünkü her psykhē'nin hem aşağıda bedene yönelik bir yanı, hem yukarıda nous'a yönelik bir yanı vardır.

Bütün olan ve bütünün psykhē'si olan psykhē, bedene yönelik kısmıyla bütüne düzen verirken kendisi zahmetsizce onun üstünde kalır; çünkü bunu bizim gibi akıl yürüterek değil, nous ile yapar —tıpkı tekhnē'nin düşünüp taşınmaması gibi—; bütüne düzen veren, onun aşağıdaki yanıdır. Parçanın içine girmiş ve bir parçaya ait olmuş psykhē'lerin de üstün bir yanı vardır; ama bunlar hisle ve kavrayışla meşguldür: tabiata aykırı, acı veren ve huzur kaçıran pek çok şeyi kavrarlar; çünkü ilgilendikleri şey bir parçadır, eksiktir, çevresinde kendine yabancı pek çok şey ve arzuladığı pek çok şey vardır. Böyle bir psykhē haz da duyar, haz da onu aldatır. Ama onun bir yanı vardır ki gelip geçici hazlardan etkilenmez; o yanın yaşayışı da [bütünün psykhē'sininkine] benzer.

4.8.8

καὶ εἰ χρὴ παρὰ δόξαν τῶν ἄλλων τολμῆσαι τὸ φαινόμενον λέγειν σαφέστερον, οὐ πᾶσα οὐδ’ ἡ ἡμετέρα ψυχὴ ἔδυ, ἀλλ’ ἔστι τι αὐτῆς ἐν τῷ νοητῷ ἀεί, τὸ δὲ ἐν τῷ αἰσθητῷ εἰ κρατοῖ, μᾶλλον δὲ εἰ κρατοῖτο καὶ θορυβοῖτο, οὐκ ἐᾷ αἴσθησιν ἡμῖν εἶναι ὧν θεᾶται τὸ τῆς ψυχῆς ἄνω: τότε γὰρ ἔρχεται εἰς ἡμᾶς τὸ νοηθέν, ὅταν εἰς αἴσθησιν ἥκῃ καταβαῖνον: οὐ γὰρ πᾶν, ὃ γίνεται περὶ ὁτιοῦν μέρος ψυχῆς, γινώσκομεν, πρὶν ἂν εἰς ὅλην τὴν ψυχὴν ἥκῃ: οἷον καὶ ἐπιθυμία ἐν τῷ ἐπιθυμητικῷ μένουσα [οὐ] γινώσκεται ἡμῖν, ἀλλ’ ὅταν τῇ αἰσθητικῇ τῇ ἔνδον δυνάμει ἢ καὶ διανοητικῇ ἀντιλαβώμεθα ἢ ἄμφω. πᾶσα γὰρ ψυχὴ ἔχει τι καὶ τοῦ κάτω πρὸς τὸ σῶμα καὶ τοῦ ἄνω πρὸς νοῦν. καὶ ἡ μὲν ὅλη καὶ ὅλου τῷ αὐτῆς μέρει τῷ πρὸς τὸ σῶμα τὸ ὅλον κοσμεῖ ὑπερέχουσα ἀπόνως, ὅτι μηδὲ ἐκ λογισμοῦ, ὡς ἡμεῖς, ἀλλὰ νῷ, ὡς ἡ τέχνη οὐ βουλεύεται, τοῦ κάτω αὐτῆς κοσμοῦντος τὸ ὅλον. αἱ δ’ ἐν μέρει γινόμεναι καὶ μέρους ἔχουσι μὲν καὶ αὗται τὸ ὑπερέχον, ἄσχολοι δὲ τῇ αἰσθήσει καὶ ἀντιλήψει πολλῶν ἀντιλαμβανόμεναι τῶν παρὰ φύσιν καὶ λυπούντων καὶ ταραττόντων, ἅτε οὗ ἐπιμελοῦνται μέρους καὶ ἐλλιποῦς [ὄντος] καὶ πολλὰ ἔχοντος τὰ ἀλλότρια κύκλῳ, πολλὰ δὲ ὧν ἐφίεται: καὶ ἥδεται δὲ καὶ ἡδονὴ ἠπάτησε. τὸ δέ ἐστι καὶ ἀνήδονον τὰς προσκαίρους ἡδονάς. ἡ δὲ διαγωγὴ ὁμοία.

