Altıncı Ennead › Var Olanın Cinsleri Üzerine I
6.1.11. İnceleme
Var olanların kaç tane ve neler olduğunu çok eski filozoflar da araştırdılar. Kimileri bir, kimileri sınırlı sayıda, kimileri sonsuz sayıda olduklarını söyledi; bunların her biri arasında da kimi o biri bir şey, kimi başka bir şey olarak gösterdi; sınırlı ya da sonsuz sayıda diyenler de bunların ne olduğu konusunda ayrıldı. Bu kanaatler sonrakiler tarafından yeterince incelendiği için onları bir yana bırakmalıyız. Bizim incelememiz gereken, eskilerin görüşlerini inceledikten sonra var olanları kendileri de belli cinslere yerleştirenlerdir. Bunlar ne bir dediler, çünkü akılla kavranırlarda bile çokluk gördüler; ne sonsuz dediler, çünkü bu hem mümkün değildir hem de o zaman epistēmē olamazdı; sayıca sınırlı olanları da öğe saymadılar, çünkü dayanakları öğe saymak doğru değildir; var olanların bazı cinslerini söylediler: kimileri on, kimileri daha az; daha fazla diyenler de olabilir. Cinsler konusunda da fark vardır: Kimileri cinsleri ilke sayar, kimileri var olanların kendilerinin cinsçe bu kadar olduğunu söyler.
Önce var olanları ona ayıran görüşü ele alıp incelemeliyiz: Onların, var olan diye ortak bir ad alan on cinsten mi, yoksa on kategoriden mi söz ettiklerini düşünmeliyiz? Çünkü var olanın bunların hepsinde aynı anlamda söylenmediğini söylerler ve bunda haklıdırlar. Ama önce şunu sormalıyız: Bu on şey akılla kavranırlarda ve duyulurlarda aynı biçimde mi vardır, yoksa duyulurlarda hepsi bulunur da akılla kavranırlarda kimisi bulunur kimisi bulunmaz mı? Tersi elbette olamaz. O zaman orada onlardan hangilerinin bulunduğunu, oradaki var olanların buradakilerle aynı cinsin altına konup konmayacağını, yoksa oradaki ousia ile buradaki ousia'nın yalnızca adça mı ortak olduğunu incelemeliyiz. Yalnızca adça ortaksa, cinsler daha çok olur. Aynı anlamda söyleniyorsa, ousia'nın ilk anlamda var olanlar için de sonrakiler için de aynı şeyi anlatması saçmadır; çünkü içinde önce ve sonra bulunan şeylerin ortak bir cinsi yoktur. Ama onlar bölümlemelerinde akılla kavranırlardan söz etmezler; demek ki bütün var olanları bölmek istememişler, en çok var olanları atlamışlardır.
Περὶ τῶν ὄντων πόσα καὶ τίνα ἐζήτησαν μὲν καὶ οἱ πάνυ παλαιοὶ [οἱ μὲν] ἕν, οἱ δὲ ὡρισμένα, οἱ δὲ ἄπειρα εἰπόντες, καὶ τούτων ἕκαστοι οἱ μὲν ἄλλο, οἱ δὲ ἄλλο εἰπόντες τὸ ἕν, οἱ δὲ τὰ πεπερασμένα καὶ αὐτὰ ἄπειρα εἰπόντες: καὶ τοῖς μετ’ αὐτοὺς ἐξετασθεῖσαι αὗται αἱ δόξαι ἱκανῶς ἀφετέαι ἡμῖν. ὅσα δὲ ἐξετάσαντες τὰ ἐκείνων ἔθεντο ἐν γένεσιν ὡρισμένοις καὶ αὐτοί, περὶ τούτων ἐπισκεπτέον, οἳ οὔτε ἓν θέμενοι, ὅτι πολλὰ καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς ἑώρων, οὔτε ἄπειρα, ὅτι μήτε οἷόν τε, μήτ̓ ἐπιστήμη ἂν γένοιτο, τά τε πεπερασμένα εἰς ἀριθμόν, ὅτι τὰ ὑποκείμενα οὐκ ὀρθῶς οἷον στοιχεῖα, γένη τινὰ αὐτῶν εἰρήκασιν, οἱ μὲν δέκα, οἱ δὲ ἐλάττω: εἶεν δ’ ἄν τινες οἱ πλείω τούτων. ἔστι δὲ καὶ ἐν τοῖς γένεσι διαφορά: οἱ μὲν γὰρ τὰ γένη ἀρχάς, οἱ δὲ αὐτὰ τὰ ὄντα τῷ γένει τοσαῦτα. πρῶτον τοίνυν τὴν διαιρουμένην εἰς δέκα τὰ ὄντα ληπτέον ἀνασκοποῦντας, πότερα δέκα γένη δεῖ νομίζειν αὐτοὺς λέγειν κοινοῦ ὀνόματος τυχόντα τοῦ ὄντος, ἢ κατηγορίας δέκα. ὅτι γὰρ οὐ συνώνυμον τὸ ὂν ἐν ἅπασι, λέγουσι καὶ ὀρθῶς λέγουσι: μᾶλλον δὲ ἐκεῖνο πρῶτον ἐρωτητέον, πότερα ὁμοίως ἕν τε τοῖς νοητοῖς ἕν τε τοῖς αἰσθητοῖς τὰ δέκα, ἢ ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς ἅπαντα, ἐν δὲ τοῖς νοητοῖς τὰ μὲν εἶναι, τὰ δὲ μὴ εἶναι: οὐ γὰρ δὴ ἀνάπαλιν. οὗ δὴ ἐξεταστέον, τίνα κἀκεῖ τῶν δέκα, καὶ εἰ τὰ ἐκεῖ ὄντα ὑφ̓ ἓν γένος ὑπακτέον τοῖς ἐνταῦθα, ἢ ὁμωνύμως ἥ τε ἐκεῖ οὐσία ἥ τε ἐνταῦθα. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, πλείω τὰ γένη: εἰ δὲ συνωνύμως, ἄτοπον τὸ αὐτὸ σημαίνειν τὴν οὐσίαν ἐπί τε τῶν πρώτως ὄντων καὶ τῶν ὑστέρων οὐκ ὄντος γένους κοινοῦ, ἐν οἷς τὸ πρότερον καὶ ὕστερον. ἀλλὰ περὶ τῶν νοητῶν κατὰ τὴν διαίρεσιν οὐ λέγουσιν: οὐ πάντα ἄρα τὰ ὄντα διαιρεῖσθαι ἐβουλήθησαν, ἀλλὰ τὰ μάλιστα ὄντα παραλελοίπασιν.
6.1.2Yeniden soralım: Bunları cinsler mi saymalıyız? Ousia nasıl tek bir cins olabilir? Çünkü her hâlükârda ondan başlamalıyız. Ousia'nın hem akılla kavranır hem duyulur ousia için ortak tek bir şey olmasının imkânsız olduğunu söyledik. Üstelik o zaman akılla kavranır ve duyulur ousia'dan önce, ikisine birden yüklenen başka bir şey bulunacaktır; bu da ne beden ne bedensiz olabilir; yoksa ya beden bedensiz ya da bedensiz beden olurdu. Ama buradaki ousia'ların kendilerinde de madde, eidos ve ikisinden oluşan şey için ortak olanın ne olduğunu araştırmalıyız. Çünkü bunların hepsine ousia derler, ama hepsinin ousia olmakta eşit pay aldığını söylemezler; eidos'un maddeden daha çok ousia olduğu söylenir ve doğru söylenir; kimileri ise maddenin daha çok ousia olduğunu söyleyebilir. Birinci ousia'lar denenlerle ikinci ousia'lar arasında ortak ne olabilir, madem ikinciler ousia adını öncekilerden alır? Genel olarak ousia'nın ne olduğunu söylemek mümkün değildir. Biri onun özelliğini verse bile, henüz ne olduğunu vermiş olmaz; "sayıca bir ve aynı olup zıtları kabul edebilmek" de belki hepsine uymaz.
πάλιν οὖν ἆρα γένη νομιστέον εἶναι; καὶ πῶς ἓν γένος ἡ οὐσία; ἀπὸ γὰρ ταύτης πάντως ἀρκτέον. ὅτι μὲν [οὖν] ἓν ἐπί τε τῆς νοητῆς ἐπί τε τῆς αἰσθητῆς κοινὸν εἶναι ἀδύνατον τὸ τῆς οὐσίας, εἴρηται. καὶ προσέτι ἄλλο τι ἔσται πρό τε τῆς νοητῆς καὶ πρὸ τῆς αἰσθητῆς, ἄλλο τι ὂν κατηγορούμενον κατ’ ἀμφοῖν, ὃ οὔτε σῶμα οὔτε ἀσώματον ἂν εἴη: ἔσναι γὰρ ἢ τὸ σῶμα ἀσώματον, ἢ τὸ ἀσώματον σῶμα. οὐ μὴν ἀλλὰ ἐπ’ αὐτῶν τῶν τῇδε οὐσιῶν ζητητέον, τί κοινὸν ἐπὶ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους καὶ τοῦ ἐξ ἀμφοῖν. πάντα γὰρ ταῦτα οὐσίας λέγουσιν εἶναι, καὶ οὐ τὸ ἴσον εἰς οὐσίαν ἔχειν, ὅταν μᾶλλον λέγηται τὸ εἶδος οὐσία ἢ ἡ ὕλη: καὶ ὀρθῶς: οἱ δ’ ἂν εἴποιεν τὴν ὕλην μᾶλλον. αἱ δὲ πρῶται λεγόμεναι οὐσίαι πρὸς τὰς δευτέρας τί ἂν ἔχοιεν κοινόν; ὁπότε παρὰ τῶν προτέρων ἔχουσιν αἱ δεύτεραι τὸ οὐσίαι λέγεσθαι ὅλως δὲ τί ἐστιν ἡ οὐσία εἰπεῖν οὐκ ἔστιν: οὐδὲ γάρ, εἰ τὸ ἴδιόν τις ἀποδοίη, ἤδη ἔχει τὸ τί ἐστι, καὶ ἴσως οὐδὲ τὸ ἓν καὶ ταὐτὸν ἀριθμῷ δεκτικὸν τῶν ἐναντίων ἐπὶ πάντων ἁρμόσει.
6.1.3Peki akılla kavranır ousia'yı, maddeyi, eidos'u ve ikisinden oluşanı bir araya toplayarak tek bir kategori mi demeliyiz? Örneğin Herakleidai soyuna tek bir şey denmesi gibi: Hepsine ortak bir şey olarak değil, tek bir kaynaktan geldikleri için. Çünkü ilk anlamda ousia o akılla kavranır ousia'dır, ötekiler ikinci olarak ve daha az ousia'dır. Ama o zaman her şeyin tek bir kategori olmasına ne engel olur? Çünkü var denen öteki her şey de ousia'dan gelir. Onlar hâllerdir, ousia'lar ise ardışık olarak başka türlü sıralanır denebilir. Ama böyle de olsa ousia'da dayanacak bir yer bulamadık, en asıl olanı da kavrayamadık ki ötekileri ondan türetelim. Ousia denen her şey, öteki cinslerden farklı bir şey taşıdığı için, böyle akraba sayılsın. Peki bu "bir şey", bu "bu belli şey", bu dayanak olan, bir başkasının üzerine konmayan, başka bir şeyin içinde dayanakta bulunur gibi bulunmayan, başka bir şeye ait olarak var olmayan şey nedir? Beyazın bir bedenin keyfiyeti, kemiyetin bir ousia'nın kemiyeti, zamanın hareketin bir şeyi, hareketin hareket edenin bir şeyi olması gibi değil. Ama ikinci ousia başka bir şeye yüklenir. Yoksa burada "başka bir şeye yüklenmek" başka bir anlamdadır: içinde bulunan cins olarak, "parça olarak içinde bulunan" olarak ve onun ne olduğu olarak; beyaz ise başka bir şeyin içinde olduğu için başka bir şeye yüklenir. Ama bunlar ötekilere göre ousia'nın özellikleri sayılabilir; bu yüzden onları bir araya toplayıp ousia diyebiliriz, ama tek bir cins diyemeyiz; bunlar ousia'nın kavramını ve tabiatını da henüz göstermez. Bu konu burada kalsın; kemiyetin tabiatına geçelim.
ἀλλ’ ἆρα μίαν τινὰ κατηγορίαν λεκτέον ὁμοῦ συλλαβοῦσι τὴν νοητὴν οὐσίαν, τὴν ὕλην, τὸ εἶδος, τὸ ἐξ ἀμφοῖν; οἷον εἴ τις τὸ τῶν Ἡρακλειδῶν γένος ἕν τι λέγοι, οὐχ ὡς κοινὸν κατὰ πάντων, ἀλλ’ ὡς ἀφ̓ ἑνός: πρώτως γὰρ καὶ οὐσία ἐκείνη, δευτέρως δὲ καὶ ἧττον τὰ ἄλλα. ἀλλὰ τί κωλύει μίαν κατηγορίαν τὰ πάντα εἶναι; καὶ γὰρ τὰ ἄλλα πάντα ἀπὸ τῆς οὐσίας τὰ λεγόμενα εἶναι. ἢ ἐκεῖνα μὲν πάθη, αἱ δ’ οὐσίαι ἐφεξῆς ἄλλως. ἀλλὰ γὰρ καὶ οὕτως οὔπω ἔχομεν ἐπερείσασθαι τῇ οὐσίᾳ, οὐδὲ τὸ κυριώτατον λαβεῖν, ἵν’ ἀπὸ τούτου καὶ τὰς ἄλλας. συγγενεῖς μὲν δὴ οὕτως ἔστωσαν πᾶσαι αἱ λεγόμεναι οὐσίαι ἔχουσαί τι παρὰ τὰ ἄλλα γένη. τί ἄρα γε αὐτὸ τοῦτο τὸ τὶ καὶ τὸ τόδε καὶ τὸ ὑποκείμενον καὶ μὴ ἐπικείμενον μηδ’ ἐν ἄλλῳ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ μηδ’ ὅ ἐστιν ἄλλου ὄν, οἷον λευκὸν ποιότης σώματος καὶ ποσὸν οὐσίας, καὶ χρόνος κινήσεώς τι καὶ κίνησις τοῦ κινουμένου; ἀλλ’ ἡ δευτέρα οὐσία κατ’ ἄλλου. ἢ ἄλλον τρόπον τὸ κατ’ ἄλλου ἐνταῦθα, ὡς γένος ἐνυπάρχον ʽκαὶ ἐνυπάρχον ὡς μέροσ̓ καὶ τὸ τὶ ἐκείνου, τὸ δὲ λευκὸν κατ’ ἄλλου, ὅτι ἐν ἄλλῳ. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴδια ἄν τις λέγοι πρὸς τὰ ἄλλα καὶ διὰ τοῦτο εἰς ἓν οὕτω συνάγοι καὶ οὐσίας λέγοι, ἓν δέ τι γένος οὐκ ἂν λέγοι, οὐδὲ δηλοῖ πω τὴν ἔννοιαν τῆς οὐσίας καὶ τὴν φύσιν. καὶ ταῦτα μὲν ἐνταῦθα κείσθω: ἐπὶ δὲ τὴν τοῦ ποσοῦ ἴωμεν φύσιν.
6.1.4Sayıya ilk kemiyet derler; bütün sürekli büyüklüğe, mekâna ve zamana da kemiyet derler; kemiyet dedikleri öteki şeyleri bunlara geri götürürler. Hareketi de zaman yüzünden kemiyet sayarlar; oysa belki tersine, zaman sürekliliğini hareketten alır. Sürekli olan sürekli olduğu için kemiyetse, ayrık olan kemiyet olmaz; sürekli olan araz olarak kemiyetse, ikisinde kemiyet olmayı ortak kılan ne olacak? Sayılar kemiyet olsun; gerçi böylece yalnızca kemiyet dendikleri söylenmiş olur, neye göre böyle dendiği, tabiatları henüz gösterilmez. Çizgi, yüzey ve cisim ise kemiyet diye anılmaz bile; büyüklük denir, kemiyet denmez; ancak sayıya getirildiklerinde, iki arşın ya da üç arşın olduklarında kemiyet adını da alırlar. Tabiî cisim de ölçülünce belli bir kemiyet olur; mekân da araz olarak kemiyettir, mekân olduğu için değil. Araz olarak kemiyeti değil, kendi başına kemiyeti, yani kemiyetliği almalıyız. Üç öküzü de kemiyet saymayız, onların üzerindeki sayıyı sayarız; çünkü "üç öküz" artık iki kategoridir. Aynı biçimde şu kadar uzunluktaki çizgi de iki kategoridir, şu kadar genişlikteki yüzey de. Yüzeyin kemiyetliği kemiyettir, ama yüzeyin kendisi neden kemiyet olsun? Nitekim, örneğin üç ya da dört çizgiyle sınırlandığında kemiyet olduğu söylenir.
Peki ne diyeceğiz? Yalnızca sayıları mı kemiyet sayacağız? Kendi başlarına sayıları kastediyorsak, bunlara ousia denir, hem de kendi başlarına oldukları için en çok ousia denir. Onlardan pay alan şeylerdeki, saymamızı sağlayan sayıları kastediyorsak —birlikleri değil, on atı, on öküzü sayan sayıları—, önce şu saçma görünecek: O sayılar ousia ise bunlar neden olmasın? Sonra şu sorulacak: Dayanakları ölçerken onların içinde mi bulunurlar, yoksa cetveller ve ölçüler gibi dışarıdan mı ölçerler? Ama kendi başlarına olarak ölçmek için alınıyorlarsa ve dayanaklarda değillerse, o dayanaklar kemiyetten pay almadıkları için kemiyet olmaz; sayıların kendileri de neden kemiyet olsun? Ölçü oldukları için mi? Ama ölçüler neden kemiyet ya da kemiyetlik olsun? Yoksa şöyle mi demeli: Var olanlar arasında bulunduklarına göre, ötekilerden hiçbirine uymuyorlarsa, ne deniyorlarsa o olurlar ve kemiyetlik denen şeyin içinde yer alırlar. Çünkü onların birliği bir şeyi sınırlar, sonra başka bir şeye geçer; sayı da ne kadar olduğunu bildirir; psykhē de onu kullanarak çokluğu ölçer. Ölçerken şeyin ne olduğunu ölçmez: Şeyler ne türlü olursa olsun, zıt olsalar bile, "bir", "iki" der. Nasıl bir durumda olduklarını, örneğin sıcak ya da güzel olduklarını da ölçmez; ne kadar olduklarını ölçer. Demek ki ister kendi başına ister pay alanlarda gözlensin, kemiyete ait olan sayının kendisidir, pay alanlar değil. Kemiyet "üç arşınlık" değil, "üç"tür.
Peki büyüklükler neden kemiyettir? Kemiyete yakın oldukları için mi? İçinde kemiyet bulunan şeylere de kemiyet deriz, ama asıl anlamda kemiyet olduğu için değil; bir şeye çok sayıdan pay alıyormuş gibi büyük, az sayıdan pay alıyormuş gibi küçük deriz. Ama büyük ve küçüğün kendileri kemiyet sayılmaz, görelidir; yine de kemiyet gibi göründükleri ölçüde göreli derler. Bunu daha dikkatli incelemeliyiz. Demek ki kemiyet tek bir cins olmayacaktır: Yalnızca sayı ilk anlamda kemiyettir, ötekiler ikinci olarak. Öyleyse asıl anlamda tek bir cins değil, ilk ve ikinci olarak kemiyete yakın olanları bir araya toplayan tek bir kategori vardır. Bizim araştırmamız gereken, kendi başına sayıların nasıl ousia olduğu ya da onların da bir kemiyet olup olmadığıdır. Hangisi olursa olsun, o sayılarla bu sayılar arasında, ad dışında, ortak bir şey olmaz.
ἀριθμὸν δὴ πρῶτον ποσὸν λέγουσι καὶ τὸ συνεχὲς ἅπαν μέγεθος καὶ τόπον καὶ χρόνον, τὰ δ’ ἄλλα εἰς ταῦτα ἀναφέρουσιν, ὅσα ποσὰ λέγουσι, καὶ τὴν κίνησιν ποσὸν τῷ τὸν χρόνον, καίτοι ἴσως ἀνάπαλιν τοῦ χρόνου τὸ συνεχὲς παρὰ τῆς κινήσεως λαβόντος. εἰ μὲν δὴ τὸ συνεχὲς ᾗ συνεχὲς ποσὸν φήσουσιν εἶναι, τὸ διωρισμένον οὐκ ἂν εἴη ποσόν: εἰ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς τὸ συνεχές, τί κοινὸν ἀμφοτέροις ἔσται τὸ ποσοῖς εἶναι; τοῖς μὲν γὰρ ἀριθμοῖς τὸ ποσοῖς εἶναι ὑπαρχέτω: καίτοι τοῦτο τὸ λέγεσθαι ποσοῖς ὑπάρχει, οὔπω δέ, τίς ἡ φύσις καθ̓ ὃ λέγεται, δηλοῦται: ἀλλὰ γραμμή γε καὶ ἐπίπεδον καὶ σῶμα οὐδὲ λέγεται, ἀλλὰ μεγέθη μὲν λέγεται, ποσὰ δὲ οὐ λέγεται, εἴπερ τότε προσλαμβάνει τὸ ποσὸν λέγεσθαι, ὅταν εἰς ἀριθμὸν ἀχθῇ [οἷον] δίπηχυ ἢ τρίπηχυ: ἐπεὶ καὶ τὸ σῶμα τὸ φυσικὸν μετρηθὲν γίνεται ποσόν τι, καὶ ὁ τόπος κατὰ συμβεβηκός, οὐχ ᾗ τόπος. δεῖ δὲ μὴ τὸ κατὰ συμβεβηκὸς ποσὸν λαμβάνειν, ἀλλὰ τὸ καθ̓ αὑτό, οἷον ποσότητα: ἐπεὶ οὐδὲ τοὺς τρεῖς βοῦς ποσόν, ἀλλὰ τὸν ἐπ’ αὐτοῖς ἀριθμόν: βόες γὰρ τρεῖς δύο κατηγορίαι ἤδη. οὕτως οὖν καὶ γραμμὴ τοσήδε δύο κατηγορίαι, καὶ ἐπιφάνεια τοσήδε δύο, καὶ ἡ ποσότης μὲν αὐτῆς ποσόν, αὐτὴ δὲ ἡ ἐπιφάνεια διὰ τί ποσόν; περατωθεῖσα γοῦν οἷον τρισὶ γραμμαῖς ἢ τέσσαρσι λέγεται εἶναι ποσόν. τί οὖν; μόνον τοὺς ἀριθμοὺς φήσομεν ποσόν; ἀλλ’ εἰ μὲν τοὺς καθ̓ αὑτοὺς ἀριθμούς, οὐσίαι λέγονται οὗτοι καὶ μάλιστα τῷ καθ̓ αὑτοὺς εἶναι: εἰ δὲ τοὺς ἐν τοῖς μετέχουσιν αὐτῶν, καθ̓ οὓς ἀριθμοῦμεν, οὐ μονάδας, ἀλλὰ ἵππους δέκα καὶ βοῦς δέκα, πρῶτον μὲν ἄτοπον δόξει εἶναι, εἰ ἐκεῖνοι οὐσίαι, μὴ καὶ τούτους: ἔπειτα δέ, εἰ μετροῦντες τὰ ὑποκείμενα ἐνυπάρχουσιν ἐν αὐτοῖς, ἀλλὰ μὴ ἔξω ὄντες ὥσπερ οἱ κανόνες καὶ τὰ μέτρα μετροῦσιν. ἀλλ’ εἰ ἐφ̓ ἑαυτῶν ὄντες λαμβάνονται εἰς τὸ μετρεῖν καὶ μὴ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις, οὔτε ἐκεῖνα ποσὰ τὰ ὑποκείμενα μὴ μετέχοντα ποσότητος, αὐτοί τε διὰ τί ποσόν; μέτρα γάρ: τὰ δὲ μέτρα διὰ τί ποσὰ ἢ ποσότης; ἢ ὅτι ἐν τοῖς οὖσιν ὄντες, εἰ μηδεμιᾷ τῶν ἄλλων ἁρμόττουσι, τοῦτο, ὃ λέγονται, ἔσονται καὶ ἐν τῇ λεγομένῃ ποσότητι κείσονται. καὶ γὰρ ἡ μονὰς αὐτῶν ὁρίζει ἕν, εἶτ̓ ἔπεισι καὶ ἐπ’ ἄλλο, καὶ ὁ ἀριθμὸς ὅσα μηνύει, καὶ μετρεῖ τὸ πλῆθος ἡ ψυχὴ προσχρωμένη. μετροῦσα οὖν οὐ τὸ τί ἐστι μετρεῖ: ἓν γὰρ λέγει καὶ δύο, κἂν ὁποιαοῦν καὶ ἐναντία ᾖ: ἀλλ’ οὐδὲ ἥντινα διάθεσιν ἔχει, οἷον θερμὸν ἢ καλόν, ἀλλ’ ὅσα. τοῦ ποσοῦ ἄρα, εἴτε καθ̓ αὑτό, εἴτ̓ ἐν τοῖς μετέχουσι θεωροῖτο, αὐτός, οὐ τὰ μετέχοντα. οὐ τὸ τρίπηχυ τοίνυν, ἀλλὰ τὰ τρία. διὰ τί ὁ??ʼν καὶ τὰ μεγέθη; ἆρα, ὅτι ἐγγὺς τοῦ ποσοῦ, καὶ οἷς ἂν ἐγγίνηται, ποσὰ αὐτὰ λέγομεν, οὐ τῷ κυρίως ποσῷ, ἀλλὰ μέγα λέγομεν, ὥσπερ πολλοῦ μετέχον ἀριθμοῦ, καὶ μικρόν, ὅτι ὀλίγου; ἀλλὰ τὸ μέγα αὐτὸ καὶ τὸ μικρὸν οὐκ ἀξιοῦται ποσὰ εἶναι, ἀλλὰ πρός τι: ἀλλ’ ὅμως πρός τι λέγουσι, καθ̓ ὅσον ποσὰ δοκεῖ εἶναι. σκεπτέον δὲ ἀκριβέστερον. ἔσται τοίνυν οὐχ ἕν τι γένος, ἀλλ’ ὁ ἀριθμὸς μόνος, τὰ δὲ δευτέρως. οὐ κυρίως τοίνυν ἓν γένος, ἀλλὰ κατηγορία μία συνάγουσα καὶ τὰ ἐγγὺς πρὸς τὰ πρώτως καὶ δευτέρως. ἡμῖν δὲ ζητητέον, πῶς οἱ καθ̓ αὑτοὺς ἀριθμοὶ οὐσίαι ἢ καὶ αὐτοὶ ποσόν τι: ὁποτέρως δ’ ἂν ἔχωσιν, οὐκ ἂν κοινόν τι ἔχοιεν πρὸς τούτους ἐκεῖνοι, ἀλλ’ ἢ ὄνομα μόνον.
