İçeriğe geç
Enneadlar

Plotinos · Enneadlar

Beşinci Ennead › Akılla Kavranırların Nous'un Dış… – Akılla Kavranır Güzellik Üzerine

5.5.1Akılla Kavranırların Nous'un Dışında Olmadığı ve İyi Üzerine

5. İnceleme

Nous'u, gerçek ve hakiki nous'u düşünelim: Onun bir gün yanılacağını, var olanlar hakkında yanlış kanaate kapılacağını söyleyen çıkar mı? Asla. Akılsızca davranan bir nous nasıl hâlâ nous olabilir? Demek ki onun her zaman bilmesi, hiçbir zaman unutmaması gerekir. Bilgisi de ne bir tahmin olmalı ne şüpheli olmalı, ne de başkasından duyulmuş gibi olmalıdır. Öyleyse ispata da dayanmaz. Biri onun bazı şeyleri ispatla bildiğini söylese bile, hiç değilse bazı şeylerin ona kendiliğinden apaçık olduğunu kabul edecektir; oysa bizim akıl yürütmemiz hepsinin öyle olduğunu söylüyor. Hem kendiliğinden apaçık olanla olmayanı nasıl ayıracaklar? Kendiliğinden apaçık olduğunu kabul ettikleri şeylerin apaçıklığı ona nereden geliyor diyecekler? Bunun böyle olduğuna dair güveni nereden bulacak? Çünkü en apaçık güveni hak ediyor görünen his verileri bile kuşkuyla karşılanır: Var gibi göründükleri yer dışarıdaki nesneler değil, bizim hâllerimiz olabilir; bunlara karar vermek için de nous ya da düşünce gerekir. Hissin kavradığı duyulur nesnelerin dışarıda gerçekten bulunduğu kabul edilse bile, his yoluyla bilinen şey nesnenin bir suretidir; his nesnenin kendisini almaz, nesne dışarıda kalır.

Nous bilirken, hem de akılla kavranırları bilirken, eğer onları kendisinden başka şeyler olarak biliyorsa, onlarla nasıl karşılaşacak? Karşılaşmaması da mümkündür; öyleyse onları hiç bilmemesi ya da yalnızca karşılaştığı zaman bilmesi mümkündür ve bilgisi her zaman elinde olmayacaktır. Nous'un onlara bağlı olduğunu söylerlerse, bu bağlılık nedir? Sonra düşünmeler de birer iz olur; öyleyse dışarıdan gelmiş, birer darbe olurlar. Peki nous nasıl iz alacak, bu tür şeylerin biçimi ne olacak? Düşünme de tıpkı his gibi dışarıdaki bir şeyin düşünmesi olur. O zaman daha küçük şeyleri kavraması dışında hisden ne farkı kalır? Gerçekten kavradığını nasıl bilecek? Kavradığı şeyin iyi, güzel ya da adil olduğunu nasıl bilecek? Bunların her biri ondan başka olacak; güveneceği muhakeme ilkeleri kendisinde değil, onlar da dışarıda olacak; hakikat de orada bulunacak.

Sonra şu var: O akılla kavranırlar ya hissizdir, hayattan ve nous'tan pay almamıştır ya da nous'a sahiptir. Nous'a sahiplerse, ikisi birden aynı yerdedir, hakikat de oradadır ve ilk nous budur. O zaman da bu ilk nous hakkında şunu araştırırız: Oradaki hakikat, akılla kavranır olan ve nous nasıl bir ilişki içindedir? Aynı şeyde ve bir aradayken iki ve birbirinden farklı mıdırlar, yoksa nasıl? Yok eğer düşünceden ve hayattan yoksunlarsa, ne olabilirler? Ne öncüldürler ne önerme ne de "söylenebilir" [lekton]; çünkü öyle olsalardı onlar da başka şeyler hakkında söylenmiş olur, var olanların kendileri olmazlardı. "Adil olan güzeldir" sözü gibi: Adil olanla güzel olanın kendisi bu sözden başka şeylerdir. Eğer onların basit olduğunu, adilin ayrı, güzelin ayrı bulunduğunu söylerlerse, önce akılla kavranır olan ne bir bütün olacak ne de tek bir şeyde bulunacak; her biri dağılmış olacaktır. Hem nerede, hangi yerlere dağılmışlardır? Nous onların peşinde dolaşarak onlarla nasıl karşılaşacak? Nasıl yerinde kalacak, ya da aynı yerde nasıl kalacak? Onlar hangi biçime ya da ize sahip olacak? Yoksa bir heykeltıraşın ya da ressamın altından ya da başka bir maddeden yaptığı, bir yere konmuş heykeller gibi mi duracaklar? Öyleyse onları seyreden nous his olur. Hem neden bunlardan biri adalettir de öteki başka bir şeydir?

En önemlisi şudur: Bunların dışarıda olduğu ve nous'un onları böyle dışarıda dururken seyrettiği bütünüyle kabul edilse bile, nous'un onların hakikatine sahip olmaması ve seyrettiği her şeyde yanılması zorunludur. Çünkü hakiki olanlar onlar olacaktır; nous ise onları kendinde bulundurmadan, böyle bir bilgiyle yalnızca suretlerini alarak seyredecektir. Hakiki olana sahip olmayıp kendinde yalnızca hakikatin suretlerini bulundurduğu için yanlışlara sahip olacak, doğru hiçbir şeye sahip olmayacaktır. Yanlışlara sahip olduğunu bilirse, hakikatten pay almadığını kabul edecektir. Bunu da bilmez, hakikate sahip olmadığı hâlde sahip olduğunu sanırsa, içindeki yanlış iki katına çıkar ve onu hakikatten iyice uzaklaştırır. Bence hislerde hakikatin değil kanaatin bulunmasının sebebi de budur: His dışarıdan kabul eder ve kabul ettiği için kanaattir; kabul ettiği şey bir şeydir, onu aldığı kaynak ise başka bir şey olarak dışarıda kalır. Demek ki nous'ta hakikat yoksa, böyle bir nous ne hakikat olacak, ne hakikatte nous olacak, ne de hiç nous olacaktır. Hakikat de başka hiçbir yerde bulunmayacaktır.

5.5.1

Τὸν νοῦν, τὸν ἀληθῆ νοῦν καὶ ὄντως, ἆῤ ἄν τις φαίη ψεύσεσθαί ποτε καὶ μὴ τὰ ὄντα δοξάσειν; οὐδαμῶς. πῶς γὰρ ἂν ἔτι νοῦς ἀνοηταίνων εἴη; δεῖ ἄρα αὐτὸν ἀεὶ εἰδέναι καὶ μηδ’ ἂν ἐπιλαθέσθαι ποτέ, τὴν δὲ εἴδησιν αὐτῷ μήτε εἰκάζοντι εἶναι μήτε ἀμφίβολον μηδ’ αὖ παῤ ἄλλου οἷον ἀκούσαντι. οὐ τοίνυν οὐδὲ δἰ ἀποδείξεως. καὶ γὰρ εἴ τινά τις φαίη δἰ ἀποδείξεως, ἀλλ’ οὖν αὐτόθεν αὐτῷ ἐναργές τι εἶναι: καίτοι ὁ λόγος φησὶ πάντα. πῶς γὰρ καὶ διοριεῖ τις τά τε αὐτόθεν τά τε μή; ἀλλ’ οὖν, ἃ συγχωροῦσιν αὐτόθεν, πόθεν φήσουσι τούτων τὸ ἐναργὲς αὐτῷ παρεῖναι; πόθεν δὲ αὐτῷ πίστιν, ὅτι οὕτως ἔχει, παρέξεται; ἐπεὶ καὶ τὰ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως, ἃ δὴ δοκεῖ πίστιν ἔχειν ἐναργεστάτην, ἀπιστεῖται, μή ποτε οὐκ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις, ἀλλ’ ἐν τοῖς πάθεσιν ἔχῃ τὴν δοκοῦσαν ὑπόστασιν, καὶ νοῦ δεῖ ἢ διανοίας τῶν κρινούντων: ἐπεὶ καὶ συγκεχωρημένου ἐν τοῖς ὑποκειμένοις εἶναι αἰσθητοῖς, ὧν ἀντίληψιν ἡ αἴσθησις ποιήσεται, τό γε γιγνωσκόμενον δἰ αἰσθήσεως τοῦ πράγματος εἴδωλόν ἐστι, καὶ οὐκ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ἡ αἴσθησις λαμβάνει: μένει γὰρ ἐκεῖνο ἔξω. ὁ δὴ νοῦς γινώσκων καὶ τὰ νοητὰ γινώσκων, εἰ μὲν ἕτερα ὄντα γινώσκει, πῶς ἂν συντύχοι αὐτοῖς; ἐνδέχεται γὰρ μή, ὥστε ἐνδέχεται μὴ γινώσκειν ἢ τότε ὅτε συνέτυχε, καὶ οὐκ ἀεὶ ἕξει τὴν γνῶσιν. εἰ δὲ συνεζεῦχθαι φήσουσι, τί τὸ συνεζεῦχθαι τοῦτο; ἔπειτα καὶ αἱ νοήσεις τύποι ἔσονται: εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἐπακτοὶ καὶ πληγαί. πῶς δὲ καὶ τυπώσεται, ἢ τίς τῶν τοιούτων ἡ μορφή; καὶ ἡ νόησις τοῦ ἔξω, ὥσπερ καὶ ἡ αἴσθησις. καὶ τί διοίσει ἢ τῷ σμικροτέρων ἀντιλαμβάνεσθαι; πῶς δὲ καὶ γνώσεται, ὅτι ἀντελάβετο ὄντως; πῶς δέ, ὅτι ἀγαθὸν τοῦτο ἢ ὅτι καλὸν ἢ δίκαιον; ἕκαστον γὰρ τούτων ἄλλο αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἐν αὐτῷ αἱ τῆς κρίσεως ἀρχαί, αἷς πιστεύσει, ἀλλὰ καὶ αὗται ἔξω, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐκεῖ. εἶτα κἀκεῖνα ἀναίσθητα καὶ ἄμοιρα ζωῆς καὶ νοῦ, ἢ νοῦν ἔχει. καὶ εἰ νοῦν ἔχει, ἅμα ἐνταῦθα ἄμφω, καὶ τὸ ἀληθὲς ὡδί, καὶ ὁ πρῶτος νοῦς οὗτος, καὶ ἐπὶ τούτου ζητήσομεν, πῶς ἔχει ἡ ἐνταῦθα ἀλήθεια καὶ τὸ νοητὸν καὶ ὁ νοῦς, εἰ ἐν τῷ αὐτῷ μὲν καὶ ἅμα, δύο δὲ καὶ ἕτερα ἢ πῶς; εἰ δ’ ἀνόητα καὶ ἄνευ ζωῆς, τί ὄντα; οὐ γὰρ δὴ προτάσεις οὐδὲ ἀξιώματα οὐδὲ λεκτά: ἤδη γὰρ ἂν καὶ αὐτὰ περὶ ἑτέρων λέγοι, καὶ οὐκ αὐτὰ τὰ ὄντα εἴη, οἷον τὸ δίκαιον καλόν, ἄλλου τοῦ δικαίου καὶ τοῦ καλοῦ ὄντος. εἰ δ’ ἁπλᾶ φήσουσι; δίκαιον χωρὶς καὶ καλόν, πρῶτον μὲν οὐχ ἕν τι οὐδ’ ἐν ἑνὶ τὸ νοητὸν ἔσται, ἀλλὰ διεσπασμένον ἕκαστον. καὶ ποῦ καὶ κατὰ τίνας διέσπασται τόπους; πῶς δὲ αὐτοῖς συντεύξεται ὁ νοῦς περιθέων; πῶς δὲ μενεῖ; ἢ ἐν τῷ αὐτῷ πῶς μενεῖ; τίνα δ’ ὅλως μορφὴν ἢ τύπον ἕξει; εἰ μὴ ὥσπερ ἀγάλματα ἐγκείμενα χρυσᾶ ἢ ἄλλης τινὸς ὕλης ὑπό τινος πλάστου ἢ γραφέως πεποιημένα. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ὁ θεωρῶν νοῦς αἴσθησις ἔσται. διὰ τί δὲ τὸ μέν ἐστι τῶν τοιούτων δικαιοσύνη, τὸ δ’ ἄλλο τι; μέγιστον δὲ πάντων ἐκεῖνο: εἰ γὰρ καὶ ὅτι μάλιστα δοίη τις ταῦτα ἔξω εἶναι, καὶ τὸν νοῦν αὐτὰ οὕτως ἔχοντα θεωρεῖν, ἀναγκαῖον αὐτῷ μήτε τὸ ἀληθὲς αὐτῶν ἔχειν διεψεῦσθαί τε ἐν ἅπασιν οἷς θεωρεῖ. τὰ μὲν γὰρ ἀληθινὰ ἂν εἴη ἐκεῖνα: θεωρήσει τοίνυν αὐτὰ οὐκ ἔχων αὐτά, εἴδωλα δὲ αὐτῶν ἐν τῇ γνώσει τῇ τοιαύτῃ λαβών. τὸ τοίνυν ἀληθινὸν οὐκ ἔχων, εἴδωλα δὲ τοῦ ἀληθοῦς παῤ αὑτῷ λαβών, τὰ ψευδῆ ἕξει καὶ οὐδὲν ἀληθές. εἰ μὲν οὖν εἰδήσει, ὅτι τὰ ψευδῆ ἔχει, ὁμολογήσει ἄμοιρος ἀληθείας εἶναι: εἰ δὲ καὶ τοῦτο ἀγνοήσει, καὶ οἰήσεται τὸ ἀληθὲς ἔχειν οὐκ ἔχων, διπλάσιον ἐν αὐτῷ τὸ ψεῦδος γενόμενον πολὺ τῆς ἀληθείας αὐτὸν ἀποστήσει. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐν ταῖς αἰσθήσεσιν, οἶμαι, οὐκ ἔνεστιν ἀλήθεια, ἀλλὰ δόξα, ὅτι παραδεχομένη καὶ διὰ τοῦτο δόξα οὖσα ἄλλο παραδέχεται ἄλλου ὄντος ἐκείνου, ἐξ οὗ τοῦτο ὃ παραδέχεται ἔχει. εἰ οὖν μὴ ἀλήθεια ἐν τῷ νῷ, οὗτος μὲν ὁ τοιοῦτος νοῦς οὔτε ἀλήθεια ἔσται, οὔτε ἀληθείᾳ νοῦς, οὔτε ὅλως νοῦς ἔσται. ἀλλ’ οὐδὲ ἄλλοθί που ἡ ἀλήθεια ἔσται.

5.5.2Öyleyse akılla kavranırları dışarıda aramamalı, nous'ta var olanların izleri bulunduğunu söylememeli, onu hakikatten yoksun bırakıp akılla kavranırları bilinmez ve yok kılmamalı, böylece nous'un kendisini de ortadan kaldırmamalıyız. Bilgiyi ve hakikati korumak, var olanları ayakta tutmak, her şeyin nasıl bir şey olduğunun değil, ne olduğunun bilgisini korumak istiyorsak —yoksa elimizde yalnızca onların sureti ve izi kalır, kendilerine sahip olamaz, onlarla birlikte bulunamaz, onlarla kaynaşamayız— her şeyi gerçek nous'a vermeliyiz. Ancak böylece nous bilir, gerçekten bilir; ne unutur ne de arayarak dolaşır. Hakikat onda olur, o da var olanların yurdu olur; yaşar ve düşünür. Bütün bunlar en kutlu tabiata ait olmalıdır; yoksa değerli ve yüce olan nerede bulunacak?

Bu durumda ne ispata ne de böyle olduğuna dair bir güvenceye gerek kalır. Çünkü kendisi böyledir ve kendine apaçıktır: Kendinden önce bir şey varsa, kendisinin ondan geldiği; ondan sonra gelen bir şey varsa, bunun kendisi olduğu ona apaçıktır. Kendisi hakkında ondan daha güvenilir kimse yoktur; orada olanın bu olduğu ve gerçekten var olduğu konusunda da. Böylece gerçek hakikat başka bir şeyle değil, kendisiyle uyuşur; kendisinden başka bir şey söylemez: Ne ise odur ve ne ise onu söyler. Öyleyse onu kim çürütebilir, çürütmeyi nereden getirebilir? Getirilen çürütme, baştan söylenmiş olanla aynı yere varır; başka bir şeymiş gibi getirilse bile baştan söyleyene döner ve onunla bir olur. Çünkü hakikatten daha hakiki bir şey bulunamaz.

5.5.2

οὐ τοίνυν δεῖ οὔτε ἔξω τὰ νοητὰ ζητεῖν, οὔτε τύπους ἐν τῷ νῷ τῶν ὄντων λέγειν εἶναι, οὔτε τῆς ἀληθείας ἀποστεροῦντας αὐτὸν ἀγνωσίαν τε τῶν νοητῶν ποιεῖν καὶ ἀνυπαρξίαν καὶ ἔτι αὐτὸν τὸν νοῦν ἀναιρεῖν: ἀλλ’ εἴπερ καὶ γνῶσιν δεῖ καὶ ἀλήθειαν εἰσάγειν καὶ τὰ ὄντα τηρεῖν καὶ γνῶσιν τοῦ τί ἕκαστόν ἐστιν, ἀλλὰ μὴ τοῦ ποῖόν τι ἕκαστον, ἅτε εἴδωλον αὐτοῦ καὶ ἴχνος ἴσχοντας, ἀλλὰ μὴ αὐτὰ ἔχοντας καὶ συνόντας καὶ συγκραθέντας αὐτοῖς, τῷ ἀληθινῷ νῷ δοτέον τὰ πάντα. οὕτω γὰρ ἂν καὶ εἰδείη, καὶ ἀληθινῶς εἰδείη, καὶ οὐδ’ ἂν ἐπιλάθοιτο οὐδ’ ἂν περιέλθοι ζητῶν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐν αὐτῷ καὶ ἕδρα ἔσται τοῖς οὖσι καὶ ζήσεται καὶ νοήσει. ἃ δὴ πάντα περὶ τὴν μακαριωτάτην φύσιν δεῖ ὑπάρχειν: ἢ ποῦ τὸ τίμιον καὶ σεμνὸν ἔσται; καὶ γὰρ αὖ οὕτως οὐδ’ ἀποδείξεως δεῖ οὐδὲ πίστεως, ὅτι οὕτως: αὐτὸς γὰρ οὕτως καὶ ἐναργὴς αὐτὸς αὑτῷ, καὶ εἴ τι πρὸ αὐτοῦ, ὅτι ἐξ αὐτοῦ, καὶ εἴ τι μετ’ ἐκεῖνο, ὅτι αὐτός, καὶ οὐδεὶς πιστότερος αὐτῷ περὶ αὐτοῦ, καὶ ὅτι ἐκεῖ τοῦτο καὶ ὄντως. ὥστε καὶ ἡ ὄντως ἀλήθεια οὐ συμφωνοῦσα ἄλλῳ, ἀλλ’ ἑαυτῇ, καὶ οὐδὲν παῤ αὑτὴν ἄλλο λέγει καὶ ἔστι καὶ ὃ ἔστι τοῦτο καὶ λέγει. τίς ἂν οὖν ἐλέγξειε; καὶ πόθεν οἴσει τὸν ἔλεγχον; εἰς γὰρ ταὐτὸν ὁ φερόμενος ἔλεγχος τῷ προειπόντι, κἂν κομίσῃ ὡς ἄλλο, φέρεται εἰς τὸν ἐξ ἀρχῆς εἰπόντα καὶ ἕν ἐστιν: οὐ γὰρ ἄλλο ἀληθέστερον ἂν εὕροι τοῦ ἀληθοῦς.

5.5.3Demek ki bizim için tek bir tabiat vardır: nous, var olanların hepsi, hakikat. Öyleyse bu büyük bir tanrıdır; daha doğrusu herhangi bir tanrı değil, bunların hepsi olmayı hak eden bütün bir tanrı. Bu tabiat tanrıdır, ikinci tanrıdır; insan o İlk'i görmeden önce kendini gösterir. O İlk ise bu tabiatın üzerinde, kendisinden asılı güzel bir kaidenin üzerinde gibi oturur, ona yerleşir. Çünkü yürüdüğünde ne cansız bir şeye ne de doğrudan bir psykhē'ye basmalıydı; önünden tarif edilemez bir güzellik ilerlemeliydi.

Büyük bir kralın önünde olduğu gibi: Alayda önce daha aşağıdakiler yürür, onlardan sonra hep daha büyükleri, daha saygınları gelir; kralın çevresindekiler artık daha da krala yakışır kişilerdir, sonra ondan hemen sonra gelen değerli kişiler. Bütün bunlardan sonra büyük kralın kendisi birden görünür; kralın önünde gördükleriyle yetinip daha önce ayrılmamış olanlar ona dua eder, önünde yere kapanır. Orada kral başkadır, önünden yürüyenler de ondan başka kişilerdir. Ama oradaki kral yabancılara hükmetmez; en adil ve tabiatça olan hükmü, gerçek krallığı elinde tutar. Çünkü hakikatin kralıdır ve tabiatı gereği kendi toplu soyunun, o ilahî topluluğun efendisidir. O kralların kralıdır; tanrıların babası denmeyi de herkesten çok o hak eder. Zeus onu bu bakımdan da taklit etti: Kendi babasını seyretmeye katlanamadı, büyük babasının seyrine, adeta ousia'yı var kılan bir etkinliğe yöneldi.

5.5.3

μία τοίνυν φύσις αὕτη ἡμῖν ʽνοῦσ̓, τὰ ὄντα πάντα ʽἡ ἀλήθειἀ: εἰ δέ, θεός τις μέγας: μᾶλλον δὲ οὐ τίς, ἀλλὰ πᾶς ἀξιοῖ ταῦτα εἶναι. καὶ θεὸς αὕτη ἡ φύσις, καὶ θεὸς δεύτερος προφαίνων ἑαυτὸν πρὶν ὁρᾶν ἐκεῖνον: ὁ δὲ ὑπερκάθηται καὶ ὑπερίδρυται ἐπὶ καλῆς οὕτως οἷον κρηπῖδος, ἣ ἐξ αὐτοῦ ἐξήρτηται. ἔδει γὰρ ἐκεῖνον βαίνοντα μὴ ἐπ’ ἀψύχου τινὸς μηδ’ αὖ ἐπὶ ψυχῆς εὐθὺς βεβηκέναι, ἀλλ’ εἶναι αὐτῷ κάλλος ἀμήχανον πρὸ αὐτοῦ προιόν, οἷον πρὸ μεγάλου βασιλέως πρόεισι μὲν πρῶτα ἐν ταῖς προόδοις τὰ ἐλάττω, ἀεὶ δὲ τὰ μείζω καὶ τὰ σεμνότερα ἐπ’ αὐτοῖς, καὶ τὰ περὶ βασιλέα ἤδη μᾶλλον βασιλικώτερα, εἶτα τὰ μετ’ αὐτὸν τίμια: ἐφ̓ ἅπασι δὲ τούτοις βασιλεὺς προφαίνεται ἐξαίφνης αὐτὸς ὁ μέγας, οἱ δ’ εὔχονται καὶ προσκυνοῦσιν, ὅσοι μὴ προαπῆλθον ἀρκεσθέντες τοῖς πρὸ τοῦ βασιλέως ὀφθεῖσιν. ἐκεῖ μὲν οὖν ὁ βασιλεὺς ἄλλος, οἵ τε πρὸ αὐτοῦ προιόντες ἄλλοι αὐτοῦ: ὁ δὲ ἐκεῖ βασιλεὺς οὐκ ἀλλοτρίων ἄρχων, ἀλλ’ ἔχων τὴν δικαιοτάτην καὶ φύσει ἀρχὴν καὶ τὴν ἀληθῆ βασιλείαν, ἅτε τῆς ἀληθείας βασιλεὺς καὶ ὢν κατὰ φύσιν κύριος τοῦ αὑτοῦ ἀθρόου γεννήματος καὶ θείου συντάγματος, βασιλεὺς βασιλέων καὶ πατὴρ δικαιότερον ἂν κληθεὶς θεῶν, ὃν ὁ Ζεὺς καὶ ταύτῃ ἐμιμήσατο, τὴν τοῦ ἑαυτοῦ πατρὸς οὐκ ἀνασχόμενος θεωρίαν, ἀλλὰ τὴν τοῦ προπάτορος οἷον ἐνέργειαν εἰς ὑπόστασιν οὐσίας.

5.5.4Şunlar söylenmişti: Geri dönüşü Bir'e, hem de gerçekten Bir olana yapmak gerekir; öteki şeyler gibi, çok olup Bir'den pay alarak bir olana değil. Pay alarak bir olmayanı, bir olmaktan çok da olmayanı kavramalıyız. Akılla kavranır kosmos ve nous öteki şeylerden daha çok birdir, Bir'e ondan daha yakın bir şey yoktur; ama yine de o saf Bir değildir. Şimdi saf olarak, gerçekten ve başka bir şeye göre olmayan Bir'in ne olduğunu, mümkünse, seyretmeyi özlüyoruz.

Öyleyse burada Bir'e doğru atılmalı, ona artık hiçbir şey eklememeli; ondan en küçük ölçüde uzaklaşmaktan, ikiye doğru ilerlemekten korkarak bütünüyle durmalıyız. Yoksa elinde iki olur; Bir bu ikide bulunmaz, ikisi de ondan sonra gelir. Çünkü o ne bir başkasıyla, ne bir ne de kaç tane olursa olsun başka şeylerle birlikte sayılmak ister; hatta hiç sayılmak istemez. Çünkü kendisi ölçüdür, ölçülen değildir; ötekilerle eşit de değildir ki onlarla birlikte bulunsun. Öyle olsaydı, onda ve onunla birlikte sayılanlarda ortak bir şey bulunurdu ve bu ortak şey ondan önce olurdu; oysa ondan önce hiçbir şey olmamalıdır. Ne özsel sayı ona yüklenebilir ne de bundan sonra gelen kemiyet sayısı. Özsel sayı, düşünmeye her zaman varlık verendir; kemiyet sayısı ise kemiyeti başka şeylerle birlikte ya da —eğer bu da sayıysa— başka şeyler olmadan verendir.

Nitekim kemiyet sayılarında da ilkeleri olan bire yönelen tabiat, önceki sayılarda gerçek Bir'e yönelen tabiatı taklit eder ve varlığını biri tüketerek ya da parçalayarak edinmez. İkilik meydana geldiğinde ikilikten önceki birlik yerinde durur; ikilikteki iki birlikten ne biri ne de öteki odur. Neden ikisinden herhangi biri olsun ki? Eğer ikisinden hiçbiri değil de o önceki birlikse, o hem kalır hem kalmaz. Peki o iki birlik nasıl ondan başkadır? İkilik nasıl birdir? Kapsadığı iki birliğin her birindeki bir ile aynı bir midir? Yoksa şunu mu söylemeliyiz: O iki birlik ilk birlikten pay alır, ama pay aldıkları birlikten başkadırlar; ikilik de bir olduğu ölçüde ondan pay alır, ama aynı biçimde değil. Çünkü bir ordu ile bir ev aynı biçimde bir değildir. İkilik de sürekli olanla karşılaştırıldığında ne varlığı bakımından ne de kemiyet bakımından birdir. Peki beşlikteki birliklerle onluktaki birlikler farklı mıdır da beşlikteki bir ile onluktaki bir aynı mıdır? Yoksa küçük büyük her gemi her gemiyle, şehir şehirle, ordu orduyla bir olmak bakımından aynıysa, burada da bir aynıdır; orada aynı değilse burada da değildir. Bu konularda aporia'lar varsa, onları sonra ele alırız.

5.5.4

ὅτι μὲν οὖν δεῖ τὴν ἀναγωγὴν ποιήσασθαι εἰς ἓν καὶ ἀληθῶς ἕν, ἀλλὰ μὴ ὥσπερ τὰ ἄλλα ἕν, ἃ πολλὰ ὄντα μετοχῇ ἑνὸς ἕν: δεῖ δὲ τὸ μὴ μετοχῇ ἓν λαβεῖν μηδὲ τὸ οὐ μᾶλλον ἓν ἢ πολλά: καὶ ὅτι ὁ μὲν νοητὸς κόσμος καὶ ὁ νοῦς μᾶλλον ἕν τῶν ἄλλων, καὶ οὐδὲν ἐγγυτέρω αὐτοῦ τοῦ ἑνός, οὐ μὴν τὸ καθαρῶς ἕν, εἴρηται. τί δὲ τὸ καθαρῶς ἓν καὶ ὄντως καὶ οὐ κατ’ ἄλλο, νῦν θεάσασθαι ποθοῦμεν, εἴ πῃ δυνατόν. χρὴ τοίνυν ἐνταῦθα ἀίξαι πρὸς ἕν, καὶ μηδὲν αὐτῷ ἔτι προσθεῖναι, ἀλλὰ στῆναι παντελῶς δεδιότα αὐτοῦ ἀποστατῆσαι μηδὲ τοὐλάχιστον μηδὲ εἰς δύο προελθεῖν. εἰ δὲ μή, ἔσχες δύο, οὐκ ἐν οἷς τὸ ἕν, ἀλλ’ ἄμφω ὕστερα. οὐ γὰρ θέλει μετ’ ἄλλου οὔτε ἑνὸς οὔτε ὁποσουοῦν συναριθμεῖσθαι, οὐδ’ ὅλως ἀριθμεῖσθαι: μέτρον γὰρ αὐτὸ καὶ οὐ μετρούμενον, καὶ τοῖς ἄλλοις δὲ οὐκ ἴσον, ἵνα σὺν αὐτοῖς ᾖ: εἰ δὲ μή, κοινόν τι ἔσται ἐπ’ αὐτοῦ καὶ τῶν συναριθμουμένων, κἀκεῖνο πρὸ αὐτοῦ: δεῖ δὲ μηδέν. οὐδὲ γὰρ οὐδ’ ὁ οὐσιώδης ἀριθμὸς κατ’ αὐτοῦ, οὐδέ γε ὁ ὕστερος τούτου, ὁ τοῦ ποσοῦ: οὐσιώδης μὲν ὁ τῷ νοεῖν εἶναι ἀεὶ παρέχων, τοῦ δὲ ποσοῦ ὁ τὸ ποσὸν μετ’ ἄλλων ἢ ὅ τι μὴ μετ’ ἄλλων, εἴπερ ἀριθμὸς τοῦτο. ἐπεὶ καὶ ἡ ἐν τοῖς τοῦ ποσοῦ ἀριθμοῦ πρὸς τὸ ἓν τὴν ἀρχὴν αὐτῶν ἀπομιμουμένη τὴν ἐν τοῖς προτέροις ἀριθμοῖς φύσις πρὸς τὸ ὄντως ἓν οὐκ ἀναλίσκουσα τὸ ἓν οὐδὲ κερματίζουσα τὴν ὑπόστασιν ἔχει, ἀλλὰ δυάδος γενομένης ἔστι μονὰς ἡ πρὸ τῆς δυάδος, καὶ οὐχ ἡ ἐν τῇ δυάδι μονὰς ἑκατέρα οὐδ’ ἑτέρα ἐκείνη. τί γὰρ μᾶλλον ὁποτεραοῦν; εἰ οὖν μηδετέρα αὐτῶν ἀλλ’ ἐκείνη, καὶ μένουσα οὐ μένει. πῶς οὖν ἕτεραι ἐκεῖναι; καὶ πῶς ἡ δυὰς ἕν; καὶ εἰ ταὐτὸ ἕν, ὅπερ ἐν ἑκατέρᾳ τῇ περιεχομένῃ; ἢ μετέχειν τῆς πρώτης φατέον, ἄλλας δὲ ἧς μετέχουσι, καὶ τὴν δυάδα δέ, καθ̓ ὃ ἕν, μετέχειν, οὐχ ὡσαύτως δέ: ἐπεὶ οὐδὲ ὁμοίως στρατὸς ἓν καὶ οἰκία. καὶ αὕτη πρὸς τὸ συνεχὲς οὔτε κατὰ τὸ ὡς εἶναι ἕν, οὔτε κατὰ τὸ ποσὸν ἕν. ἆῤ οὖν αἱ μὲν μονάδες ἄλλως αἱ ἐν πεντάδι καὶ δεκάδι, τὸ δὲ ἓν τὸ ἐν τῇ πεντάδι πρὸς τὸ ἓν τὸ ἐπὶ τῆς δεκάδος τὸ αὐτό; ἤ, εἰ ναῦς πᾶσα πρὸς πᾶσαν, μικρὰ πρὸς μεγάλην, καὶ πόλις πρὸς πόλιν, καὶ στρατὸς πρὸς στρατόν, ταὐτὸ ἓν καὶ ἐνταῦθα. εἰ δὲ μηδ’ ἐκεῖ, οὐδ’ ἐνταῦθα: εἰ γάρ τινες περὶ τούτων ἀπορίαι, ὕστερον.