4.9.1Bütün Psykhē'ler Bir midir?

9. İnceleme

Her birimizin psykhē'sinin bir olduğunu söyleriz, çünkü bedenin her yerinde bütün olarak bulunur; bu bakımdan gerçekten birdir: bir parçası bedenin şurasında, başka bir parçası burasında değildir. His sahibi varlıklarda his gücü böyledir; bitkilerde de bitkisel psykhē her yerde, her parçada bütün olarak bulunur. Peki aynı şekilde benim psykhē'm ile seninki de bir midir, bütün psykhē'ler bir midir? Evrende de her şeyde bulunan psykhē, bir kütle gibi bölünmüş olmayıp her yerde aynı kalarak bir midir? Bendeki psykhē neden bir olsun da evrendeki bir olmasın? Orada da ne kütle vardır ne beden. Eğer benimki de seninki de evrenin psykhē'sinden geliyorsa ve o birse, bunların da bir olması gerekir. Evrenin psykhē'si de benimki de tek bir psykhē'den geliyorsa, yine hepsi birdir. Öyleyse bu bir olan nedir?

Ama önce, bütün psykhē'lerin, her bir kişinin psykhē'si gibi bir olduğunu söylemenin doğru olup olmadığını ele almalıyız. Çünkü benim psykhē'm ile başka herhangi birininki birse bu saçma olur: Ben hissettiğimde başkasının da hissetmesi, ben iyiysem onun da iyi olması, ben arzuladığımda onun da arzulaması, kısacası birbirimizle ve evrenle aynı şeylerden etkilenmemiz gerekirdi; öyle ki ben bir şeyden etkilendiğimde evren de bunu benimle birlikte hissederdi. Hem psykhē bir ise, nasıl olur da biri akıl sahibi, öbürü akılsız olur; biri hayvanlarda, öbürü bitkilerde başka türlü olur? Öte yandan böyle kabul etmezsek, evren bir olmayacak, psykhē'lerin tek bir ilkesi de bulunmayacaktır.

4.9.1

Ἆῤ ὥσπερ ψυχὴν ἑκάστου μίαν φαμὲν εἶναι, ὅτι πανταχοῦ τοῦ σώματος ὅλη πάρεστι, καὶ ἔστιν ὄντως τὸν τρόπον τοῦτον μία, οὐκ ἄλλο μέν τι αὐτῆς ὡδί, ἄλλο δὲ ὡδὶ τοῦ σώματος ἔχουσα, ἔν τε τοῖς αἰσθητικοῖς οὕτως ἡ αἰσθητική, καὶ ἐν τοῖς φυτικοῖς δὲ ὅλη πανταχοῦ ἐν ἑκάστῳ μέρει, οὕτως καὶ ἡ ἐμὴ καὶ ἡ σὴ μία καὶ πᾶσαι μία; καὶ ἐπὶ τοῦ παντὸς ἡ ἐν πᾶσι μία οὐχ ὡς ὄγκῳ μεμερισμένη, ἀλλὰ πανταχοῦ ταὐτόν; διὰ τί γὰρ ἡ ἐν ἐμοὶ μία, ἡ δ’ ἐν τῷ παντὶ οὐ μία; οὐ γὰρ ὄγκος οὐδὲ ἐκεῖ οὐδὲ σῶμα. εἰ μὲν οὖν ἐκ τῆς τοῦ παντὸς καὶ ἡ ἐμὴ καὶ ἡ σή, μία δὲ ἐκείνη, καὶ ταύτας δεῖ εἶναι μίαν. εἰ δὲ καὶ ἡ τοῦ παντὸς καὶ ἡ ἐμὴ ἐκ ψυχῆς μιᾶς, πάλιν αὖ πᾶσαι μία. αὕτη τοίνυν τίς ἡ μία; ἀλλὰ πρότερον λεκτέον, εἰ ὀρθῶς λέγεται τὸ μίαν τὰς πάσας [εἶναι], ὥσπερ ἡ ἑνὸς ἑκάστου: ἄτοπον γάρ, εἰ μία ἡ ἐμὴ καὶ ἡ ὁτουοῦν ἄλλου. ἐχρῆν γὰρ ἐμοῦ αἰσθανομένου καὶ ἄλλον αἰσθάνεσθαι, καὶ ἀγαθοῦ ὄντος ἀγαθὸν ἐκεῖνον εἶναι, καὶ ἐπιθυμοῦντος ἐπιθυμεῖν, καὶ ὅλως ὁμοπαθεῖν ἡμᾶς τε πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τὸ πᾶν, ὥστε ἐμοῦ παθόντος συναισθάνεσθαι τὸ πᾶν. πῶς δὲ καὶ μιᾶς οὔσης ἡ μὲν λογική, ἡ δὲ ἄλογος, καὶ ἡ μὲν ἐν ζῴοις, ἡ δὲ ἐν φυτοῖς ἄλλη; πάλιν δὲ εἰ μὴ θησόμεθα ἐκείνως, τό τε πᾶν ἓν οὐκ ἔσται, μία τε ἀρχὴ ψυχῶν οὐχ εὑρεθήσεται.

