Altıncı Ennead › Var Olanın Cinsleri Üzerine II
6.2.12. İnceleme
Söylenen on cinsi inceledik; her şeyi tek bir cinse indirip onun altına dört şeyi adeta türler olarak koyanlar hakkında da konuştuk. Şimdi sırada, bu konuda bize ne göründüğünü söylemek var; görüşlerimizi Platon'un kanaatine bağlamaya çalışarak. Var olanı bir saymak gerekseydi, hiçbir şeyi araştırmaya gerek kalmazdı: ne her şeyin üzerinde tek bir cins olup olmadığını, ne tek bir şeyin altına girmeyen cinsler bulunup bulunmadığını, ne ilkeler olup olmadığını, ne de ilkelerle cinslerin aynı şeyler sayılması gerekip gerekmediğini; bütün ilkelerin cins olup cinslerin ilke olmadığını ya da bunun tersini; her iki yanda bazı ilkelerin cins, bazı cinslerin ilke olduğunu; ya da bir yanda hepsinin öbürü de olduğunu, öbür yanda ise yalnızca bazılarının öbürü de olduğunu araştırmak gerekmezdi. Ama var olanın bir olmadığını söylüyoruz (nedenini Platon da başkaları da söylemiştir); bu yüzden belki bunlar hakkında da önce konuyu ortaya koyup hangi sayıdan ve nasıl söz ettiğimizi incelemek zorunlu olur.
Var olanı ya da var olanları araştırdığımıza göre, önce kendi aramızda şunları ayırmak zorunludur: Şimdi incelemenin haklı olarak yöneleceği var olan derken neyi kastediyoruz; başkalarına var olan gibi görünen, ama bizim meydana gelen dediğimiz, hiçbir zaman gerçekten var olmayan şey nedir? Bunları birbirinden, bir "bir şey" cinsinin bunlara bölünmesi gibi ayrılmış diye düşünmemeli; Platon'un da öyle yaptığını sanmamalı. Çünkü var olanı var olmayanla aynı şeyin altına koymak gülünç olurdu; tıpkı biri Sokrates'i ve onun resmini aynı şeyin altına koysa öyle. Burada ayırmak, sınır çizip ayrı koymak, var olan gibi görünenin var olmadığını söylemek ve onlara gerçekten var olanın başka bir şey olduğunu göstermektir. Platon var olana "her zaman" sözünü ekleyerek, var olanın, var olanın tabiatını hiçbir zaman yalanlamayacak türden olması gerektiğini göstermiştir. İşte bu var olandan söz edecek ve onu bir olmayan bir şey olarak inceleyeceğiz; sonra, uygun görülürse, oluş, meydana gelen ve hissedilir kozmos hakkında da bir şeyler söyleyeceğiz.
Ἐπεὶ δὲ περὶ τῶν λεγομένων δέκα γενῶν ἐπέσκεπται, εἴρηται δὲ καὶ περὶ τῶν εἰς ἓν ἀγόντων γένος τὰ πάντα τέτταρα ὑπὸ τὸ ἓν οἷον εἴδη τιθεμένων, ἀκόλουθον ἂν εἴη εἰπεῖν, τί ποτε ἡμῖν περὶ τούτων φαίνεται τὰ δοκοῦντα ἡμῖν πειρωμένοις εἰς τὴν Πλάτωνος ἀνάγειν δόξαν. εἰ μὲν οὖν ἓν ἔδει τίθεσθαι τὸ ὄν, οὐδὲν ἂν ἔδει ζητεῖν, οὔτ’ εἰ γένος ἓν ἐπὶ πᾶσιν, οὔτε εἰ γένη μὴ ὑφ̓ ἕν, οὔτ’ εἰ ἀρχάς, οὔτε εἰ τὰς ἀρχὰς καὶ γένη τὰς αὐτὰς δεῖ τίθεσθαι, οὔτε εἰ τὰ γένη καὶ ἀρχὰς τὰ αὐτά, ἢ τὰς μὲν ἀρχὰς ἁπάσας καὶ γένη, τὰ δὲ γένη οὐκ ἀρχάς, ἢ ἀνάπαλιν, ἢ ἐφ̓ ἑκατέρων τινὰς μὲν ἀρχὰς καὶ γένη καί τινα γένη καὶ ἀρχάς, ἢ ἐπὶ μὲν τῶν ἑτέρων πάντα καὶ θάτερα, ἐπὶ δὲ τῶν ἑτέρων τινὰ καὶ θάτερα. ἐπεὶ δὲ οὐχ ἕν φαμεν τὸ ὄν — διότι δέ, εἴρηται καὶ τῷ Πλάτωνι καὶ ἑτέροις — ἀναγκαῖον ἴσως γίγνεται καὶ περὶ τούτων ἐπισκέψασθαι πρότερον εἰς μέσον θέντας, τίνα ἀριθμὸν λέγομεν καὶ πῶς. ἐπεὶ οὖν περὶ τοῦ ὄντος ἢ τῶν ὄντων ζητοῦμεν, ἀναγκαῖον πρῶτον παῤ αὑτοῖς διελέσθαι τάδε, τί τε τὸ ὂν λέγομεν, περὶ οὗ ἡ σκέψις ὀρθῶς [ἂν] γίνοιτο νυνί, καὶ τί δοκεῖ μὲν ἄλλοις εἶναι ὄν, γινόμενον δὲ αὐτὸ λέγομεν εἶναι, ὄντως δὲ οὐδέποτε ὄν. δεῖ δὲ νοεῖν ταῦτα ἀπ’ ἀλλήλων διῃρημένα οὐχ ὡς γένους τοῦ τὶ εἰς ταῦτα διῃρημένου, οὐδ’ οὕτως οἴεσθαι τὸν Πλάτωνα πεποιηκέναι. γελοῖον γὰρ ὑφ̓ ἓν θέσθαι τὸ ὂν τῷ μὴ ὄντι, ὥσπερ ἂν εἴ τις Σωκράτη ὑπὸ τὸ αὐτὸ θεῖτο καὶ τὴν τούτου εἰκόνα. τὸ γὰρ διελέσθαι ἐνταῦθά ἐστι τὸ ἀφορίσαι καὶ χωρὶς θεῖναι, καὶ τὸ δόξαν ὂν εἶναι εἰπεῖν οὐκ εἶναι ὄν, ὑποδείξαντα αὐτοῖς ἄλλο τὸ ὡς ἀληθῶς ὂν εἶναι. καὶ προστιθεὶς τῷ ὄντι τὸ ἀεὶ ὑπέδειξεν, ὡς δεῖ τὸ ὂν τοιοῦτον εἶναι, οἷον μηδέποτε ψεύδεσθαι τὴν τοῦ ὄντος φύσιν. περὶ δὴ τούτου τοῦ ὄντος λέγοντες καὶ περὶ τούτου ὡς οὐχ ἑνὸς ὄντος σκεψόμεθα: ὕστερον δέ, εἰ δοκεῖ, καὶ περὶ γενέσεως καὶ τοῦ γινομένου καὶ κόσμου αἰσθητοῦ τι ἐροῦμεν.
6.2.2Bir olmadığını söylediğimize göre, var olan belli bir sayı mıdır? Yoksa sonsuz mu? Çünkü bir olmayan derken ya da aynı anda hem bir hem çok derken, çokluğu bire toplayan çeşitli bir bir derken ne demek istiyoruz? Böyle bir olan bu şey ya cins bakımından birdir ve var olanlar onun türleridir, ki bu türler sayesinde hem çok hem birdir; ya birden çok cinstir, ama hepsi tek bir şeyin altındadır; ya da birden çok cinstir, hiçbiri ötekinin altında değildir, her biri kendi altındakileri kapsar. Bu son durumda, altlarındakiler ister daha küçük cinsler ya da türler olsun, onların altında da bölünmezler bulunsun, hepsi tek bir tabiata katkıda bulunur ve hepsinden akılla kavranır kozmos, yani var olan dediğimiz şey kurulur. Öyleyse bunlar yalnızca cins değil, aynı zamanda var olanın ilkeleridir: Cinstirler, çünkü altlarında daha küçük başka cinsler, sonra türler ve bölünmezler vardır; ilkedirler, çünkü var olan böylece çok şeyden oluşur ve bütün bunlardan meydana gelir. Bileşenler birden çok olup bir araya gelerek bütünü meydana getirselerdi, ama altlarında bir şey bulundurmasalardı, ilke olurlardı ama cins olmazlardı; tıpkı biri hissedilir dünyayı ateş ve benzerleri gibi dört şeyden kursa öyle: Bunlar ilke olurdu ama cins olmazdı, meğer ki "cins" eşadlı olarak kullanılsın.
Bazı cinsler olduğunu ve bunların aynı zamanda ilke olduğunu söylüyorsak, her cinsi altındakilerle birlikte öteki cinslerle karıştırarak bütünü mü meydana getiriyoruz, hepsinin bir harmanını mı yapıyoruz? Ama o zaman her biri fiil hâlinde değil kuvve hâlinde bulunur ve hiçbiri saf kalmaz. Peki cinsleri kendi hâline bırakıp tek tek şeyleri mi karıştıracağız? O zaman kendi başlarına cinsler ne olacak? Hem onlar da kendi başlarına ve saf olarak bulunacak, hem de karışanlar onları yok etmeyecek. Nasıl? Bunu sonraya bırakalım. Şimdi, hem cinslerin varlığını hem de bunların ousia'nın ilkeleri, başka bir anlamda da ilkeler ve bileşenler olduğunu kabul ettiğimize göre, önce neye göre cins dediğimizi, onları birbirinden nasıl ayırdığımızı ve neden tek bir şeyin altına toplamadığımızı söylemeliyiz; yoksa sanki tesadüfen bir araya gelip tek bir şey meydana getirmişler gibi olur. Oysa onları tek bir şeyin altına toplamak çok daha akla yatkın olurdu.
Hepsinin var olanın türleri olması, onlardan sonra da bölünmezlerin gelmesi ve bunların dışında hiçbir şey bulunmaması mümkün olsaydı, belki öyle yapmak gerekirdi. Ama böyle bir varsayım onları ortadan kaldırır: Türler tür olmaz, çok şey tek bir şeyin altına girmez; her şey bir olur, çünkü o birin dışında başka bir şey ya da şeyler bulunmaz. Bir, kendinden başka bir şey olmasaydı, nasıl çok olup türleri doğurabilirdi? Çünkü kendisi çok değildir, meğer ki biri onu bir büyüklük gibi parçalasın; ama o zaman da parçalayan başka bir şeydir. Kendi kendini parçalıyor ya da genel olarak bölüyorsa, bölünmeden önce bölünmüş olacaktır. Bu yüzden ve başka birçok sebeple tek bir cins fikrinden vazgeçmeli; ayrıca rastgele alınan her şeye var olan ya da ousia denemeyeceği için de. Biri ona var olan diyorsa, bunu araz olarak diyecektir; tıpkı ousia'ya beyaz demek gibi: Çünkü ousia'nın tam da beyaz olan şey olduğunu söylemiş olmaz.