6.1.5Söz, zaman ve hareket nasıl kemiyettir? Önce, istersen, söz hakkında. Söz ölçülür; ama ses olarak belli bir büyüklüktedir, söz olarak ise kemiyet değildir; çünkü ad ve fiil gibi anlam bildirir. Ad ve fiilde olduğu gibi maddesi havadır, çünkü söz onlardan oluşur. Söz daha çok darbedir; düpedüz darbe değil, meydana gelen iz, havayı adeta biçimlendiren iz. Demek ki daha çok bir yapmadır, anlam bildiren bir yapma. Bu hareketi ve darbeyi yapma, karşı yandakini de etkilenme saymak daha makul olur; ya da her birini birinin yapması, ötekinin etkilenmesi saymak; ya da dayanağa yönelen bir yapma, dayanakta bir etkilenme saymak. Ses darbeye göre değil de havaya göre alınırsa, kategori bir değil iki olur; çünkü anlam bildirme, o kategoriye ek olarak anlam bildiren bir şey hâline gelir.
Zaman ölçen olarak alınırsa, ölçenin ne olduğunu belirlemeliyiz: ya psykhē ya da şimdi. Ölçülen olarak alınırsa, belli bir büyüklükte olması bakımından, örneğin bir yıllık olması bakımından kemiyet olsun; ama zaman olması bakımından başka bir tabiattır; çünkü şu kadar olan, başka bir şey olarak şu kadardır. Zaman kemiyetlik değildir; başka hiçbir şeye bağlı olmayan kemiyetlik ise asıl anlamda kemiyetin kendisi olur. Kemiyetten pay alan her şey kemiyet sayılırsa, ousia da kemiyetle aynı şey olur. Eşit ve eşit olmayanın kemiyetin özelliği olduğu da pay alanlar için değil, kemiyetin kendisi için düşünülmelidir; pay alanlar için ancak araz olarak geçerlidir, kendileri oldukları için değil. Üç arşınlık şey de böyle kemiyettir; o da tek bir cinse değil, tek bir şeyin, tek bir kategorinin altına toplanmıştır.
ὁ δὲ λόγος καὶ ὁ χρόνος καὶ ἡ κίνησις πῶς; πρῶτον δὲ περὶ τοῦ λόγου, εἰ βούλει. μετρεῖται μὲν γάρ: ἀλλὰ λόγος [φωνὴ] ὢν τοσόσδε ἐστίν, ᾗ δὲ λόγος, οὐ ποσόν: σημαντικὸν γάρ, ὥσπερ τὸ ὄνομα καὶ τὸ ῥῆμα. ὕλη δ’ αὐτοῦ ὁ ἀήρ, ὥσπερ καὶ τούτων: καὶ γὰρ σύγκειται ἐξ αὐτῶν: ἡ δὲ πληγὴ μᾶλλον λόγος, καὶ οὐχ ἡ πληγὴ ἁπλῶς, ἀλλ’ ἡ τύπωσις ἡ γιγνομένη, ὥσπερ μορφοῦσα: μᾶλλον οὖν ποίησις καὶ ποίησις σημαντική. τὴν δὲ κίνησιν ταύτην καὶ τὴν πληγὴν ποίησιν μᾶλλον ἂν εὐλόγως τις θεῖτο, τὴν δὲ ἀντικειμένως πάθος, ἢ ἑκάστην ἄλλου μὲν ποίησιν, ἄλλου δὲ πάθος, ἢ ποίησιν εἰς τὸ ὑποκείμενον, πάθημα δ’ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ. εἰ δὲ μὴ κατὰ τὴν πληγὴν ἡ φωνή, ἀλλὰ κατὰ τὸν ἀέρα, δύο ἂν εἴη καὶ οὐ μία ἡ κατηγορία ἐκ τῆς σημαντικῆς εἰς συσσημαντικὸν ἐκείνης τῆς κατηγορίας. ὁ δὲ χρόνος εἰ μὲν κατὰ τὸ μετροῦν λαμβάνοιτο, τί ποτε τὸ μετροῦν ληπτέον: ἢ γὰρ ψυχὴ ἢ τὸ νῦν. εἰ δὲ κατὰ τὸ μετρούμενον, κατὰ μὲν τὸ τοσόσδε εἶναι, οἷον ἐνιαύσιος, ἔστω ποσόν, κατὰ μέντοι τὸ χρόνος εἶναι φύσις τις ἄλλη: τὸ γὰρ τοσόνδε ἄλλο ὂν τοσόνδε ἐστίν. οὐ γὰρ δὴ ποσότης ὁ χρόνος: ἡ δὲ ποσότης οὐκ ἐφαπτομένη ἄλλου αὐτὸ τοῦτο ἂν εἴη τὸ κυρίως ποσόν. εἰ δὲ τὰ μετέχοντα πάντα τοῦ ποσοῦ ποσὰ θεῖτο, καὶ ἡ οὐσία ἔσται τὸ αὐτὸ καὶ ποσόν. τὸ δὲ ἴσον καὶ ἄνισον ἴδιον εἶναι τοῦ ποσοῦ ἐπ’ αὐτοῦ ληπτέον, οὐ τῶν μετεχόντων, ἀλλ’ ἢ κατὰ συμβεβηκός, οὐχ ᾗ αὐτὰ ἐκεῖνα, ὥσπερ ὁ τρίπηχυς ποσός, συνῃρημένος καὶ οὗτος οὐκ εἰς γένος ἕν, ἀλλ’ ὑφ̓ ἓν καὶ μίαν κατηγορίαν.
6.1.6Göreli olanı şöyle incelemeliyiz: Onda cinse özgü bir ortaklık var mıdır, yoksa başka bir biçimde mi bire toplanır? Özellikle de şunu: Bu ilişkinin bir gerçekliği var mıdır —sağ ve sol, iki katı ve yarısı gibi—; yoksa bazılarında vardır, örneğin sonra sayılanlarda, önce sayılanlarda ise hiç yoktur; ya da hiçbir yerde yok mudur? İki katında, yarısında ve genel olarak aşanla aşılanda; meleke ve durumda; uzanmada, oturmada, ayakta durmada; baba ile oğulda, efendi ile kölede; benzerle benzemezde, eşitle eşit olmayanda; yapanla etkilenende; ölçüyle ölçülende durum nedir? Epistēmē ve his de göreli şeylerdir: biri bilinene, öteki duyulura göre.
Epistēmē bilinene göre, bilinenin eidos'una yönelik etkinliğe dayanan tek bir gerçekliğe sahip olabilir; his de duyulura göre aynı biçimde; yapan da etkilenene göre, tek bir eser ortaya çıkarsa bile; ölçü de ölçülene göre. Ama benzer, benzere göre hangi ürünü taşıyabilir? Bir ürün değil, var olan bir şeyi: keyfiyetteki aynılığı. Ama her ikisindeki keyfiyetin yanında başka hiçbir şey yoktur. Eşitlerde de öyle: Kemiyetteki aynılık ilişkiden önce vardır. İlişki ise, kendi başlarına ne iseler o olan şeyleri karşılaştırıp "şu ve şu aynı büyüklüğe ve aynı keyfiyete sahiptir", "şu bunu yaptı", "şu buna hâkimdir" diyen bizim yargımızdan başka nedir? Oturma ve ayakta durma, oturanın ve ayakta duranın yanında ne olabilir? Meleke sahip olana göre söylenirse daha çok "sahip olmak"ı anlatır; sahip olunana göre söylenirse keyfiyet olur; durum için de aynısı geçerlidir. Birbirine göre olan bu şeylerin yanında, bizim onları yan yana koyuşumuzdan başka ne olabilir? Aşan şeylerden biri şu büyüklükte, öteki bu büyüklüktedir; biri bir şeydir, öteki başka bir şey; karşılaştırma ise bizden gelir, onlarda değildir. Sağdaki soldakine göre, öndeki arkadakine göre belki daha çok bir konum meselesidir: Biri şurada, öteki şuradadır; sağı ve solu biz düşündük, onlarda böyle bir şey yoktur. Önce ve sonra iki zamandır; önceyi ve sonrayı da aynı biçimde biz koyarız.
τὸ δὲ πρός τι οὕτως ἐπισκεπτέον, εἴ τις κοινότης γενικὴ ἐν αὐτῷ ὑπάρχει ἢ ἄλλον τρόπον εἰς ἓν καὶ μάλιστα ἐπὶ τούτου, εἰ ὑπόστασίς τις ἡ σχέσις ἐστὶν αὕτη, ὥσπερ ὁ δεξιὸς καὶ ὁ ἀριστερὸς καὶ τὸ διπλάσιον καὶ τὸ ἥμισυ, ἢ ἐπὶ μὲν τῶν ἐστιν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ὕστερον λεχθέντος, ἐπὶ δὲ τοῦ πρότερον λεχθέντος οὐδεμία, ἢ οὐδαμοῦ τοῦτο. τί δὴ ἐπὶ διπλασίου καὶ ἡμίσεος καὶ ὅλως ὑπερέχοντος καὶ ὑπερεχομένου, καὶ αὖ ἕξεως καὶ διαθέσεως, ἀνακλίσεως, καθίσεως, στάσεως, καὶ αὖ πατρός, υἱέος, δεσπότου, δούλου, καὶ πάλιν ὁμοίου, ἀνομοίου, ἴσου, ἀνίσου, ποιητικοῦ τε αὖ καὶ παθητικοῦ, καὶ μέτρου καὶ μετρουμένου; καὶ ἐπιστήμη καὶ αἴσθησις, ἡ μὲν πρὸς ἐπιστητόν, ἡ δὲ πρὸς αἰσθητόν. ἡ μὲν γὰρ ἐπιστήμη ἔχοι ἂν πρὸς ἐπιστητὸν μίαν τινὰ κατ’ ἐνέργειαν ὑπόστασιν πρὸς τὸ τοῦ ἐπιστητοῦ εἶδος, καὶ ἡ αἴσθησις πρὸς αἰσθητὸν ὡσαύτως, τό τε ποιητικὸν πρὸς τὸ παθητικόν, κἂν ἔργον ἓν ἀπεργάσαιτο, καὶ τὸ μέτρον πρὸς τὸ μετρούμενον. ὅμοιον δὲ πρὸς ὅμοιον τί ἂν ἔχοι ἀπογεννώμενον; ἢ οὐκ ἀπογεννώμενον, ἀλλὰ ὑπάρχον, τὴν ταυτότητα τὴν ἐν τῷ ποιῷ. ἀλλὰ παρὰ τὸ ἐν ἑκατέρῳ ποιόν οὐδέν. οὐδὲ τὰ ἴσα: τὸ γὰρ ταὐτὸν ἐν τῷ ποσῷ προυπάρχει πρὸ τῆς σχέσεως: ἡ δὲ σχέσις τί ἄλλο ἢ ἡμετέρα κρίσις παραβαλλόντων τὰ ἐφ̓ ἑαυτῶν ὄντα ἃ ἔστι καὶ λεγόντων ʽτοῦτο καὶ τοῦτο τὸ αὐτὸ μέγεθος ἔχει καὶ τὴν αὐτὴν ποιότητἀ καὶ ʽοὗτος πεποίηκε τοῦτον καὶ οὗτος κρατεῖ τούτοὐ; κάθισίς τε καὶ στάσις παρὰ τὸ καθήμενον καὶ ἑστηκὸς τί ἂν εἴη; ἡ δὲ ἕξις, ἡ μὲν κατὰ τὸ ἔχον λεγομένη, ἔχειν ἂν μᾶλλον σημαίνοι, ἡ δὲ κατὰ τὸ ἐχόμενον, ποιὸν ἂν εἴη: καὶ ἐπὶ διαθέσεως ὡσαύτως. τί ἂν οὖν εἴη παρὰ ταῦτα τὰ πρὸς ἄλληλα ἢ ἡμῶν τὴν παράθεσιν νοούντων; τὸ δ’ ὑπερέχον τὸ μὲν τοσόνδε μέγεθος, τὸ δὲ τοσόνδε: ἄλλο δὲ τόδε, τὸ δὲ ἄλλο: ἡ δὲ παραβολὴ παῤ ἡμῶν, οὐκ ἐν αὐτοῖς. ὁ δὲ δεξιὸς πρὸς ἀριστερὸν καὶ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν μᾶλλον ἂν ἴσως ἐν τῷ κεῖσθαι: ὁ μὲν ὡδί, ὁ δὲ ὡδί: ἡμεῖς δὲ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερὸν ἐνοήσαμεν, ἐν δὲ αὐτοῖς οὐδέν. τό τε πρότερον καὶ ὕστερον χρόνοι δύο: τὸ δὲ πρότερον καὶ ὕστερον ἡμεῖς ὡσαύτως.
6.1.7Eğer söylediğimiz bir şeye karşılık gelmiyorsa ve söylerken yanılıyorsak, bunların hiçbiri yoktur, ilişki boştur. Ama iki zamanı karşılaştırıp "bu ondan öncedir", "sonradır" derken doğru söylüyorsak, önceyi dayanaklarından başka bir şey olarak söylüyoruz demektir; sağ ve sol için de aynısı geçerlidir; büyüklüklerde de, birinin aşan ötekinin aşılan olması bakımından, ilişkiyi kemiyetlerinden başka bir şey olarak söylüyoruz demektir. Peki biz söylemesek ve düşünmesek de durum böyleyse? Şu şey ondan iki kattır; biz dikkat etmeden önce bile biri sahiptir, öteki sahip olunandır; bizden önce de keyfiyet bakımından birbirine eşit olanlar birbirleriyle aynılık içindedir; göreli dediğimiz her şeyde dayanaklardan sonra birbirlerine göre bir ilişki vardır ve biz onu var olarak seyrederiz; bilgi de bilinene göredir ve burada ilişkiden doğan gerçeklik daha da açıktır. Öyleyse ilişkinin var olup olmadığını araştırmayı bırakmalıyız.
Ama şunu belirtmeliyiz: Bu tür şeylerden bazılarında, dayanaklar oldukları gibi kaldıkça, ayrı düşseler bile ilişki vardır; bazılarında bir araya geldiklerinde meydana gelir; bazılarında ise dayanaklar kalsa bile ilişki ya büsbütün sona erer ya da başka bir ilişkiye dönüşür; örneğin sağda olmada ve yakın olmada. Bu tür şeylerde hiçbir şey bulunmadığı kuşkusu en çok bunlardan doğar. Bunu belirttikten sonra hepsinde aynı olanın ne olduğunu, bunun araz olarak değil cins olarak mı bulunduğunu araştırmalıyız; sonra da bulunan bu aynı şeyin nasıl bir gerçekliği olduğunu.
Şunu söylemeliyiz: Göreli olan, düpedüz başka bir şeye ait olarak söylenen değildir; örneğin psykhē'nin ya da bedenin melekesi gibi; psykhē'nin şunun psykhē'si olması ya da başka bir şeyde bulunması da değildir. Göreli olanlar, gerçekliklerini ilişkiden başka hiçbir yerden almayan şeylerdir; bu gerçeklik de dayanakların gerçekliği değil, göreli denen şeyin gerçekliğidir. Örneğin iki katı ile yarısı, gerçekliği ne iki arşınlık olana ya da genel olarak ikiye, ne de bir arşınlık olana ya da genel olarak bire verir. Bunlar varken, birbirlerine göre ilişkilerinde biri iki, öteki bir olduğu için, biri iki katı denmeyi ve olmayı, bir olan da yarısı olmayı edindi. Böylece ikisi birlikte kendilerinden başka bir şey doğurdular: iki katını ve yarısını. Bunlar birbirlerine göre doğmuştur; varlıkları birbirleri için olmaktan başka bir şey değildir: İki katının varlığı yarısını aşmasından, yarısının varlığı aşılmasından gelir. Öyle ki biri önce öteki sonra değildir; birlikte var olurlar. Peki birlikte de mi kalırlar? Baba ile oğul ve benzerlerinde baba ölünce de oğul oğuldur, kardeş de kardeştir; nitekim "bu, ölmüş olana benziyor" da deriz.
εἰ μὲν οὖν οὐδὲν λέγομεν, ἀλλὰ λέγοντες ψευδόμεθα, οὐδὲν ἂν εἴη τούτων, ἀλλὰ κενὸν ἡ σχέσις: εἰ δ’ ἀληθεύομεν λέγοντες ʽπρότερος ὅδε τοῦδε καὶ ὕστεροσ̓ χρόνους δύο παραβάλλοντες, ἕτερον παρὰ τὰ ὑποκείμενα αὐτῶν λέγοντες τὸ πρότερον, καὶ ἐπὶ δεξιοῦ καὶ ἐπὶ ἀριστεροῦ ὡσαύτως καὶ ἐπὶ μεγεθῶν παρὰ τὸ ποσὸν αὐτῶν τὴν σχέσιν, καθὸ τὸ μὲν ὑπερβάλλει, τὸ δ’ ὑπερβάλλεται; εἰ δὲ καὶ μὴ λεγόντων ἡμῶν μηδὲ νοούντων ἔστιν οὕτως, ὥστε διπλάσιον εἶναι τόδε τοῦδε, καὶ ἔχει, τὸ δ’ ἔχεται, καὶ πρὶν ἡμᾶς ἐπιστῆσαι, καὶ ἴσα πρὸ ἡμῶν πρὸς ἄλληλα ἐπὶ τοῦ ποιὰ εἶναι ἔστιν ἐν ταυτότητι τῇ πρὸς ἄλληλα καὶ ἐπὶ πάντων ὧν λέγομεν πρός τι μετὰ τὰ ὑποκείμενα ἔστι πρὸς ἄλληλα ἡ σχέσις, ἡμεῖς δὲ οὖσαν θεωροῦμεν καὶ ἡ γνῶσις πρὸς τὸ γινωσκόμενον — οὗ δὴ καὶ φανερώτερον τὸ τῆς ὑποστάσεως τὸ ἐκ τῆς σχέσεως — παυστέον μὲν τὸ ζητεῖν, εἰ ἔστι σχέσις: ἐπισημηναμένους δέ, ὅτι τῶν τοιούτων ἐπὶ μὲν τῶν, ἕως μένει τὰ ὑποκείμενα ὅπως εἶχε, κἂν χωρὶς γένηται, ὑπάρχει ἡ σχέσις, ἐπὶ δὲ τῶν, ὅταν συνέλθῃ, γίγνεται, ἐπὶ δὲ τῶν καὶ μενόντων παύεται ἡ σχέσις ἢ ὅλως ἢ ἄλλη γίγνεται, οἷον ἐπὶ δεξιοῦ καὶ πλησίον, ἐξ ὧν καὶ μάλιστα ἡ ὑπόνοια τοῦ μηδὲν εἶναι ἐν τοῖς τοιούτοις: τοῦτ̓ οὖν ἐπισημηναμένους χρὴ ζητεῖν τί ταὐτὸν ἐν πᾶσι, καὶ εἰ ὡς γένος, ἀλλὰ μὴ συμβεβηκός: εἶτα εὑρεθὲν τὸ ταὐτὸν ποίαν ὑπόστασιν ἔχει. λεκτέον δὴ τὸ πρὸς τι οὐκ εἴ τι ἁπλῶς ἑτέρου λέγεται, οἷον ἕξις ψυχῆς ἢ σώματος, οὐδ’ ὅτι ψυχὴ τοῦδε ἐστὶν ἢ ἐν ἑτέρῳ, ἀλλ’ οἷς ἡ ὑπόστασις οὐδαμόθεν ἢ ἐκ τῆς σχέσεως παραγίνεται: ὑπόστασις δὲ οὐχ ἡ τῶν ὑποκειμένων, ἀλλ’ ἣ πρός τι λέγεται: οἷον τὸ διπλάσιον πρὸς ἥμισυ τὴν ὑπόστασιν δίδωσιν οὔτε τῷ διπήχει ἢ ὅλως δυσίν, οὔτε τῷ πηχυαίῳ ἢ ὅλως ἑνί, ἀλλὰ τούτων ὄντων κατὰ τὴν σχέσιν αὐτῶν πρὸς τῷ δύο, τὸ δὲ ἓν εἶναι, ἔσχε τὸ μὲν διπλάσιον λέγεσθαί τε καὶ εἶναι, τὸ δὲ ἓν ἥμισυ ἔσχεν αὐτό. συνεγέννησεν οὖν ἄμφω ἐξ αὑτῶν ἄλλο εἶναι διπλάσιον καὶ ἥμισυ, ἃ πρὸς ἄλληλα ἐγεννήθη καὶ τὸ εἶναι οὐκ ἄλλο τι ἢ τὸ ἀλλήλοις εἶναι, τῷ μὲν διπλασίῳ παρὰ τοῦ ὑπερέχειν τὸ ἥμισυ, τῷ δὲ ἡμίσει παρὰ τοῦ ὑπερέχεσθαι: ὥστε οὐκ ἔστι τὸ μὲν αὐτῶν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον, ἀλλ’ ἅμα ὑφίσταται. εἰ δὲ καὶ ἅμα μένει; ἢ ἐπὶ πατρὸς καὶ υἱοῦ καὶ τῶν παραπλησίων πατρὸς ἀπελθόντος υἱός ἐστι, καὶ ἀδελφοῦ ἀδελφός: ἐπεὶ καὶ τὸ ʽὅμοιος οὗτος τῷ τεθνηκότἰ λέγομεν.
6.1.8Ama bu konuda yoldan saptık. Oradan dönüp, bunlarda neden durumun aynı olmadığını araştırmalıyız. Ama önce bu birbirinden gelen varlığın ortak gerçekliğinin ne olduğunu söylesinler. Bu ortak şey bir beden olamaz. Geriye, eğer varsa, bedensiz olması kalır; ya onların içinde ya da dışarıda. İlişki aynıysa, aynı anlamda söylenir; değilse ve her birinde başka bir ilişki varsa, yalnızca adça ortaktır; çünkü ilişki denmesi aynı ousia'ya sahip olduğunu göstermez.
Peki ilişkileri şöyle mi ayırmalı: Bazı şeyler ilişkiyi atıl, adeta yatar hâlde, seyredilecek bir şey olarak taşır ve gerçeklikleri bütünüyle aynı anda vardır. Bazıları ise ilişkiyi kudret ve iş ile birlikte taşır: Ya her zaman bir biçimde ilişkiye sahiptirler ve önceden yalnızca hazırdırlar, bir araya gelince ve etkinlikte gerçekleşirler; ya da genel olarak biri yapmıştır, öteki gerçekleşmiştir; gerçekleşen ötekine yalnızca adını vermiş, öteki ise ona gerçekliğini. Baba ve oğul böyledir; yapan ve etkilenen de bir tür hayata ve etkinliğe sahiptir. Peki ilişkiyi böyle mi ayırmalı; farklar içinde aynı ve ortak bir şey olarak değil, her birinde bütünüyle başka bir tabiat olarak mı görmeli? Yapma ve etkilenmeyi, ikisini tek bir şey olarak meydana getiren ilişkiyi, kendisi meydana getirmeyip ikisinde de onu başka bir şeyin meydana getirdiği ilişkiyle yalnızca adça ortak mı saymalı? Örneğin eşitleri eşit kılan eşitlik: Eşitler eşitlikle eşittir, genel olarak aynılar bir aynılıkla aynıdır. Büyük ve küçük ise, biri büyüklüğün, öteki küçüklüğün bulunmasıyla öyledir. Biri daha büyük, öteki daha küçük olduğunda, pay alanlardan biri içindeki büyüklük etkinlikte göründüğü için büyük, öteki de küçüklük yüzünden küçüktür.
ἀλλὰ ταῦτα μὲν παρεξέβημεν: ἐκεῖθεν δὲ ζητητέον τὸ διὰ τί ἐπὶ τούτων οὐχ ὁμοίως; ἀλλὰ τὸ εἶναι τοῦτο τὸ παῤ ἀλλήλων τίνα ἔχει κοινὴν τὴν ὑπόστασιν εἰπάτωσαν. σῶμα μὲν οὖν τι τοῦτο τὸ κοινὸν οὐκ ἂν εἴη. λείπεται δή, εἴπερ ἔστιν, ἀσώματον καὶ ἢ ἐν αὐτοῖς ἢ ἔξωθεν. καὶ εἰ μὲν ἡ αὐτὴ σχέσις, συνώνυμος, εἰ δὲ μή, ἀλλ’ ἄλλη ἄλλων, ὁμώνυμος: οὐ γὰρ δή, ὅτι σχέσις λέγεται, καὶ τὴν οὐσίαν τὴν αὐτὴν ἂν ἔχοι. ἆῤ οὖν τὰς σχέσεις ταύτῃ διαιρετέον, ᾗ τὰ μὲν ἔχει ἀργὸν τὴν σχέσιν, οἷον κειμένην θεωρεῖν, καὶ ἅμα πάντη ἡ ὑπόστασις, τὰ δὲ μετὰ δυνάμεως καὶ ἔργου ἢ ἀεί πως τὴν σχέσιν καὶ εἶχε καὶ πρὸ τοῦ τὴν ἑτοιμότητα, ἐν δὲ τῇ συνόδῳ καὶ ἐνεργείᾳ ὑπέστη, ἢ καὶ ὅλως τὰ μὲν πεποίηκε, τὰ δ’ ὑπέστη, καὶ τὸ ὑποστὰν ὄνομα μόνον παρέσχε τῷ ἑτέρῳ, τὸ δὲ τὴν ὑπόστασιν; τοιοῦτον γὰρ καὶ ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱός: καὶ τὸ ποιητικὸν δὲ καὶ τὸ παθητικὸν ἔχει τινὰ οἷον ζωὴν καὶ ἐνέργειαν. ἆῤ οὖν ταύτῃ διαιρετέον τὴν σχέσιν, καὶ διαιρετέον οὐχ ὡς ταὐτόν τι καὶ κοινὸν ἐν διαφοραῖς, ἀλλ’ ὅλως ὡς ἑτέραν φύσιν τὴν σχέσιν ἐν ἑκατέρῳ, καὶ λεκτέον ὁμώνυμον τὴν μὲν ποιοῦσαν ποίησιν καὶ πάθησιν, ὡς μίαν ἄμφω, τὴν δὲ οὐ ποιοῦσαν, ἀλλ’ ἐπ’ ἀμφοῖν τὸ ποιοῦν ἄλλο; οἷον ἰσότητα τὴν τὰ ἴσα: ἰσότητι γὰρ ἴσα καὶ ὅλως ταυτότητί τινι ταὐτά: τὸ δὲ μέγα καὶ μικρόν, τὸ μὲν μεγέθους παρουσίᾳ, τὸ δὲ μικρότητος. ὅταν δὲ τὸ μὲν μεῖζον, τὸ δὲ μικρότερον, οἱ μὲν μεταλαβόντες ὁ μὲν μείζων ἐνεργείᾳ φανέντος τοῦ ἐν αὐτῷ μεγέθους, ὁ δὲ μικρὸς τῆς σμικρότητος.
