Beşinci Ennead › Nous, İdea'lar ve Var Olan Üzerine
5.9.19. İnceleme
Bütün insanlar doğuştan nous'tan önce hissi kullanır ve zorunlu olarak ilk önce duyulur şeylerle karşılaşırlar. Kimileri burada kalıp bunları ilk ve son şeyler sayarak hayatlarını geçirdiler. Bu şeylerdeki acı vereni kötü, haz vereni iyi saydılar; birinin peşinden koşup ötekinden sakınarak yaşamayı yeterli buldular. Aralarında akıl yürütmeye heves edenler de bunu bilgelik diye benimsediler. Yerden çok şey toplayıp ağırlaşan, tabiattan kanat almış oldukları hâlde yükseğe uçamayan ağır kuşlara benzerler. Kimileri ise biraz yükseldi; çünkü psykhē'lerindeki daha üstün yan onları hazdan daha güzele doğru harekete geçirdi. Ama yukarıdakini göremeyince, duracakları başka bir yer bulamadıkları için, aretē adını da yanlarına alarak, kendilerini ilk başta kaldırmaya çalıştıkları aşağıdaki eylemlere ve seçimlere geri düştüler. Üçüncü bir soy ise ilahî insanlardır: Daha üstün bir güçle ve keskin gözlerle, adeta keskin bakışlarıyla yukarıdaki parıltıyı gördüler; bulutların ve buradaki sisin üstüne çıkar gibi oraya yükseldiler ve buradaki her şeyi küçümseyerek orada kaldılar. Gerçek ve kendilerine ait olan o yerden hoşnut oldular; tıpkı uzun bir gurbetten sonra iyi kanunlarla yönetilen yurduna dönen bir insan gibi.
Πάντες ἄνθρωποι ἐξ ἀρχῆς αἰσθήσει πρὸ νοῦ χρησάμενοι καὶ τοῖς αἰσθητοῖς προσβαλόντες πρώτοις ἐξ ἀνάγκης οἱ μὲν ἐνταυθοῖ καταμείναντες διέζησαν ταῦτα πρῶτα καὶ ἔσχατα νομίσαντες, καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς λυπηρόν τε καὶ ἡδὺ τὸ μὲν κακόν, τὸ δὲ ἀγαθὸν ὑπολαβόντες ἀρκεῖν ἐνόμισαν, εἰ τὸ μὲν διώκοντες, τὸ δ’ ἀποικονομούμενοι διεγένοντο. καὶ σοφίαν ταύτην οἵ γε λόγου μεταποιούμενοι αὐτῶν ἔθεντο, οἷα οἱ βαρεῖς τῶν ὀρνίθων, οἲ πολλὰ ἐκ γῆς λαβόντες καὶ βαρυνθέντες ὑψοῦ πτῆναι ἀδυνατοῦσι καίπερ πτερὰ παρὰ τῆς φύσεως λαβόντες. οἱ δὲ ἤρθησαν μὲν ὀλίγον ἐκ τῶν κάτω κινοῦντος αὐτοὺς πρὸς τὸ κάλλιον ἀπὸ τοῦ ἡδέος τοῦ τῆς ψυχῆς κρείττονος. ἀδυνατήσαντες δὲ ἰδεῖν τὸ ἄνω, ὡς οὐκ ἔχοντες ἄλλο, ὅπου στήσονται, κατηνέχθησαν σὺν τῷ τῆς ἀρετῆς ὀνόματι ἐπὶ πράξεις καὶ ἐκλογὰς τῶν κάτω, ἀφ̓ ὧν ἐπεχείρησαν τὸ πρῶτον αἴρεσθαι. τρίτον δὲ γένος θείων ἀνθρώπων δυνάμει τε κρείττονι καὶ ὀξύτητι ὀμμάτων εἶδέ τε ὥσπερ ὑπὸ ὀξυδορκίας τὴν ἄνω αἴγλην, καὶ ἤρθη τε ἐκεῖ οἷον ὑπὲρ νεφῶν καὶ τῆς ἐνταῦθα ἀχλύος, καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ τὰ τῇδε ὑπεριδὸν πάντα ἡσθὲν τῷ τόπῳ ἀληθινῷ καὶ οἰκείῳ ὄντι, ὥσπερ ἐκ πολλῆς τινος πλάνης εἰς πατρίδα εὔνομον ἀφικόμενος ἄνθρωπος.
5.9.2Peki bu yer neresidir? Oraya nasıl varılır? Tabiatça âşık olan, mizacı baştan beri gerçekten filozof olan kişi oraya varır. Âşık olduğu için güzelin sancısını çeker, ama bedendeki güzellikle yetinmez; oradan psykhē'nin güzelliklerine, aretē'lere, epistēmē'lere, uğraşlara ve kanunlara kaçar. Sonra yine psykhē'deki güzelliklerin sebebine yükselir, bunun da önünde bir şey varsa ona; böylece en sonunda, kendiliğinden güzel olan ilk'e ulaşır. Oraya varınca sancısı diner, daha önce dinmez.
Ama nasıl yükselecek? Gücü nereden gelecek? Bu eros'u hangi logos terbiye edecek? Şu logos: Bedenlerin üzerindeki bu güzellik bedenlere dışarıdan gelmiştir; çünkü bunlar bedenlerin biçimleridir, madde üzerindeki biçimler gibi. Nitekim dayanak değişir ve güzelken çirkin olur. Demek ki akıl yürütmenin dediği gibi, pay alarak güzeldir. Peki bedeni güzel kılan nedir? Bir bakıma güzelliğin orada bulunması, bir bakıma da onu biçimlendirip ona böyle bir biçim veren psykhē. Peki psykhē kendiliğinden güzel midir? Hayır. Yoksa psykhē'lerden biri phronēsis sahibi ve güzel, öteki akılsız ve çirkin olmazdı. Demek ki psykhē'deki güzellik phronēsis'ten gelir. Peki psykhē'ye phronēsis'i veren kimdir? Zorunlu olarak nous. Gerçek nous ise bazen nous, bazen akılsız değildir. Demek ki kendiliğinden güzeldir.
Peki ilk diye burada mı durmalıyız, yoksa nous'un da ötesine mi geçmeliyiz? Nous bize göre ilk ilkenin önünde durur; adeta İyi'nin kapısında, her şeyi kendinde haber verir. Tamamen birlik içinde kalan o ilkenin, çokluk içindeki bir izi gibidir.
τίς οὖν οὗτος ὁ τόπος; καὶ πῶς ἄν τις εἰς αὐτὸν ἀφίκοιτο; ἀφίκοιτο μὲν ἂν ὁ φύσει ἐρωτικὸς καὶ ὄντως τὴν διάθεσιν ἐξ ἀρχῆς φιλόσοφος, ὠδίνων μέν, ἅτε ἐρωτικός, περὶ τὸ καλόν, οὐκ ἀνασχόμενος δὲ τοῦ ἐν σώματι κάλλους, ἀλλ’ ἔνθεν ἀναφυγὼν ἐπὶ τὰ τῆς ψυχῆς κάλλη, ἀρετὰς καὶ ἐπιστήμας καὶ [καλὰ] ἐπιτηδεύματα καὶ νόμους, πάλιν αὖ ἐπαναβαίνει ἐπὶ τὴν τῶν ἐν ψυχῇ καλῶν αἰτίαν, καὶ εἴ τι πάλιν αὖ πρὸ τούτου, ἕως ἐπ’ ἔσχατον ἥκῃ τὸ πρῶτον, ὃ παῤ αὑτοῦ καλόν. ἔνθα καὶ ἐλθὼν ὠδῖνος παύσεται, πρότερον δὲ οὔ. ἀλλὰ πῶς ἀναβήσεται; καὶ πόθεν ἡ δύναμις αὐτῷ, καὶ τίς λόγος τοῦτον τὸν ἔρωτα παιδαγωγήσεται; ἢ ὅδε: τοῦτο τὸ κάλλος τὸ ἐπὶ τοῖς σώμασιν ἐπακτόν ἐστι τοῖς σώμασι μορφαὶ γὰρ αὗται σωμάτων ὡς ἐπὶ ὕλῃ αὐτοῖς. μεταβάλλει γοῦν τὸ ὑποκείμενον καὶ ἐκ καλοῦ αἰσχρὸν γίνεται. μεθέξει ἄρα, φησὶν ὁ λόγος. τί οὖν τὸ ποιῆσαν σῶμα καλόν; ἄλλως μὲν κάλλους παρουσία, ἄλλως δὲ ψυχή, ἣ ἔπλασέ τε καὶ μορφὴν τοιάνδε ἐνῆκε. τί οὖν; ψυχὴ παῤ αὑτῆς καλόν; ἢ οὔ. οὐ γὰρ [ἂν] ἡ μὲν ἦν φρόνιμός τε καὶ καλή, ἡ δὲ ἄφρων καὶ αἰσχρά. φρονήσει ἄρα τὸ καλὸν περὶ ψυχήν. καὶ τίς οὖν ὁ φρόνησιν δοὺς ψυχῇ; ἢ νοῦς ἐξ ἀνάγκης. νοῦς δὲ οὐ ποτὲ μὲν νοῦς, ποτὲ δὲ ἄνους, ὅ γε ἀληθινός. παῤ αὑτοῦ ἄρα καλός. καὶ πότερον δὲ ἐνταῦθα δεῖ στῆναι, ὡς πρῶτον, ἢ καὶ νοῦ ἐπέκεινα δεῖ ἰέναι; νοῦς δὲ προέστηκε μὲν ἀρχῆς τῆς πρώτης ὡς πρὸς ἡμᾶς, ὥσπερ ἐν προθύροις τἀγαθοῦ ἀπαγγέλλων ἐν αὑτῷ τὰ πάντα, ὥσπερ [δὲ] ἐκείνου τύπος μᾶλλον ἐν πλήθει ἐκείνου πάντη μένοντος ἐν ἑνί.