ἐπεὶ οὖν οὐχ ἕν φαμεν, ἆρα ἀριθμόν τινα; ἢ ἄπειρον: πῶς γὰρ δὴ τὸ οὐχ ἓν ἢ ἓν ἅμα καὶ πολλὰ λέγομεν, καί τι ποικίλον ἓν τὰ πολλὰ εἰς ἓν ἔχον; ἀνάγκη τοίνυν τοῦτο τὸ οὕτως ἓν ἢ τῷ γένει ἓν εἶναι, εἴδη δ’ αὐτοῦ τὰ ὄντα, οἷς πολλὰ καὶ ἕν, ἢ πλείω ἑνὸς γένη, ὑφ̓ ἓν δὲ τὰ πάντα, ἢ πλείω μὲν γένη, μηδὲν δὲ ἄλλο ὑπ’ ἄλλο, ἀλλ’ ἕκαστον περιεκτικὸν τῶν ὑπ’ αὐτό, εἴτε καὶ αὐτῶν γενῶν ἐλαττόνων ὄντων ἢ εἰδῶν καὶ ὑπὸ τούτοις ἀτόμων, συντελεῖν ἅπαντα εἰς μίαν φύσιν καὶ ἐκ πάντων τῷ νοητῷ κόσμῳ, ὃν δὴ λέγομεν τὸ ὄν, τὴν σύστασιν εἶναι. εἰ δὴ τοῦτο, οὐ μόνον γένη ταῦτα εἶναι, ἀλλὰ καὶ ἀρχὰς τοῦ ὄντος ἅμα ὑπάρχειν: γένη μέν, ὅτι ὑπ’ αὐτὰ ἄλλα γένη ἐλάττω καὶ εἴδη μετὰ τοῦτο καὶ ἄτομα: ἀρχὰς δέ, εἰ τὸ ὂν οὕτως ἐκ πολλῶν καὶ ἐκ τούτων τὸ ὅλον ὑπάρχει. εἰ μέντοι πλείω μὲν ἦν ἐξ ὧν, συνελθόντα δὲ τὰ ὅλα ἐποίει τὸ πᾶν, ἀλλ’ οὐκ ἔχοντα ὑπ’ αὐτά, ἀρχαὶ μὲν ἂν ἦσαν, γένη δὲ οὐκ ἄν: οἷον εἴ τις ἐκ τῶν τεσσάρων ἐποίει τὸ αἰσθητόν, πυρὸς καὶ τῶν τοιούτων: ταῦτα γὰρ ἀρχαὶ ἂν ἦσαν, γένη δὲ οὔ: εἰ μὴ ὁμωνύμως τὸ γένος. λέγοντες τοίνυν καὶ γένη τινὰ εἶναι, τὰ δ’ αὐτὰ καὶ ἀρχάς, ἆρα τὰ μὲν γένη, ἕκαστον μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτὸ ὁμοῦ, μιγνύντες ἀλλήλοις τὸ ὅλον ἀποτελοῦμεν καὶ σύγκρασιν ποιοῦμεν ἁπάντων; ἀλλὰ δυνάμει, οὐκ ἐνεργείᾳ ἕκαστα οὐδὲ καθαρὸν αὐτὸ ἕκαστον ἔσται. ἀλλὰ τὰ μὲν γένη ἐάσομεν, τὰ δὲ καθ̓ ἕκαστον μίξομεν. τίνα οὖν ἔσται ἐφ̓ αὑτῶν τὰ γένη; ἢ ἔσται κἀκεῖνα ἐφ̓ αὑτῶν καὶ καθαρά, καὶ τὰ μιχθέντα οὐκ ἀπολεῖ αὐτά. καὶ πῶς; ἢ ταῦτα μὲν εἰς ὕστερον: νῦν δ’ ἐπεὶ συγκεχωρήκαμεν καὶ γένη εἶναι καὶ προσέτι καὶ τῆς οὐσίας ἀρχὰς καὶ τρόπον ἕτερον ἀρχὰς καὶ συνθέσεις, πρῶτον λεκτέον πρὸς ἃ λέγομεν γένη καὶ πῶς διίσταμεν ἀπ’ ἀλλήλων αὐτὰ καὶ οὐχ ὑφ̓ ἓν ἄγομεν, ὥσπερ ἐκ τύχης συνελθόντα καὶ ἕν τι πεποιηκότα: καίτοι πολλῷ εὐλογώτερον ὑφ̓ ἕν. ἤ, εἰ μὲν εἴδη οἷόν τε ἦν τοῦ ὄντος ἅπαντα εἶναι καὶ ἐφεξῆς τούτοις τὰ ἄτομα καὶ μηδὲν τούτων ἔξω, ἦν ἂν ἴσως ποιεῖν οὕτως: ἐπειδὴ δὲ ἡ τοιαύτη θέσις ἀναίρεσίς ἐστιν αὐτοῖς — οὐδὲ γὰρ τὰ εἴδη εἴδη ἔσται, οὐδ’ ὅλως πολλὰ ὑφ̓ ἕν, ἀλλὰ πάντα ἕν, μὴ ἑτέρου ἢ ἑτέρων ἔξω ἐκείνου τοῦ ἑνὸς ὄντων: πῶς γὰρ ἂν πολλὰ ἐγένετο τὸ ἕν, ὥστε καὶ εἴδη γεννῆσαι, εἰ μή τι ἦν παῤ αὐτὸ ἄλλο; οὐ γὰρ αὐτὸ πολλά, εἰ μή τις ὡς μέγεθος κερματιεῖ: ἀλλὰ καὶ οὕτως ἕτερον τὸ κερματίζον. εἰ δ’ αὐτὸ κερματιεῖ ἢ ὅλως διαιρήσει, πρὸ τοῦ διαιρεθῆναι ἔσται διῃρημένον. ταύτῃ μὲν οὖν καὶ δἰ ἄλλα πολλὰ ἀποστατέον τοῦ γένος ἓν καὶ ὅτι οὐχ οἷόν τε ἕκαστον ὁτιοῦν ληφθὲν ἢ ὂν ἢ οὐσίαν λέγειν. εἰ δέ τις λέγοι ὄν, τῷ συμβεβηκέναι φήσει, οἷον εἰ λευκὸν λέγοι τὴν οὐσίαν: οὐ γὰρ ὅπερ λευκὸν λέγει.
6.2.3Var olanların birden çok olduğunu ve tesadüfen birden çok olmadığını söylüyoruz. Öyleyse birden gelirler. Ama birden gelseler bile, bu bir onların varlığında onlara yüklenmiyorsa, her birinin, ötekiyle aynı türden olmadığı için, ayrı bir cins olmasına hiçbir engel yoktur. Peki meydana gelen cinslerin dışında kalan bu şey onların sebebi olup ötekilere "nedir" sorusunda yüklenmiyor mu? Evet, o dışarıdadır; çünkü bir ötededir ve cinslerle birlikte sayılmaz; ötekiler, cins olmak bakımından birbirine eşit olarak, onun sayesinde vardır. Peki o nasıl birlikte sayılmaz? Çünkü biz var olanları araştırıyoruz, ötede olanı değil.
Bu böyle; peki birlikte sayılan nedir? Burada insan, sebebin, sebep olduklarıyla nasıl birlikte sayıldığına şaşabilir. Kendisi ile ötekiler tek bir cinsin altındaysa, bu saçmadır. Ama sebebi olduğu şeylerle birlikte sayılıyorsa, kendisi cins olarak, ötekiler ardından gelenler olarak; ardından gelenler ondan farklıysa ve o onlara cins olarak yüklenmiyorsa, başka bir şey de onlara yüklenmiyorsa, onların da altlarında bir şeyler bulunduran cinsler olmaları zorunludur. Çünkü yürümeyi sen doğursan bile, yürüme bir cinsin altındaymış gibi senin altında olmazdı; ondan önce onun cinsi olan başka bir şey bulunmasa ve ondan sonra gelenler bulunsa, yürüme var olanlar arasında bir cins olurdu.
Genel olarak belki birin ötekilerin sebebi olduğunu da söylememeli; onlar daha çok onun parçaları ve öğeleri gibidir; hepsi bizim düşüncelerimizde parçalara bölünen tek bir tabiattır. O ise şaşılacak bir kuvve sayesinde her şeye yayılan bir'dir; çok görünür ve çok olur, örneğin hareket ettiğinde; tabiatının bol akışlı oluşu, biri bir olmaktan çıkarır. Biz de onun adeta paylarını öne çıkarıp her birini bir şey olarak koyar ve ona cins deriz; bütünü bir anda görmediğimizin farkına varmayız. Onları parça parça öne çıkarıp yeniden birleştiririz, ama birbirine doğru koşan bu şeyleri uzun süre tutamayız. Bu yüzden onları yeniden bütüne salıverir, bir hâline gelmelerine, daha doğrusu bir olmalarına izin veririz. Ama bunlar belki o öteki şeyler de bilindiğinde, yani cinslerin kaç tane olduğunu kavradığımızda daha açık olacak; çünkü böylece nasıl olduğu da anlaşılacak. Konuşan yalnızca olumsuz şeyler söylememeli, söylenenleri kavramaya ve düşünmeye de yönelmeli; bu yüzden şöyle yapmalıyız.
πλείω μὲν δὴ λέγομεν εἶναι καὶ οὐ κατὰ τύχην πλείω. οὐκοῦν ἀφ̓ ἑνός. ἤ, εἰ καὶ ἀφ̓ ἑνός, οὐ κατηγορουμένου δὲ κατ’ αὐτῶν ἐν τῷ εἶναι, οὐδὲν κωλύει ἕκαστον οὐχ ὁμοειδὲς ὂν ἄλλῳ χωρὶς αὐτὸ εἶναι γένος. ἆῤ οὖν ἔξωθεν τοῦτο τῶν γενομένων γενῶν τὸ αἴτιον μέν, μὴ κατηγορούμενον δὲ τῶν ἄλλων ἐν τῷ τί ἐστιν; ἢ τὸ μὲν ἔξω: ἐπέκεινα γὰρ τὸ ἕν, ὡς ἂν μὴ συναριθμούμενον τοῖς γένεσιν, εἰ δἰ αὐτὸ τὰ ἄλλα, ἃ ἐπίσης ἀλλήλοις εἰς τὸ γένη εἶναι. καὶ πῶς ἐκεῖνο οὐ συνηρίθμηται; ἢ τὰ ὄντα ζητοῦμεν, οὐ τὸ ἐπέκεινα. τοῦτο μὲν οὖν οὕτως: τί δὲ τὸ συναριθμούμενον; ἐφ̓ οὗ καὶ θαυμάσειεν ἄν τις, πῶς συναριθμούμενον τοῖς αἰτιατοῖς. ἢ, εἰ μὲν ὑφ̓ ἓν γένος αὐτὰ καὶ τὰ ἄλλα, ἄτοπον: εἰ δὲ οἷς αἴτιον συναριθμεῖται ὡς αὐτὸ τὸ γένος καὶ τὰ ἄλλα ἐφεξῆς καὶ ἔστι διάφορα τὰ ἐφεξῆς πρὸς αὐτὸ καὶ οὐ κατηγορεῖται αὐτῶν ὡς γένος οὐδ’ ἄλλο τι κατ’ αὐτῶν, ἀνάγκη καὶ αὐτὰ γένη εἶναι ἔχοντα ὑφ̓ αὑτά: οὐδὲ γάρ, εἰ σὺ τὸ βαδίζειν ἐγέννας, ὑπὸ σὲ ὡς γένος τὸ βαδίζειν ἦν ἄν: καὶ εἰ μηδὲν ἦν πρὸ αὐτοῦ ἄλλο ὡς γένος αὐτοῦ, ἦν δὲ τὰ μετ’ αὐτό, γένος ἂν ἦν τὸ βαδίζειν ἐν τοῖς οὖσιν. ὅλως δὲ ἴσως οὐδὲ τὸ ἓν φατέον αἴτιον τοῖς ἄλλοις εἶναι, ἀλλ’ οἷον μέρη αὐτοῦ καὶ οἷον στοιχεῖα αὐτοῦ καὶ πάντα μίαν φύσιν μεριζομένην ταῖς ἡμῶν ἐπινοίαις, αὐτὸ δὲ εἶναι ὑπὸ δυνάμεως θαυμαστῆς ἓν εἰς πάντα καὶ φαινόμενον πολλὰ καὶ γινόμενον πολλά, οἷον ὅταν κινηθῇ, καὶ τὸ πολύχουν τῆς φύσεως ποιεῖν τὸ ἓν μὴ ἓν εἶναι, ἡμᾶς τε οἷον μοίρας αὐτοῦ προφέροντας ταύτας ἓν ἕκαστον τίθεσθαι καὶ γένος λέγειν ἀγνοοῦντας, ὅτι μὴ ὅλον ἅμα εἴδομεν, ἀλλὰ κατὰ μέρος προφέροντες πάλιν αὐτὰ συνάπτομεν οὐ δυνάμενοι ἐπὶ πολὺν χρόνον αὐτὰ κατέχειν σπεύδοντα πρὸς αὑτά. διὸ πάλιν μεθίεμεν εἰς τὸ ὅλον καὶ ἐῶμεν ἓν γενέσθαι, μᾶλλον δὲ ἓν εἶναι. ἀλλὰ ἴσως σαφέστερα ταῦτα ἔσται κἀκείνων ἐγνωσμένων, ἢν τὰ γένη λάβωμεν ὁπόσα: οὕτω γὰρ καὶ τὸ πῶς. ἀλλ’ ἐπεὶ δεῖ λέγοντα μὴ ἀποφάσεις λέγειν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἔννοιαν καὶ νόησιν ἰέναι τῶν λεγομένων, ὡδὶ ποιητέον:
6.2.4Cismin tabiatını, yani bu bütündeki cismin tabiatının ne olduğunu görmek isteseydik, onun parçalarından birinde, örneğin bir taşta, bir yanının dayanak gibi olduğunu, bir yanının ne kadarlığı, yani büyüklüğü, bir yanının nasıllığı, örneğin rengi olduğunu öğrendikten sonra, başka her cisim için de şöyle demez miydik: Cismin tabiatında bir şey adeta ousia'dır, bir şey kemiyettir, bir şey keyfiyettir; hepsi bir arada bulunur, ama logos ile üçe ayrılır ve üçü tek bir cisimdir? Cismin yapısıyla birlikte doğmuş bir hareketi de bulunsaydı, onu da birlikte sayardık; dördü bir olurdu ve tek cisim, birliğine ve kendi tabiatına göre bu dördüyle tamamlanırdı.
