İçeriğe geç
Enneadlar

Plotinos · Enneadlar

Beşinci Ennead › Üç Asıl Hipostaz Üzerine – İlk'ten Sonra Gelenler İlk'ten N…

5.1.1Üç Asıl Hipostaz Üzerine

1. İnceleme

Psykhē'lerin, babaları olan tanrıyı unutmalarına, oradan gelen birer pay oldukları ve tamamen ona ait oldukları hâlde hem kendilerini hem onu tanımaz olmalarına sebep olan şey nedir? Onlar için kötülüğün başlangıcı cüretkârlıktır, oluşa girmektir, ilk başkalaşmadır ve kendi kendilerine ait olmayı istemeleridir. Kendi iradelerine sahip olmanın tadını çıkardıkları ortaya çıkınca, kendiliklerinden hareket etme imkânını bolca kullanıp ters yöne koştular; o kadar uzaklaştılar ki oradan geldiklerini bile unuttular. Tıpkı küçük yaşta babalarından koparılıp uzun süre uzakta büyütülen çocukların hem kendilerini hem babalarını tanımaması gibi. Artık ne onu ne de kendilerini gördükleri için, soylarını bilmediklerinden kendilerini küçümsediler; başka şeylere değer verdiler, kendilerinden başka her şeye hayran kaldılar. Bu şeylere şaşırıp hayranlıkla bağlandılar ve sırtlarını döndükleri şeyi küçümseyerek ondan ellerinden geldiğince koptular. Böylece oradakini büsbütün unutmalarının sebebi, buradakilere değer vermeleri ve kendilerini küçümsemeleridir. Çünkü bir şeyin peşine düşülüp ona hayran olunduğu anda, hayran olan ve peşine düşen, kendisinin daha aşağı olduğunu kabul etmiş olur. Kendini oluşan ve yok olan şeylerden daha aşağı sayan, değer verdiği her şeyden daha değersiz ve daha ölümlü olduğunu düşünen biri ise tanrının ne tabiatını ne de gücünü aklına getirebilir.

Bu yüzden böyle bir hâlde olanları ters yöne, ilk şeylere döndürmek ve en yüce olana, Bir'e ve İlk'e kadar yukarı çıkarmak istiyorsak, onlara iki türlü söz söylemek gerekir. Bunlar nedir? Biri, psykhē'nin şimdi değer verdiği şeylerin değersizliğini gösterir; onu başka yerlerde daha uzun ele alacağız. Öbürü psykhē'ye soyunu ve değerini öğretir, hatırlatır; bu söz ötekinden öncedir ve açıklığa kavuşunca ötekini de açığa çıkaracaktır. Şimdi bundan söz etmeliyiz, çünkü aradığımız şeye yakındır ve onu bulmaya da yarar. Çünkü arayan psykhē'dir; psykhē ne olarak aradığını bilmelidir. Böylece önce kendini tanır; bu tür şeyleri aramaya gücü olup olmadığını, onları görebilecek bir göze sahip olup olmadığını ve aramanın ona yakışıp yakışmadığını öğrenir. Bu şeyler ona yabancıysa, aramanın ne gereği var? Ama akrabaysa, aramak hem ona yakışır, hem de onları bulabilir.

5.1.1

Τί ποτε ἄρα ἐστὶ τὸ πεποιηκὸς τὰς ψυχὰς πατρὸς θεοῦ ἐπιλαθέσθαι, καὶ μοίρας ἐκεῖθεν οὔσας καὶ ὅλως ἐκείνου ἀγνοῆσαι καὶ ἑαυτὰς καὶ ἐκεῖνον; ἀρχὴ μὲν οὖν αὐταῖς τοῦ κακοῦ ἡ τόλμα καὶ ἡ γένεσις καὶ ἡ πρώτη ἑτερότης καὶ τὸ βουληθῆναι δὲ ἑαυτῶν εἶναι. τῷ δὴ αὐτεξουσίῳ ἐπειδήπερ ἐφάνησαν ἡσθεῖσαι πολλῷ τῷ κινεῖσθαι παῤ αὑτῶν κεχρημέναι, τὴν ἐναντίαν δραμοῦσαι καὶ πλείστην ἀπόστασιν πεποιημέναι ἠγνόησαν καὶ ἑαυτὰς ἐκεῖθεν εἶναι: ὥσπερ παῖδες εὐθὺς ἀποσπασθέντες ἀπὸ πατέρων καὶ πολὺν χρόνον πόρρω τραφέντες ἀγνοοῦσι καὶ ἑαυτοὺς καὶ πατέρας. οὔτ’ οὖν ἔτι ἐκεῖνον οὔτε ἑαυτὰς ὁρῶσαι, ἀτιμάσασαι ἑαυτὰς ἀγνοίᾳ τοῦ γένους, τιμήσασαι τἆλλα καὶ πάντα μᾶλλον ἢ ἑαυτὰς θαυμάσασαι καὶ πρὸς αὐτὰ. ἐκπλαγεῖσαι καὶ ἀγασθεῖσαι καὶ ἐξηρτημέναι τούτων ἀπέρρηξαν ὡς οἷόν τε ἑαυτὰς ὧν ἀπεστράφησαν ἀτιμάσασαι: ὥστε συμβαίνει τῆς παντελοῦς ἀγνοίας ἐκείνου ἡ τῶνδε τιμὴ καὶ. ἡ ἑαυτῶν ἀτιμία εἶναι αἰτία. ἅμα γὰρ διώκεται ἄλλο καὶ θαυμάζεται καὶ τὸ θαυμάζον καὶ διῶκον ὁμολογεῖ χεῖρον εἶναι: χεῖρον δὲ αὑτό τι θέμενον γιγνομένων καὶ ἀπολλυμένων ἀτιμότατόν τε καὶ θνητότατον πάντων ὧν τιμᾷ ὑπολαμβάνον οὔτε θεοῦ φύσιν οὔτε δύναμιν ἄν ποτε ἐν θυμῷ βάλοιτο. διὸ δεῖ διττὸν γίνεσθαι τὸν λόγον πρὸς τοὺς οὕτω διακειμένους, εἴπερ τις ἐπιστρέψοι αὐτοὺς εἰς τὰ ἐναντία καὶ τὰ πρῶτα καὶ ἀνάγοι μέχρι τοῦ ἀκροτάτου καὶ ἑνὸς καὶ πρώτου. τίς οὖν ἑκάτερος; ὁ μὲν δεικνὺς τὴν ἀτιμίαν τῶν νῦν ψυχῇ τιμωμένων, ὃν ἐν ἄλλοις δίιμεν ἐπὶ πλέον, ὁ δὲ διδάσκων καὶ ἀναμιμνήσκων τὴν ψυχὴν οἷον τοῦ γένους καὶ τῆς ἀξίας, ὃς πρότερός ἐστιν ἐκείνου καὶ σαφηνισθεὶς κἀκεῖνον δηλώσει: περὶ οὗ νῦν λεκτέον, ἐγγὺς γὰρ οὗτος τοῦ ζητουμένου καὶ πρὸ ἔργου πρὸς ἐκεῖνον. τὸ γὰρ ζητοῦν ἐστι ψυχή, καὶ τί ὂν ζητεῖ γνωστέον αὐτῇ, ἵνα αὑτὴν πρότερον μάθῃ, εἰ δύναμιν ἔχει τοῦ τὰ τοιαῦτα ζητεῖν, καὶ εἰ ὄμμα τοιοῦτον ἔχει, οἷον ἰδεῖν, καὶ εἰ προσήκει ζητεῖν. εἰ μὲν γὰρ ἀλλότρια, τί δεῖ; εἰ δὲ συγγενῆ, καὶ προσήκει καὶ δύναται εὑρεῖν.

5.1.2O hâlde her psykhē önce şunu düşünsün: Bütün canlıları kendisi yaptı, onlara hayat üfledi: toprağın beslediklerine, denizin beslediklerine, havadakilere, gökteki ilahî yıldızlara. Güneşi de, bu büyük göğü de kendisi yaptı; ona kendisi düzen verdi, onu kendisi bir düzen içinde döndürür. Psykhē, düzen verdiği, hareket ettirdiği ve yaşattığı şeylerden başka bir tabiattır. Onlardan daha değerli olması da zorunludur: Onlar, kendilerine hayat sağlayan psykhē onları terk ettiğinde oluşur ve yok olurlar; o ise kendini terk etmediği için daima vardır.

Hayatın hem evrende hem tek tek şeylerde nasıl sağlandığını da şöyle düşünsün. Kendisi de az değerli olmayan başka bir psykhē, aldanıştan ve öteki psykhē'leri büyülemiş olan şeylerden kurtulup sakin bir hâle gelerek seyretmeye layık olsun ve o büyük psykhē'yi seyretsin. Yalnız onu çevreleyen beden ve bedenin dalgalanması değil, çevresindeki her şey sakin olsun: toprak sakin olsun, deniz sakin, hava sakin, hatta "daha iyi" olan gök de sakin olsun. Sonra psykhē'nin bu durgun göğe adeta dışarıdan, her yandan akıp döküldüğünü, her yandan içine girip onu aydınlattığını düşünsün. Güneşin ışınları karanlık bir bulutu aydınlatıp ona altın renkli bir görünüm vererek nasıl parlatırsa, psykhē de göğün bedenine girerek ona hayat verdi, ölümsüzlük verdi, yatıp kalmış olanı ayağa kaldırdı. Gök, onu akıllıca yöneten psykhē tarafından ezelî bir hareketle hareket ettirilince mesut bir canlı oldu; içine psykhē yerleşince bir değer kazandı. Psykhē'den önce ise ölü bir bedendi, toprak ve suydu; daha doğrusu maddenin karanlığıydı, var olmayandı, birinin dediği gibi "tanrıların nefret ettiği" şeydi.

Psykhē'nin göğü nasıl kuşattığını ve kendi iradesiyle nasıl yönettiğini burada düşünürsek, onun gücü ve tabiatı daha açık ve daha belirgin hâle gelir. Psykhē kendini, ne kadar büyükse, bu büyüklüğün tamamına vermiştir; büyük küçük her aralık psykhē ile canlanmıştır. Oysa bedenin bir kısmı bir yerde, başka bir kısmı başka bir yerde durur; kimi burada, kimi şuradadır; kimi kısımlar karşı karşıya, kimileri birbirinden başka biçimlerde ayrı düşmüştür. Ama psykhē böyle değildir: Parçalanıp her bir parçayı kendi küçük bir parçasıyla yaşatmaz; her şey bütün psykhē ile yaşar. Psykhē, onu doğuran babaya hem bir oluşuyla hem her yerde oluşuyla benzer ve her yerde bütün olarak bulunur. Gök çok olduğu, her parçası başka bir yerde bulunduğu hâlde, onun gücü sayesinde birdir; bu kozmos onun sayesinde bir tanrıdır. Güneş de psykhē sahibi olduğu için bir tanrıdır, öteki yıldızlar da; biz de eğer bir şeysek, bunun sayesindeyiz: "Çünkü cesetler gübreden daha atılmaya layıktır."

Tanrılara tanrı olmalarını sağlayan sebebin, onlardan daha eski bir tanrı olması zorunludur. Bizim psykhē'miz de onunla aynı eidos'tandır. Ona sonradan eklenmiş olanları atıp onu arınmış hâlde ele alarak bakarsan, psykhē olan o değerli şeyi bulursun; o, bedensel olan her şeyden daha değerlidir. Çünkü bedensel olan her şey topraktır; ateş bile olsa, onda yakan şey ne olabilir? Bunlardan bileşen her şey de öyledir, onlara su ya da hava da eklesen. Eğer bir şey psykhē sahibi olduğu için peşinden koşulmaya değerse, insan neden kendini bırakıp başkasının peşinden koşsun? Başkasındaki psykhē'ye hayran oluyorsan, kendine hayran ol.

5.1.2

ἐνθυμείσθω τοίνυν πρῶτον ἐκεῖνο πᾶσα ψυχή, ὡς αὐτὴ μὲν ζῷα ἐποἰησε πάντα ἐμπνεύσασα αὐτοῖς ζωήν, ἅ τε γῆ τρέφει ἅ τε θάλασσα ἅ τε ἐν ἀέρι ἅ τε ἐν οὐρανῷ ἄστρα θεῖα, αὐτὴ δὲ ἥλιον, αὐτὴ δὲ τὸν μέγαν τοῦτον οὐρανόν, καὶ αὐτὴ ἐκόσμησεν, αὐτὴ δὲ ἐν τάξει περιάγει φύσις οὖσα ἑτέρα ὧν κοσμεῖ καὶ ὧν κινεῖ καὶ ἃ ζῆν ποιεῖ: καὶ τούτων ἀνάγκη εἶναι τιμιωτέραν, γιγνομένων [μὲν] τούτων καὶ φθειρομένων, ὅταν αὐτὰ ψυχὴ ἀπολείπῃ ἣ χορηγεῖ τὸ ζῆν, αὐτὴ δὲ οὖσα ἀεὶ τῷ μὴ ἀπολείπειν ἑαυτήν. τίς δὲ [ὁ] τρόπος τῆς χορηγίας τοῦ ζῆν ἔν τε τῷ σύμπαντι ἔν τε τοῖς ἑκάστοις, ὧδε λογιζέσθω σκοπείσθω δὴ τὴν μεγάλην ψυχὴν ἄλλη ψυχὴ οὐ σμικρὰ ἀξία τοῦ σκοπεῖν γενομένη ἀπαλλαγεῖσα ἀπάτης καὶ τῶν γεγοητευκότων τὰς ἄλλας ἡσύχῳ τῇ καταστάσει. ἥσυχον δὲ αὐτῇ ἔστω μὴ μόνον τὸ περικείμενον σῶμα καὶ ὁ τοῦ σώματος κλύδων, ἀλλὰ καὶ πᾶν τὸ περιέχον: ἥσυχος μὲν γῆ, ἥσυχος δὲ θάλασσα καὶ ἀὴρ καὶ αὐτὸς οὐρανὸς ʽἀμείνων̓. νοείτω δὲ πάντοθεν εἰς αὐτὸν ἑστῶτα ψυχὴν ἔξωθεν οἷον εἰσρέουσαν καὶ εἰσχυθεῖσαν καὶ πάντοθεν εἰσιοῦσαν καὶ εἰσλάμπουσαν: οἷον σκοτεινὸν νέφος ἡλίου βολαὶ φωτίσασαι λάμπειν ποιοῦσι χρυσοειδῆ ὄψιν διδοῦσαι, οὕτω τοι καὶ ψυχὴ ἐλθοῦσα εἰς σῶμα οὐρανοῦ ἔδωκε μὲν ζωήν, ἔδωκε δὲ ἀθανασίαν, ἤγειρε δὲ κείμενον. ὁ δὲ κινηθεὶς κίνησιν ἀίδιον ὑπὸ ψυχῆς ἐμφρόνως ἀγούσης ζῷον εὔδαιμον ἐγένετο, ἔσχε τε ἀξίαν οὐρανὸς ψυχῆς εἰσοικισθείσης ὢν πρὸ ψυχῆς σῶμα νεκρόν, γῆ καὶ ὕδωρ, μᾶλλον δὲ σκότος ὕλης καὶ μὴ ὂν καὶ ὃ στυγέουσιν οἱ θεοἴ, φησί τις. γένοιτο δ’ ἂν φανερωτέρα αὐτῆς καὶ ἐναργεστέρα ἡ δύναμις καὶ ἡ φύσις, εἴ τις ἐνταῦθα διανοηθείη, ὅπως περιέχει καὶ ἄγει ταῖς αὑτῆς βουλήσεσι τὸν οὐρανόν. παντὶ μὲν γὰρ τῷ μεγέθει τούτῳ, ὅσος ἐστίν, ἔδωκεν ἑαυτὴν καὶ πᾶν διάστημα καὶ μέγα καὶ μικρὸν ἐψύχωται ἄλλου μὲν ἄλλῃ κειμένου τοῦ σώματος καὶ τοῦ μὲν ὡδί, τοῦ δὲ ὡδὶ ὄντος, καὶ τῶν μὲν ἐξ ἐναντίας, τῶν δὲ ἄλλην ἀπάρτησιν ἀπ’ ἀλλήλων ἐχόντων. ἀλλ’ οὐχ ἡ ψυχὴ οὕτως, οὐδὲ μέρει ἑαυτῆς ἑκάστῳ κατακερματισθεῖσα μορίῳ ψυχῆς ζῆν ποιεῖ, ἀλλὰ πάντα ζῇ τῇ ὅλῃ, καὶ πάρεστι πᾶσα πανταχοῦ τῷ γεννήσαντι πατρὶ ὁμοιουμένη καὶ κατὰ τὸ ἓν καὶ κατὰ τὸ πάντη. καὶ πολὺς ὢν ὁ οὐρανὸς καὶ ἄλλος ἄλλῃ ἕν ἐστι τῇ ταύτης δυνάμει καὶ θεός ἐστι διὰ ταύτην ὁ κόσμος ὅδε. ἔστι δὲ καὶ ἥλιος θεός, ὅτι ἔμψυχος, καὶ τὰ ἄλλα ἄστρα, καὶ ἡμεῖς, εἴπερ τι, διὰ τοῦτο: ʽνέκυες γὰρ κοπρίων ἐκβλητότεροἰ. τὴν δὴ θεοῖς αἰτίαν τοῦ θεοῖς εἶναι ἀνάγκη πρεσβυτέραν ʽθεὸν̓ αὐτῶν εἶναι: ὁμοειδὴς δὲ καὶ ἡ ἡμετέρα, καὶ ὅταν ἄνευ τῶν προσελθόντων σκοπῇς λαβὼν κεκαθαρμένην, εὑρήσεις τὸ αὐτὸ τίμιον, ὃ ἦν ψυχή, καὶ τιμιώτερον παντὸς τοῦ ὃ ἂν σωματικὸν ᾖ. γῆ γὰρ πάντα: κἂν πῦρ δὲ ᾖ, τί ἂν εἴη τὸ καῖον αὐτοῦ; καὶ ὅσα ἐκ τούτων σύνθετα κἂν ὕδωρ αὐτοῖς προσθῇς κἂν ἀέρα. εἰ δ’ ὅτι ἔμψυχον διωκτὸν ἔσται, τί παρείς τις ἑαυτὸν ἄλλον διώκει; τὴν δὲ ἐν ἄλλῳ ψυχὴν ἀγάμενος σεαυτὸν ἄγασαι.

5.1.3Psykhē bu kadar değerli ve ilahî bir şey olduğuna göre, böyle bir şeyle tanrıya ulaşılabileceğine artık güven ve onun yardımıyla ona doğru yukarı çık. Hiç kuşkusuz uzağa gitmen gerekmeyecek; aradaki basamaklar da çok değildir. O hâlde bu ilahî olandan daha ilahî olanı, psykhē'nin yukarıdaki komşusunu kavra; psykhē ondan sonra gelir ve ondan çıkar. Psykhē, akıl yürütmemizin gösterdiği gibi değerli bir şey olsa da, nous'un bir suretidir. Dile getirilen söz psykhē'deki sözün sureti olduğu gibi, psykhē de nous'un sözüdür; nous'un başka bir şeyin varlığa gelmesi için hayatı dışarı saldığı bütün etkinliğidir. Tıpkı ateşte bir yandan ateşin kendisinde bulunan sıcaklık, öbür yandan dışarıya verdiği sıcaklık bulunması gibi. Ama orada bunun dışarıya akıp gitmediğini, bir yanının nous'un içinde kaldığını, öbür yanının ise ayrı bir varlık olarak ortaya çıktığını anlamak gerekir.

Psykhē nous'tan geldiği için düşünendir; onun nous'u akıl yürütmelerinde bulunur. Yetkinliği de yine nous'tan gelir; tıpkı kendi seviyesinde yetkin olarak doğurmadığı çocuğunu büyütüp yetiştiren bir baba gibi. Demek ki psykhē'nin hem varlığı nous'tandır, hem de nous'u gördüğünde fiil hâline gelen logos'u. Çünkü nous'un içine baktığında, düşündüğü ve fiile çıkardığı şeyleri içinde, kendine ait olarak taşır. Psykhē'nin etkinlikleri olarak yalnızca bunlar, yani düşünerek ve kendi içinden yaptıkları sayılmalıdır; daha aşağı olanlar başka bir yerden gelir ve böyle bir psykhē'nin hâlleridir. Demek ki nous psykhē'yi daha da ilahî kılar, hem babası olduğu için hem de yanında bulunduğu için. Çünkü aralarında farklı olmaktan başka hiçbir şey yoktur: psykhē onun ardından gelen ve onu alan şeydir, nous ise eidos'tur. Nous'un maddesi olan psykhē de güzeldir, çünkü nous'un biçimini taşır ve onun gibi basittir. Psykhē böyle bir şey olduğuna göre, nous'un ondan daha üstün olduğu tam da bundan açıkça anlaşılır.

5.1.3

οὕτω δὴ τιμίου καὶ θείου ὄντος χρήματος τῆς ψυχῆς, πιστεύσας ἤδη τῷ τοιούτῳ θεὸν μετιέναι μετὰ τοιαύτης αἰτίας ἀνάβαινε πρὸς ἐκεῖνον: πάντως που οὐ πόρρω ἐπιβαλεῖς: οὐδὲ πολλὰ τὰ μεταξύ. λάμβανε τοίνυν τοῦ θείου τούτου θειότερον τὸ ψυχῆς πρὸς τὸ ἄνω γειτόνημα, μεθ̓ ὃ καὶ ἀφ̓ οὗ ἡ ψυχή: καίπερ γὰρ οὖσα χρῆμα, οἷον ἔδειξεν ὁ λόγος, εἰκών τίς ἐστι νοῦ: οἷον λόγος ὁ ἐν προφορᾷ λόγου τοῦ ἐν ψυχῇ, οὕτω τοι καὶ αὐτὴ λόγος νοῦ καὶ ἡ πᾶσα ἐνέργεια καθ̓ ἣν προίεται ζωὴν εἰς ἄλλου ὑπόστασιν: οἷον πυρὸς τὸ μὲν ἡ συνοῦσα θερμότης, ἡ δὲ ἣν παρέχει. δεῖ δὲ λαβεῖν ἐκεῖ οὐκ ἐκρέουσαν, ἀλλὰ μένουσαν μὲν τὴν ἐν αὐτῷ, τὴν δὲ ἄλλην ὑφισταμένην. οὖσα οὖν ἀπὸ νοῦ νοερά ἐστι, καὶ ἐν λογισμοῖς ὁ νοῦς αὐτῆς καὶ ἡ τελείωσις ἀπ’ αὐτοῦ πάλιν οἷον πατρὸς ἐκθρέψαντος, ὃν οὐ τέλειον ὡς πρὸς αὑτὸν ἐγέννησεν. ἥ τε οὖν ὑπόστασις αὐτῇ ἀπὸ νοῦ ὅ τε ἐνεργείᾳ λόγος νοῦ αὐτῇ ὁρωμένου. ὅταν γὰρ ἐνίδῃ εἰς νοῦν, ἔνδοθεν ἔχει καὶ οἰκεῖα, ἃ νοεῖ καὶ ἐνεργεῖ. καὶ ταύτας μόνας δεῖ λέγειν ἐνεργείας ψυχῆς, ὅσα νοερῶς καὶ ὅσα οἴκοθεν: τὰ δὲ χείρω ἄλλοθεν καὶ πάθη ψυχῆς τῆς τοιαύτης. νοῦς οὖν ἐπὶ μᾶλλον θειοτέραν ποιεῖ καὶ τῷ πατὴρ εἶναι καὶ τῷ παρεῖναι: οὐδὲν γὰρ μεταξὺ ἢ τὸ ἑτέροις εἶναι, ὡς ἐφεξῆς μέντοι καὶ ὡς τὸ δεχόμενον, τὸ δὲ ὡς εἶδος: καλὰ δὲ καὶ ἡ νοῦ ὕλη νοοειδὴς οὖσα καὶ ἁπλῆ, οἷον δὴ ὁ νοῦς. καὶ αὐτῷ μὲν τούτῳ δῆλον, ὅτι κρείττων ψυχῆς τοιᾶσδε οὔσης.

5.1.4Bunu şuradan da görebiliriz: Biri bu hissedilir kozmosa hayran kalıyorsa —büyüklüğüne, güzelliğine, ezelî dönüşünün düzenine, içindeki kimi görünen kimi görünmeyen tanrılara, daimōn'lara, bütün hayvanlara ve bitkilere bakarak—, onun asıl örneğine, daha hakiki olana çıksın ve orada her şeyi akılla kavranır olarak, kendiliklerinden ezelî olarak, kendilerine ait bir kavrayış ve hayat içinde görsün. Bunların başında katışıksız nous'u, akıl almaz bilgeliği ve gerçekten Kronos çağı denebilecek hayatı görsün; çünkü Kronos, adının söylediği gibi, doygunluk (koros) ve nous olan tanrıdır. Nous ölümsüz olan her şeyi kendi içinde kapsar: her nous'u, her tanrıyı, her psykhē'yi; hepsi daima durgundur. İyi durumdayken neden değişmeyi arasın? Her şey kendi yanındayken nereye gitsin? En yetkin olduğu için büyümeyi de aramaz. Bu yüzden yanındaki her şey de yetkindir; böylece her bakımdan yetkindir, içinde böyle olmayan hiçbir şey yoktur, düşünmediği hiçbir şey yoktur. Ama arayarak değil, sahip olarak düşünür. Kutluluğu da sonradan edinilmiş değildir; her şey ebediyet içindedir. Gerçek ebediyet de odur; zaman ise psykhē'nin çevresinde dönüp kimi şeyleri bırakıp kimilerine yönelerek onu taklit eder. Çünkü psykhē'nin çevresinde hep başka başka şeyler vardır: bir Sokrates, bir at; daima var olanlardan tek bir şey. Nous ise her şeydir. Demek ki her şeyi kendi içinde, aynı yerde durgun olarak taşır; yalnızca "vardır"; bu "vardır" da daima geçerlidir. Gelecek hiçbir yerde yoktur, çünkü o zaman da vardır; geçmiş de yoktur, çünkü orada hiçbir şey geçip gitmemiştir; her şey daima şimdi hazırdır, çünkü hep aynıdır, sanki böyle olmaktan hoşnuttur.

Onlardan her biri hem nous'tur hem varlıktır; hepsi birlikte de bütün nous ve bütün varlıktır. Nous düşünmesiyle varlığı var eder; varlık ise düşünülmesiyle nous'a düşünmeyi ve var olmayı verir. Ama düşünmenin sebebi başka bir şeydir ve bu, varlığın da sebebidir. Demek ki ikisinin birden sebebi başka bir şeydir. Çünkü bu ikisi aynı anda vardır, birlikte bulunur ve birbirini bırakmaz; iki oldukları hâlde bu bir şey birlikte hem nous hem varlıktır, hem düşünen hem düşünülendir: nous düşünme bakımından, varlık düşünülen olma bakımından. Çünkü başkalık olmasaydı, aynılık da olmasaydı, düşünme olmazdı. Demek ki ilk şeyler şunlardır: nous, varlık, başkalık, aynılık. Hareketi ve durgunluğu da almak gerekir: düşünüyorsa hareketi, aynı kalsın diye durgunluğu. Başkalığı da, düşünen ve düşünülen olsun diye. Başkalığı kaldırırsan bir olur ve susar. Düşünülen şeylerin de birbirinden başka olması gerekir. Aynılık gerekir, çünkü kendisiyle birdir ve hepsinde ortak bir şey vardır; aralarındaki fark da başkalıktır. Bunlar çoğalınca sayıyı ve kemiyeti meydana getirir; keyfiyet de bunların her birinin kendine özgülüğüdür. Öteki şeyler bunlardan, ilkelerden çıkar gibi çıkar.

5.1.4

ἴδοι δ’ ἄν τις καὶ ἐκ τῶνδε: κόσμον αἰσθητὸν τόνδε εἴ τις θαυμάζει εἴς τε τὸ μέγεθος καὶ τὸ κάλλος καὶ τὴν τάξιν τῆς φορᾶς τῆς ἀιδίου ἀποβλέπων καὶ θεοὺς τοὺς ἐν αὐτῷ, τοὺς μὲν ὁρωμένους, τοὺς δὲ καὶ ἀφανεῖς ὄντας, καὶ δαίμονας καὶ ζῷα φυτά τε πάντα, ἐπὶ τὸ ἀρχέτυπον αὐτοῦ καὶ τὸ ἀληθινώτερον ἀναβὰς κἀκεῖ πάντα ἰδέτω νοητὰ καὶ παῤ αὑτῶν ἀίδια ἐν οἰκείᾳ συνέσει καὶ ζωῇ, καὶ τούτων τὸν ἀκήρατον νοῦν προστάτην, καὶ σοφίαν ἀμήχανον, καὶ τὸν ὡς ἀληθῶς ἐπὶ Κρόνου βίον θεοῦ κόρου καὶ νοῦ ὄντος. πάντα γὰρ ἐν αὑτῷ τὰ ἀθάνατα περιέχει, νοῦν πάντα, θεὸν πάντα, ψυχὴν πᾶσαν, ἑστῶτα ἀεί. τί γὰρ ζητεῖ μεταβάλλειν εὖ ἔχων; ποῖ δὲ μετελθεῖν πάντα παῤ αὑτῷ ἔχων; ἀλλ’ οὐδὲ αὔξην ζητεῖ τελειότατος ὤν. διὸ καὶ τὰ παῤ αὐτῷ πάντα τέλεια, ἵνα πάντη ᾖ τέλειος οὐδὲν ἔχων ὅ τι μὴ τοιοῦτον, οὐδὲν [δ’] ἔχων ἐν αὑτῷ ὃ μὴ νοεῖ: νοεῖ δὲ οὐ ζητῶν, ἀλλ’ ἔχων. καὶ τὸ μακάριον αὐτῷ οὐκ ἐπίκτητον, ἀλλ’ ἐν αἰῶνι πάντα, καὶ ὁ ὄντως αἰών, ὃν μιμεῖται χρόνος περιθέων ψυχὴν τὰ μὲν παριείς, τοῖς δὲ ἐπιβάλλων. καὶ γὰρ ἄλλα καὶ ἄλλα αὖ περὶ ψυχήν: ποτὲ γὰρ Σωκράτης, ποτὲ δὲ ἵππος, ἕν τι ἀεὶ τῶν ὄντων: ὁ δὲ νοῦς πάντα. ἔχει οὖν ἐν αὑτῷ πάντα ἑστῶτα ἐν τῷ αὐτῷ, καὶ ἔστι μόνον, καὶ τὸ ἔστιν ἀεί, καὶ οὐδαμοῦ τὸ μέλλον: ἔστι γὰρ καὶ τότε: οὐδὲ τὸ παρεληλυθός: οὐ γάρ τι ἐκεῖ παρελήλυθεν, ἀλλ’ ἐνέστηκεν ἀεὶ ἅτε τὰ αὐτὰ ὄντα οἷον ἀγαπῶντα ἑαυτὰ οὕτως ἔχοντα. ἕκαστον δὲ αὐτῶν νοῦς καὶ ὄν ἐστι καὶ τὸ σύμπαν πᾶς νοῦς καὶ πᾶν ὄν, ὁ μὲν νοῦς κατὰ τὸ νοεῖν ὑφιστὰς τὸ ὄν, τὸ δὲ ὂν τῷ νοεῖσθαι τῷ νῷ διδὸν τὸ νοεῖν καὶ τὸ εἶναι: τοῦ δὲ νοεῖν αἴτιον ἄλλο, ὃ καὶ τῷ ὄντι. ἀμφοτέρων οὖν ἅμα αἴτιον ἄλλο. ἅμα μὲν γὰρ ἐκεῖνα καὶ συνυπάρχει καὶ οὐκ ἀπολείπει ἄλληλα, ἀλλὰ δύο ὄντα τοῦτο τὸ ἓν ὁμοῦ νοῦς καὶ ὂν καὶ νοοῦν καὶ νοούμενον, ὁ μὲν νοῦς κατὰ τὸ νοεῖν, τὸ δὲ ὂν κατὰ τὸ νοούμενον. οὐ γὰρ ἂν γένοιτο τὸ νοεῖν ἑτερότητος μὴ οὔσης καὶ ταυτότητος δέ. γίνεται οὖν τὰ πρῶτα νοῦς, ὄν, ἑτερότης, ταυτότης: δεῖ δὲ καὶ κίνησιν λαβεῖν καὶ στάσιν. καὶ κίνησιν μέν, εἰ νοεῖ, στάσιν δέ, ἵνα τὸ αὐτό. τὴν δὲ ἑτερότητα, ἵν’ ᾖ νοοῦν καὶ νοούμενον. ἢ ἐὰν ἀφέλῃς τὴν ἑτερότητα, ἓν γενόμενον σιωπήσεται: δεῖ δὲ καὶ τοῖς νοηθεῖσιν ἑτερότητα πρὸς ἄλληλα εἶναι. ταὐτὸν δέ, ἐπεὶ ἓν ἑαυτῷ, καὶ κοινὸν δέ τι ἐν πᾶσι: καὶ ἡ διαφορὰ ἑτερότης. ταῦτα δὲ πλείω γενόμενα ἀριθμὸν καὶ τὸ ποσὸν ποιεῖ: καὶ τὸ ποιὸν δὲ ἡ ἑκάστου τούτων ἰδιότης, ἐξ ὧν ὡς ἀρχῶν τἆλλα.