5.9.3Akıl yürütmenin, gerçekten var olan ve gerçek ousia diye bildirdiği bu nous tabiatını incelemeliyiz; ama önce başka bir yoldan giderek böyle bir tabiatın var olması gerektiğini sağlama bağlamalıyız. Belki var olanlar arasında nous olup olmadığını araştırmak gülünçtür; ama bazıları bu konuda bile tartışabilir. Daha çok şunu araştırmalıyız: Nous söylediğimiz gibi midir, ayrı bir şey midir, var olanlar o mudur, eidos'ların tabiatı orada mıdır? Şimdi konuşmak istediğimiz konu da budur.
Var denen her şeyin bileşik olduğunu, hiçbirinin basit olmadığını görüyoruz; hem her sanatın işlediği şeylerin hem de tabiatça meydana gelmiş şeylerin. Sanat eserleri tunç, tahta ya da taş taşır; ama her sanat kendinden bir eidos koyarak biri heykel, biri yatak, biri ev yapmadıkça, bunlarla tamamlanmış olmaz. Tabiatça meydana gelmiş şeylerden de çok bileşik olanları, yani karışım denenleri, bütün karışmış öğelerin üzerine gelen eidos'a ayırırsın: örneğin insanı psykhē'ye ve bedene, bedeni de dört öğeye. Bunların her birini maddeden ve biçimlendirenden oluşmuş bulunca —çünkü öğelerin maddesi kendi başına biçimsizdir—, maddeye eidos'un nereden geldiğini araştırırsın. Psykhē'yi de araştırırsın: Basit şeylerden midir, yoksa onda madde gibi bir yan, eidos gibi bir yan, yani içindeki nous mu vardır? Bu nous'un biri tunçtaki biçim gibidir, öteki tunçta biçimi yapan gibi.
Aynı şeyleri evrene uygulayan kişi burada da gerçekten yapıcı ve yaratıcı olarak nous'u koyarak yukarı çıkacaktır. Dayanağın biçimler alarak bir kısmının ateş, bir kısmının su, bir kısmının hava ve toprak olduğunu, bu biçimlerin ise başka bir şeyden geldiğini söyleyecektir; bunun psykhē olduğunu; psykhē'nin de dört öğenin üzerine kosmos'un biçimini verdiğini; psykhē'ye logos'ları sağlayanın da nous olduğunu; tıpkı zanaatkârların psykhē'lerine işlerini görmeleri için gereken logos'ları sanatların vermesi gibi. Nous'un biri psykhē'nin eidos'u gibidir, yani biçim bakımından; öteki ise biçimi veren, heykelin yapıcısı gibidir ve verdiği her şeyi kendinde taşır. Psykhē'ye verdikleri hakikate yakındır; bedenin aldıkları ise artık suretler ve taklitlerdir.
ἐπισκεπτέον δὲ ταύτην τὴν νοῦ φύσιν, ἣν ἐπαγγέλλεται ὁ λόγος εἶναι τὸ ὂν ὄντως καὶ τὴν ἀληθῆ οὐσίαν, πρότερον βεβαιωσαμένους κατ’ ἄλλην ὁδὸν ἰόντας, ὅτι δεῖ εἶναί τινα τοιαύτην. ἴσως μὲν οὖν γελοῖον ζητεῖν, εἰ νοῦς ἔστιν ἐν τοῖς οὖσι: τάχα δ’ ἄν τινες καὶ περὶ τούτου διαμφισβητοῖεν. μᾶλλον δέ, εἰ τοιοῦτος, οἷόν φαμεν, καὶ εἰ χωριστός τις, καὶ εἰ οὗτος τὰ ὄντα, καὶ εἰ ἡ τῶν εἰδῶν φύσις ἐνταῦθα, περὶ οὗ καὶ τὰ νῦν εἰπεῖν πρόκειται. ὁρῶμεν δὴ τὰ λεγόμενα εἶναι πάντα σύνθετα καὶ ἁπλοῦν αὐτῶν οὐδὲ ἕν, ἅ τε τέχνη ἐργάζεται ἑκάστη, ἅ τε συνέστηκε φύσει. τά τε γὰρ τεχνητὰ ἔχει χαλκὸν ἢ ξύλον ἢ λίθον καὶ παρὰ τούτων οὔπω τετέλεσται, πρὶν ἂν ἡ τέχνη ἑκάστη ἡ μὲν ἀνδριάντα, ἡ δὲ κλίνην, ἡ δὲ οἰκίαν ἐργάσηται εἴδους τοῦ παῤ αὑτῆς ἐνθέσει. καὶ μὴν καὶ τὰ φύσει συνεστῶτα τὰ μὲν πολυσύνθετα αὐτῶν καὶ συγκρίματα καλούμενα ἀναλύσεις εἰς [ὕλην καὶ] τὸ ἐπὶ πᾶσι τοῖς συγκριθεῖσιν εἶδος: οἷον ἄνθρωπον εἰς ψυχὴν καὶ σῶμα, καὶ τὸ σῶμα εἰς τὰ τέσσαρα. ἕκαστον δὲ τούτων σύνθετον εὑρὼν ἐξ ὕλης καὶ τοῦ μορφοῦντος — ὕλη γὰρ παῤ αὑτῆς ἡ τῶν στοιχείων ἄμορφος — ζητήσεις τὸ εἶδος ὅθεν τῇ ὕλῃ. ζητήσεις δ’ αὖ καὶ τὴν ψυχὴν πότερα τῶν ἁπλῶν ἤδη, ἢ ἔνι τι ἐν αὐτῇ τὸ μὲν ὡς ὕλη, τὸ δὲ ὡς εἶδος, ὁ νοῦς ὁ ἐν αὐτῇ, ὁ μὲν ὡς ἡ ἐπὶ τῷ χαλκῷ μορφή, ὁ δὲ οἷος ὁ τὴν μορφὴν ἐν τῷ χαλκῷ ποιήσας. τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ ἐπὶ τοῦ παντὸς μεταφέρων τις ἀναβήσεται καὶ ἐνταῦθα ἐπὶ νοῦν ποιητὴν ὄντως καὶ δημιουργὸν τιθέμενος, καὶ φήσει τὸ ὑποκείμενον δεξάμενον μορφὰς τὸ μὲν πῦρ, τὸ δὲ ὕδωρ, τὸ δὲ ἀέρα καὶ γῆν γενέσθαι, τὰς δὲ μορφὰς ταύτας παῤ ἄλλου ἥκειν: τοῦτο δὲ εἶναι ψυχήν: ψυχὴν δ’ αὖ καὶ ἐπὶ τοῖς τέτταρσι τὴν κόσμου μορφὴν δοῦναι ταύτῃ δὲ νοῦν χορηγον τῶν λόγων γεγονέναι, ὥσπερ καὶ ταῖς τῶν τεχνιτῶν ψυχαῖς παρὰ τῶν τεχνῶν τοὺς εἰς τὸ ἐνεργεῖν λόγους: νοῦν δὲ τὸν μὲν ὡς εἶδος τῆς ψυχῆς, τὸ κατὰ τὴν μορφήν, τὸν δὲ τὴν μορφὴν παρέχοντα ὡς τὸν ποιητὴν τοῦ ἀνδριάντος, ᾧ πάντα ἐνυπάρχει, ἃ δίδωσιν. ἐγγὺς μὲν ἀληθείας, ἃ δίδωσι ψυχῇ: ἃ δὲ τὸ σῶμα δέχεται, εἴδωλα ἤδη καὶ μιμήματα.