5.5.5Ama söylediğimiz şu noktaya dönmeliyiz: Kendisinden başka şeyler meydana gelse de İlk aynı kalır. Sayılarda bir yerinde kalır, sayıyı başka bir şey yapar ve sayı bire göre meydana gelir. Var olanlardan önce olanda ise Bir çok daha fazla yerinde kalır; ama o yerinde kalırken var olanları ona göre başka biri yapmaz, var olanları doğurmaya kendisi yeter. Orada, sayılarda, birliğin eidos'u bütün sayılarda bulunuyordu, kiminde ilk olarak kiminde ikinci olarak; ondan sonra gelenlerin her biri ondan eşit pay almıyordu. Burada da İlk'ten sonra gelenlerin her biri kendinde ondan bir şey, adeta onun bir eidos'unu taşır. Orada pay alma sayıların kemiyetini var etmişti; burada ise Bir'in izi onların ousia'sını var etti; öyle ki varlık Bir'in bir izidir.

Biri "varlık" [einai] kelimesinin de "bir" [hen] kelimesinden türediğini söylese, belki hakikati yakalamış olur. Çünkü "var olan" dediğimiz bu ilk şey, oradan adeta biraz ilerleyince daha ileri gitmek istemedi; içe dönüp durdu ve her şeyin ousia'sı ve ocağı [hestia] oldu. Konuşan biri sesine yüklendiğinde "hen" sözünden "on" sözünün meydana gelmesi gibi: "Hen" Bir'den geleni gösterir, "on" ise elinden geldiğince sesi çıkaranı anlatır. Böylece meydana gelen şey de, varlık da onun kudretinden akarak onu taklit eder. Bunu gören ve bu manzarayla coşan ise gördüğünü taklit ederek "on", "einai", "ousia" ve "hestia" seslerini haykırdı. Çünkü bu sesler, konuşanın doğum sancısıyla, doğmuş olanın varoluşunu anlatmak ister; ellerinden geldiğince var olanın oluşunu taklit ederler.

5.5.5

ἀλλ’ ἐπ’ ἐκεῖνο ἐπανιτέον λέγουσιν, ὅτι μένει τὸ πρῶτον τὸ αὐτό, κἂν ἐξ αὐτοῦ γίνηται ἕτερα. ἐν μὲν οὖν τοῖς ἀριθμοῖς μένοντος μὲν τοῦ ἕν, ποιοῦντος δὲ ἄλλου, ὁ ἀριθμὸς γίνεται κατ’ αὐτὸ [τὸ ἕν], ἐν δὲ τῷ ὅ ἐστι πρὸ τῶν ὄντων μένει μὲν πολὺ μᾶλλον τὸ ἕν: μένοντος δὲ αὐτοῦ οὐκ ἄλλο ποιεῖ κατ’ αὐτὸ τὰ ὄντα, ἀλλ’ ἀρκεῖ αὐτὸ γεννῆσαι τὰ ὄντα. καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν ἦν τῆς μονάδος ἐπὶ πᾶσιν εἶδος πρώτως καὶ δευτέρως, καὶ οὐκ ἐπ’ ἴσης ἑκάστου μεταλαμβάνοντος τῶν ὑστέρων αὐτῆς, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἕκαστον μὲν τῶν μετὰ τὸ πρῶτον ἔχει τι ἐκείνου οἷον εἶδος ἐν αὑτῷ. κἀκεῖ μὲν ἡ μετάληψις τὸ ποσὸν ὑπέστησεν αὐτῶν, ἐνταῦθα δὲ τὸ ἴχνος τοῦ ἑνὸς τὴν οὐσίαν αὐτοῖς ὑπεστήσατο, ὥστ̓ εἶναι τὸ εἶναι ἴχνος ἑνός. καὶ τὸ εἶναι δὲ τοῦτο ἀπὸ τοῦ ἓν εἴ τις λέγοι γεγονέναι, τάχα ἂν τύχοι τοῦ ἀληθοῦς. τὸ γάρ τοι λεγόμενον ὂν τοῦτο πρῶτον ἐκεῖθεν οἷον ὀλίγον προβεβηκὸς οὐκ ἠθέλησεν ἔτι πρόσω ἐλθεῖν, μεταστραφὲν δὲ εἰς τὸ εἴσω ἔστη, καὶ ἐγένετο οὐσία καὶ ἑστία ἁπάντων: οἷον ἐναπερείσαντος ἐν φθόγγῳ αὑτὸν τοῦ φωνοῦντος ὑφίσταται τὸ ἓν δηλοῦν τὸ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς καὶ τὸ ὂν σημαῖνον τὸ φθεγξάμενον, ὡς δύναται. οὕτω τοι τὸ μὲν γενόμενον καὶ τὸ εἶναι μίμησιν ἔχοντα ἐκ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ ῥυέντα: ἡ δὲ ἰδοῦσα καὶ ἐπικινηθεῖσα τῷ θεάματι μιμουμένη ὃ εἶδεν ἔρρηξε φωνὴν τὸ ὂν καὶ τὸ εἶναι καὶ οὐσίαν καὶ ἑστίαν. οὗτοι γὰρ οἱ φθόγγοι θέλουσι σημῆναι τὴν ὑπόστασιν [τοῦ] γεννηθέντος ὠδῖνι τοῦ φθεγγομένου ἀπομιμούμενοι, ὡς οἷόν τε αὐτοῖς, τὴν γένεσιν τοῦ ὄντος.

5.5.6Ama bunlar herkes nasıl isterse öyle anlasın. Meydana gelen ousia bir eidos'tur —oradan meydana gelene başka bir ad veremeyiz—; hem de belli bir şeyin değil, her şeyin eidos'udur, dışarıda başka hiçbir şey bırakmaz. Öyleyse o İlk'in eidos'suz olması zorunludur. Eidos'suz olunca da ousia değildir; çünkü ousia "bu belli şey" olmalıdır, bu da sınırlı olandır. Oysa o "bu belli şey" olarak kavranamaz; öyle kavransaydı artık ilke olmaz, yalnızca "bu" dediğin şey olurdu. Her şey meydana gelende olduğuna göre, onun içindekilerden hangisine "o" diyeceksin? Bunlardan hiçbiri olmadığı için ona ancak "bunların ötesinde" denebilir. Bunlar ise var olanlardır, varlıktır; öyleyse o varlığın ötesindedir.

"Varlığın ötesinde" sözü onun "bu" olduğunu söylemez, çünkü bir şey ileri sürmez; ona bir ad da vermez; yalnızca "bu değil" der. Bunu yaparken de onu hiçbir biçimde kuşatmaz. O sınırsız tabiatı kuşatmaya çalışmak gülünçtür; bunu isteyen, onun izine az da olsa, herhangi bir biçimde ulaşmaktan kendini uzaklaştırmış olur. Akılla kavranır tabiatı görmek isteyen, duyulur bir şeyin hiçbir hayalini taşımadan duyulurun ötesinde olanı seyreder. Akılla kavranırın ötesindekini seyretmek isteyen de akılla kavranır olan her şeyi bırakarak seyredecektir: Onun var olduğunu akılla kavranır sayesinde öğrenir, nasıl bir şey olduğunu ise onu bırakarak. Ama burada "nasıl" sözü, nasıl olmadığını anlatır; çünkü "nedir" sorusu kendisine uymayan şeye "nasıldır" sorusu da uymaz.

Biz ise kendi sancılarımız içinde ne söylememiz gerektiğini bilemeyiz; söylenemez olan hakkında konuşur, elimizden geldiğince kendimize bir şey anlatmak isteyerek ona ad veririz. Belki "Bir" adı da çokluğun reddini anlatır. Bu yüzden Pythagorasçılar da onu kendi aralarında sembolik olarak Apollon diye anarlardı, çokluğun inkârı anlamında [a-pollōn: "çok olmayan"]. "Bir" bir şeyi ileri sürüyor olsaydı, hem ad hem de adla gösterilen şey, ona hiç ad vermemekten daha karanlık olurdu. Belki bu ad şunun için konmuştur: Arayan kişi, her şeyden çok basitliği anlatan bu adla işe başlasın, sonunda bunu da reddetsin. Çünkü bu ad, koyan kişi tarafından elden geldiğince güzel konmuştur, ama o tabiatı göstermeye bu da yetmez. O işitilebilir bir şey değildir; işitene anlaşılır olması da gerekmez; birine anlaşılırsa, ancak görene anlaşılır. Ama gören, bir eidos görmeye çalışırsa onu da bilemez.

5.5.6

ἀλλὰ ταῦτα μέν, ὥς τις ἐθέλει, λελέχθω. τῆς δὲ γενομένης οὐσίας εἴδους οὔσης — οὐ γὰρ δή τι ἄλλο ἅν τις εἴποι τὸ ἐκεῖθεν γενόμενον — καὶ εἴδους οὐ τινός, ἀλλὰ παντός, ὡς μὴ ἂν ὑπολιπεῖν τι ἄλλο, ἀνάγκη ἀνείδεον ἐκεῖνο εἶναι. ἀνείδεον δὲ ὂν οὐκ οὐσία: τόδε γάρ τι δεῖ τὴν οὐσίαν εἶναι: τοῦτο δὲ ὡρισμένον: τὸ δὲ οὐκ ἔστι λαβεῖν ὡς τόδε: ἤδη γὰρ οὐκ ἀρχή, ἀλλ’ ἐκεῖνο μόνον, ὃ τόδε εἴρηκας εἶναι. εἰ οὖν τὰ πάντα ἐν τῷ γενομένῳ, τί τῶν ἐν τούτῳ ἐκεῖνο ἐρεῖς; οὐδὲν δὲ τούτων ὂν μόνον ἂν λέγοιτο ἐπέκεινα τούτων. ταῦτα δὲ τὰ ὄντα καὶ τὸ ὄν: ἐπέκεινα ἄρα ὄντος. τὸ γὰρ ἐπέκεινα ὄντος οὐ τόδε λέγει — οὐ γὰρ τίθησιν — οὐδὲ ὄνομα αὐτοῦ λέγει, ἀλλὰ φέρει μόνον τὸ οὐ τοῦτο. τοῦτο δὲ ποιοῦν οὐδαμοῦ αὐτὸ περιλαμβάνει: γελοῖον γὰρ ζητεῖν ἐκείνην τὴν ἄπλετον φύσιν περιλαμβάνειν: ὁ γὰρ τοῦτο βουλόμενος ποιεῖν ἀπέστησεν αὑτὸν καὶ τοῦ ὁπωσοῦν καὶ κατὰ βραχὺ εἰς ἴχνος αὐτοῦ ἰέναι: ἀλλ’ ὥσπερ [ὁ] τὴν νοητὴν φύσιν βουλόμενος ἰδεῖν οὐδεμίαν φαντασίαν αἰσθητοῦ ἔχων θεάσεται ὅ ἐστιν ἐπέκεινα τοῦ αἰσθητοῦ, οὕτω καὶ ὁ θεάσασθαι θέλων τὸ ἐπέκεινα τοῦ νοητοῦ τὸ νοητὸν πᾶν ἀφεὶς θεάσεται, ὅτι μὲν ἔστι διὰ τούτου μαθών, οἷον δὲ ἔστι τοῦτο ἀφείς. τὸ δὲ οἷον σημαίνοι ἂν τὸ οὐχ οἷον: οὐ γὰρ ἔνι οὐδὲ τὸ οἷον, ὅτῳ μηδὲ τὸ τί. ἀλλὰ ἡμεῖς ταῖς ἡμετέραις ὠδῖσιν ἀποροῦμεν, ὅ τι χρὴ λέγειν, καὶ λέγομεν περὶ οὐ ῥητοῦ, καὶ ὀνομάζομεν σημαίνειν ἑαυτοῖς θέλοντες ὡς δυνάμεθα. τάχα δὲ καὶ τὸ ἓν ὄνομα τοῦτο ἄρσιν ἔχει πρὸς τὰ πολλά. ὅθεν καὶ Ἀπόλλωνα οἱ Πυθαγορικοὶ συμβολικῶς πρὸς ἀλλήλους ἐσήμαινον ἀποφάσει τῶν πολλῶν. εἰ δὲ θέσις τις τὸ ἕν, τό τε ὄνομα τό τε δηλούμενον, ἀσαφέστερον ἂν γίγνοιτο τοῦ εἰ μή τις ὄνομα ἔλεγεν αὐτοῦ: τάχα γὰρ τοῦτο ἐλέγετο, ἵνα ὁ ζητήσας ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ ὃ πάντων [μάλιστα] ἁπλότητός ἐστι σημαντικὸν ἀποφήσῃ τελευτῶν καὶ τοῦτο, ὡς τεθὲν μὲν ὅσον οἷόν τε καλῶς τῷ θεμένῳ, οὐκ ἄξιον μὴν οὐδὲ τοῦτο εἰς δήλωσιν τῆς φύσεως ἐκείνης, ὅτι μηδὲ ἀκουστὸν ἐκεῖνο, μηδὲ τῷ ἀκούοντι δεῖ συνετὸν εἶναι, ἀλλ’ εἴπερ τινί, τῷ ὁρῶντι. ἀλλ’ εἰ τὸ ὁρῶν εἶδος ζητεῖ βλέπειν, οὐδὲ τοῦτο εἴσεται.

5.5.7Yoksa fiilen görmek de iki türlü müdür? Gözde olduğu gibi: Gözün görülen bir şeyi vardır, o da duyulurun eidos'udur; bir de eidos'u kendisi aracılığıyla gördüğü şey vardır. Bu sonuncusu da göz için duyulurdur; eidos'tan başkadır, ama eidos'un görülmesinin sebebidir; eidos'ta ve eidos'un üzerinde onunla birlikte görülür. Bu yüzden o sırada kendini açıkça hissettirmez, çünkü göz aydınlatılmış olana dönmüştür. Ama yanında başka bir şey olmadığında, göz onu tek bir bakışta toptan görür; gerçi o zaman bile başka bir şeye dayanmış olarak görür; tek başına kaldığında, başka bir şeyin üzerinde olmadığında his onu kavrayamaz. Güneşin içindeki ışık da, üzerinde daha katı bir kütle bulunmasaydı, belki hissimizden kaçardı. Biri güneşin baştan başa ışık olduğunu söylerse, bu söylediğimizi açıklamak için kullanılabilir: O zaman ışık, görülen öteki şeylerin hiçbirinin eidos'unda bulunmayacak, belki de yalnızca görünür olacaktır; çünkü öteki görünür şeyler yalnızca ışık değildir.

İşte nous'un görüşü de böyledir: O da başka bir ışık aracılığıyla, o ilk tabiatın aydınlattığı şeyleri görür ve gerçekten onların içinde görür; ama aydınlatılan şeylerin tabiatına eğildiğinde ışığın kendisini daha az görür. Görülen şeyleri bırakıp onları gördüğü şeyin kendisine bakarsa, ışığı ve ışığın ilkesini görür. Ama nous bu ışığı dışarıda bir şeymiş gibi görmemelidir; o yüzden yine göze dönelim. Göz de bazen dışarıdaki ışığı, yabancı ışığı tanımaz; dışarıdakinden önce kendine ait, daha da parlak bir ışığı bir anlığına seyreder: Geceleyin karanlıkta ışık içinden önüne sıçradığında; ya da başka hiçbir şeyi görmek istemeyip göz kapaklarını önüne indirdiğinde ve yine de ışığı karşısına çıkardığında; ya da gözün sahibi gözüne bastırınca göz içindeki ışığı gördüğünde. O zaman görmeden görür, hem de en çok o zaman görür; çünkü ışığı görür. Öteki şeyler ışığa benzer şeylerdi, ama ışık değildi. İşte nous da kendini öteki şeylere kapayıp içine toplanınca, hiçbir şey görmeden bir ışık seyreder: Başka bir şeyin içindeki başka bir ışığı değil, birden kendi başına, saf ve yalnız beliren ışığı.

5.5.7

ἢ ἐπειδὴ διττὸν καὶ τὸ ἐνεργείᾳ βλέπειν, οἷον ἐπὶ ὀφθαλμοῦ — τὸ μὲν γάρ ἐστιν ὅραμα αὐτῷ τὸ εἶδος τὸ τοῦ αἰσθητοῦ, τὸ δὲ δἰ οὗ ὁρᾷ τὸ εἶδος αὐτοῦ, ὃ καὶ αὐτὸ αἰσθητόν ἐστιν αὐτῷ, ἕτερον ὂν τοῦ εἴδους, αἴτιον δὲ τῷ εἴδει τοῦ ὁρᾶσθαι, ἐν μὲν τῷ εἴδει καὶ ἐπὶ τοῦ εἴδους συνορώμενον: διὸ οὐκ ἐναργῆ τότε δίδωσι τὴν αἴσθησιν αὑτοῦ, ἅτε τοῦ ὄμματος τετραμμένου πρὸς τὸ πεφωτισμένον: ὅταν δὲ μηδὲν ἄλλο ᾖ παῤ αὐτό, ἀθρόᾳ εἶδε προσβολῇ, καίτοι καὶ τότε εἶδεν ἐπερειδόμενον ἄλλῳ, μόνον δὲ αὐτὸ γενόμενον, μὴ πρὸς ἑτέρῳ, οὐ δύναται ἡ αἴσθησις λαβεῖν: ἐπεὶ καὶ τοῦ ἡλίου τὸ φῶς τὸ ἐν αὐτῷ τάχ̓ ἂν τὴν αἴσθησιν ἐξέφυγεν, εἰ μὴ ὄγκος ἐπέκειτο αὐτῷ στερεώτερος. εἰ δέ τις φῶς πᾶν εἶναι αὐτὸν λέγοι, τοῦτο ἄν τις λάβοι πρὸς δήλωσιν τοῦ λεγομένου: ἔσται γὰρ φῶς ἐν οὐδενὶ εἴδει τῶν ἄλλων ὁρωμένων, καὶ ἴσως ὁρατὸν μόνον: τὰ γὰρ ἄλλα ὁρατὰ οὐ φῶς μόνον. οὕτω τοίνυν καὶ ἡ τοῦ νοῦ ὄψις ὁρᾷ μὲν καὶ αὐτὴ δἰ ἄλλου φωτὸς τὰ πεφωτισμένα ἐκείνῃ τῇ πρώτῃ φύσει καὶ ἐν ἐκείνοις ὄντως ὁρᾷ, νεύουσα μέντοι πρὸς τὴν τῶν καταλαμπομένων φύσιν ἧττον αὐτὸ ὁρᾷ. εἰ δ’ ἀφήσει τὰ ὁρώμενα καὶ δἰ οὗ εἶδεν εἰς αὐτὸ βλέπει, φῶς ἂν καὶ φωτὸς ἀρχὴν ἂν βλέποι. ἀλλ’ ἐπεὶ μὴ ὡς ἔξω ὂν δεῖ τὸν νοῦν τοῦτο τὸ φῶς βλέπειν, πάλιν ἐπὶ τὸν ὀφθαλμὸν ἰτέον, ὅς ποτε καὶ αὐτὸς οὐ τὸ ἔξω φῶς οὐδὲ τὸ ἀλλότριον εἴσεται, ἀλλὰ πρὸ τοῦ ἔξω οἰκεῖόν τι καὶ μᾶλλον στιλπνότερον ἐν ἀκαρεῖ θεᾶται, ἢ νύκτωρ ἐν σκότῳ πρὸ αὐτοῦ ἐξ αὐτοῦ προπηδήσαντος ἢ ὅταν μηδὲν ἐθελήσας τῶν ἄλλων βλέπειν προβάλληται πρὸ αὑτοῦ τὴν τῶν βλεφάρων φύσιν τὸ φῶς ὅμως προφέρων, ἢ καὶ πιέσαντος τοῦ ἔχοντος τὸ ἐν αὑτῷ φῶς ἴδῃ: τότε γὰρ οὐχ ὁρῶν ὁρᾷ καὶ μάλιστα τότε ὁρᾷ: φῶς γὰρ ὁρᾷ: τὰ δ’ ἄλλα φωτοειδῆ μὲν ἦν, φῶς δὲ οὐκ ἦν. οὕτω δὴ καὶ νοῦς αὑτὸν ἀπὸ τῶν ἄλλων καλύψας καὶ συναγαγὼν εἰς τὸ εἴσω μηδὲν ὁρῶν θεάσεται οὐκ ἄλλο ἐν ἄλλῳ φῶς, ἀλλ’ αὐτὸ καθ̓ αὑτὸ μόνον καθαρὸν ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἐξαίφνης φανέν.

5.5.8Öyle ki insan bu ışığın nereden belirdiğini, dışarıdan mı içeriden mi geldiğini bilemez; ışık çekip gittiğinde de "Demek içerideydi; yok, içeride de değilmiş" der. Yoksa "nereden" diye hiç sormamalı mı? Çünkü onun için "nereden" yoktur: Ne bir yerden gelir ne bir yere gider; görünür ve görünmez olur. Bu yüzden onun peşine düşmemeli; kendini seyre hazırlayarak o görünene kadar sessizce beklemelidir, tıpkı gözün güneşin doğuşunu beklemesi gibi. Güneş ufkun üzerinde belirince —şairlerin dediğine göre Okeanos'tan çıkınca— kendini gözlerin seyrine sunar. Peki güneşin taklit ettiği bu varlık neyin üzerinde yükselecek? Neyi aşıp görünecek? Onu seyreden nous'un kendisini aşıp görünecektir.

Nous seyre koyulur; başka hiçbir şeye değil yalnızca güzele bakar, bütünüyle oraya döner ve kendini ona verir. Böyle durup adeta güçle dolunca, önce kendisinin daha güzel olduğunu, ışıl ışıl parladığını görür; çünkü o yakındadır. Ama o, beklendiği gibi gelmedi; gelmeden geldi. Gelmemiş gibi göründü; çünkü her şeyden önce, nous gelmeden önce de oradaydı. Gelen de, giden de nous'tur; çünkü nerede kalması gerektiğini, onun nerede kaldığını bilmez: O hiçbir şeyin içinde kalmaz. Nous'un kendisi de hiçbir yerde kalamasaydı —yalnızca bir mekânda değil, çünkü kendisi de mekânda değildir; hiç, hiçbir yerde— onu her zaman görürdü; daha doğrusu görmez, onunla bir olur, iki olmazdı. Oysa şimdi nous olduğu için, gördüğünde onu kendisinin nous olmayan yanıyla görür.

Ne şaşılacak şey! Nasıl gelmeden hazır bulunuyor? Hiçbir yerde olmadığı hâlde, olmadığı bir yer yok! İlk bakışta buna şaşılabilir; ama onu bilen biri ancak tersi olsaydı şaşardı; daha doğrusu tersi mümkün bile değildir ki şaşılsın. Durum şöyledir:

5.5.8

ὥστε ἀπορεῖν, ὅθεν ἐφάνη, ἔξωθεν ἢ ἔνδον, καὶ ἀπελθόντος εἰπεῖν ʽἔνδον ἄρα ἦν καὶ οὐκ ἔνδον αὖ. ἢ οὐ δεῖ ζητεῖν πόθεν: οὐ γάρ ἐστι τὸ πόθεν: οὔτε γὰρ ἔρχεται οὔτε ἄπεισιν οὐδαμοῦ, ἀλλὰ φαίνεταί τε καὶ οὐ φαίνεται: διὸ οὐ χρὴ διώκειν, ἀλλ’ ἡσυχῇ μένειν, ἕως ἂν φανῇ, παρασκευάσαντα ἑαυτὸν θεατὴν εἶναι, ὥσπερ ὀφθαλμὸς ἀνατολὰς ἡλίου περιμένει: ὁ δὲ ὑπερφανεὶς τοῦ ὁρίζοντος — ἐξ ὠκεανοῦ φασιν οἱ ποιηταί — ἔδωκεν ἑαυτὸν θεάσασθαι τοῖς ὄμμασιν. οὑτοσὶ δέ, ὃν μιμεῖται ὁ ἥλιος, ὑπερσχήσει πόθεν; καὶ τί ὑπερβαλὼν φανήσεται; ἢ αὐτὸν ὑπερσχὼν τὸν νοῦν τὸν θεώμενον: ἑστήξεται μὲν γὰρ ὁ νοῦς πρὸς τὴν θέαν εἰς οὐδὲν ἄλλο ἢ πρὸς τὸ καλὸν βλέπων, ἐκεῖ ἑαυτὸν πᾶς τρέπων καὶ διδούς, στὰς δὲ καὶ οἷον πληρωθεὶς μένους εἶδε μὲν τὰ πρῶτα καλλίω γενόμενον ἑαυτὸν καὶ ἐπιστίλβοντα, ὡς ἐγγὺς ὄντος αὐτοῦ. ὁ δὲ οὐκ ᾔει, ὥς τις προσεδόκα, ἀλλ’ ἦλθεν ὡς οὐκ ἐλθών: ὤφθη γὰρ ὡς οὐκ ἐλθών, ἀλλὰ πρὸ ἁπάντων παρών, πρὶν καὶ τὸν νοῦν ἐλθεῖν. εἶναι δὲ [δεῖ] τὸν νοῦν τὸν ἐλθόντα καὶ τοῦτον εἶναι καὶ τὸν ἀπιόντα, ὅτι μὴ οἶδε ποῦ μένειν δεῖ καὶ ποῦ ἐκεῖνος μένει, ὅτι ἐν οὐδενί. καὶ εἰ οἷόν τε ἦν καὶ αὐτῷ τῷ νῷ μένειν μηδαμοῦ, οὐχ ὅτι ἐν τόπῳ: οὐδὲ γὰρ οὐδ’ αὐτὸς ἐν τόπῳ, ἀλλ’ ὅλως οὐδαμοῦ: ἦν ἂν ἀεὶ ἐκεῖνον βλέπων: καίτοι οὐδὲ βλέπων, ἀλλ’ ἓν ἐκείνῳ ὢν καὶ οὐ δύο. νῦν δέ, ὅτι ἐστὶ νοῦς, οὕτω βλέπει, ὅτε βλέπει, τῷ ἑαυτοῦ μὴ νῷ. θαῦμα δή, πῶς οὐκ ἐλθὼν πάρεστι, καὶ πῶς οὐκ ὢν οὐδαμοῦ οὐκ ἔστιν ὅπου μὴ ἔστιν. ἔστι μὲν οὖν οὑτωσὶ αὐτόθεν θαυμάσαι, τῷ δὲ γνόντι, τὸ ἐναντίον εἴπερ ἦν, θαυμάσαι: μᾶλλον δὲ οὐδὲ δυνατὸν εἶναι, ἵνα τις καὶ θαυμάσῃ. ἔχει δὲ ὧδε.

5.5.9Başkası tarafından meydana getirilen her şey ya onu yapanın içindedir ya da —yapandan sonra bir şey varsa— başka bir şeyin içindedir. Başkası tarafından meydana geldiği ve oluşu için başkasına muhtaç olduğu için, her bakımdan başkasına muhtaçtır; bu yüzden de başka bir şeyin içindedir. Tabiatın düzenine göre en sondakiler kendilerinden önceki sondakilerin içinde, öndekiler daha öncekilerin içinde, biri ötekinin içindedir; bu böylece ilk ilkeye kadar gider. İlke ise kendinden önce hiçbir şey olmadığı için içinde bulunacağı başka bir şeye sahip değildir. Kendisi içinde bulunacağı bir şeye sahip değilken, öteki şeyler kendilerinden öncekilerin içindeyken, o bütün öteki şeyleri kuşatmıştır. Onları kuşatırken de onlara dağılıp saçılmamıştır; tutulmadan tutar.