4.9.2Önce şunu söyleyelim: Benim psykhē'm ile başkasınınki bir ise, bundan hemen benim psykhē ile bedenden oluşan bileşiğimin onun bileşiğiyle aynı olduğu sonucu çıkmaz. Çünkü aynı şey, iki ayrı şeyin içinde bulunduğunda her birinde aynı hâllere sahip olmaz. Mesela insan, bende ve sende aynıdır; ama ben hareket ederken sen hareketsizsen, bende hareket eder, sende durur. Bende ve sende aynı şeyin bulunması saçma değildir, pek şaşırtıcı da değildir; ben hissettiğimde başkasının da her bakımdan aynı şeyden etkilenmesi zorunlu değildir. Tek bir bedende bile bir elin başına geleni öbür el hissetmez; onu hisseden, bütündeki psykhē'dir. Benim hissettiğimi senin de bilmen gerekseydi, ikimizden birleşmiş tek bir beden olmamız gerekirdi; ancak böyle birleşmiş olsalardı iki psykhē de aynı şeyi hissederdi.

Şunu da hatırda tutmak gerekir: Tek ve aynı bir bedende olup bitenlerin bile birçoğu bütünün farkına varmadan geçer; beden ne kadar büyükse bu da o kadar artar. Büyük deniz canavarlarında, söylendiğine göre, bir parçada bir şey olduğunda, hareket küçük olduğu için bütüne hiçbir his ulaşmaz. Öyleyse bir şeyin başına bir şey geldiğinde, hissin açık bir izlenim hâlinde bütüne ve tüme ulaşması zorunlu değildir. Ortak etkilenme saçma değildir, reddedilmemelidir de; ama his yoluyla bir izin basılması zorunlu değildir. Bende aretē, başkasında kötülük bulunması da saçma değildir; nitekim aynı şeyin birinde hareket etmesi, öbüründe durması imkânsız değildir. Psykhē'nin bir olduğunu, çokluktan hiç pay almamış olacak biçimde söylemiyoruz —bu, daha üstün tabiata verilmelidir—; onun hem bir hem çok olduğunu, hem bedenlerde bölünen tabiattan hem de bölünmeyen tabiattan pay aldığını söylüyoruz; böylece yine birdir. Bende bir parçada olan hâl bütüne hâkim olmak zorunda değildir, ama daha hâkim olan kısımda olan şey parçaya bir şey iletir. Bunun gibi, evrenden her birimize gelenler daha açıktır, çünkü pek çok bakımdan bütünle aynı şeylerden etkileniriz; bizden gelenlerin ise bütüne bir katkısı olup olmadığı belli değildir.