5.9.4Peki neden psykhē'den daha yukarıya çıkmalı, onu ilk saymamalıyız? Önce nous psykhē'den başka ve ondan üstündür; üstün olan da tabiatça ilktir. Sandıkları gibi psykhē yetkinleşince nous'u doğurmaz. Çünkü kuvve hâlinde olan, onu fiile getiren bir sebep olmadıkça nereden fiil hâline gelecek? Rastlantıyla olursa, fiile hiç gelmemesi de mümkündür. Bu yüzden ilk olanları fiil hâlinde, hiçbir şeye muhtaç olmayan ve yetkin şeyler olarak koymalıyız. Yetkin olmayanlar onlardan sonra gelir ve kendilerini doğuranlarca yetkinleştirilir; başlangıçta yetkin olmayan olarak doğurdukları çocuklarını yetkinleştiren babalar gibi. Bunlar önce ilk yapana göre madde gibidir, sonra biçim kazanarak tamamlanırlar.
Ayrıca psykhē etkilenebilir bir şeyse ve etkilenmez bir şeyin de olması gerekiyorsa —yoksa her şey zamanla yok olur—, psykhē'den önce bir şeyin olması gerekir. Psykhē kosmos'un içindeyse ve kosmos'un dışında bir şeyin olması gerekiyorsa, bu bakımdan da psykhē'den önce bir şey olmalıdır. Çünkü kosmos'un içinde olan, bedende ve maddede olandır ve orada hiçbir şey aynı kalmaz; o zaman insan da bütün logos'lar da ezelî ve hep aynı olmaz. Nous'un psykhē'den önce olması gerektiği bunlardan ve başka birçok şeyden görülebilir.
διὰ τί οὖν δεῖ ἐπὶ ψυχῇ ἀνιέναι, ἀλλ’ οὐκ αὐτὴν εἶναι τίθεσθαι τὸ πρῶτον; ἢ πρῶτον μὲν νοῦς ψυχῆς ἕτερον καὶ κρεῖττον: τὸ δὲ κρεῖττον φύσει πρῶτον. οὐ γὰρ δή, ὡς οἴονται, ψυχὴ νοῦν τελειωθεῖσα γεννᾷ: πόθεν γὰρ τὸ δυνάμει ἐνεργείᾳ ἔσται, μὴ τοῦ εἰς ἐνέργειαν ἄγοντος αἰτίου ὄντος; εἰ γὰρ κατὰ τύχην, ἐνδέχεται μὴ ἐλθεῖν εἰς ἐνέργειαν. διὸ δεῖ τὰ πρῶτα ἐνεργείᾳ τίθεσθαι καὶ ἀπροσδεᾶ καὶ τέλεια: τὰ δὲ ἀτελῆ ὕστερα ἐκείνων, τελειούμενα δὲ παῤ αὐτῶν τῶν γεγεννηκότων δίκην πατέρων τελειούντων, ἃ κατ’ ἀρχὰς ἀτελῆ ἐγέννησαν καὶ εἶναι μὲν ὕλην πρὸς τὸ ποιῆσαν τὸ πρῶτον, εἶτ̓ αὐτὴν ἔμμορφον ἀποτελεῖσθαι. εἰ δὲ δὴ καὶ ἐμπαθὴς ψυχή, δεῖ δέ τι [καὶ] ἀπαθὲς εἶναι — ἢ πάντα τῷ χρόνῳ ἀπολεῖται — δεῖ τι πρὸ ψυχῆς εἶναι. καὶ εἰ ἐν κόσμῳ ψυχή, ἐκτὸς δὲ δεῖ τι κόσμου εἶναι, καὶ ταύτῃ πρὸ ψυχῆς δεῖ τι εἶναι. εἰ γὰρ τὸ ἐν κόσμῳ τὸ ἐν σώματι καὶ ὕλῃ, οὐδὲν ταὐτὸν μένει: ὥστε ἄνθρωπος καὶ πάντες λόγοι οὐκ ἀίδιοι οὐδὲ οἱ αὐτοί. καὶ ὅτι μὲν νοῦν πρὸ ψυχῆς εἶναι δεῖ, ἐκ τούτων καὶ ἐξ ἄλλων πολλῶν ἄν τις θεωρήσειε.
5.9.5Adına sadık kalacaksak nous'u, kuvve hâlindeki nous ya da akılsızlıktan nous'a geçmiş olan olarak değil —yoksa yine ondan önce başka birini arayacağız—, fiil hâlinde olan ve her zaman nous olan olarak kavramalıyız. Düşünmesi dışarıdan gelmiyorsa, bir şey düşünüyorsa kendisinden düşünür; bir şeye sahipse kendisinden sahiptir. Kendisinden ve kendi kaynağından düşünüyorsa, düşündüğü şeylerin kendisidir. Çünkü ousia'sı başka, düşündükleri başka olsaydı, ousia'sı düşünceden yoksun olurdu; yine fiil hâlinde değil kuvve hâlinde olurdu. Demek ki bunlardan hiçbiri ötekinden ayrılmamalıdır; ama kendi dünyamızdaki şeylerden yola çıkarak oradakileri de zihnimizde ayırmaya alışmışızdır.
Peki ne yapar, neyi düşünür ki düşündüğü şeyleri onun kendisi sayalım? Açıktır ki gerçekten nous olduğu için var olanları düşünür ve onları var eder. Demek ki var olanlar odur. Çünkü onları ya başka bir yerde bulunan şeyler olarak düşünecek ya da kendinde, kendisi olarak. Başka bir yerde olması imkânsızdır: Nerede olacak? Demek ki kendini ve kendinde düşünür. Sandıkları gibi duyulurlarda da değildir. Çünkü her şeyin ilki duyulur olan değildir: Duyulurlardaki eidos madde üzerindedir ve var olanın bir suretidir; başka bir şeyin içindeki her eidos ona başka bir şeyden gelir ve o şeyin suretidir. Bu evrenin bir yapıcısı da olmalıysa, o yapıcı onu yapmak için henüz var olmayanın içindekileri düşünemez. Demek ki onlar kosmos'tan önce var olmalıdır; başka şeylerden alınmış izler olarak değil, asıllar, ilk şeyler ve nous'un ousia'sı olarak. Logos'ların yettiğini söylerlerse, bunların ezelî olduğu açıktır; ezelî ve etkilenmez iseler, böyle bir nous'ta, melekeden, tabiattan ve psykhē'den önce gelen bir nous'ta olmalıdırlar; çünkü bunlar kuvve hâlindedir.
Demek ki nous gerçekten var olanlardır; onları başka bir yerde bulunan şeyler olarak düşünmez, çünkü onlar ne ondan önce ne ondan sonradır. O adeta ilk kanun koyucudur, daha doğrusu varlığın kanununun kendisidir. Demek ki "düşünmek ve var olmak aynıdır" sözü doğrudur; maddesiz şeylerin epistēmē'si nesnesiyle aynıdır; "kendimi araştırdım" sözü de, var olanlardan biri olarak söylendiği için doğrudur; hatırlamalar da öyle. Çünkü var olanların hiçbiri dışarıda değildir, bir mekânda da değildir; değişime ve yok oluşa uğramadan her zaman kendi içlerinde kalırlar; bu yüzden gerçekten var olanlardır. Yoksa doğup yok oluyorlarsa, varlığı dışarıdan alırlar; o zaman var olan onlar değil, o varlık olur.
Duyulurlar ise ne deniyorlarsa pay alarak odurlar: Dayanak olan tabiat biçimini başka bir yerden alır. Tunç heykeltıraşlıktan, tahta marangozluktan pay alır; sanatın bir sureti onlara girer, sanatın kendisi ise maddenin dışında, aynılık içinde kalır ve gerçek heykeli ve yatağı kendinde taşır. Bedenlerde de durum böyledir. Bu evren de yansımalardan pay alarak, var olanların kendisinden başka olduğunu gösterir: Onlar değişmez, bu evren değişir; onlar kendi üzerlerinde kurulmuştur ve mekâna ihtiyaç duymaz, çünkü büyüklük değildirler; düşünen ve kendine yeten bir varlıkları vardır. Çünkü bedenlerin tabiatı başka bir şey tarafından korunmak ister; nous ise kendiliğinden düşecek şeyleri şaşılacak tabiatıyla ayakta tutar, kendisi ise nerede kurulacağını aramaz.