Tutup tutulmadığı için olmadığı yer yoktur; çünkü bir yerde olmasaydı, orayı tutmazdı. Ama tutulmadığı için de bir yerde değildir; öyle ki hem vardır hem yoktur: Kuşatılmadığı için bir yerde değildir; her şeyden özgür olduğu için de hiçbir yerde bulunmaktan engellenmez. Engellenseydi, başkası tarafından sınırlanmış olurdu; ondan sonra gelenler ondan pay almaz, tanrı da ancak o sınıra kadar uzanırdı; artık kendi başına da olmaz, kendinden sonrakilere köle olurdu. Bir şeyin içinde olanlar, neredelerse oradadır; bir yerde olmayanların ise olmadığı yer yoktur. Çünkü şurada değilse, belli ki onu başka bir yer tutar; şuradaysa da başka bir şeyin içindedir; o zaman "bir yerde değil" sözü yanlış olur. Demek ki "bir yerde değil" sözü doğru, "bir yerde" sözü yanlışsa, başka bir şeyin içinde olmasın diye o hiçbir şeyden uzak olmayacaktır. Bir yerde olmadığı hâlde hiçbir şeyden uzak değilse, her yerde kendi başına bulunacaktır. Bir parçası burada, başka bir parçası şurada değildir; bütünüyle de yalnızca burada değildir. Öyleyse her yerde bütün olarak vardır; hiçbir şey ona sahip değildir, ama ona sahip olmayan da yoktur; demek ki her şey onun tarafından tutulur.

Kosmos'a da bak: Ondan önce başka bir kosmos olmadığı için, kendisi ne bir kosmos'un içindedir ne de bir mekânda; çünkü kosmos var olmadan önce hangi mekân vardı? Parçaları ona bağlıdır, onun içindedir. Psykhē ise kosmos'un içinde değildir; kosmos psykhē'nin içindedir. Çünkü beden psykhē'nin mekânı değildir: Psykhē nous'un içinde, beden psykhē'nin içinde, nous da başka bir şeyin içindedir; bunun ise içinde bulunabileceği başka bir şey artık yoktur. Demek ki o hiçbir şeyin içinde değildir; bu anlamda hiçbir yerde değildir. Öyleyse öteki şeyler nerede? Onun içinde. Demek ki o ne öteki şeylerden uzaktır, ne de onların içindedir; onu tutan hiçbir şey yoktur, her şeyi o tutar. Bu bakımdan da her şeyin iyisidir: Çünkü hem vardır, hem de her şey, her biri kendi tarzında, ona bağlıdır. Bu yüzden bazı şeyler ötekilerden daha iyidir; çünkü bazıları ötekilerden daha çok vardır.

5.5.9

πᾶν τὸ γενόμενον ὑπ’ ἄλλου ἢ ἐν ἐκείνῳ ἐστὶ τῷ πεποιηκότι, ἢ ἐν ἄλλῳ, εἴπερ εἴη τι μετὰ τὸ ποιῆσαν αὐτό: ἅτε γὰρ γενόμενον ὑπ’ ἄλλου καὶ πρὸς τὴν γένεσιν δεηθὲν ἄλλου, ἄλλου δεῖται πανταχοῦ: διόπερ καὶ ἐν ἄλλῳ. πέφυκεν οὖν τὰ μὲν ὕστατα ἐν τοῖς πρὸ αὐτῶν ὑστάτοις, τὰ δ’ ἐν πρώτοις ἐν τοῖς προτέροις καὶ ἄλλο ἐν ἄλλῳ, ἕως εἰς τὸ πρῶτον ἀρχῆς. ἀρχὴ δέ, ἅτε μηδὲν ἔχουσα πρὸ αὑτῆς, οὐκ ἔχει ἐν ὅτῳ ἄλλῳ: μὴ ἔχουσα δ’ ἐν ὅτῳ αὕτη τῶν ἄλλων ὄντων ἐν τοῖς πρὸ αὐτῶν τὰ ἄλλα περιείληφε πάντα αὐτή: περιλαβοῦσα δὲ οὔτ’ ἐσκεδάσθη εἰς αὐτὰ καὶ ἔχει οὐκ ἐχομένη. ἔχουσα δὴ καὶ αὐτὴ οὐκ ἐχομένη οὐκ ἔστιν ὅπου μὴ ἔστιν: εἰ γὰρ μὴ ἔστιν, οὐκ ἔχει. εἰ δὲ μὴ ἔχεται, οὐκ ἔστιν: ὥστε ἔστι καὶ οὐκ ἔστι, τῷ μὲν μὴ περιέχεσθαι οὐκ οὖσα, τῷ δ’ εἶναι παντὸς ἐλευθέρα οὐδαμοῦ κωλυομένη εἶναι: εἰ γὰρ αὖ κεκώλυται, ὥρισται ὑπ’ ἄλλου καὶ τὰ ἐφεξῆς ἄμοιρα αὐτοῦ καὶ μέχρι τούτου ὁ θεὸς καὶ οὐδ’ ἂν ἔτι ἐφ̓ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ δουλεύων τοῖς μετ’ αὐτόν. τὰ μὲν οὖν ἔν τινι ἐκεῖ ἔστιν, οὗ ἔστιν: ὅσα δὲ μὴ ποῦ, οὐκ ἔστιν ὅπου μή. εἰ γὰρ μὴ ἐνθαδί, δῆλον ὅτι ἄλλος αὐτὸν κατέχει τόπος, καὶ [εἰ] ἐνθαδί, ἐν ἄλλῳ: ὥστε ψεῦδος τὸ οὐ ποῦ. εἰ οὖν ἀληθὲς τὸ οὐ ποῦ καὶ ψεῦδος τὸ ποῦ, ἵνα μὴ ἐν ἄλλῳ, οὐδενὸς ἂν ἀποστατοῖ. εἰ δὲ μηδενὸς ἀποστατεῖ οὐ ποῦ ὤν, πανταχοῦ ἔσται ἐφ̓ ἑαυτοῦ. οὐδὲ γὰρ τὸ μέν τι αὐτοῦ ὡδί, τὸ δὲ ὡδί: οὐ μὴν οὐδ’ ὅλον ὡδί: ὥστε ὅλον πανταχοῦ οὐδενὸς ἔχοντος αὐτὸ οὐδ’ αὖ μὴ ἔχοντος: ἐχομένου ἄρα ὁτουοῦν. ὅρα δὲ καὶ τὸν κόσμον, ὅτι, ἐπεὶ μηδεὶς κόσμος πρὸ αὐτοῦ, οὐκ ἐν κόσμῳ αὐτὸς οὐδ’ αὖ ἐν τόπῳ: τίς γὰρ τόπος πρὶν κόσμον εἶναι; τὰ δὲ μέρη ἀνηρτημένα εἰς αὐτὸν καὶ ἐν ἐκείνῳ. ψυχὴ δὲ οὐκ ἐν ἐκείνῳ, ἀλλ’ ἐκεῖνος ἐν αὐτῇ: οὐδὲ γὰρ τόπος τὸ σῶμα τῇ ψυχῇ, ἀλλὰ ψυχὴ μὲν ἐν νῷ, σῶμα δὲ ἐν ψυχῇ, νοῦς δὲ ἐν ἄλλῳ: τούτου δὲ οὐκέτι ἄλλο, ἵν’ ἂν ἦν ἐν αὐτῷ: οὐκ ὲν ὁτῳοῦν ἄρα. ταύτῃ οὖν οὐδαμοῦ. ποῦ οὖν τὰ ἄλλα; ἐν αὐτῷ. οὔτε ἄρα ἀφέστηκε τῶν ἄλλων οὔτε αὐτὸς ἐν αὐτοῖς ἐστιν οὐδὲ ἔστιν οὐδὲν ἔχον αὐτό, ἀλλ’ αὐτὸ ἔχει τὰ πάντα. διὸ καὶ ταύτῃ ἀγαθὸν τῶν πάντων, ὅτι καὶ ἔστι καὶ ἀνήρτηται πάντα εἰς αὐτὸ ἄλλο ἄλλως. διὸ καὶ ἀγαθώτερα ἕτερα ἑτέρων, ὅτι καὶ μᾶλλον ὄντα ἕτερα ἑτέρων.

5.5.10Ama sen onu başka şeyler aracılığıyla görmeye çalışma; yoksa onun kendisini değil, izini görürsün. Şunu düşün: Kendi başına, saf, hiçbir şeyle karışmamış olarak kavranabilen; her şeyin kendisinden pay aldığı ama hiçbir şeyin ona sahip olmadığı bu şey ne olabilir? Böyle başka hiçbir şey yoktur, ama böyle bir şeyin olması gerekir. Peki onun kudretini kim bütünüyle, bir kerede kavrayabilir? Bütünüyle bir kerede kavrayan ondan ne bakımdan farklı olurdu? Demek ki parça parça kavranır. Ona yönelen sen ona toptan yönelirsin, ama onu bütünüyle anlatamazsın; yoksa düşünen bir nous olursun ve ona ulaşsan bile o senden kaçar, daha doğrusu sen ondan kaçarsın. Onu gördüğünde bütün olarak bak; düşündüğünde ise ondan neyi hatırlarsan hatırla, onun İyi olduğunu düşün.

Çünkü o, akıllı ve düşünen hayatın sebebi olan kudrettir; hayat da nous da ondan gelir. Ousia'nın ve varlığın sebebidir, çünkü Bir'dir; basit ve ilktir, çünkü ilkedir. Her şey ondan gelir: İlk hareket ondan gelir, ama onda değildir; durgunluk da ondan gelir, çünkü kendisinin ona ihtiyacı yoktu. O ne hareket eder ne durur; içinde duracağı ya da hareket edeceği bir şeyi yoktu. Neyin çevresinde, neye doğru, neyin içinde hareket edecekti? İlk olan odur. Ama sınırlı da değildir; neyin tarafından sınırlanacaktı? Bir büyüklük gibi sonsuz da değildir; nereye doğru ilerlemesi gerekirdi? Hiçbir şeye ihtiyacı olmadığına göre, neyi elde etmek için ilerleyecekti? Sonsuzluk onun kudretindedir: O hiçbir zaman başka türlü olmaz, hiçbir zaman da tükenmez; tükenmeyen şeyler bile onun sayesinde tükenmez.

5.5.10

ἀλλὰ σὺ μή μοι δἰ ἑτέρων αὐτὸ ὅρα: εἰ δὲ μή, ἴχνος ἂν ἴδοις, οὐκ αὐτό: ἀλλ’ ἐννόει, τί ἂν εἴη τοῦτο, ὃ ἔστι λαβεῖν ἐφ̓ ἑαυτοῦ ὂν καθαρὸν οὐδενὶ μιγνύμενον, μετεχόντων ἁπάντων αὐτοῦ μηδενὸς ἔχοντος αὐτό: ἄλλο μὲν γὰρ οὐδὲν τοιοῦτον, δεῖ δέ τι τοιοῦτον εἶναι. τίς ἂν οὖν τὴν δύναμιν αὐτοῦ ἕλοι ὁμοῦ πᾶσαν; εἰ γὰρ ὁμοῦ πᾶσαν, τί ἄν τις αὐτοῦ διαφέροι; κατὰ μέρος ἄρα. ἀλλὰ προσβαλεῖς μὲν ἀθρόως ὁ προσβάλλων, ὅλον δὲ οὐκ ἀπαγγελεῖς: εἰ δὲ μή, νοῦς νοῶν ἔσῃ, κἂν τύχῃς, ἐκεῖνός σε ἐκφεύξεται, μᾶλλον δὲ σὺ αὐτόν. ἀλλ’ ὅταν μὲν ὁρᾷς, ὅλον βλέπε: ὅταν δὲ νοῇς, ὅ τι ἂν μνημονεύσῃς αὐτοῦ, νόει ὅτι τἀγαθόν. ζωῆς γὰρ ἔμφρονος καὶ νοερᾶς αἴτιος δύναμις ὤν, ἀφ̓ οὗ ζωὴ καὶ νοῦς, ὅτι οὐσίας καὶ τοῦ ὄντος, ὅτι ἕν: ἁπλοῦν γὰρ καὶ πρῶτον, ὅτι ἀρχή. ἀπ’ αὐτοῦ γὰρ πάντα: ἀπ’ αὐτοῦ κίνησις ἡ πρώτη, οὐκ ἐν αὐτῷ, ἀπ’ αὐτοῦ στάσις, ὅτι αὐτὸς μὴ ἐδεῖτο: οὐ γὰρ κινεῖται οὐδ’ ἕστηκεν: οὐδὲ γὰρ εἶχεν οὔτε ἐν ᾧ στήσεται, οὔτε ἐν ᾧ κινηθήσεται: περὶ τί γὰρ ἢ πρὸς τί ἢ ἐν τίνι; πρῶτος γὰρ αὐτός. ἀλλ’ οὐδὲ πεπερασμένος εἶναι: ὑπὸ τίνος γάρ; ἀλλ’ οὐδ’ ἄπειρος, ὡς μέγεθος: ποῖ γὰρ ἔδει προελθεῖν αὐτόν; ἢ ἵνα τί γένηται αὐτῷ οὐδενὸς δεομένῳ; τὸ δ’ ἄπειρον ἡ δύναμις ἔχει: οὐ γὰρ ἄλλως ποτὲ οὐδ’ ἐπιλείψει, ὅπου καὶ τὰ μὴ ἐπιλείποντα δἰ αὐτόν.

5.5.11Onun sonsuzluğu, birden fazla olmamasında ve kendisine ait bir şeyi sınırlayacağı karşısında bir şey bulunmamasındadır. Bir olduğu için ölçülmemiştir, sayıya da girmez. Ne başka bir şeye göre ne kendine göre sınırlanmıştır; öyle olsaydı iki olurdu. Parçaları olmadığı için şekli de yoktur, biçimi de.

Öyleyse akıl yürütmenin anlattığı bu şeyi ölümlü gözlerle arama; kimilerinin beklediği gibi görülebileceğini de sanma. Her şeyi duyulur sanan kişi, her şeyden çok var olanı ortadan kaldırır. Çünkü insanların en çok var sandıkları, en az var olanlardır; "büyük olan daha az vardır". İlk ise varlığın ilkesidir, ousia'dan da üstündür. Öyleyse bu kanaati tersine çevirmek gerekir; yoksa tanrıdan yoksun kalırsın. Bayramlarda oburluk edip tanrıların huzuruna girenlerin dokunmaması gereken yiyeceklerle tıka basa dolan kimseler gibi olursun: Bunları, bayramını kutlamaları gereken tanrının seyrinden daha somut sandıkları için oradaki kutsal törenlere katılamadılar. Çünkü bu kutsal törenlerde de tanrı görünmediği için, yalnızca etle gördüklerini apaçık sayanlarda, var olmadığı kuşkusunu uyandırır. Hayatları boyunca uyuyan kimseler gibi: Rüyalarında gördüklerini güvenilir ve apaçık sayarlar; biri onları uyandırsa, açık gözlerle gördüklerine inanmayıp yeniden uykuya dalarlar.

5.5.11

καὶ τὸ ἄπειρον τοῦτο τῷ μὴ πλέον ἑνὸς εἶναι μηδὲ ἔχειν πρὸς ὃ ὁριεῖ τι τῶν ἑαυτοῦ: τῷ γὰρ ἓν εἶναι οὐ μεμέτρηται οὐδ’ εἰς ἀριθμὸν ἥκει. οὔτ’ οὖν πρὸς ἄλλο οὔτε πρὸς αὑτὸ πεπέρανται: ἐπεὶ οὕτως ἂν εἴη καὶ δύο. οὐδὲ σχῆμα τοίνυν, ὅτι μηδὲ μέρη, οὐδὲ μορφή. μὴ τοίνυν ζήτει θνητοῖς ὄμμασι τοῦτο, οἷόν φησιν ὁ λόγος, μηδ’ ὅτι οὕτως ἔστιν ἰδεῖν, ὡς ἄν τις ἀξιώσειεν, [ὃς] πάντα αἰσθητὰ ὑπολαμβάνων τὸ μάλιστα πάντων ἀναιρεῖ. ἃ γὰρ ἡγεῖταί τις εἶναι μάλιστα, ταῦτα μάλιστα οὐκ ἔστι: ʽτὸ δὲ μέγα ἧττον ἐστἴ: τό δὲ πρῶτον ἀρχὴ τοῦ εἶναι καὶ κυριώτερον αὖ τῆς οὐσίας: ὥστε ἀντιστρεπτέον τὴν δόξαν: εἰ δὲ μή, καταλελείψῃ ἔρημος θεοῦ, οἷον οἱ ἐν ταῖς ἑορταῖς ὑπὸ γαστριμαργίας πλήσαντες ἑαυτούς, ὧν οὐ θέμις λαβεῖν τοὺς εἰσίοντας πρὸς τοὺς θεούς, νομίσαντες μᾶλλον ἐκεῖνα ἐναργέστερα εἶναι τῆς θέας τοῦ θεοῦ, ᾧ ἑορτάζειν προσήκει, οὐ μετέσχον τῶν ἐκεῖ ἱερῶν. καὶ γὰρ ἐν τούτοις τοῖς ἱεροῖς ὁ θεὸς οὐχ ὁρώμενος ἀπιστεῖσθαι ποιεῖ ὡς οὐκ ὢν τοῖς ἐναργὲς νομίζουσι μόνον, ὃ τῇ σαρκὶ μόνον ἴδοιεν: οἷον εἴ τινες διὰ βίου κοιμώμενοι ταῦτα μὲν πιστὰ καὶ ἐναργῆ νομίζοιεν τὰ ἐν τοῖς ὀνείρασιν, εἰ δέ τις αὐτοὺς ἐξεγείρειεν, ἀπιστήσαντες τοῖς διὰ τῶν ὀφθαλμῶν ἀνεῳγότων ὀφθεῖσι πάλιν καταδαρθάνοιεν.

5.5.12Her şeyi, hangi yetiyle hissedilmesi gerekiyorsa onunla görmek gerekir: kimi şeyleri gözlerle, kimilerini kulaklarla, ötekileri de aynı biçimde. Nous'un da başka şeyler gördüğüne güvenmeli, düşünmeyi işitmek ya da görmek sanmamalıyız. Yoksa kulaklara görmeyi buyurup, görülmüyor diye seslerin var olmadığını söyleyenlere benzeriz.

Şunu da düşünmeli: İnsanlar baştan beri bugüne kadar özledikleri ve yöneldikleri şeyi unutmuşlardır. Çünkü her şey ona özlem duyar, tabiatın zorunluluğuyla ona yönelir; sanki onsuz var olamayacağını sezmiş gibi. Güzeli kavramak, ona hayran kalmak, eros'un uyanması, onu bir bakıma tanımış ve uyanık olanlara özgüdür. İyi ise doğuştan gelen bir yönelişle öteden beri yanımızda olduğu için uyuyanlarda bile bulunur; onu görenleri hiçbir zaman hayrete düşürmez, çünkü hep onlarla birliktedir ve hatırlanması belli bir ana bağlı değildir. Ama onu görmezler, çünkü onlar uyurken yanlarındadır. Güzele duyulan eros ise ortaya çıktığında acı verir, çünkü onu görenler ona yönelmek zorunda kalır. Bu eros ikincil olduğu ve daha çok anlayış sahibi olanlarda bulunduğu için, güzelin de ikincil olduğunu gösterir. Ondan daha eski olan ve hissedilmeyen yöneliş ise İyi'nin daha eski olduğunu, güzelden önce geldiğini söyler.

Herkes İyi'yi elde edince kendine yeteceğini sanar, çünkü gayeye ulaşmıştır. Güzeli ise herkes görmemiştir; görenler de onun kendileri için değil, kendisi için var olduğunu sanır, tıpkı buradaki güzellik gibi; çünkü güzellik ona sahip olanındır. İnsanlara güzel görünmek de, güzel olmasalar bile, yeter; ama İyi'ye görünüşte sahip olmakla yetinmezler. Çünkü en çok ilk olanı isterler; güzeli de kendileri gibi sonradan meydana gelmiş bir şey sayarak onunla yarışır, çekişirler. Kraldan uzak düşmüş birinin, kraldan hemen sonra gelenle eşit itibar istemesi gibi: İkisinin de aynı kaynaktan geldiğini sanır; kendisinin de krala bağlı olduğunu, ama ötekinin kendisinden önce geldiğini bilmez. Bu yanılgının sebebi, ikisinin de aynı şeyden pay alması ve Bir'in ikisinden de önce olmasıdır; ayrıca orada da İyi'nin kendisi güzele muhtaç değildir, güzel ise ona muhtaçtır.

İyi yumuşak, tatlı, daha naziktir ve insan istediği an yanındadır; güzel ise hayranlık, sarsılma ve acıyla karışık bir haz taşır. Üstelik bilmeyenleri İyi'den uzağa çeker, tıpkı sevgilinin insanı babasından uzaklaştırması gibi; çünkü güzel daha gençtir. İyi ise zamanca değil hakikatçe daha yaşlıdır ve kudreti de daha öncedir, çünkü bütün kudrete sahiptir. Ondan sonra gelen ise kudretin tamamına değil, yalnızca ondan sonra ve ondan gelen kudrete sahiptir; öyle ki bu kudretin efendisi de odur. Kendisinden meydana gelenlere ihtiyacı yoktur; meydana geleni bütünüyle kendi hâline bırakmıştır, çünkü ona hiçbir ihtiyacı yoktu; onu doğurmadan önce neyse yine odur. Meydana gelmeseydi de umurunda olmazdı; ondan başka bir şeyin meydana gelmesi mümkün olsaydı, onu da esirgemezdi. Ama şimdi meydana gelebilecek başka bir şey kalmamıştır; her şey meydana geldiğine göre, meydana gelmemiş hiçbir şey yoktur. Kendisi her şey değildi ki onlara ihtiyaç duysun; her şeyi aştığı için hem onları yapabildi hem de, kendisi onların üstünde kalarak, onların kendi başlarına var olmalarına izin verebildi.

5.5.12

χρὴ δὲ βλέπειν ᾧ ἕκαστα δεῖ αἰσθάνεσθαι, ὀφθαλμοῖς μὲν ἄλλα, ὠσὶ δὲ ἕτερα, καὶ τὰ ἄλλα ὡσαύτως: καὶ τῷ νῷ πιστεύειν ἄλλα ὁρᾶν, καὶ μὴ τὸ νοεῖν ἀκούειν νομίζειν ἢ ὁρᾶν, ὥσπερ ἂν εἰ τοῖς ὠσὶν ἐπιτάττοιεν βλέπειν, καὶ τὰς φωνὰς οὐκ εἶναι, ὅτι μὴ ὁρῶνται. χρὴ δὲ ἐννοεῖν, ὡς εἰσὶν ἐπιλελησμένοι οὗ καὶ ἐξ ἀρχῆς εἰς νῦν ποθοῦσι καὶ ἐφίενται αὐτοῦ. πάντα γὰρ ὀρέγεται ἐκείνου καὶ ἐφίεται αὐτοῦ φύσεως ἀνάγκῃ, ὥσπερ ἀπομεμαντευμένα, ὡς ἄνευ αὐτοῦ οὐ δύναται εἶναι. καὶ τοῦ μὲν καλοῦ ἤδη οἷον εἰδόσι καὶ ἐγρηγορόστν ἡ ἀντίληψις καὶ τὸ θάμβος καὶ τοῦ ἔρωτος ἡ ἔγερσις, τὸ δ’ ἀγαθὸν ἅτε πάλαι παρὸν εἰς ἔφεσιν σύμφυτον καὶ κοιμωμένοις πάρεστι καὶ οὐ θαμβεῖ ποτε ἰδόντας, ὅτι σύνεστιν ἀεὶ καὶ οὐ ποτὲ ἡ ἀνάμνησις: οὐ μὴν ὁρῶσιν αὐτό, ὅτι κοιμωμένοις πάρεστι. τοῦ δὲ καλοῦ ὁ ἔρως, ὅταν παρῇ, ὀδύνας δίδωσιν, ὅτι δεῖ ἰδόντας ἐφίεσθαι. δεύτερος [οὖν] ὢν οὗτος ὁ ἔρως καὶ ἤδη συνιέντων μᾶλλον δεύτερον μηνύει τὸ καλὸν εἶναι: ἡ δὲ ἀρχαιοτέρα τούτου καὶ ἀναίσθητος ἔφεσις ἀρχαιότερόν φησι καὶ τἀγαθὸν εἶναι καὶ πρότερον τούτου. καὶ οἴονται δὲ τἀγαθὸν λαβόντες ἀρκεῖν αὑτοῖς ἅπαντες: εἰς γὰρ τὸ τέλος ἀφῖχθαι: τὸ δὲ καλὸν οὔτε πάντες εἶδον, γενόμενόν τε αὑτῷ οἴονται εἶναι, ἀλλ’ οὐκ αὐτοῖς, οἷα καὶ τὸ τῇδε κάλλος: τοῦ γὰρ ἔχοντος τὸ κάλλος εἶναι. καὶ καλοῖς εἶναι δοκεῖν ἀρκεῖ, κἂν μὴ ὦσι: τὸ δ’ ἀγαθὸν οὐ δόξῃ ἐθέλουσιν ἔχειν. ἀντιποιοῦνται γὰρ μάλιστα τοῦ πρώτου καὶ φιλονεικοῦσι καὶ ἐρίζουσι τῷ καλῷ, ὡς καὶ αὐτῷ γεγονότι ὥσπερ αὐτοί: οἷον εἴ τις ὕστερος ἀπὸ βασιλέως τῷ μετὰ βασιλέα εἰς ἀξίωσιν ἴσην βούλοιτο ἰέναι, ὡς ἀφ̓ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ἐκείνῳ γεγενημένος, ἀγνοῶν ὡς ἀνήρτηται μὲν καὶ αὐτὸς εἰς βασιλέα, ἔστι δὲ ἐκεῖνος πρὸ αὐτοῦ. ἀλλ’ οὖν ἡ τῆς πλάνης αἰτία τὸ μετέχειν ἄμφω τοῦ αὐτοῦ καὶ πρότερον τὸ ἓν ἀμφοτέρων εἶναι, καὶ ὅτι κἀκεῖ τὸ μὲν ἀγαθὸν αὐτὸ οὐ δεῖται τοῦ καλοῦ, τὸ δὲ καλὸν ἐκείνου. καὶ ἔστι δὲ τὸ μὲν ἤπιον καὶ προσηνὲς καὶ ἁβρότερον καί, ὡς ἐθέλει τις, παρὸν αὐτῷ: τὸ δὲ θάμβος ἔχει καὶ ἔκπληξιν καὶ συμμιγῆ τῷ ἀλγύνοντι τὴν ἡδονήν. καὶ γὰρ αὖ καὶ ἕλκει ἀπὸ τοῦ ἀγαθοῦ τοὺς οὐκ εἰδότας, ὥσπερ ἀπὸ πατρὸς τὸ ἐρώμενον: νεώτερον γάρ: τὸ δὲ πρεσβύτερον οὐ χρόνῳ, ἀλλὰ τῷ ἀληθεῖ, ὃ καὶ τὴν δύναμιν προτέραν ἔχει: πᾶσαν γὰρ ἔχει: τὸ γὰρ μετ’ αὐτὸ οὐ πᾶσαν, ἀλλ’ ὅση μετ’ αὐτὸν καὶ ἀπ’ αὐτοῦ, ὥστε ἐκεῖνος καὶ ταύτης κύριος, οὐ δεηθεὶς οὗτος τῶν ἐξ αὐτοῦ γενομένων, ἀλλὰ πᾶν καὶ ὅλον ἀφεὶς τὸ γενόμενον, ὅτι μὴ ἐδεῖτο μηδὲν αὐτοῦ, ἀλλ’ ἔστιν ὁ αὐτός, οἷος καὶ πρὶν τοῦτο γεννῆσαι. ἐπεὶ οὐδ’ ἂν ἐμέλησεν αὐτῷ μὴ γενομένου: ἐπεὶ οὐδ’ εἰ ἄλλῳ δυνατὸν ἦν γενέσθαι ἐξ αὐτοῦ, ἐφθόνησεν ἄν: νῦν δὲ οὐκ ἔστιν οὐδὲν γενέσθαι: οὐδὲν γάρ ἐστιν ὃ μὴ γέγονε γενομένων τῶν πάντων. αὐτὸς δὲ οὐκ ἦν τὰ πάντα, ἵν’ ἂν ἐδεήθη αὐτῶν, ὑπερβεβηκὼς δὲ τὰ πάντα οἷός τε ἦν καὶ ποιεῖν αὐτὰ καὶ ἐφ̓ ἑαυτῶν ἐᾶσαι εἶναι αὐτὸς ὑπὲρ αὐτὰ ὤν.

5.5.13İyi'nin kendisi olan şeyin, iyi olmayan hiçbir şeyi kendinde taşımaması gerekiyordu; iyi olanı da taşımamalıydı. Taşıyacağı şey ya iyidir ya iyi değildir. Ama asıl ve ilk anlamda iyi olan İyi'de iyi olmayan bulunmaz; İyi, iyi olana da sahip değildir. Ne iyi olmayana ne de iyi olana sahipse, hiçbir şeye sahip değildir; hiçbir şeye sahip değilse yalnızdır, ötekilerden ayrıdır. Öteki şeyler ya iyidir ama İyi değildir, ya da iyi değildir; o ise bunların hiçbirine sahip olmadığına göre, hiçbir şeye sahip olmamakla İyi'dir. Biri ona herhangi bir şey eklerse —ousia, nous ya da güzel— bu ekle onun İyi olmasını elinden alır.

Demek ki her şeyi ondan çıkaran, onun hakkında hiçbir şey söylemeyen, onda bir şey varmış gibi yalan da söylemeyen kişi "vardır"ı olduğu gibi bırakır; onda bulunmayan hiçbir şeyi ona yakıştırmamış olur. Bilgisizce övgü düzenler böyle yapmaz: Övdükleri kişilere değerlerinin altında kalan nitelikler ekleyerek onların itibarını düşürürler, çünkü konu edindikleri kişiler hakkında doğru sözler bulamazlar. Biz de ondan sonra gelen, ondan aşağı olan hiçbir şeyi ona eklemeyelim; o bunların üstüne çıkarak bunların sebebi olsun, kendisi bunlar olmasın.

Çünkü İyi'nin tabiatı ne her şey olmaktır ne de her şeyden biri olmak. Öyle olsaydı her şeyle aynı cinsin altına girerdi; her şeyle aynı cinsin altında bulunduğunda da onlardan yalnızca kendine has olanla, bir ayrımla ve bir ekle ayrılırdı. O zaman bir değil iki olurdu: Biri ortak olan, yani iyi olmayan; öteki iyi olan. Demek ki iyiyle iyi olmayandan karışık olurdu; saf ve ilk anlamda iyi olmazdı. İlk anlamda iyi, bu karışığın ondan pay alarak, ortak olanın yanı sıra iyi hâle geldiği şey olurdu. Demek ki bu karışık pay alarak iyidir; pay aldığı şey ise her şeyden biri değildir; öyleyse İyi her şeyden biri değildir. Eğer iyilik bu karışığın içindeyse —çünkü bileşik bir ayrım sayesinde iyiydi—, bu iyiliğin başka bir şeyden gelmesi gerekir; ama o iyilik basit ve yalnızca iyiydi; öyleyse onun kaynağı olan şey çok daha fazla yalnızca iyidir.