Aynı biçimde, şimdi söz akılla kavranır ousia'ya, oradaki cinslere ve ilkelere ilişkin olduğuna göre, cisimlerdeki oluşu, his yoluyla kavrayışı ve büyüklükleri bir yana bırakmalıyız (ayrı olmak ve birbirinden uzak durmak bunlardan gelir); böylece akılla kavranır bir gerçeklik, gerçekten var olan ve daha çok bir olan bir şey kavramalıyız. Şaşılacak olan da şudur: Böyle bir olan şey nasıl hem çok hem birdir? Cisimlerde aynı şeyin hem bir hem çok olduğu kabul edilmiştir; çünkü aynı şey sonsuza dek bölünebilir, rengi başka, şekli başkadır, zira bunlar birbirinden ayrılabilir. Ama biri, düşüncenin ilk bakışında öyle görüneceği gibi, boyutsuz, büyüklüğü olmayan, son derece basit tek bir psykhē kavrarsa, orada yeniden çokluk bulmayı nasıl umsun? Canlıyı bedene ve psykhē'ye bölerken bedeni çok biçimli, bileşik ve çeşitli bulmuş, psykhē'de ise basit bir şey bulduğuna güvenip ilkeye vardığı için yolculuğunu burada bitirebileceğini sanmıştı.
Öyleyse bu psykhē'yi ele alalım; çünkü orada cisim hissedilir dünyadan alındığı gibi, bu da akılla kavranır yerden önümüze konmuştur. Bu bir'in nasıl çok, bu çokluğun nasıl bir olduğunu görelim: çoktan oluşmuş bileşik bir bir olarak değil, çok olan tek bir tabiat olarak. Bu kavranıp açıklığa kavuşunca, var olandaki cinsler hakkındaki hakikatin de açığa çıkacağını söylemiştik.
εἰ τὴν σώματος φύσιν ἰδεῖν ἐβουλόμεθα, οἷόν τί ἐστιν ἐν τῷδε τῷ ὅλῳ ἡ τοῦ σώματος αὐτοῦ φύσις, ἆῤ οὐ καταμαθόντες ἐπί τινος τῶν μερῶν αὐτοῦ, οἷον ἐπὶ λίθου, ὥς ἐστι τὸ μὲν ὡς ὑποκείμενον αὐτοῦ, τὸ δὲ ὁπόσον αὐτοῦ, τὸ μέγεθος, τὸ δὲ ὁποῖον, οἷον τὸ χρῶμα, καὶ ἐπὶ παντὸς ἄλλου σώματος εἴποιμεν ἄν, ὡς ἐν τῇ σώματος φύσει τὸ μέν ἐστιν οἷον οὐσία, τὸ δέ ἐστι ποσόν, τὸ δὲ ποιόν, ὁμοῦ μὲν πάντα, τῷ δὲ λόγῳ διαιρεθέντα εἰς τρία, καὶ σῶμα ἂν ἦν ἓν τὰ τρία; εἰ δὲ καὶ κίνησις αὐτοῦ παρῆν σύμφυτος τῇ συστάσει, καὶ τοῦτο ἂν συνηριθμήσαμεν, καὶ τὰ τέτταρα ἦν ἂν ἕν, καὶ τὸ σῶμα τὸ ἓν ἀπήρτιστο πρὸς τὸ ἓν καὶ τὴν αὐτοῦ φύσιν τοῖς ἅπασι. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον, ἐπειδὴ περὶ οὐσίας νοητῆς καὶ τῶν ἐκεῖ γενῶν καὶ ἀρχῶν ὁ λόγος ἐστίν, ἀφελόντας χρὴ τὴν ἐν τοῖς σώμασι γένεσιν καὶ τὴν δἰ αἰσθήσεως κατανόησιν καὶ τὰ μεγέθη — οὕτω γὰρ καὶ τὸ χωρὶς καὶ τὸ διεστηκότα ἀπ’ ἀλλήλων εἶναι — λαβεῖν τινα νοητὴν ὑπόστασιν καὶ ὡς ἀληθῶς ὂν καὶ μᾶλλον ἕν. ἐν ᾧ καὶ τὸ θαῦμα πῶς πολλὰ καὶ ἓν τὸ οὕτως ἕν: ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν σωμάτων συγκεχώρηται τὸ αὐτὸ ἓν καὶ πολλὰ εἶναι: καὶ γὰρ εἰς ἄπειρον τὸ αὐτὸ καὶ ἕτερον τὸ χρῶμα καὶ τὸ σχῆμα ἕτερον: καὶ γὰρ χωρίζεται: εἰ δέ τις λάβοι ψυχὴν μίαν, ἀδιάστατον, ἀμεγέθη, ἁπλούστατον, ὡς δόξει τῇ πρώτῃ τῆς διανοίας ἐπιβολῇ, πῶς ἄν τις ἐλπίσειε πολλὰ εὑρήσειν πάλιν αὖ; καίτοι νομίσας εἰς τοῦτο τελευτᾶν, ὅτε διῃρεῖτο τὸ ζῷον εἰς σῶμα καὶ ψυχήν, καὶ σῶμα μὲν πολυειδὲς καὶ σύνθετον καὶ ποικίλον, τὴν δὲ ψυχὴν ἐθάρρει ὡς ἁπλοῦν εὑρὼν ἀναπαύσασθαι τῆς πορείας ἐλθὼν ἐπ’ ἀρχήν. ταύτην τοίνυν τὴν ψυχήν, ἐπειδήπερ ἐκ τοῦ νοητοῦ τόπου προεχειρίσθη ἡμῖν, ὡς ἐκεῖ τὸ σῶμα ἐκ τοῦ αἰσθητοῦ, λάβωμεν, πῶς τὸ ἓν τοῦτο πολλά ἐστι, καὶ πῶς τὰ πολλὰ ἕν ἐστιν, οὐ σύνθετον ἓν ἐκ πολλῶν, ἀλλὰ μία φύσις πολλά: διὰ γὰρ τούτου ληφθέντος καὶ φανεροῦ γενομένου καὶ τὴν περὶ τῶν γενῶν τῶν ἐν τῷ ὄντι ἔφαμεν ἀλήθειαν φανερὰν ἔσεσθαι.
6.2.5Önce şunu düşünmeliyiz: Cisimler, örneğin hayvanların ve bitkilerin cisimleri, her biri renkleriyle, şekilleriyle, büyüklükleriyle ve parçalarının türleriyle çoktur; bir parçası bir yerde, öteki başka yerdedir. Ama hepsi birden gelir. Ya her bakımdan bir olandan gelir ya da her bakımdan bütünüyle bir olan bir şeye sahip olandan gelir; ya da kendisinden gelen şeyden daha çok bir olandan, böylece meydana gelenden daha çok var olandan gelir; çünkü birden ne kadar uzaklaşılırsa var olandan da o kadar uzaklaşılır. Birden geldiklerine, ama her bakımdan bir olan ya da birin kendisi olan bir şeyden gelmediklerine göre (çünkü öyle bir şey dağınık bir çokluk meydana getirmezdi), geriye bir çokluk olan birden gelmeleri kalır. Onları meydana getiren psykhē idi; demek ki psykhē bir çokluk olan birdir. Peki ne? Bu çokluk, meydana gelenlerin logos'ları mıdır? Psykhē bir şey, logos'lar başka bir şey midir? Yoksa psykhē de logos'tur, logos'ların toplamıdır ve logos'lar onun ousia'sına göre etkin oluşunun fiilidir; ousia ise logos'ların kuvvesidir. Böylece bu bir, başkalarında meydana getirdikleri sayesinde çok olarak gösterilmiş olur.
Peki meydana getirmiyorsa? Biri onu meydana getirmezken ele alır, onda meydana getirmeyen kısma doğru yükselirse, orada da birçok kuvve bulmaz mı? Psykhē'nin var olduğunu herkes kabul eder. Ama bu, taşın var olduğunu söylemekle aynı şey midir? Hayır, aynı değildir. Yine de taşta da taş için var olmak düpedüz var olmak değil, taş olarak var olmaktı; burada da psykhē için var olmak, var olmakla birlikte psykhē olarak var olmayı içerir. Peki var olmak bir şey, psykhē'nin ousia'sını tamamlayan geri kalan da başka bir şey midir? Yani var olan bir şeydir de onu psykhē yapan bir fark mıdır? Yoksa psykhē belli bir var olandır, ama "beyaz insan" gibi değil, yalnızca belli bir ousia olarak; bu da, sahip olduğu şeye ousia'sının dışından sahip olmaması demektir.
πρῶτον δὲ τοῦτο ἐνθυμητέον, ὡς, ἐπειδὴ τὰ σώματα, οἷον τῶν ζῴων καὶ τῶν φυτῶν, ἕκαστον αὐτῶν πολλά ἐστι καὶ χρώμασι καὶ σχήμασι καὶ μεγέθεσι καὶ εἴδεσι μερῶν καὶ ἄλλο ἄλλοθι, ἔρχεται δὲ τὰ πάντα ἐξ ἑνός, ἢ παντάπασιν ἐξ ἑνὸς ἢ ἕξει πάντη παντὸς ἑνός: ἢ μᾶλλον μὲν ἑνὸς ἢ οἷον τὸ ἐξ αὐτοῦ, ὥστε καὶ μᾶλλον ὄντος ἢ τὸ γενόμενον: ὅσῳ γὰρ πρὸς ἓν ἡ ἀπόστασις, τόσῳ καὶ πρὸς ὄν. ἐπεὶ οὖν ἐξ ἑνὸς μέν, οὐχ οὕτω δὲ ἑνός, ὡς πάντη ἓν ἢ αὐτοέν — οὐ γὰρ ἂν διεστηκὸς πλῆθος ἐποίει — λείπεται εἶναι ἐκ πλήθους ἑνός. τὸ δὲ ποιοῦν ἦν ψυχή: τοῦτο ἄρα πλῆθος ἕν. τί οὖν; τὸ πλῆθος οἱ λόγοι τῶν γινομένων; ἆῤ οὖν αὐτὸ μὲν ἄλλο, οἱ λόγοι δὲ ἄλλοι; ἢ καὶ αὐτὴ λόγος καὶ κεφάλαιον τῶν λόγων καὶ ἐνέργεια αὐτῆς κατ’ οὐσίαν ἐνεργούσης οἱ λόγοι: ἡ δὲ οὐσία δύναμις τῶν λόγων. πολλὰ μὲν δὴ οὕτω τοῦτο τὸ ἓν ἐξ ὧν εἰς ἄλλα ποιεῖ δεδειγμένον. τί δ’ εἰ μὴ ποιοῖ, ἀλλά τις αὐτὴν μὴ ποιοῦσαν λαμβάνοι ἀναβαίνων αὐτῆς εἰς τὸ μὴ ποιοῦν; οὐ πολλὰς καὶ ἐνταῦθα εὑρήσει δυνάμεις; εἶναι μὲν γὰρ αὐτὴν πᾶς ἄν τις συγχωρήσειεν: ἆρα δὲ ταὐτὸν ὡς εἰ καὶ λίθον ἔλεγεν εἶναι; ἢ οὐ ταὐτόν. ἀλλ’ ὅμως κἀκεῖ ἐπὶ τοῦ λίθου τὸ εἶναι τῷ λίθῳ ἦν οὐ τὸ εἶναι, ἀλλὰ τὸ λίθῳ εἶναι: οὕτω καὶ ἐνταῦθα τὸ εἶναι ψυχῇ μετὰ τοῦ εἶναι ἔχει τὸ ψυχῇ εἶναι. ἆῤ οὖν ἄλλο τὸ εἶναι, ἄλλο δὲ τὸ λοιπόν, ὃ συμπληροῖ τὴν τῆς ψυχῆς οὐσίαν; καὶ τὸ μὲν ὄν, διαφορὰ δὲ ποιεῖ τὴν ψυχήν; ἤ τι ὂν μὲν ἡ ψυχή, οὐ μέντοι οὕτως, ὡς ἄνθρωπος λευκός, ἀλλ’ ὥς τις οὐσία μόνον: τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ μὴ ἔξωθεν τῆς οὐσίας ἔχειν ὃ ἔχει.
6.2.6Peki ousia'sının dışından sahip olmadığı hâlde bir yanıyla var olmaya, bir yanıyla da böyle bir şey olmaya göre değil midir? Ama böyle bir şey olmaya göreyse ve bu "böyle olma" dışarıdan geliyorsa, psykhē bütünüyle değil, bir yanıyla ousia olur; ousia, bütünü değil bir parçası olur. Sonra, öteki şeyler olmadan psykhē'nin var olması ne olur? Taş mı? Yoksa psykhē'nin bu var oluşu, varlığı içinde bir kaynak ve ilke gibi, daha doğrusu psykhē ne ise o şeylerin hepsi olmalıdır; öyleyse hayat da olmalıdır ve ikisi bir olmalıdır. Peki bir logos gibi mi birdir? Dayanak birdir; ama yine iki ya da daha çok olacak biçimde birdir, psykhē'nin ilk olarak ne kadar şey olduğuna göre. Ya ousia ve hayattır ya da hayata sahiptir. Sahipse, sahip olan kendi başına hayatta değildir, hayat da ousia'da değildir. Biri ötekine sahip değilse, ikisine de bir demeli.