4.9.2

πρῶτον μὲν οὖν οὐκ, εἰ ἡ ψυχὴ μία ἡ ἐμὴ καὶ ἡ ἄλλου, ἤδη καὶ τὸ συναμφότερον τῷ συναμφοτέρῳ ταὐτόν. ἐν ἄλλῳ γὰρ καὶ ἐν ἄλλῳ ταὐτὸν ὂν οὐ τὰ αὐτὰ πάθη ἕξει ἐν ἑκατέρῳ, ὡς ἄνθρωπος ὁ ἐν ἐμοὶ κινουμένῳ καὶ ἐν σοὶ μὴ κινουμένῳ ἐν ἐμοὶ μὲν κινούμενος, ἐν σοὶ δὲ ἑστὼς ἔσται: καὶ οὐκ ἄτοπον οὐδὲ παραδοξότερον τὸ ἐν ἐμοὶ καὶ σοὶ ταὐτὸν εἶναι, οὐδὲ ἀνάγκη αἰσθανομένου ἐμοῦ καὶ ἄλλον πάντη τὸ αὐτὸ πάθος ἔχειν. οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς σώματος τὸ τῆς ἑτέρας χειρὸς πάθημα ἡ ἑτέρα ᾔσθετο, ἀλλ’ ἡ ἐν τῷ ὅλῳ. εἰ δὴ ἔδει τὸ ἐμὸν γινώσκειν καὶ σέ, ἕν τι ἐξ ἀμφοῖν ʽὂν̓ συνημμένον σῶμα ἐχρῆν εἶναι: οὕτω γὰρ συναφθεῖσαι ἑκατέρα ᾔσθετο ταὐτόν. ἐνθυμεῖσθαι δὲ προσήκει τὸ καὶ πολλὰ λανθάνειν τὸ ὅλον καὶ τῶν ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ σώματι γιγνομένων, καὶ τοσούτῳ, ὅσῳ ἂν μέγεθος ἔχῃ τὸ σῶμα πολύ, ὥσπερ ἐπὶ κητῶν λέγεται μεγάλων, ἐφ̓ ὧν παθήματός τινος περὶ τὸ μέρος ὄντος τῷ ὅλῳ αἴσθησις διὰ μικρότητα τοῦ κινήματος οὐδεμία προσέρχεται: ὥστε οὐκ ἀνάγκη διάδηλον τύπῳ τὴν αἴσθησιν τῷ ὅλῳ καὶ παντὶ εἰσαφικνεῖσθαι ἑνός τινος παθόντος. ἀλλὰ συμπάσχειν μὲν οὐκ ἄτοπον οὐδ’ ἀπογνωστέον, τύπωσιν δὲ αἰσθητικὴν οὐκ ἀναγκαῖον γίγνεσθαι. ἀρετὴν δὲ ἐν ἐμοὶ ἔχειν, κακίαν δὲ ἐν ἑτέρῳ, οὐκ ἄτοπον, εἴπερ καὶ κινεῖσθαι ἐν ἄλλῳ καὶ ἐν ἄλλῳ ἑστάναι ταὐτὸν οὐκ ἀδύνατον. οὐδὲ γὰρ οὕτως μίαν λέγομεν, ὡς πάντη πλήθους ἄμοιρον — τοῦτο γὰρ τῇ κρείττονι φύσει δοτέον — ἀλλὰ μίαν καὶ πλῆθος λέγομεν καὶ μετέχειν τῆς φύσεως τῆς περὶ τὰ σώματα μεριστῆς γινομένης καὶ τῆς ἀμερίστου αὖ: ὥστε πάλιν εἶναι μίαν. ὥσπερ δὲ ἐπ’ ἐμοῦ τὸ γενόμενον περὶ τὸ μέρος πάθος οὐκ ἀνάγκη κρατεῖν τοῦ ὅλου, ὃ δ’ ἂν περὶ τὸ κυριώτερον γένηται φέρει τι εἰς τὸ μέρος, οὕτω τὰ μὲν ἐκ τοῦ παντὸς εἰς ἕκαστον σαφέστερα μᾶλλον ὁμοπαθούντων πολλαχοῦ τῷ ὅλῳ, τὰ δὲ παῤ ἡμῶν ἄδηλον εἰ συντελεῖ πρὸς τὸ ὅλον.

4.9.3Üstelik akıl yürütme ters yönden de birbirimizle ortak etkilendiğimizi gösterir: Başkasını görünce onunla birlikte acı çekeriz, onunla birlikte ferahlarız ve tabiatça sevmeye çekiliriz; belki de sevmenin sebebi budur. Büyülü sözler ve genel olarak büyücülük insanları bir araya getiriyor, onları uzaktan birbirinden etkilenir kılıyorsa, bu mutlaka tek bir psykhē sayesindedir. Usulca söylenmiş bir söz uzaktakini etkiler, akıl almaz bir uzaklıktakine bile kulak verdirir. Bütün bunlardan, psykhē bir olduğu için her şeyin bir birlik içinde olduğunu öğrenmek mümkündür.