5.1.5Demek ki bu tanrı, psykhē'nin üstünde çok olarak bulunur; psykhē de ondan kopmak istemedikçe bu akılla kavranır şeylerin arasında, onlara bağlı olarak bulunur. Ona yaklaşıp adeta onunla bir olunca araştırmaya koyulur: Onu doğuran kimdir? Basit olan, bu çokluktan önce gelen, nous'un hem var olmasının hem de çok olmasının sebebi olan, sayıyı yapan kimdir? Çünkü sayı ilk değildir: İkilikten önce Bir vardır; ikilik ikinci gelir ve Bir'den doğduğu için onu kendi sınırlayıcısı olarak taşır; kendisi ise kendiliğinden sınırsızdır. Sınırlandığında artık sayıdır, ama ousia olarak sayıdır. Psykhē de bir sayıdır. Çünkü ilk şeyler kütleler ya da büyüklükler değildir; hissin var olan sandığı bu kaba şeyler sonra gelir. Tohumlarda da değerli olan ıslaklık değil, görünmeyen şeydir; bu da sayı ve logos'tur. Demek ki orada sayı ve ikilik denen şeyler logos'lar ve nous'tur. Ama ikilik, adeta alttaki dayanak olarak ele alındığında sınırsızdır; ondan ve Bir'den çıkan sayı ise her birinin eidos'udur; nous da içinde meydana gelen eidos'larla adeta biçimlenmiş olur. Bir bakımdan Bir'den, başka bir bakımdan kendinden biçim alır; tıpkı fiil hâlindeki görme gibi. [...] Çünkü düşünme, gören bir görmedir; ikisi de birdir.

5.1.5

πολὺς οὖν οὗτος ὁ θεὸς ἐπὶ τῇ ψυχῇ τῇδε ὑπάρχει ἐν τούτοις εἶναι συναφθείσῃ, εἰ μὴ ἀποστατεῖν ἐθέλοι. πελάσασα οὖν αὐτῷ καὶ οἷον ἓν γενομένη ζητεῖ. τίς οὖν ὁ τοῦτον γεννήσας, ὁ ἁπλοῦς καὶ ὁ πρὸ [τοῦ] τοιούτου, ὁ αἴτιος τοῦ καὶ εἶναι καὶ πολὺν εἶναι τοῦτον, ὁ τὸν ἀριθμὸν ποιῶν; ὁ γὰρ ἀριθμὸς οὐ πρῶτος: καὶ γὰρ πρὸ [τῆς] δυάδος τὸ ἕν, δεύτερον δὲ δυὰς καὶ παρὰ τοῦ ἑνὸς γεγενημένη ἐκεῖνο ὁριστὴν ἔχει, αὐτὴ δὲ ἀόριστον παῤ αὑτῆς: ὅταν δὲ ὁρισθῇ, ἀριθμὸς ἤδη: ἀριθμὸς δὲ ὡς οὐσία. ἀριθμὸς δὲ καὶ ἡ ψυχή. οὐ γὰρ ὄγκοι τὰ πρῶτα οὐδὲ μεγέθη: τὰ γὰρ παχέα ταῦτα ὕστερα, ἃ ὄντα ἡ αἴσθησις οἴεται. οὐδὲ ἐν σπέρμασι δὲ τὸ ὑγρὸν τὸ τίμιον, ἀλλὰ τὸ μὴ ὁρώμενον: τοῦτο δὲ ἀριθμὸς καὶ λόγος. ὁ οὖν ἐκεῖ λεγόμενος ἀριθμὸς καὶ ἡ δυὰς λόγοι καὶ νοῦς: ἀλλὰ ἀόριστος μὲν ἡ δυὰς τῷ οἷον ὑποκειμένῳ λαμβανομένη, ὁ δὲ ἀριθμὸς ὁ ἐξ αὐτῆς καὶ τοῦ ἑνὸς εἶδος ἑκάστου οἷον μορφωθέντος τοῖς γενομένοις εἴδεσιν ἐν αὐτῷ: μορφοῦται δὲ ἄλλον μὲν τρόπον παρὰ τοῦ ἑνός, ἄλλον δὲ παῤ αὑτοῦ, οἷον ὄψις ἡ κατ’ ἐνέργειαν. […] ἔστι γὰρ ἡ νόησις ὅρασις ὁρῶσα [καὶ] ἄμφω τὸ ἕν.

5.1.6Peki nous nasıl görür, neyi görür? Hem görebilmek için nasıl var olmuş, o Bir'den nasıl doğmuştur? Psykhē bunların var olmasının zorunlu olduğunu şimdi biliyor; ama eski bilgelerin de dilinden düşmeyen şu soruya cevap bulmayı özlüyor: Bir, bizim söylediğimiz gibi bir şeyken, nasıl olmuş da ondan bir şey —ister çokluk ister ikilik ister sayı olsun— var olmuştur? O neden kendi içinde kalmamış da, var olanlarda görülen ve bizim yine ona geri götürmeyi uygun bulduğumuz bu kadar büyük bir çokluk ondan taşıp akmıştır? Bunu şöyle söyleyelim; ama önce tanrının kendisini çağıralım, sesli sözle değil, psykhē ile ona doğru duaya uzanarak; çünkü ancak böyle, yalnız olarak yalnıza dua edebiliriz. Onu seyretmek isteyen, o her şeyin ötesinde sakin kalıp kendi içinde, adeta bir tapınağın iç odasında dururken, dışarıya doğru dikilmiş heykelleri, daha doğrusu ilk olarak ortaya çıkan heykeli seyretmeli ve onun şöyle ortaya çıktığını görmelidir.

Hareket eden her şeyin, doğru hareket ettiği bir şey olmalıdır. Onun için böyle bir şey olmadığına göre, onun hareket ettiğini kabul etmeyelim; ondan sonra bir şey meydana geliyorsa, o daima kendine dönükken zorunlu olarak meydana gelmiş olmalıdır. Daima var olan şeyler hakkında konuşurken zaman içindeki oluşu aklımızdan çıkaralım. Onlara oluşu, sebebi ve sırayı göstermek için yalnızca sözde yakıştırıyorsak, ondan meydana gelenin o hareket etmeden meydana geldiğini söylemeliyiz. Çünkü o hareket ettiği için bir şey meydana gelseydi, meydana gelen ondan sonra ikinci değil, hareketten sonra gelen üçüncü olurdu. Demek ki o hareketsiz olduğuna göre, ondan sonra ikinci bir şey varsa, bu şey onun bir yana eğilmesi, istemesi ya da herhangi bir biçimde hareket etmesi olmadan var olmuş olmalıdır. Peki nasıl? Yerinde kalan o şeyin çevresinde neyi düşünmeliyiz? Ondan çıkan, ama o yerinde kaldığı hâlde çıkan ve çevresini saran bir parıltıyı; güneşin çevresinde dolanan, güneş yerinde kaldığı hâlde ondan daima doğan parlak ışık gibi.

Var olan her şey de var olduğu sürece, kendi ousia'sından, içindeki güç sayesinde, çevresinde dışarıya doğru, kendisine bağlı zorunlu bir varlık verir; bu varlık, çıktığı asıl örneğin adeta bir suretidir. Ateş, kendinden çıkan sıcaklığı verir; kar da soğukluğu yalnız içinde tutmaz. Buna en çok güzel kokulu şeyler tanıklık eder: Var oldukları sürece onlardan çevrelerine bir şey yayılır ve yakındaki her şey bu yayılanın tadını çıkarır. Yetkinliğe ulaşmış her şey doğurur; daima yetkin olan da daima ve ezelî olanı doğurur, ama kendinden daha aşağı olanı doğurur. Peki en yetkin olan hakkında ne demeli? Ondan, ondan sonraki en büyük şeylerden başka bir şey çıkmaz. Ondan sonraki en büyük şey de nous'tur, ikinci olan odur. Çünkü nous onu görür ve yalnız ona muhtaçtır; oysa onun nous'a hiç ihtiyacı yoktur. Nous'tan daha üstün olandan doğan da nous'tur; nous her şeyden üstündür, çünkü öbür şeyler ondan sonra gelir. Psykhē nasıl nous'un logos'u ve bir tür etkinliğiyse, nous da öylece onun logos'u ve etkinliğidir. Ama psykhē'nin logos'u silik kalır; çünkü nous'un bir sureti olduğu için gözünü nous'a dikmesi gerekir. Nous da aynı şekilde, nous olabilmek için ona bakmalıdır. Onu ondan ayrılmış olarak değil, ondan hemen sonra geldiği ve aralarında hiçbir şey bulunmadığı için görür; tıpkı psykhē ile nous arasında da hiçbir şey olmaması gibi. Her şey kendisini doğuranı özler ve sever; özellikle doğuran ile doğan yalnız olduklarında. Doğuran en iyi olan olduğunda ise doğan zorunlu olarak onunla birliktedir; ondan yalnızca başkalıkla ayrılmıştır.

5.1.6

πῶς οὖν ὁρᾷ καὶ τίνα, καὶ πῶς ὅλως ὑπέστη καὶ ἐξ ἐκείνου γέγονεν, ἵνα καὶ ὁρᾷ; νῦν μὲν γὰρ τὴν ἀνάγκην τοῦ εἶναι ταῦτα ἡ ψυχὴ ἔχει, ἐπιποθεῖ δὲ τὸ θρυλούμενον δὴ τοῦτο καὶ παρὰ τοῖς πάλαι σοφοῖς, πῶς ἐξ ἑνὸς τοιούτου ὄντος, οἷον λέγομεν τὸ ἓν εἶναι, ὑπόστασιν ἔσχεν ὁτιοῦν εἴτε πλῆθος εἴτε δυὰς εἴτε ἀριθμός, ἀλλ’ οὐκ ἔμεινεν ἐκεῖνο ἐφ̓ ἑαυτοῦ, τοσοῦτον δὲ πλῆθος ἐξερρύη, ὃ ὁρᾶται μὲν ἐν τοῖς οὖσιν, ἀνάγειν δὲ αὐτὸ πρὸς ἐκεῖνο ἀξιοῦμεν. ὧδε οὖν λεγέσθω θεὸν αὐτὸν ἐπικαλεσαμένοις οὐ λόγῳ γεγωνῷ, ἀλλὰ τῇ ψυχῇ ἐκτείνασιν ἑαυτοὺς εἰς εὐχὴν πρὸς ἐκεῖνον, εὔχεσθαι τὸν τρόπον τοῦτον δυναμένους μόνους πρὸς μόνον. δεῖ τοίνυν θεατὴν ἐκείνου ἐν τῷ εἴσω οἷον νεῷ ἐφ̓ ἑαυτοῦ ὄντος, μένοντος ἡσύχου ἐπέκεινα ἁπάντων, τὰ οἷον πρὸς τὰ ἔξω ἤδη ἀγάλματα ἑστῶτα, μᾶλλον δὲ ἄγαλμα τὸ πρῶτον ἐκφανὲν θεᾶσθαι πεφηνὸς τοῦτον τὸν τρόπον: παντὶ τῷ κινουμένῳ δεῖ τι εἶναι, πρὸς ὃ κινεῖται: μὴ ὄντος δὲ ἐκείνῳ μηδενὸς μὴ τιθώμεθα αὐτὸ κινεῖσθαι, ἀλλ’ εἴ τι μετ’ αὐτὸ γίνεται, ἐπιστραφέντος ἀεὶ ἐκείνου πρὸς αὑτὸ ἀναγκαῖόν ἐστι γεγονέναι. ἐκποδὼν δὲ ἡμῖν ἕστω γένεσις ἡ ἐν χρόνῳ τὸν λόγον περὶ τῶν ἀεὶ ὄντων ποιουμένοις: τῷ δὲ λόγῳ τὴν γένεσιν προσάπτοντας αὐτοῖς αἰτίας καὶ τάξεως ἀποδόσει τὸ γοῦν γινόμενον ἐκεῖθεν οὐ κινηθέντος φατέον γίνεσθαι: εἰ γὰρ κινηθέντος αὐτοῦ τι γίνοιτο, τρίτον ἀπ’ ἐκείνου τὸ γινόμενον μετὰ τὴν κίνησιν ἂν γίνοιτο καὶ οὐ δεύτερον. δεῖ οὖν ἀκινήτου ὄντος, εἴ τι δεύτερον μετ’ αὐτό, οὐ προσνεύσαντος οὐδὲ βουληθέντος οὐδὲ ὅλως κινηθέντος ὑποστῆναι αὐτό. πῶς οὖν; καὶ τί δεῖ νοῆσαι περὶ ἐκεῖνο μένον; περίλαμψιν ἐξ αὐτοῦ μέν, ἐξ αὐτοῦ δὲ μένοντος, οἷον ἡλίου τὸ περὶ αὐτὸν λαμπρὸν φῶς περιθέον, ἐξ αὐτοῦ ἀεὶ γεννώμενον μένοντος. καὶ πάντα τὰ ὄντα ἕως μένει ἐκ τῆς αὐτῶν οὐσίας ἀναγκαίαν τὴν περὶ αὐτὰ πρὸς τὸ ἔξω αὐτῶν ἐκ τῆς παρούσης δυνάμεως δίδωσιν αὐτῶν ἐξηρτημένην ὑπόστασιν, εἰκόνα οὖσαν οἷον ἀρχετύπων ὧν ἐξέφυ, πῦρ μὲν τὴν παῤ αὐτοῦ θερμότητα: καὶ χιὼν οὐκ εἴσω μόνον τὸ ψυχρὸν κατέχει: μάλιστα δὲ ὅσα εὐώδη μαρτυρεῖ τούτῳ: ἕως γὰρ ἔστι, πρόεισί τι ἐξ αὐτῶν περὶ αὐτά, ὧν ἀπολαύει ὑποστάντων ὅ τι πλησίον. καὶ πάντα δὲ ὅσα ἤδη τέλεια γεννᾷ: τὸ δὴ ἀεὶ τέλειον ἀεὶ καὶ ἀίδιον γεννᾷ: καὶ ἔλαττον δὲ ἑαυτοῦ γεννᾷ. τί οὖν χρὴ περὶ τοῦ τελειοτάτου λέγειν; μηδὲν ἀπ’ αὐτοῦ ἢ τὰ μέγιστα μετ’ αὐτό. μέγιστον δὲ μετ’ αὐτὸ νοῦς καὶ δεύτερον: καὶ γὰρ ὁρᾷ ὁ νοῦς ἐκεῖνο καὶ δεῖται αὐτοῦ μόνου: ἐκεῖνο δὲ τούτου οὐδὲν: καὶ τὸ γεννώμενον ἀπὸ κρείττονος νοῦ νοῦν εἶναι, καὶ κρείττων ἁπάντων νοῦς, ὅτι τἆλλα μετ’ αὐτόν: οἷον καὶ ἡ ψυχὴ λόγος νοῦ καὶ ἐνέργειά τις, ὥσπερ αὐτὸς ἐκείνου. ἀλλὰ ψυχῆς μὲν ἀμυδρὸς ὁ λόγος: ὡς γὰρ εἴδωλον νοῦ, ταύτῃ καὶ εἰς νοῦν βλέπειν δεῖ: νοῦς δὲ ὡσαύτως πρὸς ἐκεῖνο, ἵνα ᾖ νοῦς. ὁρᾷ δὲ αὐτὸ οὐ χωρισθείς, ἀλλ’ ὅτι μετ’ αὐτὸ καὶ μεταξὺ οὐδέν, ὡς οὐδὲ ψυχῆς καὶ νοῦ. ποθεῖ δὲ πᾶν τὸ γεννῆσαν [τὸ γεγεννημένον] καὶ τοῦτο ἀγαπᾷ, καὶ μάλιστα ὅταν ὦσι μόνοι τὸ γεννῆσαν καὶ τὸ γεγεννημένον: ὅταν δὲ καὶ τὸ ἄριστον ᾖ τὸ γεννῆσαν, ἐξ ἀνάγκης σύνεστιν αὐτῷ, ὡς τῇ ἑτερότητι μόνον κεχωρίσθαι.

5.1.7Nous'un onun sureti olduğunu söylüyoruz; bunu daha açık söylemek gerekir. Önce şunu: Doğanın bir bakıma o olması, onun birçok özelliğini koruması ve ona benzemesi gerekir; tıpkı ışığın güneşe benzemesi gibi. Ama o, nous değildir. Peki nous'u nasıl doğurur? Kendine dönerek görüyordu; bu görme de nous'tur. Çünkü başka bir şeyi kavrayan ya his ya da nous'tur; [...] his çizgiyi ve öbürlerini [...]. Ama daire bölünebilecek türdendir; bu ise öyle değildir. Burada da bir vardır, ama bu bir her şeyin gücüdür. Düşünme, onun gücü olduğu şeyleri bu güçten adeta kopup ayrılarak görür; yoksa nous olmazdı. Nous kendiliğinden de gücünün bir tür bilincine sahiptir: Ondan aldığı güçle kendi aracılığıyla ousia doğurabileceğinin ve kendi varlığını sınırlayabileceğinin farkındadır; ousia'nın adeta onun içindekilerden bir parça olduğunun, ondan geldiğinin, ondan güç aldığının ve ondan, onun sayesinde ousia olarak yetkinleştiğinin farkındadır. Bölünmez olandan gelen bölünmüş bir şey olarak, kendisi için hem yaşamanın hem düşünmenin hem de her şeyin oradan geldiğini görür; çünkü o, her şeyin hiçbiri değildir. Her şey ondan bu yüzden çıkar: O hiçbir biçimle sınırlanmış değildir; o yalnızca birdir. Eğer o her şey olsaydı, var olanların arasında olurdu [...]. Bu yüzden o, nous'taki şeylerin hiçbiri değildir, ama her şey ondan çıkar. Bunların ousia olması da bundandır: Her biri artık sınırlanmıştır ve adeta bir biçime sahiptir. Var olan, sınırsız bir şeyin içinde sallanıp duruyormuş gibi seyredilmemelidir; sınırla ve durgunlukla sabitlenmiş olmalıdır. Akılla kavranır şeyler için durgunluk, tarif ve biçimdir; onlar varlıklarını da bunlarla alırlar.

Bu nous işte bu soydandır; en saf olana layıktır. İlk ilkeden başka bir yerden doğmamıştır; doğduktan sonra da var olan her şeyi kendisiyle birlikte doğurmuştur: idea'ların bütün güzelliğini, akılla kavranır bütün tanrıları. Doğurduklarıyla doludur; onları adeta yeniden yutmuştur, çünkü onları kendi içinde tutar, maddeye düşmelerine ve Rhea'nın yanında beslenmelerine izin vermez. Sırlar ve tanrılar hakkındaki mitler bunu üstü kapalı anlatır: Kronos, en bilge tanrı, Zeus'tan önce doğmuştur; doğurduklarını yeniden kendi içinde tutar; bu yüzden doludur ve doygunluk içindeki nous'tur. Derler ki, ondan sonra, artık doymuş olarak Zeus'u doğurur; çünkü nous, yetkin bir nous olduğu için psykhē'yi doğurur. Yetkin olduğu için doğurması gerekiyordu; bu kadar büyük bir güç kısır kalmamalıydı. Ama burada da doğanın daha üstün olması mümkün değildi; daha aşağı olarak doğuranın sureti olmalıydı. O da aynı biçimde kendi başına sınırsızdı, ama doğuran tarafından sınırlanıyor ve adeta eidos kazanıyordu.

Nous'un doğurduğu şey bir logos'tur ve düşünüp taşınan bir varlıktır; nous'un çevresinde hareket eden, nous'un ışığı ve ona bağlı izi budur. Bir yanıyla nous ile birleşmiştir; bu yanıyla ondan dolar, onun tadını çıkarır, ondan pay alır ve düşünür. Öbür yanıyla ise kendinden sonra gelen şeylere dokunur, daha doğrusu onları kendisi de doğurur; bunların psykhē'den daha aşağı olması zorunludur. Onlardan daha sonra söz etmeliyiz; ilahî olan şeyler bunlara kadar uzanır.

5.1.7

εἰκόνα δὲ ἐκείνου εἶναι λέγομεν τὸν νοῦν: δεῖ γὰρ σαφέστερον λέγειν: πρῶτον μέν, ὅτι δεῖ πως εἶναι ἐκείνου τὸ γεννώμενον καὶ ἀποσώζειν πολλὰ αὐτοῦ καὶ εἶναι ὁμοιότητα πρὸς αὐτό, ὥσπερ καὶ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου. ἀλλ’ οὐ νοῦς ἐκεῖνο. πῶς οὖν νοῦν γεννᾷ; ἢ ὅτι τῇ ἐπιστροφῇ πρὸς αὑτὸ ἑώρα: ἡ δὲ ὅρασις αὕτη νοῦς. τὸ γὰρ καταλαμβάνον ἄλλο ἢ αἴσθησις ἢ νοῦς: […] αἴσθησιν γραμμὴν καὶ τὰ ἄλλα […] . ἀλλ’ ὁ κύκλος τοιοῦτος οἷος μερίζεσθαι: τοῦτο δὲ οὐχ οὕτως. ἢ καὶ ἐνταῦθα ἓν μέν, ἀλλὰ τὸ ἓν δύναμις πάντων. ὧν οὖν ἐστι δύναμις, ταῦτα ἀπὸ τῆς δυνάμεως οἷον σχιζομένη ἡ νόησις καθορᾷ. ἢ οὐκ ἂν ἦν νοῦς. ἐπεὶ καὶ παῤ αὑτοῦ ἔχει ἤδη οἷον συναίσθησιν τῆς δυνάμεως, ὅτι δύναται οὐσίαν αὐτὸς γεννᾶν δἰ αὑτὸν καὶ ὁρίζειν τὸ εἶναι αὑτῷ τῇ παῤ ἐκείνου δυνάμει, καὶ ὅτι οἷον μέρος ἕν τι τῶν ἐκείνου καὶ ἐξ ἐκείνου ἡ οὐσία καὶ ῥώννυται παῤ ἐκείνου καὶ τελειοῦται εἰς οὐσίαν παῤ ἐκείνου καὶ ἐξ ἐκείνου. ὁρᾷ δὲ αὑτῷ ἐκεῖθεν οἷον μεριστῷ ἐξ ἀμερίστου καὶ τὸ ζῆν καὶ τὸ νοεῖν καὶ πάντα, ὅτι ἐκεῖνο μηδὲν τῶν πάντων: ταύτῃ γὰρ πάντα ἐξ ἐκείνου, ὅτι μή τινι μορφῇ κατείχετο ἐκεῖνο: μόνον γὰρ ἓν ἐκεῖνο. καὶ ὁ μὲν πάντα ἐν τοῖς οὖσιν ἂν ἦν […] . διὰ τοῦτο ἐκεῖνο οὐδὲν μὲν τῶν ἐν τῷ νῷ, ἐξ αὐτοῦ δὲ πάντα. διὸ καὶ οὐσίαι ταῦτα: ὥρισται γὰρ ἤδη καὶ οἷον μορφὴν ἕκαστον ἔχει: τὸ δὲ ὂν δεῖ οὐκ ἐν ἀορίστῳ οἷον θεωρεῖσθαι, ἀλλ’ ὅρῳ πεπῆχθαι καὶ στάσει: στάσις δὲ τοῖς νοητοῖς ὁρισμὸς καὶ μορφή, οἷς καὶ τὴν ὑπόστασιν λαμβάνει. ταύτης τοι γενεᾶς ὁ νοῦς οὗτος ἄξιος τοῦ καθαρωτάτου μηδ’ ἄλλοθεν ἢ ἐκ τῆς πρώτης ἀρχῆς φῦναι, γενόμενον δὲ ἤδη τὰ ὄντα πάντα σὺν αὑτῷ γεννῆσαι, πᾶν μὲν τὸ τῶν ἰδεῶν κάλλος, πάντας δὲ θεοὺς νοητούς: πλήρη δὲ ὄντα ὧν ἐγέννησε καὶ ὥσπερ καταπιόντα πάλιν τῷ ἐν αὑτῷ ἔχειν μηδὲ ἐκπεσεῖν εἰς ὕλην μηδὲ τραφῆναι παρὰ τῇ Ῥέᾳ, ὡς τὰ μυστήρια καὶ οἱ μῦθοι οἱ περὶ θεῶν αἰνίττονται Κρόνον μὲν θεὸν σοφώτατον πρὸ τοῦ Διὸς γενέσθαι [διὰ τὸ] ἃ γεννᾷ πάλιν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν, ᾗ καὶ πλήρης καὶ νοῦς ἐν κόρῳ: μετὰ δὲ ταῦτά φασι Δία γεννᾶν κόρον ἤδη ὄντα: ψυχὴν γὰρ γεννᾷ νοῦς, νοῦς ὢν τέλειος. καὶ γὰρ τέλειον ὄντα γεννᾶν ἔδει, καὶ μὴ δύναμιν οὖσαν τοσαύτην ἄγονον εἶναι. κρεῖττον δὲ οὐχ οἷόν τε ἦν εἶναι οὐδ’ ἐνταῦθα τὸ γεννώμενον, ἀλλ’ ἔλαττον ὂν εἴδωλον εἶναι αὐτοῦ, ἀόριστον μὲν ὡσαύτως, ὁριζόμενον δὲ ὑπὸ τοῦ γεννήσαντος καὶ οἷον εἰδοποιούμενον. νοῦ δὲ γέννημα λόγος τις καὶ ὑπόστασις τὸ διανοούμενον: τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ περὶ νοῦν κινούμενον καὶ νοῦ φῶς καὶ ἴχνος ἐξηρτημένον ἐκείνου, κατὰ θάτερα μὲν συνηγμένον ἐκείνῳ καὶ ταύτῃ ἀποπιμπλάμενον καὶ ἀπολαῦον καὶ μεταλαμβάνον αὐτοῦ καὶ νοοῦν, κατὰ θάτερα δὲ ἐφαπτόμενον τῶν μετ’ αὐτό, μᾶλλον δὲ γεννῶν καὶ αὐτό, ἃ ψυχῆς ἀνάγκη εἶναι χείρονα: περὶ ὧν ὕστερον λεκτέον καὶ μέχρι τούτων τὰ θεῖα.

5.1.8Platon'un üçlü ayrımı da bundandır. "Her şey her şeyin kralının çevresindedir" der, bunlar ilk şeylerdir; "ikinci şeylerin çevresinde ikinci olan, üçüncü şeylerin çevresinde üçüncü olan." Ayrıca "sebebin babası"ndan söz eder; sebep derken nous'u kasteder, çünkü onun için Yapıcı nous'tur; psykhē'yi o meşhur karışım kabında yapanın da bu olduğunu söyler. Sebep olan nous'un babasının ise iyi olduğunu, nous'un ve ousia'nın ötesindeki şey olduğunu söyler. Birçok yerde de varlığa ve nous'a idea der. Demek ki Platon, nous'un iyiden, psykhē'nin de nous'tan geldiğini biliyordu. Bu sözler yeni değildir, şimdi söylenmiş de değildir; çok önce, ama açıkça ortaya konmadan söylenmiştir. Bizim şimdiki sözlerimiz onların yorumudur ve bu görüşlerin eski olduğunu Platon'un kendi yazılarındaki tanıklıklarla kanıtlar.

Parmenides de daha önce bu görüşe yaklaşmıştı, çünkü varlığı ve nous'u bir araya getiriyor, varlığı hissedilir şeylerde aramıyordu. "Çünkü düşünmek ile var olmak aynı şeydir" der. Varlığın hareketsiz olduğunu da söyler; ona düşünmeyi yakıştırmakla birlikte, hep aynı kalsın diye ondan her türlü bedensel hareketi uzaklaştırır. Onu bir kürenin kütlesine benzetir, çünkü her şeyi kuşatıp içine almıştır ve düşünmesi dışarıda değil, kendi içindedir. Ama kendi yazılarında ona bir dediği için eleştirildi, çünkü bu bir'in çok olduğu ortaya çıkıyordu. Platon'daki Parmenides ise daha titiz konuşarak şunları birbirinden ayırır: asıl anlamda bir olan birinci bir; "bir-çok" dediği ikinci bir; "bir ve çok" dediği üçüncü. Böylece o da bu üç tabiatla uyum içindedir.

5.1.8

καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὰ Πλάτωνος τριττά: πάντα περὶ τὸν πάντων βασιλέα φησὶ τὰ πρῶτα, καὶ δεύτερον περὶ τὰ δεύτερα, καὶ περὶ τὰ τρίτα τρίτον. λέγει δὲ καὶ τοῦ αἰτίου εἶναι πατέρα αἴτιον μὲν τὸν νοῦν λέγων: δημιουργὸς γὰρ ὁ νοῦς αὐτῷ: τοῦτον δέ φησι τὴν ψυχὴν ποιεῖν ἐν τῷ κρατῆρι ἐκείνῳ. τοῦ δὲ αἰτίου νοῦ ὄντος πατέρα φησὶ τἀγαθὸν καὶ τὸ ἐπέκεινα νοῦ καὶ ἐπέκεινα οὐσίας. πολλαχοῦ δὲ τὸ ὂν καὶ τὸν νοῦν τὴν ἰδέαν λέγει: ὥστε Πλάτωνα εἰδέναι ἐκ μὲν τἀγαθοῦ τὸν νοῦν, ἐκ δὲ τοῦ νοῦ τὴν ψυχήν: καὶ εἶναι τοὺς λόγους τούσδε μὴ καινούς, μηδὲ νῦν ἀλλὰ πάλαι μὲν εἰρῆσθαι μὴ ἀναπεπταμένως, τοὺς δὲ νῦν λόγους ἐξηγητὰς ἐκείνων γεγονέναι μαρτυρίοις πιστωσαμένους τὰς δόξας ταύτας παλαιὰς εἶναι τοῖς αὐτοῦ ʽτοὖ Πλάτωνος γράμμασιν. ἥπτετο μὲν οὖν καὶ Παρμενίδης πρότερον τῆς τοιαύτης δόξης, καθόσον εἰς ταὐτὸ συνῆγεν ὂν καὶ νοῦν, καὶ τὸ ὂν οὐκ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐτίθετο: ʽτὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναἰ λέγων καὶ ἀκίνητον λέγει τοῦτο καίτοι προστιθεὶς τὸ νοεῖν σωματικὴν πᾶσαν κίνησιν ἐξαιρῶν ἀπ’ αὐτοῦ, ἵνα μένῃ ὡσαύτως, καὶ ὄγκῳ σφαίρας ἀπεικάζων, ὅτι πάντα ἔχει περιειλημμένα καὶ ὅτι τὸ νοεῖν οὐκ ἔξω, ἀλλ’ ἐν ἑαυτῷ. ἓν δὲ λέγων ἐν τοῖς ἑαυτοῦ συγγράμμασιν αἰτίαν εἶχεν ὡς τοῦ ἑνὸς τούτου πολλὰ εὑρισκομένου. ὁ δὲ παρὰ Πλάτωνι Παρμενίδης ἀκριβέστερον λέγων διαιρεῖ ἀπ’ ἀλλήλων τὸ πρῶτον ἕν, ὃ κυριώτερον ἕν, καὶ δεύτερον ἓν πολλὰ λέγων, καὶ τρίτον ἓν καὶ πολλά. καὶ σύμφωνος οὕτως καὶ αὐτός ἐστι ταῖς φύσεσι ταῖς τρισίν.