Yoksa hem bir hem çoktur, birde görünen şeyler kadar çoktur: Kendi için bir, ötekiler için çoktur; bir olarak var olur, ama adeta bir hareket içinde kendini çok yapar; bütün olarak birdir, ama kendini seyretmeye girişince adeta çok olur. Çünkü var olan, ne ise o olan her şey olabilecekken bir olmaya kendi kendine katlanamaz gibidir. Seyir ise, düşünebilsin diye onun çok görünmesinin sebebidir; çünkü bir görünseydi düşünmüş olmazdı, zaten o şey olurdu.
ἀλλ’ ἆρα οὐκ ἔξωθεν μὲν ἔχει τῆς ἑαυτῆς οὐσίας, ἵνα ἡ μὲν κατὰ τὸ εἶναι ᾖ, ἡ δὲ κατὰ τὸ τοιόνδε εἶναι; ἀλλ’ εἰ κατὰ τὸ τοιόνδε εἶναι καὶ ἔξωθεν τὸ τοιόνδε, οὐ τὸ ὅλον καθ̓ ὃ ψυχὴ ἔσται οὐσία, ἀλλὰ κατά τι, καὶ μέρος αὐτῆς οὐσία, ἀλλ’ οὐ τὸ ὅλον οὐσία. ἔπειτα τὸ εἶναι αὐτῇ τί ἔσται ἄνευ τῶν ἄλλων; ἢ λίθος; ἢ δεῖ τοῦτο εἶναι αὐτῆς ἐν τῷ εἶναι οἷον πηγὴν καὶ ἀρχήν, μᾶλλον δὲ πάντα, ὅσα αὐτή: καὶ ζωὴν τοίνυν καὶ συνάμφω ἕν. ἆῤ οὖν οὕτως ἕν, ὡς ἕνα λόγον; ἢ τὸ ὑποκείμενον ἕν: οὕτω δὲ ἕν, ὡς αὖ δύο ἢ καὶ πλείω, ὅσα ἐστὶν ἡ ψυχὴ τὰ πρῶτα: ἢ οὖν οὐσία καὶ ζωή, ἢ ἔχει ζωήν. ἀλλ’ εἰ ἔχει, τὸ ἔχον καθ̓ αὑτὸ οὐκ ἐν ζωῇ, ἥ τε ζωὴ οὐκ ἐν οὐσίᾳ. ἀλλ’ εἰ μὴ ἔχει θάτερον τὸ ἕτερον, λεκτέον ἓν ἄμφω. ἢ ἓν καὶ πολλὰ καὶ τοσαῦτα, ὅσα ἐμφαίνεται ἐν τῷ ἑνί, καὶ ἓν ἑαυτῷ, πρὸς δὲ τὰ ἄλλα πολλά, καὶ ἓν μὲν ὄν, ποιοῦν δὲ ἑαυτὸ ἐν τῇ οἷον κινήσει πολλά, καὶ ὅλον ἕν, οἷον δὲ θεωρεῖν ἐπιχειροῦν ἑαυτὸ πολλά: ὥσπερ γὰρ οὐκ ἀνέχεται ἑαυτοῦ τὸ ὂν ἓν εἶναι πάντα δυνάμενον, ὅσα ἐστίν. ἡ δὲ θεωρία αἰτία τοῦ φανῆναι αὐτὸ πολλά, ἵνα νοήσῃ: ἐὰν γὰρ ἓν φανῇ, οὐκ ἐνόησεν, ἀλλ’ ἔστιν ἤδη ἐκεῖνο.
6.2.7Peki onda görülenler nelerdir ve kaç tanedir? Psykhē'de ousia ile hayatı bir arada bulduk; ousia her psykhē'de ortaktır, hayat da ortaktır; hayat nous'ta da vardır. Nous'u ve onun hayatını da işin içine katarak, her hayatta ortak olan hareketi tek bir cins olarak koyacağız; ousia ile ilk hayat olan hareketi iki cins sayacağız. Çünkü bunlar bir olsa bile, düşünce, birin bir olmadığını bulduğu için onları ayırır; yoksa ayıramazdı. Başka şeylerde de hareketin ya da hayatın var olmaktan açıkça ayrıldığını gör; gerçek varlıkta değilse bile, varlığın gölgesinde ve onunla yalnızca adı ortak olanda. Bir insanın resminde birçok şey, hele en asıl olanı, hayat eksik olduğu gibi, hissedilir şeylerde de var olmak, en çok var olmaktan, yani ilk örnekte hayat olandan yoksun kalmış bir varlık gölgesidir. Her neyse, buradan yola çıkarak var olmayı yaşamaktan, yaşamayı var olmaktan ayırabildik.
Var olanın birçok türü vardır ve var olan bir cinstir. Hareket ise ne var olanın altına ne de üstüne konmalı, onunla birlikte konmalıdır; onda bulunur, ama dayanakta bulunur gibi değil: Çünkü onun fiilidir; biri öteki olmadan, düşüncede ayrılmak dışında, bulunmaz ve iki tabiat birdir. Çünkü var olan kuvve hâlinde değil fiil hâlindedir. Her birini ayrı ayrı ele alsan bile, var olanda hareket, harekette de var olan görünecektir; tıpkı tek bir var olanda her birinin ayrı ayrı ötekini taşıması gibi. Yine de düşünce bunların iki olduğunu ve her bir eidos'un ikili bir bir olduğunu söyler.
Hareket var olanın çevresinde görünüp onun tabiatını yerinden oynatmadığına, daha çok onu varlıkta adeta tamamladığına, böyle bir tabiat da böyle hareket ederken hep kalıcı olduğuna göre, biri durağanlığı işin içine katmazsa, hareketi kabul etmeyenden daha saçma konuşmuş olur. Çünkü var olana ilişkin durağanlık kavramı ve düşüncesi, hareketinkinden daha kolay akla gelir: Orada aynı biçimde, aynı hâlde bulunma ve tek bir logos'a sahip olma vardır. Öyleyse durağanlık da hareketten başka olan tek bir cins olsun; hatta ona zıt bile görünebilir. Var olandan başka olduğu da birçok bakımdan açıktır; özellikle şundan: Var olanla aynı olsaydı, hareketin var olanla aynı olmasından daha fazla aynı olmazdı. Durağanlık neden var olanla aynı olsun da hareket, yani onun, ousia'nın ve var olmanın kendisinin bir hayatı ve fiili, aynı olmasın? Hareketi ondan hem aynı hem aynı değil diye ayırıp ikisine hem iki hem bir dediğimiz gibi, durağanlığı da ondan hem ayıracağız hem ayırmayacağız; nous ile, var olanlar arasında ayrı bir cins olarak koyacak kadar ayıracağız. Yoksa durağanlıkla var olanı bütünüyle bire toplar ve var olanın hareketten de hiçbir biçimde farklı olmadığını söylersek, var olan aracılığıyla durağanlığı ve hareketi aynı şeye toplamış oluruz ve hareketle durağanlık bizim için bir olur.
τίνα οὖν ἐστι καὶ πόσα τὰ ἐνορώμενα; ἐπεὶ δὴ ἐν ψυχῇ εὕρομεν οὐσίαν ἅμα καὶ ζωὴν καὶ τοῦτο κοινὸν ἡ οὐσία ἐπὶ πάσης ψυχῆς, κοινὸν δὲ καὶ ἡ ζωή, ζωὴ δὲ καὶ ἐν νῷ, ἐπεισαγαγόντες καὶ τὸν νοῦν καὶ την τούτου ζωήν, κοινὸν τὸ ἐπὶ πάσῃ ζωῇ τὴν κίνησιν ἕν τι γένος θησόμεθα, οὐσίαν δὲ καὶ κίνησιν τὴν πρώτην ζωὴν οὖσαν δύο γένη θησόμεθα. καὶ γὰρ εἰ ἕν, χωρίζει αὐτὰ τῇ νοήσει τὸ ἓν οὐχ ἓν εὑρών: ἢ οὐκ ἂν δυνηθείη χωρίσαι. ὅρα δὲ καὶ ἐν ἄλλοις σαφῶς τοῦ εἶναι τὴν κίνησιν ἢ τὴν ζωὴν χωριζομένην, εἰ καὶ μὴ ἐν τῷ ἀληθινῷ εἶναι, ἀλλὰ τῇ σκιᾷ καὶ τῷ ὁμωνύμῳ τοῦ εἶναι. ὡς γὰρ ἐν τῇ εἰκόνι τοῦ ἀνθρώπου πολλὰ ἐλλείπει καὶ μάλιστα τὸ κύριον, ἡ ζωή, οὕτω καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τὸ εἶναι σκιὰ τοῦ εἶναι ἀφῃρημένον τοῦ μάλιστα εἶναι, ὃ ἐν τῷ ἀρχετύπῳ ἦν ζωή. ἀλλ’ οὖν ἔσχομεν ἐντεῦθεν χωρίσαι τοῦ ζῆν τὸ εἶναι καὶ τοῦ εἶναι τὸ ζῆν. ὄντος μὲν δὴ εἴδη πολλὰ καὶ [ἓν] γένος: κίνησις δὲ οὔτε ὑπὸ τὸ ὂν τακτέα οὔτ’ ἐπὶ τῷ ὄντι, ἀλλὰ μετὰ τοῦ ὄντος, εὑρεθεῖσα ἐν αὐτῷ οὐχ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ: ἐνέργεια γὰρ αὐτοῦ καὶ οὐδέτερον ἄνευ τοῦ ἑτέρου ἢ ἐπινοίᾳ, καὶ αἱ δύο φύσεις μία: καὶ γὰρ ἐνεργείᾳ τὸ ὄν, οὐ δυνάμει. καὶ εἰ χωρὶς μέντοι ἑκάτερον λάβοις, καὶ ἐν τῷ ὄντι κίνησις φανήσεται καὶ ἐν τῇ κινήσει τὸ ὄν, οἷον καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ὄντος ἑκάτερον χωρὶς εἶχε θάτερον, ἀλλ’ ὅμως ἡ διάνοια δύο φησὶ καὶ εἶδος ἑκάτερον διπλοῦν ἕν. κινήσεως δὲ περὶ τὸ ὂν φανείσης οὐκ ἐξιστάσης τὴν ἐκείνου φύσιν, μᾶλλον δ’ ἐν τῷ εἶναι οἷον τέλειον ποιούσης, ἀεί τε τῆς τοιαύτης φύσεως ἐν τῷ οὕτω κινεῖσθαι μενούσης, εἴ τις μὴ στάσιν ἐπεισάγοι, ἀτοπώτερος ἂν εἴη τοῦ μὴ κίνησιν διδόντος: προχειροτέρα γὰρ ἡ τῆς στάσεως περὶ τὸ ὂν ἔννοια καὶ νόησις τῆς περὶ τὴν κίνησιν οὔσης: τὸ γὰρ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως καὶ ἕνα λόγον ἔχον ἐκεῖ. ἔστω δὴ καὶ στάσις ἓν γένος ἕτερον ὂν κινήσεως, ὅπου καὶ ἐναντίον ἂν φανείη. τοῦ δὲ ὄντος ὡς ἕτερον, πολλαχῇ δῆλον ἂν εἴη καὶ διότι, εἰ τῷ ὄντι ταὐτὸν εἴη, οὐ μᾶλλον τῆς κινήσεως ταὐτὸν τῷ ὄντι. διὰ τί γὰρ ἡ μὲν στάσις τῷ ὄντι ταὐτόν, ἡ δὲ κίνησις οὔ, ζωή τις αὐτοῦ καὶ ἐνέργεια καὶ τῆς οὐσίας καὶ αὐτοῦ τοῦ εἶναι; ἀλλ’ ὥσπερ ἐχωρίζομεν τὴν κίνησιν αὐτοῦ ὡς ταὐτόν τε καὶ οὐ ταὐτὸν αὐτῷ καὶ ὡς δύο ἄμφω ἐλέγομεν καὶ αυ ἕν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὴν στάσιν χωριοῦμεν αὐτοῦ καὶ αὖ οὐ χωριοῦμεν τοσοῦτον χωρίζοντες τῷ νῷ, ὅσον ἄλλο γένος θέσθαι ἐν τοῖς οὖσιν: ἢ εἰ συνάγοιμεν πάντη εἰς ἓν τὴν στάσιν καὶ τὸ ὄν, μηδὲν μηδαμῇ διαφέρειν λέγοντες τό τε ὂν τῇ κινήσει ὡσαύτως, τὴν στάσιν καὶ τὴν κίνησιν διὰ μέσου τοῦ ὄντος εἰς ταὐτὸν συνάξομεν, καὶ ἔσται ἡμῖν ἡ κίνησις καὶ ἡ στάσις ἕν.