Peki psykhē bir ise, nasıl olur da biri akıl sahibi, öbürü akılsız, bir başkası da bitkisel olur? Şöyle: Onun bölünmeyen yanı, akıl sahibi yan olarak kabul edilmelidir; bu yan bedenlerde bölünmez. Bedenler üzerinde bölünen yanı ise, kendisi de bir olduğu hâlde, bedenler üzerinde bölünerek her yere his sağlar; bunu psykhē'nin başka bir gücü olarak kabul etmeliyiz; bedenleri biçimlendiren ve yapan yanını da yine başka bir güç olarak. Güçlerin birden fazla olması onun bir olmadığını göstermez. Tohumda da birden fazla güç vardır, ama tohum birdir; bu birden de, kendisi de bir olan bir çokluk çıkar.

Peki öyleyse neden bütün güçler her yerde değildir? Her yerde olduğu söylenen tek bir kişinin psykhē'sinde bile his bütün parçalarda aynı değildir; akıl bütünün her yerinde değildir; bitkisel güç ise his bulunmayan parçalarda da vardır; yine de beden ayrıldığında hepsi bire geri koşar. Beslenme gücünü beden bütünden alıyorsa, o da o [bütünün] psykhē'sindendir. Peki neden beslenme gücü bizim psykhē'mizden de gelmesin? Çünkü beslenen şey bütünün bir parçasıdır ve yalnız etkilenerek hisseder. Nous ile birlikte her şeyi ayırt eden his ise, biçimini zaten bütünden almış olanı biçimlendirmek zorunda değildi. Bu bütünün içinde bulunması gerekmeseydi, onu kendisi de biçimlendirirdi.

4.9.3

καὶ μὴν ἐκ τοῦ ἐναντίου φησὶν ὁ λόγος συμπαθεῖν ἀλλήλοις ἡμᾶς καὶ συναλγοῦντας ἐκ τοῦ ὁρᾶν καὶ διαχεομένους καὶ εἰς τὸ φιλεῖν ἑλκομένους κατὰ φύσιν: μήποτε γὰρ τὸ φιλεῖν διὰ τοῦτο. εἰ δὲ καὶ ἐπῳδαὶ καὶ ὅλως μαγεῖαι συνάγουσι καὶ συμπαθεῖς πόρρωθεν ποιοῦσι, πάντως τοι διὰ ψυχῆς μιᾶς. καὶ λόγος δὲ ἠρέμα λεχθεὶς διέθηκε τὸ πόρρω, καὶ κατακούειν πεποίηκε τὸ διεστὼς ἀμήχανον ὅσον τόπον: ἐξ ὧν ἔστι τὴν ἑνότητα μαθεῖν ἁπάντων τῆς ψυχῆς μιᾶς οὔσης. πῶς οὖν, εἰ ψυχὴ μία, ἡ μὲν λογική, ἡ δὲ ἄλογος, καί τις καὶ φυτική; ἢ ὅτι τὸ μὲν ἀμέριστον αὐτῆς κατὰ τὸ λογικὸν τακτέον οὐ μεριζόμενον ἐν τοῖς σώμασι, τὸ δὲ μεριζόμενον περὶ σώματα ἓν μὲν ὂν καὶ αὐτό, περὶ δὲ τὰ σώματα μεριζόμενον παρεχόμενον τὴν αἴσθησιν πανταχοῦ, ἄλλην δύναμιν αὐτῆς θετέον, τό τε πλαστικὸν αὐτῆς καὶ ποιητικὸν σωμάτων δύναμιν ἄλλην. οὐχ ὅτι δὲ πλείους αἱ δυνάμεις, οὐ μία. καὶ γὰρ ἐν τῷ σπέρματι πλείους αἱ δυνάμεις καὶ ἓν καὶ ἐξ ἑνὸς τούτου πολλὰ ἕν. διὰ τί οὖν οὐ πανταχοῦ πᾶσαι; καὶ γὰρ ἐπὶ τῆς μιᾶς ψυχῆς πανταχοῦ λεγομένης εἶναι ἡ αἴσθησις οὐκ ἐν πᾶσι τοῖς μέρεσιν ὁμοία, ὅ τε λόγος οὐκ ἐν ὅλῳ, τό τε φυτικὸν καὶ ἐν οἷς μὴ αἴσθησις: καὶ ὅμως εἰς ἓν ἀνατρέχει ἀποστάντος τοῦ σώματος. τὸ δὲ θρεπτικὸν εἰ ἐκ τοῦ ὅλου ἔχει, καὶ ἐκείνης. διὰ τί οὖν οὐ καὶ παρὰ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς τὸ θρεπτικόν; ὅτι τὸ τρεφόμενον μέρος τοῦ ὅλου, ὃ καὶ παθητικῶς αἰσθητικόν: ἡ δὲ αἴσθησις ἡ κρίνουσα μετὰ νοῦ ἕκαστον, ᾗ οὐδὲν ἔδει πλάττειν τὸ ὑπὸ τοῦ ὅλου τὴν πλάσιν ἔχον. ἐπεὶ κἂν ἐποίησεν αὐτή, εἰ μὴ ἐν τῷ ὅλῳ τούτῳ ἔδει αὐτὴν εἶναι.