Böylece ilk anlamda iyi olan, yani İyi, bize bütün var olanların üstünde göründü: yalnızca iyi, kendinde hiçbir şey taşımayan, hiçbir şeyle karışmamış, her şeyin üstünde ve her şeyin sebebi olarak. Çünkü güzel olan da var olanlar da kötüden çıkmaz, ne iyi ne kötü olan şeylerden de çıkmaz; çünkü yapan yapılandan üstündür, ondan daha yetkindir.

5.5.13

ἔδει δὲ καὶ τἀγαθὸν αὐτὸν ὄντα καὶ μὴ ἀγαθὸν μὴ ἔχειν ἐν ἑαυτῷ μηδέν, ἐπεὶ μηδὲ ἀγαθόν. ὃ γὰρ ἕξει, ἢ ἀγαθὸν ἔχει ἢ οὐκ ἀγαθόν: ἀλλ’ οὔτε ἐν τῷ ἀγαθῷ τῷ κυρίως καὶ πρώτως ἀγαθῷ τὸ μὴ ἀγαθόν, οὔτε τὸ ἀγαθὸν ἔχει τὸ ἀγαθόν. εἰ οὖν μήτε τὸ οὐκ ἀγαθὸν μήτε τὸ ἀγαθὸν ἔχει, οὐδὲν ἔχει: εἰ [δὲ] οὐδὲν ἔχει, μόνον καὶ ἔρημον τῶν ἄλλων ἐστίν. εἰ οὖν τὰ ἄλλα ἢ ἀγαθά ἐστι καὶ οὐ τἀγαθὸν ἢ οὐκ ἀγαθά ἐστιν, οὐδέτερα δὲ τούτων ἔχει, οὐδὲν ἔχων τῷ μηδὲν ἔχειν ἐστὶ τὸ ἀγαθόν. εἰ δ’ ἄρα τις ὁτιοῦν αὐτῷ προστίθησιν, ἢ οὐσίαν ἢ νοῦν ἢ καλόν, τῇ προσθήκῃ ἀφαιρεῖται αὐτοῦ τἀγαθὸν εἶναι. πάντα ἄρα ἀφελὼν καὶ οὐδὲν περὶ αὐτοῦ εἰπὼν οὐδέ τι ψευσάμενος, ὡς ἔστι παῤ αὐτῷ, εἴασε τὸ ἔστιν οὐδὲν καταμαρτυρήσας τῶν οὐ παρόντων, οἷον οἱ μὴ ἐπιστήμῃ τοὺς ἐπαίνους ποιούμενοι, οἳ ἐλαττοῦσι τὴν τῶν ἐπαινουμένων δόξαν προστιθέντες αὐτοῖς ἃ τῆς ἀξίας αὐτῶν ἐστιν ἐλάττω, ἀποροῦντες ἀληθεῖς εἰπεῖν περὶ τῶν ὑποκειμένων προσώπων τοὺς λόγους. καὶ οὖν καὶ ἡμεῖς μηδὲν τῶν ὑστέρων καὶ τῶν ἐλαττόνων προστιθῶμεν, ἀλλ’ ὡς ὑπὲρ ταῦτα ἰὼν ἐκεῖνος τούτων αἴτιος ᾖ, ἀλλὰ μὴ αὐτὸς ταῦτα. καὶ γὰρ αὖ φύσις ἀγαθοῦ οὐ πάντα εἶναι οὐδ’ αὖ ἕν τι τῶν πάντων: εἴη γὰρ ἂν ὑπὸ ἓν καὶ ταὐτὸν τοῖς ἅπασιν, ὑπὸ δὲ ταὐτὸν ὂν τοῖς πᾶσι διαφέροι ἂν τῷ ἰδίῳ μόνον καὶ διαφορᾷ καὶ προσθήκῃ. ἔσται τοίνυν δύο, οὐχ ἕν, ὧν τὸ μὲν οὐκ ἀγαθόν, τὸ κοινόν, τὸ δὲ ἀγαθόν: μικτὸν ἄρα ἔσται ἐξ ἀγαθοῦ καὶ οὐκ ἀγαθοῦ: οὐκ ἄρα καθαρῶς ἀγαθὸν οὐδὲ πρώτως, ἀλλ’ ἐκεῖνο ἂν εἴη πρώτως, οὗ μετέχον παρὰ τὸ κοινὸν γεγένηται ἀγαθόν. μεταλήψει μὲν δὴ αὐτὸ ἀγαθόν, οὗ δὲ μετέλαβεν οὐδὲν τῶν πάντων: οὐδὲν ἄρα τῶν πάντων τὸ ἀγαθόν. ἀλλ’ εἰ ἐν αὐτῷ τοῦτο τὸ ἀγαθόν — διαφορὰ γάρ, καθ̓ ἣν τοῦτο τὸ σύνθετον ἦν ἀγαθόν — δεῖ αὐτὸ παῤ ἄλλου εἶναι: ἦν δὲ αὐτὸ ἁπλοῦν καὶ μόνον ἀγαθόν: πολλῷ ἄρα [μᾶλλον] τὸ ἀφ̓ οὗ μόνον ἀγαθόν. τὸ ἄρα πρώτως καὶ τἀγαθὸν ὑπέρ τε πάντα τὰ ὄντα ἀναπέφανται ἡμῖν καὶ μόνον ἀγαθὸν καὶ οὐδὲν ἔχον ἐν ἑαυτῷ, ἀλλὰ ἀμιγὲς πάντων καὶ ὑπὲρ πάντα καὶ αἴτιον τῶν πάντων. οὐ γὰρ δὴ ἐκ κακοῦ τὸ καλὸν οὐδὲ τὰ ὄντα οὐδ’ αὖ ἐξ ἀδιαφόρων: κρεῖττον γὰρ τὸ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου: τελειότερον γάρ.

5.6.1Varlığın Ötesinde Olanın Düşünmediği; İlk Olarak Düşünenin ve İkinci Olarak Düşünenin Ne Olduğu Üzerine

6. İnceleme

Düşünenlerden biri başka bir şeyi, öteki kendini düşünür. Kendini düşünen, iki olmaktan daha çok kaçar. Önce sözü edilen de bunu ister, ama daha az başarır: Gördüğü şeyi yanında taşır, ama o şey yine de kendisinden başkadır. Öteki ise ousia bakımından düşündüğünden ayrılmamıştır; kendisiyle birlikte bulunarak kendini görür. Böylece ikisi bir olur. Demek ki daha çok düşünen odur, çünkü düşündüğüne sahiptir; ilk olarak düşünen de odur, çünkü düşünenin hem bir hem iki olması gerekir. Bir değilse, düşünen başka, düşünülen başka olur; o zaman ilk olarak düşünen olamaz. Çünkü düşünmesini başka bir şeyden aldığı için ilk olarak düşünen olmaz; düşündüğüne kendisininmiş gibi sahip olmaz, dolayısıyla kendini de düşünmez. Yok, eğer düşündüğünü kendisi olarak taşıyorsa —ki asıl anlamda düşünebilsin—, ikisi bir olacaktır; öyleyse ikisinin bir olması gerekir. Öte yandan bir olup da iki olmazsa, düşüneceği bir şey bulunmaz; dolayısıyla düşünen de olmaz. Demek ki hem basit olmalı hem basit olmamalıdır.

Psykhē'den yukarı çıkarak onun böyle olduğunu daha iyi kavrayabiliriz; çünkü orada ayırmak kolaydır, ikiliği görmek daha kolaydır. Biri iki kat bir ışık düşünsün: Psykhē daha zayıf ışık, onun akılla kavranırı daha saf ışık olsun; sonra gören ışığı da görülen ışıkla eşit kılsın. Artık onları farkla ayıramadığı için ikisini bir sayacaktır: Düşündüğünde iki olduklarını bilir, ama baktığında artık bir görür. Düşüneni ve akılla kavranırı böyle kavrayacaktır. Biz akıl yürütmeyle ikiden bir yaptık; o ise tersine birden iki olur: Düşünerek kendini iki kılar; daha doğrusu düşündüğü için ikidir, kendini düşündüğü için de birdir.

5.6.1

Τὸ μέν ἐστι νοοῦν ἄλλο, τὸ δὲ αὑτό. ὃ ἤδη φεύγει μᾶλλον τὸ δύο εἶναι. τὸ δὲ πρότερον λεχθὲν βούλεται καὶ αὐτό, ἀλλ’ ἧττον δύναται παῤ αὑτῷ μὲν γὰρ ἔχει ὃ ὁρᾷ, ἕτερόν γε μὴν ἐκείνου. τὸ δὲ οὐ κεχώρισται τῇ οὐσίᾳ, ἀλλὰ συνὸν αὑτῷ ὁρᾷ ἑαυτό. ἄμφω οὖν γίνεται ἓν ὄν. μᾶλλον οὖν νοεῖ, ὅτι ἔχει, καὶ πρώτως νοεῖ, ὅτι τὸ νοοῦν δεῖ ἓν καὶ δύο εἶναι. εἴτε γὰρ μὴ ἕν, ἄλλο τὸ νοοῦν, ἄλλο τὸ νοούμενον ἔσται — οὐκ ἂν οὖν πρώτως νοοῦν εἴη, ὅτι ἄλλου τὴν νόησιν λαμβάνον οὐ τὸ πρώτως νοοῦν ἔσται, ὅτι ὃ νοεῖ οὐκ ἔχει ὡς αὑτοῦ, ὥστε οὐδ’ αὑτό: ἢ εἰ ἔχει ὡς αὑτό, ἵνα κυρίως νοῇ, τὰ δύο ἓν ἔσται: δεῖ ἄρα ἓν εἶναι ἄμφω — εἴτε ἓν μέν, μὴ δύο δὲ αὖ ἔσται, ὅ τι νοήσει οὐχ ἕξει: ὥστε οὐδὲ νοοῦν ἔσται. ἁπλοῦν ἄρα καὶ οὐχ ἁπλοῦν δεῖ εἶναι. μᾶλλον δ’ ἄν τις αὐτὸ τοιοῦτον ὂν ἕλοι ἀπὸ τῆς ψυχῆς ἀναβαίνων: ἐνταῦθα γὰρ διαιρεῖν ῥᾴδιον, καὶ ῥᾷον ἄν τις τὸ διπλοῦν ἴδοι. εἰ οὖν τις διπλοῦν φῶς ποιήσειε, τὴν μὲν ψυχὴν κατὰ τὸ ἧττον, τὸ δὲ νοητὸν αὐτῆς κατὰ τὸ καθαρώτερον, εἶτα ποιήσειε καὶ τὸ ὁρῶν ἴσον εἶναι φῶς τῷ ὁρωμένῳ, οὐκ ἔχων ἔτι χωρίζειν τῇ διαφορᾷ ἓν τὰ δύο θήσεται νοῶν μέν, ὅτι δύο ἦν, ὁρῶν δὲ ἤδη ἕν: οὕτω νοοῦν καὶ νοητὸν αἱρήσει. ἡμεῖς μὲν οὖν τῷ λόγῳ ἐκ δύο ἓν πεποιήκαμεν, τὸ δ’ ἀνάπαλιν ἐξ ἑνός ἐστι δύο, ὅτι νοεῖ ποιοῦν αὑτὸ δύο, μᾶλλον δὲ ὄν, ὅτι νοεῖ, δύο, καὶ ὅτι αὑτό, ἕν

5.6.2Biri ilk olarak düşünen, öteki başka türlü düşünen ise, ilk olarak düşünenin ötesindeki artık düşünmez. Çünkü düşünmek için nous olması gerekir; nous olunca da akılla kavranıra sahip olmalı, ilk olarak düşünen olunca da akılla kavranırı kendinde taşımalıdır. Ama akılla kavranır olan her şeyin düşüneni de kendinde taşıması ve düşünmesi zorunlu değildir; öyle olsaydı yalnızca akılla kavranır değil, düşünen de olur, iki olduğu için de ilk olmazdı. Akılla kavranıra sahip olan nous da, saf olarak akılla kavranır bir ousia bulunmasaydı var olamazdı. Bu ousia nous'a göre akılla kavranır olacak, ama kendi başına asıl anlamda ne düşünen ne de akılla kavranır olacaktır. Çünkü akılla kavranır olan, bir başkası için akılla kavranırdır; nous da düşündüğü akılla kavranırı alıp yakalamadıkça, düşünmeyle yönelişi boşta kalır; çünkü akılla kavranır olmadan düşünmesi olmaz. Demek ki ona sahip olduğunda yetkindir. Oysa düşünmeden önce, kendi ousia'sı bakımından kendiliğinden yetkin olmalıydı. Öyleyse yetkinlik kendisinde bulunan şey düşünmeden önce var olacaktır; o zaman düşünmeye hiç ihtiyacı yoktur, çünkü ondan önce kendine yeterlidir. Öyleyse düşünmeyecektir. Demek ki biri düşünmez, biri ilk olarak düşünür, biri de ikinci olarak düşünür. Ayrıca İlk düşünseydi, ona bir şey ait olurdu; o zaman ilk olmaz, ikinci olurdu; bir de olmaz, artık çok olurdu, düşüneceği şeylerin hepsi olurdu; çünkü yalnızca kendini düşünse bile çok olacaktır.

5.6.2

εἰ δὴ τὸ μὲν πρώτως νοοῦν, τὸ δὲ ἤδη ἄλλως νοοῦν, τὸ ἐπέκεινα τοῦ πρώτως νοοῦντος οὐκ ἂν ἔτι νοοῖ: νοῦν γὰρ δεῖ γενέσθαι, ἵνα νοῇ, ὄντα δὲ νοῦν καὶ νοητὸν ἔχειν καὶ πρώτως νοοῦντα ἔχειν τὸ νοητὸν ἐν αὑτῷ. νοητὸν δὲ ὂν οὐκ ἀνάγκη πᾶν καὶ νοοῦν ἐν αὑτῷ ἔχειν καὶ νοεῖν: ἔσται γὰρ οὐ μόνον νοητόν, ἀλλὰ καὶ νοοῦν, πρῶτόν τε οὐκ ἔσται δύο ὄν. ὅ τε νοῦς ὁ τὸ νοητὸν ἔχων οὐκ ἂν συσταίη μὴ οὔσης οὐσίας καθαρῶς νοητοῦ, ὃ πρὸς μὲν τὸν νοῦν νοητὸν ἔσται, καθ̓ ἑαυτὸ δὲ οὔτε νοοῦν οὔτε νοητὸν κυρίως ἔσται: τό τε γὰρ νοητὸν ἑτέρῳ ὅ τε νοῦς τὸ ἐπιβάλλειν τῇ νοήσει κενὸν ἔχει ἄνευ τοῦ λαβεῖν καὶ ἑλεῖν τὸ νοητὸν ὃ νοεῖ: οὐ γὰρ ἔχει τὸ νοεῖν ἄνευ τοῦ νοητοῦ. τότε οὖν τέλειον, ὅταν ἔχῃ: ἔδει δὲ πρὸ τοῦ νοεῖν τέλειον εἶναι παῤ αὑτοῦ τῆς οὐσίας. ᾧ ἄρα τὸ τέλειον ὑπάρξει, πρὸ τοῦ νοεῖν τοῦτο ἔσται: οὐδὲν ἄρα δεῖ αὐτῷ τοῦ νοεῖν: αὔταρκες γὰρ πρὸ τούτου. οὐκ ἄρα νοήσει. τὸ μὲν ἄρα οὐ νοεῖ, τὸ δὲ πρώτως νοεῖ, τὸ δὲ νοήσει δευτέρως. ἔτι εἰ νοήσει τὸ πρῶτον, ὑπάρξει τι αὐτῷ: οὐκ ἄρα πρῶτον, ἀλλὰ καὶ δεύτερον καὶ οὐχ ἕν, ἀλλὰ καὶ πολλὰ ἤδη καὶ πάντα ὅσα νοήσει: καὶ γάρ, εἰ μόνον ἑαυτό, πολλὰ ἔσται.

5.6.3Aynı şeyin çok olmasına hiçbir engel olmadığını söylerlerse, bu çokluğun altında bir bir yatacaktır. Çünkü bir bulunmadıkça çokluk var olamaz: Ya onların kendisinden geldiği ya da içinde bulunduğu bir bir; ya da genel olarak, ötekilerden önce sayılan ilk bir. Bunu kendi başına, yalnız olarak kavramalıyız. Eğer ötekilerle bir aradaysa, onu ötekilerle birlikte kavramalı, ama ötekilerden başka olduğu için onu ötekilerle birlikte olduğu yerde bırakmalı, ötekilerin altında yatan bu şeyi artık ötekilerle birlikte değil, kendi başına aramalıyız. Çünkü ötekilerin içindeki bir buna benzer, ama bu değildir; ötekilerde görülecekse onun yalnız olarak da var olması gerekir. Meğer ki biri onun varlığının ancak ötekilerle birlikte var olmak olduğunu söylesin; o zaman ne kendisi basit olur ne de çoklardan oluşan şey var olur. Çünkü basit olamayan var olamaz; basit bir şey yoksa çoklardan oluşan şey de var olamaz. Basit olanların her biri var olamıyorsa, kendi başına var olan basit bir bir yoksa, onlardan hiçbiri kendi başına var olamıyor ve hiç var olmadığı için başkasıyla birlikte var olmaya da katkı veremiyorsa, hepsinden oluşan bileşik, var olmayanlardan —belli bir bakımdan değil, büsbütün var olmayanlardan— meydana gelmiş olarak nasıl var olabilir? Demek ki çok olan bir şey varsa, çokluktan önce bir bir olmalıdır. Düşünen bir çokluksa, çokluk olmayanda düşünme bulunmamalıdır. Bu ise İlk idi. Demek ki düşünme de nous da ondan sonra gelenlerde bulunacaktır.

5.6.3

εἰ δὲ πολλὰ τὸ αὐτὸ οὐδὲν κωλύειν φήσουσιν, ἓν τούτοις ὑποκείμενον ἔσται: οὐ δύναται γὰρ πολλὰ μὴ ἑνὸς ὄντος, ἀφ̓ οὗ ἢ ἐν ᾧ, ἢ ὅλως ἑνὸς καὶ τούτου πρώτου τῶν ἄλλων ἀριθμουμένου, ὃ αὐτὸ ἐφ̓ ἑαυτοῦ δεῖ λαβεῖν μόνον. εἰ δὲ ὁμοῦ εἴη μετὰ τῶν ἄλλων, δεῖ τοῦτο συλλαβόντα αὐτὸ μετὰ τῶν ἄλλων, ὅμως δὲ ἕτερον τῶν ἄλλων ὄν, ἐᾶν ὡς μετ’ ἄλλων, ζητεῖν δὲ τοῦτο τὸ ὑποκείμενον τοῖς ἄλλοις μηκέτι μετὰ τῶν ἄλλων, ἀλλ’ αὐτὸ καθ̓ ἑαυτό. τὸ γὰρ ἐν τοῖς ἄλλοις αὐτὸ ὅμοιον μὲν ἂν εἴη τούτῳ, οὐκ ἂν εἴη δὲ τοῦτο: ἀλλὰ δεῖ αὐτὸ μόνον εἶναι, εἰ μέλλοι καὶ ἐν ἄλλοις ὁρᾶσθαι. εἰ μή τις αὐτοῦ λέγοι τὸ εἶναι σὺν τοῖς ἄλλοις τὴν ὑπόστασιν ἔχειν: οὐκ ἄρα ἁπλοῦν αὐτὸ ἔσται, οὐδὲ τὸ συγκείμενον ἐκ πολλῶν ἔσται: τό τε γὰρ οὐ δυνάμενον ἁπλοῦν εἶναι ὑπόστασιν οὐχ ἕξει, τό τε συγκείμενον ἐκ πολλῶν ἁπλοῦ οὐκ ὄντος οὐδ’ αὐτὸ ἔσται. ἑκάστου γὰρ ἁπλοῦ οὐ δυναμένου εἶναι οὐχ ὑφεστηκότος τινὸς ἑνὸς ἁπλοῦ ἐφ̓ ἑαυτοῦ, οὐδενὸς αὐτῶν ὑπόστασιν ἔχειν καθ̓ ἑαυτὸ δυναμένου οὐδὲ παρέχειν αὑτὸ μετ’ ἄλλου εἶναι τῷ ὅλως μὴ εἶναι, πῶς ἂν τὸ ἐκ πάντων εἴη σύνθετον ἐκ μὴ ὄντων γεγενημένον, οὐ τὶ μὴ ὄντων, ἀλλ’ ὅλως μὴ ὄντων; εἰ ἄρα πολλά τί ἐστι, δεῖ πρὸ τῶν πολλῶν ἓν εἶναι. εἰ οὖν τὸ νοοῦν τι πλῆθος, δεῖ ἐν τῷ μὴ πλήθει τὸ νοεῖν μὴ εἶναι. ἦν δὲ τοῦτο τὸ πρῶτον. ἐν τοῖς ὑστέροις ἄρα αὐτοῦ τὸ νοεῖν καὶ νοῦς ἔσται.

5.6.4Ayrıca İyi basit ve hiçbir şeye muhtaç olmamalıysa, düşünmeye de ihtiyacı olmaz; ihtiyacı olmayan şey de onda bulunmaz. Zaten onda hiçbir şey bulunmaz; demek ki düşünme de onda bulunmaz. Hiçbir şey düşünmez, çünkü onda başka bir şey de yoktur. Ayrıca nous İyi'den başkadır; İyi'yi düşündüğü için İyi'ye benzer bir şeydir. Dahası, bir ile başka bir şeyden oluşan ikide, başka bir şeyle birlikte olan bu bir, Bir'in kendisi olamaz; başka bir şeyle birlikte olmadan önce kendi başına bir bir bulunmalıydı. Aynı biçimde, başka bir şeyle birlikte olmayan Bir de kendi başına basit olmalı; başkalarıyla birlikte olanda bulunan şeylerin hiçbirini kendinde taşımamalıdır. Çünkü kendisinden geldiği şey önce ayrı olarak var olmadıkça, bir şey başka bir şeyin içinde nereden bulunabilir? Basit olan başka bir şeyden gelemez; çok olan, iki olan ise başka bir şeye bağlı olmalıdır.

Öyleyse İlk'i ışığa, ondan sonrakini güneşe, üçüncüsünü de ışığını güneşten alan ay yıldızına benzetmeliyiz. Psykhē'nin nous'u dışarıdan gelmedir; düşünme yeteneği taşıyan psykhē'yi adeta boyar. Nous ise kendine ait olanı kendinde taşır; o yalnızca ışık değildir, kendi ousia'sında aydınlanmış olandır. Ona ışığı veren ise başka bir şey değil, basit ışıktır; nous'a ne ise o olma kudretini verir. Öyleyse onun bir şeye ne ihtiyacı olabilir? Çünkü kendi başına olan, başka bir şeyin içindekiyle aynı değildir; başka bir şeyin içinde olan, kendi başına olandan başkadır.

5.6.4

ἔτι εἰ τὸ ἀγαθὸν ἁπλοῦν καὶ ἀνενδεὲς δεῖ εἶναι, οὐδ’ ἂν τοῦ νοεῖν δέοιτο: οὗ δὲ μὴ δεῖ αὐτῷ, οὐ παρέσται αὐτῷ. ἐπεὶ καὶ ὅλως οὐδὲν πάρεστιν αὐτῷ. οὐκ ἄρα πάρεστιν αὐτῷ τὸ νοεῖν. καὶ νοεῖ οὐδέν, ὅτι μηδὲ ἄλλο. ἔτι ἄλλο νοῦς τοῦ ἀγαθοῦ: ἀγαθοειδὴς γὰρ τῷ τὸ ἀγαθὸν νοεῖν. ἔτι ὡς ἐν τοῖς δυσὶν ὄντος ἑνὸς καὶ ἄλλου οὐχ οἷόν τε τοῦτο τὸ μετ’ ἄλλου τὸ ἓν εἶναι, ἀλλ’ ἔδει ἓν ἐφ̓ ἑαυτοῦ πρὸ τοῦ μετ’ ἄλλου εἶναι, οὕτω δεῖ καὶ οὐ μετ’ ἄλλου τὸ ἓν ὑπάρχον ἁπλοῦν καθ̓ αὑτὸ τοῦτο εἶναι, οὐκ ἔχον οὐδὲν ἐν ἑαυτῷ τῶν ὅσα ἐν τῷ μετ’ ἄλλων. πόθεν γὰρ ἐν ἄλλῳ ἄλλο, μὴ πρότερον χωρὶς ὄντος ἀφ̓ οὗ τὸ ἄλλο; τὸ μὲν γὰρ ἁπλοῦν οὐκ ἂν παῤ ἄλλου εἴη, ὃ δ’ ἂν πολὺ ᾖ δύο, δεῖ αὐτὸ ἀνηρτῆσθαι εἰς ἄλλο. καὶ οὖν ἀπεικαστέον τὸ μὲν φωτί, τὸ δὲ ἐφεξῆς ἡλίῳ, τὸ δὲ τρίτον τῷ σελήνης ἄστρῳ κομιζομένῳ τὸ φῶς παῤ ἡλίου. ψυχὴ μὲν γὰρ ἐπακτὸν νοῦν ἔχει ἐπιχρωννύντα αὐτὴν νοερὰν οὖσαν, νοῦς δ’ ἐν αὑτῷ οἰκεῖον ἔχει οὐ φῶς ὢν μόνον, ἀλλ’ ὅ ἐστι πεφωτισμένον ἐν τῇ αὐτοῦ οὐσίᾳ, τὸ δὲ παρέχον τούτῳ τὸ φῶς οὐκ ἄλλο ὂν φῶς ἐστιν ἁπλοῦν παρέχον τὴν δύναμιν ἐκείνῳ τοῦ εἶναι ὃ ἔστι. τί ἂν οὖν αὐτὸ δέοιτό τινος; οὐ γὰρ αὐτὸ τὸ αὐτὸ τῷ ἐν ἄλλῳ: ἄλλο γὰρ τὸ ἐν ἄλλῳ ἐστὶ τοῦ αὐτὸ καθ̓ αὑτὸ ὄντος.

5.6.5Ayrıca çok olan kendini arar; kendine yönelmek, kendinin farkında olmak ister. Ama her bakımdan bir olan, kendine doğru nereye gidecek? Kendinin farkında olmaya ne diye ihtiyaç duyacak? O kendisiyle aynıdır; hem kendinin farkında olmaktan hem her türlü düşünmeden üstündür. Çünkü düşünme ne varlık bakımından ne de değer bakımından ilk değildir; ikincildir ve sonradan meydana gelmiştir: İyi var olunca öbürünü kendine doğru hareket ettirdi, o da hareket etti ve gördü. Düşünmek budur: İyi'ye yönelen şeyin İyi'ye doğru hareketi. Yöneliş düşünmeyi doğurdu ve onu kendisiyle birlikte var etti; çünkü görmek, görüşe duyulan istektir.

Demek ki İyi'nin kendisinin hiçbir şeyi düşünmesi gerekmez; çünkü onun iyisi kendisinden başka bir şey değildir. İyi'den başka olan şey kendini düşündüğünde de, İyi'ye benzer olduğu ve İyi'yle bir benzerlik taşıdığı için düşünür; kendini iyi ve kendisi için istenir bir şey olarak, adeta İyi'nin bir hayalini edinmiş olarak düşünür. Bu hep böyleyse, o da hep böyledir. Üstelik kendini düşünürken kendini araz olarak düşünür: İyi'ye bakarken kendini düşünür; etkinlik içindeyken kendini düşünür; her şeyin etkinliği ise İyi'ye yöneliktir.

5.6.5

ἔτι τὸ πολὺ ζητοῖ ἂν ἑαυτὸ καὶ ἐθέλοι ἂν συννεύειν καὶ συναισθάνεσθαι αὑτοῦ: ὃ δ’ ἐστὶ πάντη ἕν, ποῦ χωρήσεται πρὸς αὑτό; ποῦ δ’ ἂν δέοιτο συναισθήσεως; ἀλλ’ ἔστι τὸ αὐτὸ καὶ συναισθήσεως καὶ πάσης κρεῖττον νοήσεως. τὸ γὰρ νοεῖν οὐ πρῶτον οὔτε τῷ εἶναι οὔτε τῷ τίμιον εἶναι, ἀλλὰ δεύτερον καὶ γενόμενον, ἐπειδὴ ὑπέστη τὸ ἀγαθὸν καὶ ἐκίνησε πρὸς αὑτό, τὸ δ’ ἐκινήθη τε καὶ εἶδε. καὶ τοῦτ̓ ἔστι νοεῖν, κίνησις πρὸς ἀγαθὸν ἐφιεμένου ἐκείνου: ἡ γὰρ ἔφεσις τὴν νόησιν ἐγέννησε καὶ συνυπέστησεν αὑτῇ: ἔφεσις γὰρ ὄψεως ὅρασις. οὐδὲν οὖν δεῖ αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν νοεῖν: οὐ γάρ ἐστιν ἄλλο αὑτοῦ τὸ ἀγαθόν. ἐπεὶ καὶ ὅταν τὸ ἕτερον παρὰ τὸ ἀγαθὸν αὑτὸ νοῇ, τῷ ἀγαθοειδὲς εἶναι νοεῖ καὶ ὁμοίωμα ἔχειν πρὸς τὸ ἀγαθὸν καὶ ὡς ἀγαθὸν καὶ ἐφετὸν αὑτῷ γενόμενον νοεῖ καὶ οἷον φαντασίαν τοῦ ἀγαθοῦ λαμβάνον. εἰ δ’ ἀεὶ οὕτως, ἀεὶ τοῦτο. καὶ γὰρ αὖ ἐν τῇ νοήσει αὑτοῦ κατὰ συμβεβηκὸς αὑτὸ νοεῖ: πρὸς γὰρ τὸ ἀγαθὸν βλέπον αὑτὸ νοεῖ: ἐνεργοῦν γὰρ αὖ ἑαυτὸ νοεῖ: ἡ δ’ ἐνέργεια ἁπάντων πρὸς τὸ ἀγαθόν.