5.1.9Anaksagoras da nous'un saf ve karışmamış olduğunu söylerken, ilk olanı ve ayrı olan Bir'i basit olarak kabul eder; ama çok eski bir zamanda yaşadığı için meseleyi titizlikle işlememiştir. Herakleitos da Bir'in ezelî ve akılla kavranır olduğunu bilir; çünkü bedenler daima oluş hâlindedir ve akıp gider. Empedokles'te Çekişme ayırır, Sevgi ise Bir'dir; o da bunu bedensiz kabul eder, unsurlar ise madde yerindedir.

Daha sonra Aristoteles ilk olanı ayrı ve akılla kavranır sayar, ama onun kendi kendini düşündüğünü söyleyerek onu yine ilk olmaktan çıkarır. Bir de, her biri bir küreyi hareket ettirsin diye, gökteki küreler kadar başka birçok akılla kavranır şey öne sürer; böylece akılla kavranır olanlar hakkında Platon'dan farklı konuşur ve makul bir gerekçe gösteremediği için zorunluluğa dayanır. Bunun makul olup olmadığı da sorgulanabilir; çünkü bütün kürelerin tek bir düzene katkıda bulunarak tek bir şeye, ilk olana bakması daha makuldür. Şu da sorulabilir: Ona göre bu çok sayıdaki akılla kavranır şey tek bir şeyden, ilk olandan mı çıkar, yoksa akılla kavranır olanlarda birçok ilke mi vardır? Eğer tek bir şeyden çıkıyorsa, durum hissedilir olanlardaki kürelerinkine benzer olacaktır: Her biri bir öbürünü kapsar, en dıştaki ise hepsine hâkimdir. Öyleyse orada da ilk olan ötekileri kapsayacak ve akılla kavranır bir kozmos olacaktır. Burada küreler boş değildir, ilki yıldızlarla doludur, ötekilerin de yıldızları vardır; orada da hareket ettirenler içlerinde birçok şey barındıracak ve oradakiler daha hakiki olacaktır. Her biri bir ilkeyse, ilkeler rastlantıyla bir araya gelmiş olacaktır. O zaman neden bir arada bulunacak, tek bir iş için, bütün göğün ahengi için birlik içinde olacaklar? Gökteki hissedilir şeyler, akılla kavranır olanlarla, hareket ettirenlerle neden sayıca eşit olsun? Hem bunlar bedensiz oldukları ve onları birbirinden ayıracak madde bulunmadığı hâlde nasıl çok olabilir?

Bu yüzden eskiler arasında en çok Pythagoras'ın, onun izinden gidenlerin ve Pherekydes'in görüşlerine yakın duranlar bu tabiat üzerinde durmuşlardır. Ama kimisi bunu kendi eserlerinde işlemiş, kimisi eserlerinde değil yazıya geçmemiş sohbetlerinde göstermiş, kimisi de hiç ele almamıştır.

5.1.9

Ἀναξαγόρας δὲ νοῦν καθαρὸν καὶ ἀμιγῆ λέγων ἁπλοῦν καὶ αὐτὸς τίθεται τὸ πρῶτον καὶ χωριστὸν τὸ ἕν, τὸ δ’ ἀκριβὲς δἰ ἀρχαιότητα παρῆκε. καὶ Ἡράκλειτος δὲ τὸ ἓν οἶδεν ἀίδιον καὶ νοητόν: τὰ γὰρ σώματα γίνεται ἀεὶ καὶ ῥέοντα. τῷ δὲ Ἐμπεδοκλεῖ τὸ μὲν νεῖκος ʽ??ʼαιρεῖ, ἡ δὲ φιλία τὸ ἕν: ἀσώματον δὲ καὶ αὐτος τοῦτο: τὰ δὲ στοιχεῖα ὡς ὕλη. Ἀριστοτέλης δὲ ὕστερον χωριστὸν μὲν τὸ πρῶτον καὶ νοητόν, νοεῖν δὲ αὐτὸ ἑαυτὸ λέγων πάλιν αὖ οὐ τὸ πρῶτον ποιεῖ: πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα νοητὰ ποιῶν καὶ τοσἁ??ʼτα, ὁπόσαι ἐν οὐρανῷ σφαῖραι, ἵν’ ἕκαστον ἑκάστην κινῇ, ἄλλον τρόπον λέγει τὰ ἐν τοῖς νοητοῖς ἢ Πλάτων, τὸ εὔλογον οὐκ ἔχων ἀνάγκην τιθέμενος. ἐπιστήσειε δ’ ἄν τις εἰ καὶ εὐλόγως: εὐλογώτερον γὰρ πάσας πρὸς μίαν σύνταξιν συντελούσας πρὸς ἓν καὶ τὸ πρῶτον βλέπειν. ζητήσειε δ’ ἄν τις τὰ πολλὰ νοητὰ εἰ ἐξ ἑνός ἐστιν αὐτῷ τοῦ πρώτου ἢ πολλαὶ αἱ ἐν τοῖς νοητοῖς ἀρχαί: καὶ εἰ μὲν ἐξ ἑνός, ἀνάλογον δηλονότι ἕξει ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς αἱ σφαῖραι ἄλλης ἄλλην περιεχούσης, μιᾶς δὲ τῆς ἔξω κρατούσης: ὥστε περιέχοι ἂν κἀκεῖ τὸ πρῶτον καὶ κόσμος νοητὸς ἔσται καὶ ὥσπερ ἐνταῦθα αἱ σφαῖραι οὐ κεναί, ἀλλὰ μεστὴ ἄστρων ἡ πρώτη, αἱ δὲ ἔχουσιν ἄστρα, οὕτω κἀκεῖ τὰ κινοῦντα πολλὰ ἐν αὑτοῖς ἕξει καὶ τὰ ἀληθέστερα ἐκεῖ. εἰ δ’ ἕκαστον ἀρχή, κατὰ συντυχίαν αἱ ἀρχαὶ ἔσονται: καὶ διὰ τί συνέσονται καὶ πρὸς ἓν ἔργον τὴν τοῦ παντὸς οὐρανοῦ συμφωνίαν ὁμονοήσουσιν; πῶς δὲ ἴσα πρὸς τὰ νοητὰ καὶ κινοῦντα τὰ ἐν οὐρανῷ αἰσθητά; πῶς δὲ καὶ πολλὰ οὕτως ἀσώματα ὄντα ὕλης οὐ χωριζούσης; ὥστε τῶν ἀρχαίων οἱ μάλιστα συντασσόμενοι τοῖς Πυθαγόρου καὶ τῶν μετ’ αὐτὸν καὶ Φερεκύδου δὲ περὶ ταύτην μὲν ἔσχον τὴν φύσιν: ἀλλ’ οἱ μὲν ἐξειργάσαντο ἐν τοῖς αὑτῶν λόγοις, οἱ δὲ οὐκ ἐν λόγοις, ἀλλ’ ἐν ἀγράφοις ἐδείκνυον συνουσίας ἢ ὅλως ἀφεῖσαν.

5.1.10Şöyle düşünmek gerektiği artık gösterildi: Varlığın ötesinde Bir vardır —sözümüz, bu konularda gösterilebildiği kadarıyla bunu göstermek istiyordu—; ardından varlık ve nous gelir; üçüncü olarak da psykhē'nin tabiatı. Tabiatta sözünü ettiğimiz bu üç şey nasıl varsa, bizde de bunların bulunduğunu düşünmek gerekir. Hissedilir şeylerde demiyorum —bunlar ayrıdır—, hissedilir şeylerin dışında olanlarda diyorum. Bu "dışında" sözü de aynı anlamdadır: O şeyler nasıl bütün göğün dışındaysa, insana ait olanlar da öyledir; Platon'un "içteki insan" dediği gibi.

Demek ki bizim psykhē'miz de ilahî bir şeydir ve psykhē'nin bütün tabiatı gibi başka bir tabiattandır. Nous'a sahip olan psykhē yetkindir; nous ise biri akıl yürüten, öbürü akıl yürütmeyi sağlayan nous'tur. Psykhē'nin bu akıl yürüten yanı, akıl yürütmek için hiçbir bedensel araca muhtaç değildir; saf bir biçimde akıl yürütebilmek için etkinliğini saflık içinde sürdürür. Onu ayrı ve bedene karışmamış olarak ilk akılla kavranır olanın içine yerleştiren yanılmış olmaz. Çünkü onu yerleştirecek bir yer aramamalıyız; onu her yerin dışında saymalıyız. Kendi başına olmak, dışarıda olmak ve maddesiz olmak, ancak bedenin tabiatından hiçbir şey taşımadan yalnız kaldığında söz konusudur. Bu yüzden Platon evren için "psykhē'yi dışarıdan da çevresine sardı" der; böylece psykhē'nin akılla kavranır olanda kalan yanına işaret eder. Bizim içinse, psykhē'nin başını en yukarıya kaldırdığını söylemiştir.

Psykhē'yi ayırma öğüdü de mekânca ayırmak anlamında söylenmez —bu yan tabiatça zaten ayrıdır—; bedene eğilmemek, hayallere kapılmamak ve bedene yabancı kalmak anlamında söylenir. Belki böylece psykhē'nin geri kalan eidos'u da yukarı çıkarılır ve onun burada yerleşmiş olan yanı da yukarıya taşınır; yalnızca bedeni yapan, biçimlendiren ve onunla uğraşan yan budur.

5.1.10

ὅτι δὲ οὕτω χρὴ νομίζειν ἔχειν, ὡς ἔστι μὲν τὸ ἐπέκεινα ὄντος τὸ ἕν, οἷον ἤθελεν ὁ λόγος δεικνύναι ὡς οἷόν τε ἦν περὶ τούτων ἐνδείκνυσθαι, ἔστι δὲ ἐφεξῆς τὸ ὂν καὶ νοῦς, τρίτη δὲ ἡ τῆς ψυχῆς φύσις, ἤδη δέδεικται. ὥσπερ δὲ ἐν τῇ φύσει τριττὰ ταῦτά ἐστι τὰ εἰρημένα, οὕτω χρὴ νομίζειν καὶ παῤ ἡμῖν ταῦτα εἶναι. λέγω δὲ οὐκ ἐπὶ τοῖς αἰσθητοῖς — χωριστὰ γὰρ ταῦτα — ἀλλ’ ἐπὶ τοῖς αἰσθητῶν ἔξω, καὶ τὸν αὐτὸν τρόπον τὸ ἔξω, ὥσπερ κἀκεῖνα τοῦ παντὸς οὐρανοῦ ἔξω, οὕτω καὶ τὰ τοῦ ἀνθρώπου, οἷον λέγει Πλάτων τὸν εἴσω ἄνθρωπον. ἔστι τοίνυν καὶ ἡ ἡμετέρα ψυχὴ θεῖόν τι καὶ φύσεως ἄλλης, ὁποία πᾶσα ἡ ψυχῆς φύσις: τελεία δὲ ἡ νοῦν ἔχουσα: νοῦς δὲ ὁ μὲν λογιζόμενος, ὁ δὲ λογίζεσθαι παρέχων. τὸ δὴ λογιζόμενον τοῦτο τῆς ψυχῆς οὐδενὸς πρὸς τὸ λογίζεσθαι δεόμενον σωματικοῦ ὀργάνου, τὴν δὲ ἐνέργειαν ἑαυτοῦ ἐν καθαρῷ ἔχον, ἵνα καὶ λογίζεσθαι καθαρῶς οἷόν τε ᾖ, χωριστὸν καὶ οὐ κεκραμένον σώματι ἐν τῷ πρώτῳ νοητῷ τις τιθεμενος οὐκ ἂν σφάλλοιτο. οὐ γὰρ τόπον ζητητέον οὗ ἱδρύσομεν, ἀλλ’ ἔξω τόπου παντὸς ποιητέον. οὕτω γὰρ τὸ καθ̓ αὑτὸ καὶ τὸ ἔξω καὶ τὸ ἄυλον, ὅταν μόνον ᾖ οὐδὲν ἔχον παρὰ τῆς σώματος φύσεως. διὰ τοῦτο ʽκαὶ ἔτι ἔξωθεν̓ φησὶν ἐπὶ τοῦ παντὸς ʽτὴν ψυχὴν περιέβαλεν̓ ἐνδεικνύμενος τῆς ψυχῆς τὸ ἐν τῷ νοητῷ μένον: ἐπὶ δὲ ἡμῶν ἀνακύπτειν ἐπ’ ἄκρα εἴρηκε τῇ κεφαλῇ. καὶ ἡ παρακέλευσις δὲ τοῦ χωρίζειν οὐ τόπῳ λέγεται — τοῦτο γὰρ φύσει κεχωρισμένον ἐστίν — ἀλλὰ τῇ μὴ νεύσει καὶ ταῖς φαντασίαις καὶ τῇ ἀλλοτριότητι τῇ πρὸς τὸ σῶμα, εἴ πως καὶ τὸ λοιπὸν ψυχῆς εἶδος ἀναγάγοι τις καὶ συνενέγκαι πρὸς τὸ ἄνω καὶ τὸ ἐνταῦθα αὐτῆς ἱδρυμένον, ὃ μόνον ἐστὶ σώματος δημιουργὸν καὶ πλαστικὸν καὶ τὴν πραγματείαν περὶ τοῦτο ἔχον.

5.1.11Psykhē adil ve güzel şeyler hakkında akıl yürüttüğüne, akıl yürütme de şunun adil olup olmadığını, şunun güzel olup olmadığını araştırdığına göre, sabit duran bir adil şeyin de bulunması zorunludur; psykhē'deki akıl yürütme ondan çıkar. Yoksa psykhē nasıl akıl yürütebilirdi? Psykhē bu konularda bazen akıl yürütüyor, bazen yürütmüyorsa, içimizde akıl yürüten değil, adil olana daima sahip olan bir nous bulunmalıdır; nous'un ilkesi, sebebi ve tanrısı da bulunmalıdır. O bölünmüş değildir, yerinde kalır; bir yerde kalmadığı için de onu alabilecek olanların her birinde, adeta başka bir o gibi, birçok şeyde görülür. Tıpkı merkezin kendi başına bulunması, ama dairedeki yarıçapların her birinin de onda bir noktaya sahip olması ve çizgilerin kendilerine özgü olanı ona taşıması gibi. Çünkü biz de içimizdeki böyle bir şeyle ona dokunur, onunla birlikte olur ve ona bağlanırız; oraya doğru yönelirsek de ona yerleşiriz.

5.1.11

οὔσης οὖν ψυχῆς τῆς λογιζομένης περὶ δικαίων καὶ καλῶν καὶ λογισμοῦ ζητοῦντος εἰ τοῦτο δίκαιον καὶ εἰ τοῦτο καλόν, ἀνάγκη εἶναι καὶ ἑστώς τι δίκαιον, ἀφ̓ οὗ καὶ ὁ λογισμὸς περὶ ψυχὴν γίνεται. ἢ πῶς ἂν λογίσαιτο; καὶ εἰ ὁτὲ μὲν λογίζεται περὶ τούτων ψυχή, ὁτὲ δὲ μή, δεῖ [μὴ] τὸν λογιζόμενον, ἀλλ’ ἀεὶ ἔχοντα τὸ δίκαιον νοῦν ἐν ἡμῖν εἶναι, εἶναι δὲ καὶ τὴν νοῦ ἀρχὴν καὶ αἰτίαν καὶ θεόν, οὐ μεριστοῦ ἐκείνου ὄντος, ἀλλὰ μένοντος ἐκείνου, καὶ οὐκ ἐν τόπῳ μένοντα ἐν πολλοῖς αὖ θεωρεῖσθαι καθ̓ ἕκαστον τῶν δυναμένων δέχεσθαι οἷον ἄλλον αὐτόν, ὥσπερ καὶ τὸ κέντρον ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἐστιν, ἔχει δὲ καὶ ἕκαστον τῶν ἐν τῷ κύκλῳ σημεῖον ἐν αὐτῷ, καὶ αἱ γραμμαὶ τὸ ἴδιον προσφέρουσι πρὸς τοῦτο: τῷ γὰρ τοιούτῳ τῶν ἐν ἡμῖν καὶ ἡμεῖς ἐφαπτόμεθα καὶ σύνεσμεν καὶ ἀνηρτήμεθα: ἐνιδρύμεθα δὲ οἳ ἂν συννεύωμεν ἐκεῖ.

5.1.12Peki bu kadar büyük şeylere sahipken neden onların farkına varmıyoruz da çoğu zaman bu etkinlikleri işlemez bırakıyoruz, bazılarımız ise onlarla hiç etkinlikte bulunmuyor? Şöyle: O şeyler daima kendi etkinlikleri içindedir; nous da, nous'tan önce gelen de daima kendi içindedir; psykhē'de de daima hareket eden yan böyledir. Çünkü psykhē'deki her şey hemen hissedilir değildir; ancak hisse ulaştığında bize gelir. Her biri etkinlikte bulunduğu hâlde bunu hissedene iletmezse, henüz bütün psykhē'ye yayılmamıştır. Bu yüzden henüz onu bilmeyiz; çünkü biz his gücüyle birlikteyiz ve psykhē'nin bir parçası değil, bütün psykhē'yiz. Üstelik psykhē'ye ait şeylerin her biri, yaşadığı sürece daima kendi başına kendi etkinliğini sürdürür; bilmek ise ancak iletme ve kavrama olduğunda gerçekleşir.

Demek ki bu şekilde içimizde bulunan şeyler kavranacaksa, kavrayan yan da içeriye dönmeli ve dikkatini oraya vermelidir. Duymak istediği bir sesi bekleyen biri öbür seslerden uzaklaşır ve kulağını, ne zaman gelecekse, duyulabilecek şeylerin en iyisine kabartır. Burada da öyle: Hissedilir sesleri, zorunlu olduğu kadarı dışında, bırakıp psykhē'nin kavrama gücünü saf ve yukarıdan gelen sesleri duymaya hazır tutmak gerekir.

5.1.12

πῶς οὖν ἔχοντες τὰ τηλικαῦτα οὐκ ἀντιλαμβανόμεθα, ἀλλ’ ἀργοῦμεν ταῖς τοιαύταις ἐνεργείαις τὰ πολλά, οἱ δὲ οὐδ’ ὅλως ἐνεργοῦσιν; [ἢ] ἐκεῖνα μέν ἐστιν ἐν ταῖς αὐτῶν ἐνεργείαις ἀεί, νοῦς καὶ τὸ πρὸ νοῦ ἀεὶ ἐν ἑαυτῷ — καὶ ψυχῇ δὲ τὸ ἀεικίνητον οὕτως: οὐ γὰρ πᾶν ὃ ἐν ψυχῇ ἤδη αἰσθητόν, ἀλλὰ ἔρχεται εἰς ἡμᾶς, ὅταν εἰς αἴσθησιν ἴῃ — ὅταν δὲ ἐνεργοῦν ἕκαστον μὴ μεταδιδῷ τῷ αἰσθανομένῳ, οὔπω δἰ ὅλης ψυχῆς ἐλήλυθεν. οὔπω οὖν γινώσκομεν ἅτε μετὰ τοῦ αἰσθητικοῦ ὄντες καὶ οὐ μόριον ψυχῆς, ἀλλ’ ἡ ἅπασα ψυχὴ ὄντες. καὶ ἔτι ἕκαστον τῶν ψυχικῶν ζῶν ἀεὶ ἐνεργεῖ ἀεὶ καθ̓ αὑτὸ τὸ αὑτοῦ: τὸ δὲ γνωρίζειν, ὅταν μετάδοσις γένηται καὶ ἀντίληψις. δεῖ τοίνυν, εἰ τῶν οὕτω παρόντων ἀντίληψις ἔσται, καὶ τὸ ἀντιλαμβανόμενον εἰς τὸ εἴσω ἐπιστρέφειν, κἀκεῖ ποιεῖν τὴν προσοχὴν ἔχειν: ὥσπερ εἴ τις ἀκοῦσαι ἀναμένων, ἣν ἐθέλει φωνήν, τῶν ἄλλων φωνῶν ἀποστὰς τὸ οὖς ἐγείρει πρὸς τὸ ἄμεινον τῶν ἀκουστῶν, ὁπότε ἐκεῖνο προσέλθοι, οὕτω τοι καὶ ἐνταῦθα δεῖ τὰς μὲν αἰσθητὰς ἀκούσεις ἀφέντα, εἰ μὴ καθόσον ἀνάγκη, τὴν τῆς ψυχῆς εἰς τὸ ἀντιλαμβάνεσθαι δύναμιν φυλάττειν καθαρὰν καὶ ἕτοιμον ἀκούειν φθόγγων τῶν ἄνω.

5.2.1İlkten Sonra Gelenlerin Oluşu ve Düzeni Üzerine

2. İnceleme

Bir her şeydir ve her şeyin hiçbiri değildir; çünkü her şeyin ilkesi her şey değildir, ama her şey ona aittir: Her şey adeta oraya geri koşmuştur; daha doğrusu henüz orada değildir, ama olacaktır. Peki her şey, içinde hiçbir çeşitlilik, hiçbir ikilik görünmeyen basit bir Bir'den nasıl çıkar? Şöyle: İçinde hiçbir şey olmadığı için her şey ondan çıkar; varlık olsun diye kendisi varlık değil, varlığın doğurucusudur. Bu da adeta ilk doğumdur. Bir yetkindir, çünkü hiçbir şey aramaz, hiçbir şeye sahip değildir, hiçbir şeye muhtaç değildir; adeta taşmış ve taşan doluluğu başka bir şey meydana getirmiştir. Doğan şey ise ona dönmüş, dolmuş, ona bakan şey olmuş ve böylece nous olmuştur. Onun Bir'e doğru duruşu varlığı, Bir'e bakışı ise nous'u meydana getirmiştir. Görmek için ona doğru durduğundan, aynı anda hem nous hem varlık olur.

Böylece Bir gibi olduğu için o da benzer şeyler yapar ve büyük bir gücü dışarı döker; bu da onun bir eidos'udur, tıpkı kendinden öncekinin onu daha önce dışarı dökmesi gibi. Ousia'dan çıkan bu etkinlik psykhē'dir; nous yerinde kalırken meydana gelmiştir; nous da kendinden önceki yerinde kalırken meydana gelmişti. Ama psykhē yerinde kalarak yapmaz; hareket ederek bir suret doğurdu. Doğduğu yere baktığı sürece dolar; ama başka ve zıt bir harekete doğru ilerleyince kendi suretini, yani hissi ve bitkilerdeki tabiatı doğurur. Hiçbir şey kendinden öncekinden kopmuş ya da kesilip ayrılmış değildir. Bu yüzden insan psykhē'si de bitkilere kadar uzanıyor gibi görünür; bir bakıma uzanır da, çünkü bitkilerdeki psykhē ondandır. Ama bütünüyle bitkilerde değildir; bitkilere girmesi, aşağıya doğru bu kadar ilerleyip bu ilerleyişle ve daha aşağı olana duyduğu hevesle başka bir varlık meydana getirmesinden ibarettir. Nitekim ondan önce gelen, nous'a bağlı yanı da nous'un kendi içinde kalmasına izin verir.

5.2.1

Τὸ ἓν πάντα καὶ οὐδὲ ἕν: ἀρχὴ γὰρ πάντων οὐ πάντα, ἀλλ’ ἐκείνης πάντα: ἐκεῖ γὰρ οἷον ἀνέδραμε: μᾶλλον δὲ οὔπω ἔστιν, ἀλλ’ ἔσται. πῶς οὖν ἐξ ἁπλοῦ ἑνὸς οὐδεμιᾶς ἐν ταὐτῷ φαινομένης ποικιλίας, οὐ διπλόης ὁτουοῦν; ἢ ὅτι οὐδὲν ἦν ἐν αὐτῷ, διὰ τοῦτο ἐξ αὐτοῦ πάντα, καὶ ἵνα τὸ ὂν ᾖ, διὰ τοῦτο αὐτὸ οὐκ ὄν, γεννητὴς δὲ αὐτοῦ: καὶ πρώτη οἷον γέννησις αὕτη: ὂν γὰρ τέλειον τῷ μηδὲν ζητεῖν μηδὲ ἔχειν μηδὲ δεῖσθαι οἷον ὑπερερρύη καὶ τὸ ὑπερπλῆρες αὐτοῦ πεποίηκεν ἄλλο: τὸ δὲ γενόμενον εἰς αὐτὸ ἐπεστράφη καὶ ἐπληρώθη καὶ ἐγένετο πρὸς αὐτὸ βλέπον καὶ νοῦς οὕτως. καὶ ἡ μὲν πρὸς ἐκεῖνο στάσις αὐτοῦ τὸ ὂν ἐποίησεν, ἡ δὲ πρὸς αὐτὸ θέα τὸν νοῦν. ἐπεὶ οὖν ἔστη πρὸς αὐτό, ἵνα ἴδῃ, ὁμοῦ νοῦς γίνεται καὶ ὄν. οὕτως οὖν ὢν οἷον ἐκεῖνος τὰ ὅμοια ποιεῖ δύναμιν προχέας πολλήν: εἶδος δὲ καὶ τοῦτο αὐτοῦ, ὥσπερ τὸ πρὸ αὐτοῦ πρότερον προέχεε. καὶ αὕτη ἐκ τῆς οὐσίας ἐνέργεια ψυχὴ τοῦτο μένοντος ἐκείνου γενομένη: καὶ γὰρ ὁ νοῦς μένοντος τοῦ πρὸ αὐτοῦ ἐγένετο. ἡ δὲ οὐ μένουσα ποιεῖ, ἀλλὰ κινηθεῖσα ἐγέννα εἴδωλον. ἐκεῖ μὲν οὖν βλέπουσα, ὅθεν ἐγένετο, πληροῦται, προελθοῦσα δὲ εἰς κίνησιν ἄλλην καὶ ἐναντίαν γεννᾷ εἴδωλον αὑτῆς αἴσθησιν καὶ φύσιν τὴν ἐν τοῖς φυτοῖς. οὐδὲν δὲ τοῦ πρὸ αὐτοῦ ἀπήρτηται οὐδ’ ἀποτέτμηται. διὸ καὶ δοκεῖ καὶ ἡ ἀνθρώπου ψυχὴ μέχρι φυτῶν φθάνειν: τρόπον γάρ τινα φθάνει, ὅτι αὐτῆς τὸ ἐν φυτοῖς: οὐ μὴν πᾶσα ἐν φυτοῖς, ἀλλὰ γενομένη ἐν φυτοῖς οὕτως ἐστίν, ὅτι ἐπὶ τοσοῦτον προέβη εἰς τὸ κάτω ὑπόστασιν ἄλλην ποιησαμένη τῇ προόδῳ: καὶ προθυμίᾳ τοῦ χείρονος: ἐπεὶ καὶ τὸ πρὸ τούτου τὸ νοῦ ἐξηρτημένον μένειν τὸν νοῦν ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἐᾷ.

5.2.2Demek ki ilkeden en sona kadar bir ilerleme vardır; her şey daima kendi yerinde bırakılır, doğan ise başka ve daha aşağı bir mertebe alır. Ama her şey, izlediği şeyi izlediği sürece onunla aynı olur. Psykhē bir bitkide olduğunda, bitkideki şey psykhē'nin adeta başka bir parçasıdır: en cüretkâr, en akılsız ve bu kadar uzağa ilerlemiş olan parçası. Akılsız bir hayvanda olduğunda, onu oraya getiren, ağır basan hissetme gücüdür. İnsana geldiğinde ise hareket ya bütünüyle akıl sahibi yanda olur ya da nous'tan gelir; çünkü psykhē'nin kendine ait bir nous'u ve kendiliğinden düşünmeyi, genel olarak hareket etmeyi dilemesi vardır.

Yine başa dönelim: Biri bir bitkinin yan sürgünlerini ya da dallarının uçlarını keserse, bunlardaki psykhē nereye gitmiştir? Geldiği yere; çünkü ondan mekânca ayrılmış değildi. Demek ki ilkede birdir. Kökü kesersen ya da yakarsan, kökteki psykhē nerededir? Başka bir yere gitmemiş olan psykhē'de. Aynı yerde kalsa bile, yukarı koşarsa başka bir şeydedir; koşmazsa başka bir bitkisel psykhē'dedir, çünkü sıkışıp kalmış değildir; yukarı koşarsa kendinden önceki güçtedir. Peki o güç nerededir? Kendinden öncekinde. O da nous'a kadar uzanır, ama mekânca değil; çünkü bunların hiçbiri bir mekânda değildi; nous ise çok daha az bir mekândadır; dolayısıyla psykhē de bir mekânda değildir. Hiçbir yerde olmadığı hâlde, hiçbir yerde ve her yerde olan şeyin içinde olarak böylece vardır. Yukarıya doğru ilerlerken en yükseğe tamamen varmadan arada bir yerde durursa, orta bir hayat yaşar ve kendinin o parçasında durur.

Bütün bunlar hem odur hem o değildir: Odur, çünkü ondan gelmiştir; o değildir, çünkü o kendi içinde kalarak vermiştir. Demek ki bu, boyuna uzanmış uzun bir hayat gibidir: Ardışık parçalarının her biri başkadır, ama bütün, kendisiyle süreklidir; parçalar farklarıyla birbirinden ayrılır, ama önceki ikincide kaybolmaz. Peki bitkilerde bulunan psykhē hiçbir şey doğurmaz mı? İçinde bulunduğu şeyi doğurur. Bunun nasıl olduğunu başka bir başlangıç alarak incelemeliyiz.

5.2.2

πρόεισιν οὖν ἀπ’ ἀρχῆς εἰς ἔσχατον καταλειπομένου ἀεὶ ἑκάστου ἐν τῇ οἰκείᾳ ἕδρᾳ, τοῦ δὲ γεννωμένου ἄλλην τάξιν λαμβάνοντος τὴν χείρονα: ἕκαστον μέντοι ταὐτὸν γίνεται ᾧ ἂν ἐπίσπηται, ἕως ἂν ἐφέπηται. ὅταν οὖν ψυχὴ ἐν φυτῷ γίνηται, ἄλλο ἐστὶν οἷον μέρος ἐν φυτῷ, τὸ τολμηρότατον καὶ ἀφρονέστατον καὶ προεληλυθὸς μέχρι τοσούτου: ὅταν δ’ ἐν ἀλόγῳ, ἡ τοῦ αἰσθάνεσθαι δύναμις κρατήσασα ἤγαγεν: ὅταν δὲ εἰς ἄνθρωπον, ἢ ὅλως ἐν λογικῷ ἡ κίνησις, ἢ ἀπὸ νοῦ ὡς νοῦν οἰκεῖον ἐχούσης καὶ παῤ αὑτῆς βούλησιν τοῦ νοεῖν ἢ ὅλως κινεῖσθαι. πάλιν δὴ ἀναστρέφωμεν: ὅταν φυτοῦ ἢ τὰ παραφυόμενα ἢ κλάδων τὰ ἄνω τις τέμῃ, ἡ ἐν τούτοις ψυχὴ ποῖ ἀπελήλυθεν; ἢ ὅθεν: οὐ γὰρ ἀποστᾶσα τόπῳ. ἓν οὖν τῇ ἀρχῇ. εἰ δὲ τὴν ῥίζαν διακόψειας ἢ καύσειας, ποῦ τὸ ἐν τῇ ῥίζῃ; ἐν ψυχῇ οὐκ εἰς ἄλλον τόπον ἐλθούσῃ. ἀλλὰ κἂν ἐν τῷ αὐτῷ ᾖ, ἀλλ’ ἐν ἄλλῳ, εἰ ἀναδράμοι: εἰ δὲ μή, ἐν ἄλλῃ φυτικῇ, οὐ γὰρ στενοχωρεῖται: εἰ δ’ ἀναδράμοι, ἐν τῇ πρὸ αὐτῆς δυνάμει. ἀλλ’ ἐκείνη ποῦ; ἐν τῇ πρὸ αὐτῆς: ἡ δὲ μέχρι νοῦ, οὐ τόπῳ, οὐδὲν γὰρ ἐν τόπῳ ἦν: ὁ δὲ νοῦς πολὺ μᾶλλον οὐκ ἐν τόπῳ, ὥστε οὐδὲ αὐτή. οὐδαμοῦ οὖν οὖσα, ἀλλ’ ἐν τῷ ὃ μηδαμοῦ καὶ πανταχοῦ οὕτως ἐστίν. εἰ δὲ προελθοῦσα εἰς τὸ ἄνω σταίη ἐν τῷ μεταξὺ πρὶν πάντη εἰς τὸ ἀνωτάτω γενέσθαι, μέσον ἔχει βίον καὶ ἐν ἐκείνῳ τῷ μέρει αὑτῆς ἕστηκε. πάντα δὲ ταῦτα ἐκεῖνος καὶ οὐκ ἐκεῖνος: ἐκεῖνος μέν, ὅτι ἐξ ἐκείνου: οὐκ ἐκεῖνος δέ, ὅτι ἐκεῖνος ἐφ̓ ἑαυτοῦ μένων ἔδωκεν. ἔστιν οὖν οἷον ζωὴ μακρὰ εἰς μῆκος ἐκταθεῖσα, ἕτερον ἕκαστον τῶν μορίων τῶν ἐφεξῆς, συνεχὲς δὲ πᾶν αὑτῷ, ἄλλο δὲ καὶ ἄλλο τῇ διαφορᾷ, οὐκ ἀπολλύμενον ἐν τῷ δευτέρῳ τὸ πρότερον. τί οὖν ἡ ἐν τοῖς φυτοῖς γενομένη; οὐδὲν γεννᾷ; ἢ ἐν ᾧ ἔστι. σκεπτέον δὲ πῶς ἀρχὴν ἄλλην λαβόντας.