6.1.9Demek ki daha önce söylenenlerde, örneğin yapanda ve epistēmē'de, ilişkiyi etkin bir ilişki olarak, etkinlik ve etkinliğe bağlı logos olarak koymalıyız; ötekilerde ise bir eidos'tan ve logos'tan pay alma söz konusudur. Çünkü var olanların beden olması gerekseydi, göreli denen bu ilişkilerin var olduğunu söylemeye hiç gerek kalmazdı. Ama asıl yeri bedensizlere ve logos'lara veriyorsak, ilişkileri logos'lar ve eidos'lardan pay almanın sebepleri sayarak onlara da bir yer vermeliyiz. Çünkü iki katı olmanın sebebi iki katının kendisidir, yarısı olanınki de yarısıdır; bazıları aynı eidos sayesinde, bazıları karşıt eidos'lar sayesinde ne deniyorlarsa odurlar. Böylece birine iki katı, ötekine yarısı birlikte geldi; birine büyüklük, ötekine küçüklük; ya da her birinde ikisi de bulunur: benzerlik ve benzemezlik, genel olarak aynı ve başka. Bu yüzden aynı şey hem benzer hem benzemez, hem aynı hem başkadır. Peki biri çirkin, öteki daha çirkinse, bu aynı eidos'tan pay almakla mı olur? Yoksa ikisi de büsbütün çirkinse, eidos'un yokluğu bakımından eşittirler; birinde daha çok, ötekinde daha az varsa, daha az çirkin olan hâkim olamayan bir eidos'tan pay aldığı için öyledir, daha çok çirkin olan da büsbütün hâkim olamayan bir eidos'tan pay aldığı için. Ya da karşılaştırmayı korumak istersen, bunu yoksunlukla açıklarsın, sanki yoksunluk onlar için bir eidos'muş gibi. His ikisinden oluşan bir eidos'tur, bilgi de aynı biçimde ikisinden oluşan bir eidos'tur. Meleke, sahip olunana göre, onu adeta bir arada tutan bir etkinliktir, bir tür yapma gibi. Ölçme de ölçenin ölçülene yönelik etkinliğidir, bir tür logos'tur.
Biri göreli ilişkiyi cins olarak tek bir eidos sayarsa, tek bir cins ve her yerde bir logos olarak tek bir gerçeklik olur. Ama logos'lar karşıtsa ve söylediğimiz farklara sahipse, belki tek bir cins olmaz; hepsi bir benzerliğe ve tek bir kategoriye geri götürülür. Söylenenler bire geri götürülebilse bile, onların aynı kategorinin altına koydukları şeylerin tek bir cinse götürülmesi imkânsızdır. Çünkü onların değillemelerini de, onlardan türetilen adları da bire götürürler: örneğin iki katını ve iki katlığı. Bir şey ve onun değillemesi, iki katı ve iki katı olmayan, göreli ve göreli olmayan tek bir cinsin altında nasıl bulunabilir? Bu, canlıyı cins olarak koyup canlı olmayanı da oraya koymak gibi olurdu. İki katı ile iki katlık da beyaz ile beyazlık gibidir; aynı şey değildir.
χρὴ οὖν ἐπὶ μὲν τῶν πρόσθεν εἰρημένων, οἷον ποιοῦντος, ἐπιστήμης, ἐνεργῆ τὴν σχέσιν καὶ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὸν ἐπὶ τῇ ἐνεργείᾳ λόγον τίθεσθαι, ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων εἴδους καὶ λόγου μετάληψιν εἶναι. καὶ γάρ, εἰ μὲν σώματα ἔδει τὰ ὄντα εἶναι, οὐδὲν ἔδει λέγειν εἶναι ταύτας τὰς τοῦ πρός τι λεγομένας σχέσεις: εἰ δὲ καὶ ἀσωμάτοις δίδομεν τὴν κυρίαν χώραν καὶ τοῖς λόγοις, λόγους λέγοντες τὰς σχέσεις καὶ εἰδῶν μεταλήψεις αἰτίας: τοῦ γὰρ διπλάσιον εἶναι τὸ διπλάσιον αὐτὸ αἴτιον, τῷ δὲ τὸ ἥμισυ: καὶ τὰ μὲν τῷ αὐτῷ εἴδει, τὰ δὲ τοῖς ἀντικειμένοις εἶναι ἃ λέγεται: ἅμα οὖν τῷδε μὲν προσῆλθε τὸ διπλάσιον, ἄλλῳ δὲ τὸ ἥμισυ, καὶ τῷδε μὲν τὸ μέγεθος, τῷδε δὲ ἡ σμικρότης, ἢ ἀμφότερά ἐστιν ἐν ἑκάστῳ, καὶ ὁμοιότης καὶ ἀνομοιότης καὶ ὅλως ταὐτὸν καὶ θάτερον: διὸ καὶ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον τὸ αὐτὸ καὶ ταὐτὸν καὶ θάτερον. τί οὖν, εἰ ὁ μὲν αἰσχρός, ὁ δὲ αἰσχίων εἴδους τοῦ αὐτοῦ μετουσίᾳ; ἤ, εἰ μὲν παντάπασιν αἰσχροί, ἴσοι εἴδους ἀπουσίᾳ: εἰ δ’ ἐν τῷ μὲν τὸ μᾶλλον, [ἐν] τῷ δὲ τὸ ἧττον, μεταλήψει εἴδους τοῦ οὐ κρατοῦντος ὁ ἧττον αἰσχρός, ὁ δὲ μᾶλλον ἔτι μᾶλλον οὐ κρατοῦντος: ἢ τῇ στερήσει, εἴ τις βούλοιτο τὴν παραβολὴν ἔχειν, οἷον εἴδους αὐτοῖς ὄντος. αἴσθησις δὲ εἶδός τι ἐξ ἀμφοῖν, καὶ γνῶσις ὡσαύτως ἐξ ἀμφοῖν τι εἶδος: ἡ δὲ ἕξις πρὸς τὸ ἐχόμενον ἐνέργειά τις οἷον συνέχουσα, ὥσπερ ποίησίς τις: ἡ δὲ μέτρησις τοῦ μετροῦντος ἐνέργεια πρὸς τὸ μετρούμενον λόγος τις. εἰ μὲν οὖν ὡς εἶδος γενικῶς τὴν τοῦ πρός τι σχέσιν ὡς ἕν τις θήσεται, γένος ἓν καὶ ὑπόστασις ὡς λόγος τις πανταχοῦ: εἰ δὲ οἱ λόγοι καὶ ἀντικείμενοι καὶ διαφορὰς ἔχοντες τὰς εἰρημένας, τάχα οὐκ ἂν ἓν γένος εἴη, ἀλλ’ εἰς ὁμοιότητά τινα πάντα ἀνάγεται καὶ κατηγορίαν μίαν. ἀλλ’ εἰ καὶ εἰς ἓν δύναιτο ἀνάγεσθαι τὰ εἰρημένα, ἀλλ’ εἰς γένος ἓν ἀδύνατον τὰ ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν αὐτοῖς τεθέντα. καὶ γὰρ τὰς ἀποφάσεις αὐτῶν εἰς ἓν ἀνάγουσι, καὶ τὰ παρονομαζόμενα ἀπ’ αὐτῶν, οἷον [διπλάσιον καὶ οὐ διπλάσιον] καὶ τὸ διπλάσιον καὶ ὁ διπλασμός. πῶς ἂν οὖν ὑφ̓ ἓν γένος αὐτό τι καὶ ἡ ἀπόφασις, διπλάσιον καὶ οὐ διπλάσιον, καὶ πρός τι καὶ οὐ πρός τι; ὥσπερ ἂν εἰ ζῷόν τις γένος θεὶς καὶ τὸ οὐ ζῷον ἐκεῖ τιθείη. καὶ τὸ διπλάσιον καὶ ὁ διπλασμὸς ὥσπερ ἡ λευκότης καὶ ὁ λευκός, οὐχ ὥσπερ ταὐτόν.
6.1.10Keyfiyete gelince, keyfiyet sahibi denen şey adını ondan alır. Önce onun ne olduğunu, keyfiyet sahibi denenleri nasıl meydana getirdiğini kavramalıyız; ayrıca bir ve aynı keyfiyetin, ortak yanıyla farklara eklenerek türleri meydana getirip getirmediğini. Keyfiyet çok anlamda söyleniyorsa tek bir cins olmaz. Meleke, durum, edilgin keyfiyet, şekil ve biçim arasında ortak olan nedir? İnce, kalın ve zayıf arasında? Ortak olana kuvve dersek, bu ad melekelere, durumlara ve tabii kuvvelere uyar; sahibi neye gücü yetiyorsa ona bu kuvve sayesinde gücü yeter. Ama bu sefer güçsüzlükler uymaz. Sonra, her şeyin şekli ve biçimi nasıl kuvve olsun? Üstelik var olan, var olan olarak hiçbir kuvveye sahip olmaz; ancak ona keyfiyet eklendiğinde sahip olur. Ousia'ların fiilleri ise, en asıl anlamda fiil olanları, keyfiyetten gelmez; kendi başlarına etkin olurlar ve kendi has kuvveleri ne ise odurlar.
Yoksa keyfiyetler, ousia'lardan sonra gelen kuvvelere göre mi belirlenir? Örneğin yumruk dövüşme kuvvesi insana insan olarak ait değildir; insana insan olarak ait olan akıl sahibi olmaktır. Bu anlamda akıl sahibi olmak bir keyfiyet değildir; keyfiyet olan, insanın aretē yoluyla edinebileceği akıllılıktır. Demek ki "akıllı" sözü eşadlı kullanılır. Böylece keyfiyet, ousia'lara kendilerinden sonra gelen ve onlara şöyle ya da böyle olmayı katan bir kuvve olur. Ousia'ları birbirinden ayıran farklar ise ancak eşadlı olarak keyfiyettir: Bunlar logos'ların parçalarından çok fiillerdir ve logos'lardır; keyfiyet sahibi bir ousia'dan söz ediyormuş gibi görünseler de şeyin ne olduğunu göstermekte geri kalmazlar. Asıl anlamdaki keyfiyetler, yani şeylerin keyfiyet sahibi olmasını sağlayan ve kuvve dediğimiz keyfiyetler ise, ortak yanları bakımından bir tür logos'lar, adeta biçimler olabilir: psykhē'deki güzellikler ve çirkinlikler, bedendekiler de aynı biçimde.
Ama bunların hepsi nasıl kuvve olur? Güzellik ve sağlık, ikisi de kuvve olsun diyelim; ama çirkinlik, hastalık, zayıflık ve genel olarak güçsüzlük nasıl kuvve olur? Bunlara göre de keyfiyet sahibi denildiği için mi? Peki keyfiyet sahibi denenlerin eşadlı olarak, tek bir logos'a göre olmaksızın söylenmesine ne engel olur; hem de yalnız dört anlamda değil, bu dördün her birinde en az iki anlamda? Yoksa önce şunu mu söylemeli: Keyfiyet, etki etmeye ya da etkilenmeye göre belirlenmez; etki edebilen bir türlü, etkilenen başka türlü keyfiyet sahibi değildir; sağlık, durum ve meleke bakımından keyfiyet sahibi olunur, hastalık, güç ve zayıflık bakımından da aynı biçimde. Öyleyse ortak olan artık kuvve değildir; ortak olanı başka bir yerde aramak gerekir. Hepsi logos da değildir: Meleke hâline gelmiş hastalık nasıl logos olsun?
Yoksa eidos'larda ve kuvvelerde bulunanlar keyfiyettir de ötekiler yoksunluk mudur? O zaman tek bir cins olmaz; yalnızca tek bir kategori olarak bire götürülürler. Örneğin epistēmē eidos'tur ve kuvvedir, bilgisizlik ise yoksunluk ve güçsüzlüktür. Yoksa güçsüzlük de hastalık da bir biçim midir? Hastalığın da kötülüğün de çok şeye gücü yeter, çok şey yaparlar; ama kötü yaparlar. Peki hedefi ıskalamak olan bir şey nasıl kuvve olur? Şöyle: Her biri kendi işini yapar, ama doğruya bakmadan; gücünün yetmediği bir şeyi zaten yapamazdı. Güzelliğin de bir şeye kuvvesi vardır. Peki üçgenin de mi?
Yoksa genel olarak kuvveye değil, şeyin nasıl bir durumda bulunduğuna mı bakmalı? O zaman keyfiyetler adeta biçimlere ve damgalara göre belirlenir; ortak olan da ousia'nın üzerinde, ousia'dan sonra gelen biçim ve eidos'tur. Ama bu durumda kuvveler nasıl keyfiyet olacak? Şöyle: Tabiatça yumruk dövüşmeye yatkın olan da buna belli bir durumda bulunmakla sahiptir; bir şeye gücü yetmeyen de öyle. Genel olarak keyfiyet, ousia'ya ait olmayan bir damgadır. Aynı şey hem ousia'ya hem ousia olmayana katkıda bulunuyormuş gibi görünürse, sıcaklık, beyazlık ve genel olarak renk gibi, ousia'ya ait olan başkadır, adeta onun fiilidir; öteki ise ikinci derecede ve ondan gelir, başka bir şeyde bulunan başka bir şeydir, onun bir sureti, ona benzeyen bir şeydir.
Ama keyfiyet biçimlendirmeye, damgaya ve logos'a göre belirleniyorsa, güçsüzlükten doğanlar ve çirkinlikler nasıl keyfiyet olur? Bunlara eksik logos'lar demeli, çirkinde olduğu gibi. Peki hastalıkta logos nasıl bulunur? Burada da sağlığın logos'unun sarsıldığını söylemeli. Yoksa her şey bir logos'a dayanmaz; belli bir durumda bulunmanın yanı sıra, ortak olanın ousia'nın dışında olması yeter: Ousia'dan sonra ona eklenen şey, dayanağın keyfiyetidir. Üçgen ise içinde bulunduğu şeyin keyfiyetidir; düpedüz üçgen değil, bu şeydeki üçgen, onu biçimlendirdiği ölçüde. Ama insanlık da biçimlendirmiştir; daha doğrusu ousia kılmıştır.
τὴν δὲ ποιότητα, ἀφ̓ ἧς ὁ λεγόμενος ποιός, δεῖ λαμβάνειν πρῶτον τίς οὖσα τοὺς λεγομένους ποιοὺς παρέχεται, καὶ εἰ μία καὶ ἡ αὐτὴ κατὰ τὸ κοινὸν ταῖς διαφοραῖς τὰ εἴδη παρέχεται: ἤ, εἰ πολλαχῶς αἱ ποιότητες, οὐχ ἓν ἂν εἴη γένος. τί οὖν τὸ κοινὸν ἐπί τε ἕξεως καὶ διαθέσεως καὶ παθητικῆς ποιότητος καὶ σχήματος καὶ μορφῆς; καὶ λεπτόν, παχύ, ἰσχνόν; εἰ μὲν γὰρ τὸ κοινὸν δύναμιν ἐροῦμεν, ἣ ἐφαρμόττει καὶ ταῖς ἕξεσι καὶ ταῖς διαθέσεσι καὶ ταῖς φυσικαῖς δυνάμεσιν, ἀφ̓ ἧς τὸ ἔχον δύναται ἃ δύναται, οὐκέτι αἱ ἀδυναμίαι ἁρμόσουσιν. ἔπειτα τὸ σχῆμα καὶ ἡ μορφὴ ἡ περὶ ἕκαστον πῶς δύναμις; εἶτα καὶ τὸ ὂν ᾗ ὂν δύναμιν οὐδεμίαν ἕξει, ἀλλ’ ὅταν αὐτῷ προσέλθῃ τὸ ποιόν, αἱ δὲ ἐνέργειαι τῶν οὐσιῶν, ὅσαι μάλιστά εἰσιν ἐνέργειαι, τοῦ ποιοῦ καθ̓ ἑαυτὰς ἐνεργοῦσαι καὶ τῶν οἰκείων δυνάμεων ὅ εἰσιν. ἀλλ’ ἆρα κατὰ τὰς μετ’ αὐτὰς οὐσίας δυνάμεις; οἷον ἡ πυκτικὴ δύναμις οὐ τοῦ ἀνθρώπου ᾗ ἄνθρωπος, ἀλλὰ τὸ λογικόν: ὥστε οὐ ποιότης τὸ οὕτω λογικόν, ἀλλὰ μᾶλλον ὃ ἐξ ἀρετῆς κτήσαιτο ἄν τις: ὥστε ὁμώνυμον τὸ λογικόν: ὥστε εἴη ἂν ἡ ποιότης δύναμις προστιθεῖσα ταῖς οὐσίαις μεθ̓ ἑαυτὰς τὸ ποιαῖς εἶναι. αἱ δὲ διαφοραὶ αἱ πρὸς ἀλλήλας τὰς οὐσίας διιστᾶσαι ὁμωνύμως ποιότητες, ἐνέργειαι οὖσαι μᾶλλον καὶ λόγοι ἢ μέρη λόγων, τὸ τὶ οὐδὲν ἧττον δηλοῦσαι, κἂν δοκῶσι τὴν ποιὰν οὐσίαν λέγειν. αἱ δὲ ποιότητες αἱ κυρίως, καθ̓ ἃς ποιοί, ἃς δὴ λέγομεν δυνάμεις εἶναι, [κατὰ] τὸ κοινὸν εἶεν ἂν λόγοι τινὲς καὶ οἷον μορφαί, περί τε ψυχὴν κάλλη καὶ αἴσχη καὶ περὶ σῶμα ὡσαύτως. ἀλλὰ πῶς δυνάμεις πᾶσαι; κάλλος μὲν γὰρ ἔστω καὶ ὑγίεια ἑκατέρα, αἶσχος δὲ καὶ νόσος καὶ ἀσθένεια καὶ ἀδυναμία ὅλως [πῶς]; ἢ ὅτι καὶ κατὰ ταύτας ποιοὶ λέγονται. ἀλλὰ τί κωλύει λεγομένους ποιοὺς ὁμωνύμως λέγεσθαι καὶ μὴ καθ̓ ἕνα λόγον, καὶ μὴ μόνον τετραχῶς, ἀλλὰ καὶ καθ̓ ἕκαστον τῶν τεττάρων τοὐλάχιστον διχῶς; ἢ πρῶτον μὲν οὐ κατὰ τὸ ποιῆσαι ἢ παθεῖν ἡ ποιότης, ὥστε ἄλλως μὲν τὸ δυνάμενον ποιεῖν, ἄλλως δὲ τὸ πάσχον, ἀλλὰ κατὰ τὴν ὑγίειαν καὶ τὴν διάθεσιν καὶ τὴν ἕξιν ποιὸν καὶ τὴν νόσον ὡσαύτως καὶ τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν ἀσθένειαν. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, οὐκέτι κοινὸν ἡ δύναμις, ἀλλὰ ἄλλο τι δεῖ τὸ κοινὸν ζητεῖν: οὐδ’ αὖ λόγους πάσας: πῶς γὰρ ἡ νόσος ἡ ἐν ἕξει λόγος; ἀλλ’ ἆρα τὰς μὲν ἐν εἴδεσι καὶ δυνάμεσι ποιότητας, ταύτας δὲ στερήσεις; ὥστε μὴ ἓν γένος, ἀλλὰ εἰς ἓν ὡς μίαν κατηγορίαν, οἷον ἐπιστήμην μὲν εἶδος καὶ δύναμιν, ἀνεπιστημοσύνην δὲ στέρησιν καὶ ἀδυναμίαν. ἢ μορφή τις καὶ ἡ ἀδυναμία καὶ ἡ νόσος, καὶ δύναται δὲ καὶ ποιεῖ πολλά, ἀλλὰ φαύλως, καὶ ἡ νόσος καὶ ἡ κακία. ἢ ἔκπτωσις τοῦ σκοποῦ οὖσα πῶς δύναμις; ἢ τὸ αὑτῆς ἑκάστη πράττει οὐ πρὸς τὸ ὀρθὸν βλέπουσα: οὐ γὰρ ἂν ἐποίησέ τι, ὃ μὴ δύναται. καὶ τὸ κάλλος δὲ δύναμιν ἔχει τινός. ἆῤ οὖν καὶ τὸ τρίγωνον; ἢ ὅλως οὐδὲ πρὸς δύναμιν δεῖ βλέπειν, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς ὃ διάκειται: ὥστε κατὰ τὰς οἷον μορφὰς καὶ χαρακτῆρας, καὶ κοινὸν ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος τὸ ἐπὶ τῇ οὐσίᾳ μετὰ τὴν οὐσίαν. ἀλλὰ πάλιν πῶς αἱ δυνάμεις; ἢ καὶ ὁ φύσει πυκτικὸς τῷ διακεῖσθαί πως ἔχει τοῦτο, καὶ ὁ ἀδύνατος πρός τι, καὶ ὅλως χαρακτήρ τις ἡ ποιότης οὐκ οὐσιώδης. ὃ δ’ ἂν τὸ αὐτὸ δοκῇ καὶ εἰς οὐσίαν συμβάλλεσθαι καὶ εἰς μὴ οὐσίαν, οἷον θερμότης καὶ λευκότης καὶ ὅλως χρόα, τὸ μὲν τῆς οὐσίας ἄλλο, οἷον ἐνέργεια αὐτῆς, τὸ δὲ δευτέρως καὶ ἀπ’ ἐκείνου καὶ ἄλλο ἐν ἄλλῳ, εἴδωλον αὐτοῦ καὶ ὅμοιον. ἀλλ’ εἰ κατὰ τὴν μόρφωσιν καὶ χαρακτῆρα καὶ λόγον, πῶς τὰ κατὰ ἀδυναμίαν καὶ αἴσχη; ἢ λόγους ἀτελεῖς λεκτέον, οἷον ἐν τῷ αἰσχρῷ. καὶ ἐν τῇ νόσῳ πῶς ὁ λόγος; ἢ καὶ ἐνταῦθα λόγον κινούμενον τὸν τῆς ὑγιείας. ἢ οὐκ ἐν λόγῳ πάντα, ἀλλὰ ἀρκεῖ τὸ κοινὸν παρὰ τό πως διακεῖσθαι εἶναι ἔξωθεν τῆς οὐσίας, καὶ τὸ ἐπιγιγνόμενον μετὰ τὴν οὐσίαν ποιότης τοῦ ὑποκειμένου. τὸ δὲ τρίγωνον ποιότης τοῦ ἐν ᾧ, οὐχ ἁπλῶς τρίγωνον, ἀλλὰ τὸ ἐν τούτῳ καὶ καθ̓ ὅσον ἐμόρφωσεν. ἀλλὰ καὶ ἡ ἀνθρωπότης ἐμόρφωσεν ἢ οὐσίωσεν.
6.1.11Bunlar böyleyse keyfiyetin neden birden çok türü vardır, melekeler ve durumlar neden ayrı ayrıdır? Kalıcı olmak ya da olmamak bir keyfiyet farkı değildir; keyfiyet sahibi kılmak için şu ya da bu şekilde bulunan bir durum yeter, kalıcılık dışarıdan eklenen bir şeydir. Meğer ki biri durumları yalnızca eksik biçimler gibi, melekeleri ise tamamlanmış biçimler olarak görsün. Ama eksiklerse henüz keyfiyet değildirler; zaten keyfiyetseler kalıcılık sonradan eklenmiş bir şeydir.
Tabii kuvveler nasıl ayrı bir tür olur? Keyfiyetler kuvvelere göre belirleniyorsa, daha önce söylendiği gibi, kuvve adı hepsine uymaz. Tabiatça yumruk dövüşmeye yatkın olana belli bir durumda bulunduğu için keyfiyet sahibi diyorsak, kuvvenin eklenmesi hiçbir şey katmaz; çünkü melekelerde de kuvve vardır. Sonra, kuvvesi sayesinde yumruk dövüşen, bilgisi sayesinde dövüşenden neden farklı olsun? İkisi de keyfiyet sahibiyse, birinin bu beceriye çalışarak, ötekinin tabiatça sahip olması keyfiyet farkı sayılmaz; fark dışarıdandır. Yumruk dövüşmenin kendi eidos'u bakımından ne fark vardır? Keyfiyetlerin bir kısmı bir hâlden doğuyor, bir kısmı doğmuyorsa da durum aynıdır: Keyfiyetin nereden geldiği bir fark yaratmaz; burada keyfiyetin değişik şekillerini ve farklarını kastediyorum. Ayrıca şu da sorulabilir: Bu keyfiyetler bir hâlden doğuyorsa, bazıları öyle, bazıları ise aynı hâlden değilse, aynı türde nasıl bulunurlar? Bazıları meydana gelmiş oldukları için, bazıları ise bir şey meydana getirdikleri için keyfiyet sayılıyorsa, bu ad onlara eşadlı olarak verilmiş olur.
Her şeyin biçimi ne olacak? Her şeyi eidos'u olarak kılan biçimse, bu bir keyfiyet değildir. Dayanağın eidos'undan sonra onu güzel ya da çirkin kılan biçimse, bunun keyfiyet olduğunu söylemek akla yatkındır. Pürüzlü ile düzü, seyrek ile sıkı keyfiyet saymamak da doğru olmaz. Çünkü seyreklik, sıklık ve pürüzlülük, parçaların birbirinden uzak ya da yakın durmasından ileri gelmez; her yerde konumun düzensizliğinden ya da düzgünlüğünden doğmaz. Bunlardan doğsalar bile keyfiyet sayılmalarına hiçbir engel yoktur. Hafif ve ağır ise iyice anlaşıldığında nereye konacakları kendiliğinden belli olacaktır. Hafif sözünde de bir eşadlılık bulunabilir, meğer ki çok ya da az ağırlıkla söylensin; bu durumda ince ve zayıf da o anlamdadır ve dört türün dışında başka bir türe girer.