6.2.8Ama bu üçünü koymak gerekir, çünkü nous her birini ayrı ayrı düşünür; düşünüyorsa aynı zamanda koyar da; düşünülmüşlerse vardırlar. Varlığı maddeyle birlikte olan şeylerin varlığı nous'ta değildir; ama bunlar maddesizdir, maddesiz olanlar için ise düşünülmüş olmak var olmak demektir. Saf nous'a bak, bu gözlerle değil, gözünü ayırmadan ona bak. Ousia'nın ocağını ve onda uyumayan bir ışığı görürsün; nasıl kendi içinde durduğunu ve bir arada olan şeyleri nasıl ayrı ayrı tuttuğunu; kalıcı bir hayatı ve geleceğe değil şimdiye, daha doğrusu her zaman şimdi olana ve hep hazır olana yönelen bir düşünmeyi; dışarıda değil kendi içinde düşündüğünü görürsün. Düşünmede fiil ve hareket vardır; kendini düşünmede ousia ve var olan vardır. Çünkü var olarak düşünür; kendini var olan olarak, adeta dayandığı şeyi de var olan olarak düşünür. Kendine yönelen fiil ousia değildir; var olan, fiilin yöneldiği ve kendisinden çıktığı şeydir. Çünkü var olan görülendir, görme değil; ama görmenin de varlığı vardır, çünkü kendisinden çıktığı ve yöneldiği şey var olandır. Kuvve hâlinde değil fiil hâlinde var olduğu için, ikisini yeniden birleştirir ve ayırmaz; kendini o, onu da kendisi yapar.
Var olan, her şeyin en sağlam olanıdır; öteki şeylerin durağanlığı onun çevresinde varlık kazanmıştır; o da durağanlığa dışarıdan getirilmiş olarak değil, kendinden ve kendi içinde sahiptir. Düşünmenin vardığı yer başlamamış bir durağanlıktır; düşünmenin kendisinden yola çıktığı yer de harekete geçmemiş bir durağanlıktır. Çünkü hareket hareketten çıkmaz, harekete de varmaz. Ayrıca idea durağanlık içindedir ve nous'un sınırıdır; nous ise onun hareketidir. Böylece hepsi birdir, hareket de durağanlık da; bunlar her şeye yayılan cinslerdir ve sonra gelen her şey de belli bir var olan, belli bir durağanlık ve belli bir harekettir.
Var olanın tabiatıyla temasa geçip bu üçünü gören kişi, kendindeki var olanla var olanı, kendindeki ötekilerle ötekileri, kendindeki hareketle ondaki hareketi, durağanlıkla durağanlığı görür ve bunları onlara uygular. Önce, birlikte meydana gelmiş, adeta birbirine karışmış hâlde, ayırt etmeden birleştirir; sonra onları biraz ayırıp tutar, ayırt ederek var olanı, durağanlığı ve hareketi, yani üç şeyi ve her birinin bir olduğunu görür. Bunu yaparken onların birbirinden başka olduğunu söylemiş, onları başkalık içinde ayırmış, üç şey koyup her birini bir sayarak var olandaki başkalığı görmüş olmaz mı? Bunları yeniden bire, bir şeyin içine toplayıp hepsini bir yaparken, yeniden aynı şeye bağlayıp bakarak aynılığın meydana geldiğini ve var olduğunu görmüş olmaz mı? Öyleyse o üçüne şu ikisini, aynıyı ve başkayı eklemek zorunludur; böylece hepsi beş cins olur. Bunlar kendilerinden sonra gelenlere başka ve aynı olmayı da verir; çünkü her biri belli bir aynı ve belli bir başkadır; "belli bir" olmadan düpedüz aynı ve başka ise cinste bulunur.
Bunlar ilk cinslerdir, çünkü hiçbirini ötekilere "nedir" sorusunda yükleyemezsin. Var olanı onlara yüklersin, çünkü onlar var olanlardır; ama cins olarak değil, çünkü tam olarak var olan şey değildirler. Var olanı hareket ve durağanlık hakkında da cins olarak yükleyemezsin, çünkü onlar var olanın türleri değildir: Var olanlardan bazıları onun türleri olarak, bazıları ise ondan pay alarak var olanlardır. Var olan da onlardan, cinsleri imiş gibi pay almaz; çünkü onlar onun üstüne çıkmamıştır, var olandan önce de değildir.
ἀλλὰ χρὴ τρία ταῦτα τίθεσθαι, εἴπερ ὁ νοῦς χωρὶς ἕκαστον νοεῖ: ἅμα δὲ νοεῖ καὶ τίθησιν, εἴπερ νοεῖ, καὶ ἔστιν, εἴπερ νενόηται. οἷς μὲν γὰρ τὸ εἶναι μετὰ ὕλης ἐστί, τούτων οὐκ ἐν τῷ νῷ τὸ εἶναι: ἀλλ’ ἔστιν ἄυλα: ἃ δ’ ἐστὶν ἄυλα, εἰ νενόηται, τοῦτ̓ ἔστιν αὐτοῖς τὸ εἶναι. ἴδε δὴ νοῦν καθαρὸν καὶ βλέψον εἰς αὐτὸν ἀτενίσας, μὴ ὄμμασι τούτοις δεδορκώς. ὁρᾷς δὴ οὐσίας ἑστίαν καὶ φῶς ἐν αὐτῷ ἄυπνον καὶ ὡς ἕστηκεν ἐν αὑτῷ καὶ ὡς διέστηκεν ὁμοῦ ὄντα καὶ ζωὴν μένουσαν καὶ νόησιν οὐκ ἐνεργοῦσαν εἰς τὸ μέλλον, ἀλλ’ εἰς τὸ ἤδη, μᾶλλον δὲ τὸ ἀεὶ ἤδη καὶ τὸ παρὸν ἀεί, καὶ ὡς νοῶν ἐν ἑαυτῷ καὶ οὐκ ἔξω. ἐν μὲν οὖν τῷ νοεῖν ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ κίνησις, ἐν δὲ τῷ ἑαυτὸν ἡ οὐσία καὶ τὸ ὄν: ὢν γὰρ νοεῖ καὶ ὄντα ἑαυτὸν καὶ εἰς ὃ οἷον ἐπερείδετο ὄν. ἡ μὲν γὰρ ἐνέργεια ἡ εἰς αὑτὸν οὐκ οὐσία, εἰς ὃ δὲ καὶ ἀφ̓ οὗ τὸ ὄν: τὸ γὰρ βλεπόμενον τὸ ὄν, οὐχ ἡ βλέψις: ἔχει δὲ καὶ αὕτη τὸ εἶναι, ὅτι ἀφ̓ οὗ καὶ εἰς ὃ ὄν. ἐνεργείᾳ δὲ ὄν, οὐ δυνάμει, συνάπτει πάλιν αὖ τὰ δύο καὶ οὐ χωρίζει, ἀλλὰ ποιεῖ ἑαυτὸν ἐκεῖνο κἀκεῖνο ἑαυτόν. ὂν δὲ τὸ πάντων ἑδραιότατον καὶ περὶ ὃ τὰ ἄλλα τὴν στάσιν ὑπεστήσατο καὶ ἔχει οὐκ ἐπακτόν, ἀλλ’ ἐξ αὑτοῦ καὶ ἐν αὑτῷ. ἔστι δὲ καὶ εἰς ὃ λήγει ἡ νόησις οὐκ ἀρξαμένη στάσις, καὶ ἀφ̓ οὗ ὥρμηται οὐχ ὁρμήσασα στάσις: οὐ γὰρ ἐκ κινήσεως κίνησις οὐδ’ εἰς κίνησιν. ἔτι δὲ ἡ μὲν ἰδέα ἐν στάσει πέρας οὖσα νοῦ, ὁ δὲ νοῦς αὐτῆς ἡ κίνησις, ὥστε ἓν πάντα, καὶ κίνησις καὶ στάσις, καὶ δἰ ὅλων ὄντα γένη καὶ ἕκαστον τῶν ὕστερόν τι ὂν καί τις στάσις καί τις κίνησις. τρία δὴ ταῦτα ἰδών τις, ἐν προσβολῇ τῆς τοῦ ὄντος φύσεως γεγενημένος, καὶ τῷ παῤ αὑτῷ ὄντι τὸ ὂν καὶ τοῖς ἄλλοις ἰδὼν τὰ ἄλλα, τὴν κίνησιν τὴν ἐν αὐτῷ τῇ ἐν αὑτῷ κινήσει, καὶ τῇ στάσει τὴν στάσιν, καὶ ταῦτα ἐκείνοις ἐφαρμόσας, ὁμοῦ μὲν γενομένοις καὶ οἷον συγκεχυμένοις συμμίξας οὐ διακρίνων, οἷον δ’ ὀλίγον διαστήσας καὶ ἐπισχὼν καὶ διακρίνας εἰσιδὼν ὂν καὶ στάσιν καὶ κίνησιν, τρία ταῦτα καὶ ἕκαστον ἕν, ἆῤ οὐχ ἕτερα ἀλλήλων εἴρηκε καὶ διέστησεν ἐν ἑτερότητι καὶ εἶδε τὴν ἐν τῷ ὄντι ἑτερότητα τρία τιθεὶς καὶ ἓν ἕκαστον, πάλιν δὲ ταῦτα εἰς ἓν καὶ ἐν ἑνὶ καὶ πάντα ἕν, εἰς ταὐτὸν αὖ συνάγων καὶ βλέπων ταυτότητα εἶδε γενομένην καὶ οὖσαν; οὐκοῦν πρὸς τρισὶν ἐκείνοις ἀνάγκη δύο ταῦτα προστιθέναι, ταὐτόν, θάτερον, ὥστε τὰ πάντα γένη γίγνεσθαι πέντε πᾶσι, καὶ ταῦτα διδόντα τοῖς μετὰ ταῦτα τὸ ἑτέροις καὶ ταὐτοῖς εἶναι: καί τι γὰρ ταὐτὸν καί τι ἕτερον ἕκαστον: ἁπλῶς γὰρ ταὐτὸν καὶ ἕτερον ἄνευ τοῦ τὶ ἐν γένει ἂν εἴη. καὶ πρῶτα δὲ γένη, ὅτι μηδὲν αὐτῶν κατηγορήσεις ἐν τῷ τί ἐστι. τὸ γὰρ ὂν κατηγορήσεις αὐτῶν: ὄντα γάρ: ἀλλ’ οὐχ ὡς γένος: οὐ γὰρ ὅπερ ὄν τι: οὐδ’ αὖ τῆς κινήσεως οὐδὲ τῆς στάσεως: οὐ γὰρ εἴδη τοῦ ὄντος: ὄντα γὰρ τὰ μὲν ὡς εἴδη αὐτοῦ, τὰ δὲ μετέχοντα αὐτοῦ: οὐδ’ αὖ τὸ ὂν μετέχον τούτων ὡς γενῶν αὐτοῦ, οὐδὲ γὰρ ἐπαναβέβηκεν αὐτῷ οὐδὲ πρότερα τοῦ ὄντος.
6.2.9Bunların ilk cinsler olduğunu belki bu söylenenlerden, belki başka şeylerden de doğrulayabiliriz. Ama yalnızca bunların bulunduğuna, bunlara ek başka cinslerin olmadığına nasıl inanalım? Bir neden cins olmasın? Kemiyet neden olmasın? Ya keyfiyet? Göreli ve başkalarının saydığı öteki cinsler? Bir'e gelince: Kendisine hiçbir şeyin eklenmediği, ne psykhē ne nous ne de başka bir şey olan, her bakımdan bir olan kastediliyorsa, bu hiçbir şeye yüklenmez; öyleyse cins de değildir. Var olana eklenen ve onun için "bir var olan" dediğimiz bir kastediliyorsa, bu ilk anlamda bir değildir. Ayrıca kendi içinde hiçbir farkı olmadığına göre nasıl türler meydana getirsin? Getirmiyorsa cins değildir. Onu nasıl böleceksin? Bölersen çok şey yaparsın; böylece bir'in kendisi çok olur ve cins olmak isterse kendini yok eder. Sonra türlere bölerken bir şey eklemen gerekir; çünkü ousia'da farklar bulunduğu gibi birde farklar bulunmaz. Nous var olanın farkları olduğunu kabul eder, ama birin farkları olduğunu nasıl kabul etsin? Ayrıca her seferinde farkla birlikte iki şey koyarak biri ortadan kaldırırsın; çünkü bir birim eklemek her yerde önceki kemiyeti yok eder.