5.3.1Bilen Hipostazlar ve Ötede Olan Üzerine

3. İnceleme

Kendini düşünen şeyin çeşitli olması mı gerekir, ki içindeki şeylerden biriyle öbürlerini seyrettiğinde kendini düşündüğü söylenebilsin? Tamamen basit olan kendine dönüp kendini kavrayamaz mı? Yoksa bileşik olmayan bir şeyin de kendini düşünmesi mümkün müdür? Bileşik olduğu için, yani içindeki şeylerden biriyle öbürlerini düşündüğü için kendini düşündüğü söylenen şey, gerçekten kendini düşünüyor sayılamaz; tıpkı kendi biçimimizi ve bedenimizin geri kalan tabiatını hisle kavradığımızda olduğu gibi. Çünkü böyle bir durumda bütün bilinmiş olmaz; meğer ki öbürlerini düşünen o şey kendini de düşünmüş olsun. Üstelik o zaman aranan şey, yani bir şeyin kendi kendini düşünmesi değil, bir şeyin başka bir şeyi düşünmesi olur.

Öyleyse basit olanın da kendini kavradığını kabul etmeli ve bunun nasıl olduğunu, mümkünse, incelemeliyiz; yoksa bir şeyin gerçekten kendi kendini düşündüğü kanaatinden vazgeçmeliyiz. Bu kanaatten vazgeçmek pek mümkün değildir, çünkü pek çok saçma sonuç doğar. Bunu psykhē'ye, çok saçma bir şeymiş gibi, vermesek bile, nous'un tabiatına da vermemek büsbütün saçma olur: Başka şeylerin bilgisine sahip olacak da kendini bilmeyecek, kendinin epistēmē'sine sahip olmayacak! Dışarıdaki şeyleri nous değil, his kavrayacaktır; istersen düşünce ve kanaat de. Nous'un bunların bilgisine sahip olup olmadığını incelemek gerekir; ama akılla kavranır olan her şeyi nous'un bileceği açıktır. Peki yalnız onları mı bilecek, yoksa onları bilen kendini de mi? Hem kendini yalnızca bunları bildiği ölçüde mi bilecek, ama ne olduğunu bilmeyecek mi; yani bildiği şeylerin kendisine ait olduğunu bilecek ama bilenin ne olduğunu artık bilmeyecek mi? Yoksa hem kendine ait olanları hem kendini mi bilecek? Bunun nasıl ve ne ölçüde olduğunu incelemeliyiz.

5.3.1

Ἆρα τὸ νοοῦν ἑαυτὸ ποικίλον δεῖ εἶναι, ἵνα ἑνί τινι τῶν ἐν αὐτῷ τὰ ἄλλα θεωροῦν οὕτω δὴ λέγηται νοεῖν ἑαυτό, ὡς τοῦ ἁπλοῦ παντάπασιν ὄντος οὐ δυναμένου εἰς ἑαυτὸ ἐπιστρέφειν καὶ τὴν αὑτοῦ κατανόησιν; ἢ οἷόν τε καὶ μὴ σύνθετον ὂν νόησιν ἴσχειν ἑαυτοῦ. τὸ μὲν γὰρ διότι σύνθετον λεγόμενον νοεῖν ἑαυτό, ὅτι δὴ ἑνὶ τῶν ἐν αὐτῷ τὰ ἄλλα νοεῖ, ὥσπερ ἂν εἰ τῇ αἰσθήσει καταλαμβάνοιμεν αὑτῶν τὴν μορφὴν καὶ τὴν ἄλλην τοῦ σώματος φύσιν, οὐκ ἂν ἔχοι τὸ ὡς ἀληθῶς νοεῖν αὑτό: οὐ γὰρ τὸ πᾶν ἔσται ἐν τῷ τοιούτῳ ἐγνωσμένον, μὴ κἀκείνου τοῦ νοήσαντος τὰ ἄλλα τὰ σὺν αὐτῷ καὶ ἑαυτὸ νενοηκότος, ἔσται τε οὐ τὸ ζητούμενον τὸ αὐτὸ ἑαυτό, ἀλλ’ ἄλλο ἄλλο. δεῖ τοίνυν θέσθαι καὶ ἁπλοῦ κατανόησιν ἑαυτοῦ καὶ τοῦτο πῶς σκοπεῖν, εἰ δυνατόν, ἢ ἀποστατέον τῆς δόξης τῆς τοῦ αὐτὸ ἑαυτὸ νοεῖν τι ὄντως. ἀποστῆναι μὲν οὖν τῆς δόξης ταύτης οὐ πάνυ οἷόν τε πολλῶν ἀτόπων συμβαινόντων: καὶ γὰρ εἰ μὴ ψυχῇ δοίημεν τοῦτο, ʽὡσ̓ πάνυ ἄτοπον ʽὄν̓, ἀλλὰ μηδὲ νοῦ τῇ φύσει διδόναι, παντάπασιν ἄτοπον, εἰ τῶν μὲν ἄλλων γνῶσιν ἔχει, ἑαυτοῦ δὲ μὴ ἐν γνώσει καὶ ἐπιστήμῃ καταστήσεται. καὶ γὰρ τῶν μὲν ἔξω ἡ αἴσθησις, ἀλλ’ οὐ νοῦς ἀντιλήψεται καί, εἰ βούλει, διάνοια καὶ δόξα: ὁ δὲ νοῦς [εἰ] τούτων γνῶσιν ἔχει ἢ μή, σκέψασθαι προσήκει: ὅσα δὲ νοητά, νοῦς δηλονότι γνώσεται. ἆῤ οὖν αὐτὰ μόνον ἢ καὶ ἑαυτόν, ὃς ταῦτα γνώσεται; καὶ ἆρα οὕτω γνώσεται ἑαυτόν, ὅτι γινώσκει ταῦτα μόνον, τίς δὲ ὢν οὐ γνώσεται, ἀλλ’ ἃ μὲν αὐτοῦ γνώσεται ὅτι γιγνώσκει, τίς δὲ ὢν γιγνώσκει οὐκέτι, ἢ καὶ τὰ ἑαυτοῦ καὶ ἑαυτόν; καὶ τίς ὁ τρόπος καὶ μέχρι τίνος σκεπτέον.

5.3.2Ama önce psykhē hakkında, ona kendini bilmeyi verip vermememiz gerektiğini, onda bilenin ne olduğunu ve nasıl bildiğini araştırmalıyız. Onun his gücünün yalnızca dışarıdaki şeylere yöneldiğini hemen söyleyebiliriz; çünkü bedenin içinde olup bitenlerin bir farkındalığı olsa bile, kavrayış burada da his gücünün dışındaki şeylerle ilgilidir: Bedendeki hâlleri kendi içinden hisseder. Psykhē'deki akıl yürüten yan ise, hisden gelip önüne konan hayallerden hareketle yargıda bulunur, birleştirir ve ayırır. Nous'tan gelen şeylere de, adeta onların izlerine bakar ve bunlar hakkında da aynı güce sahiptir. Ayrıca bir tür anlayış da kazanır: içinde eskiden beri bulunan izleri tanıyıp yeni gelenleri onlara uyduruyormuş gibi. Psykhē'nin hatırlamaları da işte budur diyebiliriz.

Psykhē'nin nous'u gücü bakımından burada mı durur, yoksa kendine dönüp kendini de mi bilir? Yoksa bunu nous'a mı bağlamalıyız? Bu kısma kendini bilmeyi verirsek, ona nous diyeceğiz ve yukarıdakinden nasıl farklı olacağını araştıracağız; vermezsek, akıl yürütmeyle ilerleyip o nous'a varacağız ve kendini düşünmenin ne olduğunu orada inceleyeceğiz. Bunu burada, aşağıdaki yana da verirsek, onun kendini düşünmesinin farkı nedir diye inceleyeceğiz; çünkü hiçbir fark yoksa, bu artık katışıksız nous'tur. Peki psykhē'nin bu düşünen yanı da kendine döner mi? Hayır; her iki yandan aldığı izleri anlama gücüne sahiptir. Bu anlayışa nasıl sahip olduğunu önce araştırmak gerekir.

5.3.2

πρότερον δὲ περὶ ψυχῆς ζητητέον, εἰ δοτέον αὐτῇ γνῶσιν ἑαυτῆς, καὶ τί τὸ γινῶσκον ἐν αὑτῇ καὶ ὅπως. τὸ μὲν οὖν αἰσθητικὸν αὐτῆς αὐτόθεν ἂν φαῖμεν τοῦ ἔξω μόνον εἶναι: καὶ γὰρ εἰ τῶν ἔνδον ἐν τῷ σώματι γιγνομένων συναίσθησις εἴη, ἀλλὰ τῶν ἔξω αὐτοῦ καὶ ἐνταῦθα ἡ ἀντίληψις: τῶν γὰρ ἐν τῷ σώματι παθημάτων ὑφ̓ ἑαυτοῦ αἰσθάνεται. τὸ δ’ ἐν αὐτῇ λογιζόμενον παρὰ τῶν ἐκ τῆς αἰσθήσεως παρακειμένων φαντασμάτων τὴν ἐπίκρισιν ποιούμενον καὶ συνάγον καὶ διαιροῦν: ἢ καὶ ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ νοῦ ἰόντων ἐφορᾷ, οἷον τοὺς τύπους, καὶ ἔχει καὶ περὶ τούτους τὴν αὐτὴν δύναμιν καὶ σύνεσιν ἔτι προσλαμβάνει, ὥσπερ ἐπιγινῶσκον καὶ ἐφαρμόζον τοῖς ἐν αὐτῷ ἐκ παλαιοῦ τύποις τοὺς νέους καὶ ἄρτι ἥκοντας: ὃ δὴ καὶ ἀναμνήσεις φαῖμεν ἂν τῆς ψυχῆς εἶναι: καὶ νοῦς ὁ τῆς ψυχῆς μέχρι τοῦδε ἱστάμενος τῇ δυνάμει: ἢ καὶ εἰς ἑαυτὸ στρέφεται καὶ γινώσκει ἑαυτό: ἢ ἐπὶ τὸν νοῦν ἀνενεκτέον τοῦτο; γνῶσιν μὲν γὰρ ἑαυτοῦ τούτῳ τῷ μέρει διδόντες νοῦν αὐτὸν φήσομεν, καὶ ὅπῃ διοίσει τοῦ ἐπάνω ζητήσομεν, μὴ δὲ διδόντες ἐπ’ ἐκεῖνον ἥξομεν τῷ λόγῳ βαδίζοντες, καὶ τὸ αὐτὸ ἑαυτὸ ὅ τί ποτ̓ ἐστὶ σκεψόμεθα. εἰ δὲ καὶ ἐνταῦθα ἐν τῷ κάτω δώσομεν, τίς ἡ διαφορὰ τοῦ νοεῖν ἑαυτὸ σκεψόμεθα: εἰ γὰρ μηδεμία, ἤδη τοῦτο νοῦς ὁ ἄκρατος. τοῦτο τοίνυν τὸ διανοητικὸν τῆς ψυχῆς ἆρα ἐπιστρέφει ἐφ̓ ἑαυτὸ καὶ αὐτό; ἢ οὔ: ἀλλὰ ὧν δέχεται τύπων ἐφ̓ ἑκάτερα τὴν σύνεσιν ἴσχει. καὶ πῶς τὴν σύνεσιν ἴσχει πρῶτον ζητητέον.

5.3.3His bir insan gördü ve izini düşünceye verdi. Düşünce ne der? Henüz hiçbir şey söylemez; yalnızca fark eder ve orada durur. Meğer ki kendi kendine "bu kim?" diye düşünsün; daha önce bu kişiyle karşılaşmışsa, hafızasına başvurarak "Sokrates" der. Biçimi açıp ayrıntılandırırsa, hayal gücünün verdiklerini ayırır. "İyi biri mi?" diye sorarsa, his yoluyla öğrendiklerinden hareketle konuşmuştur; ama bunlar hakkında söylediğini artık kendinden alır, çünkü iyinin ölçüsü kendi yanındadır. İyiyi nasıl yanında taşır? İyiye benzer bir yapısı vardır ve nous onu aydınlattığı için böyle bir şeyi hissetmeye güç kazanmıştır; çünkü psykhē'nin bu saf yanı, üzerine konan nous izlerini de alır.

Peki neden bu yan nous değildir de, his gücünden başlayarak öteki yanlar psykhē'dir? Çünkü psykhē akıl yürütmeler içinde olmalıdır; bütün bunlar da akıl yürüten bir gücün işleridir. Peki neden bu kısma kendini düşünmeyi verip işi bitirmiyoruz? Çünkü ona dışarıdaki şeyleri incelemeyi ve onlarla uğraşmayı verdik; nous'a ise kendine ait olanları ve kendi içindekileri incelemeyi uygun görüyoruz. Ama biri "Bunun başka bir güçle kendine ait olanları incelemesine ne engel olur?" derse, o artık düşünen ya da akıl yürüten yanı değil, saf nous'u ele almış olur. Peki psykhē'de saf nous bulunmasına ne engel olur? Hiçbir şey, diyeceğiz. Ama bunun hâlâ psykhē'ye ait olduğunu söylemeli miyiz? Psykhē'ye ait olduğunu değil, bizim nous'umuz olduğunu söyleyeceğiz: düşünen yandan başka olan ve onun üstüne çıkmış, ama onu psykhē'nin parçaları arasında saymasak bile yine de bizim olan nous. Ya da hem bizimdir hem bizim değildir. Bu yüzden onu bazen kullanırız, bazen kullanmayız; düşünceyi ise daima kullanırız. Onu kullandığımızda bizimdir, kullanmadığımızda bizim değildir.

Peki onu kullanmak nedir? Kendimiz o hâline gelip onun gibi mi konuşuruz? Hayır, ona uygun olarak konuşuruz; çünkü biz nous değiliz. Ona, onu ilk alan akıl yürüten yanımızla uygun düşeriz. Hisle hissederiz ve hisseden de biziz. Peki düşünüp taşınmamız da böyle midir? Hayır: Akıl yürüten bizzat biziz, düşüncedeki düşünceleri de bizzat biz düşünürüz, çünkü biz buyuz. Nous'un etkinlikleri ise yukarıdan gelir; tıpkı his yoluyla gelenlerin aşağıdan gelmesi gibi. Biz psykhē'nin bu asıl yanıyız; iki gücün, daha kötüsü ile daha iyisinin ortasındayız: daha kötüsü his, daha iyisi nous'tur. Hissin daima bizim olduğu kabul edilmiş gibidir, çünkü daima hissederiz. Nous ise tartışmalıdır; hem onu daima kullanmadığımız için hem de ayrı olduğu için. Ayrıdır, çünkü o bize eğilmez; daha çok biz yukarıya, ona bakarız. His bizim habercimizdir; o ise bizim kralımızdır.

5.3.3

ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις εἶδεν ἄνθρωπον καὶ ἔδωκε τὸν τύπον τῇ διανοίᾳ: ἡ δὲ τί φησιν; ἢ οὔπω οὐδὲν ἐρεῖ, ἀλλ’ ἔγνω μόνον καὶ ἔστη: εἰ μὴ ἄρα πρὸς ἑαυτὴν διαλογίζοιτο ʽτίς οὗτοσ̓, εἰ πρότερον ἐνέτυχε τούτῳ, καὶ λέγοι προσχρωμένη τῇ μνήμῃ, ὅτι Σωκράτης. εἰ δὲ καὶ ἐξελίττοι τὴν μορφήν, μερίζει ἃ ἡ φαντασία ἔδωκεν: εἰ δέ, εἰ ἀγαθός, λέγοι, ἐξ ὧν μὲν ἔγνω διὰ τῆς αἰσθήσεως εἴρηκεν, ὃ δὲ εἴρηκεν ἐπ’ αὐτοῖς, ἤδη παῤ αὑτῆς ἂν ἔχοι κανόνα ἔχουσα τοῦ ἀγαθοῦ παῤ αὑτῇ. τὸ [δ’] ἀγαθὸν πῶς ἔχει παῤ αὑτῇ; ἢ ἀγαθοειδής ἐστι, καὶ ἐπερρώσθη δὲ εἰς τὴν αἴσθησιν τοῦ τοιούτου ἐπιλάμποντος αὐτῇ νοῦ: τὸ γὰρ καθαρὸν τῆς ψυχῆς τοῦτο καὶ νοῦ δέχεται ἐπικείμενα ἴχνη. διὰ τί δὲ οὐ τοῦτο νοῦς, τὰ δὲ ἄλλα ψυχὴ ἀπὸ τοῦ αἰσθητικοῦ ἀρξάμενα; ἢ ὅτι ψυχὴν δεῖ ἐν λογισμοῖς εἶναι: ταῦτα δὲ πάντα λογιζομένης δυνάμεως ἔργα. ἀλλὰ διὰ τί οὐ τούτῳ τῷ μέρει δόντες τὸ νοεῖν ἑαυτὸ ἀπαλλαξόμεθα; ἢ ὅτι ἔδομεν αὐτῷ τὰ ἔξω σκοπεῖσθαι καὶ πολυπραγμονεῖν, νῷ δὲ ἀξιοῦμεν ὑπάρχειν τὰ αὑτοῦ καὶ τὰ ἐν αὑτῷ σκοπεῖσθαι. ἀλλ’ εἴ τις φήσει ʽτί οὖν κωλύει τοῦτο ἄλλῃ δυνάμει σκοπεῖσθαι τὰ αὑτοὖ; οὐ τὸ διανοητικὸν οὐδὲ τὸ λογιστικὸν ἐπιζητεῖ, ἀλλὰ νοῦν καθαρὸν λαμβάνει. τί οὖν κωλύει ἐν ψυχῇ νοῦν καθαρὸν εἶναι; οὐδὲν φήσομεν. ἀλλ’ ἔτι δεῖ λέγειν ψυχῆς τοῦτο; ἀλλ’ οὐ ψυχῆς μὲν φήσομεν, ἡμέτερον δὲ νοῦν φήσομεν, ἄλλον μὲν ὄντα τοῦ διανοουμένου καὶ ἐπάνω βεβηκότα, ὅμως δὲ ἡμέτερον, καὶ εἰ μὴ συναριθμοῖμεν τοῖς μέρεσι τῆς ψυχῆς: ἢ ἡμέτερον καὶ οὐχ ἡμέτερον: διὸ καὶ προσχρώμεθα αὐτῷ καὶ οὐ προσχρώμεθα, διανοίᾳ δὲ ἀεί: καὶ ἡμέτερον μὲν χρωμένων, οὐ προσχρωμένων δὲ οὐχ ἡμέτερον. τὸ δὴ προσχρῆσθαι τί ἐστιν; ἆρα αὐτοὺς ἐκεῖνο γινομένους, καὶ φθεγγομένους ὡς ἐκεῖνος ἢ κατ’ ἐκεῖνον; οὐ γὰρ νοῦς ἡμεῖς: κατ’ ἐκεῖνον οὖν τῷ λογιστικῷ πρώτῳ δεχομένῳ. καὶ γὰρ αἰσθανόμεθα δἰ αἰσθήσεως καὶ ἡμεῖς οἱ αἰσθανόμενοι. ἆῤ οὖν καὶ διανοούμεθα οὕτως; ἢ αὐτοὶ μὲν οἱ λογιζόμενοι καὶ νοοῦμεν τὰ ἐν τῇ διανοίᾳ νοήματα αὐτοί: τοῦτο γὰρ ἡμεῖς: τὰ δὲ τοῦ νοῦ ἐνεργήματα ἄνωθεν οὕτως, ὡς τὰ ἐκ τῆς αἰσθήσεως κάτωθεν, τοῦτο ὄντες τὸ κύριον τῆς ψυχῆς, μέσον δυνάμεως διττῆς, χείρονος καὶ βελτίονος, χείρονος μὲν τῆς αἰσθήσεως, βελτίονος δὲ τοῦ νοῦ. ἀλλ’ αἴσθησις μὲν ἀεὶ ἡμέτερον δοκεῖ συγκεχωρημένον: ἀεὶ γὰρ αἰσθανόμεθα: νοῦς δὲ ἀμφισβητεῖται, καὶ ὅτι μὴ αὐτῷ ἀεὶ καὶ ὅτι χωριστός: χωριστὸς δὲ τῷ μὴ προσνεύειν αὐτόν, ἀλλ’ ἡμᾶς μᾶλλον πρὸς αὐτὸν εἰς τὸ ἄνω βλέποντας. αἴσθησις δὲ ἡμῖν ἄγγελος, βασιλεὺς δὲ πρὸς ἡμᾶς ἐκεῖνος.

5.3.4Biz de ona uygun yaşadığımızda kral oluruz. Ona uygun yaşamak iki türlüdür: ya içimize kanunlar gibi yazılmış bir tür yazılarla ya da adeta onunla dolarak, hatta onu yanımızda görebilecek ve hissedebilecek hâle gelerek. Kendimizi de, böyle bir görüşle öteki şeyleri öğrenerek tanırız. Ya da bunu bilen gücü bu gücün kendisiyle öğrenerek ya da o hâline gelerek tanırız. Öyle ki kendini bilen iki türlüdür: Biri psykhē'ye ait düşüncenin tabiatını bilen, öbürü bunun üstünde olan ve o nous'a uygun hâle gelerek kendini bilendir. Bu ikincisi kendini o nous ile düşünür, ama artık insan olarak değil; büsbütün başka biri olmuş, kendini yukarıya kapıp götürmüştür. Peşinden yalnızca psykhē'nin daha iyi yanını, düşünmeye doğru kanatlanabilen tek yanını sürükler; öyle ki gördüklerini oraya emanet edebilsin.

Peki düşünen yan, düşünen olduğunu bilmez mi? Dışarıdaki şeyleri anladığını, yargıladıklarını içinde taşıdığı ve nous'tan aldığı ölçülerle yargıladığını, kendinden daha iyi bir şeyin bulunduğunu, onu aramadığını ama elbette ona sahip olduğunu bilmez mi? Nasıl bir şey olduğunu ve işlerinin neler olduğunu bildiği hâlde, kendinin ne olduğunu bilmez mi? Eğer nous'tan geldiğini, nous'tan sonra ikinci olduğunu ve nous'un sureti olduğunu, her şeyi kendi içinde adeta yazılı olarak taşıdığını —orada yazan ve yazmış olan bulunurken— söylüyorsa, kendini böyle tanımış olan bununla mı yetinecek? Biz de başka bir güç kullanarak kendini bilen nous'u ayrıca mı gözlemleyeceğiz? Yoksa ondan pay alarak —çünkü o da bizimdir, biz de onunuz— nous'u ve kendimizi böyle mi bileceğiz? Bileceksek, nous'ta kendinin kendisi olan şeyin ne olduğunu böyle bilmemiz zorunludur. İnsan, başka şeyleri bırakıp kendindeki bununla bunu, kendisiyle de kendini gördüğünde bizzat nous olmuştur. O zaman nous olarak kendini görür.

5.3.4

βασιλεύομεν δὲ καὶ ἡμεῖς, ὅταν κατ’ ἐκεῖνον: κατ’ ἐκεῖνον δὲ διχῶς, ἢ τοῖς οἷον γράμμασιν ὥσπερ νόμοις ἐν ἡμῖν γραφεῖσιν, ἢ οἷον πληρωθέντες αὐτοῦ, ἢ καὶ δυνηθέντες ἰδεῖν καὶ αἰσθάνεσθαι παρόντος. καὶ γινώσκομεν δὲ ἑαυτοὺς τῷ τοιούτῳ ὁρατῷ τὰ ἄλλα μαθεῖν: ἢ καὶ τὴν δύναμιν τὴν γινώσκουσαν τὸ τοιοῦτον μαθόντες αὐτῇ τῇ δυνάμει ἢ καὶ ἐκεῖνο γινόμενοι, ὡς τὸν γινώσκοντα ἑαυτὸν διττὸν εἶναι, τὸν μὲν γινώσκοντα τῆς διανοίας τῆς ψυχικῆς φύσιν, τὸν δὲ ὑπεράνω τούτου, τὸν γινώσκοντα ἑαυτὸν κατὰ τὸν νοῦν ἐκεῖνον γινόμενον, κἀκείνῳ ἑαυτὸν νοεῖν αὖ οὐχ ὡς ἄνθρωπον ἔτι, ἀλλὰ παντελῶς ἄλλον γενόμενον καὶ συναρπάσαντα ἑαυτὸν εἰς τὸ ἄνω μόνον ἐφέλκοντα τὸ τῆς ψυχῆς ἄμεινον, ὃ καὶ δύναται μόνον πτεροῦσθαι πρὸς νόησιν, ἵνα τις ἐκεῖ παρακαταθεῖτο ἃ εἶδε. τὸ δὴ διανοητικὸν ὅτι διανοητικὸν ἆρα οὐκ οἶδε καὶ ὅτι σύνεσιν τῶν ἔξω λαμβάνει καὶ ὅτι κρίνει ἃ κρίνει τοῖς ἐν αὑτῷ κανόσιν, οὓς παρὰ τοῦ νοῦ ἔχει, καὶ ὡς ἔστι τι βέλτιον αὐτοῦ, [ὃ] οὐ ζητεῖ, ἀλλ’ ἔχει πάντως δήπου; ἀλλ’ ἆρα τί ἐστιν αὐτὸ ὃ οὐκ οἶδεν ἐπιστάμενον οἷόν ἐστι, καὶ οἷα τὰ ἔργα αὐτοῦ; εἰ οὖν λέγει, ὅτι ἀπὸ νοῦ ἐστι καὶ δεύτερον μετὰ νοῦν καὶ εἰκὼν νοῦ, ἔχον ἐν ἑαυτῷ τὰ πάντα οἷον γεγραμμένα, ὡς ἐκεῖ ὁ γράφων καὶ ὁ γράψας: ἆῤ οὖν στήσεται μέχρι τούτων ὁ οὕτως ἑαυτὸν ἐγνωκώς; ἡμεῖς δὲ ἄλλῃ δυνάμει προσχρησάμενοι νοῦν αὖ γινώσκοντα ἑαυτὸν κατοψόμεθα ἢ ἐκεῖνον μεταλαβόντες, ἐπείπερ κἀκεῖνος ἡμέτερος καὶ ἡμεῖς ἐκείνου, οὕτω νοῦν καὶ αὑτοὺς γνωσόμεθα; ἢ ἀναγκαῖον οὕτως, εἴπερ γνωσόμεθα, ὅ τι ποτέ ἐστι τὸ ἐν νῷ αὐτὸ ἑαυτό. ἔστι δὴ νοῦς τις αὐτὸς γεγονώς, ὅτε τὰ ἄλλα ἀφεὶς ἑαυτοῦ τούτῳ καὶ τοῦτον βλέπει, αὑτῷ δὲ ἑαυτόν. ὡς δὴ οὖν νοῦς ἑαυτὸν ὁρᾷ.

5.3.5Peki nous kendinin bir parçasıyla başka bir parçasını mı görür? Ama o zaman biri gören, öbürü görülen olur; bu da kendinin kendisini görmesi değildir. Peki ya bütünü her yanıyla aynı türden ise, öyle ki gören görülenden hiç farklı değilse? O zaman kendiyle aynı olan o parçasını görünce kendini görmüş olur, çünkü gören görülenden hiç farklı değildir. Önce şunu söyleyelim: Kendini bölmesi saçmadır. Hem nasıl bölecek? Rastgele değil elbette. Bölen de kimdir? Kendini seyreden tarafa mı, seyredilen tarafa mı koyan? Sonra, seyreden, seyretmesi bakımından kendini seyredilen tarafa koyduysa, kendini nasıl bilecek? Çünkü seyretme, seyredilen tarafta değildi. Ya kendini seyreden olarak değil, seyredilen olarak bilip öyle düşünecek; dolayısıyla kendini tamamen ve bütün olarak bilmeyecek; çünkü gördüğünü seyreden olarak değil, seyredilen olarak görmüştür ve böylece kendini değil, başkasını görmüş olacaktır. Ya da kendini tam olarak düşünmüş olmak için seyretmiş olanı da kendinden ekleyecektir. Ama seyretmiş olanı da eklerse, görülen şeyleri de onunla birlikte ekleyecektir. Seyredilen şeyler seyrin içinde bulunuyorsa, ya bunlar onların izleridir, o zaman nous onların kendilerine sahip değildir; ya da onların kendilerine sahipse, onları kendini bölüp görerek edinmiş değildir; kendini bölmeden önce de hem seyrediyor hem sahip oluyordu.

Öyleyse seyrin seyredilenle, nous'un da akılla kavranır olanla aynı olması gerekir. Çünkü aynı değilse hakikat olmaz: Var olanlara sahip olan, var olanlardan farklı bir ize sahip olur, bu da hakikat değildir. Demek ki hakikat başka bir şeyin hakikati olmamalı, söylediği neyse o olmalıdır. Böylece nous, akılla kavranır olan ve varlık birdir; bu da ilk varlıktır. İlk nous da var olanlara sahip olan, daha doğrusu var olanlarla aynı olan nous'tur.

Ama düşünme ile düşünülen birse, düşünen bu yüzden kendini nasıl düşünecek? Düşünme düşünüleni adeta kuşatacak ya da onunla aynı olacaktır; ama nous'un kendini düşündüğü henüz açık değildir. Oysa düşünme ile düşünülen aynıdır. Düşünülen bir fiildir: Kuvve değildir, hayattan yoksun değildir; hayat ve düşünme ona, taş ya da cansız bir şey gibi başka bir şeymiş gibi dışarıdan eklenmiş değildir; düşünülen ilk ousia'dır. Fiil olduğuna göre, ilk ve en güzel fiil olarak düşünme olacaktır, ousia'nın kendisi olan bir düşünme; çünkü en hakiki olan odur. Böyle ve ilk olan bir düşünme de ilk anlamda nous, yani ilk nous olacaktır. Çünkü bu nous kuvve hâlinde değildir; kendisi bir şey, düşünmesi başka bir şey de değildir; öyle olsaydı onun ousia'sı yine kuvve hâlinde olurdu. Demek ki fiilse ve ousia'sı da fiilse, fiiliyle bir ve aynı olacaktır; varlık ve düşünülen de fiil ile birdir. Demek ki hepsi aynı anda bir olacaktır: nous, düşünme, düşünülen. Düşünmesi düşünülense, düşünülen de kendisiyse, kendisi kendini düşünecektir: Kendisi olan düşünmeyle düşünecek, kendisi olan düşünüleni düşünecektir. Demek ki her iki bakımdan da kendini düşünecektir: hem düşünme kendisi olduğu için hem de düşünmeyle düşündüğü düşünülen kendisi olduğu için.