5.6.6Bunlar doğru söyleniyorsa, İyi'de hiçbir türlü düşünmeye yer yoktur; çünkü düşünen için İyi başka bir şey olmalıdır. Öyleyse İyi etkinliksizdir. Hem etkinliğin ne diye ayrıca etkinlikte bulunması gereksin? Hiçbir etkinliğin ayrıca bir etkinliği yoktur. Başka bir şeye yönelen öteki etkinliklere bir şey yükleyebilsek bile, hepsinin ilki olan ve ötekilerin kendisine bağlı olduğu etkinliğin, ona hiçbir şey eklemeden, ne ise o olarak kalması gerekir. Böyle bir etkinlik düşünme değildir; çünkü düşüneceği bir şey yoktur, kendisi ilktir. Sonra düşünen, düşünmenin kendisi değil, düşünmeye sahip olandır. Böylece düşünende yine iki ortaya çıkar; oysa bu hiçbir biçimde iki değildir.

Bu ikili tabiatın düşünen her şeyde nasıl bulunduğunu daha açık kavrarsak, bunu daha da iyi görürüz. Var olanların var olanlar olarak, her birinin kendisinin, yani gerçekten var olanların akılla kavranır yerde bulunduğunu söylüyoruz. Bunun sebebi yalnızca, bunların ousia bakımından hep aynı kalması, hisse konu olanların ise akıp gitmesi, kalmaması değildir —belki duyulurlar arasında da kalıcı olanlar vardır—; daha çok, varlığın yetkinliğini kendilerinden almalarıdır. Çünkü ilk anlamda ousia denen şey varlığın gölgesi olmamalı, varlığı dolu dolu taşımalıdır. Varlık ise düşünmenin ve yaşamanın eidos'unu aldığında doludur. Demek ki var olanda düşünmek, yaşamak ve var olmak bir aradadır. Öyleyse var olansa nous'tur, nous'sa var olandır; düşünmek de var olmakla bir aradadır. Demek ki düşünmek çoktur, bir değildir. Öyleyse böyle olmayan şeyin düşünmesi de olmaması gerekir. Tek tek şeylere bakarsak: İnsan ve insanın düşüncesi, at ve atın düşüncesi, adil ve adilin düşüncesi vardır. Demek ki her şey ikilidir, bir iki olur, iki de yine bire varır. Bunlardan hiçbiri olmayan ise ne tek tek şeylerden biridir, ne bütün bu ikililerden oluşur, ne de herhangi bir biçimde ikidir. İkinin Bir'den nasıl çıktığını başka yerde ele aldık.

Ama ousia'nın ötesinde olanın düşünmenin de ötesinde olması gerekir. Öyleyse kendini bilmemesi de tuhaf değildir; çünkü bir olduğu için yanında öğreneceği bir şey yoktur. Öteki şeyleri bilmesi de gerekmez; çünkü onlara, onları bilmesinden daha üstün ve daha büyük bir şey verir: öteki şeylerin iyisi olmak; daha doğrusu, güçleri yettiğince ona aynı yerde dokunabilmelerini sağlamak.

5.6.6

εἰ δὴ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, οὐκ ἂν ἔχοι χώραν νοήσεως ἡντινοῦν τὸ ἀγαθόν: ἄλλο γὰρ δεῖ τῷ νοοῦντι τὸ ἀγαθὸν εἶναι. ἀνενέργητον οὖν. καὶ τί δεῖ ἐνεργεῖν τὴν ἐνέργειαν; ὅλως μὲν γὰρ οὐδεμία ἐνέργεια ἔχει αὖ πάλιν ἐνέργειαν: εἰ δέ γε ταῖς ἄλλαις ταῖς εἰς ἄλλο ἐχούσαις ἐπανενεγκεῖν, τήν γε πρώτην ἁπασῶν, εἰς ἣν αἱ ἄλλαι ἀνήρτηνται, αὐτὸ εἶναι δεῖ τοῦτο ὃ ἔστιν οὐδὲν ἔτι αὐτῇ προστιθέντας. ἡ οὖν τοιαύτη ἐνέργεια οὐ νοήσις: οὐ γὰρ ἔχει ὃ νοήσει: αὐτὸ γὰρ πρῶτον. ἔπειτα οὐδ’ ἡ νόησις νοεῖ, ἀλλὰ τὸ ἔχον τὴν νόησιν. δύο οὖν πάλιν αὖ ἐν τῷ νοοῦντι γίνεται: τοῦτο δὲ οὐδαμῇ δύο. ἔτι δὲ μᾶλλον ἴδοι ἄν τις τοῦτο, εἰ λάβοι σαφέστερον, πῶς ἐν παντὶ τῷ νοοῦντι ὑπάρχει ἡ διπλῆ φύσις αὕτη. λέγομεν τὰ ὄντα ὡς ὄντα καὶ αὐτὸ ἕκαστον καὶ τὰ ἀληθῶς ὄντα ἐν τῷ νοητῷ τόπῳ εἶναι οὐ μόνον, ὅτι τὰ μὲν μένει ὡσαύτως τῇ οὐσίᾳ, τὰ δὲ ῥεῖ καὶ οὐ μένει, ὅσα ἐν αἰσθήσει — τάχα γὰρ καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστι τὰ μένοντα — ἀλλὰ μᾶλλον, ὅτι τὸ τέλειον τοῦ εἶναι παῤ αὑτῶν ἔχει. δεῖ γὰρ τὴν πρώτως λεγομένην οὐσίαν οὐκ εἶναι τοῦ εἶναι σκιάν, ἀλλ’ ἔχειν πλῆρες τὸ εἶναι. πλῆρες δέ ἐστι τὸ εἶναι, ὅταν εἶδος τοῦ νοεῖν καὶ ζῆν λάβῃ. ὁμοῦ ἄρα τὸ νοεῖν, τὸ ζῆν, τὸ εἶναι ἐν τῷ ὄντι. εἰ ἄρα ὄν, καὶ νοῦς, καὶ εἰ νοῦς, καὶ ὄν, καὶ τὸ νοεῖν ὁμοῦ μετὰ τοῦ εἶναι. πολλὰ ἄρα καὶ οὐχ ἓν τὸ νοεῖν. ἀνάγκη τοίνυν τῷ μὴ τοιούτῳ μηδὲ τὸ νοεῖν εἶναι. καὶ καθ̓ ἕκαστα δὲ ἐπιοῦσιν [νόησις ἀνθρώπου καὶ] ἄνθρωπος καὶ νόησις ἵππου καὶ ἵππος καὶ δικαίου νόησις καὶ δίκαιον. διπλᾶ τοίνυν ἅπαντα καὶ τὸ ἓν δύο, καὶ αὖ τὰ δύο εἰς ἓν ἔρχεται: ὃ δὲ οὐκ ἔστι τούτων, οὐδ’ ἓν ἕκαστον οὐδὲ ἐκ πάντων τῶν δύο οὐδ’ ὅλως δύο. ὅπως δὲ τὰ δύο ἐκ τοῦ ἑνός, ἐν ἄλλοις. ἀλλ’ ἐπέκεινα οὐσίας ὄντι καὶ [τὸ] τοῦ νοεῖν ἐπέκεινα εἶναι: οὐ τοίνυν οὐδ’ εκεῖνο ἄτοπον, εἰ μὴ οἶδεν ἑαυτόν: οὐ γὰρ ἔχει παῤ ἑαυτῷ, ὃ μάθῃ, εἷς ὤν, ἀλλ’ οὐδὲ τὰ ἄλλα δεῖ αὐτὸν εἰδέναι. κρεῖττον γάρ τι καὶ μεῖζον δίδωσιν αὐτοῖς τοῦ εἰδέναι αὐτὰ [ὃ] ἦν τὸ ἀγαθὸν τῶν ἄλλων, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τῷ αὐτῷ καθ̓ ὅσον δύναται ἐφάπτεσθαι ἐκείνου.

5.7.1Tek Tek Şeylerin de İdea'ları Var mıdır?

7. İnceleme

Tek tek şeyin de idea'sı var mıdır? Ben de, her biri de akılla kavranıra geri götürülebiliyorsa, her birinin ilkesi de oradadır. Sokrates, yani Sokrates'in psykhē'si her zaman varsa, orada da denildiği gibi Sokrates'in kendisi bulunacaktır; çünkü tek tek psykhē'ler orada da vardır. Ama her zaman var değilse, daha önce Sokrates olan psykhē başka zaman başka biri oluyorsa —Pythagoras ya da bir başkası—, o zaman bu tek tek kişi orada bulunmaz. Ama her birinin psykhē'si içinden geçtiği bütün kişilerin logos'larını taşıyorsa, yine hepsi oradadır. Nitekim kosmos'un taşıdığı bütün logos'ları her psykhē'nin de taşıdığını söylüyoruz. Kosmos yalnızca insanın değil, tek tek canlıların da logos'larını taşıyorsa, psykhē de taşır. O zaman logos'ların sayısı sonsuz olur; meğer ki devirler başa dönsün: O zaman aynı şeyler yeniden verildiği için sonsuzluk sınırlı olur.

Peki meydana gelenler genel olarak örnekten daha çoksa, bir devirde meydana gelen her şeyin ayrı ayrı logos'larına ve örneklerine ne gerek var? Sayısı belirli psykhē'ler sonsuz sayıda insan meydana getirdiği gibi, bütün insanlar için tek bir insan da yetse gerek. Yoksa farklı şeylerin logos'u aynı olamaz mı? Birbirinden yalnızca madde bakımından değil, sayısız türsel farkla da ayrılan belli insanlar için tek bir insan örnek olarak yetmez. Çünkü bunlar, Sokrates'in resimlerinin aslına benzemesi gibi aslına benzemez; farklı ürün farklı logos'lardan gelmelidir. Bütün devir bütün logos'ları taşır; sonra aynı şeyler yeniden aynı logos'lara göre gelir. Akılla kavranırdaki sonsuzluktan korkmamalıyız; çünkü o sonsuzluğun tamamı parçasız olandadır ve etkinliğe geçtiğinde adeta dışarı çıkar.

5.7.1

Εἰ καὶ τοῦ καθέκαστόν ἐστιν ἰδέα; ἢ εἰ ἐγὼ καὶ ἕκαστος τὴν ἀναγωγὴν ἐπὶ τὸ νοητὸν ἔχει, καὶ ἑκάστου ἡ ἀρχὴ ἐκεῖ. ἢ εἰ μὲν ἀεὶ Σωκράτης καὶ ψυχὴ Σωκράτους, ἔσται αὐτοσωκράτης ὡς λέγεται ἐκεῖ, καθ̓ ὃ ἡ ψυχὴ καθέκαστα καὶ ἐκεῖ: εἰ δ’ οὐκ ἀεί, ἀλλὰ ἄλλοτε ἄλλη γίνεται ὁ πρότερον Σωκράτης, οἷον Πυθαγόρας ἤ τις ἄλλος, οὐκέτι ὁ καθέκαστα οὗτος κἀκεῖ. ἀλλ’ εἰ ἡ ψυχὴ ἑκάστου ὧν διεξέρχεται τοὺς λόγους ἔχει πάντων, πάντες αὖ ἐκεῖ: ἐπεὶ καὶ λέγομεν, ὅσους ὁ κόσμος ἔχει λόγους, καὶ ἑκάστην ψυχὴν ἔχειν. εἰ οὖν ὁ κόσμος μὴ ἀνθρώπου μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν καθέκαστα ζῴων, καὶ ἡ ψυχή: ἄπειρον οὖν τὸ τῶν λόγων ἔσται, εἰ μὴ ἀνακάμπτει περιόδοις, καὶ οὕτως ἡ ἀπειρία ἔσται πεπερασμένη, ὅταν ταὐτὰ ἀποδιδῶται. εἰ οὖν ὅλως πλείω τὰ γινόμενα τοῦ παραδείγματος, τί δεῖ εἶναι τῶν ἐν μιᾷ περιόδῳ πάντων γινομένων λόγους καὶ παραδείγματα; ἀρκεῖν γὰρ ἕνα ἄνθρωπον εἰς πάντας ἀνθρώπους, ὥσπερ καὶ ψυχὰς ὡρισμένας ἀνθρώπους ποιούσας ἀπείρους. ἢ τῶν διαφόρων οὐκ ἔστιν εἶναι τὸν αὐτὸν λόγον, οὐδὲ ἀρκεῖ [εἷς] ἄνθρωπος πρὸς παράδειγμα τῶν τινων ἀνθρώπων διαφερόντων ἀλλήλων οὐ τῇ ὕλῃ μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰδικαῖς διαφοραῖς μυρίαις: οὐ γὰρ ὡς αἱ εἰκόνες Σωκράτους πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, ἀλλὰ δεῖ τὴν διάφορον ποίησιν ἐκ διαφόρων λόγων [εἶναι]. ἡ δὲ πᾶσα περίοδος πάντας ἔχει τοὺς λόγους, αὖθις δὲ τὰ αὐτὰ πάλιν κατὰ τοὺς αὐτοὺς λόγους. τὴν δὲ ἐν τῷ νοητῷ ἀπειρίαν οὐ δεῖ δεδιέναι: πᾶσα γὰρ ἐν ἀμερεῖ, καὶ οἷον πρόεισιν, ὅταν ἐνεργῇ.

5.7.2Ama erkeğin ve dişinin logos'larının karışımları farklı çocuklar meydana getiriyorsa, artık doğan her çocuğun ayrı bir logos'u olmayacaktır; doğuranlardan her biri, örneğin erkek, farklı logos'lara göre değil, tek bir logos'a, kendi logos'una ya da babasınınkine göre meydana getirecektir. Yoksa farklı logos'lara göre meydana getirmesine de bir engel yok mudur? Çünkü bütün logos'ları taşır, ama her seferinde başkaları el altındadır. Peki aynı ana babadan doğanlar neden farklıdır? Logos'lar eşit ölçüde baskın gelmediği için. Ama şunu bilmeli: Çocuğun görünüşte kimi zaman daha çok erkeğe, kimi zaman dişiye benzemesi, ana babanın eşit olmayan pay vermesinden değildir; her biri eşit pay vermiştir. Daha doğrusu her biri logos'un tamamını vermiştir ve bu tamamı çocukta yatar; ama maddenin kimi bölümüne biri, kimi bölümüne öteki baskın gelir.

Peki başka ülkelerde doğanlar nasıl farklıdır? Farkı, aynı ölçüde boyun eğmeyen madde mi yaratır? O zaman biri dışında hepsi tabiata aykırı olurdu. Ama farklılık birçok bakımdan güzelse, eidos bir değildir. Tabiata aykırılığı, yani maddenin yetkin logos'lara baskın gelmesini yalnızca çirkinliğe yüklemeliyiz; bu logos'lar gizli kalmıştır ama tamamıyla verilmiştir. Ama logos'lar farklı olsun; aynı logos'lar verildiğinde de dışarıdan farklı görünmek mümkünse, bir devirde doğanlar kadar logos'a ne gerek var? Logos'lar tamamıyla verildiğinde farklı görünebilecekleri kabul edildi; araştırdığımız, aynı logos'lar baskın geldiğinde de böyle olup olmadığıdır. Yoksa sebep şu mudur: Bütünüyle aynı olan öteki devirde bulunur, bu devirde ise hiçbir şey bütünüyle aynı değildir?

5.7.2

ἀλλ’ εἰ αἱ μίξεις τῶν λόγων ἄρρενος καὶ θήλεος διαφόρους ποιοῦσιν, οὐκέτι τοῦ γινομένου ἑκάστου λόγος τις ἔσται, ὅ τε ἑκάτερος γεννῶν, οἷον ὁ ἄρρην, οὐ κατὰ διαφόρους λόγους ποιήσει, ἀλλὰ καθ̓ ἕνα τὸν αὑτοῦ ἢ πατρὸς ἑαυτοῦ. ἢ οὐδὲν κωλύει καὶ κατὰ διαφόρους τῷ τοὺς πάντας ἔχειν αὐτούς, ἄλλους δὲ ἀεὶ προχείρους. ὅταν δὲ ἐκ τῶν αὐτῶν γονέων: διάφοροι; ἢ διὰ τὴν οὐκ ἴσην ἐπικράτησιν. αλλ’ ἐκεῖνο, ὅτι οὐκ εἰ ἐν τῷ φαίνεσθαι ὁτὲ μὲν κατὰ τὸ ἄρρεν τὸ πλεῖστον, ὁτὲ δὲ κατὰ τὸ θῆλυ. ἢ κατὰ τὸ ἴσον μέρος ἔδωκεν ἑκάτερος. ἀλλ’ ὅλον μὲν ἔδωκε καὶ ἔγκειται, κρατεῖ δὲ τῆς ὕλης μέρους ἑκατέρου ἢ θατέρου. οἱ δὲ ἐν ἄλλῃ χώρᾳ πῶς διάφοροι; ἆῤ οὖν ἡ ὕλη τὸ διάφορον οὐχ ὁμοίως κρατουμένη; πάντες ἄρα χωρὶς ἑνὸς παρὰ φύσιν. εἰ δὲ τὸ διάφορον πολλαχοῦ καλόν, οὐχ ἓν τὸ εἶδος. ἀλλὰ τῷ αἴσχει μόνῳ ἀποδοτέον τὸ παρὰ [φύσιν] τὴν ὕλην κρατεῖν τῶν τελείων λόγων κεκρυμμένων μέν, δοθέντων δὲ ὅλων. ἀλλ’ ἔστωσαν διάφοροι οἱ λόγοι: τί δεῖ τοσούτους, ὅσοι οἱ γινόμενοι ἐν μιᾷ περιόδῳ, εἴπερ ἔνι τῶν αὐτῶν διδομένων διαφόρους ἔξωθεν φαίνεσθαι; ἢ συγκεχώρηται τῶν ὅλων διδομένων, ζητεῖται δέ, εἰ τῶν αὐτῶν κρατούντων. ἆῤ οὖν, ὅτι τὸ ταὐτὸν πάντη ἐν τῇ ἑτέρᾳ περιόδῳ, ἐν ταύτῃ δὲ οὐδὲν πάντη ταὐτόν;

5.7.3Peki çok sayıda ikiz söz konusu olduğunda logos'ların farklı olduğunu nasıl söyleyeceğiz? Öteki canlılara, özellikle çok yavrulayanlara geçersek ne olacak? Birbirinden ayırt edilemeyenlerde tek bir logos vardır denebilir. Ama öyleyse tek tek şeyler kadar logos yoktur. Yoksa logos'lar, tek tek şeylerin farklı oldukları, hem de eidos bakımından eksik kalmalarından ötürü olmayan bir biçimde farklı oldukları sayıda mıdır? Ya da hiç farksız olanlarda bile neden olmasın, eğer gerçekten her bakımdan farksız şeyler varsa? Çünkü zanaatkâr birbirinden farksız şeyler yapsa bile, aynı şeyi zihninde bir farkla kavraması gerekir; aynı şeye farklı bir şey katarak başka bir şey yapacaktır. Tabiatta ise başka olan, hesapla değil, yalnızca logos'larla meydana gelir; fark eidos'a bağlanmış olmalıdır, ama biz farkı kavrayamayız.

Meydana getirmede sayı rastlantıya bırakılmışsa, bu başka bir konudur. Ama kaç tane olacağı ölçülmüşse, sayı bütün logos'ların açılıp serilmesiyle sınırlanmış olacaktır; öyle ki hepsi tükendiğinde başka bir başlangıç gelir. Çünkü kosmos'un ne büyüklükte olacağı, hayatı boyunca hangi şeylerden geçeceği, logos'ları taşıyanda baştan belirlenmiştir. Peki tek doğumda çok yavru veren öteki canlılarda da o kadar logos mu vardır? Tohumlardaki ve logos'lardaki sonsuzluktan korkmamalıyız, çünkü her şeyi psykhē taşır. Ya da bunların sonsuzluğu, psykhē'de olduğu gibi nous'ta da vardır; orada da yeniden el altında bulunurlar.

5.7.3

πῶς οὖν ἐπὶ πολλῶν διδύμων διαφόρους φήσομεν τοὺς λόγους; εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα ζῷά τις ἴοι καὶ τὰ πολυτόκα μάλιστα; ἤ, ἐφ̓ ὧν ἀπαράλλακτα, εἷς λόγος. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, οὐχ, ὅσα τὰ καθέκαστα, τοσοῦτοι καὶ οἱ λόγοι. ἢ ὅσα διάφορα τὰ καθέκαστα καὶ διάφορα οὐ τῷ ἐλλείπειν κατὰ τὸ εἶδος. ἢ τί κωλύει καὶ ἐν οἷς ἀδιάφορα; εἴπερ τινὰ ὅλως ἐστὶ πάντη ἀδιάφορα. ὡς γὰρ ὁ τεχνίτης, κἂν ἀδιάφορα ποιῇ, δεῖ ὅμως τὸ ταὐτὸν διαφορᾷ λαμβάνειν λογικῇ, καθ̓ ἣν ἄλλο ποιήσει προσφέρων διάφορόν τι τῷ αὐτῷ: ἐν δὲ τῇ φύσει μὴ λογισμῷ γινομένου τοῦ ἑτέρου, ἀλλὰ λόγοις μόνον, συνεζεῦχθαι δεῖ τῷ εἴδει τὸ διάφορον: ἡμεῖς δὲ λαμβάνειν τὴν διαφορὰν ἀδυνατοῦμεν. καὶ εἰ μὲν ἡ ποίησις ἔχει τὸ εἰκῆ τοῦ ὁποσαοῦν, ἄλλος λόγος: εἰ δὲ μεμέτρηται, ὁπόσα τινὰ εἴη, τὸ ποσὸν ὡρισμένον ἔσται τῇ τῶν λόγων ἁπάντων ἐξελίξει καὶ ἀναπλώσει: ὥστε, ὅταν παύσηται πάντα, ἀρχὴ ἄλλη: ὁπόσον γὰρ δεῖ τὸν κόσμον εἶναι, καὶ ὁπόσα ἐν τῷ ἑαυτοῦ βίῳ διεξελεύσεται, κεῖται ἐξ ἀρχῆς ἐν τῷ ἔχοντι τοὺς λόγους. ἆῤ οὖν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων, ἐφ̓ ὧν πλῆθος ἐκ μιᾶς γενέσεως, τοσούτους τοὺς λόγους; ἢ οὐ φοβητέον τὸ ἐν τοῖς σπέρμασι καὶ τοῖς λόγοις ἄπειρον, ψυχῆς τὰ πάντα ἐχούσης. ἢ καὶ ἐν νῷ, ᾗ ἐν ψυχῇ τὸ ἄπειρον τούτων ἀνάπαλιν τῶν ἐκεῖ προχείρων.

5.8.1Akılla Kavranır Güzellik Üzerine

8. İnceleme

Akılla kavranır güzelliği seyre dalan ve gerçek nous'un güzelliğini kavrayan kişinin, onun babasını, nous'un ötesindekini de zihnine getirebileceğini söyledik. Öyleyse nous'un ve o kosmos'un güzelliğinin nasıl seyredilebileceğini, böyle şeyler ne kadar söylenebilirse, görmeye ve kendimize anlatmaya çalışalım.

Diyelim ki yan yana iki taş kütlesi duruyor: Biri biçimsiz, sanattan nasibini almamış; öteki ise sanatın elinde bir tanrı ya da bir insan heykeline dönüşmüş. Tanrıysa bir Kharis ya da bir Mousa; insansa belli biri değil, sanatın bütün güzel insanlardan derleyerek yaptığı biri. Sanatın elinde eidos güzelliğine kavuşan taş güzel görünecektir; ama taş olduğu için değil —öyle olsaydı öteki de aynı ölçüde güzel olurdu—, sanatın ona kattığı eidos sayesinde. Madde bu eidos'a sahip değildi; eidos taşa gelmeden önce onu tasarlayanın zihnindeydi. Zanaatkârda da gözleri ya da elleri olduğu için değil, sanattan pay aldığı için bulunuyordu. Demek ki bu güzellik sanatta çok daha üstün bir biçimde bulunuyordu. Çünkü sanattaki güzellik taşa geçmedi; o yerinde kalır, taşa geçen ise ondan gelen başka ve daha aşağı bir güzelliktir. Bu da taşta saf olarak, sanatın istediği gibi kalmadı; taş sanata ne kadar boyun eğdiyse o kadar kaldı.

Sanat, kendisi ne ise ve neye sahipse ona benzer bir şey yapıyorsa —güzeli de yaptığı şeyin logos'una göre yapar—, kendisi daha büyük ve daha gerçek bir anlamda güzeldir; çünkü dışarıdaki eserde bulunandan daha büyük ve daha güzel olan sanat güzelliğine sahiptir. Güzellik maddeye girerek yayıldıkça, bir arada kalan güzellikten o ölçüde zayıf düşer. Dağılan her şey kendinden uzaklaşır: Güçse gücünden, sıcaklıksa sıcaklığından, genel olarak kudretse kudretinden, güzellikse güzelliğinden. Her ilk yapanın kendi başına yapılandan üstün olması gerekir: İnsanı musikili kılan musikisizlik değil musikidir; duyulurdaki musikiyi de ondan önceki musiki yapar.

Biri sanatları tabiatı taklit ederek yaptıkları için küçümserse, önce şunu söylemeliyiz: Tabiatlar da başka şeyleri taklit eder. Sonra bilmeli ki sanatlar görüneni düpedüz taklit etmez, tabiatın kendilerinden doğduğu logos'lara kadar geri çıkar. Ayrıca birçok şeyi kendiliklerinden yaparlar; güzelliğe sahip oldukları için eksik olana ekleme yaparlar. Nitekim Pheidias da Zeus'u duyulur hiçbir örneğe bakarak yapmadı; Zeus gözümüze görünmek isteseydi nasıl biri olacağını kavrayarak yaptı.

5.8.1

Ἐπειδή φαμεν τὸν ἐν θέᾳ τοῦ νοητοῦ κάλλους γεγενημένον καὶ τὸ τοῦ ἀληθινοῦ νοῦ κατανοήσαντα κάλλος τοῦτον δυνήσεσθαι καὶ τὸν τούτου πατέρα τὸν ἐπέκεινα νοῦ εἰς ἔννοιαν βαλέσθαι, πειραθῶμεν ἰδεῖν καὶ εἰπεῖν ἡμῖν αὐτοῖς, ὡς οἷόν τε τὰ τοιαῦτα εἰπεῖν, πῶς ἄν τις τὸ κάλλος τοῦ νοῦ καὶ τοῦ κόσμου ἐκείνου θεάσαιτο. κειμένων τοίνυν ἀλλήλων ἐγγύς, ἔστω δέ, εἰ βούλει, [δύο] λίθων ἐν ὄγκῳ, τοῦ μὲν ἀρρυθμίστου καὶ τέχνης ἀμοίρου, τοῦ δὲ ἤδη τέχνῃ κεκρατημένου εἰς ἄγαλμα θεοῦ ἢ καί τινος ἀνθρώπου, θεοῦ μὲν Χάριτος ἤ τινος Μούσης, ἀνθρώπου δὲ μή τινος, ἀλλ’ ὃν ἐκ πάντων καλῶν πεποίηκεν ἡ τέχνη, φανείη μὲν ἂν ὁ ὑπὸ τῆς τέχνης γεγενημένος εἰς εἴδους κάλλος καλὸς οὐ παρὰ τὸ εἶναι λίθος — ἦν γὰρ ἂν καὶ ὁ ἕτερος ὁμοίως καλός — ἀλλὰ παρὰ τοῦ εἴδους, ὃ ἐνῆκεν ἡ τέχνη. τοῦτο μὲν τοίνυν τὸ εἶδος οὐκ εἶχεν ἡ ὕλη, ἀλλ’ ἦν ἐν τῷ ἐννοήσαντι καὶ πρὶν ἐλθεῖν εἰς τὸν λίθον: ἦν δ’ ἐν τῷ δημιουργῷ οὐ καθ̓ ὅσον ὀφθαλμοὶ ἢ χεῖρες ἦσαν αὐτῷ, ἀλλ’ ὅτι μετεῖχε τῆς τέχνης. ἦν ἄρα ἐν τῇ τέχνῃ τὸ κάλλος τοῦτο ἄμεινον πολλῷ: οὐ γὰρ ἐκεῖνο ἦλθεν εἰς τὸν λίθον τὸ ἐν τῇ τέχνῃ, ἀλλ’ ἐκεῖνο μὲν μένει, ἄλλο δὲ ἀπ’ ἐκείνης ἔλαττον ἐκείνου: καὶ οὐδὲ τοῦτο ἔμεινε καθαρὸν ἐν αὐτῷ, οὐδὲ οἷον ἐβούλετο, ἀλλ’ ὅσον εἶξεν ὁ λίθος τῇ τέχνῃ. εἰ δ’ ἡ τέχνη ὃ ἔστι καὶ ἔχει τοιοῦτον ποιεῖ — καλὸν δὲ ποιεῖ κατὰ λόγον οὗ ποιεῖ — μειζόνως καὶ ἀληθεστέρως καλή ἐστι τὸ κάλλος ἔχουσα τὸ τέχνης μεῖζον μέντοι καὶ κάλλιον, ἢ ὅσον ἐστὶν ἐν τῷ ἔξω. καὶ γὰρ ὅσῳ ἰὸν εἰς τὴν ὕλην ἐκτέταται, τόσῳ ἀσθενέστερον τοῦ ἐν ἑνὶ μένοντος. ἀφίσταται γὰρ ἑαυτοῦ πᾶν διιστάμενον, εἰ ἰσχύς, ἐν ἰσχύι, εἰ θερμότης, ἐν θερμότητι, εἰ ὅλως δύναμις, ἐν δυνάμει, καὶ κάλλος ἐν κάλλει: καὶ τὸ πρῶτον ποιοῦν πᾶν καθ̓ αὑτὸ κρεῖττον εἶναι δεῖ τοῦ ποιουμένου: οὐ γὰρ ἡ ἀμουσία μουσικόν, ἀλλ’ ἡ μουσική, καὶ τὴν ἐν αἰσθητῷ ἡ πρὸ τούτου. εἰ δέ τις τὰς τέχνας ἀτιμάζει, ὅτι μιμούμεναι τὴν φύσιν ποιοῦσι, πρῶτον μὲν φατέον καὶ τὰς φύσεις μιμεῖσθαι ἄλλα: ἔπειτα δεῖ εἰδέναι, ὡς οὐχ ἁπλῶς τὸ ὁρώμενον μιμοῦνται, ἀλλ’ ἀνατρέχουσιν ἐπὶ τοὺς λόγους, ἐξ ὧν ἡ φύσις: εἶτα καὶ ὅτι πολλὰ παῤ αὑτῶν ποιοῦσι. καὶ προστιθέασι γὰρ ὅτῳ τι ἐλλείπει, ὡς ἔχουσαι τὸ κάλλος: ἐπεὶ καὶ ὁ Φειδίας τὸν Δία πρὸς οὐδὲν αἰσθητὸν ποιήσας, ἀλλὰ λαβὼν οἷος ἂν γένοιτο, εἰ ἡμῖν ὁ Ζεὺς δἰ ὀμμάτων ἐθέλοι φανῆναι.