4.9.4Bunları, her şeyin bire geri götürülmesine şaşırılmasın diye söyledik. Ama akıl yürütme asıl şunu soruyor: Nasıl birdir? Hepsi tek bir psykhē'den çıktıkları için mi birdir? Eğer tek bir psykhē'den çıkıyorlarsa, o psykhē bölünerek mi, yoksa bütün olarak kaldığı hâlde yine de kendinden pek çok psykhē yaparak mı? Hem yerinde kalan bir ousia kendinden nasıl çok psykhē yapabilir? Tanrıyı yardımımıza çağırarak söyleyelim: Eğer çok psykhē varsa, önce bir psykhē'nin bulunması ve çokların ondan çıkması gerekir.

Eğer bu bir olan beden olsaydı, çokların onun bölünmesiyle meydana gelmesi zorunlu olurdu; her biri tamamen ayrı bir ousia olurdu. Beden her yanıyla aynı türden ise, hepsi aynı eidos'tan olur, aynı tek eidos'u bütün olarak taşır, ama kütleleri bakımından farklı olurlardı. Psykhē olmalarını altta yatan kütlelere borçlu olsalardı, birbirlerinden farklı olurlardı; eidos'a borçlu olsalardı, eidos bakımından tek bir psykhē olurlardı. Bu da şu demektir: Tek ve aynı bir psykhē pek çok bedende bulunur; çoklarda bulunan bu bir psykhē'den önce de, çoklarda bulunmayan başka bir psykhē vardır; çoklarda bulunan bir psykhē ondan gelir ve tek bir şeyde bulunan o bir psykhē'nin her yere taşınan bir sureti gibidir. Tıpkı tek bir mühür yüzüğünün izini alıp aynı izi taşıyan pek çok balmumu gibi. Birinci şekilde, yani psykhē beden olsaydı, o bir olan pek çok baskıya harcanıp tükenirdi; ikinci şekilde ise psykhē bedensiz olurdu. Psykhē bir hâl olsaydı, bir şeyden gelen tek bir keyfiyetin pek çok şeyde bulunmasında şaşılacak bir şey olmazdı; psykhē bileşiğin kendisi olsaydı da şaşılacak bir şey olmazdı. Ama biz onu hem bedensiz hem ousia olarak kabul ediyoruz.