δεῖ δὲ νοῦν λαμβάνειν, εἴπερ ἐπαληθεύσομεν τῷ ὀνόματι, μὴ τὸν δυνάμει μηδὲ τὸν ἐξ ἀφροσύνης εἰς νοῦν ἐλθόντα — εἰ δὲ μή, ἄλλον πάλιν αὖ πρὸ αὐτοῦ ζητήσομεν — ἀλλὰ τὸν ἐνεργείᾳ καὶ ἀεὶ νοῦν ὄντα. εἰ δὲ μὴ ἐπακτὸν τὸ φρονεῖν ἔχει, εἴ τι νοεῖ, παῤ αὑτοῦ νοεῖ, καὶ εἴ τι ἔχει, παῤ αὑτοῦ ἔχει. εἰ δὲ παῤ αὑτοῦ καὶ ἐξ αὑτοῦ νοεῖ, αὐτός ἐστιν ἃ νοεῖ. εἰ γὰρ ἡ μὲν οὐσία αὐτοῦ ἄλλη, ἃ δὲ νοεῖ ἕτερα αὐτοῦ, αὐτὴ ἡ οὐσία αὐτοῦ ἀνόητος ἔσται: καὶ δυνάμει, οὐκ ἐνεργείᾳ αὖ. οὐ χωριστέον οὖν οὐδέτερον ἀπὸ θατέρου. ἔθος δὲ ἡμῖν ἀπὸ τῶν παῤ ἡμῖν κἀκεῖνα ταῖς ἐπινοίαις χωρίζειν. τί οὖν ἐνεργεῖ καὶ τί νοεῖ, ἵνα ἐκεῖνα αὐτὸν ἃ νοεῖ θώμεθα; ἢ δῆλον, ὅτι νοῦς ὢν ὄντως νοεῖ τὰ ὄντα καὶ ὑφίστησιν. ἔστιν ἄρα τὰ ὄντα. ἢ γὰρ ἑτέρωθι ὄντα αὐτὰ νοήσει, ἢ ἐν αὑτῷ ὡς αὐτὸν ὄντα. ἑτέρωθι μὲν οὖν ἀδύνατον: ποῦ γάρ; αὑτὸν ἄρα καὶ ἐν αὑτῷ. οὐ γὰρ δὴ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς, ὥσπερ οἴονται. τὸ γὰρ πρῶτον ἕκαστον οὐ τὸ αἰσθητόν: τὸ γὰρ ἐν αὐτοῖς εἶδος ἐπὶ ὕλῃ εἴδωλον ὄντος, πᾶν τε εἶδος ἐν ἄλλῳ παῤ ἄλλου εἰς ἐκεῖνο ἔρχεται καὶ ἔστιν εἰκὼν ἐκείνου. εἰ δὲ καὶ ποιητὴν δεῖ εἶναι τοῦδε τοῦ παντός, οὐ τὰ ἐν τῷ μήπω ὄντι οὗτος νοήσει, ἵνα αὐτὸ ποιῇ. πρὸ τοῦ κόσμου ἄρα δεῖ εἶναι ἐκεῖνα, οὐ τύπους ἀφ̓ ἑτέρων, ἀλλὰ καὶ ἀρχέτυπα καὶ πρῶτα καὶ νοῦ οὐσίαν. εἰ δὲ λόγους φήσουσιν ἀρκεῖν, ἀιδίους δῆλον: εἰ δὲ ἀιδίους καὶ ἀπαθεῖς, ἐν νῷ δεῖ εἶναι καὶ τοιούτῳ καὶ προτέρῳ ἕξεως καὶ φύσεως καὶ ψυχῆς: δυνάμει γὰρ ταῦτα. ὁ νοῦς ἄρα τὰ ὄντα ὄντως, οὐχ οἷά ἐστιν ἄλλοθι νοῶν: οὐ γὰρ ἔστιν οὔτε πρὸ αὐτοῦ οὔτε μετ’ αὐτόν: ἀλλὰ οἷον νομοθέτης πρῶτος, μᾶλλον δὲ νόμος αὐτὸς τοῦ εἶναι. ὀρθῶς ἄρα ʽτὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναἰ, καὶ ἡ τῶν ἄνευ ὕλης ἐπιστήμη ταὐτὸν τῷ πράγματι, καὶ τὸ ʽἐμαυτὸν ἐδιζησάμην̓ ὡς ἓν τῶν ὄντων: καὶ αἱ ἀναμνήσεις δέ: οὐδὲν γὰρ ἔξω τῶν ὄντων οὐδ’ ἐν τόπῳ, μένει δὲ ἀεὶ ἐν αὑτοῖς μεταβολὴν οὐδὲ φθορὰν δεχόμενα: διὸ καὶ ὄντως ὄντα. ἢ γιγνόμενα καὶ ἀπολλύμενα ἐπακτῷ χρήσεται τῷ ὄντι, καὶ οὐκέτ̓ ἐκεῖνα, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὂν ἔσται. τὰ μὲν δὴ αἰσθητὰ μεθέξει ἐστὶν ἃ λέγεται τῆς ὑποκειμένης φύσεως μορφὴν ἰσχούσης ἄλλοθεν: οἷον χαλκὸς παρὰ ἀνδριαντοποιικῆς καὶ ξύλον παρὰ τεκτονικῆς διὰ εἰδώλου τῆς τέχνης εἰς αὐτὰ ἰούσης, τῆς δὲ τέχνης αὐτῆς ἔξω ὕλης ἐν ταυτότητι μενούσης καὶ τὸν ἀληθῆ ἀνδριάντα καὶ κλίνην ἐχούσης. οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων. καὶ τόδε τὸ πᾶν ἰνδαλμάτων μετέχον ἕτερα αὐτῶν δείκνυσι τὰ ὄντα, ἄτρεπτα μὲν ὄντα ἐκεῖνα, αὐτὰ δὲ τρεπόμενα, ἱδρυμένα τε ἐφ̓ ἑαυτῶν, οὐ τόπου δεόμενα: οὐ γὰρ μεγέθη: νοερὰν δὲ καὶ αὐτάρκη ἑαυτοῖς ὑπόστασιν ἔχοντα. σωμάτων γὰρ φύσις σώζεσθαι παῤ ἄλλου θέλει, νοῦς δὲ ἀνέχων θαυμαστῇ φύσει τὰ παῤ αὑτῶν πίπτοντα ὅπου ἱδρυθῇ αὐτὸς οὐ ζητεῖ.
5.9.6Öyleyse nous var olanlar olsun; her şeyi kendinde bir mekânda taşır gibi değil, kendine sahip olur gibi ve onlarla bir olarak taşısın. Orada her şey bir aradadır, ama yine de birbirinden ayrıdır. Nitekim psykhē de birçok epistēmē'yi bir arada kendinde taşıdığı hâlde hiçbirini birbirine karıştırmaz; her biri gerektiğinde kendi işini görür, ötekileri de beraberinde sürüklemez; her düşünce içeride duran düşüncelerden saf olarak etkinliğe geçer. İşte nous da böyle, hatta çok daha fazla, her şeydir ve bir aradadır; ama yine de bir arada değildir, çünkü her biri kendine özgü bir kudrettir. Bütün nous ise her şeyi, cinsin türleri, bütünün parçaları kapsaması gibi kapsar.
Tohumların kudretleri de söylediğimize bir örnek verir: Bütünde her şey ayrılmamıştır, logos'lar adeta tek bir merkezdedir; yine de gözün logos'u başka, ellerin logos'u başkadır; bunun başka olduğu, ondan meydana gelen duyulur şeyden anlaşılır. Tohumlardaki kudretlerin her biri, içinde kapsanan parçalarla birlikte tek ve bütün bir logos'tur. Onun bedensel yanı maddeye sahiptir, örneğin içindeki sıvı; kendisi ise bütün olarak eidos'tur ve doğuran psykhē eidos'uyla aynı logos'tur; o psykhē de başka, daha üstün bir psykhē'nin yansımasıdır. Kimileri tohumlardaki bu psykhē'ye tabiat der. Tabiat, ateşten çıkan ışık gibi oradan, kendinden öncekilerden yola çıkarak maddeyi çevirip biçimlendirdi; itmeden, o çok sözü edilen kaldıraçları kullanmadan, logos'lardan pay vererek.