Biri, var olandaki birin, hareketteki birin ve ötekilerdeki birin ortak olduğunu söylerse, var olanla biri aynı şeye toplamış olur. Ama var olan, ötekiler tam olarak var olan şey olmayıp başka bir biçimde var olduklarından onların cinsi olmuyorsa, aynı gerekçeyle bir de onlarda ortak olmaz; biri ilk anlamda bir, ötekiler başka türlü bir olur. Biri, birin her şeyin cinsi olduğunu değil, ötekiler gibi kendi başına bir şey olduğunu söylerse, şunu söylemeli: Var olanla bir onun için aynıysa, var olan zaten cinsler arasında sayılmış olduğundan yalnızca bir ad eklemiş olur. Her biri ayrı ayrı birse, belli bir tabiattan söz ediyordur: Bir şey ekliyorsa, "bir" denen belli bir şeyden söz eder; hiçbir şey eklemiyorsa, yine hiçbir şeye yüklenmeyen o birden söz ediyordur. Var olanla birlikte bulunan biri kastediyorsa, bunun ilk anlamda bir olmadığını söyledik.
Ama tamamen bir olan o şey bir kenara bırakılırsa, bunun ilk anlamda bir olmasına ne engel olur? Çünkü var olana da, o'ndan sonra geldiği hâlde, var olan ve ilk anlamda var olan deriz. Cevap şudur: Var olandan önce var olan yoktu; olsaydı var olan ilk anlamda var olmazdı; bu birin önünde ise bir vardır. Sonra bir, düşüncede var olandan ayrılınca hiçbir farka sahip olmaz. Sonra var olanda bulunuyorsa: Var olanın ardından gelen bir şeyse, her şeyin ardından da gelir ve onlardan sonradır, oysa cins önce gelir. Onunla aynı andaysa her şeyle de aynı andadır; oysa cins aynı anda değildir. Önceyse bir ilkedir ve yalnızca var olanın ilkesidir; onun ilkesiyse onun cinsi değildir; onun cinsi değilse ötekilerin de cinsi değildir; yoksa var olanın da öteki her şeyin cinsi olması gerekirdi. Genel olarak, var olandaki bir, bir'e yaklaşmış ve adeta var olanla birlikte dışarı taşmış gibidir: Var olanın bir yanı o bire yönelik olarak birdir, öbür yanı ondan sonra gelen ve çok da olabilen bir var olandır; bu bir ise kendi başına bir olarak kalır, bölünmek istemez, cins olmayı da dilemez.
ἀλλ’ ὅτι μὲν ταῦτα γένη πρῶτα, ἐκ τούτων ἄν τις, ἴσως δὲ καὶ ἄλλων, βεβαιώσαιτο: ὅτι δὲ μόνα ταῦτα καὶ οὐκ ἄλλα πρὸς τούτοις, πῶς ἄν τις πιστεύσειε; διὰ τί γὰρ οὐ καὶ τὸ ἕν; διὰ τί δ’ οὐ τὸ ποσόν; καὶ τὸ ποιὸν δέ; τὸ δὲ πρός τι καὶ τὰ ἄλλα, ἅπερ ἤδη ἕτεροι κατηρίθμηνται; τὸ μὲν οὖν ἕν, εἰ μὲν τὸ πάντως ἕν, ᾧ μηδὲν ἄλλο πρόσεστι, μὴ ψυχή, μὴ νοῦς, μὴ ὁτιοῦν, οὐδενὸς ἂν κατηγοροῖτο τοῦτο, ὥστε οὐδὲ γένος: εἰ δὲ τὸ προσὸν τῷ ὄντι, ἐφ̓ οὗ τὸ ἓν ὂν λέγομεν, οὐ πρώτως ἓν τοῦτο. ἔτι ἀδιάφορον ὂν αὑτοῦ πῶς ἂν ποιήσειεν εἴδη; εἰ δὲ τοῦτο μή, οὐ γένος. πῶς γὰρ καὶ διαιρήσεις; διαιρῶν γὰρ πολλὰ ποιήσεις: ὥστε αὐτὸ τὸ ἓν πολλὰ ἔσται καὶ ἀπολεῖ ἑαυτό, εἰ ἐθέλοι γένος εἶναι. ἔπειτά τι προσθήσεις διαιρῶν εἰς εἴδη: οὐ γὰρ ἂν εἶεν διαφοραὶ ἐν τῷ ἕν, ὥσπερ εἰσὶ τῆς οὐσίας. ὄντος μὲν γὰρ δέχεται ὁ νοῦς εἶναι διαφοράς, ἑνὸς δὲ πῶς; εἶτα ἑκάστοτε μετὰ τῆς διαφορᾶς δύο τιθεὶς ἀναιρεῖς τὸ ἕν, ἐπείπερ πανταχοῦ ἡ μονάδος προσθήκη τὸ πρότερον ποσὸν ἀφανίζει. εἰ δέ τις λέγοι τὸ ἐπὶ τῷ ὄντι ἓν καὶ το ἐπὶ κινήσει ἓν καὶ τοῖς αλλοις. κοινὸν εἶναι, εἰς μὲν ταὐτὸν ἄγων τὸ ὂν καὶ τὸ ἕν, ἐν ᾧ λόγῳ τὸ ὂν οὐκ ἐποίει τῶν ἄλλων γένος, ὅτι μὴ ὅπερ [ὂν] ὄντα, ἀλλ’ ἕτερον τρόπον ὄντα, οὕτως οὐδὲ τὸ ἓν κοινὸν ἐπ’ αὐτῶν ἔσται, ἀλλὰ τὸ μὲν πρώτως, τὸ δὲ ἄλλως. εἰ δὲ μὴ πάντων λέγοι ποιεῖν, ἀλλὰ ἕν τι ἐφ̓ ἑαυτοῦ, ὥσπερ τὰ ἄλλα, εἰ μὲν ταὐτὸν αὐτῷ τὸ ὂν καὶ τὸ ὂν ἕν, ἤδη τοῦ ὄντος ἠριθμημένου ἐν τοῖς γένεσιν ὄνομα εἰσάγει: εἰ δὲ ἓν ἑκάτερον, τινὰ φύσιν λέγει, καὶ εἰ μὲν προστίθησί τι, ἓν λέγει, εἰ δὲ μηδέν, ἐκεῖνο, ὃ οὐδενὸς κατηγορεῖται, πάλιν αὖ λέγει. εἰ δὲ τὸ τῷ ὄντι συνόν, εἴπομεν μέν, ὅτι οὐ πρώτως ἓν λέγει. ἀλλὰ τί κωλύει πρώτως εἶναι τοῦτο ἐξῃρημένου: ἐκείνου τοῦ παντελῶς ἕν; καὶ γὰρ τὸ ὂν μετ’ ἐκεῖνο λέγομεν ὂν καὶ ὂν πρώτως ὄν. ἢ ὅτι οὐκ ἦν τὸ πρὸ αὐτοῦ ὂν ἤ, εἴπερ ἦν, οὐκ ἂν ἦν πρώτως [ὄν]: τούτου δὲ τὸ πρὸ αὐτοῦ ἕν. ἔπειτα χωρισθὲν τῇ νοήσει τοῦ ὄντος διαφορὰς οὐκ ἔχει: ἔπειτα ἐν τῷ ὄντι, εἰ μὲν ἐπακολούθημα αὐτοῦ, καὶ πάντων καὶ ὕστερον — πρότερον δὲ τὸ γένος: εἰ δὲ ἅμα, καὶ πάντων — τὸ δὲ γένος οὐχ ἅμα: εἰ δὲ πρότερον, ἀρχή τις καὶ αὐτοῦ μόνον: εἰ δὲ ἀρχὴ αὐτοῦ, οὐ γένος αὐτοῦ: εἰ δὲ μὴ αὐτοῦ, οὐδὲ τῶν ἄλλων: ἢ δέοι ἂν καὶ τὸ ὂν καὶ τῶν ἄλλων πάντων. ὅλως γὰρ ἔοικε τὸ ἓν ἐν τῷ ὄντι πλησιάζον τῷ ἑνὶ καὶ οἷον συνεκπῖπτον τῷ ὄντι, τοῦ ὄντος τὸ μὲν πρὸς ἐκεῖνο ἓν ὄντος, τὸ δὲ μετ’ ἐκεῖνο ὄντος, ὃ δύναται καὶ πολλὰ εἶναι, μένον αὐτὸ ἓν καὶ οὐ θέλον μερίζεσθαι οὐδὲ γένος εἶναι βούλεσθαι.
6.2.10Peki var olanın her bir parçası nasıl birdir? "Belli bir bir" olmakla bir değildir; çünkü "belli bir bir" zaten çoktur. Türlerin her biri ancak eşadlı olarak birdir; çünkü eidos bir çokluktur, öyle ki burada bir, bir ordunun ya da korunun bir olması gibidir. Öyleyse oradaki bir bunlarda bulunmaz; demek ki bir ortak değildir, var olanda ve belli bir var olanlarda aynı şey olarak görülmez; öyleyse bir cins değildir. Çünkü her cins, hakkında doğru olarak söylendiği şeyler hakkında karşıtların da doğru söylenmesine izin vermez. Oysa her var olan hakkında hem bir hem de karşıtları doğru olarak söylenir; birin cins olarak doğru söylendiği şey hakkında bir, cins olarak söylenmiş olmaz. Böylece bir ne ilk cinsler hakkında cins olarak doğru söylenir, çünkü bir olan var olan da çok olmaktan daha fazla bir değildir ve öteki cinslerden hiçbiri çok olmayacak biçimde bir değildir; ne de sonra gelen ötekiler hakkında, çünkü onlar her hâlükârda çoktur. Bütün olarak cins ise hiçbir biçimde bir değildir; öyleyse bir cinsse bir olmayı yitirir: Çünkü bir sayı değildir, cins olunca ise sayı olacaktır. Ayrıca bir, sayıca birdir; cins bakımından bir olsaydı, asıl anlamda bir olmazdı.
Ayrıca sayılarda bir, onların cinsi olarak onlara yüklenmez; onlarda bulunduğu söylenir ama cins olduğu söylenmez. Aynı biçimde bir var olanlarda bulunsa bile ne var olanın ne ötekilerin ne de hepsinin cinsi olur. Ayrıca basit, basit olmayanın ilkesi olabilir ama cinsi olamaz (yoksa basit olmayan da basit olurdu); aynı biçimde bir ilkeyse, ondan sonra gelenlerin cinsi olmaz. Öyleyse ne var olanın ne de ötekilerin cinsi olur. Cins olacaksa, tek tek bir olanların cinsi olur; tıpkı biri biri ousia'dan ayırmayı uygun bulsa öyle. Demek ki ancak bazı şeylerin cinsi olur. Nasıl var olan her şeyin değil, var olan türlerin cinsiyse, bir de tek tek bir olan türlerin cinsi olur. Peki bir şeyin, bir olması bakımından başka bir şeyden farkı nedir, var olan bir şeyin başka bir var olandan farkı olduğu gibi?
Bir, var olan ve ousia ile birlikte bölünüyorsa, var olan da bölünmesi ve çok şeyde aynı şey olarak görülmesi yüzünden cins oluyorsa, bir de ousia kadar çok şeyde görünüp aynı sayıda parçaya bölündüğüne göre neden cins olmasın? Önce şunu söylemeli: Bir şey birçok şeyde bulunuyorsa, ne içinde bulunduğu şeylerin ne de başkalarının cinsi olması zorunludur; genel olarak, bir şey ortaksa her hâlükârda cins değildir. Nokta, çizgilerde bulunduğu hâlde ne onların cinsidir ne de genel olarak bir cinstir; söylendiği gibi, sayılardaki bir de ne sayıların ne de başkalarının cinsidir. Çünkü ortak olanın birçok şeyde bulunması, kendine has farklar kullanması, türler meydana getirmesi ve "nedir" sorusunda yüklenmesi gerekir. Birin farkları ne olabilir? Hangi türleri doğurur? Var olanla ilgili türlerin aynısını meydana getiriyorsa var olanla aynı olur, ikisinden biri yalnızca bir ad olur ve var olan yeter.