4.9.4

ταῦτα μὲν οὖν εἴρηται ὡς μὴ θαυμάζειν τὴν εἰς ἓν ἀναγωγήν. ἀλλὰ γὰρ ζητεῖ ὁ λόγος, πῶς μία; ἆρα γὰρ ὡς ἀπὸ μιᾶς μία αἱ πᾶσαι; καὶ εἰ [ὡς] ἀπὸ μιᾶς, μεριζομένης ταύτης ἢ μενούσης μὲν ὅλης, ποιούσης δὲ παῤ αὑτῆς οὐδὲν ἧττον πολλάς; καὶ πῶς ἂν μένουσα οὐσία πολλὰς ποιοῖ ἐξ αὑτῆς; λέγωμεν οὖν συλλήπτορα ἡμῖν γενέσθαι θεὸν παρακαλέσαντες, ὡς δεῖ μὲν εἶναι μίαν πρότερον, εἴπερ πολλαί, καὶ ἐκ ταύτης τὰς πολλὰς εἶναι. εἰ μὲν οὖν σῶμα εἴη, ἀνάγκη μεριζομένου τούτου τὰς πολλὰς γίγνεσθαι, ἄλλην πάντη οὐσίαν, τὴν δὲ ἄλλην γιγνομένην, καὶ ὁμοιομεροῦς οὔσης ὁμοειδεῖς πάσας γενέσθαι εἶδος ἓν ταὐτὸν φερούσας ὅλον, τοῖς δὲ ὄγκοις ἑτέρας, καὶ εἰ μὲν κατὰ τοὺς ὄγκους εἶχον τοὺς ὑποκειμένους τὸ ψυχαὶ εἶναι, ἄλλας ἀλλήλων εἶναι, εἰ δὲ κατὰ τὸ εἶδος, μίαν τῷ εἴδει ψυχὰς εἶναι. τοῦτο δέ ἐστι τὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐν πολλοῖς σώμασι ψυχὴν ὑπάρχειν καὶ πρὸ ταύτης τῆς μιᾶς τῆς ἐν πολλοῖς ἄλλην αὖ εἶναι μὴ ἐν πολλοῖς, ἀφ̓ ἧς ἡ ἐν πολλοῖς μία, ὥσπερ εἴδωλον οὖσα πολλαχοῦ φερόμενον τῆς ἐν ἑνὶ μιᾶς, οἷον εἰ ἐκ δακτύλου ἑνὸς πολλοὶ κηροὶ τὸν αὐτὸν τύπον ἀπομαξάμενοι φέροιεν. ἐκείνως μὲν οὖν ἀνηλίσκετο ἂν εἰς πολλὰ σημεῖα, ὡς δὲ τὸ δεύτερον ἀσώματον μὲν ἡ ψυχὴ ἐγίνετο. καὶ πάθημα μὲν ὂν θαυμαστὸν οὐδὲν [ἂν] εἶχε μίαν ποιότητα γενομένην ἐξ ἑνός τινος ἐν πολλοῖς εἶναι: καὶ εἰ κατὰ τὸ συναμφότερον δὲ ἡ ψυχή, θαυμαστὸν οὐδέν. νῦν δὲ ἀσώματόν τε αὐτὴν τιθέμεθα καὶ οὐσίαν.

4.9.5Peki tek bir ousia nasıl çoklarda bulunur? Ya bir olan hepsinde bütün olarak bulunur, ya da çoklar bütün ve bir olandan çıkar, o ise yerinde kalır. O birdir; çoklar ise ona, kendini çokluğa hem vermiş hem vermemiş bir olan olarak bağlanır. Çünkü o, kendini her şeye sunmaya ve yine de bir kalmaya yeterlidir: her şeyin içine aynı anda girer, ama hiçbirinden tamamen kopmuş değildir. Demek ki aynı şey çoklarda bulunur. Buna kimse inanmazlık etmesin. Epistēmē de bir bütündür ve parçaları vardır; bütün olarak kalır, parçalar ondan çıkar. Tohum da bütündür, tabiatı gereği bölündüğü parçalar ondan çıkar; her parça bütündür ve bütün de eksilmeden bütün olarak kalır; onu bölen maddedir; hepsi de birdir.

Ama denilebilir ki: Epistēmē'de parça bütün değildir. Oysa orada da fiil hâlinde parça, ihtiyaç duyulduğu için öne çıkarılıp öne konmuş olandır; ama ötekiler de kuvve hâlinde, fark edilmeden onu izler ve hepsi parçanın içindedir. Belki bütün ve parça da bu anlamda söylenir: Bütünde hepsi adeta fiil hâlinde aynı anda bulunur; bu yüzden öne çıkarmak istediğin her şey hazırdır. Parçada ise yalnızca hazır olan vardır; o da bütüne yaklaşarak bir bakıma güç kazanır. Ama parçayı öteki teoremlerden yoksun saymamalıyız; yoksa artık ne tekhnē'ye ne de epistēmē'ye uygun olur; bir çocuğun söyleyeceği bir şeye benzer. Demek ki epistēmē'ye uygunsa, bütün öbür teoremleri de kuvve hâlinde içerir. Nitekim bilgin bir teoreme dikkatini verince ötekileri bir tür sonuç zinciriyle ardından getirir. Geometrici de analizde, tek bir önermenin hem kendinden önceki bütün önermeleri, yani analizin üzerinden geçtiği önermeleri, hem de kendisinden doğan sonraki önermeleri içerdiğini gösterir. Ama bizim zayıflığımız yüzünden bunlara inanılmaz, beden yüzünden de karanlıkta kalırlar; oradaysa hepsi ve her biri apaçıktır.