ἀλλ’ εἰ ταῦτα οὕτως, διὰ τί πλείω εἴδη ποιότητος, καὶ ἕξεις καὶ διαθέσεις ἄλλο; οὐ γὰρ διαφορὰ ποιότητος τὸ μόνιμον καὶ τὸ μή, ἀλλ’ ἀρκεῖ ἡ διάθεσις ὁπωσοῦν ἔχουσα πρὸς τὸ παρασχέσθαι ποιόν: προσθήκη δ’ ἔξωθεν τὸ μένειν: εἰ μή τις λέγοι τὰς μὲν διαθέσεις μόνον ἀτελεῖς οἷον μορφάς, τὰς δὲ ἕξεις τελείας. ἀλλ’ εἰ ἀτελεῖς, οὔπω ποιότητες: εἰ δ’ ἤδη ποιότητες, προσθήκη τὸ μόνιμον. αἱ δὲ φυσικαὶ δυνάμεις πῶς ἕτερον εἶδος; εἰ μὲν γὰρ κατὰ τὰς δυνάμεις ποιότητες, οὐκ ἐφαρμόττει πάσαις τὸ τῆς δυνάμεως, ὡς εἴρηται: εἰ δὲ τῷ διακεῖσθαι τὸν φύσει πυκτικὸν ποιὸν λέγομεν, οὐδὲν ἡ δύναμις προστεθεῖσα ποιεῖ, ἐπεὶ καὶ ἐν ταῖς ἕξεσι δύναμις. ἔπειτα διὰ τί ὁ κατὰ δύναμιν τοῦ κατὰ ἐπιστήμην διοίσει; ἤ, εἰ ποιοί, οὐδὲ διαφοραὶ ποιότητος αὗται, εἰ ὁ μὲν μελετήσας ἔχοι, ὁ δὲ φύσει, ἀλλ’ ἔξωθεν ἡ διαφορά: κατ’ αὐτὸ δὲ τὸ εἶδος τῆς πυκτικῆς πῶς; καὶ εἰ αἱ μὲν ἐκ πάθους, αἱ δὲ οὔ: οὐ γὰρ διαφέρει τὸ πόθεν ἡ ποιότης: λέγω δὲ ποιότητος παραλλαγαῖς καὶ διαφοραῖς. ἔχοι δ’ ἂν ζήτησιν καί, εἰ ἐκ πάθους αἵδε, αἱ μὲν οὕτως, αἱ δὲ μὴ τῶν αὐτῶν, πῶς ἐν εἴδει τῷ αὐτῷ: καὶ εἰ αἱ μὲν τῷ γεγονέναι, αἱ δὲ τῷ ποιεῖν, ὁμωνύμως ἂν εἶεν. τί δὲ ἡ περὶ ἕκαστον μορφή; εἰ μὲν γὰρ καθ̓ ὃ εἶδός ἐστιν ἕκαστον, οὐ ποιόν: εἰ δὲ καθ̓ ὃ καλὸν μετὰ τὸ τοῦ ὑποκειμένου εἶδος ἢ αἰσχρόν, λόγον ἂν ἔχοι. τὸ δὲ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον καὶ τὸ ἀραιὸν καὶ τὸ πυκνὸν οὐκ ὀρθῶς ἂν λέγοιτο ποιά: οὐ γὰρ δὴ ταῖς διαστάσεσι ταῖς ἀπ’ ἀλλήλων καὶ ἐγγὺς τὸ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν καὶ τραχύτης, καὶ οὐ πανταχοῦ ἐξ ἀνωμαλίας θέσεως καὶ ὁμαλότητος: εἰ δὲ καὶ ἐκ τούτων, οὐδὲν κωλύει καὶ ὡς ποιὰ εἶναι. τὸ δὲ κοῦφον καὶ βαρὺ γνωσθὲν δηλώσει, ὅπου δεῖ αὐτὰ θεῖναι. εἴη δ’ ἂν καὶ ὁμωνυμία περὶ τὸ κοῦφον, εἰ μὴ τῷ σταθμῷ λέγοιτο τοῦ πλείονος καὶ ἐλάττονος, ἐν ᾧ καὶ τὸ ἰσχνὸν καὶ τὸ λεπτόν, ὃ ἐν ἄλλῳ εἴδει παρὰ τὰ τέτταρα.
6.1.12Keyfiyeti böyle ayırmayı uygun bulmayan, onu neye göre ayırır? Şunu incelemeli: Keyfiyetlerin bir kısmını bedenin, bir kısmını psykhē'nin keyfiyetleri sayıp bedeninkileri hislere göre mi bölmeli? Bir kısmını görmeye, bir kısmını işitmeye ya da tatmaya, başkalarını koklamaya ya da dokunmaya mı bağlamalı? Psykhē'ninkileri nasıl bölmeli? Arzu eden, öfkelenen ve akıl yürüten kısma göre mi? Yoksa bu keyfiyetlere göre ortaya çıkan fiillerin farklarına göre mi, çünkü o fiilleri doğuran bu keyfiyetlerdir? Yoksa faydalı ve zararlı oluşlarına göre mi? O zaman faydaları ve zararları da ayrıca bölmek gerekir. Bedene ait keyfiyetlerde de durum aynıdır: Yaptıkları şeyde faydalı ya da zararlı oluşlarıyla birbirlerinden ayrılırlar; çünkü bunlar keyfiyetin kendine has farklarıdır. Ya fayda ve zarar keyfiyetten ve keyfiyet sahibinden geliyor görünür ya da başka bir yol aramak gerekir.
Şunu da incelemeli: Keyfiyete göre keyfiyet sahibi olan da aynı kategoride nasıl bulunacak? Çünkü ikisinin cinsi elbette bir değildir. Yumruk dövüşmeye yatkın olan keyfiyet kategorisindeyse, etki edici olan neden orada olmasın? Öyleyse etki edicilik de oradadır; o zaman etki ediciyi göreli kategorisine koymaya hiç gerek kalmaz, edilgin olan keyfiyet sahibiyse edilgini de. Etki edici, kuvveye göre söyleniyorsa, belki buraya daha iyi yerleşir; çünkü kuvve keyfiyettir. Ama kuvve ousia'ya göreyse, kuvve olarak, o zaman da ne göreli olur ne de artık keyfiyet. Etki edici, daha büyük gibi de değildir: Daha büyük, daha büyük olduğu ölçüde gerçekliğini daha küçüğe göre bulur; etki edici ise zaten böyle bir şey olmakla etki edicidir. Ama belki böyle bir şey olması bakımından keyfiyet sahibidir, başka bir şeye etki edebilmesi bakımından ise etki edici diye anılır ve göreli sayılır. Öyleyse yumruk dövüşmeye yatkın olan da, yumruk dövüşme sanatının kendisi de neden göreli olmasın? Bu sanat bütünüyle başka bir şeye yöneliktir; onun başka bir şeye yönelmeyen tek bir kuralı bile yoktur. Öteki tekhnē'ler için de, en azından çoğu için, bunu incelemek ve belki şöyle söylemek gerekir: Psykhē'yi belli bir duruma soktukları ölçüde keyfiyettirler; bir şey yaptıkları ölçüde etki edicidirler ve bu bakımdan başka bir şeye yöneliktirler, yani görelidirler. Zaten melekeler diye anıldıkları bakımdan başka bir anlamda da görelidirler.
Peki etki edici, keyfiyet sahibi olmaktan başka bir şey değilken, etki edici olmasına karşılık gelen ayrı bir gerçeklik var mıdır? Canlılarda, hele prohairesis sahibi olanlarda, etki etmeye yönelmiş olmaları sayesinde, etki edici olmalarına karşılık gelen bir gerçeklik bulunduğu belki söylenebilir. Ama keyfiyet dediğimiz cansız kuvvelerde etki edicilik nedir? Şudur: Başka bir şey onunla karşılaştığında ondan yararlanır ve onda olandan pay alır. Aynı şey hem başkasına etki ediyor hem de etkileniyorsa, etki edicilik nasıl ayrı bir şey olur? Nitekim daha büyük de kendi başına üç arşın olduğu hâlde başka bir şeyle karşılaşınca hem daha büyük hem daha küçük olur. Biri, daha büyük ve daha küçük olmanın büyüklükten ve küçüklükten pay almakla olduğunu söyleyecektir; öyleyse etki edici ve edilgin olmak da etki edicilikten ve edilginlikten pay almakla olur.
Burada şunu da araştırmalı: Bu dünyadaki keyfiyetlerle oradakiler tek bir şeyin altında mıdır? Bu soru, orada da keyfiyet bulunduğunu kabul edenlere yöneliktir. Biri eidos'ları kabul etmese bile, nous'tan söz ederken meleke diyorsa, o melekeyle bu meleke arasında ortak bir şey var mıdır, diye de sorulabilir. Bilgeliğin orada bulunduğu da kabul edilir. Oradaki bilgelik buradakiyle eşadlıysa, besbelli bu dünyadakilerle birlikte sayılmamıştır; eşanlamlıysa keyfiyet burada da orada da ortak olur, meğer ki biri oradaki her şeyin ousia olduğunu söylesin. O zaman düşünmek de ousia olur. Ama bu güçlük öteki kategoriler için de ortaktır: Burada ve orada ikişer ayrı şey mi vardır, yoksa ikisi tek bir şeyin altında mıdır?
ἀλλ’ εἰ μὴ οὕτω τις ἀξιώσειε τὸ ποιὸν διαιρεῖν, τίνι ἂν διέλοι; ἐπισκεπτέον οὖν, εἰ δεῖ τὰς μὲν σώματος λέγοντα, τὰς δὲ ψυχῆς, τοῦ δὲ σώματος μερίζειν κατὰ τὰς αἰσθήσεις, τὰς μὲν ὄψει λέγοντα, τὰς δ’ ἀκοῇ ἢ γεύσει, ἄλλας ὀσφρήσει ἢ ἁφῇ. τὰς δὲ τῆς ψυχῆς πῶς; ἐπιθυμητικοῦ, θυμοειδοῦς, λογιστικοῦ. ἢ ταῖς διαφοραῖς τῶν ἐνεργειῶν, αἳ γίνονται κατ’ αὐτάς, ὅτι γεννητικαὶ αὗται τούτων. ἢ τῷ ὠφελίμῳ καὶ βλαβερῷ: καὶ πάλιν διαιρετέον τὰς ὠφελείας καὶ τὰς βλάβας. τὰ αὐτὰ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν σωματικῶν τῷ ποιεῖν διάφορα τῷ ὠφελίμῳ καὶ βλαβερῷ: οἰκεῖαι γὰρ διαφοραὶ ποιότητος. ἢ γὰρ δοκεῖ ἡ ὠφέλεια καὶ τὸ βλάβος ἀπὸ τῆς ποιότητος καὶ ποιοῦ ἢ ζητητέον τρόπον ἄλλον. ἐπισκεπτέον δέ, πῶς καὶ ὁ ποιὸς ὁ κατὰ τὴν ποιότητα ἐν τῇ αὐτῇ ἔσται: οὐ γὰρ δὴ ἓν γένος ἀμφοῖν: καὶ εἰ ὁ πυκτικὸς ἐν ποιότητι, πῶς οὐ καὶ ὁ ποιητικός; καὶ εἰ τοῦτο, καὶ τὸ ποιητικόν: ὥστε οὐδὲν δεῖ εἰς τὸ πρός τι τὸ ποιητικὸν οὐδ’ αὖ τὸ παθητικόν, εἰ ὁ παθητικὸς ποιός. καὶ ἴσως βέλτιον ἐνταῦθα ὁ ποιητικός, εἰ κατὰ δύναμιν λέγεται: ἡ δὲ δύναμις ποιότης: εἰ δὲ κατ’ οὐσίαν ἡ δύναμις, ᾗ δύναμις, οὐδ’ οὕτω πρός τι οὐδὲ ποιὸν ἔτι. οὐδὲ γὰρ ὡς τὸ μεῖζον τὸ ποιητικόν: τὸ γὰρ μεῖζον τὴν ὑπόστασιν, καθ̓ ὃ μεῖζον, πρὸς τὸ ἔλαττον, τὸ δὲ ποιητικὸν τῷ τοιόνδε εἶναι ἤδη. ἀλλ’ ἴσως κατὰ μὲν τὸ τοιόνδε ποιόν, ᾗ δὲ δύναται εἰς ἄλλο ποιητικὸν λεγόμενον πρός τι. διὰ τί οὖν οὐ καὶ ὁ πυκτικὸς πρός τι, καὶ ἡ πυκτικὴ αὐτή; πρὸς ἄλλο γὰρ ὅλως ἡ πυκτική: καὶ γὰρ οὐδὲν αὐτῆς θεώρημα, ὃ μὴ πρὸς ἄλλο. καὶ περὶ τῶν ἄλλων δὲ τεχνῶν ἢ τῶν πλείστων ἐπισκεπτέον καὶ λεκτέον ἴσως: ᾗ μὲν διατιθεῖσι τὴν ψυχήν, ποιότητες, ᾗ δὲ ποιοῦσι, ποιητικαὶ καὶ κατὰ τοῦτο πρὸς ἄλλο καὶ πρός τι: ἐπεὶ καὶ ἄλλον τρόπον πρός τι, καθ̓ ὃ ἕξεις λέγονται. ἆῤ οὖν ἄλλη τις ὑπόστασις κατὰ τὸ ποιητικὸν τοῦ ποιητικοῦ οὐκ ἄλλου τινὸς ὄντος ἢ καθ̓ ὅσον ποιόν; τάχα μὲν γὰρ ἄν τις ἐπὶ τῶν ἐμψύχων καὶ ἔτι μᾶλλον ἐπὶ τῶν προαίρεσιν ἐχόντων τῷ νενευκέναι πρὸς τὸ ποιεῖν ὑπόστασιν εἶναι καὶ κατὰ τὸ ποιητικόν: ἐπὶ δὲ τῶν ἀψύχων δυνάμεων, ἃς ποιότητας εἴπομεν, τί τὸ ποιητικόν; ἢ ὅταν συντύχῃ αὐτῷ ἄλλο, ἀπέλαυσε καὶ μετέλαβε παῤ ἐκείνου οὗ ἔχει. εἰ δὲ τὸ αὐτὸ καὶ ποιεῖ εἰς ἄλλο καὶ πάσχει, πῶς ἔτι τὸ ποιητικόν; ἐπεὶ καὶ τὸ μεῖζον τρίπηχυ ὂν καθ̓ αὑτὸ καὶ μεῖζον καὶ ἔλαττον ἐν τῇ συντυχίᾳ τῇ πρὸς ἄλλο. ἀλλ’ ἐρεῖ τις τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον μεταλήψει μεγέθους καὶ σμικρότητος: ἢ καὶ τοῦτο μεταλήψει ποιητικοῦ καὶ παθητικοῦ. ζητητέον δὲ καὶ ἐνταῦθα καὶ εἰ αἱ τῇδε ποιότητες καὶ αἱ ἐκεῖ ὑφ̓ ἕν: τοῦτο δὲ πρὸς τοὺς τιθεμένους κἀκεῖ. ἢ κἂν μὴ εἴδη τις διδῷ, ἀλλὰ νοῦν λέγων εἰ ἕξιν λέγοι, εἰ κοινόν τι ἐπ’ ἐκείνης καὶ ταύτης τῆς ἕξεως. καὶ σοφία δὲ συγχωρεῖται. ἢ εἰ ὁμώνυμος πρὸς τὴν ἐνταῦθα, οὐκ ἠρίθμηται δηλονότι ἐν τούτοις: εἰ δὲ συνωνύμως, ἔσται τὸ ποιὸν κοινὸν ἐνταῦθα κἀκεῖ, εἰ μή τις τὰ ἐκεῖ λέγοι πάντα οὐσίας: καὶ τὸ νοεῖν τοίνυν. ἀλλὰ τοῦτο κοινὸν καὶ πρὸς τὰς ἄλλας κατηγορίας, εἰ τὸ διττὸν ὧδε κἀκεῖ, ἢ ὑφ̓ ἓν ἄμφω.
6.1.13"Ne zaman" hakkında da şöyle incelemeli: Dün, yarın, geçen yıl ve benzerleri zamanın parçalarıysa, bunlar neden zamanın bulunduğu kategoride bulunmasın? "Vardı", "var" ve "olacak" da zamanın türleri olduklarına göre, zamanın yerleştirildiği yere yerleştirilmeleri elbette yerinde olur. Zaman ise kemiyete ait sayılır; öyleyse başka bir kategoriye ne gerek var?
Şöyle diyebilirler: Yalnız "vardı" ve "olacak" zaman değildir; "vardı"nın altına giren dün ve geçen yıl da zamandır (bunların "vardı"nın altına konması gerekir); yalnız şimdi zaman değildir, bir zaman da zamandır. Buna önce şunu söyleriz: "Ne zaman" zamansa, o da zamandır. Sonra, dün geçmiş zamansa ve geçmiş olmak bir şey, zaman başka bir şeyse, dün bileşik bir şey olur; demek ki iki kategori vardır, basit bir şey yoktur. "Ne zaman"ın zaman değil de zamanda bulunan şey olduğunu söylerlerse ve zamanda bulunan derken olayı kastediyorlarsa, örneğin Sokrates'in geçen yıl var olması gibi, Sokrates dışarıda kalır ve tek bir şey söylemiş olmazlar. Ama Sokrates ya da onun eylemi bu zamanda, yani zamanın bir parçasında bulunmaktan başka ne olabilir? Zamanın bir parçası olduğu için böyle diyorlarsa ve parça olduğu için düpedüz zaman değil de zamanın geçmiş bir parçası demeyi uygun buluyorlarsa, birden çok şey söylemiş olurlar: Parçayı parça olarak, yani göreli bir şey olarak işin içine katarlar; "geçmiş" de ya içeriye katılmış fazladan bir şey olur ya da zamanın bir türü olduğunu söylediğimiz "vardı" ile aynı şey olur.
"Vardı" belirsiz, dün ve geçen yıl ise belirli olduğu için böyle diyorlarsa, önce "vardı"yı nereye koyacağız? Sonra dün, belirlenmiş bir "vardı" olur; öyleyse dün belirli bir zamandır. Bu ise belli bir kemiyette zamandır; zaman kemiyet olduğuna göre bunların her biri belirli bir kemiyet olur. "Dün" dediklerinde şunun belirli bir geçmiş zamanda olduğunu kastediyorlarsa, daha da çok şey söylemiş olurlar. Ayrıca bir şeyi başka bir şeyin içine koymak yüzünden yeni kategoriler eklemek gerekiyorsa, burada zamanda bulunmak yüzünden olduğu gibi, bir şeyi başka bir şeyin içine koymaktan yola çıkarak daha birçok kategori buluruz. Bu, "nerede" üzerine söyleneceklerde daha açık ortaya konacaktır.
περὶ δὲ τοῦ ποτὲ ὧδε ἐπισκεπτέον: εἰ τὸ χθὲς καὶ αὔριον καὶ πέρυσι καὶ τὰ τοιαῦτα μέρη χρόνου, διὰ τί οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ ἔσται καὶ ταῦτα, ἐν ᾧπερ καὶ ὁ χρόνος; ἐπεὶ καὶ τὸ ἦν καὶ τὸ ἔστι καὶ τὸ ἔσται, εἴδη ὄντα χρόνου, δίκαιον δήπου ἐν ᾧ ὁ χρόνος τετάχθαι. λέγεται δὲ τοῦ ποσοῦ ὁ χρόνος: ὥστε τί δεῖ κατηγορίας ἄλλης; εἰ δὲ λέγοιεν, ὡς οὐ μόνον χρόνος τὸ ἦν καὶ ἔσται, καὶ τὸ χθὲς καὶ τὸ πέρυσι, τὰ ὑπὸ τὸ ἦν — ὑποβεβλῆσθαι γὰρ δεῖ ταῦτα τῷ ἦν — ἀλλ’ οὐ νῦν μόνον χρόνος, ἀλλὰ ποτὲ χρόνος, πρῶτον μὲν ἔσται, εἰ τὸ ποτὲ χρόνος, χρόνος: ἔπειτα, εἰ χρόνος παρεληλυθὼς τὸ χθές, σύνθετόν τι ἔσται, εἰ ἕτερον τὸ παρεληλυθὸς καὶ ἕτερον ὁ χρόνος: δύο οὖν κατηγορίαι καὶ οὐχ ἁπλοῦν. εἰ δὲ τὸ ἐν χρόνῳ φήσουσι τὸ ποτὲ εἶναι, ἀλλ’ οὐ χρόνον, τοῦτο τὸ ἐν χρόνῳ εἰ μὲν τὸ πρᾶγμα λέγουσιν, οἷον Σωκράτης ὅτι πέρυσιν ἦν, ὁ μὲν Σωκράτης ἔξωθεν ἂν εἴη, καὶ οὐχ ἕν τι λέγουσιν. ἀλλὰ Σωκράτης ἢ ἡ πρᾶξις ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ τί ἂν εἴη ἢ ἐν μέρει τοῦ χρόνου; εἰ δ’ ὅτι μέρος χρόνου λέγουσι, καὶ καθ̓ ὅ τι μέρος ἀξιοῦσι μὴ χρόνον ἁπλῶς τι λέγειν, ἀλλὰ μέρος χρόνου παρεληλυθός, πλείω ποιοῦσι, καὶ τὸ μέρος ᾗ μέρος πρός τι ὂν προσλαμβάνουσι καὶ τὸ παρεληλυθὸς ἐγκείμενόν τι αὐτοῖς ἔσται ἢ τὸ αὐτὸ τῷ ἦν, ὃ ἦν εἶδος χρόνου. ἀλλ’ εἰ τῷ ἀόριστον μὲν εἶναι τὸ ἦν, τὸ δὲ χθὲς καὶ τὸ πέρυσιν ὡρίσθαι, πρῶτον μὲν τὸ ἦν που τάξομεν: ἔπειτα τὸ χθὲς ἔσται ἦν ὡρισμένον: ὥστε ἔσται ὡρισμένος χρόνος τὸ χθές. τοῦτο δὲ ποσός τις χρόνος: ὥστε, εἰ χρόνος ποσόν, ποσὸν ὡρισμένον ἕκαστον τούτων ἔσται. εἰ δέ, ὅταν λέγωσι χθές, τοῦτο λέγουσιν, ὡς ἐν χρόνῳ παρεληλυθότι ὡρισμένῳ γέγονε τόδε, ἔτι πλείω καὶ μᾶλλον λέγουσιν: ἔπειτα, εἰ δεῖ ἐπεισάγειν ἄλλας κατηγορίας τῷ ἕτερον ἐν ἑτέρῳ ποιεῖν, ὡς ἐνταῦθα τὸ ἐν χρόνῳ, ἄλλας πολλὰς ἀνευρήσομεν ἀπὸ τοῦ ποιεῖν ἄλλο ἐν ἄλλῳ. λεχθήσεται δὲ σαφέστερον ἐν τοῖς ἑξῆς τοῖς περὶ τοῦ ποῦ.
6.1.14"Nerede" ise, örneğin "Lykeion'da", "Akademia'da". Akademia ile Lykeion her hâlükârda yerdir, yerin parçalarıdır; tıpkı yukarı, aşağı ve burası gibi, bunlar da yerin türleri ya da parçalarıdır. Fark yalnızca Akademia ile Lykeion'un daha belirli olmasıdır. Yukarı, aşağı ve orta yerse, örneğin Delphoi ortaysa, ortanın yanındakiler de, örneğin Atina, Lykeion ve ötekiler yerse, bunları söylerken her birinde bir yer belirttiğimize göre yerin dışında başka ne arayalım? Bir şeyin başka bir şeyde olduğunu söylüyorsak, tek bir şey de basit bir şey de söylemiş olmayız.
Sonra, şunun burada olduğunu söylediğimizde, şunun şunda olmasından, alanın aldığına göre bir ilişkisini doğurmuş oluruz. Her birinin ötekine göre ilişkisinden bir şey doğduğuna göre, bu neden göreli olmasın? Sonra "burada" ile "Atina'da" arasında ne fark var? "Burada" gösterme sözünün bir yer belirttiğini söyleyecekler; öyleyse "Atina'da" da yer belirtir, demek ki "Atina'da" yere aittir. Sonra "Atina'da", "Atina'dadır" demekse, yere ek olarak "-dır" da yüklenmiş olur; oysa yüklenmemesi gerekir: Nasıl ki "keyfiyet vardır" değil, yalnızca "keyfiyet" diyoruz. Bunların yanı sıra, zamanda bulunmak zamandan, yerde bulunmak yerden başka bir şeyse, kapta bulunmak neden ayrı bir kategori oluşturmasın? Maddede bulunmak da başka bir şey olur, dayanakta bulunmak da; bütündeki parça ve parçalardaki bütün, türlerdeki cins ve cinsteki tür de. Böylece kategorilerimiz daha da çoğalır.