πῶς οὖν ἕκαστον τοῦ ὄντος ἕν; ἢ τῷ [τὸ] τὶ ἓν οὐχ ἕν: πολλὰ γὰρ ἤδη τὸ τὶ ἕν: ἀλλ’ ὁμωνύμως ἓν ἕκαστον τῶν εἰδῶν: τὸ γὰρ εἶδος πλῆθος, ὥστε ἓν ἐνταῦθα ὡς στρατὸς ἢ χορός. οὐ τοίνυν τὸ ἐκεῖ ἓν ἐν τούτοις, ὥστε οὐ κοινὸν τὸ ἓν οὐδὲ θεωροῖτο [ἂν] ἐν τῷ ὄντι καὶ τοῖς τὶ οὖσι τὸ αὐτό: ὥστε οὐ γένος τὸ ἕν: ἐπεὶ πᾶν γένος, καθ̓ οὗ ἀληθεύεται οὐκέτι καὶ τὰ ἀντικείμενα: καθ̓ οὗ δὲ παντὸς ὄντος ἀληθεύεται τὸ ἓν καὶ τὰ ἀντικείμενα, καθ̓ οὗ ἀληθεύσεται τὸ ἓν ὡς γένος, κατὰ τούτου ἔσται οὐχ ὡς γένος: ὥστε οὔτε τῶν πρώτων γενῶν ἀληθεύσεται ὡς γένος, ἐπείπερ καὶ τὸ ἓν ὂν οὐ μᾶλλον ἓν ἢ πολλά, οὐδέ τι τῶν ἄλλων γενῶν οὕτως ἕν, ὡς μὴ πολλά, οὔτε κατὰ τῶν ἄλλων τῶν ὑστέρων, ἃ πάντως πολλά. τὸ δ’ ὅλον γένος οὐδὲν ἕν: ὥστε, εἰ τὸ ἓν γένος, ἀπολεῖ τὸ εἶναι ἕν: οὐ γὰρ ἀριθμὸς τὸ ἕν: ἀριθμὸς δ’ ἔσται γενόμενον γένος. ἔτι τὸ ἓν ἀριθμῷ ἕν: εἰ γὰρ γένει ἕν, οὐ κυρίως ἕν. ἔτι ὥσπερ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς τὸ ἓν οὐχ ὡς γένος κατ’ αὐτῶν, ἀλλ’ ἐνυπάρχειν μὲν λέγεται, οὐ γένος δὲ λέγεται, οὕτως οὐδ’ εἰ ἐν τοῖς οὖσι τὸ ἕν, γένος ἂν εἴη οὔτε τοῦ ὄντος οὔτε τῶν ἄλλων οὔτε τῶν πάντων. ἔτι ὥσπερ τὸ ἁπλοῦν ἀρχὴ μὲν ἂν εἴη τοῦ οὐχ ἁπλοῦ, οὐ μὴν τούτου καὶ γένος — ἁπλοῦν γὰρ ἂν εἴη καὶ τὸ μὴ ἁπλοῦν — οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνός, εἰ τὸ ἓν ἀρχή, οὐκ ἔσται τῶν μετ’ αὐτὸ γένος. ἔσται οὖν οὔτε τοῦ ὄντος οὔτε τῶν ἄλλων. ἀλλ’ εἴπερ ἔσται, τῶν ἓν ἑκάστων, οἷον εἴ τις ἀξιώσειε χωρίσαι ἀπὸ τῆς οὐσίας τὸ ἕν. τινῶν οὖν ἔσται. ὥσπερ γὰρ τὸ ὂν οὐ πάντων γένος, ἀλλὰ τῶν ὂν εἰδῶν, οὕτω καὶ τὸ ἓν τῶν ἓν ἑκάστων εἰδῶν. τίς οὖν διαφορὰ ἄλλου πρὸς ἄλλο καθ̓ ὃ ἕν, ὥσπερ ἄλλου πρὸς ἄλλο ὄντος διαφορά; ἀλλ’ εἰ συμμερίζεται τῷ ὄντι καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ τὸ ὂν τῷ μερισμῷ καὶ τῷ ἐν πολλοῖς θεωρεῖσθαι τὸ αὐτὸ γένος, διὰ τί οὐ καὶ τὸ ἓν τοσαῦτα φαινόμενον, ὅσα ἡ οὐσία, καὶ ἐπὶ τὰ ἴσα μεριζόμενον οὐκ ἂν εἴη γένος; ἢ πρῶτον οὐκ ἀνάγκη, εἴ τι ἐνυπάρχει πολλοῖς, γένος εἶναι οὔτε αὐτῶν, οἷς ἐνυπάρχει, οὔτε ἄλλων, οὐδ’ ὅλως, εἴ τι κοινόν, πάντως γένος. τὸ γοῦν σημεῖον ἐνυπάρχον ταῖς γραμμαῖς οὐ γένος οὔτε αὐτῶν οὔτε ὅλως, οὐδέ γε, ὥσπερ ἐλέγετο, τὸ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ἓν οὔτε τῶν ἀριθμῶν οὔτε τῶν ἄλλων. δεῖ γὰρ τὸ κοινὸν καὶ ἐν πολλοῖς καὶ διαφοραῖς οἰκείαις χρῆσθαι καὶ εἴδη ποιεῖν καὶ ἐν τῷ τί ἐστι: τοῦ δὲ ἑνὸς τίνες ἂν εἶεν διαφοραί; ἢ ποῖα γεννᾷ εἴδη; εἰ δὲ τὰ αὐτὰ εἴδη ποιεῖ, ἃ περὶ τὸ ὄν, καὶ τὸ αὐτὸ ἂν εἴη τῷ ὄντι, καὶ ὄνομα μόνον θάτερον, καὶ ἀρκεῖ τὸ ὄν.
6.2.11Şunu da incelemeli: Bir, var olanda nasıl bulunur; var olanın sözü edilen bölünmesi ve genel olarak cinslerin bölünmesi nasıl olur; ikisi aynı mıdır, başka mıdır? Önce, her şeye genel olarak nasıl bir denir ve nasıl bir olur; sonra bir olan var olanda da bunu aynı biçimde mi söylüyoruz ve orada nasıl söyleniyor? Her şeydeki bir aynı değildir: Ne hissedilirlerde ve akılla kavranırlarda aynı biçimdedir (zaten var olan da öyle değildir), ne de hissedilirlerde birbirlerine göre aynı biçimdedir. Koroda, orduda, gemide ve evde bir aynı değildir; bunlarda ve sürekli olanda da aynı değildir. Yine de hepsi aynı şeyi taklit eder; ama bazıları ona uzaktan, bazıları daha çok ulaşır; nous'ta ise artık daha gerçek biçimde ulaşılır. Çünkü psykhē birdir, nous daha da çok birdir, var olan da birdir.
Peki her birinde onun var olanından söz ederken bir'inden de söz ediyor muyuz; bir şey var olana nasıl sahipse bire de öyle mi sahiptir? Bu ikisi birlikte bulunur, ama bir şey var olduğu ölçüde bir değildir; daha az var olmadan daha az bir olmak mümkündür. Ordu ya da koro evden daha az var olan değildir, ama yine de daha az birdir. Öyle görünüyor ki her şeydeki bir daha çok iyiye bakar: İyiye ne ölçüde ulaşıyorsa o ölçüde birdir; birdeki daha çok ve daha az da buna bağlıdır. Çünkü her şey düpedüz değil, iyiyle birlikte var olmak ister. Bu yüzden bir olmayanlar da ellerinden geldiğince bir olmaya can atar: Tabiatça olanlar tabiatın kendisiyle bir araya gelir ve kendileriyle birleşmek ister; çünkü her biri birbirinden uzağa değil, birbirine ve kendine doğru koşar. Bütün psykhē'ler de kendi ousia'larından sonra bire varmak isteyebilir. Bir her iki yanda da vardır: hem kendisinden çıkılan hem de varılan yerdir. Her şey birden başlar ve bire koşar; iyi de böyledir. Çünkü var olanlar arasında hiçbir şey, bire yönelik bir çabası olmadan varlık kazanmadı; kazanmış olsa bile varlığını sürdüremezdi.
Tabiatça olanlar böyledir; tekhnē'lerde ise her tekhnē her ürününü elinden geldiği ölçüde ve geldiği biçimde buna yönelik yapar. Var olan ise buna her şeyden çok ulaşır, çünkü ona yakındır. Bu yüzden ötekilere yalnızca ne iseler o denir, örneğin insan; "bir insan" dersek bunu ikiye karşı deriz; biri başka bir anlamda ona yüklüyorsak, bir şey ekleyerek söyleriz. Var olan için ise bütününe "bir var olan" der ve onu bir olarak değerlendiririz; böylece onun iyiyle sıkı birliğini göstermiş oluruz. Demek ki bir onda da ilke ve gaye olarak bulunur, ama aynı biçimde değil, başka biçimde; böylece birde de önce ve sonra vardır.
Peki ondaki bir nedir? Bütün parçalarında aynı biçimde bulunan ve ortak olarak görülen bir şey değil midir? Önce şunu söylemeli: Çizgilerde de nokta ortaktır ve çizgilerin cinsi değildir; sayılarda da bir belki ortaktır ve cins değildir. Çünkü birin kendisindeki bir, birimdeki, ikilikteki ve öteki sayılardaki bir ile aynı değildir. Sonra var olanda da bazılarının önce, bazılarının sonra, bazılarının basit, bazılarının bileşik olmasına hiçbir engel yoktur. Var olanın bütün parçalarında bir aynı olsa bile, onun bir farkı bulunmadığına göre türler de meydana getirmez; türler meydana getirmiyorsa cins de olamaz.
ἐπισκεπτέον δέ, πῶς ἐν τῷ ὄντι τὸ ἕν, καὶ πῶς ὁ λεγόμενος μερισμὸς καὶ ὅλως ὁ τῶν γενῶν, καὶ εἰ ὁ αὐτὸς ἢ ἄλλος ἑκάτερος. πρῶτον οὖν, πῶς ὅλως ἓν ἕκαστον ὁτιοῦν λέγεται καὶ ἔστιν, εἶτα εἰ ὁμοίως καὶ ἐν τῷ ἑνὶ ὄντι λέγομεν καὶ ὡς ἐκεῖ λέγεται. τὸ μὲν οὖν ἐπὶ πάντων ἓν οὐ ταὐτόν: οὕτε γὰρ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν ὁμοίως καὶ τῶν νοητῶν — ἀλλὰ γὰρ οὐδὲ τὸ ὄν — οὔτε ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν πρὸς ἄλληλα ὁμοίως: οὐ γὰρ ταὐτὸν ἐν χορῷ καὶ στρατοπέδῳ καὶ νηὶ καὶ οἰκίᾳ οὐδὲ αὖ ἐν τούτοις καὶ ἐν τῷ συνεχεῖ. ἀλλ’ ὅμως πάντα τὸ αὐτὸ μιμεῖται, τυγχάνει δὲ τὰ μὲν πόρρωθεν, τὰ δὲ μᾶλλον, ἤδη δὲ καὶ ἀληθέστερον ἐν τῷ νῷ: ψυχὴ γὰρ μία καὶ ἔτι μᾶλλον νοῦς εἷς καὶ τὸ ὂν ἕν. ἆῤ οὖν ἐν ἑκάστῳ τὸ ὂν αὐτοῦ λέγοντες ἓν λέγομεν καὶ ὡς ἔχει ὄντος, οὕτω καὶ τοῦ ἑνός; ἢ συμβέβηκε μὲν τοῦτο, οὐ μέντοι καθ̓ ὃ ὂν καὶ ἕν, ἀλλ’ ἔστι μὴ ἧττον ὂν ὑπάρχον ἧττον εἶναι ἕν. οὐ γὰρ ἧττον στρατὸς ἢ χορὸς οἰκίας, ἀλλ’ ὅμως ἧττον ἕν. ἔοικεν οὖν τὸ ἐν ἑκάστῳ ἓν πρὸς ἀγαθὸν μᾶλλον βλέπειν, καὶ καθ̓ ὅσον τυγχάνει ἀγαθοῦ, κατὰ τοσοῦτον καὶ ἕν, καὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον τοῦ ἓν ἐν τούτῳ: εἶναι γὰρ θέλει ἕκαστον οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ μετὰ τοῦ ἀγαθοῦ. διὰ τοῦτο καὶ τὰ μὴ ἓν ὡς δύναται σπεύδει ἓν γενέσθαι, τὰ μὲν φύσει αὐτῇ τῇ φύσει συνιόντα εἰς ταὐτὸν ἑνοῦσθαι αὑτοῖς θέλοντα: οὐ γὰρ ἀπ’ ἀλλήλων σπεύδει ἕκαστα, ἀλλ’ εἰς ἄλληλα καὶ εἰς αὑτά: καὶ ψυχαὶ πᾶσαι εἰς ἓν ἂν βούλοιντο ἰέναι μετὰ τὴν αὑτῶν οὐσίαν. καὶ ἀμφοτέρωθεν δὲ τὸ ἕν: καὶ γὰρ τὸ ἀφ̓ οὗ καὶ τὸ εἰς ὅ: καὶ γὰρ ἄρχεται ἀπὸ τοῦ ἓν καὶ σπεύδει εἰς τὸ ἕν: οὕτω γὰρ καὶ τὸ ἀγαθόν: οὐδὲ γὰρ ὑπέστη ἐν τοῖς οὖσιν ὁτιοῦν, ὑποστάν τε ἂν ἀνέχοιτο μὴ πρὸς τὸ ἓν τὴν σπουδὴν ἔχον. τὰ μὲν δὴ φύσει οὕτω: τὰ δὲ ἐν ταῖς τέχναις αὐτὴ ἑκάστη ἕκαστον πρὸς τοῦτο καθ̓ ὅσον δύναται καὶ ὡς δύναται ἐκεῖνα οὕτως ποιεῖ: τὸ δὲ ὂν μάλιστα πάντων τούτου τυγχάνει: ἐγγὺς γάρ: ὅθεν τὰ μὲν ἄλλα λέγεται ἃ λέγεται μόνον, οἷον ἄνθρωπος: καὶ γάρ, εἴ ποτε λέγοιμεν εἷς, πρὸς δύο λέγομεν: εἰ δὲ καὶ ἄλλως τὸ ἓν λέγομεν ἐπ’ αὐτοῦ, προστιθέντες λέγομεν. ἐπὶ δὲ τοῦ ὄντος λέγομεν τὸ ὅλον τοῦτο ἓν ὂν καὶ ἀξιοῦμεν ὡς ἓν ἐνδεικνύμενοι τὴν σφόδρα αὐτοῦ πρὸς τὸ ἀγαθὸν συνουσίαν. γίγνεται οὖν τὸ ἓν καὶ ἐν αὐτῷ ὡς ἀρχὴ καὶ τέλος, οὐχ ὡσαύτως δέ, ἀλλὰ ἄλλως, ὥστε καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον καὶ ἐν τῷ ἕν. τί οὖν τὸ ἐν αὐτῷ ἕν; οὐχὶ ὁμοίως ἐν ἅπασι τοῖς μέρεσι καὶ κοινὸν θεωρούμενον; ἢ πρῶτον μὲν καὶ ἐν ταῖς γραμμαῖς κοινὸν τὸ σημεῖον καὶ οὐ γένος τῶν γραμμῶν: καὶ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς κοινὸν τὸ ἓν δὴ ἴσως τοῦτο καὶ οὐ γένος: οὐδὲ γὰρ ταὐτὸν τὸ ἓν τὸ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἓν τῷ ἐπὶ μονάδος καὶ δυάδος καὶ τῶν ἄλλων ἀριθμῶν. ἔπειτα καὶ ἐν τῷ ὄντι οὐδὲν κωλύει τὰ μὲν πρῶτα, τὰ δ’ ὕστερα εἶναι, καὶ τὰ μὲν ἁπλᾶ, τὰ δὲ σύνθετα εἶναι. καὶ εἰ ταὐτὸν δὲ ἐν πᾶσι τὸ ἓν τοῖς τοῦ ὄντος, διαφορὰ οὐκ οὖσα αὐτοῦ οὐδὲ εἴδη ποιεῖ: εἰ δὲ μὴ εἴδη, οὐδὲ γένος αὐτὸ δύναται εἶναι.