νοῦς μὲν δὴ ἔστω τὰ ὄντα, καὶ πάντα ἐν αὑτῷ οὐχ ὡς ἐν τόπῳ ἔχων, ἀλλ’ ὡς αὑτὸν ἔχων καὶ ἓν ὢν αὐτοῖς. πάντα δὲ ὁμοῦ ἐκεῖ καὶ οὐδὲν ἧττον διακεκριμένα. ἐπεὶ καὶ ψυχὴ ὁμοῦ ἔχουσα πολλὰς ἐπιστήμας ἐν ἑαυτῇ οὐδὲν ἔχει συγκεχυμένον καὶ ἑκάστη πράττει τὸ αὑτῆς, ὅταν δέῃ, οὐ συνεφέλκουσα τὰς ἄλλας, νόημα δὲ ἕκαστον καθαρὸν ἐνεργεῖ ἐκ τῶν ἔνδον αὖ νοημάτων κειμένων. οὕτως οὖν καὶ πολὺ μᾶλλον ὁ νοῦς ἐστιν ὁμοῦ πάντα καὶ αὖ οὐχ ὁμοῦ, ὅτι ἕκαστον δύναμις ἰδία: ὁ δὲ πᾶς νοῦς περιέχει [πάντα] ὥσπερ γένος εἴδη καὶ ὥσπερ ὅλον μέρη. καὶ αἱ τῶν σπερμάτων δὲ δυνάμεις εἰκόνα φέρουσι τοῦ λεγομένου: ἐν γὰρ τῷ ὅλῳ ἀδιάκριτα πάντα, καὶ οἱ λόγοι ὥσπερ ἐν ἑνὶ κέντρῳ: καὶ ἔστιν ἄλλος ὀφθαλμοῦ, ἄλλος δὲ χειρῶν λόγος ʽτὂ ἕτερος εἶναι παρὰ τοῦ γενομένου ὑπ’ αὐτοῦ αἰσθητοῦ γνωσθείς. αἱ μὲν οὖν ἐν τοῖς σπέρμασι δυνάμεις ἑκάστη αὐτῶν λόγος εἷς ὅλος μετὰ τῶν ἐν αὐτῷ ἐμπεριεχομένων μερῶν, [ὧν] τὸ μὲν σωματικὸν ὕλην ἔχει, οἷον ὅσον ὑγρόν, αὐτὸς δὲ εἶδός ἐστι τὸ ὅλον καὶ λόγος ὁ αὐτὸς ὢν ψυχῆς εἴδει τῷ γεννῶντι, ἥ ἐστιν ἴνδαλμα ψυχῆς ἄλλης κρείττονος. φύσιν δέ τινες λέγουσιν αὐτὴν τὴν ἐν τοῖς σπέρμασιν, ἣ ἐκεῖθεν ὁρμηθεῖσα ἀπὸ τῶν πρὸ αὐτῆς, ὥσπερ ἐκ πυρὸς φῶς, ἔτρεψέ τε καὶ ἐμόρφωσε τὴν ὕλην οὐκ ὠθοῦσα οὐδὲ ταῖς πολυθρυλήτοις μοχλείαις χρωμένη, δοῦσα δὲ τῶν λόγων.
5.9.7Akıl sahibi psykhē'deki epistēmē'lerden duyulurlara ait olanlar —bunlara epistēmē demek gerekirse; onlara kanaat adı daha uygundur— nesnelerden sonra gelir ve onların suretleridir. Akılla kavranırlara ait olanlar ise, ki gerçek epistēmē'ler bunlardır, nous'tan akıl sahibi psykhē'ye gelir ve duyulur hiçbir şeyi düşünmez. Epistēmē oldukları ölçüde düşündükleri şeylerin her biridirler; akılla kavranırı da düşünmeyi de içeriden taşırlar, çünkü nous içeridedir. Nous ilk şeylerin kendisidir; her zaman kendisiyle birliktedir ve etkinlik hâlindedir. Sahip değilmiş gibi bir şeye yönelmez, bir şey edinmez, henüz elinde olmayan şeyleri adım adım gözden geçirmez —bunlar psykhē'nin hâlleridir—; her şey bir arada olarak kendinde durur; her birini var etmek için önce düşünmüş değildir. Tanrıyı düşündüğü için tanrı, hareketi düşündüğü için hareket meydana gelmedi. Bu yüzden eidos'lara düşünceler demek, eğer bu, nous düşündüğü için şu şey meydana geldi ya da var oldu anlamında söyleniyorsa, doğru değildir. Çünkü düşünülen şeyin bu düşünmeden önce var olması gerekir. Yoksa onu düşünmeye nasıl varacaktı? Rastlantıyla ya da gelişigüzel ona yönelmedi elbette.
αἱ δὲ ἐπιστῆμαι ἐν ψυχῇ λογικῇ οὖσαι αἱ μὲν τῶν αἰσθητῶν — εἰ δεῖ ἐπιστήμας τούτων λέγειν, πρέπει δὲ αὐταῖς τὸ τῆς δόξης ὄνομα — ὕστεραι τῶν πραγμάτων οὖσαι εἰκόνες εἰσὶ τούτων: αἱ δὲ τῶν νοητῶν, αἳ δὴ καὶ ὄντως ἐπιστῆμαι, παρὰ νοῦ εἰς λογικὴν ψυχὴν ἐλθοῦσαι αἰσθητὸν μὲν οὐδὲν νοοῦσι: καθόσον δέ εἰσιν ἐπιστῆμαι, εἰσὶν αὐτὰ ἕκαστα ἃ νοοῦσι, καὶ ἔνδοθεν τό τε νοητὸν τήν τε νόησιν ἔχουσιν, ὅτι ὁ νοῦς ἔνδον, ὅς ἐστιν αὐτὰ τὰ πρῶτα, συνὼν αὑτῷ ἀεὶ καὶ ἐνέργεια ὑπάρχων καὶ οὐκ ἐπιβάλλων ὡς οὐκ ἔχων ἢ ἐπικτώμενος ἢ διεξοδεύων οὐ προκεχειρισμένα: ψυχῆς γὰρ ταῦτα πάθη: ἀλλ’ ἕστηκεν ἐν αὑτῷ ὁμοῦ πάντα ὤν, οὐ νοήσας, ἵν’ ὑποστήσῃ ἕκαστα. οὐ γάρ, ὅτε ἐνόησε θεόν, θεὸς ἐγένετο, οὐδέ, ὅτε ἐνόησε κίνησιν, κίνησις ἐγένετο. ὅθεν καὶ τὸ λέγειν νοήσεις τὰ εἴδη, εἰ οὕτω λέγεται, ὡς, ἐπειδὴ ἐνόησε, τότε ἐγένετο ἢ ἔστι τόδε, οὐκ ὀρθῶς. ταύτης γὰρ τῆς νοήσεως πρότερον δεῖ τὸ νοούμενον εἶναι. ἢ πῶς ἂν ἔλθοι ἐπὶ τὸ νοεῖν αὐτό; οὐ γὰρ δὴ κατὰ συντυχίαν οὐδὲ ἐπέβαλεν εἰκῇ.
5.9.8Demek ki düşünme içinde olanın düşünmesiyse, o içindeki eidos ve idea budur. Peki bu nedir? Nous ve düşünen ousia'dır; her idea nous'tan başka değildir, her biri nous'tur. Bütün nous bütün eidos'lardır, her eidos da tek bir nous'tur; tıpkı bütün bir epistēmē'nin bütün teoremler olması, her teoremin de bütünün bir parçası olması gibi: mekânca ayrılmış değil, her biri bütünün içinde kudrete sahip. Bu nous kendindedir, kendini sükûnet içinde taşır; her zaman doygundur.
Nous'un var olandan önce düşünülmesi gerekseydi, nous'un etkinliğe geçip düşünerek var olanları tamamladığını ve doğurduğunu söylemek gerekirdi. Ama var olanı nous'tan önce düşünmek zorunlu olduğuna göre, var olanların düşünende bulunduğunu, etkinliğin ve düşünmenin de var olanların üzerine geldiğini kabul etmeliyiz; ateşin üzerinde ateşin etkinliğinin bulunması gibi. Böylece var olanlar bir olduğu için nous'u kendi üzerlerinde kendi etkinlikleri olarak taşırlar. Var olan da etkinliktir; demek ki ikisinin etkinliği birdir, daha doğrusu ikisi birdir. Var olan ve nous tek bir tabiattır; bu yüzden var olanlar, var olanın etkinliği ve böyle bir nous aynıdır; böyle düşünmeler de var olanın eidos'u, biçimi ve etkinliğidir. Ama biz onları ayırırken birini ötekinden önce düşünürüz; çünkü ayıran nous başkadır; bölünmemiş olan ve var olanı da her şeyi de bölmeyen nous ise başkadır.