ʽτ̔ὸ δὲ ποῦ [οἷον] ἐν Λυκείῳ καὶ ἐν Ἀκαδημίᾳ.ʼ ἡ μὲν οὖν Ἀκαδημία καὶ τὸ Λύκειον πάντως τόποι καὶ μέρη τόπου, ὥσπερ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω καὶ τὸ ὡδὶ εἴδη ἢ μέρη: διαφέρει δέ, ὅτι ἀφωρισμένως μᾶλλον. εἰ οὖν τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω καὶ τὸ μέσον τόποι, οἷον Δελφοὶ τὸ μέσον, καὶ τὸ παρὰ τὸ μέσον, οἷον Ἀθῆναι καὶ Λύκειον δὴ καὶ τὰ ἄλλα, τί δεῖ ἔτι παρὰ τὸν τόπον ζητεῖν ἡμᾶς καὶ ταῦτα λέγοντας τόπον ἐφ̓ ἑκάστου τούτων σημαίνειν; εἰ δὲ ἄλλο ἐν ἄλλῳ λέγομεν, οὐχ ἓν λέγομεν οὐδὲ ἁπλοῦν λέγομεν. ἔπειτα, εἰ τοῦτον ἐνταῦθα λέγομεν, σχέσιν τινὰ γεννῶμεν τοῦδε ἐν τῷδε καὶ τοῦ δεξαμένου πρὸς ὃ ἐδέξατο: διὰ τί οὖν οὐ πρός τι, εἰ ἐκ τῆς ἑκατέρου πρὸς ἑκάτερον σχέσεως ἀπεγεννήθη τι; εἶτα [τί] διαφέρει τὸ ὧδε τοῦ Ἀθήνησιν; ἀλλὰ τὸ ὧδε τὸ δεικτικὸν τόπον φήσουσι σημαίνειν: ὥστε καὶ τὸ Ἀθήνησιν: ὥστε τοῦ τόπου τὸ Ἀθήνησιν. εἶτα, εἰ τὸ Ἀθήνησι τοῦτ̓ ἔστι τὸ ἐν Ἀθήναις ἐστί, πρὸς τῷ τόπῳ καὶ τὸ ἔστι προσκατηγορεῖται: δεῖ δὲ οὔ: ὥσπερ οὐδὲ τὸ ποιότης ἐστίν, ἀλλὰ τὸ ποιότης μόνον. πρὸς δὲ τούτοις, εἰ δεῖ τὸ ἐν χρόνῳ ἄλλο καὶ τὸ ἐν τόπῳ ἄλλο παρὰ χρόνον καὶ τόπον, διὰ τί οὐ καὶ τὸ ἐν ἀγγείῳ ἄλλην κατηγορίαν ποιήσει; καὶ τὸ ἐν ὕλῃ ἄλλο, καὶ τὸ ἐν ὑποκειμένῳ ἄλλο, καὶ τὸ ἐν ὅλῳ μέρος καὶ τὸ ὅλον ἐν μέρεσι, καὶ γένος ἐν εἴδεσι καὶ εἶδος ἐν γένει; καὶ οὕτως ἡμῖν πλείους αἱ κατηγορίαι ἔσονται.
6.1.15Yapma denen kategoride de şunlar incelenebilir. Şöyle denir: Ousia'dan sonra ousia'nın çevresinde kemiyet ve sayı bulunduğu için kemiyet ayrı bir cins olmuştur; ousia'nın çevresinde keyfiyet bulunduğu için keyfiyet başka bir cins olmuştur; aynı biçimde yapım da bulunduğu için yapma başka bir cinstir. Peki cins yapma mıdır, yoksa yapmanın kendisinden geldiği yapım mı, tıpkı keyfiyet sahibinin kendisinden geldiği keyfiyet gibi? Yoksa burada yapım, yapma ve yapan bir arada, tek bir şey olarak mı alınmalı? Yapma, yapanı da daha çok akla getirir; yapım ise getirmez. Yapmak bir yapım içinde olmak demektir, bu da fiil içinde olmaktır. Öyleyse kategori daha çok fiildir. Fiilin, keyfiyet gibi, ousia'nın çevresinde görüldüğü söylenir; fiil de hareket gibi ousia'nın çevresindedir; hareket de var olanların tek bir cinsidir. Keyfiyet ousia'nın çevresinde tek bir şeyse, kemiyet tek bir şeyse, göreli de bir şeyin başka bir şeye ilişkisi yüzünden tek bir şeyse, hareket de ousia'nın çevresinde bulunduğuna göre neden tek bir şey olmasın, hareket neden tek bir cins olmasın?
ἐν δὲ τῷ ποιεῖν λεγομένῳ τάδ’ ἄν τις ἐπισκέψαιτο. λέγεται γάρ, ὡς, ἐπεὶ μετὰ τὴν οὐσίαν τὰ περὶ τὴν οὐσίαν ἦν ποσότης καὶ ἀριθμός, τὸ ποσὸν γένος ἕτερον ἦν καὶ ποιότητος οὔσης περὶ αὐτὴν ἄλλο γένος τὸ ποιόν, οὕτω καὶ ποιήσεως οὔσης ἄλλο γένος τὸ ποιεῖν. ἆῤ οὖν τὸ ποιεῖν ἢ ἡ ποίησις, ἀφ̓ ἧς τὸ ποιεῖν, ὥσπερ καὶ ποιότης, ἀφ̓ ἧς τὸ ποιόν; ἢ ἐνταῦθα ποίησις, ποιεῖν, ποιῶν εἰς ἓν ληπτέα. ἐμφαίνει δὲ μᾶλλον τὸ ποιεῖν καὶ τὸν ποιοῦντα, ἡ δὲ ποίησις οὔ: καὶ τὸ ποιεῖν ἐν ποιήσει εἶναί τινι: τοῦτο δὲ ἐνεργείᾳ: ὥστε ἐνέργειαν μᾶλλον εἶναι τὴν κατηγορίαν, ἣ περὶ τὴν οὐσίαν λέγεται θεωρεῖσθαι, ὡς ἐκεῖ ποιότης, καὶ αὐτὴ περὶ τὴν οὐσίαν ὥσπερ κίνησις, καὶ ἓν γένος ἡ κίνησις τῶν ὄντων. διὰ τί γὰρ ποιότης μὲν ἕν τι περὶ τὴν οὐσίαν, καὶ ποσότης ἕν τι, καὶ πρός τι διὰ τήν σχέσιν ἄλλου πρὸς ἄλλο, κινήσεως δὲ περὶ τὴν οὐσίαν οὔσης οὐκ ἔσται τι καὶ κίνησις ἓν γένος;
6.1.16Biri hareketin tamamlanmamış fiil olduğunu söylerse, fiili öne koymamıza, hareketi ise tamamlanmamış olduğu için onun altına bir tür olarak yerleştirmemize hiçbir engel yoktu: Hareket hakkında fiili yükler, "tamamlanmamış"ı da eklerdik. Çünkü harekete "tamamlanmamış" denmesi, onun hiç fiil olmamasından değildir; hareket her hâlükârda fiildir, ama onda bir "yine ve yine" de vardır. Bu "yine ve yine" de fiile ulaşmak için değildir, çünkü hareket zaten fiildir; kendisinden sonra gelen başka bir şeyi meydana getirmek içindir. O zaman tamamlanan da hareketin kendisi değil, hedeflediği şeydir. Örneğin yürüyüş, başından beri yürüyüştü. Bir stadionluk yol alınması gerekiyor da henüz alınmamışsa, eksik olan yürüyüşün ya da hareketin değil, belli bir uzunluktaki yürüyüşündür; yürüyüş ne kadar sürmüş olursa olsun yürüyüştü ve zaten hareketti. Nitekim hareket eden zaten hareket etmiştir, kesen zaten kesmiştir. Fiil denen şeyin zamana ihtiyacı olmadığı gibi hareketin de yoktur; zamana ihtiyacı olan, şu kadarlık harekettir. Fiil zamansızsa, düpedüz hareket olarak hareket de zamansızdır. Süreklilik eklendiği için hareket her hâlükârda zamanda bulunuyorsa, kesintisiz süren görme de süreklilik içinde ve zamanda bulunur.
Buna şu orantı akıl yürütmesi de tanıklık eder: Herhangi bir hareketin her zaman bir parçası alınabilir; hareketin içinde ve kendisinden başladığı zamanın bir başlangıcı yoktur, hareketin kendisinin de başlangıcı yoktur, onu geriye doğru hep bölmek mümkündür. Bundan, az önce başlamış bir hareketin sonsuz zamandan beri hareket etmiş olduğu ve başlangıcına doğru kendisinin de sonsuz olduğu sonucu çıkar. Bu sonuç, fiili hareketten ayırmaktan doğar: Birinin zamansız olarak meydana geldiğini, ötekinin ise zamana ihtiyaç duyduğunu söyleyenler, yalnızca belli bir kemiyetteki hareketin değil, hareketin tabiatının bütünüyle kemiyet olduğunu söylemek zorunda kalırlar; oysa hareket bir gün ya da herhangi bir süre boyunca sürerse kemiyetin ona araz olarak bulunduğunu kendileri de kabul ederler. Öyleyse fiil zamansız olduğu gibi, hareketin de zamansız olarak başlamasına hiçbir engel yoktur; zaman ise hareketin şu kadar sürmüş olmasından gelir. Nitekim değişmelerin de zamansız olarak meydana geldiği kabul edilir; "sanki değişme toptan meydana gelmezmiş gibi" denir. Değişme için bu doğruysa hareket için neden doğru olmasın? Burada değişme, değişmiş olmak anlamında alınmamıştır; çünkü değişmiş olmak anlamındaki değişmeye ihtiyaç yoktu.
εἰ δέ τις λέγοι τὴν κίνησιν ἀτελῆ ἐνέργειαν εἶναι, οὐδὲν ἐκώλυε τὴν μὲν ἐνέργειαν προτάττειν, εἶδος δὲ τὴν κίνησιν ὡς ἀτελῆ οὖσαν ὑποβάλλειν, κατηγοροῦντά γε αὐτῆς τὴν ἐνέργειαν, προστιθέντα δὲ τὸ ἀτελές. τὸ γὰρ ἀτελὲς λέγεται περὶ αὐτῆς, οὐχ ὅτι οὐδὲ ἐνέργεια, ἀλλὰ ἐνέργεια μὲν πάντως, ἔχει δὲ καὶ τὸ πάλιν: καὶ τὸ πάλιν, οὐχ ἵνα ἀφίκηται εἰς ἐνέργειαν: ἔστι γὰρ ἤδη: ἀλλ’ ἵνα ἐργάσηταί τι, ὃ ἕτερόν ἐστι μετ’ αὐτήν: καὶ οὐκ αὐτὴ τελειοῦται τότε, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα οὗ ἐστοχάζετο: οἷον βάδισις ἐξ ἀρχῆς βάδισις ἦν. εἰ δὲ ἔδει στάδιον διανύσαι, οὔπω δὲ ἦν διανύσας, τὸ ἐλλεῖπον οὐ τῆς βαδίσεως οὐδὲ τῆς κινήσεως ἦν, ἀλλὰ τῆς ποσῆς βαδίσεως: βάδισις δὲ ἦν καὶ ὁποσηοῦν καὶ κίνησις ἤδη: ὁ γοῦν κινούμενος ἤδη κεκίνηται, καὶ ὁ τέμνων ἤδη ἔτεμε. καὶ ὡς ἡ λεγομένη ἐνέργεια οὐ δεῖται χρόνου, οὕτως οὐδ’ ἡ κίνησις, ἀλλ’ ἡ εἰς τοσοῦτον κίνησις: καὶ εἰ ἐν ἀχρόνῳ ʽ??ʼ ἐνέργεια, καὶ ἡ κίνησις ἡ ὅλως κίνησις. εἰ δ’ ὅτι τὸ συνεχὲς προσλαβοῦσα πάντως ἐν χρόνῳ, καὶ ἡ ὅρασις μὴ διαλείπουσα τὸ ὁρᾶν ἐν συνεχείᾳ ἂν εἴη καὶ ἐν χρόνῳ. μαρτυρεῖ δὲ τούτῳ καὶ ἡ ἀναλογία ἡ λέγουσα ἀεὶ οἷόν τε εἶναι λαμβάνειν ἡστινοσοῦν κινήσεως καὶ μὴ εἶναι μήτε τοῦ χρόνου ἀρχὴν ἐν ᾧ καὶ ἀφ̓ οὗ ἤρξατο μήτε αὐτῆς ἀρχὴν τῆς κινήσεως, ἀλλ’ εἶναι αὐτὴν διαιρεῖν ἐπὶ τὸ ἄνω: ὥστε ἐξ ἀπείρου συμβαίνοι ἂν τοῦ χρόνου κεκινῆσθαι τὴν ἄρτι ἀρξαμένην καὶ αὐτὴν ἄπειρον εἰς τὸ ἀρξάμενον εἶναι. τοῦτο γὰρ συμβαίνει διὰ τὸ χωρίζειν ἐνέργειαν κινήσεως καὶ τὴν μὲν ἐν ἀχρόνῳ φάσκειν γενέσθαι, τὴν δὲ χρόνου δεῖσθαι λέγειν μὴ τὴν ποσὴν μόνον, ἀλλ’ ὅλως τὴν φύσιν αὐτῆς ἀναγκάζεσθαι ποσὴν λέγειν καίτοι ὁμολογοῦντας καὶ αὐτοὺς κατὰ συμβεβηκὸς τὸ ποσὸν αὐτῇ παρεῖναι, εἰ ἡμερησία εἴη ἢ ὁποσουοῦν χρόνου. ὥσπερ οὖν ἐνέργεια ἐν ἀχρόνῳ, οὕτως οὐδὲν κωλύει καὶ κίνησιν ἦρχθαι ἐν ἀχρόνῳ, ὁ δὲ χρόνος τῷ τοσήνδε γεγονέναι: ἐπεὶ καὶ μεταβολαὶ ἐν ἀχρόνῳ ὁμολογοῦνται γίγνεσθαι ἐν τῷ λέγεσθαι ʽὥσπερ οὐ καὶ ἀθρόας γινομένης μεταβολῆσ̓. εἰ οὖν μεταβολή, διὰ τί οὐχὶ καὶ κίνησις; εἴληπται δὲ μεταβολὴ οὐκ ἐν τῷ μεταβεβληκέναι: οὐ γὰρ τῆς ἐν τῷ μεταβεβληκέναι ἐδεῖτο.
6.1.17Biri ne fiilin ne de hareketin kendi başına bir cinse ihtiyaç duyduğunu, onları göreliye bağlamak gerektiğini söylerse, çünkü fiil kuvve hâlinde etkin olabilene, hareket de kuvve hâlinde hareket ettirebilene aittir, ona şunu söylemeli: Göreli olanları ilişkinin kendisi doğuruyordu; bir şeyin yalnızca başka bir şeye göre söylenmesi onu göreli yapmaz. Bir gerçeklik varsa, başka bir şeye ait ya da başka bir şeye yönelik olsa bile, göreli olmaktan önce gelen bir tabiata sahiptir. İşte fiil de, hareket de, meleke de başka bir şeye ait oldukları hâlde, göreliden önce var olmaktan ve kendi başlarına düşünülmekten yoksun kalmazlar. Yoksa bu yolla her şey göreli olur; çünkü her şeyin her şeye karşı bir ilişkisi vardır, psykhē'de olduğu gibi.
Sonra, yapımın ve yapmanın kendisi neden göreliye bağlanmasın? Çünkü bunlar da her hâlükârda ya hareket ya fiil olacaktır. Yapımı göreliye bağlayıp yapmayı tek bir cins sayıyorlarsa, neden hareketi de göreliye bağlayıp hareket etmeyi tek bir cins saymıyorlar? Neden hareket etmeyi tek bir şey olarak alıp yapma ve etkilenme diye iki türe ayırmıyorlar da şimdi yaptıkları gibi birine yapma, ötekine etkilenme diyorlar?
εἰ δέ τις λέγοι μήτε τὴν ἐνέργειαν μήτε τὴν κίνησιν γένους δεῖσθαι καθ̓ αὑτά, ἀλλ’ εἰς τὸ πρός τι ἀνάγειν τῷ τὴν μὲν ἐνέργειαν [τοῦ] δυνάμει εἶναι ἐνεργητικοῦ, τὴν δὲ [κίνησιν] τοῦ δυνάμει κινητικοῦ, λεκτέον, ὡς τὰ μὲν πρός τι αὐτὴ ἡ σχέσις ἐγέννα, ἀλλ’ οὐ τὸ πρὸς ἕτερον μόνον λέγεσθαι: ὅταν δὲ ᾖ τις ὑπόστασις, κἂν ἑτέρου ᾖ κἂν πρὸς ἕτερον, τήν γε πρὸ τοῦ πρός τι εἴληχε φύσιν. αὕτη τοίνυν ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ κίνησις καὶ ἡ ἕξις δὲ ἑτέρου οὖσα οὐκ ἀφῄρηται τοῦ πρὸ τοῦ πρός τι εἶναί τε καὶ νοεῖσθαι καθ̓ αὑτά: ἢ οὕτω πάντα ἔσται πρός τι: πάντως γὰρ ἔχει ὁτιοῦν σχέσιν πρὸς ὁτιοῦν, ὡς καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς: αὐτή τε ἡ ποίησις καὶ τὸ ποιεῖν διὰ τί εἰς τὸ πρός τι οὐκ ἀναχθήσεται; ἢ γὰρ κίνησις ἢ ἐνέργεια πάντως ἔσται. εἰ δὲ τὴν μὲν ποίησιν εἰς τὸ πρός τι ἀνάξουσι, τὸ δὲ ποιεῖν ἓν γένος θήσονται, διὰ τί οὐ καὶ τὴν μὲν κίνησιν εἰς τὸ πρός τι, τὸ δὲ κινεῖσθαι ἕν τι γένος θήσονται, καὶ διαιρήσονται τὸ κινεῖσθαι ὡς ἓν διχῇ ἐν εἴδεσι τοῦ ποιεῖν καὶ τοῦ πάσχειν, ἀλλ’ οὐχ ὡς νῦν τὸ μὲν ποιεῖν λέγουσι, τὸ δέ πάσχειν;
6.1.18Şunu da incelemeli: Yapmanın içinde bir kısmını fiil, bir kısmını hareket mi sayacaklar? Toptan olanlara fiil, ötekilere, örneğin kesmeye, hareket mi diyecekler, çünkü kesmek zaman içinde olur? Yoksa hepsi hareket midir ya da hepsi hareketle mi birliktedir? Yapımların hepsi etkilenmeye mi yöneliktir, yoksa bazıları, örneğin yürümek ve konuşmak, bağımsız mıdır? Etkilenmeye yönelik olanların hepsi hareket, bağımsız olanlar fiil midir, yoksa her iki grupta her ikisi de mi bulunur? Yürümeye, bağımsız olduğu hâlde, hareket derler herhalde; düşünmeye ise, etkilenen bir şeyi olmadığı hâlde, fiil derler sanırım. Yoksa düşünmenin de yürümenin de yapma olduğunu hiç söylememeli mi? Ama yapma kategorisinde değillerse, nerede olduklarını söylemek gerekir.
Belki düşünmek, düşünce gibi, düşünülene göre görelidir; nitekim his de hissedilene göre görelidir. Ama orada his hissedilene göre görelidir de hissetmenin kendisi neden artık hissedilene göre göreli değildir? Başka bir şeye yönelen his ona karşı bir ilişkiye sahiptir; ama ilişkinin yanında bir şeye daha sahiptir: ya fiil ya hâl olmaya. Hâl, bir şeye ait olmanın ve bir şeyden gelmenin yanında başka bir şeyse, fiil de öyledir. Yürüyüş de bir şeye, yani ayaklara ait olduğu ve birinden geldiği hâlde, bunların yanında hareket olmaya da sahiptir. Öyleyse düşünme de göreli olmanın yanında ya hareket ya fiil olmaya sahip olabilir.
ἐπισκεπτέον δέ, εἰ ἐν τῷ ποιεῖν τὰς μὲν ἐνεργείας φήσουσι, τὰς δὲ κινήσεις, τὰς μὲν ἐνεργείας λέγοντες εἶναι τὰς ἀθρόας, τὰς δὲ κινήσεις, οἷον τὸ τέμνειν: ἐν χρόνῳ γὰρ τὸ τέμνειν: ἢ πάσας κινήσεις ἢ μετὰ κινήσεως, καὶ εἰ πάσας πρὸς τὸ πάσχειν τὰς ποιήσεις ἤ τινας καὶ ἀπολύτους, οἷον τὸ βαδίζειν καὶ τὸ λέγειν, καὶ εἰ τὰς [μὲν] πρὸς τὸ πάσχειν πάσας κινήσεις, τὰς δὲ ἀπολύτους ἐνεργείας, ἢ ἐν ἑκατέροις ἑκάτερον. τὸ γοῦν βαδίζειν ἀπολελυμένον ὂν κίνησιν ἂν εἴποιεν, τὸ δὲ νοεῖν οὐκ ἔχον τὸ πάσχον καὶ αὐτὸ ἐνέργειαν, οἶμαι: ἢ οὐδὲ ποιεῖν φατέον τὸ νοεῖν καὶ τὸ βαδίζειν. ἀλλ’ εἰ μὴ ἐν τῷ ποιεῖν ταῦτα, ποῦ λεκτέον. τάχα δὲ τὸ νοεῖν πρὸς τὸ νοητόν, ὥσπερ τὴν νόησιν: καὶ γὰρ τὴν αἴσθησιν πρὸς τὸ αἰσθητόν. ἀλλ’ εἰ κἀκεῖ τὴν αἴσθησιν πρὸς τὸ αἰσθητόν, διὰ τί αὐτὸ τὸ αἰσθάνεσθαι οὐκέτι πρὸς τὸ αἰσθητόν; καὶ ἡ αἴσθησις δὲ ἡ πρὸς ἕτερον σχέσιν μὲν ἔχει πρὸς ἐκεῖνο, ἔχει δέ τι παρὰ τὴν σχέσιν, τὸ ἢ ἐνέργεια ἢ πάθος εἶναι. εἰ οὖν τὸ πάθος παρὰ τό τινος εἶναι καὶ ὑπό τινος, ἔστι τι ἕτερον καὶ ἡ ἐνέργεια. ἡ δὲ δὴ βάδισις ἔχουσα καὶ αὐτὴ τό τινος εἶναι ʽκαὶ ποδῶν εἶναἰ καὶ ὑπό τινος ἔχει τὸ κίνησις εἶναι. ἔχοι ἂν οὖν καὶ ἡ νόησις παρὰ τὸ πρός τι τὸ ἢ κίνησις εἶναι ἢ ἐνέργεια.
6.1.19Şunu da incelemeli: Bazı fiiller, zaman eklenmedikçe tamamlanmamış görünecek ve böylece hareketlerle aynı yere mi düşecek; örneğin yaşamak ve hayat? Çünkü her birinin yaşaması tamamlanmış bir zaman içinde olur; saadet de bölünmez bir anda bulunan bir fiil değildir, tıpkı hareketin olduğunu düşündükleri gibidir. Öyleyse ikisine de hareket demeli, hareketi tek bir şey ve tek bir cins saymalı; ousia'da kemiyetin ve keyfiyetin yanında onun çevresinde bulunan bir hareket de görmeli. İstersen hareketlerin bir kısmını bedene, bir kısmını psykhē'ye ait sayabilirsin; ya da bir kısmını şeylerin kendilerinden çıkan, bir kısmını başkalarından onlara gelen hareketler olarak; ya da bir kısmını kendilerinden, bir kısmını başkalarından kaynaklanan hareketler olarak ayırabilirsin. Kendilerinden kaynaklananlar, ister başkalarına yönelsin ister bağımsız olsun, etki; başkalarından kaynaklananlar ise etkilenim olur.
Oysa başkalarına yönelen hareketler, başkalarından gelen hareketlerle aynıdır: Kesim, hem kesenden gelen hem kesilende bulunan tek bir şeydir; ama kesmek başka, kesilmek başkadır. Belki de kesenden gelen kesimle kesilendeki kesim bir değildir; kesmek, böyle bir fiilden ve hareketten kesilende onu izleyen başka bir hareketin meydana gelmesidir. Ya da fark belki kesilmenin kendisinde değil, ardından gelen başka bir harekettedir, örneğin acı duymakta; çünkü etkilenme budur. Peki acı duymayan bir şey kesilirse? O zaman etki edenin bu şeyde bulunan fiilinden başka ne vardır? Böyle denen etki etme de bundan ibarettir. Demek ki etki etme iki türlüdür: biri başka bir şeyde meydana gelmeyen, öteki başka bir şeyde meydana gelen. Artık birine etki etme, ötekine etkilenme denemez; başka bir şeyde etki etmek, iki şey, biri etki etme öteki etkilenme varmış gibi düşünülmesine yol açmıştır.
Örneğin yazmak, başka bir şeyde olduğu hâlde, etkilenmeyi gerektirmez; çünkü yazı levhasında, yazanın fiilinden başka, acı duyma gibi bir şey meydana getirmez. Biri levhanın yazılmış olduğunu söylerse, etkilenmeden söz etmiş olmaz. Yürümede de, üzerinde yürünen toprak bulunduğu hâlde, toprağın etkilendiği eklenmez. Ama biri bir hayvanın bedeni üzerinde yürürse, ardından gelen acıyı çıkarsayarak etkilenmeyi düşünür, yürümeyi değil; yoksa bunu daha önce de düşünürdü. Böylece her şeyde, etki etme bakımından, etkilenme denen karşıtıyla birlikte tek bir şey söylemek gerekir. Etkilenme denen şey ise sonradan meydana gelendir, karşıt olan değil. Örneğin yakmanın karşıtı olan yanmak değil; yakmak ve yanmak tek bir şey olduğuna göre, ondan doğan ve ona eklenen acı ya da başka bir şey, örneğin kuruyup solmak.
Peki biri tam da acı vermek için bir şey yaparsa? O zaman biri etki edip öteki etkilenmez mi, tek bir fiilden iki şey doğmaz mı? Hayır: Fiilde artık acı verme dilemesi bulunmaz; kişi başka bir şey yapar ve acıyı onun aracılığıyla verir. Bu şey, acı duyacak olanda meydana gelince, bir ve aynı olduğu hâlde, başka bir şey doğurmuştur: acı duymayı. Peki meydana gelen bu tek şeyin kendisi, acı vermeden önce ya da hiç acı vermediğinde, içine girdiği şeyin bir hâli değil midir, örneğin işitmek? Hayır: İşitmek de genel olarak hissetmek de hâl değildir; acı duymak ise bir hâle girmektir ve bu hâl etki etmenin karşıtı değildir.