5.3.5

ἆῤ οὖν ἄλλῳ μέρει ἑαυτοῦ ἄλλο μέρος αὑτοῦ καθορᾷ; ἀλλ’ οὕτω τὸ μὲν ἔσται ὁρῶν, τὸ δὲ ὁρώμενον: τοῦτο δὲ οὐκ αὐτὸ ἑαυτό. τί οὖν, εἰ πᾶν τοιοῦτον οἷον ὁμοιομερὲς εἶναι, ὥστε τὸ ὁρῶν μηδὲν διαφέρειν τοῦ ὁρωμένου; οὕτω γὰρ ἰδὼν ἐκεῖνο τὸ μέρος αὑτοῦ ὂν ταὐτὸν αὑτῷ εἶδεν ἑαυτόν: διαφέρει γὰρ οὐδὲν τὸ ὁρῶν πρὸς τὸ ὁρώμενον. ἢ πρῶτον μὲν ἄτοπος ὁ μερισμὸς αὑτοῦ: πῶς γὰρ καὶ μεριεῖ; οὐ γὰρ δὴ κατὰ τύχην: καὶ ὁ μερίζων δὲ τίς; ὁ ἐν τῷ θεωρεῖν τάττων ἑαυτὸν ἢ ὁ ἐν τῷ θεωρεῖσθαι; εἶτα πῶς ἑαυτὸν γνώσεται ὁ θεωρῶν ἐν τῷ θεωρουμένῳ τάξας ἑαυτὸν κατὰ τὸ θεωρεῖν; οὐ γὰρ ἦν ἐν τῷ θεωρουμένῳ τὸ θεωρεῖν. ἢ γνοὺς ἑαυτὸν οὕτω θεωρούμενον, ἀλλ’ οὐ θεωροῦντα, νοήσει: ὥστε οὐ πάντα οὐδὲ ὅλον γνώσεται ἑαυτόν: ὃν γὰρ εἶδε, θεωρούμενον, ἀλλ’ οὐ θεωροῦντα εἶδε: καὶ οὕτως ἔσται ἄλλον, ἀλλ’ οὐχ ἑαυτὸν ἑωρακώς. ἢ προσθήσει παῤ αὑτοῦ καὶ τὸν τεθεωρηκότα, ἵνα τέλειον αὑτὸν ᾖ νενοηκώς. ἀλλ’ εἰ καὶ τὸν τεθεωρηκότα, ὁμοῦ καὶ τὰ ἑωραμένα. εἰ οὖν ἐν τῇ θεωρίᾳ ὑπάρχει τὰ τεθεωρημένα, εἰ μὲν τύποι αὐτῶν, οὐκ αὐτὰ ἔχει: εἰ δ’ αὐτὰ ἔχοι, οὐκ ἰδὼν αὐτὰ ἐκ τοῦ μερίσαι αὑτὸν ἔχει, ἀλλ’ ἦν πρὶν μερίσαι ἑαυτὸν καὶ θεωρῶν καὶ ἔχων. εἰ τοῦτο, δεῖ τὴν θεωρίαν ταὐτὸν εἶναι τῷ θεωρητῷ, καὶ τὸν νοῦν ταὐτὸν εἶναι τῷ νοητῷ: καὶ γάρ, εἰ μὴ ταὐτόν, οὐκ ἀλήθεια ἔσται: τύπον γὰρ ἕξει ὁ ἔχων τὰ ὄντα ἕτερον τῶν ὄντων, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἀλήθεια. τὴν ἄρα ἀλήθειαν οὐχ ἑτέρου δεῖ εἶναι, ἀλλ’ ὃ λέγει, τοῦτο καὶ εἶναι. ἓν ἄρα οὕτω νοῦς καὶ τὸ νοητὸν καὶ τὸ ὂν καὶ πρῶτον ὂν τοῦτο: καὶ δὴ καὶ πρῶτος νοῦς τὰ ὄντα ἔχων, μᾶλλον δὲ ὁ αὐτὸς τοῖς οὖσιν. ἀλλ’ εἰ ἡ νόησις καὶ τὸ νοητὸν ἕν, πῶς διὰ τοῦτο τὸ νοοῦν νοήσει ἑαυτό; ἡ μὲν γὰρ νόησις οἷον περιέξει τὸ νοητόν, ἢ ταὐτὸν τῷ νοητῷ ἔσται, οὔπω δὲ ὁ νοῦς δῆλος ἑαυτὸν νοῶν. ἀλλ’ εἰ ἡ νόησις καὶ τὸ νοητὸν ταὐτόν — ἐνέργεια γάρ τις τὸ νοητόν: οὐ γὰρ δὴ δύναμις οὐδέ γε ζωῆς χωρὶς οὐδ’ αὖ ἐπακτὸν τὸ ζῆν οὐδὲ τὸ νοεῖν ἄλλῳ ὄντι, οἷον λίθῳ ἢ ἀψύχῳ τινί, καὶ οὐσία ἡ πρώτη τὸ νοητόν: εἰ οὖν ἐνέργεια, καὶ ἡ πρώτη ἐνέργεια καὶ καλλίστη δὴ νόησις ἂν εἴη καὶ οὐσιώδης νόησις: καὶ γὰρ ἀληθεστάτη: νόησις δὲ τοιαύτη καὶ πρώτη οὖσα καὶ πρώτως νοῦς ἂν εἴη ὁ πρῶτος: οὐδὲ γὰρ ὁ νοῦς οὗτος δυνάμει οὐδ’ ἕτερος μὲν αὐτός, ἡ δὲ νόησις ἄλλο: οὕτω γὰρ ἂν πάλιν τὸ οὐσιῶδες αὐτοῦ δυνάμει. εἰ οὖν ἐνέργεια καὶ ἡ οὐσία αὐτοῦ ἐνέργεια, ἓν καὶ ταὐτὸν τῇ ἐνεργείᾳ ἂν εἴη: ἓν δὲ τῇ ἐνεργείᾳ τὸ ὂν καὶ τὸ νοητόν: ἓν [ἄρα] ἅμα πάντα ἔσται, νοῦς, νόησις, τὸ νοητόν. εἰ οὖν ἡ νόησις αὐτοῦ τὸ νοητόν, τὸ δὲ νοητὸν αὐτός, αὐτὸς ἄρα ἑαυτὸν νοήσει: νοήσει γὰρ τῇ νοήσει, ὅπερ ἦν αὐτός, καὶ νοήσει τὸ νοητόν, ὅπερ ἦν αὐτός. καθ̓ ἑκάτερον ἄρα ἑαυτὸν νοήσει, καθ̓ ὅ τι καὶ ἡ νόησις αὐτὸς ἦν, καὶ καθ̓ ὅ τι τὸ νοητὸν αὐτός, ὅπερ ἐνόει τῇ νοήσει, ὃ ἦν αὐτός.

5.3.6Akıl yürütme, asıl anlamda kendi kendini düşünen bir şey bulunduğunu ispatladı. Bu, psykhē'de başka türlü düşünür, nous'ta ise daha asıl anlamda. Psykhē kendini başka bir şeye ait olarak düşünüyordu; nous ise kendini kendisi olarak, ne olduğunu ve kim olduğunu bilerek, kendi tabiatından hareketle ve kendine dönerek düşünür. Çünkü var olanları görürken kendini görüyordu; görürken fiil hâlindeydi ve fiil de kendisiydi; çünkü nous ile düşünme birdir. Bütünüyle bütünü düşünür, bir parçasıyla başka bir parçasını değil. Peki akıl yürütme, ikna edici bir güce de sahip olacak bir şey mi gösterdi? Zorunluluğu vardır, ama iknası yoktur; çünkü zorunluluk nous'ta, ikna ise psykhē'dedir. Anlaşılan biz, hakikati saf nous ile seyretmekten çok ikna olmayı arıyoruz. Yukarıda, nous'un tabiatında bulunduğumuz sürece bununla yetiniyorduk: Düşünüyor ve her şeyi bir araya toplayıp görüyorduk; çünkü düşünen ve kendisi hakkında konuşan nous'tu, psykhē ise sessiz kalıp nous'un etkinliğine razı oluyordu. Ama buraya gelip yeniden psykhē içinde bulunduğumuzdan beri bir tür ikna arıyoruz; asıl örneği adeta bir surette seyretmek istiyoruz.

Belki de psykhē'mize nous'un kendini nasıl seyrettiğini öğretmeliyiz; bunu da psykhē'nin bir bakıma düşünen olan yanına öğretmeliyiz. Ona "düşünen yan" diyerek, bu adla onun bir tür nous olduğunu ya da gücünü nous aracılığıyla ve nous'tan aldığını ima ediyoruz. Şunu bilmesi gerekir: O da gördüğü şeyleri bilir ve söylediklerini bilir; söylediği şeylerin kendisi olsaydı, kendini de böyle bilirdi. Bu şeyler var olduğuna ya da ona yukarıdan, kendisinin de geldiği yerden geldiğine göre, onun da bir logos olarak akraba şeyleri alması ve onları kendi içindeki izlere uydurmasıyla kendini böyle bilmesi mümkün olur.

Öyleyse bu benzetmeyi hakiki nous'a taşısın. O, düşünülen hakiki, gerçekten var olan ve ilk şeylerle aynıydı; böyle bir nous'un kendi dışında olması da mümkün değildir. Dolayısıyla kendi içindeyse, kendisiyle birlikteyse ve ne ise o ise, yani nous ise —düşünmeyen bir nous asla olamaz—, kendinin bilgisi zorunlu olarak onunla birliktedir. Bu nous kendi içindedir; işi de ousia'sı da yalnızca nous olmaktan başka bir şey değildir. Çünkü o, eyleme yönelik bir nous değildir. Eyleme yönelik olan dışarıya bakar ve kendi içinde kalmaz; bu yüzden dışarıdaki şeylerin bir bilgisine sahip olabilir, ama tamamen eyleme yönelikse kendini bilmesi zorunlu değildir. Oysa eylemi olmayan —saf nous'un, elinde olmayan bir şeye isteği de yoktur—, kendine dönük olduğu için, kendini bilmesinin yalnızca makul değil, zorunlu olduğunu gösterir. Çünkü eylemden kurtulmuş ve nous içinde bulunan bir şeyin hayatı başka ne olabilir ki?

5.3.6

ὁ μὲν δὴ λόγος ἀπέδειξεν εἶναί τι τὸ αὐτὸ ἑαυτὸ κυρίως νοοῦν. νοεῖ οὖν ἄλλως μὲν ἐπὶ ψυχῆς ὄν, ἐπὶ δὲ τοῦ νοῦ κυριώτερον. ἡ μὲν γὰρ ψυχὴ ἐνόει ἑαυτὴν ὅτι ἄλλου, ὁ δὲ νοῦς ὅτι αὐτὸς καὶ οἷος αὐτὸς καὶ ὅστις καὶ ἐκ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως καὶ ἐπιστρέφων εἰς ἑαυτόν. τὰ γὰρ ὄντα ὁρῶν ἑαυτὸν ἑώρα καὶ ὁρῶν ἐνεργείᾳ ἦν καὶ ἡ ἐνέργεια αὐτός: νοῦς γὰρ καὶ νόησις ἕν: καὶ ὅλος ὅλῳ, οὐ μέρει ἄλλο μέρος. ἆῤ οὖν τοιοῦτον ὁ λόγος ἔδειξεν, οἷον καὶ ἐνέργειαν πειστικὴν ἔχειν; ἢ ἀνάγκην μὲν οὕτως, πειθὼ δὲ οὐκ ἔχει: καὶ γὰρ ἡ μὲν ἀνάγκη ἐν νῷ, ἡ δὲ πειθὼ ἐν ψυχῇ. ζητοῦμεν δή, ὡς ἔοικεν, ἡμεῖς πεισθῆναι μᾶλλον, ἢ νῷ καθαρῷ θεᾶσθαι τὸ ἀληθές. καὶ γὰρ καὶ ἕως ἦμεν ἄνω ἐν νοῦ φύσει, ἠρκούμεθα καὶ ἐνοοῦμεν καὶ εἰς ἓν πάντα συνάγοντες ἑωρῶμεν: νοῦς γὰρ ἦν ὁ νοῶν καὶ περὶ αὑτοῦ λέγων, ἡ δὲ ψυχὴ ἡσυχίαν ἦγε συγχωροῦσα τῷ ἐνεργήματι τοῦ νοῦ. ἐπεὶ δὲ ἐνταῦθα γεγενήμεθα πάλιν αὖ καὶ ἐν ψυχῇ, πειθώ τινα γενέσθαι ζητοῦμεν, οἷον ἐν εἰκόνι τὸ ἀρχέτυπον θεωρεῖν ἐθέλοντες. ἴσως οὖν χρὴ τὴν ψυχὴν ἡμῶν διδάξαι, πῶς ποτε ὁ νοῦς θεωρεῖ ἑαυτόν, διδάξαι δὲ τοῦτο τῆς ψυχῆς, ὃ νοερόν πως, διανοητικὸν αὐτὸ τιθέμενοι καὶ τῇ ὀνομασίᾳ ὑποσημαίνοντες νοῦν τινα αὐτὸ εἶναι, ἢ διὰ νοῦ τὴν δύναμιν καὶ παρὰ νοῦ αὐτὸ ἴσχειν. τοῦτο τοίνυν γιγνώσκειν προσήκει, ὡς καὶ αὐτὸ ὅσα ὁρᾷ γινώσκει καὶ οἶδεν ἃ λέγει: καὶ εἰ αὐτὸ εἴη ἃ λέγει, γινώσκοι ἂν ἑαυτὸ οὕτως. ὄντων δὲ ἢ ἄνωθεν αὐτῷ γινομένων ἐκεῖθεν, ὅθεν περ καὶ αὐτό, συμβαίνοι ἂν καὶ τούτῳ λόγῳ ὄντι καὶ συγγενῆ λαμβάνοντι καὶ τοῖς ἐν αὑτῷ ἴχνεσιν ἐφαρμόττοντι οὕτω τοι γινώσκειν ἑαυτό. μεταθέτω τοίνυν καὶ ἐπὶ τὸν ἀληθῆ νοῦν τὴν εἰκόνα, ὃς ἦν ὁ αὐτὸς τοῖς νοουμένοις ἀληθέσι καὶ ὄντως οὖσι καὶ πρώτοις, καὶ ὅτι μὴ οἷόν τε τοῦτον τὸν τοιοῦτον ἐκτὸς ἑαυτοῦ εἶναι: ὥστε εἴπερ ἐν ἑαυτῷ ἐστι καὶ σὺν ἑαυτῷ καὶ τοῦτο, ὅπερ ἐστί, νοῦς ἐστιν — ἀνόητος δὲ νοῦς οὐκ ἄν ποτε εἴη — ἀνάγκη συνεῖναι αὐτῷ τὴν γνῶσιν ἑαυτοῦ, καὶ ὅτι ἐν αὑτῷ οὗτος, καὶ οὐκ ἄλλο αὐτῷ τὸ ἔργον καὶ ἡ οὐσία ἢ τὸ νῷ μόνον εἶναι. οὐ γὰρ δὴ πρακτικός γε οὗτος: ὡς πρὸς τὸ ἔξω βλέποντι τῷ πρακτικῷ καὶ μὴ ἐν αὑτῷ μένοντι εἴη ἂν τῶν μὲν ἔξω τις γνῶσις, ἀνάγκη δὲ οὐκ ἔνεστιν, εἴπερ τὸ πᾶν πρακτικὸς εἴη, γινώσκειν ἑαυτόν. ᾧ δὲ μὴ πρᾶξις — οὐδὲ γὰρ ὄρεξις τῷ καθαρῷ νῷ ἀπόντος — τούτῳ ἡ ἐπιστροφὴ πρὸς αὑτὸν οὖσα οὐ μόνον εὔλογον ὑποδείκνυσιν, ἀλλὰ καὶ ἀναγκαίαν ἑαυτοῦ τὴν γνῶσιν: τίς γὰρ ἂν καὶ ἡ ζωὴ αὐτοῦ εἴη πράξεως ἀπηλλαγμένῳ καὶ ἐν νῷ ὄντι;

5.3.7Ama tanrıyı seyreder, diyebiliriz. Ama biri onun tanrıyı bildiğini kabul ederse, bu yoldan kendini de bildiğini kabul etmek zorunda kalacaktır. Çünkü ondan aldığı her şeyi, onun verdiklerini ve onun neye gücünün yettiğini bilecektir. Bunları öğrenip bilince kendini de bu yoldan bilecektir; çünkü kendisi de verilen şeylerden biridir, daha doğrusu verilen her şey kendisidir. Eğer onu ve güçlerini bilecekse, oradan geldiğini ve gücünün yettiği şeyleri oradan aldığını öğrenerek kendini de bilecektir. Ama onu açıkça göremeyecekse —çünkü belki görmek, görülen şeyin kendisidir—, o zaman ona en çok kalan şey kendini görmek ve bilmek olacaktır; tabii görmek, görülenin kendisi olmaksa. Ona başka ne yakıştırabiliriz ki? Dinginlik, elbette. Ama nous için dinginlik, nous'un kendinden çıkması değildir; nous'un dinginliği, öteki şeylerden el çekmiş bir etkinliktir. Nitekim başka şeylerden el çekip dinginlik içinde olan öbür varlıklarda da kendilerine ait etkinlik kalır; özellikle varlıkları kuvve hâlinde değil, fiil hâlinde olanlarda.

Demek ki onun varlığı etkinliktir ve etkinliğinin yöneldiği başka bir şey yoktur; öyleyse kendine yöneliktir. Kendini düşünürken etkinliğini böylece kendine yönelik ve kendi içine doğru tutar. Ondan bir şey çıkıyorsa da, bu, kendi içinde kendine yönelik olmasından ötürüdür. Çünkü önce kendi içinde olması, sonra başka bir şeye yönelmesi ya da ondan kendine benzeyen başka bir şeyin gelmesi gerekiyordu. Tıpkı ateşin, önce kendi içinde ateş olup ateşin etkinliğine sahip olduğu için başka bir şeyde kendi izini bırakabilmesi gibi. Nous kendi içinde bir etkinliktir; psykhē'nin ise nous'a yönelik yanı adeta içeridedir, nous'un dışındaki yanı ise dışarıya yöneliktir. Bir yanıyla geldiği yere benzemiştir; öbür yanıyla benzemez hâle gelmiş olsa da, ister eylemde bulunsun ister bir şey yapsın, burada da yine benzemiştir. Çünkü eylemde bulunurken bile seyreder; bir şey yaparken de eidos'lar, adeta tamamlanmış düşünceler yapar. Öyle ki her şey, asıl örneğe göre ilerleyen düşünmenin ve nous'un izleridir: Yakın olanlar onu daha çok taklit eder, en sondakiler ise ancak silik bir suretini korur.

5.3.7

ἀλλὰ τὸν θεὸν θεωρεῖ, εἴποιμεν ἄν. ἀλλ’ εἰ τὸν θεὸν γινώσκειν αὐτόν τις ὁμολογήσει, καὶ ταύτῃ συγχωρεῖν ἀναγκασθήσεται καὶ ἑαυτὸν γινώσκειν. καὶ γὰρ ὅσα ἔχει παῤ ἐκείνου γνώσεται, καὶ ἃ ἔδωκε, καὶ ἃ δύναται ἐκεῖνος. ταῦτα δὲ μαθὼν καὶ γνοὺς καὶ ταύτῃ ἑαυτὸν γνώσεται: καὶ γὰρ ἕν τι τῶν δοθέντων αὐτός, μᾶλλον δὲ πάντα τὰ δοθέντα αὐτός. εἰ μὲν οὖν κἀκεῖνον γνώσεται καὶ τὰς δυνάμεις αὐτοῦ, μαθὼν καὶ ἑαυτὸν γνώσεται ἐκεῖθεν γενόμενος καὶ ἃ δύναται κομισάμενος: εἰ δὲ ἀδυνατήσει ἰδεῖν σαφῶς ἐκεῖνον, ἐπειδὴ τὸ ἰδεῖν ἴσως αὐτό ἐστι τὸ ὁρώμενον, ταύτῃ μάλιστα λείποιτ̓ ἂν αὐτῷ ἰδεῖν ἑαυτὸν καὶ εἰδέναι, εἰ τὸ ἰδεῖν τοῦτό ἐστι τὸ αὐτὸ εἶναι τὸ ὁρώμενον. τί γὰρ ἂν καὶ δοίημεν αὐτῷ ἄλλο; ἡσυχίαν, νὴ Δία. ἀλλὰ νῷ ἡσυχία οὐ νοῦ ἐστιν ἔκστασις, ἀλλ’ ἔστιν ἡσυχία τοῦ νοῦ σχολὴν ἄγουσα ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐνέργεια: ἐπεὶ καὶ τοῖς ἄλλοις, οἷς ἐστιν ἡσυχία ἑτέρων, καταλείπεται ἡ αὐτῶν οἰκεία ἐνέργεια καὶ μάλιστα, οἷς τὸ εἶναι οὐ δυνάμει ἐστίν, ἀλλὰ ἐνεργείᾳ. τὸ εἶναι οὖν ἐνέργεια, καὶ οὐδέν, πρὸς ὃ ἡ ἐνέργεια: πρὸς αὑτῷ ἄρα. ἑαυτὸν ἄρα νοῶν οὕτω πρὸς αὑτῷ καὶ εἰς ἑαυτὸν τὴν ἐνέργειαν ἴσχει. καὶ γὰρ εἴ τι ἐξ αὐτοῦ, τῷ εἰς αὑτὸν ἐν ἑαυτῷ. ἔδει γὰρ πρῶτον [ἐν] ἑαυτῷ, εἶτα καὶ εἰς ἄλλο, ἢ ἄλλο τι ἥκειν ἀπ’ αὐτοῦ ὁμοιούμενον αὐτῷ: οἷον καὶ πυρὶ ἐν αὑτῷ πρότερον ὄντι πυρὶ καὶ τὴν ἐνέργειαν ἔχοντι πυρός, οὕτω τὸ καὶ ἴχνος αὑτοῦ δυνηθῆναι ποιῆσαι ἐν ἄλλῳ. καὶ γὰρ αὖ καὶ ἔστιν ὁ μὲν νοῦς ἐν αὑτῷ ἐνέργεια, ἡ δὲ ψυχὴ τὸ μὲν ὅσον πρὸς νοῦν αὐτῆς οἷον εἴσω, τὸ δ’ ἔξω νοῦ πρὸς τὸ ἔξω. κατὰ θάτερα μὲν γὰρ ὡμοίωται ὅθεν ἥκει, κατὰ θάτερα δὲ καίτοι ἀνομοιωθεῖσα ὅμως ὡμοίωται καὶ ἐνταῦθα, εἴτε πράττοι, εἴτε ποιοῖ: καὶ γὰρ καὶ πράττουσα ὅμως θεωρεῖ καὶ ποιοῦσα εἴδη ποιεῖ, οἷον νοήσεις ἀπηρτισμένας, ὥστε πάντα εἶναι ἴχνη νοήσεως καὶ νοῦ κατὰ τὸ ἀρχέτυπον προιόντων καὶ μιμουμένων τῶν μὲν ἐγγὺς μᾶλλον, τῶν δὲ ἐσχάτων ἀμυδρὰν ἀποσωζόντων εἰκόνα.

5.3.8Peki nous akılla kavranır olanı ne gibi bir şey olarak görür, kendini ne gibi bir şey olarak görür? Akılla kavranır olanı, bedenlerin üzerindeki renk ya da şekil gibi bir şey olarak aramamak gerekir; çünkü bunlar var olmadan önce onlar vardır. Bunları yapan tohumlardaki logos da bunlarla aynı değildir; çünkü bunlar da tabiatça görünmezdir, onlar ise daha da çok. Onlarla onlara sahip olanlar aynı tabiattadır; tohumdaki logos ile bunlara sahip olan psykhē gibi. Ama psykhē sahip olduğu şeyleri görmez, çünkü onları kendisi doğurmamıştır; kendisi de, logos'lar da birer surettir. Geldiği yer ise apaçık olan, hakiki olan, ilk anlamda var olandır; bu yüzden hem kendine aittir hem kendisi içindir. Suret ise başka bir şeye ait olup başka bir şeyin içinde bulunmadıkça kalıcı bile değildir; çünkü suretin, başkasına ait olarak başkasında bulunması yaraşır, meğer ki asıl örneğine bağlı kalsın. Bu yüzden görmez de, çünkü yeterli ışığı yoktur; görse bile, başka bir şeyde yetkinleşmiş başka bir şeyi görür, kendini değil.

Orada ise bunların hiçbiri yoktur; görme ile görülen bir aradadır; görülen, görme ne ise odur; görme de görülen ne ise odur. Peki onun ne olduğunu kim söyleyecek? Gören; gören de nous'tur. Burada da göz ışık olduğu, daha doğrusu ışıkla birleştiği için ışığı görür; çünkü renkleri görür. Orada ise görme başka bir şey aracılığıyla değil, kendi aracılığıyla olur, çünkü dışarıda değildir. Demek ki bir ışıkla başka bir ışığı görür, başka bir aracı olmadan. Demek ki ışık başka bir ışığı görür; demek ki kendisi kendini görür.

Bu ışık psykhē'de parlayıp onu aydınlattı; yani onu düşünen bir şey yaptı; yani onu kendine, yukarıdaki ışığa benzetti. Psykhē'de meydana gelen ışık izi nasılsa, o ışığı da öyle, hatta daha güzel, daha büyük ve daha parlak olarak düşünürsen, nous'un ve akılla kavranır olanın tabiatına yaklaşırsın. Bu ışık parlayınca psykhē'ye daha parlak bir hayat da vermiştir; ama doğurucu bir hayat değil: Tam tersine psykhē'yi kendine döndürmüş, dağılmasına izin vermemiş, kendi içindeki parıltıyı sevmesini sağlamıştır. Hisseden bir hayat da değil; çünkü his dışarıya bakar ve dışarıdakini daha çok hisseder. O hakiki şeylerin ışığını alan ise görülebilir şeyleri adeta daha çok değil, daha az görür. Geriye, psykhē'nin düşünen bir hayat, nous'un hayatının bir izini edinmiş olduğu kalıyor; çünkü hakiki şeyler oradadır.

Nous'taki hayat ve etkinlik ise ilk ışıktır: ilk olarak kendine parlayan, kendine doğru bir parıltı; hem aydınlatan hem aydınlanan; gerçekten akılla kavranır olan; hem düşünen hem düşünülen; kendi kendisi tarafından görülen ve görmek için başka bir şeye muhtaç olmayan, görmek için kendine yeten; çünkü gördüğü kendisidir. Biz de onu yine onun aracılığıyla biliriz; öyle ki onun bilgisi bizde de onun aracılığıyla meydana gelir; yoksa onun hakkında konuşmayı nereden bulurduk? O öyle bir şeydir ki kendini daha açık kavrar, biz ise onu onun aracılığıyla kavrarız. Böyle akıl yürütmelerle psykhē'miz de ona doğru yukarı çıkar: Kendini onun sureti sayar; öyle ki kendi hayatı onun bir yansıması ve benzeridir; düşündüğünde de tanrıya ve nous'a benzer hâle gelir. Biri psykhē'ye, ilk olarak kendini bilen o yetkin ve bütün nous'un ne gibi bir şey olduğunu sorarsa, psykhē önce nous'un içine girmeli ya da etkinliğini nous'a bırakmalı, sonra hatırasını taşıdığı şeyleri kendinde taşıdığını göstermelidir. Öyle ki kendisi onun sureti olduğu için, onun aracılığıyla nous bir ölçüde görülebilsin; yani psykhē'nin nous'a daha tam olarak benzemiş olan yanı aracılığıyla, psykhē'nin nous'a benzeyebilen kısmı kadarıyla.

5.3.8

ποιὸν δέ τι ὁρᾷ τὸ νοητὸν ὁ νοῦς, καὶ ποιόν τι ἑαυτόν; ἢ τὸ μὲν νοητὸν οὐδὲ δεῖ ζητεῖν, οἷον τὸ ἐπὶ τοῖς σώμασι χρῶμα ἢ σχῆμα: πρὶν γὰρ ταῦτα εἶναι, ἔστιν ἐκεῖνα: καὶ ὁ λόγος δὲ ὁ ἐν τοῖς σπέρμασι τοῖς ταῦτα ποιοῦσιν οὐ ταὐτά: ἀόρατα γὰρ τῇ φύσει καὶ ταῦτα καὶ ἔτι μᾶλλον ἐκεῖνα, καὶ ἔστι φύσις ἡ αὐτὴ ἐκείνων καὶ τῶν ἐχόντων, οἷον ὁ λόγος ὁ ἐν τῷ σπέρματι καὶ ἡ ἔχουσα ψυχὴ ταῦτα. ἀλλ’ ἡ μὲν οὐχ ὁρᾷ ἃ ἔχει. οὐδὲ γὰρ αὐτὴ ἐγέννησεν, ἀλλ’ ἔστι καὶ αὕτη εἴδωλον καὶ οἱ λόγοι: ὅθεν δὲ ἦλθε, τὸ ἐναργὲς καὶ τὸ ἀληθινὸν καὶ τὸ πρώτως, ὅθεν καὶ ἑαυτοῦ ἐστι καὶ αὑτῷ: τοῦτο δέ, ἂν μὴ ἄλλου γένηται καὶ ἐν ἄλλῳ, οὐδὲ μένει: εἰκόνι γὰρ προσήκει ἑτέρου οὖσαν ἐν ἑτέρῳ γίγνεσθαι, εἰ μὴ εἴη ἐκείνου ἐξηρτημένη. διὸ οὐδὲ βλέπει, ἅτε δὴ φῶς ἱκανὸν οὐκ ἔχον, κἂν βλέπῃ δέ, τελειωθὲν ἐν ἄλλῳ ἄλλο καὶ οὐχ αὑτὸ βλέπει. ἀλλ’ οὖν τούτων ἐκεῖ οὐδέν, ἀλλ’ ὅρασις καὶ τὸ ὁρατὸν αὐτῇ ὁμοῦ καὶ τοιοῦτον τὸ ὁρατὸν οἷον ἡ ὅρασις, καὶ ἡ ὅρασις οἷον τὸ ὁρατόν. τίς οὖν αὐτὸ ἐρεῖ οἷόν ἐστιν; ὁ ἰδών: νοῦς δὲ ὁρᾷ. ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα ἡ ὄψις φῶς οὖσα, μᾶλλον δὲ ένωθεῖσα φωτί, φῶς ὁρᾷ: χρώματα γὰρ ὁρᾷ: ἐκεῖ δὲ οὐ δἰ ἑτέρου, ἀλλὰ δἰ αὑτῆς, ὅτι μηδὲ ἔξω. ἄλλῳ οὖν φωτὶ ἄλλο φῶς ὁρᾷ, οὐ δἰ ἄλλου. φῶς ἄρα φῶς ἄλλο ὁρᾷ: αὐτὸ ἄρα αὑτὸ ὁρᾷ. τὸ δὲ φῶς τοῦτο ἐν ψυχῇ μὲν ἐλλάμψαν ἐφώτισε: τοῦτο δ’ ἐστὶ νοερὰν ἐποίησε: τοῦτο δ’ ἐστὶν ὡμοίωσεν ἑαυτῷ τῷ ἄνω φωτί. οἷον οὖν ἐστι τὸ ἴχνος τὸ ἐγγενόμενον τοῦ φωτὸς ἐν ψυχῇ, τοιοῦτον καὶ ἔτι κάλλιον καὶ μεῖζον αὐτὸ νομίζων καὶ ἐναργέστερον ἐγγὺς ἂν γένοιο φύσεως νοῦ καὶ νοητοῦ. καὶ γὰρ αὖ καὶ ἐπιλαμφθὲν τοῦτο ζωὴν ἔδωκε τῇ ψυχῇ ἐναργεστέραν, ζωὴν δὲ οὐ γεννητικήν: τοὐναντίον γὰρ ἐπέστρεψε πρὸς ἑαυτὴν τὴν ψυχήν, καὶ σκίδνασθαι οὐκ εἴασεν, ἀλλ’ ἀγαπᾶν ἐποίησε τὴν ἐν αὐτῷ ἀγλαίαν: οὐ μὴν οὐδὲ αἰσθητικήν, αὕτη γὰρ ἔξω βλέπει καὶ οὗ μᾶλλον αἰσθάνεται: ὁ δ’ ἐκεῖνο τὸ φῶς τῶν ἀληθῶν λαβὼν οἷον βλέπει [οὐ] μᾶλλον τὰ ὁρατά, ἀλλὰ τοὐναντίον. λείπεται τοίνυν ζωὴν νοερὰν προσειληφέναι, ἴχνος νοῦ ζωῆς: ἐκεῖ γὰρ τὰ ἀληθῆ. ἡ δὲ ἐν τῷ νῷ ζωὴ καὶ ἐνέργεια, τὸ πρῶτον φῶς ἑαυτῷ λάμπον πρώτως καὶ πρὸς αὑτὸ λαμπηδών, λάμπον ὁμοῦ καὶ λαμπόμενον, τὸ ἀληθῶς νοητόν, καὶ νοοῦν καὶ νοούμενον, καὶ ἑαυτῷ ὁρώμενον καὶ οὐ δεόμενον ἄλλου, ἵνα ἴδῃ, αὑτῷ αὔταρκες πρὸς τὸ ἰδεῖν: καὶ γὰρ ὃ ὁρᾷ αὐτό ἐστι: γιγνωσκόμενον καὶ παῤ ἡμῶν αὐτῷ ἐκείνῳ, ὡς καὶ παῤ ἡμῶν τὴν γνῶσιν αὐτοῦ δἰ αὐτοῦ γίγνεσθαι: ἢ πόθεν ἂν ἔσχομεν λέγειν περὶ αὐτοῦ; τοιοῦτόν ἐστιν, οἷον σαφέστερον μὲν ἀντιλαμβάνεσθαι αὑτοῦ, ἡμᾶς δὲ δἰ αὐτοῦ: διὰ δὲ τῶν τοιούτων λογισμῶν ἀνάγεσθαι καὶ τὴν ψυχὴν ἡμῶν εἰς αὐτὸ εἰκόνα θεμένην ἑαυτὴν εἶναι ἐκείνου, ὡς τὴν αὐτῆς ζωὴν ἴνδαλμα καὶ ὁμοίωμα εἶναι ἐκείνου, καὶ ὅταν νοῇ, θεοειδῆ καὶ νοοειδῆ γίνεσθαι: καὶ ἐάν τις αὐτὴν ἀπαιτῇ, ὁποῖον ὁ νοῦς ἐκεῖνός ἐστιν ὁ τέλειος καὶ πᾶς, ὁ γιγνώσκων πρώτως ἑαυτόν, ἐν τῷ νῷ αὐτὴν πρῶτον γενομένην ἢ παραχωρήσασαν τῷ νῷ τὴν ἐνέργειαν, ὧν ἔσχε τὴν μνήμην ἐπ’ αὐτῇ, ταὐτὰ δὴ ἔχουσαν δεικνύναι ἑαυτήν, ὡς δἰ αὐτῆς εἰκόνος οὔσης ὁρᾶν δύνασθαι ἀμηγέπη ἐκεῖνον, διὰ τῆς ἐκείνῳ πρὸς τὸ ἀκριβέστερον ὡμοιωμένης, ὅσον ψυχῆς μέρος εἰς ὁμοιότητα νῷ δύναται ἐλθεῖν.