εἰ οὖν ἡ νόησις ἐνόντος, ἐκεῖνο τὸ εἶδος τὸ ἐνὸν καὶ ἡ ἰδέα αὕτη. τί οὖν τοῦτο; νοῦς καὶ νοερὰ οὐσία, οὐχ ἑτέρα τοῦ. νοῦ ἑκάστη ἰδέα, ἀλλ’ ἑκάστη νοῦς. καὶ ὅλος μὲν ὁ νοῦς τὰ πάντα εἴδη, ἕκαστον δὲ εἶδος νοῦς ἕκαστος, ὡς ἡ ὅλη ἐπιστήμη τὰ πάντα θεωρήματα, ἕκαστον δὲ μέρος τῆς ὅλης οὐχ ὡς διακεκριμένον τόπῳ, ἔχον δὲ δύναμιν ἕκαστον ἐν τῷ ὅλῳ. ἔστι μὲν οὖν οὗτος ὁ νοῦς ἐν αὑτῷ καὶ ἔχων ἑαυτὸν ἐν ἡσυχίᾳ κόρος ἀεί. εἰ μὲν οὖν προεπενοεῖτο ὁ νοῦς πρότερος τοῦ ὄντος, ἔδει τὸν νοῦν λέγειν ἐνεργήσαντα καὶ νοήσαντα ἀποτελέσαι καὶ γεννῆσαι τὰ ὄντα: ἐπεὶ δὲ τὸ ὂν τοῦ νοῦ προεπινοεῖν ἀνάγκη, ἐγκεῖσθαι δεῖ τίθεσθαι ἐν τῷ νοοῦντι τὰ ὄντα, τὴν δὲ ἐνέργειαν καὶ τὴν νόησιν ἐπὶ τοῖς οὖσιν, οἷον ἐπὶ πυρὶ ἤδη τὴν τοῦ πυρὸς ἐνέργειαν, ἵν’ ἓν ὄντα τὸν νοῦν ἐφ̓ ἑαυτοῖς ἔχῃ ἐνέργειαν αὑτῶν. ἔστι δὲ καὶ τὸ ὂν ἐνέργεια: μία οὖν ἀμφοῖν ἐνέργεια, μᾶλλον δὲ τὰ ἄμφω ἕν. μία μὲν οὖν φύσις τό τε ὂν ὅ τε νοῦς: διὸ καὶ τὰ ὄντα καὶ ἡ τοῦ ὄντος ἐνέργεια καὶ ὁ νοῦς ὁ τοιοῦτος: καὶ αἱ οὕτω νοήσεις τὸ εἶδος καὶ ἡ μορφὴ τοῦ ὄντος καὶ ἡ ἐνέργεια. ἐπινοεῖταί γε μὴν μεριζομένων ὑφ̓ ἡμῶν θάτερα πρὸ τῶν ἑτέρων. ἕτερος γὰρ ὁ μερίζων νοῦς, ὁ δὲ ἀμέριστος καὶ μὴ μερίζων τὸ ὂν καὶ τὰ πάντα.
5.9.9Peki biz düşünürken ayırdığımız, tek bir nous'taki şeyler nelerdir? Onları sükûnet içinde ortaya koymalıyız; tek bir şeyde bulunan bir epistēmē'den içindekileri seyreder gibi. Bu kosmos bütün canlıları kapsayan bir canlıdır; varlığını ve böyle oluşunu başka bir şeyden alır; aldığı kaynak da nous'a geri götürülür. Öyleyse onun bütün aslının da nous'ta olması zorunludur; bu nous da akılla kavranır kosmos'tur; Platon Timaios'ta ona "canlının kendisi" der. Bir canlının logos'u varken tohum logos'unu alan bir madde de bulunursa, bir canlının meydana gelmesi zorunludur. Aynı biçimde, düşünen ve her şeye gücü yeten bir tabiat varken, hiçbir şey engel olmadığına ve bununla onu alabilecek olan arasında hiçbir şey bulunmadığına göre, birinin düzenlenmesi, ötekinin düzenlemesi zorunludur. Düzenlenen, eidos'u bölünmüş olarak taşır: bir yerde insan, başka bir yerde güneş; düzenleyen ise her şeyi bir arada taşır.
τίνα οὖν ἐστι τὰ ἐν ἑνὶ νῷ, ἃ νοοῦντες μερίζομεν ἡμεῖς; δεῖ γὰρ αὐτὰ ἠρεμοῦντα προφέρειν, οἷον ἐξ ἐπιστήμης ἐν ἑνὶ οὔσης ἐπιθεωρεῖν τὰ ἐνόντα. κόσμου δὴ τοῦδε ὄντος ζῴου περιεκτικοῦ ζῴων ἁπάντων καὶ παῤ ἄλλου ἔχοντος τὸ εἶναι καὶ τοιῷδε εἶναι, παῤ οὗ δέ ἐστιν εἰς νοῦν ἀναγομένου, ἀναγκαῖον καὶ ἐν νῷ τὸ ἀρχέτυπον πᾶν εἶναι, καὶ κόσμον νοητὸν τοῦτον τὸν νοῦν εἶναι, ὅν φησιν ὁ Πλάτων ἐν Τιμαίῳ ὃ ἔστι ζῷον. ὡς γὰρ ὄντος λόγου ζῴου τινός, οὔσης δὲ καὶ ὕλης τῆς τὸν λόγον τὸν σπερματικὸν δεξαμένης, ἀνάγκη ζῷον γενέσθαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ φύσεως νοερᾶς καὶ παντοδυνάμου οὔσης καὶ οὐδενὸς διείργοντος, μηδενὸς ὄντος μεταξὺ τούτου καὶ τοῦ δέξασθαι δυναμένου, ἀνάγκη τὸ μὲν κοσμηθῆναι, τὸ δὲ κοσμῆσαι. καὶ τὸ μὲν κοσμηθὲν ἔχει τὸ εἶδος μεμερισμένον, ἀλλαχοῦ ἄνθρωπον καὶ ἀλλαχοῦ ἥλιον: τὸ δὲ ἐν ἑνὶ πάντα.
5.9.10Duyulurda eidos olarak bulunan her şey oradan gelir; eidos olmayanlar oradan gelmez. Bu yüzden tabiata aykırı şeylerden hiçbiri orada yoktur; tıpkı sanatlarda sanata aykırı olanın, tohumlarda topallığın bulunmaması gibi. Ayaklardaki topallık ya doğuşta logos hâkim olamadığı için ortaya çıkar ya da eidos'un rastlantısal olarak bozulmasıdır. Oradakiler arasında birbirine uyan keyfiyetler ve kemiyetler, sayılar ve büyüklükler, oluşlar ve durumlar, tabiata uygun etkiler ve etkilenmeler, küllî ve cüzî hareketler ve durgunluklar vardır; zamanın yerine ise ebediyet vardır. Orada mekân, düşünülür bir biçimde birinin ötekinin içinde bulunmasıdır. Orada her şey bir arada olduğu için, hangisini alırsan al, düşünen bir ousia'dır ve her biri hayattan pay alır: aynı ve başka, hareket ve durgunluk, hareket eden ve duran, ousia ve keyfiyet; hepsi ousia'dır. Çünkü her var olan kuvve hâlinde değil fiil hâlindedir; bu yüzden her ousia'nın keyfiyeti ondan ayrılmış değildir.
Peki orada yalnızca duyulurdaki şeyler mi vardır, yoksa daha başkaları da mı? Ama önce sanata göre olan şeyleri incelemeliyiz. Kötü hiçbir şeyin orada eidos'u yoktur; çünkü buradaki kötülük ihtiyaçtan, yoksunluktan ve eksiklikten gelir; başarısızlığa uğrayan maddenin ve maddeye benzeyen şeyin bir hâlidir.