ἐπισκεπτέον δέ, εἰ καί τινες ἐνέργειαι δόξουσιν ἀτελεῖς εἶναι μὴ προσλαβοῦσαι χρόνον, ὥστε εἰς ταὐτὸν ταῖς κινήσεσιν ἐλθεῖν, οἷον τὸ ζῆν καὶ ἡ ζωή. ἐν χρόνῳ γὰρ τελείῳ τὸ ζῆν ἑκάστου καὶ ἡ εὐδαιμονία ἐνέργεια οὐκ ἐν ἀμερεῖ, ἀλλὰ οἷον ἀξιοῦσι καὶ τὴν κίνησιν εἶναι: ὥστε κινήσεις ἄμφω λεκτέον καὶ ἕν τι τὴν κίνησιν καὶ γένος ἕν, θεωροῦντας παρὰ τὸ ποσὸν τὸ ἐν τῇ οὐσίᾳ καὶ τὸ ποιὸν καὶ κίνησιν οὖσαν περὶ αὐτήν: καί, εἰ βούλει, τὰς μὲν σωματικάς, τὰς δὲ ψυχικάς, ἢ τὰς μὲν παῤ αὐτῶν, τὰς δὲ ὑπ’ ἄλλων εἰς αὐτά, ἢ τὰς μὲν ἐξ αὐτῶν, τὰς δὲ ἐξ ἄλλων, καὶ τὰς μὲν ἐξ αὐτῶν ποιήσεις εἴτε εἰς ἄλλα εἴτε ἀπολελυμένας, τὰς δὲ ἐξ ἄλλων πείσεις. καίτοι καὶ αἱ εἰς ἄλλα κινήσεις αἱ αὐταὶ ταῖς ἐξ ἄλλων: ἡ γὰρ τμῆσις, ἥ τε παρὰ τοῦ τέμνοντος ἥ τε ἐν τῷ τεμνομένῳ, μία, ἀλλὰ τὸ τέμνειν ἕτερον καὶ τὸ τέμνεσθαι. τάχα δὲ οὐδὲ μία ἡ τμῆσις ἡ ἀπὸ τοῦ τέμνοντος καὶ ἡ ἐν τῷ τεμνομένῳ, ἀλλ’ ἔστι τὸ τέμνειν τὸ ἐκ τῆς τοιᾶσδε ἐνεργείας καὶ κινήσεως ἑτέραν ἐν τῷ τεμνομένῳ διάδοχον κίνησιν γίγνεσθαι. ἢ ἴσως οὐ κατ’ αὐτὸ τὸ τέμνεσθαι τὸ διάφορον, ἀλλὰ κατ’ ἄλλο τὸ ἐπιγιγνόμενον κίνημα, οἷον τὸ ἀλγεῖν: καὶ γὰρ τὸ πάσχειν ἐν τούτῳ. τί οὖν, εἰ μή τι ἀλγεῖ; τί ἄλλο ἢ ἡ ἐνέργεια τοῦ ποιοῦντος ἐν τῷδε οὖσα; οὕτω γὰρ καὶ τὸ οὕτω λεγόμενον ποιεῖν, καὶ διττὸν οὕτως εἶναι τὸ ποιεῖν, τὸ μὲν μὴ ἐν ἄλλῳ, τὸ δὲ ἐν ἄλλῳ συνιστάμενον: καὶ οὐκέτι τὸ μὲν ποιεῖν, τὸ δὲ πάσχειν, ἀλλὰ τὸ ποιεῖν ἐν ἄλλῳ πεποίηκε δύο νομίζειν εἶναι, τὸ μὲν ποιεῖν, τὸ δὲ πάσχειν: οἷον καὶ τὸ γράφειν, καίτοι ὂν ἐν ἄλλῳ, οὐκ ἐπιζητεῖ τὸ πάσχειν, ὅτι μὴ ἄλλο τι ἐν τῷ γραμματείῳ ποιεῖ παρὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ γράφοντος οἷον τὸ ἀλγεῖν. εἰ δέ τις λέγοι γεγράφθαι, οὐ τὸ πάσχειν λέγει. καὶ ἐπὶ τοῦ βαδίζειν, καίτοι οὔσης γῆς ἐφ̓ ἧς, οὐ προσποιεῖται τὸ πεπονθέναι. ἀλλ’ ὅταν ἐπὶ σώματος ζῴου βαίνῃ, τὸ πάσχειν ἐπινοεῖ, ὃ ἐπιγίγνεται, ἄλγημα συλλογιζόμενος, οὐ τὸ βαδίζειν: ἢ ἐπενόησεν ἂν καὶ πρότερον. οὕτω καὶ ἐπὶ πάντων κατὰ μὲν τὸ ποιεῖν ἓν λεκτέον μετὰ τοῦ λεγομένου πάσχειν, τοῦ ἀντιθέτου. ὃ δὲ πάσχειν λέγεται, τὸ γενόμενον ὕστερον, οὐ τὸ ἀντίθετον, οἷον τῷ καίειν τὸ καίεσθαι: ἀλλὰ τὸ ἐκ τοῦ καίειν καὶ καίεσθαι ἑνὸς ὄντος, τὸ ἐπ’ αὐτῷ γιγνόμενον ἢ ἄλγημα ἤ τι ἄλλο, οἷον μαραίνεσθαι. τί οὖν, εἴ τις αὐτὸ τοῦτο ἐργάζοιτο, ὥστε λυπεῖν, οὐχ ὁ μὲν ποιεῖ, ὁ δὲ πάσχει, καὶ ἐκ μιᾶς ἐνεργείας τὰ δύο; ἢ ἐν τῇ ἐνεργείᾳ οὐκέτι τὸ τῆς βουλήσεως τοῦ λυπεῖν, ἀλλὰ ποιεῖ τι ἕτερον, δἰ οὗ λυπεῖ, ὃ ἐν τῷ λυπησομένῳ γενόμενον ἓν ὂν καὶ ταὐτὸν πεποίηκεν ἄλλο, τὸ λυπεῖσθαι. τί οὖν; αὐτὸ τὸ ἓν γενόμενον, πρὶν καὶ λύπην ποιῆσαι, ἢ ὅλως λύπην οὐκ ἐμποιοῦν, οὐ πάθος ἐστὶ τοῦ εἰς ὅν, οἷον τὸ ἀκοῦσαι; ἢ οὐ πάθος τὸ ἀκοῦσαι οὐδ’ ὅλως τὸ αἰσθάνεσθαι, ἀλλὰ τὸ λυπηθῆναί ἐστι γενέσθαι ἐν πάθει, ὃ μὴ ἀντίθετον τῷ ποιῆσαι.
6.1.20Karşıt olmasın diyelim; yine de etki etmekten başka bir şey olduğu için etkiyle aynı cinste değildir. Yoksa ikisi de hareketse aynı cinstedir; örneğin başkalaşma keyfiyete göre harekettir. Peki başkalaşma keyfiyet sahibinden geliyorsa, o kendisi etkilenmeden kaldığı sürece etki ve etki etme mi olur? Yani etkilenmeden kalıyorsa etki etme kategorisinde mi olur, başka bir şeye yönelerek etkin olurken, örneğin vururken, kendisi de etkilenirse artık etki etmiyor mu sayılır? Oysa etki edenin aynı zamanda etkilenmesine hiçbir engel yoktur. Sürtmede olduğu gibi etkilenmenin kendisi söz konusuysa, neden etkilenmekten çok etki etmekten söz edilsin? Karşılığında o da sürtüldüğü için etkilenir de. Peki karşılığında hareket ettirildiği için onda iki hareket olduğunu mu söyleyeceğiz? Nasıl iki olsun? Hareket birdir. Peki aynı hareket nasıl hem etki hem etkilenim olur? Şöyle: Birinden geldiği için etkidir, başkasına yöneldiği için etkilenimdir; ama aynı harekettir. Yoksa başka bir hareket mi diyeceğiz? O zaman bu hareket etkileneni başkalaştırarak başka bir duruma sokarken, etki eden nasıl ondan etkilenmeden kalıyor? Çünkü başka bir şeyde yaptığı şeyden kendisi nasıl etkilensin? Peki etkilenmeyi meydana getiren, hareketin başka bir şeyde bulunması mıdır, oysa etki edende bu hareket etkilenme değildi?
Ama kuğunun logos'u beyazlatıyor, meydana gelmekte olan kuğu da beyazlatılıyorsa, ousia'ya doğru yol alan bu kuğunun etkilendiğini mi söyleyeceğiz? Meydana geldikten sonra beyazlatılsa da mı? Biri büyütüyor, öteki büyüyorsa, büyüyenin etkilendiğini mi söyleyeceğiz? Yoksa etkilenim yalnızca keyfiyette mi vardır? Ama biri güzelleştiriyor, öteki güzelleşiyorsa, güzelleşenin etkilendiğini mi söyleyeceğiz? Güzelleştiren kötüleşir, hatta kalay gibi ortadan kalkar, öteki ise bakır gibi daha iyi olursa, bakırın etkilendiğini, kalayın ise etki ettiğini mi söyleyeceğiz? Öğrenen, öğretenin fiili ona yöneldiği hâlde, nasıl etkilenmiş olur? Fiil tek olduğuna göre nasıl etkilenme olsun? Fiilin kendisi etkilenme değildir; ona sahip olan ise, etkilenmek bir şey almak diye anlaşılırsa, etkilenen olacaktır. Kendisi etkin olmadığı için de etkilenmiş sayılmaz: Çünkü öğrenmek vurulmak gibi değildir; kavrayışta ve tanımada bulunur, tıpkı görmek gibi.
ἀλλ’ ἔστω μὴ ἀντίθετον: ὅμως δὲ ἕτερον ὂν τοῦ ποιεῖν οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ γένει τῇ ποιήσει. ἤ, εἰ κίνησις ἄμφω, ἔν τῷ αὐτῷ, οἷον ἀλλοίωσις κίνησις κατὰ τὸ ποιόν. ἆῤ οὖν, ὅταν μὲν ἀπὸ τοῦ ποιοῦ ἴῃ ἡ ἀλλοίωσις, ποίησις καὶ τὸ ποιεῖν ἀπαθοῦς αὐτοῦ ὄντος; ἢ ἐὰν μὲν ἀπαθὴς ᾖ, ἐν τῷ ποιεῖν ἔσται, ἐὰν δὲ ἐνεργοῦν εἰς ἄλλο, οἷον τύπτον, καὶ πάσχῃ, οὐκέτι ποιεῖ. ἢ οὐδὲν κωλύει ποιοῦντα καὶ πάσχειν. εἰ οὖν κατ’ αὐτὸ τὸ πάσχειν, οἷον τὸ τρίβειν, διὰ τί ποιεῖν μᾶλλον ἢ πάσχειν; ἤ, ὅτι ἀντιτρίβεται, καὶ πάσχει. ἆῤ οὖν, ὅτι ἀντικινεῖται, καὶ δύο κινήσεις φήσομεν περὶ αὐτόν; καὶ πῶς δύο; ἀλλὰ μία. καὶ πῶς ἡ αὐτὴ καὶ ποίησις καὶ πεῖσις; ἢ οὕτω μὲν ποίησις τῷ ἀπ’ ἄλλου, [τῷ] εἰς ἄλλον δὲ πεῖσις ἡ αὐτὴ οὖσα. ἀλλὰ ἄλλην φήσομεν; καὶ πῶς ἄλλο τι διατίθησι τὸν πάσχοντα ἀλλοιοῦσα καὶ ὁ ποιῶν ἀπαθὴς ἐκείνου; πῶς γὰρ ἂν πάθοι ὃ ποιεῖ ἐν ἄλλῳ; ἆῤ οὖν τὸ ἐν ἄλλῳ τὴν κίνησιν εἶναι ποιεῖ τὸ πάσχειν, ὃ ἦν οὐ πάσχειν κατὰ τὸν ποιοῦντα; ἀλλ’ εἰ τὸ μὲν λευκαίνει ὁ λόγος ὁ τοῦ κύκνου, ὁ δὲ λευκαίνεται ὁ γιγνόμενος κύκνος, πάσχειν φήσομεν ἰόντα εἰς οὐσίαν; εἰ δὲ καὶ ὕστερον λευκαίνοιτο γενόμενος, καὶ εἰ τὸ μὲν αὔξοι, τὸ δὲ αὔξοιτο, τὸ αὐξανόμενον πάσχειν; ἢ μόνον ἐν τῷ ποιῷ τὴν πεῖσιν; ἀλλ’ εἰ τὸ μὲν καλὸν ποιοῖ, τὸ δὲ καλλύνοιτο, τὸ καλλυνόμενον πάσχειν; εἰ οὖν τὸ καλλῦνον χεῖρον γίγνοιτο ἢ καὶ ἀφανίζοιτο, οἷον ὁ καττίτερος, τὸ δὲ βέλτιον γίγνοιτο, ὁ χαλκός, πάσχειν τὸν χαλκὸν φήσομεν, τὸν δὲ ποιεῖν; τὸν δὲ μανθάνοντα πῶς πάσχειν τῆς τοῦ ποιοῦντος ἐνεργείας εἰς αὐτὸν ἰούσης; ἢ πάθησις πῶς ἂν εἴη μία γε οὖσα; ἀλλ’ αὐτὴ μὲν οὐ πάθησις, ὁ δὲ ἔχων πάσχων ἔσται, τοῦ πάσχειν τινὸς λαμβανομένου: οὐδὲ γὰρ τῷ μὴ ἐνηργηκέναι αὐτόν: οὐ γὰρ τὸ μανθάνειν, ὥσπερ τὸ πληγῆναι, ἐν ἀντιλήψἑ??ʼ ὂν καὶ γνωρίσει, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ὁρᾶν.
6.1.21Peki etkilenmeyi neyle tanıyacağız? Başkasından gelen fiille değil elbette; çünkü fiili alan, onu devralarak kendisinin kılmış olabilir. Yoksa fiilin olmayıp yalnızca etkilenimin olduğu yerde mi? Peki etkilenen daha güzel olur da fiil daha kötü olanı taşırsa? Ya da biri kötülükle etkin olur ve başkasına karşı ölçüsüzce saldırıya geçerse? Fiilin kötü, etkilenimin güzel olmasına hiçbir engel yoktur. Öyleyse onları neyle ayıracağız? Birinin kendisinden başkasına yönelmesiyle, ötekinin başkasından gelip başka bir şeyde bulunmasıyla mı? Peki kendisinden çıkıp başkasına yönelmeyen şeyler, örneğin düşünmek ve kanaat edinmek? Ya da birinin, dışarıdan hiçbir şey gelmeden, kendi kendine bir şey düşünerek ya da bir kanaat yüzünden öfkelenerek ısınması? Yoksa etki etmek, ister kendisinde kalsın ister başka bir şeye yönelsin, kendisinden gelen bir harekettir. Peki arzu ve her türlü istek nedir? İstek, istenen tarafından hareket ettirilir; meğer ki biri isteğin kendisinden hareket ettiği şeyi hesaba katmayıp yalnızca onun ardından uyandığını söylesin. O zaman vurulmaktan ya da itilip yere düşmekten ne farkı kalır?
Yoksa istekleri ayırıp nous'a uyanları etki, sürükleyip götürenleri etkilenim mi saymalı? Etkilenmeyi de başkasından ya da kendinden gelmesine göre değil (çünkü insanın kendi içinden de bir şeyi eksilebilir), bir şeyin hiçbir katkısı olmadan ousia'ya götürmeyen bir başkalaşmaya uğramasına göre mi belirlemeli; onu kötüye doğru yerinden çıkaran ya da iyiye götürmeyen böyle bir başkalaşmaya etkilenim ve etkilenme mi demeli? Ama ısınmak sıcaklık edinmekse ve bu bir şeyin ousia'sına katkıda bulunur da ötekininkine bulunmazsa, aynı şey hem etkilenme olur hem olmaz. O hâlde ısınma nasıl iki türlü olmasın? Yoksa ısınma ousia'ya katkıda bulunduğunda bile, başka bir şeyin etkilenmesi yoluyla katkıda bulunur: Örneğin bakır ısınır ve etkilenir, ousia ise heykeldir; heykel kendisi ısınmaz, olsa olsa araz olarak ısınır. Bakır ısınmaktan ya da ısınma sırasında daha güzel oluyorsa, onun etkilendiğini söylemeye hiçbir engel yoktur: Etkilenme iki türlüdür, biri daha kötü olmakta, öteki daha iyi olmakta; ya da ikisinden hiçbiri değildir.
τίνι οὖν γνωριοῦμεν τὸ πάσχειν; οὐ γὰρ δὴ τῇ ἐνεργείᾳ τῇ παῤ ἄλλου, εἰ ὁ τὴν ἐνέργειαν παραδεξάμενος αὑτοῦ ἐποιήσατο διαδεξάμενος. ἀλλ’ ἆρα ὅπου μὴ ἐνέργεια, πεῖσις δὲ μόνον; τί οὖν, εἰ κάλλιον γίγνοιτο, ἡ δὲ ἐνέργεια τὸ χεῖρον ἔχοι; ἢ εἰ κατὰ κακίαν ἐνεργοῖ τις καὶ ἄρχοι εἰς ἄλλον ἀκολάστως; ἢ οὐδὲν κωλύει ἐνέργειαν εἶναι φαύλην καὶ πεῖσιν καλήν. τίνι οὖν διοριοῦμεν; ἆρα τῷ τὸ μὲν εἰς ἄλλον παῤ αὑτοῦ, τὸ δὲ ἀφ̓ ἑτέρου ἐν ἄλλῳ; τί οὖν, εἰ ἐξ αὑτοῦ μέν, μὴ εἰς ἄλλον δέ, οἷον τὸ νοεῖν, τὸ δοξάζειν; τὸ δὲ θερμανθῆναι παῤ αὑτοῦ διανοηθέντος ἢ θυμωθέντος ἐκ δόξης μηδενὸς ἔξωθεν προσελθόντος. ἢ τὸ μὲν ποιεῖν, εἴτε ἐν αὐτῷ εἴτε εἰς ἄλλο τι ὄν, κίνημα ἐξ αὑτοῦ. ἡ οὖν ἐπιθυμία τί καὶ πᾶσα ὄρεξις; ἢ ἡ ὄρεξις κινεῖται ἀπὸ τοῦ ὀρεκτοῦ, εἰ μή τις μὴ προσποιοῖ τὸ ἀφ̓ οὗ κεκίνηται, ὅτι δὲ μετ’ ἐκεῖνο ἐγήγερται. τί οὖν διαφέρει τοῦ πεπλῆχθαι ἢ ὠσθέντα κατενεχθῆναι; ἀλλ’ ἆρα διαιρετέον τὰς ὀρέξεις λέγοντα τὰς μὲν ποιήσεις, ὅσαι νῷ ἑπόμεναι, τὰς δὲ ὁλκὰς οὔσας πείσεις, τὸ δὲ πάσχειν οὐ τῷ παῤ ἑτέρου ἢ παῤ ἑαυτοῦ — ἀπείη γὰρ ἄν τι ἐν ἑαυτῷ — ἀλλ’ ὅταν μηδὲν συμβαλλόμενον αὐτὸ ὑπομείνῃ ἀλλοίωσιν τὴν μὴ εἰς οὐσίαν ἄγουσαν, ἥτις ἐξίστησι πρὸς τὸ χεῖρον ἢ μὴ πρὸς τὸ βέλτιον, τὴν τοιαύτην ἀλλοίωσιν πεῖσιν καὶ τὸ πάσχειν ἔχειν; ἀλλ’ εἰ τὸ θερμαίνεσθαι θερμότητά ἐστιν ἴσχειν, εἴη δὲ τῷ μὲν εἰς οὐσίαν συντελοῦν, τῷ δὲ μή, τὸ αὐτὸ πάσχειν καὶ οὐ πάσχειν ἔσται. καὶ πῶς οὐ τὸ θερμαίνεσθαι διττόν; ἢ τὸ θερμαίνεσθαι, ὅταν εἰς οὐσίαν συντελῇ, καὶ τότε ἄλλου πάσχοντος εἰς οὐσίαν συντελέσει, οἷον θερμαινομένου τοῦ χαλκοῦ καὶ πάσχοντος, ἡ δὲ οὐσία ὁ ἀνδριάς, ὃς οὐκ αὐτὸς ἐθερμαίνετο, ἀλλ’ ἢ κατὰ συμβεβηκός. εἰ οὖν καλλίων ὁ χαλκὸς ἀπὸ τοῦ θερμαίνεσθαι ἢ κατὰ τὸ θερμαίνεσθαι, οὐδὲν κωλύει πάσχειν λέγειν: διττὸν γὰρ εἶναι τὸ πάσχειν, τὸ μὲν ἐν τῷ χεῖρον γίγνεσθαι, τὸ δ’ ἐν τῷ βέλτιον, ἢ οὐδέτερον.
6.1.22Demek ki etkilenme, bir şeyin içinde, herhangi bir biçimde başkalaşmaya göre olan bir hareket taşımasıyla olur. Etki etme de ya kendisinden çıkan bağımsız bir hareketi taşımak ya da etki ettiği söylenen şeyden çıkıp başka bir şeyde son bulan bir hareketi taşımaktır. Her ikisinde de hareket vardır; etki etmeyi etkilenmeden ayıran fark ise şudur: Etki edeni, etki ettiği ölçüde, etkilenmeden korur; etkileneni ise önceki durumundan başka bir duruma sokar. Etkilenenin ousia'sı bu yolla ousia bakımından hiçbir şey kazanmaz; bir ousia meydana geldiğinde etkilenen başka bir şeydir. Öyleyse aynı şey bir ilişkide etki etme, başka bir ilişkide etkilenme olur. Aynı hareket, şunun yanında görüldüğünde etki etme, bunun yanında görüldüğünde etkilenme olacaktır, çünkü bunlar böyle bir duruma sokulmuştur. Böylece ikisi de, etki etme etkilenmeyle ilişkili olduğu ölçüde, göreli sayılma tehlikesiyle karşı karşıyadır: Şunda görülürse aynı şey etki etmedir, bunda görülürse etkilenme. Her biri de kendi başına değil, etki edenle ve etkilenenle birlikte görülür: "Bu hareket ettirir, şu hareket ettirilir"; böylece her biri iki kategori olur. "Bu şuna hareket verir, şu da alır" denir; demek ki alma ve verme vardır, yani göreli. Ya da alan harekete sahip oluyorsa, bir şeyin renge sahip olduğu söylendiği gibi, neden harekete de sahip olmasın? Bağımsız hareket de, örneğin yürüme hareketi, yürüyüşe sahiptir; düşünmeye de sahip olunur.
Şunu da incelemeli: İnayetle gözetmek etki etmek, inayete mazhar olmak da etkilenmek midir? Çünkü inayet başka bir şeye yöneliktir ve başka bir şeyle ilgilidir. Yoksa gözetmek de etki etmek değildir, düşünmek başka bir şeyle ilgili olsa bile; o şey de etkilenmez. Düşünmek de etki etmek değildir; çünkü düşünülen şeyin kendisine yönelmez, onun hakkındadır; hiçbir biçimde bir yapım değildir. Bütün fiillere yapım ya da bir şey yapmak dememeli; yapım ancak araz olarak bulunur. Peki biri yürürken iz bırakırsa, iz yaptığını söylemez miyiz? Söyleriz, ama bu, kendisinin başka bir şey olmasından doğar. Yoksa iz yapması araz olarak yapmadır, fiil de araz olarak öyledir, çünkü o buna bakmıyordu. Nitekim cansız şeyler için de etki ettiklerini söyleriz; ateşin ısıttığını söylediğimiz ve "ilaç etki etti" dediğimiz gibi. Ama bunlar hakkında bu kadarı yeter.
οὐκοῦν γίγνεται τὸ πάσχειν τῷ ἔχειν ἐν αὑτῷ κίνησιν τὴν κατὰ τὸ ἀλλοιοῦσθαι ὁπωσοῦν: καὶ τὸ ποιεῖν οὖν ἢ ἔχειν ἐν αὑτῷ κίνησιν τὴν ἀπόλυτον παῤ αὑτοῦ ἢ τὴν τελευτῶσαν εἰς ἄλλο ἀπ’ αὐτοῦ ὁρμωμένην ἀπὸ τοῦ λεγομένου ποιεῖν. καὶ κίνησις μὲν ἐπ’ ἀμφοῖν, ἡ δὲ διαφορὰ ἡ διαιροῦσα τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν τὸ μὲν ποιεῖν, καθ̓ ὅσον ποιεῖν, ἀπαθὲς τηροῦσα, τὸ δὲ πάσχειν ἐν τῷ διατίθεσθαι ἑτέρως ἢ πρότερον εἶχε, τῆς τοῦ πάσχοντος οὐσίας οὐδὲν εἰς οὐσίαν προσλαμβανούσης, ἀλλὰ ἄλλου ὄντος τοῦ πάσχοντος, ὅταν τις οὐσία γίνηται. γίνεται τοίνυν τὸ αὐτὸ ἐν σχέσει τινὶ ποιεῖν, ἐν ἄλλῃ δὲ πάσχειν. παρὰ μὲν γὰρ τῷδε θεωρούμενον ποιεῖν ἔσται, κίνησις οὖσα ἡ αὐτή, παρὰ δὲ τῷδε πάσχειν, ὅτι τάδε οὕτως διατίθεται, ὥστε κινδυνεύειν ἄμφω πρός τι εἶναι, ὅσα τοῦ ποιεῖν πρὸς τὸ πάσχειν, ʽεἰ μὲν παρὰ τούτῳ, τὸ αὐτὸ ποιεῖν, εἰ δὲ παρὰ τῷδε, πάσχειν̓, καὶ θεωρούμενον ἑκάτερον οὐ καθ̓ αὑτό, ἀλλὰ μετὰ τοῦ ποιοῦντος καὶ πάσχοντος ʽοὗτος κινεῖ καὶ οὗτος κινεῖταἰ καὶ δύο κατηγορίαι ἑκάτερον: καὶ ʽοὗτος δίδωσι τῷδε κίνησιν, οὗτος δὲ λαμβάνεἰ, ὥστε λῆψις καὶ δόσις καὶ πρός τι. ἢ εἰ ἔχοι ὁ λαβών, ὥσπερ λέγεται ἔχειν χρῶμα, διὰ τί οὐ καὶ ἔχει κίνησιν; καὶ ἡ ἀπόλυτος κίνησις, οἷον ἡ του βαδίζειν, ἔχει βάδισιν καὶ ἔχει δὲ νόησιν. ἐπισκεπτέον δέ, εἰ τὸ προνοεῖν ποιεῖν, εἰ καὶ τὸ προνοίας τυγχάνειν πάσχειν: εἰς ἄλλο γὰρ καὶ περὶ ἄλλου ἡ πρόνοια. ἢ οὐδὲ τὸ προνοεῖν ποιεῖν, καὶ εἰ περὶ ἄλλου τὸ νοεῖν, ἢ ἐκεῖνο πάσχειν. ἢ οὐδὲ τὸ νοεῖν ποιεῖν: οὐ γὰρ εἰς αὐτὸ τὸ νοούμενον, ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ: οὐδὲ ποίησις ὅλως οὐδὲ δεῖ πάσας ἐνεργείας ποιήσεις λέγειν οὐδὲ ποιεῖν τι: κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ἡ ποίησις. τί οὖν; εἰ βαδίζων ἴχνη εἰργάσατο, οὐ λέγομεν πεποιηκέναι; ἀλλ’ ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὸν ἄλλο τι. ἢ ποιεῖν κατὰ συμβεβηκὸς καὶ τὴν ἐνέργειαν κατὰ συμβεβηκός, ὅτι μὴ πρὸς τοῦτο ἑώρα: ἐπεὶ καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων ποιεῖν λέγομεν, οἷον τὸ πῦρ θερμαίνειν καὶ ʽἐνήργησε τὸ φάρμακον̓. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις.