5.3.9Görünüşe göre, nous'un ne olduğunu bilmek isteyen psykhē'yi ve psykhē'nin en ilahî yanını incelemelidir. Bu belki şöyle de olabilir: Önce insandan, yani elbette kendinden bedeni çıkar, sonra onu biçimlendiren psykhē'yi, hissi de iyice, arzuları, öfkeleri ve bunlar gibi öteki boş şeyleri de çıkar, çünkü bunlar büsbütün ölümlü olana eğilir. Geriye kalan yan, nous'un sureti dediğimiz, onun ışığından bir şey koruyan yandır; tıpkı güneşin, büyüklüğünün oluşturduğu küreden sonra, onun çevresinde ondan parlayan ışık gibi. Gerçi kimse güneşin ışığının kendi başına güneşin çevresinde bulunduğunu, ondan çıkıp çevresinde kaldığını, her ışığın daima kendinden öncekinden çıkıp bize ve yeryüzüne ulaşıncaya kadar ilerlediğini kabul etmez; güneşin çevresindeki bütün ışığı da başka bir şeyin içine koyar ki güneşten sonraki aralığı bedenden boş saymasın. Psykhē ise nous'tan, onun çevresinde bir ışık olarak meydana gelmiştir; ona bağlıdır; başka bir şeyin içinde değil, onun çevresindedir; bir mekânı da yoktur, çünkü nous'un da yoktur. Bu yüzden güneşin ışığı havadadır, psykhē ise saftır; öyle ki kendi başına, hem kendisi hem de böyle başka bir psykhē tarafından görülebilir.

Psykhē, nous'un nasıl bir şey olduğu hakkında kendinden hareketle inceleyerek akıl yürütmek zorundadır; nous ise kendisi hakkında akıl yürütmeden kendini bilir. Çünkü o daima kendi yanındadır; biz ise ancak ona yöneldiğimizde onun yanındayız. Bizim hayatımız bölünmüştür, birçok hayatımız vardır; onun ise başka bir hayata ya da başka hayatlara ihtiyacı yoktur; verdiği hayatları başkalarına verir, kendine değil. Çünkü daha aşağı olanlara ihtiyacı yoktur; her şeye sahipken kendine daha azını vermez; ilk şeylere sahipken onların izlerini de vermez; daha doğrusu onlara sahip değildir, onların kendisidir. Eğer biri saf olarak düşünen ilk psykhē'yi kavrayamıyorsa, kanaatte bulunan psykhē'yi alsın ve ondan yukarı çıksın. Bunu da yapamıyorsa, eidos'ları daha geniş ve kaba bir biçimde getiren hissi alsın; hissi kendi başına, gücünün yettikleriyle birlikte ve artık eidos'ların içinde bulunan bir şey olarak. İsteyen aşağı inip doğuran psykhē'ye ve onun yaptığı şeylere kadar gitsin; sonra oradan, en son eidos'lardan ters yönde, öbür uçtaki eidos'lara, daha doğrusu ilk eidos'lara doğru yukarı çıksın.

5.3.9

ψυχὴν οὖν, ὡς ἔοικε, καὶ τὸ ψυχῆς θειότατον κατιδεῖν δεῖ τὸν μέλλοντα νοῦν εἴσεσθαι ὅ τι ἐστί. γένοιτο δ’ ἂν τοῦτο ἴσως καὶ ταύτῃ, εἰ ἀφέλοις πρῶτον τὸ σῶμα ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου καὶ δηλονότι σαυτοῦ, εἶτα καὶ τὴν πλάττουσαν τοῦτο ψυχήν, καὶ τὴν αἴσθησιν δὲ εὖ μάλα, ἐπιθυμίας δὲ καὶ θυμοὺς καὶ τὰς ἄλλας τὰς τοιαύτας φλυαρίας, ὡς πρὸς τὸ θνητὸν νευούσας καὶ πάνυ. τὸ δὴ λοιπὸν αὐτῆς τοῦτό ἐστιν, ὃ εἰκόνα ἔφαμεν νοῦ σώζουσάν τι φῶς ἐκείνου, οἷον ἡλίου μετὰ τὴν τοῦ μεγέθους σφαῖραν τὸ περὶ αὐτὴν ἐξ αὐτῆς λάμπον. ἡλίου μὲν οὖν τὸ φῶς οὐκ ἄν τις συγχωρήσειεν ἐφ̓ ἑαυτοῦ περὶ αὐτὸν εἶναι, ἐξ αὐτοῦ ὡρμημένον καὶ περὶ αὐτὸν μεῖναν, ἄλλο δὲ ἐξ ἄλλου ἀεὶ προιὸν τοῦ πρὸ αὐτοῦ, ἕως ἂν εἰς ἡμᾶς καὶ ἐπὶ γῆν ἥκῃ: ἀλλὰ πᾶν καὶ τὸ περὶ αὐτὸν θήσεται ἐν ἄλλῳ, ἵνα μὴ διάστημα διδῷ κενὸν τὸ μετὰ τὸν ἥλιον σώματος. ἡ δὲ ψυχὴ ἐκ νοῦ φῶς τι περὶ αὐτὸν γενομένη ἐξήρτηταί τε αὐτοῦ καὶ οὔτε ἐν ἄλλῳ, ἀλλὰ περὶ ἐκεῖνον, οὔτε τόπος αὐτῇ: οὐδὲ γὰρ ἐκείνῳ. ὅθεν τὸ μὲν τοῦ ἡλίου φῶς ἐν ἀέρι, αὐτὴ δὲ καθαρά, ὥστε καὶ ἐφ̓ ἑαυτῆς ὁρᾶσθαι ὑπό τε αὑτῆς καὶ ἄλλης τοιαύτης. καὶ αὐτῇ μὲν περὶ νοῦ συλλογιστέα οἷος ἀφ̓ ἑαυτῆς σκοπουμένῃ, νοῦς δὲ αὐτὸς αὑτὸν οὐ συλλογιζόμενος περὶ αὑτοῦ: πάρεστι γὰρ ἀεὶ αὑτῷ, ἡμεῖς δέ, ὅταν εἰς αὐτόν: μεμέρισται γὰρ ἡμῖν ἡ ζωὴ καὶ πολλαὶ ζωαί, ἐκεῖνος δὲ οὐδὲν δεῖται ἄλλης ζωῆς ἢ ἄλλων, ἀλλ’ ἃς παρέχει ἄλλοις παρέχει, οὐχ ἑαυτῷ: οὐδὲ γὰρ δεῖται τῶν χειρόνων, οὐδὲ αὑτῷ παρέχει τὸ ἔλαττον ἔχων τὸ πᾶν, οὐδὲ τὰ ἴχνη ἔχων τὰ πρῶτα, μᾶλλον δὲ οὐκ ἔχων, ἀλλ’ αὐτὸς ὢν ταῦτα. εἰ δέ τις ἀδυνατεῖ τὴν πρώτην ἔχειν [τὴν] καθαρῶς νοοῦσαν, δοξαστικὴν λαβέτω, εἶτα ἀπὸ ταύτης ἀναβαινέτω. εἰ δὲ μηδὲ τοῦτο, αἴσθησιν ἐμπλατύτερα τὰ εἴδη κομιζομένην, αἴσθησιν δὲ καὶ ἐφ̓ ἑαυτῆς μεθ̓ ὧν δύναται καὶ ἤδη ἐν τοῖς εἴδεσιν οὖσαν. εἰ δὲ βούλεταί τις, καταβαίνων καὶ ἐπὶ τὴν γεννῶσαν ἴτω μέχρι καὶ ὧν ποιεῖ: εἶτα ἐντεῦθεν ἀναβαινέτω ἀπὸ τῶν ἐσχάτων εἰδῶν εἰς τὰ ἔσχατα ἀνάπαλιν εἴδη, μᾶλλον δὲ εἰς τὰ πρῶτα.

5.3.10Bunlar böyledir. Eğer yalnızca yapılmış şeyler olsaydı, onlar en sondaki şeyler olmazdı. Orada ise yapanlar ilktir; ilk olmaları da bundandır. Demek ki yapanın da aynı anda bulunması ve ikisinin bir olması gerekir; yoksa yine başka bir şeye ihtiyaç olacaktır. Peki, bunun da ötesinde yine bir şeye ihtiyaç olmayacak mı? Nous işte yapan ile yapılanın bir olduğu şeydir. Peki ötedeki neden kendini görmez? O hiçbir görmeye muhtaç değildir. Ama bunu sonraya bırakalım; şimdi yeniden söyleyelim, çünkü inceleme sıradan bir şey hakkında değildir.

Şunu yeniden söylemeliyiz: Bu nous kendini görmeye muhtaçtır, daha doğrusu kendini görme özelliğine sahiptir; önce çok olduğu için, sonra da başka bir şeye ait olduğu için. Zorunlu olarak görendir, o başka şeyi görendir ve ousia'sı görmedir. Çünkü görme, başka bir şey var olduğu sürece olmalıdır; o olmazsa görme boşunadır. Demek ki görme olsun diye birden fazla şey olmalı, görme görülenle birlikte ortaya çıkmalı ve onun gördüğü şey her bakımdan bir değil, bir çokluk olmalıdır. Çünkü her bakımdan bir olanın etkinliğini yöneltebileceği bir şey yoktur; tamamen yalnız ve tenha olarak durup kalacaktır. Çünkü etkinlikte bulunduğu ölçüde, bir şey başka, öbür şey başkadır. Bir şey başka, öbürü başka olmasaydı, ne yapacaktı, nereye ilerleyecekti? Bu yüzden etkinlikte bulunan ya başka bir şeyle ilgili olarak etkinlikte bulunmalı ya da kendi içinde etkinlikte bulunacaksa kendisi çok olmalıdır. Başka bir şeye doğru ilerlemeyecekse duracaktır; tamamen durduğunda da düşünmeyecektir. Demek ki düşünen, düşündüğü zaman iki şeyin içinde olmalıdır: ya biri dışarıda olmalı ya da ikisi aynı şeyin içinde. Düşünme daima başkalık içinde, zorunlu olarak da aynılık içinde olmalıdır. Asıl anlamda düşünülen şeyler de nous'a göre hem aynı hem başka olmalıdır. Ayrıca düşünülen şeylerin her biri de bu aynılığı ve başkalığı birlikte taşır; yoksa içinde bir başka ve yine bir başka şey bulunmayan neyi düşünecek? Her biri bir logos ise, çok şeydir.

Demek ki nous kendini, çeşitli bir göz ya da çeşitli renklerin gözü olarak tanır. Bir ve parçasız bir şeye yönelseydi, söyleyecek söz bulamazdı; onun hakkında ne söyleyebilir, ne anlayabilirdi ki? Her bakımdan parçasız olan kendini söylemek zorunda kalsaydı, önce ne olmadığını söylemesi gerekirdi; öyle ki bir olabilmek için yine çok olurdu. Sonra "Ben şuyum" dediğinde, "şu" derken kendinden başka bir şey söylüyorsa yalan söyleyecektir; kendine ait bir arazı söylüyorsa, çok şey söyleyecektir; ya da "ben benim", "ben ben" diyecektir. Peki ya yalnızca iki şey olsa ve "ben ve bu" dese? O zaman zorunlu olarak artık çoktur: Hem birbirinden başka oldukları, hem de nasıl başka oldukları vardır; artık sayı ve daha birçok şey vardır. Demek ki düşünen bir başka ve yine bir başka şeyi kavramalıdır; düşünülen de kavrandığına göre çeşitli olmalıdır. Yoksa onun düşünülmesi olmaz; yalnızca dile gelmez ve düşünülemez bir dokunuş, adeta bir temas olur; nous henüz meydana gelmemişken, dokunan düşünmezken olan bir ön düşünme olur.

Düşünen de kendisi basit kalmamalıdır, özellikle kendini düşündüğü ölçüde; çünkü kendini ikiye bölecektir, anlayışı yalnızca sessizlik olsa bile. Öte yandan o basit olan kendiyle adeta uğraşıp durmaya ihtiyaç duymayacaktır; düşünerek ne öğrenecek ki? Çünkü ne ise o, düşünmeden önce kendinde bulunur. Bilgi de bir tür özlemdir ve adeta arayanın bulmasıdır. Demek ki her bakımdan farksız olan kendinde kalır ve kendisi hakkında hiçbir şey aramaz; kendini açıp yayan ise çok olacaktır.

5.3.10

ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ. εἰ δὲ τὰ ποιηθέντα μόνον, οὐκ ἂν ἦν ἔσχατα: ἐκεῖ δὲ πρῶτα τὰ ποιοῦντα, ὅθεν καὶ πρῶτα. δεῖ οὖν ἅμα καὶ τὸ ποιοῦν εἶναι καὶ ἓν ἄμφω: εἰ δὲ μή, δεήσει πάλιν ἄλλου. τί οὖν; οὐ δεήσει πάλιν [ἄλλου] ἐπέκεινα τούτου; ἢ ὁ μὲν νοῦς τοῦτο. τί οὖν οὐχ ὁρᾷ ἑαυτόν; ἢ οὗτος οὐδὲν δεῖται ὁράσεως. ἀλλὰ τοῦτο εἰς ὕστερον: νῦν δὲ πάλιν λέγωμεν: οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἐπιτυχόντος ἡ σκέψις. λεκτέον δὴ πάλιν τοῦτον τὸν νοῦν δεηθῆναι τοῦ ὁρᾶν ἑαυτόν, μᾶλλον δὲ ἔχειν τὸ ὁρᾶν ἑαυτόν, πρῶτον μὲν τῷ πολὺν εἶναι, εἶτα καὶ τῷ ἑτέρου εἶναι, καὶ ἐξ ἀνάγκης ὁρατικὸν εἶναι, καὶ ὁρατικὸν ἐκείνου, καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ ὅρασιν εἶναι: καὶ γὰρ ὄντος τινὸς ἄλλου ὅρασιν δεῖ εἶναι, μὴ δὲ ὄντος μάτην ἐστί. δεῖ τοίνυν πλείω ἑνὸς εἶναι, ἵνα ὅρασις ᾖ, καὶ συνεκπίπτειν τὴν ὅρασιν τῷ ὁρατῷ, καὶ τὸ ὁρώμενον τὸ ὑπ’ αὐτοῦ πλῆθος εἶναι, [οὐδὲ] ἓν πάντη: οὐδὲ γὰρ ἔχει τὸ ἓν πάντη εἰς τί ἐνεργήσει, ἀλλὰ μόνον καὶ ἔρημον ὂν πάντη στήσεται: ᾗ γὰρ ἐνεργεῖ, ἄλλο καὶ ἄλλο. εἰ δὲ μὴ εἴη ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο, τί καὶ ποιήσει; ἢ ποῦ προβήσεται; διὸ δεῖ τὸ ἐνεργοῦν ἢ περὶ ἄλλο ἐνεργεῖν, ἢ αὐτὸ πολύ τι εἶναι, εἰ μέλλοι ἐνεργεῖν ἐν αὑτῷ. εἰ δὲ μή τι προελεύσεται ἐπ’ ἄλλο, στήσεται: ὅταν δὲ πᾶσαν στάσιν, οὐ νοήσει. δεῖ τοίνυν τὸ νοοῦν, ὅταν νοῇ, ἐν δυσὶν εἶναι, καὶ ἢ ἔξω θάτερον ἢ ἐν τῷ αὐτῷ ἄμφω καὶ ἀεὶ ἐν ἑτερότητι τὴν νόησιν εἶναι, καὶ ἐν ταυτότητι δὲ ἐξ ἀνάγκης: καὶ εἶναι τὰ κυρίως νοούμενα πρὸς τὸν νοῦν καὶ τὰ αὐτὰ καὶ ἕτερα. καὶ πάλιν αὖ ἕκαστον τῶν νοουμένων συνεκφέρει τὴν ταυτότητα ταύτην καὶ τὴν ἑτερότητα: ἢ τί νοήσει, ὃ μὴ ἔχει ἄλλο καὶ ἄλλο; καὶ γὰρ εἰ ἕκαστον λόγος, πολλά ἐστι. καταμανθάνει τοίνυν ἑαυτὸ τῷ, ποικίλον ὀφθαλμὸν εἶναι ἢ ποικίλων χρωμάτων. εἰ γὰρ ἑνὶ καὶ ἀμερεῖ προσβάλλοι, ἠλογώθη: τί γὰρ ἂν ἔχοι περὶ αὐτοῦ εἰπεῖν, ἢ τί συνεῖναι; καὶ γὰρ εἰ τὸ ἀμερὲς πάντη εἰπεῖν αὑτὸ δέοι, δεῖ πρότερον λέγειν ἃ μή ἐστιν: ὥστε καὶ οὕτως πολλὰ ἂν εἶναι, ἵνα ἓν εἴη. εἶθ̓ ὅταν λέγῃ ʽεἰμὶ τόδἐ, τὸ τόδε εἰ μὲν ἕτερόν τι αὑτοῦ ἐρεῖ, ψεύσεται: εἰ δὲ συμβεβηκὸς αὑτῷ, πολλὰ ἐρεῖ ἢ τοῦτο ἐρεῖ ʽεἰμὶ εἰμἴ καὶ ʽἐγὼ ἐγὤ. τί οὖν, εἰ δύο μόνα εἴη καὶ λέγοι ʽἐγὼ καὶ τοῦτὀ; ἢ ἀνάγκη πόλλ’ ἤδη εἶναι: καὶ γὰρ ὡς ἕτερα καὶ ὅπῃ ἕτερα καὶ ἀριθμὸς ἤδη καὶ πολλὰ ἄλλα. δεῖ τοίνυν τὸ νοοῦν ἕτερον καὶ ἕτερον λαβεῖν καὶ τὸ νοούμενον κατανοούμενον ὂν ποικίλον εἶναι: ἢ οὐκ ἔσται νόησις αὐτοῦ, ἀλλὰ θίξις καὶ οἷον ἐπαφὴ μόνον ἄρρητος καὶ ἀνόητος, προνοοῦσα οὔπω νοῦ γεγονότος καὶ τοῦ θιγγάνοντος οὐ νοοῦντος. δεῖ δὲ τὸ νοοῦν μηδὲ αὐτὸ μένειν ἁπλοῦν, καὶ μάλιστα ὅσῳ ἂν αὑτὸ νοῇ. διχάσει γὰρ αὐτὸ ἑαυτό, κἂν σύνεσιν δῷ τὴν σιωπήν. εἶτα οὐδὲ δεήσεται οἷον πολυπραγμονεῖν ἑαυτό: τί γὰρ καὶ μαθήσεται νοῆσαν; πρὸ γὰρ νοῦ νοῆσαι ὑπάρχει ὅπερ ἐστὶν ἑαυτῷ. καὶ γὰρ αὖ πόθος τις καὶ ἡ γνῶσίς ἐστι καὶ οἷον ζητήσαντος εὕρεσις. τὸ τοίνυν ἀδιάφορον πάντη αὐτὸ πρὸς αὑτὸ μένει, καὶ οὐδὲν ζητεῖ περὶ αὑτοῦ, ὃ δ’ ἐξελίττει ἑαυτό, καὶ πολλὰ ἂν εἴη.

5.3.11Bu yüzden bu nous da ötedekini düşünmek istediğinde çok olur. Onu düşünür; ama ona basit bir şey olarak yönelmek istediği hâlde, içinde çoğalan başka bir şeyi daima alarak dışarı çıkar. Öyle ki ona nous olarak değil, henüz görmemiş bir görme olarak atılmış, ama kendisinin çoğalttığı şeye sahip olarak dışarı çıkmıştır. Böylece içinde belirsiz bir hayal taşıyarak bir şeyi arzulamış, ama başka bir şeyi alıp onu kendi içinde çok kılarak çıkmıştır. Çünkü gördüğü şeyin bir izine sahiptir; yoksa onun kendi içinde meydana gelmesine izin vermiş olmazdı. Bu iz de birden çok hâline gelmiştir; böylece onu tanıyarak görmüş ve o zaman gören bir görme olmuştur. Bu da artık nous'tur: sahip olduğunda ve nous olarak sahip olduğunda. Bundan önce yalnızca bir yöneliş, iz almamış bir görmeydi. Demek ki bu nous ona yöneldi, onu kavrayınca nous oldu; onu daima içine yerleştirerek, düşündüğü anda hem nous hem ousia hem düşünme oldu. Çünkü bundan önce, düşünülene sahip olmadığı için düşünme değildi; henüz düşünmediği için nous da değildi.

Bunlardan önce gelen ise bunların ilkesidir, ama onların içinde bulunan bir ilke olarak değil. Çünkü bir şeyin kendisinden çıktığı şey onun içinde bulunmaz; içinde bulunanlar, onun kendilerinden oluştuğu şeylerdir. Her şeyin kendisinden çıktığı şey, onların her biri değildir; hepsinden başkadır. Demek ki her şeyden biri değil, her şeyden öncedir; dolayısıyla nous'tan da öncedir; çünkü her şey nous'un içindedir, bu bakımdan da nous'tan öncedir. Ondan sonra gelenler her şeyin mertebesini tutuyorsa, bu bakımdan da her şeyden öncedir. Önünde bulunduğu şeylerden biri olmamalıdır; ona nous da demeyeceksin. Eğer "iyi" kelimesi her şeyden birini belirtiyorsa, ona iyi de demeyeceksin; "bu da değil." Ama her şeyden önceki şeyi belirtiyorsa, böyle adlandırılsın. Nous çok olduğu için, onun düşünmesi de, kendisinden gelse bile, adeta sonradan araya giren bir şey olarak onu çoğalttığı için, tamamen basit olanın ve her şeyden ilk olanın nous'un ötesinde olması gerekir. Çünkü düşünecekse, nous'un ötesinde değil, nous olacaktır; nous olacaksa da kendisi de çokluk olacaktır.

5.3.11

διὸ καὶ ὁ νοῦς οὗτος πολύς, ὅταν τὸ ἐπέκεινα ἐθέλῃ νοεῖν. νοεῖ μὲν οὖν αὐτὸ ἐκεῖνο, ἀλλ’ ἐπιβάλλειν θέλων ὡς ἁπλῷ ἔξεισιν ἄλλο ἀεὶ λαμβάνων ἐν αὑτῷ πληθυνόμενον: ὥστε ὥρμησε μὲν ἐπ’ αὐτὸ οὐχ ὡς νοῦς, ἀλλ’ ὡς ὄψις οὔπω ἰδοῦσα, ἐξῆλθε δὲ ἔχουσα ὅπερ αὐτὴ ἐπλήθυνεν: ὥστε ἄλλου μὲν ἐπεθύμησεν ἀορίστως ἔχουσα ἐπ’ αὐτῇ φάντασμά τι, ἐξῆλθε δὲ ἄλλο λαβοῦσα ἐν αὑτῇ αὐτὸ πολὺ ποιήσασα. καὶ γὰρ αὖ ἔχει τύπον τοῦ ὁράματος, ἢ οὐ παρεδέξατο ἐν αὑτῇ γενέσθαι: οὗτος δὲ πολὺς ἐξ ἑνὸς ἐγένετο, καὶ οὕτως γνοὺς εἶδεν αὐτό, καὶ τότε ἐγένετο ἰδοῦσα ὄψις. τοῦτο δὲ ἤδη νοῦς, ὅτε ἔχει καὶ ὡς νοῦς ἔχει: πρὸ δὲ τούτου ἔφεσις μόνον καὶ ἀτύπωτος ὄψις. οὗτος οὖν ὁ νοῦς ἐπέβαλε μὲν ἐκείνῳ, λαβὼν δὲ ἐγένετο νοῦς, ἀεὶ δὲ ἐνδιαθέμενος καὶ γενόμενος καὶ νοῦς καὶ οὐσία καὶ νόησις, ὅτε ἐνόησε: πρὸ γὰρ τούτου οὐ νόησις ἦν τὸ νοητὸν οὐκ ἔχων, οὐδὲ νοῦς οὔπω νοήσας. τὸ δὲ πρὸ τούτων ἡ ἀρχὴ τούτων, οὐχ ὡς ἐνυπάρχουσα: τὰ γὰρ ἀφ̓ οὗ οὐκ ἐνυπάρχει, ἀλλ’ ἐξ ὧν: ἀφ̓ οὗ δὲ ἕκαστον, οὐχ ἕκαστον, ἀλλ’ ἕτερον ἁπάντων. οὐ τοίνυν ἕν τι τῶν πάντων, ἀλλὰ πρὸ πάντων, ὥστε καὶ πρὸ νοῦ: καὶ γὰρ αὖ νοῦ ἐντὸς τὰ πάντα: ὥστε καὶ ταύτῃ πρὸ νοῦ, καὶ εἰ τὰ μετ’ αὐτὸν δὲ τὴν τάξιν ἔχοι τὴν τῶν πάντων, καὶ ταύτῃ πρὸ πάντων. οὐ δεῖ δή, πρὸ ὧν ἐστι, τούτων ἕν τι εἶναι, οὐδὲ νοῦν αὐτὸν προσερεῖς: οὐδὲ τἀγαθὸν οὖν, εἰ σημαίνοι ἕν τι τῶν πάντων τἀγαθόν, ʽοὐδὲ τοῦτὀ: εἰ δὲ τὸ πρὸ πάντων, ἔστω οὕτως ὠνομασμένον. εἰ οὖν νοῦς, ὅτι πολύς ἐστι, καὶ τὸ νοεῖν αὐτὸν οἷον παρεμπεσόν, κἂν ἐξ αὐτοῦ ᾖ, πληθύνει, δεῖ τὸ πάντη ἁπλοῦν καὶ πρῶτον ἁπάντων ἐπέκεινα νοῦ εἶναι. καὶ γὰρ εἰ νοήσει, οὐκ ἐπέκεινα νοῦ, ἀλλὰ νοῦς ἔσται: ἀλλὰ εἰ νοῦς ἔσται, καὶ αὐτὸ πλῆθος ἔσται.

5.3.12Ama tek bir ousia olduğu sürece böyle bir çokluk olmasına ne engel var? Çokluk bir bileşimden gelmez; onun etkinlikleridir çokluk olan. Ama onun etkinlikleri ousia değilse, o da kuvveden fiile geçiyorsa, çokluk değildir, ama etkinlikte bulunmadan önce ousia'sı bakımından yetkin değildir. Ousia'sı etkinlikse, etkinliği de çokluksa, ousia'sı çokluk kadar olacaktır. Bunu, kendini düşünmeyi de verdiğimiz nous'a kabul ediyoruz, ama her şeyin ilkesine artık kabul etmiyoruz. Çoktan önce, çoğun da kendisinden çıktığı Bir bulunmalıdır; çünkü her sayıda bir ilktir. Ama derler ki sayı için durum böyledir, çünkü sonraki sayılar bileşimdir; var olanlarda ise, burada da çokluğun kendisinden çıktığı bir Bir'in bulunması neden zorunlu olsun? Çünkü yoksa çoklar birbirinden kopuk olur, her biri başka bir yerden bileşime rastgele gelir.

Ama etkinliklerin basit olan tek bir şeyden, nous'tan çıktığını söyleyecekler. O zaman etkinliklerden önce basit bir şey kabul etmiş olurlar; sonra da etkinlikleri daima kalan şeyler, yani hipostazlar olarak kabul edecekler. Hipostazlar olunca da, çıktıkları şeyden başka olacaklar: O basit kalacak, ondan çıkan ise kendi başına bir çokluk olacak ve ona bağlı kalacaktır. Eğer bu etkinlikler o bir biçimde etkinlikte bulunduğu için var olmuşsa, orada da çokluk olacaktır. Ama ikinciyi yapan ilk etkinlikler bunlarsa, bunlar da, bu etkinliklerden önce olan şeyin kendi başına kalmasını sağlayarak, etkinliklerini kendilerinden oluşan ikinciye bırakmışlardır. Çünkü o bir şeydir, ondan çıkan etkinlikler başka bir şeydir; zira bunlar onun etkinlikte bulunmasıyla çıkmamıştır. Öyle olmasaydı, ilk etkinlik nous olmazdı. Çünkü o, nous'un meydana gelmesini adeta hevesle istemiş, sonra da kendisi ile doğan nous arasına bu heves girerek nous doğmuş değildir. Hiç hevesle istemiş de değildir; çünkü o zaman yetkin olmazdı, heves de neyi isteyeceğini bilmezdi. Bir şeyin bir kısmına sahip olup bir kısmına sahip olmamış da değildir; çünkü uzanacağı bir şey yoktu. Açıktır ki ondan sonra bir şey var olduysa, o kendi hâlinde kalırken var olmuştur. Demek ki başka bir şeyin var olması için onun her bakımdan kendi içinde dinginlik içinde olması gerekir; yoksa hareket etmeden önce hareket edecek, düşünmeden önce düşünecek ya da ilk etkinliği yalnızca bir atılım olduğu için yetkin olmayacaktır. Peki rastladığı neye atılacaktır?

Akla uygun olarak, ondan çıkan etkinliği, güneşten çıkan ışık gibi adeta ondan akıp gelen bir etkinlik olarak kabul edelim. Bütün akılla kavranır tabiatı da bir ışık olarak kabul edelim; onu ise akılla kavranır olanın tepesinde durup onun üzerinde kral olarak hüküm süren ve ondan ortaya çıkanı kendinden dışarı itmeyen bir şey olarak. Ya da ışıktan önce başka bir ışık koyalım; bu ışık daima yerinde kalarak akılla kavranır olanı aydınlatır. Çünkü ondan çıkan ondan kesilip ayrılmış değildir, onunla aynı da değildir; ousia olmayacak kadar aşağı da değildir, kör de değildir: Görür, kendini bilir ve ilk bilen odur. O ise nous'un ötesinde olduğu gibi bilginin de ötesindedir; hiçbir şeye muhtaç olmadığı gibi bilmeye de muhtaç değildir; bilme ikinci tabiattadır. Çünkü bilme de bir türlü birdir; o ise "bir şey" olmaksızın birdir. Çünkü "bir şey" olarak bir olsaydı, kendinde bir olmazdı; kendinde bir olan, "bir şey" olmaktan öncedir.