5.8.2Ama sanatları bir yana bırakalım. Sanat eserlerinin taklit ettiği söylenen şeyleri, tabiatça meydana gelen ve güzel diye anılan şeyleri seyredelim: akıllı ve akılsız bütün canlıları, özellikle de onları biçimlendiren ve yaratan maddeye hâkim olup istediği eidos'u verebildiği için iyi olmuş olanları. Peki bunlardaki güzellik nedir? Kan ve aybaşı kanı değildir elbette; bunların rengi de başkadır, şekilleri de ya yoktur ya da çirkindir; ya da onları kuşatan madde gibi basit bir şeydir. Uğruna savaşılan Helene'nin güzelliği, güzellikte Aphrodite'ye benzeyen kadınların güzelliği nereden parladı? Aphrodite'nin kendi güzelliği, güzel olan herhangi bir insanın, gözümüze görünen ya da görünmeyen ama görülebilecek bir güzelliğe sahip herhangi bir tanrının güzelliği nereden geliyor? Bu her yerde bir eidos değil midir? Sanatlarda sanattan sanat eserine geçtiği söylendiği gibi, yapandan meydana gelene geçen bir eidos?

Peki ne diyeceğiz? Yapılan şeyler ve maddedeki logos güzel de, maddede değil yapanda bulunan logos, o ilk, maddesiz ve bir arada duran logos güzellik değil mi? Eğer kütle, kütle olduğu ölçüde güzel olsaydı, onu yapan logos kütle olmadığı için güzel olmamalıydı. Ama aynı eidos küçük bir şeyde de büyük bir şeyde de bulunsa, görenin psykhē'sini kendi kudretiyle aynı biçimde harekete geçiriyor ve etkiliyorsa, güzelliği kütlenin büyüklüğüne yüklememeliyiz. Şu da bir kanıttır: Güzellik dışarıda kaldıkça onu henüz görmeyiz; içeri girdiğinde bizi etkiler. Gözlerden ise yalnızca eidos olarak girer; yoksa o küçük açıklıktan nasıl geçebilirdi? Büyüklük de onunla birlikte gelir; ama kütle olarak büyük değil, eidos'ta büyük hâle gelmiş olarak.

Sonra yapan ya çirkin, ya ne güzel ne çirkin, ya da güzel olmalıdır. Çirkin olsaydı zıddını yapamazdı; ne güzel ne çirkin olsaydı, neden çirkinden çok güzeli yapsın? Gerçekte böyle güzel şeyleri yaratan tabiat, onlardan çok daha önce güzeldir. Biz ise içerideki hiçbir şeyi görmeye alışık olmadığımız ve onu tanımadığımız için dışarıdakinin peşinden koşarız; bizi harekete geçirenin içerideki olduğunu bilmeyiz. Tıpkı suda kendi suretini görüp onun nereden geldiğini bilmeden peşine düşen biri gibi. Peşine düşülen şeyin başka bir şey olduğunu ve güzelliğin büyüklükte bulunmadığını ilimlerdeki güzellik, uğraşlardaki güzellik ve genel olarak psykhē'lerdeki güzellik gösterir. Asıl daha gerçek güzellik buradadır: Birinde phronēsis görüp yüzüne bakmadan ona hayran kaldığında —yüzü belki çirkindir—, bütün dış görünüşü bırakıp onun içindeki güzelliğin peşine düştüğünde. Böyle birine güzel demeye bu seni henüz yöneltmiyorsa, kendi içine baktığında da kendinden güzel diye hoşlanmazsın. Böyle kaldıkça onu boşuna ararsın; çünkü onu çirkin ve saf olmayan bir şeyle arayacaksın. Bu yüzden bu konulardaki sözler herkese göre değildir. Ama sen de kendini güzel gördüysen, hatırla.

5.8.2

ἀλλ’ ἡμῖν ἀφείσθωσαν αἱ τέχναι: ὧν δὲ λέγονται τὰ ἔργα μιμεῖσθαι, τὰ φύσει κάλλη γινόμενα καὶ λεγόμενα, θεωρῶμεν, λογικά τε ζῷα καὶ ἄλογα πάντα καὶ μάλιστα ὅσα κατώρθωται αὐτῶν τοῦ πλάσαντος αὐτὰ καὶ δημιουργήσαντος ἐπικρατήσαντος τῆς ὕλης καὶ εἶδος ὃ ἐβούλετο παρασχόντος. τί οὖν τὸ κάλλος ἐστὶν ἐν τούτοις; οὐ γὰρ δὴ τὸ αἷμα καὶ τὰ καταμήνια, ἀλλὰ καὶ χρόα ἄλλη τούτων καὶ σχῆμα ἢ οὐδὲν ἤ τι ἄσχημον. ἢ οἷον τὸ περιέχον ἁπλοῦν τι, οἷα ὕλη. πόθεν δὴ ἐξέλαμψε τὸ τῆς Ἑλένης τῆς περιμαχήτου κάλλος, ἢ ὅσαι γυναικῶν Ἀφροδίτης ὅμοιαι κάλλει; ἐπεὶ καὶ τὸ τῆς Ἀφροδίτης αὐτῆς πόθεν, ἢ εἴ τις ὅλως καλὸς ἄνθρωπος, ἢ θεὸς τῶν ἂν εἰς ὄψιν ἐλθόντων ἢ καὶ μὴ ἰόντων, ἐχόντων δὲ ἐπ’ αὐτοῖς ὁραθὲν ἂν κάλλος; ἆῤ οὐκ εἶδος μὲν πανταχοῦ τοῦτο, ἧκον δὲ ἐπὶ τὸ γενόμενον ἐκ τοῦ ποιήσαντος, ὥσπερ ἐν ταῖς τέχναις ἐλέγετο ἐπὶ τὰ τεχνητὰ ἰέναι παρὰ τῶν τεχνῶν; τί οὖν; καλὰ μὲν τὰ ποιήματα καὶ ὁ ἐπὶ τῆς ὕλης λόγος, ὁ δὲ μὴ ἐν ὕλῃ, ἀλλ’ ἐν τῷ ποιοῦντι λόγος οὐ κάλλος, ὁ πρῶτος καὶ ἄυλος ἀλλ’ εἰς ἓν οὗτος; ἀλλ’ εἰ μὲν ὁ ὄγκος ἦν καλός, καθ̓ ὅσον ὄγκος ἦν, ἐχρῆν τὸν λόγον, ὅτι μὴ ἦν ὄγκος, τὸν ποιήσαντα μὴ καλὸν εἶναι: εἰ δέ, ἐάν τε ἐν σμικρῷ ἐάν τε ἐν μεγάλῳ τὸ αὐτὸ εἶδος ᾖ, ὁμοίως κινεῖ καὶ διατίθησι τὴν ψυχὴν τὴν τοῦ ὁρῶντος τῇ αὑτοῦ δυνάμει, τὸ κάλλος οὐ τῷ τοῦ ὄγκου μεγέθει ἀποδοτέον. τεκμήριον δὲ καὶ τόδε, ὅτι ἔξω μὲν ἕως ἐστίν, οὔπω εἴδομεν, ὅταν δὲ εἴσω γένηται, διέθηκεν. εἴσεισι δὲ δἰ ὀμμάτων εἶδος ὂν μόνον: ἢ πῶς διὰ μικροῦ; συνεφέλκεται δὲ καὶ τὸ μέγεθος οὐ μέγα ἐν ὄγκῳ, ἀλλ’ εἴδει γενόμενον μέγα. ἔπειτα ἢ αἰσχρὸν δεῖ τὸ ποιοῦν ἢ ἀδιάφορον ἢ καλὸν εἶναι. αἰσχρὸν μὲν οὖν ὂν οὐκ ἂν τὸ ἐναντίον ποιήσειεν, ἀδιάφορον δὲ τί μᾶλλον καλὸν ἢ αἰσχρόν; ἀλλὰ γάρ ἐστι καὶ ἡ φύσις ἡ τὰ οὕτω καλὰ δημιουργοῦσα πολὺ πρότερον καλή, ἡμεῖς δὲ τῶν ἔνδον οὐδὲν ὁρᾶν εἰθισμένοι οὐδ’ εἰδότες τὸ ἔξω διώκομεν ἀγνοοῦντες, ὅτι τὸ ἔνδον κινεῖ: ὥσπερ ἂν εἴ τις τὸ εἴδωλον αὑτοῦ βλέπων ἀγνοῶν ὅθεν ἥκει ἐκεῖνο διώκοι. δηλοῖ δέ, ὅτι τὸ διωκόμενον ἄλλο καὶ οὐκ ὲν μεγέθει τὸ κάλλος, καὶ τὸ ἐν τοῖς μαθήμασι κάλλος καὶ τὸ ἐν τοῖς ἐπιτηδεύμασι καὶ ὅλως τὸ ἐν ταῖς ψυχαῖς: οὗ δὴ καὶ ἀληθείᾳ μᾶλλον κάλλος, ὅταν τῳ φρόνησιν ἐνίδῃς καὶ ἀγασθῇς οὐκ εἰς τὸ πρόσωπον ἀφορῶν: εἴη γὰρ ἂν τοῦτο αἶσχος: ἀλλὰ πᾶσαν μορφὴν ἀφεὶς διώκῃς τὸ εἴσω κάλλος αὐτοῦ: εἰ δὲ μήπω σε κινεῖ, ὡς καλὸν εἰπεῖν τὸν τοιοῦτον, οὐδὲ σαυτῷ εἰς τὸ εἴσω βλέψας ἡσθήσῃ ὡς καλῷ. ὥστε μάτην ἂν οὕτως ἔχων ζητοῖς ἐκεῖνο: αἰσχρῷ γὰρ καὶ οὐ καθαρῷ ζητήσεις. διὸ οὐδὲ πρὸς πάντας οἱ περὶ τῶν τοιούτων λόγοι: εἰ δὲ καὶ σὺ εἶδες σαυτὸν καλόν, ἀναμνήσθητι.

5.8.3Demek ki tabiatta da bedendeki güzelliğin aslı olan bir güzellik logos'u vardır. Psykhē'deki logos ise tabiattakinden daha güzeldir; tabiattaki de ondan gelir. En apaçık olanı ise iyi bir psykhē'de bulunan ve artık güzellikte ilerleyen logos'tur. Bu logos psykhē'yi düzenleyip ona ilk güzellik olan daha büyük bir ışıktan ışık verdiğinde, kendisi psykhē'de bulunduğu hâlde, kendinden öncekinin nasıl olduğunu çıkarsamamızı sağlar: O artık bir şeyin içine girmez, başka bir şeyin içinde değil, kendi içindedir. Bu yüzden logos bile değildir; psykhē maddesi içinde bulunan ilk güzellik logos'unun yaratıcısıdır. Bu da nous'tur: bazen değil, her zaman nous olan; çünkü nous oluşu ona dışarıdan gelmemiştir.

Peki onun hangi suretini edinebiliriz? Her suret ondan aşağı bir şeyden alınmış olacaktır. Ama suret nous'tan alınmalıdır; öyle ki onu bir suret aracılığıyla değil, bütün altına örnek olarak bir parça altın alır gibi kavrayalım. Alınan altın saf değilse, onu ya eylemle ya da sözle arıtmalı, bütün bu kütlenin altın olmadığını, yalnızca kütlenin içindeki şu kısmın altın olduğunu göstermeliyiz. Burada da öyle: İçimizdeki arınmış nous'tan, ya da istersen tanrılardan başlayalım ve onlardaki nous'un nasıl olduğuna bakalım.

Bütün tanrılar yücedir, güzeldir; güzellikleri tarif edilemez. Ama onları böyle kılan nedir? Nous'tur; hem de onlarda görülecek kadar etkin olan nous. Bedenleri güzel olduğu için değil —bedenleri olanlar için de tanrı oluşları bedenlerinden gelmez—, onlar da nous bakımından tanrıdırlar. Öyleyse tanrılar güzeldir. Çünkü bazen akıllı, bazen akılsız değildirler; etkilenmeyen, durgun ve saf bir nous'la her zaman akıllıdırlar. Her şeyi bilirler: İnsanlara ait olanları değil, kendilerine ait olanları ve nous'un gördüğü her şeyi tanırlar. Tanrılardan gökte olanlar, boş vakitleri olduğu için, hep seyrederler; o öteki gökteki şeyleri de adeta uzaktan, başlarını yukarı uzatarak seyrederler. O gökte bulunanlar ise, yani yurtları onun üzerinde ve içinde olanlar, oradaki göğün her yerinde yaşarlar. Çünkü orada her şey göktür: Yer de göktür, deniz de, canlılar da, bitkiler de, insanlar da; her şey o göğe ait göksel şeylerdir. Oradaki tanrılar, insanları da oradaki başka hiçbir şeyi de küçümsemezler, çünkü onlar da oraya aittir; oradaki bütün ülkeyi ve yeri dinlenerek dolaşırlar.

5.8.3

ἔστιν οὖν καὶ ἐν τῇ φύσει λόγος κάλλους ἀρχέτυπος τοῦ ἐν σώματι, τοῦ δ’ ἐν τῇ φύσει ὁ ἐν τῇ ψυχῇ καλλίων, παῤ οὗ καὶ ὁ ἐν τῇ φύσει. ἐναργέστατός γε μὴν ὁ ἐν σπουδαίᾳ ψυχῇ καὶ ἤδη προιὼν κάλλει: κοσμήσας γὰρ τὴν ψυχὴν καὶ φῶς παρασχὼν ἀπὸ φωτὸς μείζονος πρώτως κάλλους ὄντος συλλογίζεσθαι ποιεῖ αὐτὸς ἐν ψυχῇ ὤν, οἷός ἐστιν ὁ πρὸ αὐτοῦ ὁ οὐκέτι ἐγγιγνόμενος οὐδ’ ἐν ἄλλῳ, ἀλλ’ ἐν αὑτῷ. διὸ οὐδὲ λόγος ἐστίν, ἀλλὰ ποιητὴς τοῦ πρώτου λόγου κάλλους ἐν ὕλῃ ψυχικῇ ὄντος: νοῦς δὲ οὗτος, ὁ ἀεὶ νοῦς καὶ οὐ ποτὲ νοῦς, ὅτι μὴ ἐπακτὸς αὑτῷ. τίνα ἂν οὖν εἰκόνα τις αὐτοῦ λάβοι; πᾶσα γὰρ ἔσται ἐκ χείρονος. ἀλλὰ γὰρ δεῖ τὴν εἰκόνα ἐκ νοῦ γενέσθαι, ὥστε μὴ δἰ εἰκόνος, ἀλλ’ οἷον χρυσοῦ παντὸς χρυσόν τινα δεῖγμα λαβεῖν, καὶ εἰ μὴ καθαρὸς εἴη ὁ ληφθείς, καθαίρειν αὐτὸν ἢ ἔργῳ ἢ λόγῳ δεικνύντας, ὡς οὐ πᾶν τοῦτό ἐστι χρυσός, ἀλλὰ τουτὶ τὸ ἐν τῷ ὄγκῳ μόνον: οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἀπὸ νοῦ τοῦ ἐν ἡμῖν κεκαθαρμένου, εἰ δὲ βούλει, ἀπὸ τῶν θεῶν, οἷός ἐστιν ὁ ἐν αὐτοῖς νοῦς. σεμνοὶ μὲν γὰρ πάντες θεοὶ καὶ καλοὶ καὶ τὸ κάλλος αὐτῶν ἀμήχανον. ἀλλὰ τί ἐστι δἰ ὃ τοιοῦτοί εἰσιν; ἢ νοῦς, καὶ ὅτι μᾶλλον νοῦς ἐνεργῶν ἐν αὐτοῖς ὥστε ὁρᾶσθαι. οὐ γὰρ δὴ ὅτι αὐτῶν καλὰ τὰ σώματα — καὶ γὰρ οἷς ἐστι σώματα, οὐ τοῦτό ἐστιν αὐτοῖς τὸ εἶναι θεοῖς — ἀλλὰ κατὰ τὸν νοῦν καὶ οὗτοι θεοί. καλοὶ δὴ οἱ θεοί. οὐ γὰρ δὴ ποτὲ μὲν φρονοῦσι, ποτὲ δὲ ἀφραίνουσιν, ἀλλ’ ἀεὶ φρονοῦσιν ἐν ἀπαθεῖ τῷ νῷ καὶ στασίμῳ καὶ καθαρῷ καὶ ἴσασι πάντα καὶ γινώσκουσιν οὐ τὰ ἀνθρώπεια, ἀλλὰ τὰ ἑαυτῶν καὶ ὅσα νοῦς ὁρᾷ. τῶν δὲ θεῶν οἱ μὲν ἐν οὐρανῷ ὄντες, σχολὴ γὰρ αὐτοῖς, θεῶνται ἀεί, οἷον δὲ πόρρωθεν τὰ ἐν ἐκείνῳ αὖ τῷ οὐρανῷ ὑπεροχῇ τῆς ἑαυτῶν κεφαλῆς: οἱ δὲ ἐν ἐκείνῳ ὄντες, ὅσοις οἴκησις ἐπ’ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ, ἐν παντὶ οἰκοῦντες τῷ ἐκεῖ οὐρανῶ. πάντα γὰρ ἐκεῖ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ οὐρανὸς καὶ θάλασσα καὶ ζῷα καὶ φυτὰ καὶ ἄνθρωποι, πᾶν οὐράνιον ἐκείνου τοῦ οὐρανοῦ. οἱ δὲ θεοὶ οἱ ἐν αὐτῷ οὐκ ἀπαξιοῦντες ἀνθρώπους οὐδ’ ἄλλο τι τῶν ἐκεῖ, ὅτι τῶν ἐκεῖ, πᾶσαν μὲν διεξίασι τὴν ἐκεῖ χώραν καὶ τὸν τόπον ἀναπαυόμενοι.

5.8.4Çünkü orada "kolayca yaşanır"; hakikat onların hem anası hem dadısı, hem ousia'sı hem besinidir. Her şeyi görürler: oluşa tabi olanları değil, ousia sahibi olanları; kendilerini de başkalarında görürler. Çünkü orada her şey saydamdır; karanlık ya da direnen hiçbir şey yoktur; her biri her birine en içine kadar ve bütünüyle açıktır; ışık ışığa açıktır. Her biri her şeyi kendinde taşır, her şeyi başkasında da görür; öyle ki her şey her yerdedir, her şey her şeydir, her biri her şeydir ve parıltı sonsuzdur. Her biri büyüktür, çünkü küçük olan da büyüktür. Orada güneş bütün yıldızlardır, her yıldız da güneştir ve bütün yıldızlardır. Her birinde başka bir şey öne çıkar, ama her biri her şeyi de gösterir.

Orada hareket de saftır; çünkü kendisinden başka bir hareket ettiren, onu ilerlerken karıştırmaz. Durgunluk da sarsılmaz, çünkü durgun olmayanla karışmamıştır. Güzel de güzeldir, çünkü güzel olmayanın içinde değildir. Her biri adeta yabancı bir toprağa basmaz; her birinin içinde bulunduğu şey kendi varlığıdır. Yukarıya doğru giderken geldiği yer de onunla birlikte koşar; kendisi başka, ülkesi başka değildir. Çünkü dayanak da nous'tur, kendisi de nous'tur. Biri şu görünen göğün ışıklı olduğunu ve bu ışığın ondan doğduğunu düşünse, buna benzer bir şey kavramış olur. Burada bir parça başka bir parçadan meydana gelir ve her biri yalnızca bir parça olur; orada ise her biri her zaman bütünden gelir; hem bir parçadır hem bütündür. Parça gibi görünür, ama keskin bakış onda bütünü görür; tıpkı biri, yerin içindekileri bile gördüğü anlatılan Lynkeus gibi bir bakışa sahip olsaydı görebileceği gibi; efsane oradakilerin gözlerini ima ediyor.

Oradaki seyirde ne yorgunluk vardır ne de seyredeni durduracak bir doyma. Çünkü bir boşluk yoktu ki dolunca, sona varınca yetinsin; biri bir şey, öteki başka bir şey de değildir ki birinin taşıdıkları ötekinin hoşuna gitmesin; oradaki şeyler yıpranmaz da. Orada doymazlık şu anlamdadır: Doymak, doyurana karşı bir bıkkınlık doğurmaz. Gördükçe daha çok görür; hem kendini hem gördüklerini sonsuz olarak gördükçe kendi tabiatının peşinden gider. Saf olduğunda hayat kimseye yorgunluk vermez; en iyi biçimde yaşayan ne diye yorulsun? Bu hayat bilgeliktir; hesaplarla edinilmiş bir bilgelik değil, çünkü her zaman bütündü ve araştırmaya muhtaç kalacağı hiçbir eksiği yoktu. İlk bilgeliktir, başka bir bilgelikten gelmez. Ousia'nın kendisi bilgeliktir; önce kendisi var olup sonra bilge olmuş değildir. Bu yüzden ondan büyük bilgelik yoktur. Epistēmē'nin kendisi de orada nous'la birlikte görünerek onun yanında oturur; Dikē'nin de Zeus'un yanında oturduğunu, bunu taklit ederek söylerler. Orada bütün bu tür şeyler adeta kendiliklerinden görülen heykellerdir; öyle ki son derece mesut seyircilerin seyredeceği bir manzaradır.

Bilgeliğin büyüklüğünü ve kudretini şuradan görebiliriz: Bütün var olanları kendisiyle birlikte taşır ve onları yapmıştır; her şey onun peşinden gelmiştir; var olanlar onun kendisidir ve onunla birlikte doğmuştur; ikisi birdir ve oradaki ousia bilgeliktir. Ama biz bunu anlayamadık, çünkü epistēmē'leri de teoremler ve öncüller yığını sandık; oysa buradaki epistēmē'ler bile öyle değildir. Bu konuda itiraz eden olursa, onları şimdilik bırakalım. Oradaki epistēmē'ye gelince, Platon onu görmüş ve onun "başka bir şeyin içinde başka bir şey olarak bulunmadığını" söylemiştir; ama bunun nasıl olduğunu, eğer bu adı hak ettiğimizi söylüyorsak, araştırıp bulmayı bize bırakmıştır. Belki de işe buradan başlamak daha iyidir.

5.8.4

καὶ γὰρ τὸ ῥεῖα ζώειν ἐκεῖ, καὶ ἀλήθεια δὲ αὐτοῖς καὶ γενέτειρα καὶ τροφὸς καὶ οὐσία καὶ τροφή, καὶ ὁρῶσι τὰ πάντα, οὐχ οἷς γένεσις πρόσεστιν, ἀλλ’ οἷς οὐσία, καὶ ἑαυτοὺς ἐν ἄλλοις: διαφανῆ γὰρ πάντα καὶ σκοτεινὸν οὐδὲ ἀντίτυπον οὐδέν, ἀλλὰ πᾶς παντὶ φανερὸς εἰς τὸ εἴσω καὶ πάντα: φῶς γὰρ φωτί. καὶ γὰρ ἔχει πᾶς πάντα ἐν αὑτῷ, καὶ αὖ ὁρᾷ ἐν ἄλλῳ πάντα, ὥστε πανταχοῦ πάντα καὶ πᾶν πᾶν καὶ ἕκαστον πᾶν καὶ ἄπειρος ἡ αἴγλη: ἕκαστον γὰρ αὐτῶν μέγα, ἐπεὶ καὶ τὸ μικρὸν μέγα: καὶ ἥλιος ἐκεῖ πάντα ἄστρα, καὶ ἕκαστον ἥλιος αὖ καὶ πάντα. ἐξέχει δ’ ἐν ἑκάστῳ ἄλλο, ἐμφαίνει δὲ καὶ πάντα. ἔστι δὲ καὶ κίνησις καθαρά: οὐ γὰρ συγχεῖ αὐτὴν ἰοῦσαν ὃ κινεῖ ἕτερον αὐτῆς ὑπάρχον: καὶ ἡ στάσις οὐ παρακινουμένη, ὅτι μὴ μέμικται τῷ μὴ στασίμῳ: καὶ τὸ καλὸν καλόν, ὅτι μὴ ἐν τῷ καλῷ. βέβηκε δὲ ἕκαστος οὐκ ἐπ’ ἀλλοτρίας οἷον γῆς, ἀλλ’ ἔστιν ἑκάστῳ ἐν ᾧ ἐστιν αὐτὸ ὃ ἔστι, καὶ συνθεῖ αὐτῷ οἷον πρὸς τὸ ἄνω ἰόντι τὸ ὅθεν ἐστί, καὶ οὐκ αὐτὸς μὲν ἄλλο, ἡ χώρα δὲ αὐτοῦ ἄλλο. καὶ γὰρ τὸ ὑποκείμενον νοῦς καὶ αὐτὸς νοῦς: οἷον εἴ τις καὶ τοῦτον τὸν οὐρανὸν τὸν ὁρώμενον φωτοειδῆ ὄντα τοῦτο τὸ φῶς τὸ ἐξ αὐτοῦ φῦναι νοήσειεν. ἐνταῦθα μὲν οὖν ἐκ μέρους ἄλλο ἄλλου γένοιτ̓ ἂν καὶ εἴη ἂν μόνον ἕκαστον μέρος, ἐκεῖ δὲ ἐξ ὅλου ἀεὶ ἕκαστον καὶ ἅμα ἕκαστον καὶ ὅλον: φαντάζεται μὲν γὰρ μέρος, ἐνορᾶται δὲ τῷ ὀξεῖ ὅλον, οἷον εἴ τις γένοιτο τὴν ὄψιν τοιοῦτος, οἷος ὁ Λυγκεὺς ἐλέγετο καὶ τὰ εἴσω τῆς γῆς ὁρᾶν τοῦ μύθου τοὺς ἐκεῖ αἰνιττομένου ὀφθαλμούς. τῆς δὲ ἐκεῖ θέας οὔτε κάματός ἐστιν, οὔτ’ ἐστὶ πλήρωσις εἰς τὸ παύσασθαι θεωμένῳ: οὔτε γὰρ κένωσις ἦν, ἵνα ἥκων εἰς πλήρωσιν καὶ τέλος ἀρκεσθῇ, οὔτε τὸ μὲν ἄλλο, τὸ δ’ ἄλλο, ἵνα ἑτέρῳ τῶν ἐν αὐτῷ τὰ τοῦ ἑτέρου μὴ ἀρέσκοντα ᾖ, ἄτρυτά τε τὰ ἐκεῖ. ἀλλ’ ἔστι τὸ ἀπλήρωτον τῷ μὴ τὴν πλήρωσιν καταφρονεῖν ποιεῖν τοῦ πεπληρωκότος: ὁρῶν γὰρ μᾶλλον ὁρᾷ καὶ καθορῶν ἄπειρον αὑτὸν καὶ τὰ ὁρώμενα συνέπεται τῇ ἑαυτοῦ φύσει. καὶ ἡ ζωὴ μὲν οὐδενὶ κάματον ἔχει, ὅταν ᾖ καθαρά: τὸ δ’ ἄριστα ζῶν τί ἂν κάμοι; ἡ δὲ ζωὴ σοφία, σοφία δὲ οὐ πορισθεῖσα λογισμοῖς, ὅτι ἀεὶ ἦν πᾶσα καὶ ἐλλείπουσα οὐδενί, ἵνα ζητήσεως δεηθῇ: ἀλλ’ ἔστιν ἡ πρώτη καὶ οὐκ ἀπ’ ἄλλης: καὶ ἡ οὐσία αὐτὴ σοφία, ἀλλ’ οὐκ αὐτός, εἶτα σοφός. διὰ τοῦτο δὲ οὐδεμία μείζων, καὶ ἡ αὐτοεπιστήμη ἐνταῦθα πάρεδρος τῷ νῷ τῷ συμπροφαίνεσθαι, οἷον λέγουσι κατὰ μίμησιν καὶ τῷ Διὶ τὴν Δίκην. πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα ἐκεῖ οἷον ἀγάλματα παῤ αὑτῶν ἐνορώμενα, ὥστε θέαμα εἶναι ὑπερευδαιμόνων θεατῶν. τῆς μὲν οὖν σοφίας τὸ μέγεθος καὶ τὴν δύναμιν ἄν τις κατίδοι, ὅτι μετ’ αὐτῆς ἔχει καὶ πεποίηκε τὰ ὄντα πάντα καὶ πάντα ἠκολούθησε καὶ ἔστιν αὐτὴ τὰ ὄντα καὶ συνεγένετο αὐτῇ, καὶ ἓν ἄμφω, καὶ ἡ οὐσία ἡ ἐκεῖ σοφία. ἀλλ’ ἡμεῖς εἰς σύνεσιν οὐκ ἤλθομεν, ὅτι καὶ τὰς ἐπιστήμας θεωρήματα καὶ συμφόρησιν νενομίκαμεν προτάσεων εἶναι: τὸ δὲ οὐδ’ ἐν ταῖς ἐνταῦθα ἐπιστήμαις. εἰ δέ τις περὶ τούτων ἀμφισβητεῖ, ἐατέον ταύτας ἐν τῷ παρόντι: περὶ δὲ τῆς ἐκεῖ ἐπιστήμης, ἣν δὴ καὶ ὁ Πλάτων κατιδών φησιν ʽοὐδ’ ἥτις ἐστὶν ἄλλη ἐν ἄλλᾠ, ὅπως δέ, εἴασε ζητεῖν καὶ ἀνευρίσκειν, εἴπερ ἄξιοι τῆς προσηγορίας φαμὲν εἶναι. ἴσως οὖν βέλτιον ἐντεῦθεν τὴν ἀρχὴν ποιήσασθαι.