6.1.23Sahip olmaya gelince: Sahip olmak çok anlamda söyleniyorsa, sahip olmanın bütün biçimleri neden bu kategoriye bağlanmasın? O zaman kemiyet büyüklüğe sahip olduğu için, keyfiyet renge sahip olduğu için, baba ve benzerleri oğula, oğul babaya sahip olduğu için, genel olarak mülkler de buraya girer. Ötekiler o kategorilerde yer alıyor da yalnızca silahlar, ayakkabılar ve bedenin üzerinde taşınanlar burada yer alıyorsa, önce şu sorulabilir: Neden? Biri onlara sahip olunca neden ayrı bir kategori ortaya çıkıyor da onları yakınca, keserek, gömünce ya da atınca başka bir kategori ya da kategoriler çıkmıyor? Bedenin çevresinde bulundukları içinse, bir giysi yatağın üzerinde dururken de ayrı bir kategori olur, biri örtülü olduğunda da. Tutmanın ve sahip olmanın kendisine göreyse, besbelli sahip olmaya göre söylenen öteki her şeyi de sahip olmaya, sahip olma nereye konmuşsa oraya bağlamak gerekir; çünkü sahip olunan şeye göre bir fark olmayacaktır.
Keyfiyet zaten söylenmiş olduğu için "keyfiyete sahip olmak", kemiyet söylenmiş olduğu için "kemiyete sahip olmak", ousia söylenmiş olduğu için "parçalara sahip olmak" denmemesi gerekiyorsa, silahların içinde yer aldığı ousia söylenmişken neden "silahlara sahip olmak" densin? Çünkü ayakkabı da silah da ousia'dır. Hem "Şu adam silahlara sahiptir" sözü nasıl basit ve tek bir kategoriye ait olsun? Bu söz silahlanmış olmayı anlatır. Sonra bu yalnızca canlı için mi geçerlidir, yoksa bunları taşıyan bir heykel olsa da mı? Her biri bunlara başka türlü sahip görünür, belki de eşadlı olarak; nitekim "ayakta duruyor" sözü de ikisinde aynı anlama gelmez. Ayrıca az sayıda şeyde bulunan bir şeyin ayrı bir cins kategorisi olması nasıl akla yatkın olsun?
περὶ δὲ τοῦ ἔχειν, εἰ τὸ ἔχειν πολλαχῶς, διὰ τί οὐ πάντες οἱ τρόποι τοῦ ἔχειν εἰς ταύτην τὴν κατηγορίαν ἀναχθήσονται; ὥστε καὶ τὸ ποσόν, ὅτι ἔχει μέγεθος, καὶ τὸ ποιόν, ὅτι ἔχει χρῶμα, καὶ ὁ πατὴρ καὶ τὰ τοιαῦτα, ὅτι ἔχει [υἱόν, καὶ ὁ υἱός, ὅτι ἔχει] πατέρα, καὶ ὅλως κτήματα. εἰ δὲ τὰ μὲν ἄλλα ἐν ἐκείναις, ὅπλα δὲ καὶ ὑποδήματα καὶ τὰ περὶ τὸ σῶμα, πρῶτον μὲν ζητήσειεν ἄν τις, διὰ τί, καὶ διὰ τί ἔχων μὲν αὐτὰ μίαν ἄλλην κατηγορίαν ποιεῖ, καίων δὲ ἢ τέμνων ἢ κατορύττων ἢ ἀποβάλλων οὐκ ἄλλην ἢ ἄλλας; εἰ δ’ ὅτι περίκειται, κἂν ἱμάτιον κέηται ἐπὶ κλίνης, ἄλλη κατηγορία ἔσται, κἂν κεκαλυμμένος ᾖ τις. εἰ δὲ κατὰ τὴν κάθεξιν αὐτὴν καὶ τὴν ἕξιν, δηλονότι καὶ τὰ ἄλλα πάντα [τὰ] κατὰ τὸ ἔχειν λεγόμενα καὶ εἰς ἕξιν αὐτά, ὅπου ποτὲ ἡ ἕξις, ἀνακτέον: οὐ γὰρ διοίσει κατὰ τὸ ἐχόμενον. εἰ μέντοι ποιότητα ἔχειν οὐ δεῖ λέγειν, ὅτι ἤδη ποιότης εἴρηται, οὐδὲ ποσότητα ἔχειν, ὅτι ποσότης, οὐδὲ μέρη ἔχειν, ὅτι οὐσία εἴρηται: διὰ τί δὲ ὅπλα ἔχειν εἰρημένης οὐσίας, ἐν ᾗ ταῦτα; οὐσία γὰρ ὑπόδημα καὶ ὅπλα. πῶς δ’ ὅλως ἁπλοῦν καὶ μιᾶς κατηγορίας ʽὅδε ὅπλα ἔχει;ʼ τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ ὡπλίσθαι. ἔπειτα πότερον ἐπὶ ζῶντος μόνον ἢ κἂν ἀνδριὰς ᾖ, ὅτῳ ταῦτα; ἄλλως γὰρ ἑκάτερον ἔχειν δοκεῖ καὶ ἴσως ὁμωνύμως: ἐπεὶ καὶ τὸ ἕστηκεν ἐπ’ ἀμφοῖν οὐ ταὐτόν. ἔτι καὶ τὸ ἐν ὀλίγοις πῶς εὔλογον ἔχειν κατηγορίαν γενικὴν ἄλλην;
6.1.24Konum için de durum aynıdır; o da az sayıda şeyde bulunur: […] yaslanmak, oturmak. Ama bunlarda düpedüz "konumda bulunmak" denmez; "şöyle konumda bulunurlar", "şu şekilde konumda bulunur" denir. Şekil başka bir şeydir; konumda bulunmak da "bir yerdedir" demekten başka bir şey anlatmadığına göre, şekil de yer de zaten söylenmişken iki kategoriyi neden birleştirip tek bir kategori yapmalı? Sonra "oturuyor" bir fiil anlatıyorsa fiillerin arasına, bir hâl anlatıyorsa etkilenmiş olmaya ya da etkilenmeye konmalıdır. "Yaslanmış duruyor" da "yukarıda duruyor"dan başka nedir? Tıpkı "aşağıda duruyor" ya da "arada duruyor" gibi. Yaslanma göreli kategorisindeyse, yaslanan neden orada olmasın? Nitekim sağ orada olduğu için sağdaki de soldaki de oradadır. Bunlar hakkında bu kadar.
ἐπὶ δὲ τοῦ κεῖσθαι, ἐν ὀλίγοις καὶ αὐτὸ ὄν […] ἀνακεῖσθαι, καθῆσθαι: καίτοι οὐ κεῖσθαι ἁπλῶς λεγομένων. ἀλλὰ ʽπὼς κεῖνταἰ καὶ ʽκεῖται ἐν σχήματι τοιῷδἐ. καὶ τὸ μὲν σχῆμα ἄλλο: τοῦ δὲ κεῖσθαι τί ἄλλο σημαίνοντος ἢ ʽἐν τόπῳ ἐστίν̓, εἰρημένου τοῦ σχήματος καὶ τοῦ τόπου, τί δεῖ εἰς ἓν δύο κατηγορίας συνάπτειν; ἔπειτα, εἰ μὲν τὸ κάθηται ἐνέργειαν σημαίνει, ἐν ταῖς ἐνεργείαις τακτέον, εἰ δὲ πάθος, ἐν τῷ πεπονθέναι ἢ πάσχειν. τὸ δὲ ἀνάκειται τί ἄλλο ἢ ἄνω κεῖται, ὥσπερ καὶ τὸ κάτω κεῖται ἢ μεταξὺ κεῖται. διὰ τί δὲ ἀνακλ̔??ʼσεως οὔσης ἐν τῷ πρός τι οὐχὶ καὶ ὁ ἀνακείμενος ἐκεῖ; ἐπεὶ καὶ τοῦ δεξιοῦ ὄντος ἐκεῖ καὶ ὁ δεξιὸς ἐκεῖ καὶ ὁ ἀριστερός. ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τούτων.
6.1.25Dört cins koyup var olanları dayanaklar, keyfiyet sahipleri, belli bir hâlde bulunanlar ve bir şeye göre belli bir hâlde bulunanlar diye dörde ayıranlara, üstlerine ortak bir şey koyup her şeyi tek bir cinste toplayanlara gelince, onların her şey için ortak bir şeyi, tek bir cinsi kabul etmelerine karşı çok şey söylenebilir. Bu "bir şey" onların kendilerine göre bile anlaşılmaz ve akıl dışıdır, cisimsizlere de cisimlere de uymaz; üstelik onu ayıracak hiçbir fark bırakmamışlardır. Bu "bir şey" ya vardır ya yoktur. Varsa türlerden biridir; yoksa var olan var olmayan olur. Buna benzer sayısız başka güçlük de vardır. Ama bunları şimdilik bırakıp bölmenin kendisini incelemeliyiz.
Dayanakları ilk sıraya koyup orada maddeyi ötekilerin önüne yerleştirerek, kendilerine ilk ilke gibi görünen şeyi ilkeden sonra gelenlerle aynı sıraya koyarlar. Önce, öncekileri sonrakilerle bir araya getirirler; oysa aynı cins içinde birinin önce, ötekinin sonra olması mümkün değildir. Önce ve sonranın bulunduğu şeylerde sonraki varlığını öncekinden alır; aynı cinsin altındakilerde ise her biri varlığını cinsten eşit olarak alır; tabii cins, türlerin ne olduğu sorulduğunda yüklenen şey olacaksa. Kendileri de, sanırım, ötekilerin varlığını maddeden aldığını söyleyeceklerdir. Sonra dayanağı tek bir şey olarak saydıklarında var olanları saymış olmazlar, var olanların ilkelerini aramış olurlar; oysa ilkelerden söz etmek başka, şeylerin kendisinden söz etmek başkadır. Yalnızca maddenin var olduğunu, ötekilerin maddenin hâlleri olduğunu söylüyorlarsa, var olanın ve ötekilerin önüne ortak bir cins koymamaları gerekirdi; birine ousia, ötekilere hâller deyip bunları ayırsalardı daha iyi ederlerdi. Dayanak tek olduğu ve bir parça kütlenin parçalara bölünmesi gibi bölünmüş olmanın dışında hiçbir farkı bulunmadığı hâlde, bazı şeylere dayanaklar, bazılarına başka adlar vermeleri de yerinde değildir. Üstelik ousia'yı sürekli saydıkları için onu bölünmüş bile sayamazlar; "dayanaklar" yerine "dayanak" demeleri daha iyi olurdu.
πρὸς δὲ τοὺς τέτταρας τιθέντας καὶ τετραχῶς διαιροῦντας εἰς ὑποκείμενα καὶ ποιὰ καὶ πὼς ἔχοντα καὶ πρός τί πως ἔχοντα, καὶ κοινόν τι ἐπ’ αὐτῶν τιθέντας καὶ ἑνὶ γένει περιλαμβάνοντας τὰ πάντα, ὅτι μὲν κοινόν τι καὶ ἐπὶ πάντων ἓν γένος λαμβάνουσι, πολλὰ ἄν τις λέγοι. καὶ γὰρ ὡς ἀσύνετον αὐτοῖς καὶ ἄλογον τὸ τὶ τοῦτο καὶ οὐκ ἐφαρμόττον ἀσωμάτοις καὶ σώμασι: καὶ διαφορὰς οὐ καταλελοίπασιν, αἷς τὸ τὶ διαιρήσουσι: καὶ τὸ τὶ τοῦτο ἢ ὂν ἢ μὴ ὄν ἐστιν. εἰ μὲν οὖν ὄν, ἕν τι τῶν εἰδῶν ἐστιν: εἰ δὲ μὴ ὄν, ἔστι τὸ ὂν μὴ ὄν — καὶ μυρία ἕτερα. ταῦτα μὲν οὖν ἐν τῷ παρόντι ἐατέον, αὐτὴν δὲ τὴν διαίρεσιν ἐπισκεπτέον. ὑποκείμενα μὲν γὰρ πρῶτα τάξαντες καὶ τὴν ὕλην ἐνταῦθα τῶν ἄλλων προτάξαντες τὴν πρώτην αὐτοῖς δοκοῦσαν ἀρχὴν συντάττουσι τοῖς μετὰ τὴν ἀρχὴν αὐτῶν. καὶ πρῶτον μὲν τὰ πρότερα τοῖς ὑστέροις εἰς ἓν ἄγουσιν, οὐχ οἷόν τε ὂν ἐν γένει τῷ αὐτῷ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον εἶναι. ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἐν οἷς τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον, τὸ ὕστερον παρὰ τοῦ προτέρου λαμβάνει τὸ εἶναι, ἐν δὲ τοῖς ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος τὸ ἴσον εἰς τὸ εἶναι ἕκαστον ἔχει παρὰ τοῦ γένους, εἴπερ τοῦτο δεῖ γένος εἶναι τὸ ἐν τῷ τί ἐστι τῶν εἰδῶν κατηγορούμενον: ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ φήσουσι παρὰ τῆς ὕλης, οἶμαι, τοῖς ἄλλοις τὸ εἶναι ὑπάρχειν. ἔπειτα τὸ ὑποκείμενον ἓν ἀριθμοῦντες οὐ τὰ ὄντα ἐξαριθμοῦνται, ἀλλ’ ἀρχὰς τῶν ὄντων ζητοῦσι: διαφέρει δὲ ἀρχὰς λέγειν καὶ αὐτά. εἰ δὲ ὂν μὲν μόνον τὴν ὕλην φήσουσι, τὰ δ’ ἄλλα πάθη τῆς ὕλης, οὐκ ἐχρῆν τοῦ ὄντος καὶ τῶν ἄλλων ἕν τι γένος προτάττειν: μᾶλλον δ’ ἂν βέλτιον αὐτοῖς ἐλέγετο, εἰ τὸ μὲν οὐσίαν, τὰ δ’ ἄλλα πάθη, καὶ διῃροῦντο ταῦτα. τὸ δὲ καὶ λέγειν τὰ μὲν ὑποκείμενα, τὰ δὲ τὰ ἄλλα, ἑνὸς ὄντος τοῦ ὑποκειμένου καὶ διαφορὰν οὐκ ἔχοντος, ἀλλ’ ἢ τῷ μεμερίσθαι, ὥσπερ ὄγκον εἰς μέρη — καίτοι οὐδὲ μεμερίσθαι τῷ συνεχῆ λέγειν τὴν οὐσίαν βέλτιον λέγειν ἦν τὸ ὑποκείμενον.
6.1.26Genel olarak, kuvve hâlinde olanı her şeyin önüne koymak, fiili kuvveden önce yerleştirmemek, son derece saçmadır. Kuvve hâlinde olan, var olanlar arasında sıranın ilkesi olarak bulunursa, hiçbir zaman fiile geçemez; çünkü kendi kendini fiile getiremez. Ya fiil hâlinde olanın ondan önce bulunması gerekir, o zaman da bu artık ilke olmaz; ya da ikisinin aynı anda bulunduğunu söylerlerse, ilkeleri tesadüfe bırakmış olurlar. Sonra, aynı andaysalar neden ötekini öne koymuyorlar? Neden bu daha çok var oluyor da öteki değil? Öteki sonra geliyorsa nasıl gelir? Çünkü madde eidos'u, keyfiyetsiz olan keyfiyeti doğurmaz; kuvve hâlinde olandan fiil çıkmaz. Yoksa fiil hâlinde olan zaten maddenin içinde bulunurdu ve madde artık basit olmazdı.
Tanrı da onlara göre maddeden sonra gelir; çünkü o da madde ve eidos'tan oluşan bir cisimdir. Peki eidos'u nereden alır? Maddeye sahip olmaksızın varsa, ilke niteliğinde ve cisimsiz bir logos olur; etki edici olan da cisimsiz olur. Maddesiz olduğu hâlde, cisim olduğu için ousia'sı bakımından bileşikse, tanrının maddesi diye başka bir madde getirecekler demektir. Sonra madde cisimse nasıl ilke olur? Çünkü çok olmayan bir cisim yoktur ve her cisim madde ile keyfiyetten oluşur. Maddeye başka anlamda cisim diyorlarsa, ona eşadlı olarak cisim diyorlar demektir. Cismin ortak özelliği üç boyutlu olmaksa, matematik cisimden söz ediyorlar; üç boyutun yanında direnç de varsa, tek bir şeyden söz etmiyorlar. Sonra direnç ya keyfiyettir ya da keyfiyetten gelir. Direnç nereden gelir? Üç boyut nereden gelir, maddeyi kim boyutlandırdı? Çünkü üç boyutlunun logos'unda madde, maddenin logos'unda da üç boyutluluk yoktur. Öyleyse madde büyüklükten pay alıyorsa artık basit olmaz. Sonra birlik nereden gelir? Madde kendisi birlik değildir, birlikten pay alarak birdir.
Şunu düşünmeleri gerekirdi: Her şeyin önüne kütle konamaz; kütlesiz olan, yani bir konmalıdır. Birden başlayıp çokluğa, büyüklüğü olmayandan başlayıp büyüklüklere varmak gerekir; çünkü bir olmadan çok, büyüklüğü olmayan olmadan büyüklük olamaz. Büyüklük, kendisi bir olduğu için değil, birden pay aldığı için ve araz olarak birdir. Öyleyse araz olarak olandan önce ilk ve asıl anlamda olanın bulunması gerekir; yoksa araz olarak birlik nasıl olacak? Bu arazlığın nasıl olduğunu araştırmaları gerekirdi; belki de araz olarak bir olmayanı bulurlardı. Araz olarak bir derken, kendisi bir olmayan, birliğini başkasından alan şeyi kastediyorum.
ὅλως δὲ τὸ προτάττειν ἁπάντων, ὃ δυνάμει ἐστίν, ἀλλὰ μὴ ἐνέργειαν πρὸ δυνάμεως τάττειν, παντάπασιν ἀτοπώτατον. οὐδὲ γὰρ ἔστι τὸ δυνάμει εἰς ἐνέργειαν ἐλθεῖν ποτε τάξεως ἀρχὴν ἔχοντος ἐν τοῖς οὖσι τοῦ δυνάμει: οὐ γὰρ δὴ αὐτὸ ἑαυτὸ ἄξει, ἀλλὰ δεῖ ἢ πρὸ αὐτοῦ εἶναι τὸ ἐνεργείᾳ καὶ οὐκέτι τοῦτο ἀρχή, ἤ, εἰ ἅμα λέγοιεν, ἐν τύχαις θήσονται τὰς ἀρχάς. ἔπειτα, εἰ ἅμα, διὰ τί οὐκ ἐκεῖνο προτάττουσι; καὶ διὰ τί τοῦτο μᾶλλον ὄν, ἀλλ’ οὐκ ἐκεῖνο; εἰ δὲ ὕστερον ἐκεῖνο, πῶς; οὐ γὰρ δὴ ἡ ὕλη τὸ εἶδος γεννᾷ, ἡ ἄποιος τὸ ποιόν, οὐδ’ ἐκ τοῦ δυνάμει ἐνέργεια: ἐνυπῆρχε γὰρ ἂν τὸ ἐνεργείᾳ καὶ οὐχ ἁπλοῦν ἔτι. καὶ ὁ θεὸς δεύτερος αὐτοῖς τῆς ὕλης: καὶ γὰρ σῶμα ἐξ ὕλης ὂν καὶ εἴδους. καὶ πόθεν αὐτῷ τὸ εἶδος; εἰ δὲ καὶ ἄνευ τοῦ ὕλην ἔχειν, ἀρχοειδὴς ὢν καὶ λόγος ἀσώματος ἂν εἴη ὁ θεὸς καὶ τὸ ποιητικὸν ἀσώματον. εἰ δὲ καὶ ἄνευ τῆς ὕλης ἐστὶ τὴν οὐσίαν σύνθετος, ἅτε σῶμα ὤν, ἄλλην ὕλην τὴν τοῦ θεοῦ εἰσάξουσιν. ἔπειτα πῶς ἀρχὴ ἡ ὕλη σῶμα οὖσα; οὐ γὰρ ἔστι σῶμα μὴ οὐ πολλὰ εἶναι: καὶ πᾶν σῶμα ἐξ ὕλης καὶ ποιότητος. εἰ δὲ ἄλλως τοῦτο τὸ σῶμα, ὁμωνύμως λέγουσι σῶμα τὴν ὕλην. εἰ δὲ κοινὸν ἐπὶ σώματος τὸ τριχῇ διάστατον, μαθηματικὸν λέγουσιν: εἰ δὲ μετὰ ἀντιτυπίας τὸ τριχῇ, οὐχ ἓν λέγουσιν. ἔπειτα ἡ ἀντιτυπία ποιὸν ἢ παρὰ ποιότητος. καὶ πόθεν ἡ ἀντιτυπία; πόθεν δὲ τὸ τριχῇ διάστατον, ἢ τίς διέστησεν; οὐ γὰρ ἐν τῷ λόγῳ τοῦ τριχῇ διαστάτου ἡ ὕλη, οὐδ’ ἐν τῷ τῆς ὕλης τὸ τριχῇ διάστατον. μετασχοῦσα τοίνυν μεγέθους οὐκέτ̓ ἂν ἁπλοῦν εἴη. ἔπειτα πόθεν ἡ ἕνωσις; οὐ γὰρ δὴ αὐτὸ ἕνωσις, ἀλλὰ μετοχῇ ἑνότητος. ἐχρῆν δὴ λογίσασθαι, ὡς οὐκ ἔστι δυνατὸν προτάττειν ἁπάντων ὄγκον, ἀλλὰ τὸ ἄογκον καὶ τὸ ἕν, καὶ ἐκ τοῦ ἑνὸς ἀρξαμένους εἰς τὰ πολλὰ τελευτᾶν καὶ ἐξ ἀμεγέθους εἰς μεγέθη, εἴ γε οὐκ ἔστι πολλὰ εἶναι μὴ ἑνὸς ὄντος, οὐδὲ μέγεθος μὴ ἀμεγέθους: εἴ γε τὸ μέγεθος ἓν οὐ τῷ αὐτὸ ἕν, ἀλλὰ τῷ μετέχειν τοῦ ἓν καὶ κατὰ σύμβασιν. δεῖ τοίνυν εἶναι τὸ πρώτως καὶ κυρίως πρὸ τοῦ κατὰ σύμβασιν: ἢ πῶς ἡ σύμβασις; καὶ ζητεῖν, τίς ὁ τρόπος τῆς συμβάσεως: τάχα γὰρ ἂν εὗρον τὸ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ἕν. λέγω δὲ κατὰ συμβεβηκός, ὅτῳ μὴ αὐτὸ ἕν, ἀλλὰ παῤ ἄλλου.
6.1.27Her şeyin ilkesini şerefli olanın katında tutmak isteyenler, başka bir bakımdan da biçimsiz olanı, etkilenebilir olanı, hayattan payı olmayanı, düşünceden yoksun, karanlık ve belirsiz olanı ilke olarak koymamalı, ousia'yı da buna bağlamamalıydılar. Tanrıyı ise onlar görünüşü kurtarmak için işin içine katarlar: O da varlığını maddeden alır, bileşiktir ve sonra gelir; daha doğrusu belli bir hâldeki maddedir. Sonra madde dayanaksa, onun dışında bulunup ona etki eden ve onu kendisinden gönderilip ona yerleşenlere dayanak kılan başka bir şeyin bulunması zorunludur. Tanrı da maddenin içinde bulunuyor, kendisi de dayanak oluyor ve onunla birlikte meydana geliyorsa, artık maddeyi dayanak kılamaz, maddeyle birlikte kendisi de dayanak olamaz. Dayanak kılacak bir şey kalmamış, her şey dayanak denen şeyin içinde tükenmişse, bunlar neye dayanak olacak? Çünkü dayanak görelidir; içindekine göre değil, ona etki edene göre dayanaktır. Dayanak, dayanak olmayana göre dayanaktır, yani dışarıdaki bir şeye göre; öyleyse onlar bu dıştaki şeyi atlamış olurlar.
Dışarıdan hiçbir şeye ihtiyaç duymadıklarını, dayanağın kendisinin şekillere girerek her şey olabileceğini söylüyorlarsa, dansla kendini her şeye dönüştüren dansçı gibi, o zaman madde artık dayanak değil, her şeyin kendisidir. Dansçı şekillerin dayanağı olmadığı gibi (çünkü öteki şeyler onun fiilidir), onların madde dediği şey de, öteki şeyler ondan geliyorsa, her şeyin dayanağı olmaz. Hatta öteki şeyler hiç var olmaz; çünkü onlar belli bir hâldeki maddedir, tıpkı şekillerin belli bir hâldeki dansçı olması gibi. Öteki şeyler yoksa madde hiçbir biçimde dayanak değildir, var olanların maddesi de değildir; yalnızca madde olduğu için, tam da bu yüzden madde bile değildir, çünkü madde göreli bir şeydir. Göreli, başka bir şeye göredir ve aynı cinstendir: İki katı yarıya göredir, ousia ise iki katına göre değildir. Var olan, var olmayana göre nasıl göreli olsun, araz olarak değilse? Kendi başına göreli olan, madde de dahil, var olan olarak var olana göredir. Madde, olacak olan şeyin kuvvesiyse ve o şey ousia değilse, madde de ousia olmaz. Böylece ousia olmayanlardan ousia meydana getirenleri suçlayanlar, kendileri ousia'dan ousia olmayanı meydana getirmiş olurlar; çünkü kozmos, kozmos olarak, onlara göre ousia değildir.
Dayanak olan maddenin ousia olması, cisimlerin ise ondan daha çok ousia olmaması, kozmosun ise cisimlerden de az ousia olması, ancak onun bir parçası olduğu ölçüde ousia olması saçmadır. Canlının ousia'sını psykhē'den değil yalnızca maddeden alması, psykhē'nin de maddenin bir hâli ve sonra gelen bir şey olması da saçmadır. Öyleyse madde canlanmayı ve genel olarak psykhē'nin gerçekliğini kimden aldı? Madde nasıl bazen cisim olur da bir başka parçası psykhē olur? Eidos başka bir yerden gelse bile, maddeye bir keyfiyet eklenmekle asla psykhē meydana gelmez, cansız cisimler meydana gelir. Bir şey maddeyi şekillendirip psykhē yapıyorsa, meydana gelen psykhē'den önce onu yapan bir psykhē bulunacaktır.