5.3.12

καὶ τί κωλύει οὕτω πλῆθος εἶναι, ἕως ἐστὶν οὐσία μία; τὸ γὰρ πλῆθος οὐ συνθέσει, ἀλλ’ αἱ ἐνέργειαι αὐτοῦ τὸ πλῆθος. ἀλλ’ εἰ μὲν αἱ ἐνέργειαι αὐτοῦ μὴ οὐσίαι, ἀλλ’ ἐκ δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν ἔρχεται, οὐ πλῆθος μέν, ἀτελὲς δὲ πρὶν ἐνεργῆσαι τῇ οὐσίᾳ. εἰ δὲ ἡ οὐσία αὐτοῦ ἐνέργεια, ἡ δὲ ἐνέργεια αὐτοῦ τὸ πλῆθος, τοσαύτη ἔσται ἡ οὐσία αὐτοῦ, ὅσον τὸ πλῆθος. τοῦτο δὲ τῷ μὲν νῷ συγχωροῦμεν, ᾧ καὶ τὸ νοεῖν ἑαυτὸ ἀπεδίδομεν, τῇ δὲ ἀρχῇ πάντων οὐκέτι. δεῖ δὲ πρὸ τοῦ πολλοῦ τὸ ἓν εἶναι, ἀφ̓ οὗ καὶ τὸ πολύ: ἐπ’ ἀριθμοῦ γὰρ παντὸς τὸ ἓν πρῶτον. ἀλλ’ ἐπ’ ἀριθμοῦ μὲν οὕτως φασί: σύνθεσις γὰρ τὰ ἑξῆς: ἐπὶ δὲ τῶν ὄντων τίς ἀνάγκη ἤδη καὶ ἐνταῦθα ἕν τι εἶναι, ἀφ̓ οὗ τὰ πολλά; ἢ διεσπασμένα ἔσται ἀπ’ ἀλλήλων τὰ πολλά, ἄλλο ἄλλοθεν ἐπὶ τὴν σύνθεσιν κατὰ τύχην ἰόν. ἀλλ’ ἐξ ἑνὸς τοῦ νοῦ ἁπλοῦ ὄντος φήσουσι τὰς ἐνεργείας προελθεῖν. ἤδη μὲν [οὖν] τι ἁπλοῦν τὸ πρὸ τῶν ἐνεργειῶν τίθενται: εἶτα τὰς ἐνεργείας μενούσας ἀεὶ καὶ ὑποστάσεις θήσονται: ὑποστάσεις δὲ οὖσαι ἕτεραι ἐκείνου, ἀφ̓ οὗ εἰσιν, ἔσονται, μένοντος μὲν ἐκείνου ἁπλοῦ, τοῦ δὲ ἐξ αὐτοῦ ἐφ̓ ἑαυτοῦ πλήθους ὄντος καὶ ἐξηρτημένου ἀπ’ ἐκείνου. εἰ μὲν γὰρ ἐκείνου ποθὲν ἐνεργήσαντος αὗται ὑπέστησαν, κἀκεῖ πλῆθος ἔσται: εἰ δ’ αὗταί εἰσιν αἱ πρῶται ἐνέργειαι τὸ δεύτερον ποιήσασαι, ποιήσασαι δὲ ἐκεῖνο πρὸ τούτων τῶν ἐνεργειῶν ὂν ἐφ̓ ἑαυτοῦ μένειν, τῷ δευτέρῳ τῷ ἐκ τῶν ἐνεργειῶν συστάντι τὰς ἐνεργείας παρεχώρησαν: ἄλλο γὰρ αὐτό, ἄλλο αἱ ἐνέργειαι αἱ ἀπ’ αὐτοῦ, ὅτι μὴ αὐτοῦ ἐνεργήσαντος. εἰ δὲ μή, οὐκ ἔσται ἡ πρώτη ἐνέργεια ὁ νοῦς: οὐ γὰρ οἷον προυθυμήθη νοῦν γενέσθαι, εἶτα ἐγένετο νοῦς τῆς προθυμίας μεταξὺ αὐτοῦ τε καὶ τοῦ γεννηθέντος νοῦ γενομένης: οὐδ’ αὖ ὅλως προυθυμήθη, οὕτω τε γὰρ [ἂν] ἦν ἀτελής, καὶ ἡ προθυμία οὐκ εἶχεν ὅ τι προθυμηθῇ: οὐδ’ αὖ τὸ μὲν εἶχε τοῦ πράγματος, τὸ δὲ οὐκ εἶχεν: οὐδὲ γὰρ ἦν τι, πρὸς ὃ ἡ ἔκτασις. ἀλλὰ δῆλον, ὅτι, εἴ τι ὑπέστη μετ’ αὐτό, μένοντος ἐκείνου ἐν τῷ αὑτοῦ ἤθει ὑπέστη. δεῖ οὖν, ἵνα τι ἄλλο ὑποστῇ, ἡσυχίαν ἄγειν ἐφ̓ ἑαυτοῦ πανταχοῦ ἐκεῖνο: εἰ δὲ μή, ἢ πρὸ τοῦ κινηθῆναι κινήσεται, καὶ πρὸ τοῦ νοῆσαι νοήσει, [ἢ] ἡ πρώτη ἐνέργεια αὐτοῦ ἀτελὴς ἔσται ὁρμὴ μόνον οὖσα. ἐπὶ τί οὖν ὧδε τυχοῦσά του ἐφορμᾷ; ἢ κατὰ λόγον θησόμεθα τὴν μὲν ἀπ’ αὐτοῦ οἷον ῥυεῖσαν ἐνέργειαν ὡς ἀπὸ ἡλίου [φῶς]. φῶς τι οὖν θησόμεθα καὶ πᾶσαν τὴν νοητὴν φύσιν, αὐτὸν δὲ ἐπ’ ἄκρῳ τῷ νοητῷ ἑστηκότα βασιλεύειν ἐπ’ αὐτοῦ οὐκ ἐξώσαντα ἀπ’ αὐτοῦ τὸ ἐκφανέν. ἢ ἄλλο φῶς πρὸ φωτὸς ποιήσομεν, ἐπιλάμπειν δὲ ἀεὶ μένον ἐπὶ τοῦ νοητοῦ. οὐδὲ γὰρ ἀποτέτμηται τὸ ἀπ’ αὐτοῦ οὐδ’ αὖ ταὐτὸν αὐτῷ οὐδὲ τοιοῦτον, οἷον μὴ οὐσία εἶναι, οὐδ’ αὖ οἷον τυφλὸν εἶναι: ἀλλ’ ὁρῶν καὶ γινῶσκον ἑαυτὸ καὶ πρῶτον γινῶσκον. τὸ δὲ ὥσπερ ἐπέκεινα νοῦ, οὕτως καὶ ἐπέκεινα γνώσεως, οὐδὲν δεόμενον ὥσπερ οὐδενός, οὕτως οὐδὲ τοῦ γινώσκειν: ἀλλ’ ἔστιν ἐν δευτέρᾳ φύσει τὸ γινώσκειν. ἓν γάρ τι καὶ τὸ γινώσκειν: τὸ δέ ἐστιν ἄνευ τοῦ τὶ ἕν: εἰ γὰρ τὶ ἕν, οὐκ ἂν αὐτοέν: τὸ γὰρ αὐτὸ πρὸ τοῦ τί.

5.3.13Bu yüzden gerçekte sözle anlatılamaz; çünkü ne dersen, bir şey söylemiş olursun. Ama her şeyin ötesindeki, en yüce nous'un da ötesindeki şey, her şeyin içinde yalnız o hakiki olarak var olduğu hâlde, her şeyden biri değildir; onun bir adı da yoktur, çünkü onun hakkında hiçbir şey söylenemez. Ama elimizden geldiğince onun hakkında kendimize bir şeyler belirtmeye çalışırız. "Öyleyse kendini hissetmez, kendinin farkında değildir, kendini bilmez" diye şaşırıp kaldığımızda, şunu düşünmeliyiz: Bunları söylerken kendimizi zıt tarafa çeviriyoruz. Çünkü onu çok kılıyoruz; onu bilinir kılıyoruz, ona bilgi yakıştırıp düşünme verirken onu düşünmeye muhtaç kılıyoruz. Düşünme onunla birlikte bulunsa bile onun için gereksiz olacaktır. Çünkü düşünme, genel olarak, birçok şey bir araya geldiğinde ve bir şey kendini düşündüğünde, bütünün bir birlikte hissedilmesi gibi görünüyor; asıl anlamda düşünme de budur. Oysa her biri birdir, kendisidir ve hiçbir şey aramaz. Düşünme dışarıdaki bir şeyin düşünülmesi olacaksa, eksik olacak ve asıl anlamda düşünme olmayacaktır. Tamamen basit olan ve gerçekten kendine yeten ise hiçbir şeye muhtaç değildir; ikinci derecede kendine yeten ama kendine muhtaç olan ise kendini düşünmeye muhtaçtır. Kendine göre eksik olan şey, bütün olarak kendine yeterliliğini sağlamıştır: her şeyden yeterli hâle gelmiş, kendisiyle birlikte olmuş ve kendine doğru düşünmüştür. Nitekim birlikte hissetme (synaisthēsis), çok olan bir şeyin hissidir; adı da buna tanıklık eder.

Düşünme de, önce geldiği için, içeriye, açıkça çok olan kendine döner. Yalnızca "varım" dese bile, bunu bir şey keşfetmiş gibi söyler, haklı olarak da söyler, çünkü varlık çoktur. Basit olana yönelip "varım" dediğinde ise ne kendine ne de varlığa ulaşmıştır. Doğruyu söylerken varlığı bir taş gibi söylemez; tek bir sözle çok şey söylemiştir. Çünkü bu "var olmak", yani gerçekten var olmak denen ve varlığın yalnızca bir izine sahip olmayan şey —öyle bir iz, asıl örneğe karşı bir suret gibi, bu yüzden varlık bile sayılmazdı— çok şey içerir. Peki öyleyse bunların her biri düşünülmeyecek mi? Onu tenha ve tek başına almak istersen düşünemezsin; ama var olmanın kendisi kendinde çoktur; başka bir şey söylesen bile, o da var olmayı içerir. Öyleyse her şeyin en basiti olan bir şey varsa, kendini düşünmeye sahip olmayacaktır; çünkü sahip olursa, çok olmaya da sahip olacaktır. Demek ki ne kendini düşünür, ne de onun düşünülmesi vardır.

5.3.13

διὸ καὶ ἄρρητον τῇ ἀληθείᾳ: ὅ τι γὰρ ἂν εἴπῃς, τὶ ἐρεῖς. ἀλλὰ τὸ ἐπέκεινα πάντων καὶ ἐπέκεινα τοῦ σεμνοτάτου νοῦ ἐν τοῖς πᾶσι μόνον ἀληθὲς ὂν οὔτε τὶ τῶν πάντων, οὔτε ὄνομα αὐτοῦ, ὅτι μηδὲν κατ’ αὐτοῦ: ἀλλ’ ὡς ἐνδέχεται, ἡμῖν αὐτοῖς σημαίνειν ἐπιχειροῦμεν περὶ αὐτοῦ. ἀλλ’ ὅταν ἀπορῶμεν ʽἀναίσθητον οὖν ἑαυτοῦ καὶ οὐδὲ παρακολουθοῦν ἑαυτῷ οὐδὲ οἶδεν αὑτὄ, ἐκεῖνο χρὴ ἐνθυμεῖσθαι, ὅτι ταῦτα λέγοντες ἑαυτοὺς περιτρέπομεν ἐπὶ τὰ ἐναντία. πολὺ γὰρ αὐτὸ ποιοῦμεν γνωστόν, καὶ γνῶσιν ποιοῦντες καὶ διδόντες νοεῖν δεῖσθαι τοῦ νοεῖν ποιοῦμεν: κἂν σὺν αὐτῷ τὸ νοεῖν ᾖ, περιττὸν ἔσται αὐτῷ τὸ νοεῖν. κινδυνεύει γὰρ ὅλως τὸ νοεῖν πολλῶν εἰς αὐτὸ συνελθόντων συναίσθησις εἶναι τοῦ ὅλου, ὅταν αὐτό τι ἑαυτὸ νοῇ: ὃ δὴ καὶ κυρίως ἐστὶ νοεῖν: ἓν δὲ ἕκαστον αὐτό τί ἐστι καὶ οὐδὲν ζητεῖ. εἰ δὲ τοῦ ἔξω ἔσται ἡ νόησις, ἐνδεές τε ἔσται καὶ οὐ κυρίως τὸ νοεῖν. τὸ δὲ πάντη ἁπλοῦν καὶ αὔταρκες ὄντως οὐδὲν δεῖται: τὸ δὲ δευτέρως αὔταρκες, δεόμενον δὲ ἑαυτοῦ, τοῦτο δεῖται τοῦ νοεῖν ἑαυτό: καὶ τὸ ἐνδεὲς πρὸς αὑτὸ ὂν τῷ ὅλῳ πεποίηκε τὸ αὔταρκες ἱκανὸν ἐξ ἁπάντων γενόμενον, συνὸν ἑαυτῷ, καὶ εἰς αὑτὸ νοοῦν. ἐπεὶ καὶ ἡ συναίσθησις πολλοῦ τινος αἴσθησίς ἐστι: καὶ μαρτυρεῖ καὶ τοὔνομα. καὶ ἡ νόησις προτέρα οὖσα εἴσω εἰς αὑτὸν ἐπιστρέφει δηλονότι πολὺν ὄντα: καὶ γὰρ ἐὰν αὐτὸ τοῦτο μόνον εἴπῃ ʽὂν εἰμἴ, ὡς ἐξευρὸν λέγει καὶ εἰκότως λέγει, τὸ γὰρ ὂν πολύ ἐστιν: ἐπεί, ὅταν εἰς ἁπλοῦν ἐπιβάλῃ καὶ εἴπῃ ʽὂν εἰμἴ, οὐκ ἔτυχεν οὔθ̓ ἑαυτοῦ οὔτε τοῦ ὄντος. οὐ γὰρ ὡς λίθον λέγει τὸ ὄν, ὅταν ἀληθεύῃ, ἀλλ’ εἴρηκε μιᾷ ῥήσει πολλά. τὸ γὰρ εἶναι τοῦτο, ὅπερ ὄντως εἶναι καὶ μὴ ἴχνος ἔχον τοῦ ὄντος λέγεται, ὃ οὐδὲ ὂν διὰ τοῦτο λέγοιτ̓ ἄν, ὥσπερ εἰκὼν πρὸς ἀρχέτυπον, πολλὰ ἔχει. τί οὖν; ἕκαστον αὐτῶν οὐ νοηθήσεται; ἢ ἔρημον καὶ μόνον ἐὰν ἐθελήσῃς λαβεῖν, οὐ νοήσεις: ἀλλ’ αὐτὸ τὸ εἶναι ἐν αὑτῷ πολύ ἐστι, κἂν ἄλλο τι εἴπῃς, ἔχει τὸ εἶναι. εἰ δὲ τοῦτο, εἴ τι ἔστιν ἁπλούστατον ἁπάντων, οὐχ ἕξει νόησιν αὑτοῦ: εἰ γὰρ ἕξει, τὸ πολὺ εἶναι ἕξει. οὔτ’ οὖν αὑτὸ νοεῖ, οὔτε ἐστὶ νόησις αὐτοῦ.

5.3.14Peki biz onun hakkında nasıl konuşuyoruz? Onun hakkında bir şey söylüyoruz, ama onu söylemiyoruz; onun ne bilgisine ne de düşünülmesine sahibiz. Peki ona sahip değilsek onun hakkında nasıl konuşuyoruz? Ona bilgiyle sahip değilsek de, büsbütün sahip olmadığımız söylenemez; onun hakkında konuşabilecek, ama onu söyleyemeyecek ölçüde ona sahibiz. Ne olmadığını söylüyoruz, ne olduğunu söylemiyoruz; dolayısıyla onun hakkında ondan sonra gelen şeylerden hareketle konuşuyoruz. Ama onu söyleyemesek de ona sahip olmamıza engel yoktur. Tanrı esiniyle coşanlar ve tanrının tutsağı olanlar, ne olduğunu bilmeseler bile içlerinde daha büyük bir şey taşıdıklarını bilirler; harekete geçirildikleri şeylerden ve söylediklerinden, bunlar onları harekete geçirenden başka olduğu hâlde, onları harekete geçirenin bir tür hissini edinirler. Biz de saf nous'a sahip olduğumuzda ona karşı böyle bir durumdayız gibi görünüyor: Bu içteki nous'un, ousia'yı ve bu sıradaki öteki şeyleri verenin bu olduğunu sezeriz. Onun ise nasıl bir şey olduğunu, yani bunlar olmadığını, varlık dediğimiz şeyden daha üstün, varlık dediğimizden daha fazla ve daha büyük bir şey olduğunu sezeriz; çünkü o, logos'tan, nous'tan ve histen de üstündür; bunları vermiştir, ama kendisi bunlar değildir.

5.3.14

πῶς οὖν ἡμεῖς λέγομεν περὶ αὐτοῦ; ἢ λέγομεν μέν τι περὶ αὐτοῦ, οὐ μὴν αὐτὸ λέγομεν, οὐδὲ γνῶσιν οὐδὲ νόησιν ἔχομεν αὐτοῦ. πῶς οὖν λέγομεν περὶ αὐτοῦ, εἰ μὴ αὐτὸ ἔχομεν; ἤ, εἰ μὴ ἔχομεν τῇ γνώσει, οὐ παντελῶς οὐκ ἔχομεν, ἀλλ’ οὕτως ἔχομεν, ὥστε περὶ αὐτοῦ μὲν λέγειν, αὐτὸ δὲ μὴ λέγειν. καὶ γὰρ λέγομεν, ὃ μή ἐστιν: ὃ δέ ἐστιν, οὐ λέγομεν: ὥστε ἐκ τῶν ὕστερον περὶ αὐτοῦ λέγομεν: ἔχειν δὲ οὐ κωλυόμεθα, κἂν μὴ λέγωμεν. ἀλλ’ ὥσπερ οἱ ἐνθουσιῶντες καὶ κάτοχοι γενόμενοι ἐπὶ τοσοῦτον κἂν εἰδεῖεν, ὅτι ἔχουσι μεῖζον ἐν αὑτοῖς, κἂν μὴ εἰδῶσιν ὅ τι, ἐξ ὧν δὲ κεκίνηνται καὶ λέγουσι, ἐκ τούτων αἴσθησίν τινα τοῦ κινήσαντος λαμβάνουσιν ἑτέρων ὄντων τοῦ κινήσαντος: οὕτω καὶ ἡμεῖς κινδυνεύομεν ἔχειν πρὸς ἐκεῖνο, ὅταν νοῦν καθαρὸν ἔχωμεν, χρώμενοι, ὡς οὗτός ἐστιν ὁ ἔνδον νοῦς, ὁ δοὺς οὐσίαν καὶ τἆλλα, ὅσα τούτου τοῦ στοίχου, αὐτὸς δὲ οἷος ἄρα, ὡς οὐ ταῦτα, ἀλλά τι κρεῖττον τούτου, ὃ λέγομεν ὄν, ἀλλὰ καὶ πλέον καὶ μεῖζον ἢ λέγομεν ὄν, ὅτι καὶ αὐτὸς κρείττων λόγου καὶ νοῦ καὶ αἰσθήσεως, παρασχὼν ταῦτα, οὐκ αὐτὸς ὢν ταῦτα.

5.3.15Ama bunları nasıl vermiştir? Onlara sahip olarak mı, sahip olmayarak mı? Sahip olmadığı şeyleri nasıl vermiş olabilir? Sahipse basit değildir; sahip değilse, çokluk ondan nasıl çıkar? Ondan basit tek bir şeyin çıktığını belki kabul eden olabilir —gerçi bunun da her bakımdan bir olandan nasıl çıktığı sorulabilir; ama yine de bunun, ışıktan çevresine yayılan parıltı gibi olduğu söylenebilir—; peki çok şey nasıl çıkar? Ondan çıkanın onunla aynı olmayacağı belliydi. Aynı değilse, ondan daha iyi de olamaz; çünkü Bir'den daha iyi ya da hepten onun ötesinde ne olabilir? Demek ki daha kötüdür; yani daha eksiktir. Peki Bir'den daha eksik olan nedir? Bir olmayan; demek ki çok olan; ama yine de Bir'e yönelen; demek ki bir-çok olan. Çünkü bir olmayan her şey varlığını bir sayesinde korur ve ne ise bu sayesinde odur. Bir hâline gelmemiş olan, çok şeyden oluşsa bile, henüz onun için "vardır" denemez; birinin bunlardan her birinin ne olduğunu söyleyebilmesi de, her birinin bir olmasından ve aynı kalmasındandır. İçinde çokluk taşımayan ise birden pay alarak bir değildir; kendisi Bir'dir; başka bir şeye göre değil, bu olduğu için birdir. Öteki şeyler de bir bakıma ondan bir olur, kimi ona yakınlığıyla, kimi uzaklığıyla.

Ondan hemen sonra gelen, ondan hemen sonra geldiğini, çokluğunun her yerde bir olmasıyla açıkça gösterir. Çünkü çokluk olduğu hâlde yine de aynı şeyin içindedir; onu ayrıştıramazsın, çünkü her şey bir aradadır. Ondan çıkanların her biri de hayattan pay aldığı sürece bir-çoktur; çünkü kendini bir-her şey olarak gösteremez. O ise bir-her şeydir, çünkü ilkesi büyüktür: İlke gerçekten birdir, hakikaten birdir; ilkeden sonra gelen ise, Bir adeta ağırlığını üzerine koyduğu için, birden pay alan her şeydir ve onun herhangi bir parçası da hem her şeydir hem birdir.

Peki "her şey" nedir? Onun ilkesi olduğu şeyler. Peki o her şeyin ilkesi nasıl olur? Her birini bir kılarak onları koruduğu için mi? Onları var ettiği için de. Nasıl? Onlara önceden sahip olarak mı? Ama böyle olursa çokluk olacağını söyledik. O hâlde onlara ayrışmamış olarak mı sahipti, ikincide ise logos ile mi ayrışmışlardı? Çünkü ikinci artık fiildir; o ise her şeyin gücüdür. Ama bu nasıl bir güçtür? Maddenin, aldığı için kuvve hâlinde olduğu söylendiği anlamda değil; çünkü madde edilgendir. Tersine, onun karşıtı olan anlamda, yani yapma gücü anlamında bir güçtür. Peki sahip olmadığı şeyleri nasıl yapar? Rastgele değil, ne yapacağını tasarlayarak da değil; yine de yapacaktır. Bir'den bir şey çıkıyorsa, onun ondan başka olması gerektiği söylendi; başka olunca bir değildir, çünkü bir olan oydu. Bir değil de iki ise, artık çokluk da olması zorunludur; çünkü artık başka ve aynı, keyfiyet ve öteki şeyler vardır. Ondan çıkanın bir olmadığı gösterilmiş sayılabilir; ama bunun bir çokluk, hem de ondan sonra gelende görülen türden bir çokluk olması üzerinde düşünmeye değer; ondan sonra gelenin zorunluluğu da ayrıca araştırılmalıdır.

5.3.15

ἀλλὰ πῶς παρασχών; ἢ τῷ ἔχειν ἢ μὴ ἔχειν. ἀλλ’ ἃ μὴ ἔχει πῶς παρέσχεν; ἀλλ’ εἰ μὲν ἔχων, οὐχ ἁπλοῦς: εἰ δὲ μὴ ἔχων, πῶς ἐξ αὐτοῦ τὸ πλῆθος; ἓν μὲν γὰρ ἐξ αὐτοῦ ἁπλοῦν τάχ̓ ἄν τις δοίη — καίτοι καὶ τοῦτο ζητηθείη ἄν, πῶς ἐκ τοῦ πάντη ἑνός: ἀλλ’ ὅμως δὲ ἔστιν εἰπεῖν οἷον ἐκ φωτὸς τὴν ἐξ αὐτοῦ περίλαμψιν — πῶς δὲ πολλά; ἢ οὐ ταὐτὸν ἔμελλε τὸ ἐξ ἐκείνου ἐκείνῳ: εἰ οὖν μὴ ταὐτὸν, οὐδέ γε βέλτιον: τί γὰρ ἂν τοῦ ἑνὸς βέλτιον ἢ ἐπέκεινα ὅλως; χεῖρον ἄρα: τοῦτο δέ ἐστιν ἐνδεέστερον. τί οὖν ἐνδεέστερον τοῦ ἑνός; ἢ τὸ μὴ ἕν: πολλὰ ἄρα: ἐφιέμενον δὲ ὅμως τοῦ ἑνός: ἓν ἄρα πολλά. πᾶν γὰρ τὸ μὴ ἓν τῷ ἓν σώζεται καὶ ἔστιν ὅπερ ἔστι τούτῳ: μὴ γὰρ ἓν γενόμενον, κἂν ἐκ πολλῶν ᾖ, οὔπω ʽἐστὶν̓ ἂν εἴποι τις αὐτό: κἂν ἕκαστον ἔχῃ λέγειν τις ὅ ἐστι, τῷ ἓν ἕκαστον αὐτῶν εἶναι λέγει καὶ τῷ αὐτῷ ἔτι. τὸ δὲ μὴ πολλὰ ἔχον ἐν ἑαυτῷ ἤδη οὐ μετουσίᾳ ἑνὸς ἕν, ἀλλ’ αὐτὸ ἕν, οὐ κατ’ ἄλλου, ἀλλ’ ὅτι τοῦτο, παῤ οὗ πως καὶ τὰ ἄλλα, τὰ μὲν τῷ ἐγγύς, τὰ δὲ τῷ πόρρω. ἐπειδὴ τὸ μὲν ταὐτὸ καὶ ὅτι μετ’ αὐτὸ δῆλον ποιεῖ τῷ τὸ πλῆθος αὐτοῦ ἓν πανταχοῦ εἶναι: καὶ γὰρ πλῆθος ὂν ὅμως ἐν τῷ αὐτῷ καὶ διακρῖναι οὐκ ἂν ἔχοις, ὅτι ὁμοῦ πάντα: ἐπεὶ καὶ ἕκαστον τῶν ἐξ αὐτοῦ, ἕως ζωῆς μετέχει, ἓν πολλά: ἀδυνατεῖ γὰρ δεῖξαι αὑτὸ ἓν πάντα. αὐτὸ δὲ ἐκεῖνο ἓν πάντα, ὅτι μεγάλη ἀρχή: ἀρχὴ γὰρ ἓν ὄντως καὶ ἀληθῶς ἕν: τὸ δὲ μετὰ τὴν ἀρχὴν ὧδέ πως ἐπιβρίσαντος τοῦ ἑνὸς πάντα μετέχον τοῦ ἓν καὶ ὁτιοῦν αὐτοῦ πάντα αὖ καὶ ἕν. τίνα οὖν πάντα; ἢ ὧν ἀρχὴ ἐκεῖνο. πῶς δὲ ἐκεῖνο ἀρχὴ τῶν πάντων; ἆρα, ὅτι αὐτὰ σώζει ἓν ἕκαστον αὐτῶν ποιήσασα εἶναι; ἢ καὶ ὅτι ὑπέστησεν αὐτά. πῶς δή; ἢ τῷ πρότερον ἔχειν αὐτά. ἀλλ’ εἴρηται, ὅτι πλῆθος οὕτως ἔσται. ἀλλ’ ἆρα οὕτως εἶχεν ὡς μὴ διακεκριμένα, τὰ δ’ ἐν τῷ δευτέρῳ διεκέκριτο τῷ λόγῳ; ἐνέργεια γὰρ ἤδη: τὸ δὲ δύναμις πάντων. ἀλλὰ τίς ὁ τρόπος τῆς δυνάμεως; οὐ γὰρ ὡς ἡ ὕλη δυνάμει λέγεται, ὅτι δέχεται: πάσχει γάρ: ἀλλ’ οὕτως ἀντιτεταγμένως τῷ ποιεῖν. πῶς οὖν ποιεῖ ἃ μὴ ἔχει; οὐ γὰρ ὡς ἔτυχε οὐδ’ ἐνθυμηθεὶς ὃ ποιήσει, ποιήσει ὅμως. εἴρηται μὲν οὖν, ὅτι, εἴ τι ἐκ τοῦ ἑνός, ἄλλο δεῖ παῤ αὐτό: ἄλλο δὲ ὂν οὐχ ἕν: τοῦτο γὰρ ἦν ἐκεῖνο. εἰ δὲ μὴ ἕν, δύο δέ, ἀνάγκη ἤδη καὶ πλῆθος εἶναι: καὶ γὰρ ἕτερον καὶ ταὐτὸν ἤδη καὶ ποιὸν καὶ τὰ ἄλλα. καὶ ὅτι μὲν δὴ μὴ ἓν τὸ ἐκείνου, δεδειγμένον ἂν εἴη: ὅτι δὲ πλῆθος καὶ πλῆθος τοιοῦτον, οἷον ἐν τῷ μετ’ αὐτὸ θεωρεῖται, ἀπορῆσαι ἄξιον: καὶ ἡ ἀνάγκη δὲ τοῦ μετ’ αὐτὸ ἔτι ζητητέα.

5.3.16İlkten sonra bir şeyin bulunması gerektiği başka bir yerde söylendi; genel olarak İlk'in bir güç, akıl almaz bir güç olduğu da. Buna öteki bütün şeylerden hareketle de inanmak gerekir: En sondakiler arasında bile doğurma gücü olmayan hiçbir şey yoktur. Şimdi şunu söylemeliyiz: Doğan şeylerde yukarıya değil, aşağıya gitmek ve gittikçe daha çok çokluğa ilerlemek söz konusu olduğundan, her şeyin ilkesi kendisinden daha basittir. Öyleyse hissedilir kozmosu yapan, kendisi hissedilir kozmos olamaz; nous ve akılla kavranır kozmos olmalıdır. Bundan önce gelen ve onu doğuran da ne nous ne de akılla kavranır kozmos olabilir; nous'tan ve akılla kavranır kozmostan daha basit olmalıdır. Çünkü çok, çoktan çıkmaz; bu çok, çok olmayandan çıkar. O da çok olsaydı ilke o olmazdı, ondan önce başka bir şey olurdu. Demek ki gerçekten basit olacaksa, gerçekten bir olana, her türlü çokluğun ve herhangi bir basitliğin dışında olana varmak gerekir.

Peki ondan çıkan çok ve bütün bir logos iken, o nasıl logos olmayabilir? Logos değilse, logos olmayandan logos nasıl çıkar? İyiye benzeyen iyiden nasıl çıkar? Ondan neye sahip olduğu için iyiye benzer denir? Hep aynı ve aynı biçimde kalmaya mı? Bunun iyiyle ne ilgisi var? Aynı biçimde kalmayı, iyi olan şeyler söz konusu olduğunda ararız. Yoksa daha önce, iyi olduğu için ondan ayrılmamak gereken şey gelir; iyi olmasaydı ondan uzaklaşmak daha iyi olurdu. O hâlde iyiye benzemek, isteyerek bunun üzerinde aynı biçimde kalarak yaşamak mıdır? Eğer ona yaşamak sevimliyse, açıktır ki hiçbir şey aramaz; aynı biçimde kalması da elindekilerin ona yetmesinden ötürü gibi görünüyor. Ama her şey zaten yanında olduğu için yaşamak ona sevimlidir; hem de bunlar kendinden başka şeyler olarak değil, öyle yanında bulunur. Bütün hayat ona aitse ve bu hayat apaçık ve yetkin bir hayatsa, her psykhē ve her nous onun içindedir; ondan ne hayattan ne nous'tan hiçbir şey uzak kalmaz. Demek ki kendine yeter ve hiçbir şey aramaz; hiçbir şey aramıyorsa da, yanında olmasaydı arayacağı şeyi kendi içinde taşır.

Demek ki iyiyi kendi içinde taşır: ya kendisi böyle bir şey olarak —buna hayat ve nous dedik— ya da bunlara araz olarak eklenen başka bir şey olarak. Ama iyi buysa, bunların ötesinde hiçbir şey olmazdı. Eğer iyi o ötedeki ise, açıktır ki bunun hayatı ona yöneliktir, ona bağlıdır, varlığını ondan alır ve ona doğru yaşar; çünkü onun ilkesi odur. Demek ki o, hayattan ve nous'tan üstün olmalıdır. Ancak böylece bu, kendi içindeki hayatı —onunla yaşar—, ondaki şeyin bir taklidi olarak ona döndürecek; kendi içindeki nous'u da, o her ne ise, ondaki şeyin bir taklidi olarak ona döndürecektir.