5.8.5Sanatla ya da tabiatça meydana gelen her şeyi bir bilgelik yapar; meydana getirmeye her yerde bilgelik önderlik eder. Biri bilgeliğin kendisine göre yapıyorsa, sanatlar öyle olsun. Ama zanaatkâr da yine kendisinin göre meydana geldiği tabiî bilgeliğe varır. Bu bilgelik artık teoremlerden derlenmiş değildir, bütünüyle tek bir şeydir; çoklardan bire bileşmiş değil, daha çok birden çokluğa çözülen bir bilgeliktir. Biri bunu ilk bilgelik sayarsa, bu yeter; çünkü artık başka bir şeyden gelmez, başka bir şeyin içinde de değildir. Ama logos'un tabiatta bulunduğunu, tabiatın da onun ilkesi olduğunu söylerlerse, tabiatın onu nereden aldığını soracağız; başka bir şeyden aldıysa, o şey nedir? Kendinden aldıysa orada dururuz. Ama nous'a varırlarsa, burada nous'un bilgeliği doğurup doğurmadığına bakmalıyız; doğurduğunu söylerlerse, nereden? Kendinden doğurduysa, bu ancak kendisi bilgelik olarak mümkündür.

Demek ki gerçek bilgelik ousia'dır, gerçek ousia da bilgeliktir; ousia'nın değeri bilgelikten gelir ve bilgelikten geldiği için gerçek ousia'dır. Bu yüzden bilgeliği olmayan ousia'lar, bir bilgelik sayesinde meydana geldikleri için ousia'dır; ama kendilerinde bilgelik bulunmadığı için gerçek ousia değildir. Öyleyse oradaki tanrıların ve oradaki son derece mesut varlıkların önermeler seyrettiğini sanmamalıyız. Orada söylenen her şey güzel heykellerdir; birinin bilge bir insanın psykhē'sinde bulunduğunu hayal ettiği heykeller gibi; ama çizilmiş değil, var olan heykeller. Bu yüzden eskiler idea'ların var olanlar ve ousia'lar olduğunu söylerlerdi.

5.8.5

πάντα δὴ τὰ γινόμενα, εἴτε τεχνητὰ εἴτε φυσικὰ εἴη, σοφία τις ποιεῖ, καὶ ἡγεῖται τῆς ποιήσεως πανταχοῦ σοφία. ἀλλ’ εἰ δή τις κατ’ αὐτὴν τὴν σοφίαν ποιεῖ, ἔστωσαν μὲν αἱ τέχναι τοιαῦται. ἀλλ’ ὁ τεχνίτης πάλιν αὖ εἰς σοφίαν φυσικὴν ἔρχεται, καθ̓ ἣν γεγένηται, οὐκέτι συντεθεῖσαν ἐκ θεωρημάτων, ἀλλ’ ὅλην ἕν τι, οὐ τὴν συγκειμένην ἐκ πολλῶν εἰς ἕν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀναλυομένην εἰς πλῆθος ἐξ ἑνός. εἰ μὲν οὖν ταύτην τις πρώτην θήσεται, ἀρκεῖ: οὐκέτι γὰρ ἐξ ἄλλου οὖσα οὐδ’ ἐν ἄλλῳ. εἰ δὲ τὸν μὲν λόγον ἐν τῇ φύσει, τούτου δὲ ἀρχὴν φήσουσι τὴν φύσιν, πόθεν ἕξει φήσομεν: καὶ εἰ ἐξ ἄλλου, [τί] ἐκεῖνο; εἰ μὲν ἐξ αὑτοῦ, στησόμεθα: εἰ δὲ εἰς νοῦν ἥξουσιν, ἐνταῦθα ὀπτέον, εἰ ὁ νοῦς ἐγέννησε τὴν σοφίαν: καὶ εἰ φήσουσι, πόθεν; εἰ δὲ ἐξ αὑτοῦ, ἀδύνατον ἄλλως ἢ αὐτὸν ὄντα σοφίαν. ἡ ἄρα ἀληθινὴ σοφία οὐσία, καὶ ἡ ἀληθινὴ οὐσία σοφία, καὶ ἡ ἀξία τῇ οὐσίᾳ παρὰ τῆς σοφίας, καί, ὅτι παρὰ τῆς σοφίας, οὐσία ἀληθής. διὸ καὶ ὅσαι οὐσίαι σοφίαν οὐκ ἔχουσι τῷ μὲν διὰ σοφίαν τινὰ γεγονέναι οὐσίαι, τῷ δὲ μὴ ἔχειν ἐν αὑταῖς σοφίαν οὐκ ἀληθιναὶ οὐσίαι. οὐ τοίνυν δεῖ νομίζειν ἐκεῖ ἀξιώματα ὁρᾶν τοὺς θεοὺς οὐδὲ τοὺς ἐκεῖ ὑπερευδαίμονας, ἀλλ’ ἕκαστα τῶν λεγομένων ἐκεῖ καλὰ ἀγάλματα, οἷα ἐφαντάζετό τις ἐν τῇ σοφοῦ ἀνδρὸς ψυχῇ εἶναι, ἀγάλματα δὲ οὐ γεγραμμένα, ἀλλὰ ὄντα. διὸ καὶ τὰς ἰδέας ὄντα ἔλεγον εἶναι οἱ παλαιοὶ καὶ οὐσίας.

5.8.6Bana öyle geliyor ki Mısır'ın bilgeleri de, ister kesin bir epistēmē ile ister doğuştan bir sezgiyle kavramış olsunlar, bilgelikle göstermek istedikleri şeyler için, logos'ları ve öncülleri adım adım açan harf işaretleri, önermelerin seslerini ve söylenişlerini taklit eden işaretler kullanmadılar. Resimler çizerek, her şey için tek bir resim kazıyarak tapınaklarda onun bütün açılımını gösterdiler. Böylece her resmin bir epistēmē ve bilgelik olduğunu, toptan verilmiş bir dayanak olduğunu, akıl yürütme ya da müzakere olmadığını göstermiş oldular. Toptan olan bu bilgelikten sonra, başka bir şeyde açılmış, onu adım adım anlatan ve şeylerin neden böyle olduğunun sebeplerini bulan bir suret gelir; öyle ki meydana gelenin böylesine güzel olmasına hayran kalınır.

Bunu bilen biri bilgeliğe hayran kalır: Bilgelik, ousia'nın neden böyle olduğuna dair sebeplere sahip olmadığı hâlde, bu sebepleri kendine göre yapılan şeylere nasıl sağlıyor? Demek ki araştırmayla ancak güçlükle bulunan ya da hiç bulunamayan bu "böyle olması güzel" durumu, yani böyle olması gerektiği, biri onu bulsa bile, araştırmadan ve hesaptan önce zaten böyledir. Örneğin —söylediğimi büyük bir örnek üzerinde ele alalım; bu her şeye uyacaktır—

5.8.6

δοκοῦσι δέ μοι καὶ οἱ Αἰγυπτίων σοφοί, εἴτε ἀκριβεῖ ἐπιστήμῃ λαβόντες εἴτε καὶ συμφύτῳ […] , περὶ ὧν ἐβούλοντο διὰ σοφίας δεικνύναι, μὴ τύποις γραμμάτων διεξοδεύουσι λόγους καὶ προτάσεις μηδὲ μιμουμένοις φωνὰς καὶ προφορὰς ἀξιωμάτων κεχρῆσθαι, ἀγάλματα δὲ γράψαντες καὶ ἓν ἕκαστον ἑκάστου πράγματος ἄγαλμα ἐντυπώσαντες ἐν τοῖς ἱεροῖς τὴν ἐκείνου διέξοδον ἐμφῆναι, ὡς ἄρα τις καὶ ἐπιστήμη καὶ σοφία ἕκαστόν ἐστιν ἄγαλμα καὶ ὑποκείμενον καὶ ἀθρόον καὶ οὐ διανόησις οὐδὲ βούλευσις: ὕστερον δὲ ἀπ’ αὐτῆς ἀθρόας οὔσης εἴδωλον ἐν ἄλλῳ ἐξειλιγμένον ἤδη καὶ λέγον αὐτὸ ἐν διεξόδῳ καὶ τὰς αἰτίας, δἰ ἃς οὕτως, ἐξεύρισκον, ὡς τὸ καλῶς οὕτως ἔχοντος τοῦ γεγενημένου θαυμάσαι. [ἃ] εἴ τις οἶδε, θαυμάσαι ἔφη τὴν σοφίαν, πῶς αὕτη αἰτίας οὐκ ἔχουσα τῆς οὐσίας, δἰ ἃς οὕτω, παρέχει τοῖς ποιουμένοις κατ’ αὐτήν. τὸ καλῶς ἄρα οὕτως τὸ ἐκ ζητήσεως ἂν μόλις ἢ οὐδ’ ὅλως φανέν, ὅτι δεῖ οὕτως, εἴπερ τις ἐξεύροι, πρὸ ζητήσεως καὶ πρὸ λογισμοῦ ὑπάρχειν οὕτως: οἷον — λάβωμεν γὰρ ἐφ̓ ἑνὸς μεγάλου ὃ λέγω, ὅπερ ἁρμόσει καὶ ἐπὶ πάντων —

5.8.7bu evreni düşünelim. Onun başka bir şeyden geldiğini ve böyle olduğunu kabul ettiğimize göre, yapıcısının önce zihninde yeri ve onun ortada durması gerektiğini, sonra suyu ve onun yerin üstünde olacağını, sonra öteki şeyleri sırasıyla göğe kadar, sonra bütün canlıları, her birine şimdi sahip olduğu biçimleri, her birinin iç organlarını ve dış parçalarını tasarladığını, sonra her şeyi zihninde böyle düzenledikten sonra işe giriştiğini mi sanmalıyız? Ama böyle bir tasarı mümkün değildir: Hiç görmemiş birinin aklına nereden gelecekti? Başka bir yerden alıp şimdiki zanaatkârlar gibi elleri ve aletleri kullanarak işlemesi de mümkün değildi; çünkü eller ve ayaklar sonra gelir.

Geriye şu kalıyor: Her şey başka bir şeyde vardı; aralarında hiçbir şey olmadığı için, var olandaki şeylerin bir başkasına komşu olması sayesinde, onun bir yansıması ve sureti adeta birden belirdi; ya doğrudan oradan ya da psykhē'nin, belli bir psykhē'nin hizmetiyle —şimdilik bunun bir farkı yoktur—. Her neyse, bütün bunlar oradan geldi ve orada daha güzeldi; çünkü buradakiler karışıktır, oradakiler karışık değildir. Ama yine de bu evren baştan sona eidos'larla kuşatılmıştır: Önce madde öğelerin eidos'larıyla, sonra eidos'ların üzerine başka eidos'larla, sonra yine başkalarıyla; bu yüzden pek çok eidos'un altına gizlenmiş maddeyi bulmak zordur. Madde de son bir eidos olduğuna göre, bu evren bütünüyle eidos'tur, içindeki her şey eidos'tur; çünkü örnek eidos'tu. Yapan bunu gürültüsüzce yaptı, çünkü yapan bütünüyle ousia ve eidos'tur; bu yüzden yaratma zahmetsizdi. Bütünün yaratmasıydı, çünkü yaratan da bütündür. Demek ki onu engelleyen bir şey yoktu; şimdi de hâkimdir, bazı şeyler başka şeylere engel olsa bile; ama şimdi de ona engel olunmaz, çünkü bütün olarak kalır.

Bana öyle geliyor ki biz de hem örnekler, hem ousia, hem eidos olsaydık ve burada yaratan eidos bizim ousia'mız olsaydı, bizim yaratmamız da zahmetsizce hâkim olurdu. Gerçi insan da yaratır, ama olduğu şeyden başka bir eidos'u yaratır; çünkü şimdi insan olmakla bütün olmaktan uzaklaşmıştır. İnsan olmayı bırakınca, denildiği gibi, "yükseklerde yol alır ve bütün kosmos'u yönetir"; bütüne ait olunca bütünü yapar.

Ama bu sözü şunun için söylüyoruz: Sen yerin neden ortada, neden yuvarlak olduğunun, eğik dairenin neden şöyle durduğunun sebebini söyleyebilirsin; ama orada, öyle olması gerektiği için öyle karar verilmiş değildir; olduğu gibi olduğu için bunlar da güzeldir. Sanki sonuç, sebebi gösteren kıyastan önce gelir ve öncüllerden çıkmaz: Bir çıkarımdan ya da tasarıdan doğmaz, çıkarımdan ve tasarıdan önce gelir. Çünkü bunların hepsi, akıl yürütme de, ispat da, kanıt da sonradır. İlke olduğu için bütün bunlar doğrudan oradandır ve böyledir. İlkenin sebeplerini aramamak gerektiği de bu yüzden doğru söylenmiştir; hele böyle yetkin, gayeyle aynı olan bir ilkenin. İlke ve gaye olan ise bütün olarak bir aradadır ve hiçbir eksiği yoktur.

5.8.7

τοῦτο δὴ τὸ πᾶν; ἐπείπερ συγχωροῦμεν παῤ ἄλλου αὐτὸ εἶναι καὶ τοιοῦτον εἶναι, ἆρα οἰωμεθα τὸν ποιητὴν αὐτοῦ ἐπινοῆσαι παῤ αὑτῷ γῆν καὶ ταύτην ἐν μέσῳ δεῖν στῆναι, εἶτα ὕδωρ καὶ ἐπὶ τῇ γῇ τοῦτο καὶ τὰ ἄλλα ἐν τάξει μέχρι τοῦ οὐρανοῦ, εἶτα ζῷα πάντα καὶ τούτοις μορφὰς τοιαύτας ἑκάστῳ, ὅσαι νῦν εἰσι, καὶ τὰ ἔνδον ἑκάστοις σπλάγχνα καὶ τὰ ἔξω μέρη, εἶτα διατιθέντα ἕκαστα παῤ αὑτῷ οὕτως ἐπιχειρεῖν τῷ ἔργῳ; ἀλλ’ οὔτε ἡ ἐπίνοια δυνατὴ ἡ τοιαύτη: πόθεν γὰρ ἐπῆλθεν οὐπώποτε ἑωρακότι; οὔτε ἐξ ἄλλου λαβόντι δυνατὸν ἦν ἐργάσασθαι, ὅπως νῦν οἱ δημιουργοὶ ποιοῦσι χερσὶ καὶ ὀργάνοις χρώμενοι: ὕστερον γὰρ καὶ χεῖρες καὶ πόδες. λείπεται τοίνυν εἶναι μὲν πάντα ἐν ἄλλῳ, οὐδενὸς δὲ μεταξὺ ὄντος τῇ ἐν τῷ ὄντι πρὸς ἄλλο γειτονείᾳ οἷον ἐξαίφνης ἀναφανῆναι ἴνδαλμα καὶ εἰκόνα ἐκείνου εἴτε αὐτόθεν εἴτε ψυχῆς διακονησαμένης — διαφέρει γὰρ οὐδὲν ἐν τῷ παρόντι — ἢ ψυχῆς τινος. ἀλλ’ οὖν ἐκεῖθεν ἦν σύμπαντα ταῦτα, καὶ καλλιόνως ἐκεῖ: τὰ γὰρ τῇδε μέμικται, καὶ οὐκ ἐκεῖνα μέμικται. ἀλλ’ οὖν εἴδεσι κατέσχηται ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος: πρῶτον μὲν ἡ ὕλη τοῖς τῶν στοιχείων εἴδεσιν, εἶτα ἐπὶ εἴδεσιν εἴδη ἄλλα, εἶτα πάλιν ἕτερα: ὅθεν καὶ χαλεπὸν εὑρεῖν τὴν ὕλην ὑπὸ πολλοῖς εἴδεσι κρυφθεῖσαν. ἐπεὶ δὲ καὶ αὕτη εἶδός τι ἔσχατον, πᾶν εἶδος τόδε καὶ πάντα εἴδη: τὸ γὰρ παράδειγμα εἶδος ἦν: ἐποίει [δὲ] τόδε ἀψοφητί, ὅτι πᾶν τὸ ποιῆσαν καὶ οὐσία καὶ εἶδος: διὸ ἄπονος καὶ οὕτως ἡ δημιουργία. καὶ παντὸς δὲ ἦν, ὡς ἂν πᾶν. οὐ τοίνυν ἦν τὸ ἐμποδίζον, καὶ νῦν δὲ ἐπικρατεῖ καίτοι ἄλλων ἄλλοις ἐμποδίων γινομένων: ἀλλ’ οὐκ αὐτῇ οὐδὲ νῦν: μένει γὰρ ὡς πᾶν. δοκεῖ δέ μοι, ὅτι καί, εἰ ἡμεῖς ἀρχέτυπα καὶ οὐσία καὶ εἴδη ἅμα καὶ τὸ εἶδος τὸ ποιοῦν ἐνταῦθα ἦν ἡμῶν οὐσία, ἐκράτησεν ἂν ἄνευ πόνων ἡ ἡμετέρα δημιουργία, καίτοι καὶ ἄνθρωπος δημιουργεῖ εἶδος αὑτοῦ ἄλλο ὅ ἐστι γενόμενος. ἀπέστη γὰρ τοῦ εἶναι τὸ πᾶν νῦν ἄνθρωπος γενόμενος: παυσάμενος δὲ τοῦ ἄνθρωπος εἶναι ʽμετεωροπορεἶ φησι ʽκαὶ πάντα τὸν κόσμον διοικεἶ: γενόμενος γὰρ τοῦ ὅλου τὸ ὅλον ποιεῖ. ἀλλ’ οὗ χάριν ὁ λόγος, ὅτι ἔχεις μὲν σὺ αἰτίαν εἰπεῖν δἰ ἣν ἐν μέσῳ ἡ γῆ καὶ διὰ τί στρογγύλη καὶ ὁ λοξὸς διὰ τί ὡδί, ἐκεῖ δὲ οὔ, διότι οὕτως ἐχρῆν, διὰ τοῦτο οὕτω βεβούλευται, ἀλλ’ ὅτι οὕτως ἔχει ὡς ἔστι, διὰ τοῦτο καὶ ταῦτα ἔχει καλῶς: οἷον εἰ πρὸ τοῦ συλλογισμοῦ τῆς αἰτίας τὸ συμπέρασμα, οὐ παρὰ τῶν προτάσεων: οὐδὲ γὰρ ἐξ ἀκολουθίας οὐδ’ ἐξ ἐπινοίας, ἀλλὰ πρὸ ἀκολουθίας καὶ πρὸ ἐπινοίας: ὕστερα γὰρ ταῦτα πάντα, καὶ λόγος καὶ ἀπόδειξις καὶ πίστις. ἐπεὶ γὰρ ἀρχή, αὐτόθεν πάντα ταῦτα καὶ ὧδε: καὶ τὸ μὴ ζητεῖν αἰτίας ἀρχῆς οὕτω καλῶς λέγεται, καὶ τῆς τοιαύτης ἀρχῆς τῆς τελείας, ἥτις ταὐτὸν τῷ τέλει: ἥτις δὲ ἀρχὴ καὶ τέλος, αὕτη τὸ πᾶν ὁμοῦ καὶ ἀνελλιπής.

5.8.8Demek ki o, ilk anlamda güzeldir; bütündür, her yerde bütündür; öyle ki hiçbir parçası güzellikten geri kalmaz. Kim ona güzel demez? Ancak kendisi bütünüyle güzel olmayan, güzelliğin yalnızca bir parçasına sahip olan ya da ondan hiç pay almamış olan demez. Bu güzel değilse, başka ne güzel olabilir? Ondan önceki ise güzel olmayı bile istemez. İlk olarak seyre çıkan, eidos ve nous'un seyri olduğu için görülmesi hayranlık uyandıran da budur. Bu yüzden Platon da bunu göstermek isteyerek, bizim için daha apaçık bir şeyden yola çıkar ve yaratıcıyı tamamladığı esere hayran kalırken anlatır; bununla örneğin ve idea'nın güzelliğinin hayranlık uyandırıcı olduğunu göstermek ister.

Başka bir şeye göre yapılmış bir şeye hayran kalan herkes, hayranlığını onun göre yapıldığı örneğe yöneltir. Başına geleni bilmiyorsa, bunda şaşılacak bir şey yoktur: Âşıklar da, genel olarak buradaki güzelliğe hayran kalanlar da, bunun o örnek yüzünden olduğunu bilmezler; ama o yüzdendir. Platon'un "hayran kaldı" sözünü örneğe bağladığını, sözün devamını bilerek eklemesi açıkça gösterir: "Hayran kaldı ve onu örneğe daha da benzetmek istedi" der. Böylece örneğin güzelliğinin nasıl olduğunu, ondan meydana gelen eserin güzel olduğunu söyleyerek ve onu da örneğin bir sureti olarak anarak gösterir. Çünkü o tarif edilemez güzellikteki aşırı güzel varlık olmasaydı, şu görünen kosmos'tan daha güzel ne olabilirdi? Bu yüzden onu kınayanlar haklı değildir; meğer ki onun, örneğin kendisi olmadığı ölçüde kınansın.

5.8.8

καλὸν οὖν πρώτως, καὶ ὅλον δὲ καὶ πανταχοῦ ὅλον, ἵνα μηδὲ μέρει ἀπολείπηται τῷ καλῷ ἐλλείπειν. τίς οὖν οὐ φήσει καλόν; οὐ γὰρ δὴ ὃ μὴ ὅλον αὐτό, ἀλλ’ ὃ μέρος ἔχον ἢ μηδέ τι αὐτοῦ ἔχον. ἢ εἰ μὴ ἐκεῖνο καλόν, τί ἂν ἄλλο; τὸ γὰρ πρὸ αὐτοῦ οὐδὲ καλὸν ἐθέλει εἶναι: τὸ δὲ πρώτως εἰς θέαν παρελθὸν τῷ εἶδος εἶναι καὶ θέαμα νοῦ τούτῳ καὶ ἀγαστὸν ὀφθῆναι. διὸ καὶ Πλάτων τοῦτο σημῆναι θέλων εἴς τι τῶν ἐναργεστέρων ὡς πρὸς ἡμᾶς ἀποδεξάμενον ποιεῖ τὸν δημιουργὸν τὸ ἀποτελεσθὲν διὰ τούτου ἐνδείξασθαι θέλων τὸ τοῦ παραδείγματος καὶ τῆς ἰδέας κάλλος ὡς ἀγαστόν. πᾶν γὰρ τὸ κατ’ ἄλλο ποιηθὲν ὅταν τις θαυμάσῃ, ἐπ’ ἐκεῖνο ἔχει τὸ θαῦμα, καθ̓ ὅ ἐστι πεποιημένον. εἰ δ’ ἀγνοεῖ ὃ πάσχει, θαῦμα οὐδέν: ἐπεὶ καὶ οἱ ἐρῶντες καὶ ὅλως οἱ τὸ τῇδε κάλλος τεθαυμακότες ἀγνοοῦσιν, ὅτι δἰ ἐκεῖνο: δἰ ἐκεῖνο γάρ. ὅτι δὲ εἰς τὸ παράδειγμα ἀνάγει τὸ ἠγάσθη, δῆλον ποιεῖ ἐπίτηδες τὸ ἑξῆς τῆς λέξεως λαβών: εἶπε γὰρ ʽἠγάσθη τε καὶ ἔτι μᾶλλον πρὸς τὸ παράδειγμα αὐτὸ ἐβουλήθη ἀφομοιῶσαἰ, τὸ κάλλος τοῦ παραδείγματος οἷόν ἐστιν ἐνδεικνύμενος διὰ τοῦ ἐκ τούτου τὸ γενόμενον καλὸν καὶ αὐτὸ ὡς εἰκόνα ἐκείνου εἰπεῖν: ἐπεὶ καὶ εἰ μὴ ἐκεῖνο ἦν τὸ ὑπέρκαλον κάλλει ἀμηχάνῳ, τί ἂν τούτου τοῦ ὁρωμένου ἦν κάλλιον; ὅθεν οὐκ ὀρθῶς οἱ μεμφόμενοι τούτῳ, εἰ μὴ ἄρα καθ̓ ὅσον μὴ ἐκεῖνό ἐστι.

5.8.9Öyleyse bu kosmos'u, parçalarından her biri ne ise o olarak kalarak ve birbirine karışmadan, düşüncemizde elden geldiğince bir bütün olarak bir araya toplayalım. Öyle ki herhangi biri, örneğin en dıştaki küre göz önüne gelince, hemen ardından güneşin ve öteki yıldızların hayali gelsin; yer, deniz ve bütün canlılar saydam bir kürenin içindeymiş gibi görünsün, gerçekten de hepsi içinde görülebilsin. Psykhē'de, her şeyi —hareket edenleri ya da duranları, ya da bir kısmı hareket eden bir kısmı duran şeyleri— kendinde taşıyan ışıklı bir küre hayali bulunsun. Bunu koruyarak, kütlesini çıkarıp kendinde başka bir küre edin; mekânları ve zihnindeki madde hayalini de çıkar. Kütlece daha küçük bir küre edinmeye de çalışma; hayalini taşıdığın kürenin yapıcısı olan tanrıyı çağır ve gelmesi için dua et.

O da kendi kosmos'unu, içindeki bütün tanrılarla birlikte getirerek gelsin: Kendisi bir olup hepsidir, her biri de hepsidir. Bir arada bulunup bir olurlar; kudretleriyle birbirlerinden ayrıdırlar, ama o tek ve çok yönlü kudretle hepsi birdir; daha doğrusu bir olan hepsidir. Çünkü onların hepsi o olsa da kendisi tükenmez. Hepsi bir aradadır, ama her biri de ayrıdır; aralıksız bir durgunluk içindedir ve duyulur hiçbir biçim taşımaz. Öyle olsaydı biri bir yerde, öteki başka bir yerde olurdu, her biri de kendinde bütün olmazdı. Her birinin başkalarına göre ve kendine göre ayrı parçaları da yoktur; her bütün de parçalara bölünmüş, ölçülen parçaları kadar büyük bir kudret değildir. O bütün kudrettir; sonsuza gider, sonsuza güç yetirir. Öylesine büyüktür ki parçaları bile sonsuz olmuştur. Ona ulaşmadığı bir yer söylenebilir mi?

Şu gök de, içindeki bütün kudretlerle birlikte büyüktür; ama ona küçük bir beden kudreti karışmasaydı daha büyük, söylenemeyecek kadar büyük olurdu. Gerçi ateşin ve öteki bedenlerin kudretlerinin büyük olduğu söylenebilir; ama yakan, yok eden, ezen ve canlıların doğuşuna hizmet eden bu kudretler, gerçek kudreti tanımadığımız için bize büyük görünür. Bunlar yok eder, çünkü kendileri de yok olur; doğurmaya katkıda bulunurlar, çünkü kendileri de doğar. Oradaki kudret ise yalnızca var olmaya ve yalnızca güzel olmaya sahiptir. Var olmaktan yoksun kalan güzel nerede bulunabilir? Güzel olmaktan yoksun ousia nerede bulunabilir? Çünkü güzelden geri kaldığı ölçüde ousia'dan da eksik kalır. Bu yüzden var olmak özlenen bir şeydir, çünkü güzelle aynıdır; güzel de sevilir, çünkü var olmaktır. Tabiat tek olduğuna göre, hangisinin hangisinin sebebi olduğunu ne diye araştıralım? Buradaki sahte ousia, hem güzel görünmek hem de var olmak için dışarıdan gelen bir güzellik suretine muhtaçtır. Eidos'a göre olan güzellikten ne kadar pay aldıysa o kadar vardır; ne kadar çok alırsa o kadar yetkin olur; çünkü güzel olduğunda kendine daha çok ait olur.

5.8.9

τοῦτον τοίνυν τὸν κόσμον, ἑκάστου τῶν μερῶν μένοντος ὃ ἔστι καὶ μὴ συγχεομένου, λάβωμεν τῇ διανοίᾳ, εἰς ἓν ὁμοῦ πάντα, ὡς οἷόν τε, ὥστε ἑνὸς ὁτουοῦν προφαινομένου, οἷον τῆς ἔξω σφαίρας οὔσης, ἀκολουθεῖν εὐθὺς καὶ τὴν ἡλίου καὶ ὁμοῦ τῶν ἄλλων ἄστρων τὴν φαντασίαν καὶ γῆν καὶ θάλασσαν καὶ πάντα τὰ ζῷα ὁρᾶσθαι, οἷον ἐπὶ σφαίρας διαφανοῦς, καὶ ἔργῳ ἂν γένοιτο πάντα ἐνορᾶσθαι. ἔστω οὖν ἐν τῇ ψυχῇ φωτεινή τις φαντασία σφαίρας ἔχουσα πάντα ἐν αὑτῇ, εἴτε κινούμενα εἴτε ἑστηκότα, ἢ τὰ μὲν κινούμενα, τὰ δὲ ἑστηκότα. φυλάττων δὲ ταύτην ἄλλην παρὰ σαυτῷ ἀφελὼν τὸν ὄγκον λαβέ: ἄφελε δὲ καὶ τοὺς τόπους καὶ τὸ τῆς ὕλης ἐν σοὶ φάντασμα, καὶ μὴ πειρῶ αὐτῆς ἄλλην σμικροτέραν λαβεῖν τῷ ὄγκῳ, θεὸν δὲ καλέσας τὸν πεποιηκότα ἧς ἔχεις τὸ φάντασμα εὖξαι ἐλθεῖν. ὁ δὲ ἥκοι τὸν αὑτοῦ κόσμον φέρων μετὰ πάντων τῶν ἐν αὐτῷ θεῶν εἷς ὢν καὶ πάντες καὶ ἕκαστος πάντες, συνόντες εἰς ἓν καὶ ταῖς μὲν δυνάμεσιν ἄλλοι, τῇ δὲ μιᾷ ἐκείνῃ τῇ πολλῇ πάντες εἷς: μᾶλλον δὲ ὁ εἷς πάντες: οὐ γὰρ ἐπιλείπει αὐτός, ἢν πάντες ἐκεῖνοι γένωνται, ὁμοῦ δέ εἰσι καὶ ἕκαστος χωρὶς αὖ ἐν στάσει ἀδιαστάτῳ οὐ μορφὴν αἰσθητὴν οὐδεμίαν ἔχων: ἤδη γὰρ ἂν ὁ μὲν ἄλλοθι, ὁ δέ που ἄλλοθι ἦν, καὶ ἕκαστος δὲ οὐ πᾶς ἐν αὑτῷ: οὐδὲ μέρη ἄλλα ἔχων ἄλλοις ἢ αὑτῷ οὐδὲ ἕκαστον ὅλον δύναμις κερματισθεῖσα καὶ τοσαύτη οὖσα, ὅσα τὰ μέρη μετρούμενα. τὸ δέ ἐστι δύναμις πᾶσα, εἰς ἄπειρον μὲν ἰοῦσα, εἰς ἄπειρον δὲ δυναμένη: καὶ οὕτως ἐστὶν ἐκεῖνος μέγας, ὡς καὶ τὰ μέρη αὐτοῦ ἄπειρα γεγονέναι. ποῦ γάρ τι ἔστιν εἰπεῖν, ὅπου μὴ φθάνει; μέγας μὲν οὖν καὶ ὅδε ὁ οὐρανὸς καὶ αἱ ἐν αὐτῷ πᾶσαι δυνάμεις ὁμοῦ, ἀλλὰ μείζων ἂν ἦν καὶ ὁπόσος οὐδ’ ἂν ἦν εἰπεῖν, εἰ μή τις αὐτῷ συνῆν σώματος δύναμις μικρά: καίτοι γε μεγάλας ἄν τις φήσειε πυρὸς καὶ τῶν ἄλλων σωμάτων τὰς δυνάμεις: ἀλλὰ ἤδη ἀπειρίᾳ δυνάμεως ἀληθινῆς φαντάζονται καίουσαι καὶ φθείρουσαι καὶ θλίβουσαι καὶ πρὸς γένεσιν τῶν ζῴων ὑπουργοῦσαι. ἀλλὰ ταῦτα μὲν φθείρει, ὅτι καὶ φθείρεται, καὶ συγγεννᾷ, ὅτι καὶ αὐτὰ γίνεται: ἡ δὲ δύναμις ἡ ἐκεῖ μόνον τὸ εἶναι ἔχει καὶ μόνον τὸ καλὸν εἶναι. ποῦ γὰρ ἂν εἴη τὸ καλὸν ἀποστερηθὲν τοῦ εἶναι; ποῦ δ’ ἂν ἡ οὐσία τοῦ καλὸν εἶναι ἐστερημένη; ἐν γὰρ τῷ ἀπολειφθῆναι τοῦ καλοῦ ἐλλείπει καὶ τῇ οὐσίᾳ. διὸ καὶ τὸ εἶναι ποθεινόν ἐστιν, ὅτι ταὐτὸν τῷ καλῷ, καὶ τὸ καλὸν ἐράσμιον, ὅτι τὸ εἶναι. πότερον δε ποτέρου αἴτιον τί χρὴ ζητεῖν οὔσης τῆς φύσεως μιᾶς; ἥδε μὲν γὰρ ἡ ψευδὴς οὐσία δεῖται ἐπακτοῦ εἰδώλου καλοῦ, ἵνα καὶ καλὸν φαίνηται καὶ ὅλως ᾖ, καὶ κατὰ τοσοῦτον ἔστι, καθ̓ ὅσον μετείληφε κάλλους τοῦ κατὰ τὸ εἶδος, καὶ λαβοῦσα ὅσῳ ἂν λάβῃ μᾶλλον τελειοτέρα: μᾶλλον γὰρ οἰκεία ἡ καλή.