4.9.5

πῶς οὖν οὐσία μία ἐν πολλαῖς; ἢ γὰρ ἡ μία ἐν πᾶσιν ὅλη, ἢ ἀπὸ ὅλης καὶ μιᾶς αἱ πολλαὶ ἐκείνης μενούσης. ἐκείνη μὲν οὖν μία, αἱ δὲ πολλαὶ εἰς ταύτην ὡς μίαν δοῦσαν ἑαυτὴν εἰς πλῆθος καὶ οὐ δοῦσαν: ἱκανὴ γὰρ πᾶσι παρασχεῖν ἑαυτὴν καὶ μένειν μία: δύεται γὰρ εἰς πάντα ἅμα καὶ ἑκάστου οὐκ ἀποτέτμηται πάντη. τὸ αὐτὸ οὖν ἐν πολλοῖς. μὴ δή τις ἀπιστείτω: καὶ γὰρ ἡ ἐπιστήμη ὅλη καὶ τὰ μέρη αὐτῆς ὡς μένειν τὴν ὅλην καὶ ἀπ’ αὐτῆς τὰ μέρη: καὶ τὸ σπέρμα ὅλον καὶ ἀπ’ αὐτοῦ τὰ μέρη, ἐν οἷς πέφυκε μερίζεσθαι, καὶ ἕκαστον ὅλον καὶ μένει ὅλον οὐκ ἠλαττωμένον τὸ ὅλον: ἡ δ’ ὕλη ἐμέρισε: καὶ πάντα ἕν. ἀλλ’ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ, εἴποι τις ἄν, τὸ μέρος οὐχ ὅλον. ἢ κἀκεῖ ἐνεργείᾳ μὲν μέρος τὸ προχειρισθὲν οὗ χρεία καὶ τοῦτο προτέτακται, ἕπεται μέντοι καὶ τὰ ἄλλα δυνάμει λανθάνοντα καὶ ἔστι πάντα ἐν τῷ μέρει: καὶ ἴσως ταύτῃ ἡ [μὲν] ὅλη λέγεται, τὸ δὲ μέρος. ἐκεῖ μὲν [οὖν] οἷον ἐνεργείᾳ ἅμα πάντα. ἕτοιμον οὖν ἕκαστον, ὃ προχειρίσασθαι θέλεις. ἐν δὲ τῷ μέρει τὸ ἕτοιμον. ἐνδυναμοῦται δὲ οἷον πλησιάσαν τῷ ὅλῳ. ἔρημον δὲ τῶν ἄλλων θεωρημάτων οὐ δεῖ νομίζειν. εἰ δὲ μή, ἔσται οὐκέτι τεχνικὸν οὐδὲ ἐπιστημονικόν, ἀλλ’ ὥσπερ ἂν καὶ εἰ παῖς λέγοι. εἰ οὖν ἐπιστημονικόν, ἔχει δυνάμει καὶ τὰ πάντα. ἐπιστήσας γοῦν ὁ ἐπιστήμων ἐπάγει τὰ ἄλλα οἷον ἀκολουθίᾳ: καὶ ὁ γεωμέτρης δὲ ἐν τῇ ἀναλύσει δηλοῖ, ὡς τὸ ἓν ἔχει τὰ πρὸ αὐτοῦ πάντα, δἰ ὧν ἡ ἀνάλυσις, καὶ τὰ ἐφεξῆς δέ, ἃ ἐξ αὐτοῦ γεννᾶται. ἀλλὰ ταῦτα διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν ἀπιστεῖται, καὶ διὰ τὸ σῶμα ἐπισκοτεῖται: ἐκεῖ δὲ φανὰ πάντα καὶ ἕκαστον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…