ὅσα μὲν οὖν ὡς εἴδη ἐν τῷ αἰσθητῷ ἐστι, ταῦτα ἐκεῖθεν: ὅσα δὲ μή, οὔ. διὸ τῶν παρὰ φύσιν οὐκ ἔστιν ἐκεῖ οὐδέν, ὥσπερ οὐδὲ τῶν παρὰ τέχνην ἐστὶν ἐν ταῖς τέχναις, οὐδὲ ἐν τοῖς σπέρμασι χωλεία. ποδῶν δὲ χωλεία [ἡ μὲν] ἤδη ἐν τῇ γενέσει οὐ κρατήσαντος λόγου, ἡ δὲ ἐκ τύχης λύμη τοῦ εἴδους. καὶ ποιότητες δὴ σύμφωνοι καὶ ποσότητες, ἀριθμοί τε καὶ μεγέθη, γενέσεις τε καὶ σχέσεις, ποιήσεις τε καὶ πείσεις αἱ κατὰ φύσιν, κινήσεις τε καὶ στάσεις καθόλου τε καὶ ἐν μέρει τῶν ἐκεῖ: ἀντὶ δὲ χρόνου αἰών: ὁ δὲ τόπος ἐκεῖ νοερῶς τὸ ἄλλο ἐν ἄλλῳ. ἐκεῖ μὲν οὖν ὁμοῦ πάντων ὄντων ὅ τι ἂν λάβῃς αὐτῶν οὐσία νοερὰ καὶ ζωῆς ἕκαστον μετέχον, καὶ ταὐτὸν καὶ θάτερον, καὶ κίνησις καὶ στάσις, καὶ κινούμενον καὶ ἑστώς, καὶ οὐσία καὶ ποιόν, καὶ πάντα οὐσίᾳ. καὶ γὰρ ἐνεργείᾳ, οὐ δυνάμει, τὸ ὂν ἕκαστον: ὥστε οὐ κεχώρισται τὸ ποιὸν ἑκάστης οὐσίας. ἆῤ οὖν μόνα τὰ ἐν τῷ αἰσθητῷ ἐκεῖ, ἢ καὶ ἄλλα πλείω; ἀλλὰ πρότερον περὶ τῶν κατὰ τέχνην σκεπτέον. [περὶ] κακοῦ γὰρ οὐδενός: τὸ γὰρ κακὸν ἐνταῦθα ἐξ ἐνδείας καὶ στερήσεως καὶ ἐλλείψεως, καὶ ὕλης ἀτυχούσης πάθος καὶ τοῦ ὕλῃ ὡμοιωμένου.
5.9.11Sanatlardan taklitçi olanlar —resim, heykeltıraşlık, dans ve pandomim— bir bakıma burada ortaya çıkmıştır. Duyulur bir örnek kullanırlar; gördükleri biçimleri, hareketleri ve orantıları aktararak taklit ederler. Bu yüzden onları oraya geri götürmek yerinde olmaz; ancak insanın logos'u yoluyla götürülebilirler. Ama canlılardaki orantıdan yola çıkıp bütün canlıları gözeten bir meleke varsa, bu, orada da akılla kavranırdaki her şeydeki orantıyı gözeten ve seyreden kudretin bir parçası olur. Düşüncelerini ahenk ve ritim üzerine kuran bütün musiki de aynı biçimde, akılla kavranır ritimle uğraşan musiki gibi olur. Duyulur sanat eserleri yapan sanatlar, örneğin mimarlık ve marangozluk, orantılardan yararlandıkları ölçüde ilkelerini ve oradaki bilgiden aldıklarını oradan alırlar; ama bunları duyulurla karıştırdıkları için bütün olarak orada değil, ancak insanın içinde bulunurlar. Duyulur bitkiye yardım eden çiftçilik, buradaki sağlığı gözeten hekimlik, buradaki güç ve sağlam bünyeyle uğraşan sanat da orada değildir; çünkü orada başka bir güç ve sağlık vardır, onun sayesinde bütün canlılar sarsılmaz ve kendilerine yeterlidir. Hitabet ve komutanlık, ev yönetimi ve krallık sanatı ise, eğer bazıları eylemlere güzelden pay veriyorsa ve o güzeli seyrediyorsa, oradaki epistēmē'den epistēmē'ye bir pay alırlar. Geometri ise akılla kavranırlarla uğraştığı için oraya konmalıdır; en yüksek olan ve var olanla uğraşan bilgelik de öyle. Sanatlar ve sanata göre olan şeyler hakkında bu kadar.
τῶν δὴ τεχνῶν ὅσαι μιμητικαί, γραφικὴ μὲν καὶ ἀνδριαντοποιία, ὄρχησίς τε καὶ χειρονομία, ἐνταῦθά που τὴν σύστασιν λαβοῦσαι καὶ αἰσθητῷ προσχρώμεναι παραδείγματι καὶ μιμούμεναι εἴδη τε καὶ κινήσεις τάς τε συμμετρίας ἃς ὁρῶσι μετατιθεῖσαι οὐκ ἂν εἰκότως ἐκεῖ ἀνάγοιντο, εἰ μὴ τῷ ἀνθρώπου λόγῳ. εἰ δέ τις ἕξις ἐκ τῆς περὶ τὰ ζῷα συμμετρίας ὅλων ζῴων ἐπισκοποῖτο, μόριον ἂν εἴη δυνάμεως τῆς κἀκεῖ ἐπισκοπούσης καὶ θεωρούσης τὴν ἐν τῷ νοητῷ περὶ πάντα συμμετρίαν. καὶ μὴν καὶ μουσικὴ πᾶσα περὶ ἁρμονίαν ἔχουσα καὶ ῥυθμὸν τὰ νοήματα, τὸν αὐτὸν τρόπον ἂν εἴη, ὥσπερ καὶ ἡ περὶ τὸν νοητὸν ῥυθμὸν ἔχουσα. ὅσαι δὲ ποιητικαὶ αἰσθητῶν τῶν κατὰ τέχνην, οἷον οἰκοδομικὴ καὶ τεκτονική, καθ̓ ὅσον συμμετρίαις προσχρῶνται, ἀρχὰς ἂν ἐκεῖθεν ἔχοιεν καὶ τῶν ἐκεῖ φρονήσεων: τῷ δὲ αἰσθητῷ ταῦτα συγκερασάμεναι τὸ ὅλον οὐκ ἂν εἶεν ἐκεῖ ἢ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. οὐ μὴν οὐδὲ γεωργία συλλαμβάνουσα αἰσθητῷ φυτῷ, ἰατρική τε τὴν ἐνταῦθα ὑγίειαν θεωροῦσα ἥ τε περὶ ἰσχὺν τὴν τῇδε καὶ εὐεξίαν: ἄλλη γὰρ ἐκεῖ δύναμις καὶ ὑγίεια, καθ̓ ἣν ἀτρεμῆ πάντα καὶ ἱκανὰ ὅσα ζῷα. ῥητορεία δὲ καὶ στρατηγία, οἰκονομία τε καὶ βασιλική, εἵ τινες αὐτῶν τὸ καλὸν κοινοῦσι ταῖς πράξεσιν, εἰ ἐκεῖνο θεωροῖεν, μοῖραν ἐκεῖθεν εἰς ἐπιστήμην ἔχουσιν ἐκ τῆς ἐπιστήμης τῆς ἐκεῖ. γεωμετρία δὲ τῶν νοητῶν οὖσα τακτέα ἐκεῖ, σοφία τε ἀνωτάτω περὶ τὸ ὂν οὖσα. καὶ περὶ μὲν τεχνῶν καὶ τῶν κατὰ τέχνας ταῦτα.
5.9.12Orada insanın eidos'u varsa, akıl sahibi ve sanat sahibi insanın da eidos'u vardır; nous'un ürünleri olan sanatlar da oradadır. Eidos'ların küllîlerin eidos'ları olduğunu da söylemek gerekir: Sokrates'in değil, insanın. İnsan konusunda tek tek insanın da orada olup olmadığını incelemeliyiz. Tek tek olan, aynı şeyin birinden ötekine farklılık göstermesidir: örneğin biri basık burunlu, öteki kartal burunludur. Kartal burunluluğu ve basık burunluluğu insan eidos'undaki farklar olarak koymalıyız, tıpkı canlının da farkları olduğu gibi; ama birinin şu türlü, ötekinin bu türlü kartal burunlu olması maddeden gelir. Renk farklarının da kimileri logos'tadır, kimilerini ise madde ve farklı mekân meydana getirir.
εἰ δὲ ἀνθρώπου ἐκεῖ, καὶ λογικοῦ ἐκεῖ καὶ τεχνικοῦ, καὶ αἱ τέχναι νοῦ γεννήματα οὖσαι. χρὴ δὲ καὶ τῶν καθόλου λέγειν τὰ εἴδη εἶναι, οὐ Σωκράτους, ἀλλ’ ἀνθρώπου. ἐπισκεπτέον δὲ περὶ ἀνθρώπου, εἰ καὶ ὁ καθέκαστα: τὸ δὲ καθέκαστον, ὅτι μὴ τὸ ʽ??ʼ ἄλλο ἄλλῳ: οἷον ὅτι ὁ μὲν σιμός, ὁ δὲ γρυπός. γρυπότητα μὲν [οὖν] καὶ σιμότητα διαφορὰς ἐν εἴδει θετέον ἀνθρώπου, ὥσπερ ζῴου διαφοραί εἰσιν: ἥκειν δὲ καὶ παρὰ τῆς ὕλης τὸ τὸν μὲν τοιάνδε γρυπότητα, τὸν δὲ τοιάνδε [ἔχειν]: καὶ χρωμάτων διαφορὰς τὰς μὲν ἐν λόγῳ οὔσας, τὰς δὲ καὶ ὕλην καὶ τόπον διάφορον ὄντα ποιεῖν.