ἐχρῆν δὲ καὶ ἄλλως τηροῦντας τὴν ἀρχὴν τῶν πάντων ἐν τῷ τιμίῳ μὴ τὸ ἄμορφον μηδὲ τὸ παθητὸν μηδὲ τὸ ζωῆς ἄμοιρον καὶ ἀνόητον καὶ σκοτεινὸν καὶ τὸ ἀόριστον τίθεσθαι ἀρχήν, καὶ τούτῳ ἀναφέρειν καὶ τὴν οὐσίαν. ὁ γὰρ θεὸς αὐτοῖς εὐπρεπείας ἕνεκεν ἐπεισάγεται παρά τε τῆς ὕλης ἔχων τὸ εἶναι καὶ σύνθετος καὶ ὕστερος, μᾶλλον δὲ ὕλη πως ἔχουσα. ἔπειτα εἰ ὑποκείμενον, ἀνάγκη ἄλλο εἶναι, ὃ ποιοῦν εἰς αὐτὴν ἔξω ὂν αὐτῆς παρέχει αὐτὴν ὑποκεῖσθαι τοῖς παῤ αὐτοῦ πεμπομένοις εἰς αὐτήν. εἰ δ’ ἐν τῇ ὕλῃ καὶ αὐτὸς εἴη ὑποκείμενος καὶ αὐτὸς σὺν αὐτῇ γενόμενος, οὐκέτι ὑποκείμενον τὴν ὕλην παρέξεται οὐδὲ μετὰ τῆς ὕλης αὐτὸς ὑποκείμενον: τίνι γὰρ ὑποκείμενα ἔσται οὐκέτι ὄντος τοῦ παρέξοντος ὑποκείμενα αὐτὰ ἁπάντων καταναλωθέντων εἰς τὸ λεγόμενον ὑποκείμενον; πρός τι γὰρ τὸ ὑποκείμενον, οὐ πρὸς τὸ ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ πρὸς τὸ ποιοῦν εἰς αὐτὸ κείμενον. καὶ τὸ ὑποκείμενον ὑπόκειται πρὸς τὸ οὐχ ὑποκείμενον: εἰ [δὲ] τοῦτο, πρὸς τὸ ἔξω: ὥστε παραλελειμμένον ἂν εἴη τοῦτο. εἰ δὲ οὐδὲν δέονται ἄλλου ἔξωθεν, αὐτὸ δὲ πάντα δύναται γίνεσθαι σχηματιζόμενον, ὥσπερ ὁ τῇ ὀρχήσει πάντα αὑτὸν ποιῶν, οὐκέτ̓ ἂν ὑποκείμενον εἴη, ἀλλ’ αὐτὸ τὰ πάντα. ὡς γὰρ ὁ ὀρχηστὴς οὐχ ὑποκείμενον τοῖς σχήμασιν — ἐνέργεια γὰρ αὐτοῦ τὰ ἄλλα — οὕτως οὐδὲ ἣν λέγουσιν ὕλην ἔσται τοῖς πᾶσιν ὑποκείμενον, εἰ τὰ ἄλλα παῤ αὐτῆς εἴη: μᾶλλον δὲ οὐδὲ τὰ ἄλλα ὅλως ἔσται, εἴ γέ πως ἔχουσα ὕλη τὰ ἄλλα, ὥς πως ἔχων ὁ ὀρχούμενος τὰ σχήματα. εἰ δὲ τὰ ἄλλα οὐκ ἔσται, οὐδὲ ὅλως ὑποκείμενον αὕτη οὐδὲ τῶν ὄντων ἡ ὕλη, ἀλλὰ ὕλη μόνον οὖσα τούτῳ αὐτῷ οὐδὲ ὕλη: πρός τι γὰρ ἡ ὕλη. τὸ γὰρ πρός τι πρὸς ἄλλο καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους, οἷον διπλάσιον πρὸς ἥμισυ, οὐκ οὐσία πρὸς διπλάσιον: ὂν δὲ πρὸς μὴ ὂν πῶς πρός τι, εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός; τὸ δὲ καθ̓ αὑτὸ ὂν καὶ ἡ ὕλη ὂν πρὸς ὄν. εἰ γὰρ δύναμίς ἐστιν, ὃ μέλλει ἔσεσθαι, ἐκεῖνο δὲ μὴ οὐσία, οὐδ’ ἂν αὐτὴ οὐσία: ὥστε συμβαίνει αὐτοῖς αἰτιωμένοις τοὺς ἐκ μὴ οὐσιῶν οὐσίας ποιοῦντας αὐτοὺς ποιεῖν ἐξ οὐσίας μὴ οὐσίαν: ὁ γὰρ κόσμος καθ̓ ὅσον κόσμος οὐκ οὐσία. ἄτοπον δὲ τὴν μὲν ὕλην τὸ ὑποκείμενον οὐσίαν, τὰ δὲ σώματα μὴ μᾶλλον οὐσίας, καὶ τούτων μᾶλλον μὴ τὸν κόσμον οὐσίαν, ἀλλ’ ἢ μόνον, καθ̓ ὅσον μόριον αὐτοῦ, οὐσίαν: καὶ τὸ ζῷον μὴ παρὰ τῆς ψυχῆς ἔχειν τὴν οὐσίαν, παρὰ δὲ τῆς ὕλης μόνον, καὶ τὴν ψυχὴν πάθημα ὕλης καὶ ὕστερον. παρὰ τίνος οὖν ἔσχεν ἡ ὕλη τὸ ἐψυχῶσθαι, καὶ ὅλως τῆς ψυχῆς ἡ ὑπόστασις; πῶς δὲ ἡ ὕλη ὁτὲ μὲν σώματα γίνεται, ἄλλο δὲ αὐτῆς ψυχή; καὶ γὰρ εἰ ἄλλοθεν προσίοι τὸ εἶδος, οὐδαμῇ ψυχὴ ἂν γένοιτο ποιότητος προσελθούσης τῇ ὕλῃ, ἀλλὰ σώματα ἄψυχα. εἰ δέ τι αὐτὴν πλάττοι καὶ ψυχὴν ποιοῖ, πρὸ τῆς γινομένης ψυχῆς ἔσται ἡ ποιοῦσα ψυχή.
6.1.28Bu varsayıma karşı söylenecek çok şey olsa da burada kesmeli; böylesine apaçık bir saçmalığa karşı didişmek, var olmayanı en çok var olan gibi, en sonuncuyu ilk gibi öne koyduklarını göstermeye uğraşmak da saçma olmasın. Bunun sebebi, ilkeleri ve öteki şeyleri koyarken hissi kendilerine kılavuz ve güvenilir saymalarıdır. Cisimleri var olanlar sanmışlar, sonra onların birbirine dönüşmesinden korkup altlarında kalıcı olan şeyin var olan olduğunu düşünmüşlerdir; tıpkı biri yer yok olmadığı için var olanın cisimlerden çok yer olduğunu düşünse öyle. Oysa onlara göre yer de kalıcıdır. Herhangi bir biçimde kalıcı olanı var olan saymamalı, önce gerçekten var olana neyin ait olması gerektiğini görmeleri gerekirdi; o özellikler bulununca her zaman kalıcı olmak da ona ait olur. Çünkü bir gölge, başkalaşan başka bir şeye eşlik ederek hep kalıcı olsa bile, o şeyden daha çok var olmaz. Hissedilir şey ise, maddeyle ve sayıca daha birçok şeyle birlikte bir bütün olarak, o bütünün içindeki tek bir şeyden daha çok var olan sayılır. Var olan bütünse, onun altındaki temel, var olmadığı hâlde nasıl var olan olsun?
En şaşırtıcısı da şudur: Her şeyin güvencesini histen alanlar, hisle kavranamayanı var olan olarak koyarlar. Dirence sahip olmayı ona yüklemeleri de doğru değildir; çünkü bu bir keyfiyettir. Maddeyi nous ile kavradıklarını söylüyorlarsa, maddeyi kendinin önüne koyan, varlığı kendine değil maddeye veren bu nous tuhaf bir nous'tur. Nous onlara göre var olmadığına göre, kendinden daha asıl olan şeyler hakkında konuşurken ve onlarla hiçbir akrabalığı yokken nasıl güvenilir olsun? Ama bu tabiat ve dayanaklar hakkında başka yerlerde yeterince söyledik.
ἀλλὰ γὰρ πολλῶν ὄντων τῶν λεγομένων πρὸς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην τούτων μὲν παυστέον, μὴ καὶ ἄτοπον ᾖ τὸ πρὸς οὕτω φανερὰν ἀτοπίαν φιλονεικεῖν, δεικνύντα, ὅτι τὸ μὴ ὂν ὡς τὸ μάλιστα ὂν προτάττουσι καὶ τὸ ὕστατον πρῶτον. αἴτιον δὲ ἡ αἴσθησις αὐτοῖς ἡγεμὼν γενομένη καὶ πιστὴ εἰς ἀρχῶν καὶ τῶν ἄλλων θέσιν: τὰ γὰρ σώματα νομίσαντες εἶναι τὰ ὄντα, εἶτα αὐτῶν τὴν μεταβολὴν εἰς ἄλληλα φοβηθέντες τὸ μένον ὑπ’ αὐτὰ τοῦτο ᾠήθησαν τὸ ὂν εἶναι, ὥσπερ ἂν εἴ τις μᾶλλον τὸν τόπον ἢ τὰ σώματα νομίσειεν εἶναι τὸ ὄν, ὅτι οὐ φθείρεται ὁ τόπος, νομίσας. καίτοι καὶ οὗτος αὐτοῖς μένει, ἔδει δὲ οὐ τὸ ὁπωσοῦν μένον νομίσαι τὸ ὄν, ἀλλὰ ἰδεῖν πρότερον, τίνα δεῖ προσεῖναι τῷ ἀληθῶς ὄντι, οἷς οὖσιν ὑπάρχει καὶ τὸ ἀεὶ μένειν. οὐδὲ γὰρ, εἰ σκιὰ ἀεὶ μένοι παρακολουθοῦσα ἀλλοιουμένῳ ἄλλῳ, μᾶλλόν ἐστιν ἢ ἐκεῖνο: τό τε αἰσθητὸν μετ’ ἐκείνου καὶ ἄλλων πολλῶν τῷ πλήθει μᾶλλον ἂν τὸ ὅλον ὂν εἴη, ἢ ἕν τι τῶν ἐν ἐκείνῳ. εἰ δὲ δὴ καὶ τὸ ὅλον, ὑποβάθρα ἐκεῖνο μὴ ὂν πῶς ἂν ἐκεῖνο; πάντων τε θαυμαστότατον τὸ τῇ αἰσθήσει πιστουμένους ἕκαστα τὸ μὴ τῇ αἰσθήσει ἁλωτὸν τίθεσθαι ὄν: οὐδὲ γὰρ ὀρθῶς τὸ ἀντιτυπὲς αὐτῇ διδόασι: ποιότης γὰρ τοῦτο. εἰ δὲ τῷ νῷ λέγουσι λαβεῖν, ἄτοπος ὁ νοῦς οὗτος ὁ τὴν ὕλην αὑτοῦ προτάξας καὶ τὸ ʽ??ʼν αὐτῇ δεδωκώς, ἀλλ’ οὐχ αὑτῷ. οὐκ ὢν οὖν ὁ νοῦς αὐτοῖς πῶς ἂν πιστὸς εἴη περὶ τῶν κυριωτέρων αὑτοῦ λέγων καὶ οὐδαμῇ αὐτοῖς συγγενὴς ὤν; ἀλλὰ περὶ μὲν ταύτης τῆς φύσεως καὶ τῶν ὑποκειμένων ἱκανῶς καὶ ἐν ἄλλοις.
6.1.29Onlara göre keyfiyet sahiplerinin dayanaklardan başka olması gerekir; zaten öyle derler, yoksa onları ikinci sırada saymazlardı. Başkaysalar basit de olmalılar; basitseler bileşik olmamalılar; bileşik değillerse, keyfiyet sahibi oldukları bakımından maddeye sahip olmamalılar; öyleyse cisimsiz ve etkin olmalılar, çünkü onlara göre madde etkilenmek için dayanak olur. Bileşiklerse, önce basitle bileşiği karşı karşıya koyup ikisini de tek bir cinsin altına alan, sonra da birini ötekinin türlerinden birine yerleştiren bölme saçmadır; tıpkı biri bilgiyi bölerken bir kısmına dil bilgisi, öteki kısmına dil bilgisi ve başka bir şey dese öyle. Keyfiyet sahiplerine keyfiyet sahibi madde diyorlarsa, önce şunu söylemeli: Onların logos'ları maddede bulunur, ama maddede meydana gelmeden önce bileşik bir şey meydana getirmeyecektir; meydana getirdikleri, madde ve eidos'tan oluşan bileşikten önce bulunacaktır; öyleyse kendileri eidos da logos da değildir.
Logos'ların belli bir hâldeki maddeden başka bir şey olmadığını söylüyorlarsa, besbelli keyfiyet sahiplerine belli bir hâlde bulunan diyecekler; o zaman bunları dördüncü cinse koymak gerekir. Buradaki ilişki başka bir ilişkiyse, fark nedir? Besbelli burada belli bir hâlde bulunmak daha çok bir gerçekliktir. Oysa orada da gerçeklik değilse, neden onu tek bir cins ya da tür olarak sayıyorlar? Çünkü aynı şeyin altında birinin var olan, ötekinin var olmayan olması mümkün değildir.
Peki maddenin üzerindeki bu "belli bir hâlde bulunan" nedir? Ya vardır ya yoktur. Varsa her hâlükârda cisimsizdir; yoksa boşuna söylenmiştir: Yalnızca madde vardır, keyfiyet sahibi hiçbir şey değildir. Belli bir hâlde bulunan da öyle; çünkü o daha da az vardır. Dördüncü diye söylenen ise çok daha az vardır. Demek ki var olan yalnızca maddedir. Peki bunu kim söylüyor? Maddenin kendisi değil elbette. Meğer ki söyleyen madde olsun: Çünkü nous onlara göre belli bir hâldeki maddedir (oysa "belli bir hâldeki" sözü boş bir eklemedir); öyleyse bunları söyleyen ve kavrayan maddedir. Akıllıca söyleseydi, nous'u da psykhē'si de yokken nasıl düşündüğüne ve psykhē'nin işlerini yaptığına şaşmak gerekirdi. Kendini olmadığı ve olamayacağı bir şey olarak koyup akılsızca söylüyorsa, bu akılsızlığı kime yüklemeli? Söyleyen madde olsaydı ona yüklerdik. Ama şimdi o söylemiyor; söyleyen, ondan çok şey taşıdığı için böyle söylüyor: Psykhē'ye sahip olsa bile bütünüyle maddeye aittir; kendini ve bu tür şeyler hakkında doğruyu söyleyebilecek kuvveyi bilmediği için böyle söylüyor.
τὰ δὲ ποια αὐτοῖς ἕτερα μὲν δεῖ εἶναι τῶν ὑποκειμένων, καὶ λέγουσιν: οὐ γὰρ ἂν αὐτὰ δεύτερα κατηρίθμουν. εἰ τοίνυν ἕτερα, δεῖ αὐτὰ καὶ ἁπλᾶ εἶναι: εἰ τοῦτο, μὴ σύνθετα: εἰ τοῦτο, μηδ’ ὕλην ἔχειν, ᾗ ποιά: εἰ τοῦτο, ἀσώματα εἶναι καὶ δραστήρια: ἡ γὰρ ὕλη πρὸς τὸ πάσχειν αὐτοῖς ὑπόκειται. εἰ δὲ σύνθετα, πρῶτον μὲν ἄτοπος ἡ διαίρεσις ἀπλᾶ καὶ σύνθετα ἀντιδιαστέλλουσα καὶ ταῦτα ὑφ̓ ἓν γένος, ἔπειτα ἐν θατέρῳ τῶν εἰδῶν τὸ ἕτερον τιθεῖσα, ὥσπερ ἂν [εἴ] τις διαιρῶν τὴν ἐπιστήμην τὴν μὲν γραμματικὴν λέγοι, τὴν δὲ γραμματικὴν καὶ ἄλλο τι. εἰ δὲ τὰ ποιὰ ὕλην ποιὰν λέγοιεν, πρῶτον μὲν οἱ λόγοι αὐτοῖς ἔνυλοι, ἀλλ’ οὐκ ἐν ὕλῃ γενόμενοι, σύνθετόν τι ποιήσουσιν, ἀλλὰ πρὸ τοῦ συνθέτου ὃ ποιοῦσιν ἐξ ὕλης καὶ εἴδους ἔσονται: οὐκ ἄρα αὐτοὶ εἴδη οὐδὲ λόγοι. εἰ δὲ λέγοιεν μηδὲν εἶναι τοὺς λόγους ἢ ὕλην πως ἔχουσαν, τὰ ποιὰ δηλονότι πως ἔχοντα ἐροῦσι καὶ ἐν τῷ τετάρτῳ γένει τακτέον. εἰ δὲ ἥδε ἡ σχέσις ἄλλη, τίς ἡ διαφορά; ἢ δηλονότι τό πως ἔχειν ἐνταῦθα ὑπόστασις μᾶλλον: καίτοι εἰ μὴ κἀκεῖ ὑπόστασις, τί καταριθμοῦσιν ὡς ἓν γένος ἢ εἶδος; οὐ γὰρ δὴ ὑπὸ τὸ αὐτὸ τὸ μὲν ὄν, τὸ δὲ οὐκ ὂν δύναται εἶναι. ἀλλὰ τί τοῦτο τὸ ἐπὶ τῇ ὕλῃ πως ἔχον; ἢ γὰρ ὂν ἢ οὐκ ὄν. καὶ εἰ ὄν, πάντως ἀσώματον: εἰ δὲ οὐκ ὄν, μάτην λέγεται, καὶ ὕλη μόνον, τὸ δὲ ποιὸν οὐδέν. ἀλλ’ οὐδὲ τό πως ἔχον: ἔτι γὰρ μᾶλλον οὐκ ὄν. τὸ δὲ τέταρτον λεχθὲν καὶ πολλῷ μᾶλλον. μόνον ὂν ἄρα ὕλη. τίς οὖν τοῦτό φησιν; οὐ γὰρ δὴ αὐτὴ ἡ ὕλη: εἰ μὴ ἄρα αὐτή, πὼς γὰρ ἔχουσα ὁ νοῦς — καίτοι τό πως ἔχουσα προσθήκη κενή — ἡ ὕλη ἄρα λέγει ταῦτα καὶ καταλαμβάνει. καὶ εἰ μὲν ἔλεγεν ἔμφρονα, θαῦμα ἂν ἦν, πῶς καὶ νοεῖ καὶ ψυχῆς ἔργα ποιεῖ οὔτε νοῦν οὔτε ψυχὴν ἔχουσα: εἰ δ’ ἀφρόνως λέγοι αὑτὴν τιθεῖσα ὃ μή ἐστι μηδὲ δύναται, τίνι ταύτην δεῖ ἀνατιθέναι τὴν ἀφροσύνην; ἤ, εἰ ἔλεγεν αὐτή: νῦν δὲ οὔτε λέγει ἐκείνη, ὅ τε λέγων πολὺ τὸ παῤ ἐκείνης ἔχων λέγει, ὅλος μὲν ὢν ἐκείνης, εἰ καὶ μόνον ψυχὴν ἔχοι, ἀγνοίᾳ δὲ αὑτοῦ καὶ δυνάμεως τῆς λέγειν τἀληθῆ περὶ τῶν τοιούτων δυναμένης.
6.1.30Belli bir hâlde bulunanlara gelince, onları üçüncü ya da herhangi bir sıraya koymak belki saçmadır; çünkü her şey madde üzerinde belli bir hâlde bulunur. Ama belli bir hâlde bulunanlar arasında fark olduğunu söyleyecekler: Madde bir yerde şöyle, öbür yerde böyle belli bir hâlde bulunur, belli bir hâlde bulunanlar kategorisinde ise başka türlü; ayrıca keyfiyet sahipleri madde üzerinde belli bir hâlde bulunurken, özel anlamda belli bir hâlde bulunanlar keyfiyet sahipleri üzerinde bulunur. Ama keyfiyet sahiplerinin kendileri belli bir hâldeki maddeden başka bir şey olmadığına göre, belli bir hâlde bulunanlar yine maddeye geri döner ve madde üzerinde bulunur. Hem aralarında bunca fark varken belli bir hâlde bulunan nasıl tek bir şey olsun? Biri kemiyete, öteki keyfiyete ait olan üç arşınlık ile beyaz nasıl bire toplansın? "Ne zaman" ile "nerede" nasıl toplansın? Dün, geçen yıl, Lykeion'da ve Akademia'da nasıl belli bir hâlde bulunan olsun? Genel olarak zaman nasıl belli bir hâlde bulunan olsun? Ne zamanın kendisi ne zamanda bulunanlar, ne yerde bulunanlar ne de yer böyledir. Etki etmek nasıl belli bir hâlde bulunmak olsun? Etki eden de belli bir hâlde bulunan değildir; daha çok belli bir biçimde etki edendir, hatta belli bir hâlde değil, yalnızca etki edendir. Etkilenen de belli bir hâlde bulunan değildir; daha çok belli bir biçimde etkilenendir, ya da düpedüz böyle etkilenendir. "Belli bir hâlde bulunan" belki yalnızca konuma ve sahip olmaya uyar; sahip olmada da "belli bir hâlde bulunan" değil, "sahip olan" denir.
Göreli olanı ötekilerle aynı cinsin altına koymasalardı başka bir tartışma açılırdı: Bu tür ilişkilere bir gerçeklik tanıyorlar mı diye araştırılırdı; çünkü birçok yerde tanımazlar. Ayrıca var olan şeylere sonradan eklenen bir şeyi, daha önce var olanlarla aynı cinse koymak saçmadır: Yarım ve iki katı olabilmesi için önce bir ve iki olmalıdır. Var olanları ya da var olanların ilkelerini başka türlü koyanlara gelince, onları ister sonsuz ister sınırlı, ister cisim ister cisimsiz, ister ikisinin bileşimi saysınlar, her biri hakkında ayrı ayrı araştırma yapılabilir; eskilerin onların görüşlerine karşı söylediklerini de hesaba katarak.
ἐν δὲ τοῖς πως ἔχουσιν ἄτοπον μὲν ἴσως τά πως ἔχοντα τρίτα τίθεσθαι ἢ ὁπωσοῦν τάξεως ἔχει, ἐπειδὴ περὶ τὴν ὕλην πως ἔχοντα πάντα. ἀλλὰ διαφορὰν τῶν πως ἐχόντων φήσουσιν εἶναι καὶ ἄλλως πως ἔχειν τὴν ὕλην ὡδὶ καὶ οὕτως, ἄλλως δὲ ἐν τοῖς πως ἔχουσι, καὶ ἔτι τὰ μὲν ποιὰ περὶ τὴν ὕλην πως ἔχοντα, τὰ ἰδίως δέ πως ἔχοντα περὶ τὰ ποιά. ἀλλὰ τῶν ποιῶν αὐτῶν οὐδὲν ἢ ὕλης πως ἐχούσης ὄντων πάλιν τά πως ἔχοντα ἐπὶ τὴν ὕλην αὐτοῖς ἀνατρέχει καὶ περὶ τὴν ὕλην ἔσται. πῶς δὲ ἓν τό πως ἔχον πολλῆς διαφορᾶς ἐν αὐτοῖς οὔσης; πῶς γὰρ τὸ τρίπηχυ καὶ τὸ λευκὸν εἰς ἕν, τοῦ μὲν ποσοῦ, τοῦ δὲ ποιοῦ ὄντος; πῶς δὲ τὸ ποτὲ καὶ τὸ ποῦ; πῶς δὲ ὅλως πως ἔχοντα τὸ χθὲς καὶ τὸ πέρυσι καὶ τὸ ἐν Λυκείῳ καὶ Ἀκαδημίᾳ; καὶ ὅλως πῶς δὲ ὁ χρόνος πως ἔχων; οὔτε γὰρ αὐτὸς οὔτε τὰ ἐν αὐτῷ τῷ χρόνῳ, οὔτε τὰ ἐν τῷ τόπῳ οὔτε ὁ τόπος. τὸ δὲ ποιεῖν πῶς πως ἔχον; ἐπεὶ οὐδ’ ὁ ποιῶν πως ἔχων, ἀλλὰ μᾶλλόν πως ποιῶν ἢ ὅλως οὐκ ὤν, ἀλλὰ ποιῶν μόνον: καὶ ὁ πάσχων οὔ πως ἔχων, ἀλλὰ μᾶλλόν πως πάσχων ἢ ὅλως πάσχων οὕτως. ἴσως δ’ ἂν μόνον ἁρμόσει ἐπὶ τοῦ κεῖσθαι τό πως ἔχον καὶ ἐπὶ τοῦ ἔχειν ἐπὶ δὲ τοῦ ἔχειν οὐ πὼς ἔχον, ἀλλὰ ἔχον. τὸ δὲ πρός τι εἰ μὲν μὴ ὑφ̓ ἓν τοῖς ἄλλοις ἐτίθεσαν, ἕτερος λόγος ἦν ἂν ζητούντων, εἴ τινα διδόασιν ὑπόστασιν ταῖς τοιαύταις σχέσεσι, πολλαχοῦ οὐ διδόντων. ἔτι δ’ ἐν γένει τῷ αὐτῷ ἐπιγενόμενον πρᾶγμα τοῖς ἤδη οὖσιν ἄτοπον συντάττειν εἰς ταὐτὸν γένος τοῖς πρότερον οὖσι: δεῖ γὰρ πρότερον ἓν καὶ δύο εἶναι, ἴνα καὶ ἥμισυ καὶ διπλάσιον. περὶ δὲ τῶν ὅσοι ἄλλως τὰ ὄντα ἢ τὰς ἀρχὰς τῶν ὄντων ἔθεντο, εἴτε ἄπειρα εἴτε πεπερασμένα, εἴτε σώματα εἴτε ἀσώματα, ἢ καὶ τὸ συναμφότερον, χωρὶς περὶ ἑκάστων ἔξεστι ζητεῖν λαμβάνουσι καὶ τὰ παρὰ τῶν ἀρχαίων πρὸς τὰς δόξας αὐτῶν εἰρημένα.