5.3.16

ὅτι μὲν οὖν δεῖ τι εἶναι τὸ μετὰ τὸ πρῶτον, ἀλλαχοῦ εἴρηται, καὶ ὅλως, ὅτι δύναμίς ἐστι καὶ ἀμήχανος δύναμις, καὶ τοῦτο ὅτι ἐκ τῶν ἄλλων ἁπάντων πιστωτέον, ὅτι μηδέν ἐστι μηδὲ τῶν ἐσχάτων, ὃ μὴ δύναμιν εἰς τὸ γεννᾶν ἔχει. ἐκεῖνα δὲ νῦν λεκτέον, ὡς, ἐπειδὴ ἐν τοῖς γεννωμένοις οὐκ ἔστι πρὸς τὸ ἄνω, ἀλλὰ πρὸς τὸ κάτω χωρεῖν καὶ μᾶλλον εἰς πλῆθος ἰέναι, καὶ ἡ ἀρχὴ ἑκάστων ἁπλουστέρα ἢ αὐτά. κόσμον τοίνυν τὸ ποιῆσαν αἰσθητὸν οὐκ ἂν εἴη κόσμος αἰσθητὸς αὐτό, ἀλλὰ νοῦς καὶ κόσμος νοητός: καὶ τὸ πρὸ τούτου τοίνυν τὸ γεννῆσαν αὐτὸ οὔτε νοῦς οὔτε κόσμος νοητός, ἁπλούστερον δὲ νοῦ καὶ ἁπλούστερον κόσμου νοητοῦ. οὐ γὰρ ἐκ πολλοῦ πολύ, ἀλλὰ τὸ πολὺ τοῦτο ἐξ οὐ πολλοῦ: εἰ γὰρ καὶ αὐτὸ πολύ, οὐκ ἀρχὴ τοῦτο, ἀλλ’ ἄλλο πρὸ τούτου. συστῆναι οὖν δεῖ εἰς ἓν ὄντως παντὸς πλήθους ἔξω καὶ ἁπλότητος ἡστινοσοῦν, εἴπερ ὄντως ἁπλοῦν. ἀλλὰ πῶς τὸ γενόμενον ἐξ αὐτοῦ λόγος πολὺς. καὶ πᾶς, τὸ δὲ ἦν δηλονότι οὐ λόγος; εἰ δὲ μὴ τοῦτο ἦν, πῶς οὖν ἐξ οὐ λόγου λόγος; καὶ πῶς τὸ ἀγαθοειδὲς ἐξ ἀγαθοῦ; τί γὰρ ἔχον αὐτοῦ ἀγαθοειδὲς λέγεται; ἆῤ ἔχον τὸ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως; καὶ τί ταῦτα πρὸς τὸ ἀγαθόν; τὸ γὰρ ὡσαύτως ζητοῦμεν ὄντων ἀγαθῶν. ἢ πρότερον ἐκεῖνο, οὗ μὴ ἐξίστασθαι δεήσει, ὅτι ἀγαθόν, εἰ δὲ μή, βέλτιον ἀποστῆναι. ἆῤ οὖν τὸ ζῆν ὡσαύτως μένοντα ἐπὶ τούτου ἑκουσίως; εἰ οὖν ἀγαπητὸν τούτῳ τὸ ζῆν, δῆλον ὅτι οὐδὲν ζητεῖ: ἔοικε τοίνυν διὰ τοῦτο τὸ ὡσαύτως, ὅτι ἀρκεῖ τὰ παρόντα. ἀλλὰ πάντων ἤδη παρόντων τούτῳ ἀγαπητὸν τὸ ζῆν καὶ δὴ οὕτω παρόντων, οὐχ ὡς ἄλλων ὄντων αὐτοῦ. εἰ δ’ ἡ πᾶσα ζωὴ τούτῳ καὶ ζωὴ ἐναργὴς καὶ τελεία, πᾶσα ἐν τούτῳ ψυχὴ καὶ πᾶς νοῦς καὶ οὐδὲν αὐτῷ οὔτε ζωῆς οὔτε νοῦ ἀποστατεῖ. αὐτάρκης οὖν ἑαυτῷ καὶ οὐδὲν ζητεῖ: εἰ δὲ μηδὲν ζητεῖ, ἔχει ἐν ἑαυτῷ ὃ ἐζήτησεν ἄν, εἰ μὴ παρῆν. ἔχει οὖν ἐν ἑαυτῷ τὸ ἀγαθὸν ἢ τοιοῦτον ὄν, ὃ δὴ ζωὴν καὶ νοῦν εἴπομεν, ἢ ἄλλο τι συμβεβηκὸς τούτοις. ἀλλ’ εἰ τοῦτο τὸ ἀγαθόν, οὐδὲν ἂν εἴη ἐπέκεινα τούτων: εἰ δέ ἐστιν ἐκεῖνο, δηλονότι ζωὴ πρὸς ἐκεῖνο τούτῳ ἐξημμένη ἐκείνου καὶ τὴν ὑπόστασιν ἔχουσα ἐξ ἐκείνου καὶ πρὸς ἐκεῖνο ζῶσα: ἐκεῖνο γὰρ αὐτοῦ ἀρχή. δεῖ τοίνυν ἐκεῖνο ζωῆς εἶναι κρεῖττον καὶ νοῦ: οὕτω γὰρ ἐπιστρέψει πρὸς ἐκεῖνο καὶ τὴν ζωὴν τὴν ἐν αὑτῷ, μίμημά τι τοῦ ἐν ἐκείνῳ ὄντος, καθ̓ ὃ τοῦτο ζῇ, καὶ τὸν νοῦν τὸν ἐν τούτῳ, μίμημά τι τοῦ ἐν ἐκείνῳ ὄντος, ὅ τι δήποτέ ἐστι τοῦτο.

5.3.17Peki en akıllı, hiç sendelemeyen, hiç yanılmayan hayattan, her şeye sahip olan nous'tan, bütün hayattan ve bütün nous'tan daha üstün olan nedir? "Bunları yapan" dersek, nasıl yaptığını da sormalıyız; daha üstün bir şey görünmezse, akıl yürütme başka bir şeye geçmez, orada durur. Ama birçok başka sebeple yukarı çıkmak gerekir; özellikle şu yüzden: Bunun kendine yeterliliği, kendisini oluşturan her şeyden gelir ve dışarıdandır; bunların her biri ise açıkça eksiktir. Ayrıca her biri aynı Bir'den pay almıştır ve birden pay alır; kendisi Bir değildir. Peki pay aldığı, onu hem var eden hem de her şeyi bir arada var eden şey nedir? Eğer o, her birini var ediyorsa ve onun çokluğu da kendisi de Bir'in varlığı sayesinde kendine yetiyorsa, açıktır ki o ousia'yı ve kendine yeterliliği yapandır; kendisi ise ousia değil, ousia'nın ötesinde ve kendine yeterliliğin ötesindedir.

Bunları söyleyip bırakmak yeter mi? Hayır, psykhē hâlâ doğum sancısı çekiyor, hem de daha fazla. Belki de artık ona doğru atılıp sancılarla dolmuş olarak doğurması gerekir. Yine de bu sancıya bir yerden bir efsun bulabilir miyiz diye yeniden efsun okumalıyız. Belki daha önce söylenenler de, biri onları sık sık okursa, efsun olabilir. Peki başka, adeta yeni bir efsun nedir? O, bütün hakiki şeylerin ve pay aldığımız hakiki şeylerin üzerinden koşup geçer, ama biri onu söylemek ve düşünmek istediğinde yine de kaçar. Çünkü düşüncenin bir şey söyleyebilmesi için bir şeyi, sonra başka bir şeyi alması gerekir; düşüncenin ilerleyişi de böyledir. Her bakımdan basit olanda ise ne ilerleyiş olabilir? Ona düşünerek dokunmak bile yeter. Dokunduğunda ise, dokunduğu sürece, hiçbir şey söyleyemez, söylemeye vakti de yoktur; onun hakkında sonra akıl yürütür.

Psykhē birden bir ışık aldığında, onu gördüğüne inanmalıdır; çünkü bu ışık ondandır ve odur. Biri onu çağırdığında bir başka tanrının eve gelip evi aydınlatması gibi aydınlattığında, onun orada olduğunu düşünmelidir; çünkü gelmeseydi aydınlatmazdı. İşte psykhē de aydınlanmamışken onu göremez; aydınlanınca aradığına sahip olur. Psykhē'nin hakiki gayesi de budur: o ışığa dokunmak ve onu başka bir ışıkla değil, onun kendisiyle, yani görmesini sağlayan ışıkla seyretmek. Çünkü onu aydınlatan neyse, seyredilmesi gereken de odur; güneşi de başka bir ışıkla görmeyiz. Peki bu nasıl olur? Her şeyi bırak.

5.3.17

τί οὖν ἐστι κρεῖττον ζωῆς ἐμφρονεστάτης καὶ ἀπταίστου καὶ ἀναμαρτήτου καὶ νοῦ πάντα ἔχοντος καὶ ζωῆς πάσης καὶ νοῦ παντός; ἐὰν οὖν λέγωμεν ʽτὸ ποιῆσαν ταῦτἀ, καὶ πῶς ποιῆσαν; κἂν μὴ φανῇ τι κρεῖττον, οὐκ ἄπεισιν ὁ λογισμὸς ἐπ’ ἄλλο, ἀλλὰ στήσεται αὐτοῦ. ἀλλὰ δεῖ ἀναβῆναι διά τε ἄλλα πολλὰ καὶ ὅτι τούτῳ τὸ αὔταρκες ἐκ πάντων ἔξω ἐστίν: ἕκαστον δὲ αὐτῶν δηλονότι ἐνδεές: καὶ ὅτι ἕκαστον τοῦ αὐτοῦ ἑνὸς μετείληφε καὶ μετέχει ἑνός, οὐκ αὐτὸ ἕν. τί οὖν τὸ οὗ μετέχει, ὃ ποιεῖ αὐτὸ καὶ εἶναι καὶ ὁμοῦ τὰ πάντα; ἀλλ’ εἰ ποιεῖ ἕκαστον εἶναι καὶ τῇ ἑνὸς παρουσίᾳ αὔταρκες τὸ πλῆθος αὐτοῦ καὶ αὐτό, δηλονότι ποιητικὸν οὐσίας καὶ αὐταρκείας ἐκεῖνο αὐτὸ οὐκ ὂν οὐσία, ἀλλ’ ἐπέκεινα ταύτης καὶ ἐπέκεινα αὐταρκείας. ἀρκεῖ οὖν ταῦτα λέγοντας ἀπαλλαχθῆναι; ἢ ἔτι ἡ ψυχὴ ὠδίνει καὶ μᾶλλον. ἴσως οὖν χρὴ αὐτὴν ἤδη γεννῆσαι ἀίξασαν πρὸς αὐτὸ πληρωθεῖσαν ὠδίνων. οὐ μὴν ἀλλὰ πάλιν ἐπᾳστέον, εἴ ποθέν τινα πρὸς τὴν ὠδῖνα ἐπῳδὴν εὕροιμεν. τάχα δὲ καὶ ἐκ τῶν ἤδη λεχθέντων, εἰ πολλάκις τις ἐπᾴδοι, γένοιτο. τίς οὖν ὥσπερ καινὴ ἐπῳδὴ ἄλλη; ἐπιθέουσα γὰρ πᾶσι τοῖς ἀληθέσι καὶ ὧν μετέχομεν ἀληθῶν ὅμως ἐκφεύγει, εἴ τις βούλοιτο εἰπεῖν καὶ διανοηθῆναι, ἐπείπερ δεῖ τὴν διάνοιαν, ἵνα τι εἴπῃ, ἄλλο καὶ ἄλλο λαβεῖν: οὕτω γὰρ καὶ διέξοδος: ἐν δὲ πάντη ἁπλῷ διέξοδος τίς ἐστιν; ἀλλ’ ἀρκεῖ κἂν νοερῶς ἐφάψασθαι: ἐφαψάμενον δέ, ὅτε ἐφάπτεται, πάντη μηδὲν μήτε δύνασθαι μήτε σχολὴν ἄγειν λέγειν, ὕστερον δὲ περὶ αὐτοῦ συλλογίζεσθαι. τότε δὲ χρὴ ἑωρακέναι πιστεύειν, ὅταν ἡ ψυχὴ ἐξαίφνης φῶς λάβῃ: τοῦτο γὰρ παῤ αὐτοῦ καὶ αὐτός: καὶ τότε χρὴ νομίζειν παρεῖναι, ὅταν ᾥσπερ θεὸς ἄλλος εἰς οἶκον καλοῦντός τινος ἐλθὼν φωτίσῃ: ἢ μηδ’ ἐλθὼν οὐκ ἐφώτισεν. οὕτω τοι καὶ ψυχὴ ἀφώτιστος ἀθέατος ἐκείνου: φωτισθεῖσα δὲ ἔχει, ὃ ἐζήτει, καὶ τοῦτο τὸ τέλος τἀληθινὸν ψυχῇ, ἐφάψασθαι φωτὸς ἐκείνου καὶ αὐτῷ αὐτὸ θεάσασθαι, οὐκ ἄλλῳ φωτί, ἀλλ’ αὐτῷ, δἰ οὗ καὶ ὁρᾷ. δἰ οὗ γὰρ ἐφωτίσθη, τοῦτό ἐστιν, ὃ δεῖ θεάσασθαι: οὐδὲ γὰρ ἥλιον διὰ φωτὸς ἄλλου. πῶς ἂν οὖν τοῦτο γένοιτο; ἄφελε πάντα.

5.4.1İlk'ten Sonra Gelenler İlk'ten Nasıl Çıkar ve Bir Üzerine

4. İnceleme

İlk'ten sonra bir şey varsa, ya doğrudan ondan çıkmalı ya da aradakiler aracılığıyla ona geri götürülebilmelidir; ikinci ve üçüncü şeylerin bir sırası olmalıdır: ikincisi İlk'e, üçüncüsü ikinciye geri götürülür. Çünkü her şeyden önce basit bir şey bulunmalıdır. Bu, kendinden sonra gelen her şeyden başkadır, kendi başınadır, ondan çıkanlarla karışmamıştır, ama yine de başka bir biçimde öbür şeylerin yanında bulunabilir. Gerçekten birdir; önce başka bir şey olup sonra bir olan değildir; onun hakkında "bir olduğunu" söylemek bile yanlıştır; onun ne logos'u ne de epistēmē'si vardır; ousia'nın ötesinde olduğu da söylenir. Çünkü her türlü birleşmenin ve bileşimin dışında, basit ve gerçekten bir olmasaydı, ilke olmazdı. Basit olduğu için en çok kendine yeten ve her şeyden ilk olandır. Çünkü ilk olmayan, kendinden öncekine muhtaçtır; basit olmayan da, onlardan oluşabilmek için içindeki basit şeylere muhtaçtır. Böyle bir şeyin yalnızca tek olması gerekir; çünkü böyle başka bir şey daha olsaydı, ikisi bir olurdu. Çünkü iki bedenden ya da Bir'in ilk beden olduğundan söz etmiyoruz; hiçbir beden basit değildir, beden oluşa tabidir ve ilke değildir; ilke ise doğmamıştır. Bedensel olmayan, gerçekten bir olan ilke, İlk olanın ta kendisidir.

Demek ki İlk'ten sonra başka bir şey varsa, o artık basit olmayacak, bir-çok olacaktır. Peki bu nereden çıkar? İlk'ten. Çünkü rastlantıyla ortaya çıksaydı, İlk artık her şeyin ilkesi olmazdı. Peki İlk'ten nasıl çıkar? İlk yetkinse, her şeyin en yetkiniyse ve ilk güçse, var olan her şeyin en güçlüsü olmalı, öteki güçler de onu ellerinden geldiğince taklit etmelidir. Öteki şeylerden hangisi yetkinliğe ulaşırsa, onun doğurduğunu, kendi içinde kalmaya katlanamayıp başka bir şey yaptığını görürüz. Bu yalnızca prohairesis sahibi olanlar için değil, prohairesis olmadan büyüyüp yetişen şeyler için de geçerlidir; cansız şeyler bile kendilerinden ellerinden geldiğince pay verir: Ateş ısıtır, kar soğutur, ilaçlar da başka bir şey üzerinde etki gösterir. Bütün şeyler, güçleri yettiğince sonsuzluğa ve iyiliğe ulaşmak için ilkeyi taklit eder. Peki en yetkin olan, ilk iyi, her şeyin gücü olan, kendinden bir şey esirgiyormuş ya da güçsüzmüş gibi nasıl kendi içinde durup kalabilir? O zaman nasıl hâlâ ilke olabilir? Öteki şeyler de ondan var olduğuna göre, ondan bir şey meydana gelmelidir; onların ondan var olduğu zorunludur. Doğuranın en değerli olması, doğanın da ondan sonra ikinci olarak öteki şeylerden daha iyi olması gerekir.

5.4.1

Εἴ τι ἔστι μετὰ τὸ πρῶτον, ἀνάγκη ἐξ ἐκείνου εἶναι ἢ εὐθύς, ἢ τὴν ἀναγωγὴν ἐπ’ ἐκεῖνο διὰ τῶν μεταξὺ ἔχειν, καὶ τάξιν εἶναι δευτέρων καὶ τρίτων, τοῦ μὲν ἐπὶ τὸ πρῶτον ἀναγομένου, τοῦ δὲ τρίτου ἐπὶ τὸ δεύτερον. δεῖ μὲν γάρ τι πρὸ πάντων εἶναι ἁπλοῦν τοῦτο καὶ πάντων ἕτερον τῶν μετ’ αὐτό, ἐφ̓ ἑαυτοῦ ὄν, οὐ μεμιγμένον τοῖς ἀπ’ αὐτοῦ, καὶ πάλιν ἕτερον τρόπον τοῖς ἄλλοις παρεῖναι δυνάμενον, ὂν ὄντως ἕν, οὐχ ἕτερον ὄν, εἶτα ἕν, καθ̓ οὗ ψεῦδος καὶ τὸ ἓν εἶναι, οὗ μὴ λόγος μηδὲ ἐπιστήμη, ὃ δὴ καὶ ἐπέκεινα λέγεται εἶναι οὐσίας — εἰ γὰρ μὴ ἁπλοῦν ἔσται συμβάσεως ἔξω πάσης καὶ συνθέσεως καὶ ὄντως ἕν, οὐκ ἂν ἀρχὴ εἴη — αὐταρκέστατόν τε τῷ ἁπλοῦν εἶναι καὶ πρῶτον ἁπάντων: τὸ γὰρ μὴ πρῶτον ἐνδεὲς τοῦ πρὸ αὐτοῦ, τό τε μὴ ἁπλοῦν τῶν ἐν αὐτῷ ἁπλῶν δεόμενον, ἵν’ ᾖ ἐξ ἐκείνων. τὸ δὴ τοιοῦτον ἓν μόνον δεῖ εἶναι: ἄλλο γὰρ εἰ εἴη τοιοῦτον, [οὐχ] ἓν ἂν εἴη τὰ ἄμφω. οὐ γὰρ δὴ σώματα λέγομεν δύο, ἢ τὸ ἓν πρῶτον σῶμα. οὐδὲν γὰρ ἁπλοῦν σῶμα, γινόμενόν τε τὸ σῶμα, ἀλλ’ οὐκ ἀρχή: ἡ δὲ ἀρχὴ ἀγέννητος: μὴ σωματικὴ δὲ οὖσα, ἀλλ’ ὄντως μία, ἐκεῖνο ἂν εἴη τὸ πρῶτον. εἰ ἄρα ἕτερόν τι μετὰ τὸ πρῶτον εἴη, οὐκ ἂν ἔτι ἁπλοῦν εἴη: ἓν ἄρα πολλὰ ἔσται. πόθεν οὖν τοῦτο; ἀπὸ τοῦ πρώτου: εἰ γὰρ δὴ κατὰ συντυχίαν, οὐδ’ ἂν ἔτι ἐκεῖνο πάντων ἀρχή. πῶς οὖν ἀπὸ τοῦ πρώτου; [ἢ] εἰ τέλειόν ἐστι τὸ πρῶτον καὶ πάντων τελειότατον καὶ δύναμις ἡ πρώτη, δεῖ πάντων τῶν ὄντων δυνατώτατον εἶναι, καὶ τὰς ἄλλας δυνάμεις καθ̓ ὅσον δύνανται μιμεῖσθαι ἐκεῖνο. ὅ τι δ’ ἂν τῶν ἄλλων εἰς τελείωσιν ἴῃ, ὁρῶμεν γεννῶν καὶ οὐκ ἀνεχόμενον ἐφ̓ ἑαυτοῦ μένειν, ἀλλ’ ἕτερον ποιοῦν, οὐ μόνον ὅ τι ἂν προαίρεσιν ἔχῃ, ἀλλὰ καὶ ὅσα φύει ἄνευ προαιρέσεως, καὶ τὰ ἄψυχα δὲ μεταδιδόντα ἑαυτῶν καθ̓ ὅσον δύνανται: οἷον τὸ πῦρ θερμαίνει, καὶ ψύχει ἡ χιών, καὶ τὰ φάρμακα δὲ εἰς ἄλλο ἐργάζεται, οἷον αὖ τὰ πάντα τὴν ἀρχὴν κατὰ δύναμιν ἀπομιμούμενα εἰς ἀιδιότητά τε καὶ ἀγαθότητα. πῶς [ἂν] οὖν τὸ τελειότατον καὶ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἐν αὑτῷ σταίη ὥσπερ φθονῆσαν ἑαυτοῦ ἢ ἀδυνατῆσαν, ἡ πάντων δύναμις; πῶς δ’ ἂν ἔτι ἀρχὴ εἴη; δεῖ δή τι καὶ ἀπ’ αὐτοῦ γενέσθαι, εἴπερ ἔσται τι καὶ τῶν ἄλλων παῤ αὐτοῦ γε ὑποστάντων: ὅτι μὲν γὰρ ἀπ’ αὐτοῦ, ἀνάγκη. δεῖ δὴ καὶ τιμιώτατον εἶναι τὸ γεννῶν, τὸ [δὲ] γεννώμενον καὶ δεύτερον ἐκείνου τῶν ἄλλων ἄμεινον εἶναι.

5.4.2Eğer doğuran nous'un kendisi olsaydı, doğan nous'tan daha eksik olmalı, ama nous'a daha yakın ve ona benzer olmalıydı. Ama doğuran nous'un ötesinde olduğuna göre, doğanın nous olması zorunludur. Peki doğuran neden nous değildir? Çünkü nous'un etkinliği düşünmedir; düşünme ise akılla kavranır olanı görür, ona döner ve adeta ondan tamamlanır; kendisi görme gibi sınırsızdır, ama akılla kavranır olan tarafından sınırlanır. Bu yüzden eidos'ların ve sayıların belirsiz ikilikten ve Bir'den çıktığı söylenmiştir; çünkü nous budur. Bu yüzden basit değildir, çoktur; bir bileşim gösterir, ama akılla kavranır bir bileşim; ve artık çok şey görür. Kendisi de akılla kavranır bir şeydir, ama aynı zamanda düşünendir; bu yüzden artık ikidir. Ondan önce gelen başka bir akılla kavranır şey de vardır.

Peki nous o akılla kavranır olandan nasıl çıkar? Şöyle: Akılla kavranır olan kendi içinde kalır; gören ve düşünen gibi eksik değildir —düşüneni ona göre eksik diyorum—; ama adeta hissiz de değildir. Kendine ait her şey onun içinde ve onunla birliktedir; kendini her bakımdan ayırt edebilir; hayat kendindedir, her şey kendindedir. Onun kendini kavrayışı da adeta bir birlikte hissetme olarak kendisidir; ezelî bir durgunluk içindedir ve nous'un düşünmesinden başka türlü bir düşünmedir. Eğer o kendi içinde kalırken bir şey meydana geliyorsa, bu ondan meydana gelir, hem de o en çok ne ise o olduğunda. Demek ki o kendi hâlinde kalırken meydana gelen şey ondan meydana gelir, ama o yerinde kalırken meydana gelir. O akılla kavranır olarak kaldığına göre, meydana gelen düşünme olarak meydana gelir. Düşünme olup kendisinden çıktığı şeyi düşündüğünde —başka bir şeyi yoktur— nous olur: adeta başka bir akılla kavranır şey, adeta o, onun bir taklidi ve sureti.

Peki o yerinde kalırken bir etkinlik nasıl meydana gelir? Her şeyde iki etkinlik vardır: biri ousia'nın etkinliği, öbürü ousia'dan çıkan etkinlik. Ousia'nın etkinliği, her şeyin fiil hâlindeki kendisidir; öbürü ondan çıkar, her şeyi zorunlu olarak izler, ama ondan başkadır. Tıpkı ateşte de bir yandan onun ousia'sını tamamlayan sıcaklık, öbür yandan ateş ateş olarak kalıp ousia'sıyla birlikte doğmuş etkinliğini sürdürürken ondan çıkan sıcaklık bulunması gibi. Orada da böyledir, hem de çok daha önce: O kendi hâlinde kalırken, içindeki yetkinlikten ve onunla birlikte olan etkinlikten doğan etkinlik bir varlık kazanmış; büyük bir güçten, hatta bütün güçlerin en büyüğünden çıktığı için var olmaya ve ousia'ya ulaşmıştır; çünkü o, ousia'nın ötesindeydi. O her şeyin gücüdür, bu ise artık her şeydir. Bu her şeyse, o her şeyin ötesindedir; demek ki ousia'nın ötesindedir. Bu her şeyse ve her şeyden önce, her şeyle eşit olmayan Bir varsa, bu bakımdan da onun ousia'nın ötesinde olması gerekir. Bu, nous'un da ötesinde olması demektir; demek ki nous'un ötesinde bir şey vardır. Çünkü varlık ölü değildir, hayatsız değildir, düşünmeyen değildir; nous ile varlık aynıdır. Çünkü his önceden var olan hissedilir şeylerle nasıl ilgiliyse, nous şeylerle öyle ilgili değildir; nous'un kendisi şeylerdir, tabii onların eidos'larını dışarıdan getirmiyorsa. Nereden getirecek ki? Orada şeylerle birliktedir, onlarla aynıdır ve birdir; maddesiz şeylerin bilgisi de bütünüyle şeylerin kendisidir.

5.4.2

εἰ μὲν οὖν αὐτονοῦς ἦν τὸ γεννῶν, [τὸ ἐφεξῆς] νοῦ ἐνδεέστερον, προσεχέστερον δὲ νῷ καὶ ὅμοιον ἔδει εἶναι: ἐπεὶ δὲ ἐπέκεινα νοῦ τὸ γεννῶν, νοῦν εἶναι ἀνάγκη. διὰ τί δὲ οὐ νοῦς; ὅτι νοῦ ἐνέργειά ἐστι νόησις: νόησις δὲ τὸ νοητὸν ὁρῶσα καὶ πρὸς τοῦτο ἐπιστραφεῖσα καὶ ἀπ’ ἐκείνου οἷον ἀποτελειουμένη ἀόριστος μὲν αὐτὴ ὥσπερ ὄψις, ὁριζομένη δὲ ὑπὸ τοῦ νοητοῦ. διὸ καὶ εἴρηται ἐκ τῆς ἀορίστου δυάδος καὶ τοῦ ἑνὸς τὰ εἴδη καὶ οἱ ἀριθμοί: τοῦτο γὰρ ὁ νοῦς. διὸ οὐχ ἁπλοῦς, ἀλλὰ πολλά, σύνθεσίν τε ἐμφαίνων, νοητὴν μέντοι, καὶ πολλὰ ὁρῶν ἤδη. ἔστι μὲν οὖν καὶ αὐτὸς νοητόν, ἀλλὰ καὶ νοῶν: διὸ δύο ἤδη. ἔστι δὲ καὶ ἄλλο τὸ μετ’ αὐτὸ νοητόν. ἀλλὰ πῶς ἀπὸ [τούτου] τοῦ νοητοῦ ὁ νοῦς; οὕτως: τὸ νοητὸν ἐφ̓ ἑαυτοῦ μένον καὶ οὐκ ὂν ἐνδεές, ὥσπερ τὸ ὁρῶν καὶ τὸ νοοῦν — ἐνδεὲς δὲ λέγω τὸ νοοῦν ὡς πρὸς ἐκεῖνο — οὐκ ἔστιν οἷον ἀναίσθητον, ἀλλ’ ἔστιν αὐτοῦ πάντα ἐν αὐτῷ καὶ σὺν αὐτῷ, πάντη διακριτικὸν ἑαυτοῦ, ζωὴ ἐν αὑτῷ καὶ πάντα ἐν αὑτῷ, καὶ ἡ κατανόησις αὐτοῦ αὐτὸ οἱονεὶ συναισθήσει οὖσα ἐν στάσει ἀιδίῳ καὶ νοήσει ἑτέρως ἢ κατὰ τὴν νοῦ νόησιν. εἴ τι οὖν μένοντος αὐτοῦ ἐν αὑτῷ γίνεται, ἀπ’ αὐτοῦ τοῦτο γίνεται, ὅταν ἐκεῖνο μάλιστα ᾖ ὃ ἔστι. μένοντος οὖν αὐτοῦ ἐν τῷ οἰκείῳ ἤθει ἐξ αὐτοῦ μὲν τὸ γινόμενον γίνεται, μένοντος δὲ γίνεται. ἐπεὶ οὖν ἐκεῖνο μένει νοητόν, τὸ γινόμενον γίνεται νόησις: νόησις δὲ οὖσα καὶ νοοῦσα ἀφ̓ οὗ ἐγένετο — ἄλλο γὰρ οὐκ ἔχει — νοῦς γίγνεται, ἄλλο οἷον νοητὸν καὶ οἷον ἐκεῖνο καὶ μίμημα καὶ εἴδωλον ἐκείνου. ἀλλὰ πῶς μένοντος ἐκείνου γίνεται ἐνέργεια; [ἢ] ἡ μέν ἐστι τῆς οὐσίας, ἡ δ’ ἐκ τῆς οὐσίας ἑκάστου: καὶ ἡ μὲν τῆς οὐσίας αὐτό ἐστιν ἐνεργείᾳ ἕκαστον, ἡ δὲ ἀπ’ ἐκείνης, ἣν δεῖ παντὶ ἕπεσθαι ἐξ ἀνάγκης ἑτέραν οὖσαν αὐτοῦ: οἷον καὶ ἐπὶ τοῦ πυρὸς ἡ μέν τίς ἐστι συμπληροῦσα τὴν οὐσίαν θερμότης, ἡ δὲ ἀπ’ ἐκείνης ἤδη γινομένη ἐνεργοῦντος ἐκείνου τὴν σύμφυτον τῇ οὐσίᾳ [ἐνέργειαν] ἐν τῷ μένειν πῦρ. οὕτω δὴ κἀκεῖ: καὶ πολὺ πρότερον ἐκεῖ μένοντος αὐτοῦ ἐν τῷ οἰκείῳ ἤθει ἐκ τῆς ἐν αὐτῷ τελειότητος καὶ συνούσης ἐνεργείας ἡ γεννηθεῖσα ἐνέργεια ὑπόστασιν λαβοῦσα, ἅτε ἐκ μεγάλης δυνάμεως, μεγίστης μὲν οὖν ἁπασῶν, εἰς τὸ εἶναι καὶ οὐσίαν ἦλθεν: ἐκεῖνο γὰρ ἐπέκεινα οὐσίας ἦν. καὶ ἐκεῖνο μὲν δύναμις πάντων, τὸ δὲ ἤδη τὰ πάντα. εἰ δὲ τοῦτο τὰ πάντα, ἐκεῖνο ἐπέκεινα τῶν πάντων: ἐπέκεινα ἄρα οὐσίας: καὶ εἰ τὰ πάντα, πρὸ δὲ πάντων τὸ ἓν οὐ τὸ ἴσον ἔχον τοῖς πᾶσι, καὶ ταύτῃ δεῖ ἐπέκεινα εἶναι τῆς οὐσίας. τοῦτο δὲ καὶ νοῦ: ἐπέκεινα ἄρα τι νοῦ. τὸ γὰρ ὂν οὐ νεκρὸν οὐδὲ οὐ ζωὴ οὐδὲ οὐ νοοῦν: νοῦς δὴ καὶ ὂν ταὐτόν. οὐ γὰρ τῶν πραγμάτων ὁ νοῦς, ὥσπερ ἡ αἴσθησις τῶν αἰσθητῶν προόντων, ἀλλ’ αὐτὸς [ὁ] νοῦς τὰ πράγματα, εἴπερ μὴ εἴδη αὐτῶν κομίζεται. πόθεν γάρ; ἀλλ’ ἐνταῦθα μετὰ τῶν πραγμάτων καὶ ταὐτὸν αὐτοῖς καὶ ἕν: καὶ ἡ ἐπιστήμη δὲ ὅλη τῶν ἄνευ ὕλης τὰ πράγματα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…