5.9.13Geriye şunu söylemek kalıyor: Orada yalnızca duyulurdaki şeyler mi vardır, yoksa insandan başka olarak insanın kendisi bulunduğu gibi, psykhē'den başka olarak psykhē'nin kendisi, nous'tan başka olarak nous'un kendisi de mi vardır? Önce şunu söylemeliyiz: Buradaki her şeyi asılların suretleri saymamalıyız; psykhē'yi de psykhē'nin kendisinin sureti saymamalıyız. Psykhē'ler birbirinden değerce ayrılır; psykhē'nin kendisi burada da vardır, belki buradaki gibi değil. Gerçekten var olan her psykhē'de bir adalet ve itidal de vardır; bizim psykhē'lerimizde de gerçek epistēmē vardır. Bunlar duyulurdaki gibi onların suretleri ve resimleri değil, aynı şeylerdir; yalnızca burada başka bir biçimde bulunurlar. Çünkü onlar belli bir mekânla sınırlanmamıştır; öyle ki psykhē bedenden nerede sıyrılırsa onlar da oradadır. Duyulur kosmos tek bir yerdedir, akılla kavranır kosmos her yerdedir. Böyle bir psykhē'nin burada sahip olduğu her şey oradadır. Öyle ki duyulurdaki şeyler görülen şeyler olarak alınırsa, orada yalnızca duyulurdakiler değil, daha fazlası vardır; ama kosmos'taki şeylerden söz edilirken psykhē ve psykhē'deki şeyler de dahil edilirse, orada olan her şey burada da vardır.
λοιπὸν δὲ εἰπεῖν, εἰ μόνα τὰ ἐν αἰσθητῷ ἐκεῖ, ἢ καί, ὥσπερ ἀνθρώπου ὁ αὐτοάνθρωπος ἕτερος, οὕτω καὶ ψυχῆς αὐτοψυχὴ ἑτέρα ἐκεῖ καὶ νοῦ αὐτονοῦς. λεκτέον δὴ πρῶτον μέν, ὅτι οὐ πάντα δεῖ, ὅσα ἐνταῦθα, εἴδωλα νομίζειν ἀρχετύπων, οὐδὲ ψυχὴν εἴδωλον εἶναι αὐτοψυχῆς, τιμιότητι δὲ ἄλλην ἄλλης διαφέρειν καὶ εἶναι καὶ ἐνταῦθα, ἴσως δὲ οὐχ ὡς ἐνταῦθα, αὐτοψυχήν. εἶναι δὲ ψυχῆς ὄντως οὔσης ἑκάστης καὶ δικαιοσύνην δή τινα καὶ σωφροσύνην, καὶ ἐν ταῖς παῤ ἡμῖν ψυχαῖς ἐπιστήμην ἀληθινήν, οὐκ εἴδωλα οὐδὲ εἰκόνας ἐκείνων ὡς ἐν αἰσθητῷ, ἀλλὰ ταὐτὰ ἐκεῖνα ἄλλον τρόπον ὄντα ἐνταῦθα: οὐ γὰρ ἔν τινι τόπῳ ἀφωρισμένα ἐκεῖνα: ὥστε, ὅπου ψυχὴ σώματος ἐξανέδυ, ἐκεῖ κἀκεῖνα. ὁ μὲν γὰρ αἰσθητὸς κόσμος μοναχοῦ, ὁ δὲ νοητὸς πανταχοῦ. ὅσα μὲν οὖν ψυχὴ ἡ τοιαύτη ἐνταῦθα, ταῦτα ἐκεῖ: ὥστε, εἰ τὰ ἐν τῷ αἰσθητῷ τὰ ἐν τοῖς ὁρωμένοις λαμβάνοιτο, οὐ μόνον τὰ ὄντα ἐν τῷ αἰσθητῷ ἐκεῖ, ἀλλὰ καὶ πλείω: εἰ δὲ τὰ ἐν τῷ κόσμῳ λέγοιτο συμπεριλαμβανομένων καὶ ψυχῆς καὶ τῶν ἐν ψυχῇ, πάντα ἐνταῦθα, ὅσα κἀκεῖ.
5.9.14Akılla kavranırda her şeyi kapsayan bu tabiatı ilke olarak koymalıyız. Ama ilke gerçekten bir ve her bakımdan basitken, var olanlarda çokluk varken bu nasıl olur? Bir'in yanında çokluk nasıl bulunur, bütün bunlar nasıl vardır, nous neden bunlardır ve bunlar nereden gelir? Bunları başka bir başlangıçtan yola çıkarak söylemeliyiz. Çürümeden doğan şeyler ve zararlı şeyler için, pislik ve çamur için de orada bir eidos olup olmadığına gelince, şunu söylemeliyiz: Nous'un İlk'ten aldığı her şey en iyidir ve bu tür şeyler onların arasında değildir. Nous da bunlardan oluşmaz; nous'tan gelen psykhē, maddeden başka şeyler alır ve bunlar o şeyler arasındadır. Bu konuları, birden çokluğun nasıl çıktığı aporia'sına döndüğümüzde daha açık konuşacağız.
Rastlantıyla meydana gelen bileşikler nous'tan gelmez; duyulur şeylerin kendi başlarına bir araya gelmesidir, eidos'lar arasında yer almaz. Çürümeden doğanlar da belki başka bir şey yapamayan bir psykhē'nin ürünüdür; yoksa tabiata uygun bir şey yapardı; nitekim yapabildiği yerde yapar. Sanatlara gelince: İnsanın tabiatına uygun şeylere yönelen sanatlar insanın kendisinde kapsanır. Ondan önce başka, küllî bir psykhē, küllî psykhē'nin de önünde psykhē'nin kendisi vardır; bu da psykhē meydana gelmeden önce nous'ta bulunan hayattır; ona psykhē'nin kendisi denmesi de bu yüzdendir.
τὴν οὖν τὰ πάντα περιλαβοῦσαν ἐν τῷ νοητῷ φύσιν ταύτην ἀρχὴν θετέον. καὶ πῶς, τῆς μὲν ἀρχῆς τῆς ὄντως ἑνὸς καὶ ἁπλοῦ πάντη οὔσης, πλήθους δὲ ἐν τοῖς οὖσιν ὄντος; πῶς [δὲ] παρὰ τὸ ἓν τὸ πλῆθος, καὶ πῶς τὰ πάντα ταῦτα, καὶ διὰ τί νοῦς ταῦτα καὶ πόθεν, λεκτέον ἀπ’ ἄλλης ἀρχῆς ἀρχομένοις. περὶ δὲ τῶν ἐκ σήψεως καὶ τῶν χαλεπῶν, εἰ κἀκεῖ εἶδος, καὶ εἰ ῥύπου καὶ πηλοῦ, λεκτέον, ὡς, ὅσα κομίζεται νοῦς ἀπὸ τοῦ πρώτου, πάντα ἄριστα: ἐν οἷς οὐ ταῦτα: οὐδ’ ἐκ τούτων νοῦς, ἀλλὰ ψυχὴ παρὰ νοῦ, λαβοῦσα παρὰ ὕλης ἄλλα, ἐν οἷς ταῦτα. περὶ δὲ τούτων σαφέστερον λεχθήσεται ἐπανελθοῦσιν ἐπὶ τὴν ἀπορίαν, πῶς ἐξ ἑνὸς πλῆθος. ὅτι δὲ τὰ σύνθετα εἰκῇ ὄντα, οὐ νῷ, ἀλλ’ ἐφ̓ ἑαυτῶν αἰσθητὰ συνελθόντα, οὐκ ἐν εἴδεσι, τά τε ἐκ σήψεως ψυχῆς ἄλλο τι ἴσως ἀδυνατούσης: εἰ δὲ μή, ἐποίησεν ἄν τι τῶν φύσει: ποιεῖ γοῦν ὅπου δύναται: περὶ δὲ τῶν τεχνῶν, ὅτι ἐν τῷ αὐτοανθρώπῳ περιέχονται ὅσαι τέχναι ἀναφέρονται πρὸς τὰ κατὰ φύσιν ἀνθρώπῳ: πρότερον δὲ [εἶναι] ἄλλην καθόλου, καὶ τῆς καθόλου αὐτοψυχήν, ἤτοι τὴν ζωὴν τὴν ἐν νῷ πρὶν γενέσθαι ψυχήν, ἵνα καὶ γένηται αὐτοψυχὴν ἐκείνην λέγειν. # Kitap 6