5.8.10Bu yüzden Zeus da, önderlik ettiği öteki tanrıların en yaşlısı olduğu hâlde, bunu seyretmeye ilk o gider; ardından öteki tanrılar, daimōn'lar ve bunları görebilen psykhē'ler gelir. O ise onlara görünmez bir yerden belirir; üzerlerinde yükseklere doğarak her şeyi aydınlatır ve ışıkla doldurur. Aşağıdakileri sarsar; onlar da güneşe bakamayanlar gibi başlarını çevirirler. Kimileri onun sayesinde dayanır ve bakar; kimileri ondan ne kadar uzaksa o kadar sarsılır. Görebilenlerin hepsi ona ve ona ait olana bakar; ama her biri her zaman aynı manzarayı edinmez. Biri gözünü dikip bakınca adaletin parlayan kaynağını ve tabiatını görür; bir başkası itidalin manzarasıyla dolar: İnsanların, sahip olduklarında kendilerinde taşıdıkları itidal değil, çünkü o bunu ancak bir ölçüde taklit eder. Oradaki itidal ise her şeyin üzerinde, adeta onun bütün büyüklüğünü kaplayarak, ancak birçok apaçık manzarayı görmüş olanlara en son görünür. Tanrılar onu tek tek ve hep birlikte seyreder; psykhē'ler de seyreder: Oradaki her şeyi gören ve her şeyden meydana gelen psykhē'ler; öyle ki onlar da baştan sona her şeyi kapsar. Kendilerinden orada olabilecek kısım ne kadarsa o kadarıyla oradadırlar; bölünmüş olmadıklarında çoğu zaman bütünleriyle oradadırlar.

İşte Zeus bunları görür, bizden onunla birlikte o güzelliğe âşık olan biri varsa o da görür; en son, her şeyin üzerinde bütün güzelliği görür ve oradaki güzellikten pay alır. Çünkü o güzellik her şeyin üzerinde parlar ve oraya varanları doldurur; öyle ki onlar da güzel olur. Tıpkı yüksek yerlere çıkan insanların, oranın toprağı sarı renkliyse o renge bürünüp bastıkları toprağa benzemeleri gibi. Orada ise yüzeyde açan renk güzelliktir; daha doğrusu her şey renktir ve derinden gelen güzelliktir; çünkü güzel orada yüzeyde açan başka bir şey değildir. Bütünü görmeyenler yalnızca ilk izlenimi hesaba katar; ama adeta baştan sona sarhoş olup nektarla dolanlar, güzellik bütün psykhē'lerine işlediği için yalnızca seyirci olarak kalmaz. Çünkü artık seyreden bir yanda dışarıda, seyredilen de dışarıda değildir; keskin gören, gördüğünü kendi içinde taşır. Ama taşıdığı hâlde çoğu zaman taşıdığını bilmez ve onu dışarıdaymış gibi görür; çünkü onu görülen bir şey olarak görür ve görmek ister. İnsan seyirlik bir şey olarak gördüğü her şeyi dışarıda görür. Ama artık onu kendi içine taşımalı, bir olarak, kendisi olarak görmelidir. Tıpkı bir tanrının, Phoibos'un ya da bir Mousa'nın tutup ele geçirdiği kişi gibi: İçinde tanrıyı görme gücü olsaydı, tanrıyı kendi içinde seyrederdi.

5.8.10

διὰ τοῦτο καὶ ὁ Ζεὺς καίπερ ὢν πρεσβύτατος τῶν ἄλλων θεῶν, ὧν αὐτὸς ἡγεῖται, πρῶτος πορεύεται ἐπὶ τὴν τούτου θέαν, οἱ δὲ ἕπονται θεοὶ ἄλλοι καὶ δαίμονες καὶ ψυχαί, αἳ ταῦτα ὁρᾶν δύνανται. ὁ δὲ ἐκφαίνεται αὐτοῖς ἔκ τινος ἀοράτου τόπου καὶ ἀνατείλας ὑψοῦ ἐπ’ αὐτῶν κατέλαμψε μὲν πάντα καὶ ἔπλησεν αὐγῆς καὶ ἐξέπληξε μὲν τοὺς κάτω καὶ ἐστράφησαν ἰδεῖν οὐ δεδυνημένοι, οἷα ἥλιον: οἱ μὲν ὑπ’ αὐτοῦ ἀνέχονταί τε καὶ βλέπουσιν, οἱ δὲ ταράττονται, ὅσῳ ἂν ἀφεστήκωσιν αὐτοῦ. ὁρῶντες δὲ οἱ δυνηθέντες ἰδεῖν εἰς αὐτὸν μὲν πάντες βλέπουσι καὶ εἰς τὸ αὐτοῦ, οὐ ταὐτὸν δὲ ἕκαστος ἀεὶ θέαμα κομίζεται, ἀλλ’: ὁ μὲν ἀτενὲς ἰδὼν ἐκλάμπουσαν εἶδε τὴν τοῦ δικαίου πηγὴν καὶ φύσιν, ἄλλος δὲ τῆς σωφροσύνης ἐπλήσθη τοῦ θεάματος, οὐχ οἵαν ἄνθρωποι παῤ αὑτοῖς, ὅταν ἔχωσιν, [ἔχουσι]. μιμεῖται γὰρ αὕτη ἀμηγέπη ἐκείνην, ἡ δὲ ἐπὶ πᾶσι περὶ πᾶν τὸ οἷον μέγεθος αὐτοῦ ἐπιθέουσα τελευταία ὁρᾶται οἷς πολλὰ ἤδη ὤφθη ἐναργῆ θεάματα. [θεῶνται μὲν οὖν] οἱ θεοὶ καθ̓ ἕνα καὶ πᾶς ὁμοῦ, [καὶ] αἱ ψυχαὶ αἱ πάντα ἐκεῖ ὁρῶσαι καὶ ἐκ τῶν πάντων γενόμεναι, ὥστε πάντα περιέχειν καὶ αὐταὶ ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος, καὶ εἰσὶν ἐκεῖ, ὅσον ἂν αὐτῶν πεφύκῃ εἶναι ἐκεῖ, πολλάκις δὲ αὐτῶν καὶ τὸ πᾶν ἐκεῖ, ὅταν μὴ ὦσι διειλημμέναι. ταῦτα οὖν ὁρῶν ὁ Ζεὺς καὶ εἴ τις ἡμῶν αὐτῷ συνεραστὴς τὸ τελευταῖον ορώμενον ἐπὶ πᾶσιν ὅλον τὸ κάλλος καὶ κάλλους μετασχὼν τοῦ ἐκεῖ: ἀποστίλβει γὰρ πάντα καὶ πληροῖ τοὺς ἐκεῖ γενομένους, ὡς καλοὺς καὶ αὐτοὺς γενέσθαι, ὁποῖα πολλάκις ἄνθρωποι εἰς ὑψηλοὺς ἀναβαίνοντες τόπους τὸ ξανθὸν χρῶμα ἐχούσης τῆς γῆς τῆς ἐκεῖ ἐπλήσθησαν ἐκείνης τῆς χρόας ὁμοιωθέντες τῇ ἐφ̓ ἧς ἐβεβήκεσαν. ἐκεῖ δὲ χρόα ἡ ἐπανθοῦσα κάλλος ἐστί, μᾶλλον δὲ πᾶν χρόα καὶ κάλλος ἐκ βάθους: οὐ γὰρ ἄλλο τὸ καλὸν ὡς ἐπανθοῦν. ἀλλὰ τοῖς μὴ ὅλον ὁρῶσιν ἡ προσβολὴ μόνη ἐνομίσθη, τοῖς δὲ διὰ παντὸς οἷον οἰνωθεῖσι καὶ πληρωθεῖσι τοῦ νέκταρος, ἅτε δἰ ὅλης τῆς ψυχῆς τοῦ κάλλους ἐλθόντος, οὐ θεαταῖς μόνον ὑπάρχει γενέσθαι. οὐ γὰρ ἔτι ὁ μὲν ἔξω, τὸ δ’ αὖ θεώμενον ἔξω, ἀλλ’ ἔχει ὁ ὀξέως ὁρῶν ἐν αὑτῷ τὸ ὁρώμενον, καὶ ἔχων τὰ πολλὰ ἀγνοεῖ ὅτι ἔχει καὶ ὡς ἔξω ὂν βλέπει, ὅτι ὡς ὁρώμενον βλέπει καὶ ὅτι θέλει βλέπειν. πᾶν δὲ ὅ τις ὡς θεατὸν βλέπει ἔξω βλέπει. ἀλλὰ χρὴ εἰς αὑτὸν ἤδη μεταφέρειν καὶ βλέπειν ὡς ἓν καὶ βλέπειν ὡς αὑτόν, ὥσπερ εἴ τις ὑπὸ θεοῦ κατασχεθεὶς φοιβόληπτος ἢ ὑπό τινος Μούσης ἐν αὑτῷ ἂν ποιοῖτο τοῦ θεοῦ τὴν θέαν, εἰ δύναμιν ἔχοι ἐν αὑτῷ θεὸν βλέπειν.

5.8.11Bizden biri kendini göremiyor da o tanrı onu ele geçirip görmesi için seyri önüne serince, aslında kendini önüne serer ve kendisinin güzelleştirilmiş bir suretini görür. Ama sureti, güzel de olsa, bırakıp kendi içinde bire varır ve artık bölünmezse, sessizce hazır bulunan o tanrıyla birlikte bir ve hep birlikte olur; gücü ve isteği yettiğince onunla birliktedir. İkiliğe dönerse, saf kaldığı sürece ona yakın kalır; öyle ki yeniden ona dönerse onunla yine o biçimde birlikte olabilir. Bu dönüşün şöyle bir kazancı vardır: Başlangıçta, başka olduğu sürece kendinin farkındadır; ama içeri koşunca her şeye sahip olur, başka olmaktan korkarak hissi geride bırakır ve orada bir olur. Onu başka bir şey olarak görmeyi arzu ederse, kendini dışarı koyar.

Öğrenmeye çalışan kişi, onun belli bir izinde kalarak, araştırmayla birlikte onu tanımaya çalışmalıdır. Nasıl bir şeyin içine gireceğini böyle öğrenip son derece mutlu bir şeyin içine gireceğine inanınca da, artık kendini içeriye vermeli; gören olmaktan çıkıp, oradan gelen türden düşüncelerle parlayan, başka bir seyircinin seyrettiği bir manzara olmalıdır. Peki insan güzeli görmeden nasıl güzelin içinde olabilir? Onu başka bir şey olarak gördükçe henüz güzelin içinde değildir; onun kendisi olunca ise en çok güzelin içindedir. Görme dışarıdakini görmekse, burada görme olmamalıdır; ya da ancak görülenle aynı olan bir görme olmalıdır. Bu da bir tür kendini anlama ve kendinin farkında olmadır; ama kişi kendini daha çok hissetmek isterken kendinden uzaklaşmaktan sakınmalıdır.

Şunu da düşünmeli: Kötü şeylerde hisler daha sert darbeler alır; ama bilgimiz o darbeyle sarsıldığı için daha zayıftır. Hastalık daha çok sarsar; sağlık ise sessizce bizimle birlikte bulunduğu için kendini daha iyi anlatır; çünkü bize ait olduğu için yanımıza yerleşir ve bizimle birleşir. Hastalık ise yabancıdır, bize ait değildir; bu yüzden bizden çok farklı göründüğü için apaçık fark edilir. Kendimize ait olanları da kendimizi de hissetmeyiz. Ama böyleyken kendimizi her zamankinden iyi anlarız; çünkü epistēmē'mizi ve kendimizi bir kılmışızdır. Orada da nous'a göre en çok bildiğimiz zaman, hissin hâlini beklediğimiz için bilmiyor gibi görünürüz; his de görmediğini söyler, çünkü görmemiştir, böyle şeyleri hiçbir zaman da göremez. Demek ki inanmayan histir; gören ise başkasıdır. O da inanmasaydı, kendisinin var olduğuna bile inanmazdı; çünkü kendini dışarı koyup duyulur bir şeymiş gibi bedenin gözleriyle göremez.

5.8.11

εἰ δέ τις ἡμῶν ἀδυνατῶν ἑαυτὸν ὁρᾶν, ὑπ’ ἐκείνου τοῦ θεοῦ ἐπὰν καταληφθεὶς εἰς τὸ ἰδεῖν προφέρῃ τὸ θέαμα, ἑαυτὸν προφέρει καὶ εἰκόνα αὑτοῦ καλλωπισθεῖσαν βλέπει. ἀφεὶς δὲ τὴν εἰκόνα καίπερ καλὴν οὖσαν εἰς ἓν αὑτῷ ἐλθὼν καὶ μηκέτι σχίσας ἓν ὁμοῦ πάντα ἐστὶ μετ’ ἐκείνου τοῦ θεοῦ ἀψοφητὶ παρόντος, καὶ ἔστι μετ’ αὐτοῦ ὅσον δύναται καὶ θέλει. εἰ δὲ ἐπιστραφείη εἰς δύο, καθαρὸς μὲν ὢν ἐφεξῆς ἐστιν αὐτῷ, ὥστε αὐτῷ παρεῖναι ἐκείνως πάλιν, εἰ πάλιν ἐπ’ αὐτὸν στρέφοι. ἐν δὲ τῇ ἐπιστροφῇ κέρδος τοῦτ̓ ἔχει: ἀρχόμενος αἰσθάνεται αὑτοῦ, ἕως ἕτερός ἐστι: δραμὼν δὲ εἰς τὸ εἴσω ἔχει πᾶν, καὶ ἀφεὶς τὴν αἴσθησιν εἰς τοὐπίσω τοῦ ἕτερος εἶναι φόβῳ εἷς ἐστιν ἐκεῖ: κἂν ἐπιθυμήσῃ ὡς ἕτερον ὂν ἰδεῖν, ἔξω αὑτὸν ποιεῖ. δεῖ δὲ καταμανθάνοντα μὲν ἔν τινι τύπῳ αὐτοῦ μένοντα μετὰ τοῦ ζητεῖν γνωματεύειν αὐτόν, εἰς οἷον δὲ εἴσεισιν οὕτω μαθόντα καὶ πίστιν [ἔχοντα], ὡς ἐπὶ χρῆμα μακαριστὸν εἴσεισιν, ἤδη αὑτὸν δοῦναι εἰς τὸ εἴσω καὶ γενέσθαι ἀντὶ ὁρῶντος ἤδη θέαμα ἑτέρου θεωμένου οἷος ἐκεῖθεν ἥκει ἐκλάμποντα τοῖς νοήμασι. πῶς οὖν ἔσται τις ἐν καλῷ μὴ ὁρῶν αὐτό; ἢ ὁρῶν αὐτὸ ὡς ἕτερον οὐδέπω ἐν καλῷ, γενόμενος δὲ αὐτὸ οὕτω μάλιστα ἐν καλῷ. εἰ οὖν ὅρασις τοῦ ἔξω, ὅρασιν μὲν οὐ δεῖ εἶναι ἢ οὕτως, ὡς ταὐτὸν τῷ ὁρατῷ: τοῦτο δὲ οἷον σύνεσις καὶ συναίσθησις αὑτοῦ εὐλαβουμένου μὴ τῷ μᾶλλον αἰσθάνεσθαι θέλειν ἑαυτοῦ ἀποστῆναι. δεῖ δὲ κακεῖνο ἐνθυμεῖσθαι, ὡς τῶν μὲν κακῶν αἱ αἰσθήσεις τὰς πληγὰς ἔχουσι μείζους, ἥττους δὲ τὰς γνώσεις τῇ πληγῇ ἐκκρουομένας: νόσος γὰρ μᾶλλον ἔκπληξιν, ὑγίεια δὲ ἠρέμα συνοῦσα μᾶλλον ἂν σύνεσιν δοίη αὑτῆς: προίζει γὰρ ἅτε οἰκεῖον καὶ ἑνοῦται: ἡ δ’ ἐστὶν ἀλλότριον καὶ οὐκ οἰκεῖον καὶ ταύτῃ διάδηλος τῷ σφόδρα ἕτερον ἡμῶν εἶναι δοκεῖν: τὰ δὲ ἡμῶν καὶ ἡμεῖς ἀναίσθητοι. οὕτως δ’ ὄντες μάλιστα πάντων ἐσμὲν αὑτοῖς συνετοὶ τὴν ἐπιστήμην ἡμῶν καὶ ἡμᾶς ἓν πεποιηκότες. κἀκεῖ τοίνυν, ὅτε μάλιστα ἴσμεν κατὰ νοῦν, ἀγνοεῖν δοκοῦμεν τῆς αἰσθήσεως ἀναμένοντες τὸ πάθος, ἥ φησι μὴ ἑωρακέναι: οὐ γὰρ εἶδεν οὐδ’ ἂν τὰ τοιαῦτά ποτε ἴδοι. τὸ οὖν ἀπιστοῦν ἡ αἴσθησίς ἐστιν, ὁ δὲ ἄλλος ἐστὶν ὁ ἰδών: ἤ, εἰ ἀπιστοῖ κἀκεῖνος, οὐδ’ ἂν αὑτὸν πιστεύσειεν εἶναι: οὐδὲ γὰρ οὐδ’ αὐτὸς δύναται ἔξω θεὶς ἑαυτὸν ὡς αἰσθητὸν ὄντα ὀφθαλμοῖς τοῖς τοῦ σώματος βλέπειν.

5.8.12Ama insanın bunu başka biri olarak nasıl yapabileceği, kendisi olarak nasıl yapabileceği söylendi. Peki ister başka biri olarak ister kendisi kalarak görmüş olsun, ne haber verir? Güzel bir çocuğa gebe olan, her şeyi kendi içinde doğurmuş ve doğum sancısını acısızca kendi içinde taşıyan bir tanrı gördüğünü. Çünkü o, doğurduklarından hoşlanıp çocuklarına hayran kalarak hepsini kendi yanında tuttu; kendi parıltısından da onlarınkinden de hoşnuttu. Onlar güzeldi, içeride kalanlar daha da güzeldi; ama içlerinden yalnızca bir çocuk dışarıya göründü. En son çocuk olan bu çocuktan, adeta onun bir suretinden, o babanın ve babanın yanında kalan kardeşlerin ne kadar büyük olduğu görülebilir. Bu çocuk da babasının yanından boşuna gelmediğini söyler; çünkü onun sayesinde güzel bir kosmos meydana gelmiştir, güzelin sureti olarak. Güzel bir suretin, güzelin de ousia'nın da sureti olmaması caiz değildir.

Demek ki bu kosmos aslını her bakımdan taklit eder. Taklit olarak hayata ve ousia'ya, oradan geldiği için de güzel olmaya sahiptir; suret olarak sürekliliğe de sahiptir. Yoksa suret sanatla meydana gelmediği hâlde, o asıl bazen bir surete sahip olacak, bazen olmayacak mı? Tabiatça olan her suret, aslı kaldığı sürece var olur. Bu yüzden akılla kavranır yerinde kalırken bu kosmos'un yok olacağını söyleyenler ve onu, yapan bir zaman yapmaya karar vermiş gibi doğmuş sayanlar haklı değildir. Böyle bir yapmanın tarzını anlamak istemezler; o parladığı sürece öteki şeylerin hiçbir zaman eksik olmayacağını, o var olduğu için bunların da var olduğunu bilmezler. O hep vardı ve hep olacaktır; bir şey anlatmak istediğimiz için bu kelimeleri kullanmak zorundayız.

5.8.12

ἀλλὰ εἴρηται, πῶς ὡς ἕτερος δύναται τοῦτο ποιεῖν, καὶ πῶς ὡς αὐτός. ἰδὼν δή, εἴτε ὡς ἕτερος, εἴτε ὡς μείνας αὐτός, τί ἀπαγγέλλει; ἢ θεὸν ἑωρακέναι τόκον ὠδίνοντα καλὸν καὶ πάντα δὴ ἐν αὑτῷ γεγεννηκότα καὶ ἄλυπον ἔχοντα τὴν ὠδῖνα ἐν αὑτῷ: ἡσθεὶς γὰρ οἷς ἐγέννα καὶ ἀγασθεὶς τῶν τόκων κατέσχε πάντα παῤ αὑτῷ τὴν αὑτοῦ καὶ τὴν αὐτῶν ἀγλαίαν ἀσμενίσας: ὁ δὲ καλῶν ὄντων καὶ καλλιόνων τῶν εἰς τὸ εἴσω μεμενηκότων μόνος ἐκ τῶν ἄλλων παῖς ἐξεφάνη εἰς τὸ ἔξω. ἀφ̓ οὗ καὶ ὑστάτου παιδὸς ὄντος ἔστιν ἰδεῖν οἷον ἐξ εἰκόνος τινὸς αὐτοῦ, ὅσος ὁ πατὴρ ἐκεῖνος καὶ οἱ μείναντες παρὰ τῷ πατρὶ ἀδελφοί. ὁ δὲ οὔ φησι μάτην ἐλθεῖν παρὰ τοῦ πατρός: εἶναι γὰρ δὴ αὑτοῦ ἄλλον κόσμον γεγονότα καλόν, ὡς εἰκόνα καλοῦ: μηδὲ γὰρ εἶναι θεμιτὸν εἰκόνα καλὴν μὴ εἶναι μήτε καλοῦ μήτε οὐσίας. μιμεῖται δὴ τὸ ἀρχέτυπον πανταχῇ. καὶ γὰρ ζωὴν ἔχει καὶ τὸ τῆς οὐσίας, ὡς μίμημα, καὶ τὸ κάλλος εἶναι, ὡς ἐκεῖθεν: ἔχει δὲ καὶ τὸ ἀεὶ αὐτοῦ, ὡς εἰκών: ἢ ποτὲ μὲν ἕξει εἰκόνα, ποτὲ δὲ οὔ, οὐ τέχνῃ γενομένης τῆς εἰκόνος; πᾶσα δὲ φύσει εἰκών ἐστιν, ὅσον ἂν τὸ ἀρχέτυπον μένῃ. διὸ οὐκ ὀρθῶς, οἳ φθείρουσι τοῦ νοητοῦ μένοντος καὶ γεννῶσιν οὕτως, ὡς ποτὲ βουλευσαμένου τοῦ ποιοῦντος ποιεῖν. ὅστις γὰρ τρόπος ποιήσεως τοιαύτης οὐκ ἐθέλουσι συνιέναι οὐδ’ ἴσασιν, ὅτι, ὅσον ἐκεῖνο ἐλλάμπει, οὐ μήποτε τὰ ἄλλα ἐλλείπῃ, ἀλλ’ ἐξ οὗ ἔστι καὶ ταῦτα ἔστιν: ἦν δ’ ἀεὶ καὶ ἔσται. χρηστέον γὰρ τούτοις τοῖς ὀνόμασι τῇ τοῦ σημαίνειν ἐθέλειν ἀνάγκῃ.

5.8.13İşte hep aynı kalmaya bağlanmış olan tanrı, bu evrenin yönetimini oğluna bırakmıştır; çünkü oradaki yönetimi bırakıp, güzelliklere doymuşken, kendisinden daha genç ve daha sonra gelen bir yönetimin peşine düşmek ona yakışmazdı. Bunları bırakarak kendi babasını kendi düzeyine kadar yukarıya yerleştirdi; oğlundan başlayarak öbür yöne doğru olanları da kendinden sonraya yerleştirdi. Böylece ikisinin arasına yerleşti: Yukarıdakinden kesilip ayrılmasının başkalığıyla ve onu kendinden sonra gelenin aşağıya çeken bağından uzak tutan şeyle; daha iyi bir baba ile daha aşağı bir oğul arasında.

Ama babası onun için güzellikten de büyük olduğundan, ilk anlamda güzel olarak kendisi kaldı; gerçi psykhē de güzeldir. Ama o psykhē'den de güzeldir, çünkü psykhē onun bir izidir. Bu yüzden psykhē tabiatça güzeldir, ama oraya baktığında daha güzeldir. Daha anlaşılır konuşmak için diyelim ki evrenin psykhē'si, yani Aphrodite'nin kendisi güzeldir; o hâlde o kimdir? Psykhē güzelliğini kendinden alıyorsa, o ne kadar güzeldir? Başkasından alıyorsa, psykhē hem dışarıdan gelen hem de ousia'sına yaraşan güzelliğini kimden alır? Nitekim biz de güzel olduğumuzda, kendimiz olduğumuz için güzeliz; başka bir tabiata geçtiğimizde çirkinleşiriz; kendimizi bildiğimizde güzel, bilmediğimizde çirkiniz. Demek ki güzel oradadır ve oradan gelir. Peki söylenenler, akılla kavranır yeri apaçık anlamaya yeter mi, yoksa yeniden başka bir yoldan mı ilerlemeliyiz?

5.8.13

ὁ οὖν θεὸς ὁ εἰς τὸ μένειν ὡσαύτως δεδεμένος καὶ συγχωρήσας τῷ παιδὶ τοῦδε τοῦ παντὸς ἄρχειν — οὐ γὰρ ἦν αὐτῷ πρὸς τρόπου τὴν ἐκεῖ ἀρχὴν ἀφέντι νεωτέραν αὑτοῦ καὶ ὑστέραν μεθέπειν κόρον ἔχοντι τῶν καλῶν — ταῦτ̓ ἀφεὶς ἔστησέ τε τὸν αὑτοῦ πατέρα εἰς ἑαυτὸν καὶ μέχρις αὐτοῦ πρὸς τὸ ἄνω: ἔστησε δ’ αὖ καὶ τὰ εἰς θάτερα ἀπὸ τοῦ παιδὸς ἀρξάμενα εἶναι μετ’ αὐτόν, ὥστε μεταξὺ ἀμφοῖν γενέσθαι τῇ τε ἑτερότητι τῆς πρὸς τὸ ἄνω ἀποτομῆς καὶ τῷ ἀνέχοντι ἀπὸ τοῦ μετ’ αὐτὸν πρὸς τὸ κάτω δεσμοῦ, μεταξὺ ὢν πατρός τε ἀμείνονος καὶ ἥττονος υἱέος. ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ πατὴρ αὐτῷ μείζων ἢ κατὰ κάλλος ἦν, πρώτως αὐτὸς ἔμεινε καλός, καίτοι καλῆς καὶ τῆς ψυχῆς οὔσης: ἀλλ’ ἔστι καλλίων καὶ ταύτης, ὅτι ἴχνος αὐτὴ αὐτοῦ, καὶ τούτῳ ἐστὶ καλὴ μὲν τὴν φύσιν, καλλίων δέ, ὅταν ἐκεῖ βλέπῃ. εἰ οὖν ἡ ψυχὴ ἡ τοῦ παντός, ἵνα γνωριμώτερον λέγωμεν, καὶ ἡ Ἀφροδίτη αὐτὴ καλή, τίς ἐκεῖνος; εἰ μὲν γὰρ παῤ αὑτῆς, πόσον ἂν εἴη ἐκεῖνο; εἰ δὲ παῤ ἄλλου, παρὰ τίνος ψυχὴ καὶ τὸ ἐπακτὸν καὶ τὸ συμφυὲς τῇ οὐσίᾳ αὐτῆς κάλλος ἔχει; ἐπεὶ καί, ὅταν καὶ αὐτοὶ καλοί, τῷ αὑτῶν εἶναι, αἰσχροὶ δὲ ἐπ’ ἄλλην μεταβαίνοντες φύσιν: καὶ γινώσκοντες μὲν ἑαυτοὺς καλοί, αἰσχροὶ δὲ ἀγνοοῦντες. ἐκεῖ οὖν κἀκεῖθεν τὸ καλόν. ἆῤ οὖν ἀρκεῖ τὰ εἰρημένα εἰς ἐναργῆ σύνεσιν ἀγαγεῖν τοῦ νοητοῦ τόπου, ἢ κατ’ ἄλλην ὁδὸν πάλιν αὖ δεῖ ἐπελθεῖν ὧδε;

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…