6.2.12Bunlar böyle. Peki sayılar cansız olduklarına göre, her birinin bir olmasında onlar için iyi nasıl bulunur? Bu soru öteki cansız şeyler için de ortaktır. Biri sayıların hiç var olmadığını söylerse, biz var olanlardan, her birinin bir olması bakımından söz ettik. Noktanın iyiden nasıl pay aldığını sorarlarsa şöyle cevap verilir: Kendi başına var olduğunu söylüyor ve onu cansız sayıyorlarsa, öteki benzer şeyler için sordukları soruyu soruyorlar demektir. Başka şeylerde, örneğin dairede bulunuyorsa, dairenin iyisi onun da iyisidir; isteği ona yönelir ve elinden geldiğince daire aracılığıyla oraya koşar. Peki bu cinsler nasıl vardır? Her biri parçalara mı bölünür? Yoksa cinsi olduğu şeylerin her birinde bütün olarak mı bulunur? O zaman nasıl hâlâ bir olur? Cins bakımından bir olmak, birçok şeyde bütün olarak bulunmaktır. Peki yalnızca ondan pay alanlarda mı bulunur? Hayır; hem kendi başına hem de pay alanlarda bulunur. Ama bu belki sonra daha açık olacak.
καὶ ταῦτα μὲν οὕτω. πῶς δὲ τοῖς ἀριθμοῖς τὸ ἀγαθὸν ἐν τῷ ἓν εἶναι ἕκαστον ἀψύχοις οὖσιν; ἢ κοινὸν τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀψύχων. εἰ δέ τις λέγοι μὴ εἶναι ὅλως αὐτούς, ἡμεῖς περὶ ὄντων εἴπομεν, καθ̓ ὃ ἓν ἕκαστον. εἰ δὲ τὸ σημεῖον ζητοῖεν πῶς ἀγαθοῦ μετέχει, εἰ μὲν καθ̓ αὑτὸ φήσουσιν εἶναι, εἰ μὲν ἄψυχον φήσουσι, τὸ αὐτὸ ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ζητοῦσιν: εἰ δ’ ἐν ἄλλοις, οἷον ἐν κύκλῳ, τὸ ἀγαθὸν τὸ ἐκείνου τούτῳ καὶ ἡ ὄρεξις πρὸς τοῦτο καὶ σπεύδει ὡς δύναται διὰ τούτου ἐκεῖ. ἀλλὰ πῶς τὰ γένη ταῦτα; ἆρα καὶ τὰ κερματιζόμενα ἕκαστα; ἢ ὅλον ἐν ἑκάστῳ ὧν γένος. καὶ πῶς ἔτι ἕν; ἢ τὸ γένει ἓν ὡς ἐν πολλοῖς ὅλον. ἆῤ οὖν μόνον ἐν τοῖς μετέχουσιν; ἢ οὔ, ἀλλὰ καὶ καθ̓ αὑτὸ καὶ ἐν τοῖς μετέχουσιν. ἀλλ’ ἴσως σαφέστερον ἔσται ὕστερον.
6.2.13Şimdi şunu soralım: Kemiyet nasıl oluyor da ilk cinsler arasında değil, keyfiyet de öyle? Kemiyet ötekilerle birlikte ilk değildir, çünkü onlar var olanla aynı anda bulunur. Hareket, fiil hâlindeki var olanla birliktedir, çünkü onun hayatıdır; durağanlık da ousia'nın kendisiyle birlikte içeri girmiştir; daha doğrusu var olmak, başka olanlar ve aynı olanlar olarak bunlarla birlikte bulunuyordu, öyle ki bunlar da onunla birlikte görülür. Sayı ise onlardan da kendisinden de sonra gelir: Sayıda sonraki öncekinden gelir, sayılar birbirini izler ve sonrakiler öncekilerin içinde bulunur. Öyleyse ilkler arasında sayılmaz; genel olarak bir cins olup olmadığını da araştırmak gerekir. Büyüklük ise daha da sonra gelir ve bileşiktir; çünkü belli bir şeyde sayı bulunur: Çizgi bir tür iki, yüzey bir tür üçtür. Sürekli büyüklük kemiyetini sayıdan alıyorsa, sayı cins olmadığına göre o nasıl cins olsun? Büyüklüklerde de önce ve sonra vardır. Her ikisinde ortak olan kemiyet olmaksa, bunun ne olduğunu kavramalı, bulunca da onu ilkler arasında değil, sonra gelen bir cins olarak koymalıdır; ilkler arasında olmayan bir cinsse, ilklerden birine ya da ilklere bağlananlardan birine bağlanmalıdır.
Belki şu açıktır: Kemiyetin tabiatı belli bir ne kadarlığı gösterir, her şeyin ne kadarlığını ölçer ve kendisi de belli bir ne kadarlıktır. Ama ne kadarlık sayıda ve büyüklükte ortaksa, ya sayı ilktir ve büyüklük ondan gelir; ya da genel olarak sayı hareketle durağanlığın karışımında bulunur, büyüklük ise bir tür harekettir ya da hareketten gelir: Hareket belirsizliğe doğru ilerler, durağanlık ise ilerleyeni durdurarak birimi meydana getirir. Ama sayının ve büyüklüğün oluşunu, daha doğrusu gerçekliğini ve nasıl kavrandığını sonra incelemeliyiz. Belki sayı ilk cinsler arasındadır, büyüklük ise bileşimde sonra gelir; sayı duranlara, büyüklük hareket içinde olanlara aittir. Ama dediğimiz gibi, bunları sonra ele alacağız.
νῦν δέ, πῶς τὸ ποσὸν οὐκ ἐν τοῖς γένεσι τοῖς πρώτοις, καὶ αὖ τὸ ποιόν; ἢ ποσὸν μὲν οὐ πρῶτον μετὰ τῶν ἄλλων, ὅτι ἐκεῖνα μὲν ἅμα μετὰ τοῦ ὄντος. κίνησις γὰρ μετὰ τοῦ ὄντος ἐνεργείᾳ ὄντος ζωὴ αὐτοῦ οὖσα: καὶ στάσις ἐν αὐτῇ τῇ οὐσίᾳ συνεισῄει, μᾶλλον δὲ συνῆν τὸ εἶναι τούτοις ἑτέροις καὶ τοῖς αὐτοῖς, ὥστε συνορᾶσθαι καὶ ταῦτα. ἀριθμὸς δὲ ὕστερός τε ἐκείνων καὶ ἑαυτοῦ, καὶ τὸ ὕστερον παρὰ τοῦ προτέρου καὶ ἐφεξῆς ἀλλήλοις, καὶ ἐνυπάρχει τὰ ὕστερα ἐν τοῖς προτέροις: ὥστε ἐν μὲν τοῖς πρώτοις οὐκ ἂν καταριθμοῖτο: ζητητέον δέ, εἰ ὅλως γένος. τὸ μέντοι μέγεθος ἔτι μᾶλλον ὕστερον καὶ σύνθετον: ἀριθμὸς γὰρ ἐν τῷδε καὶ γραμμὴ ʽδύο τινἂ καὶ ἐπίπεδον ʽτρίἀ. εἰ μὲν οὖν παρὰ τοῦ ἀριθμοῦ ἔχει καὶ τὸ συνεχὲς μέγεθος τὸ ποσόν, τοῦ ἀριθμοῦ οὐκ ὄντος γένους πῶς ἂν τοῦτο ἔχοι; ἔνι δὲ καὶ ἐν τοῖς μεγέθεσι τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον. εἰ δὲ κοινὸν ἐπὶ ἀμφοῖν τὸ ποσοῖς, τί τοῦτό ἐστι ληπτέον, καὶ εὑρόντας θετέον γένος ὕστερον, οὐκ ἐν τοῖς πρώτοις: καὶ εἰ γένος μὴ ἐν τοῖς πρώτοις, εἴς τι ἀνακτέον τῶν πρώτων ἢ τῶν εἰς τὰ πρῶτα. δῆλον τοίνυν ἴσως, ὅτι ὅσον τι δηλοῖ ἡ τοῦ ποσοῦ φύσις καὶ μετρεῖ τὸ ὅσον ἑκάστου αὐτή τε ὅσον τι. ἀλλ’ εἰ κοινὸν ἐπ’ ἀριθμοῦ καὶ μεγέθους τὸ ὅσον, ἢ ὁ ἀριθμὸς πρῶτος, τὸ δὲ μέγεθος ἀπ’ ἐκείνου, ἢ ὅλως ὁ μὲν ἀριθμὸς ἐν μίξει κινήσεως καὶ στάσεως, τὸ δὲ μέγεθος κίνησίς τις ἢ ἐκ κινήσεως, τῆς μὲν κινήσεως εἰς ἀόριστον προιούσης, τῆς δὲ στάσεως ἐν τῇ ἐποχῇ τοῦ προιόντος μονάδα ποιούσης. ἀλλὰ περὶ γενέσεως ἀριθμοῦ καὶ μεγέθους, μᾶλλον δὲ ὑποστάσεως καὶ ἐπινοίας, ὕστερον θεωρητέον. τάχα γὰρ ὁ μὲν ἀριθμὸς ἐν τοῖς πρώτοις γένεσι, τὸ δὲ μέγεθος ὕστερον ἐν συνθέσει: καὶ ὁ μὲν ἀριθμὸς ἑστώτων, τὸ δὲ μέγεθος ἐν κινήσει. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον, ὥς φαμεν.
6.2.14Keyfiyete gelince, neden ilkler arasında değildir? Çünkü o da sonra ve ousia'dan sonra gelir. İlk ousia'nın bunlara, kendisini izleyen şeyler olarak sahip olması gerekir; yapısını bunlardan almamalı, bunlarla tamamlanmamalıdır; yoksa keyfiyetten ve kemiyetten sonra gelirdi. Bileşik ve çok şeyden oluşan ousia'larda sayılar ve keyfiyetler onları birbirinden farklı kılmıştır; orada keyfiyetler de bulunabilir ve onlarda bir ortaklık görülebilir. Ama ilk cinslerde bölmeyi basit olanlara ve bileşik olanlara göre değil, basit olanlara ve ousia'yı, belli bir ousia'yı değil ousia'yı tamamlayanlara göre yapmalıdır. Çünkü belli bir ousia'nın bir keyfiyetle tamamlanmasında belki hiçbir saçmalık yoktur: O, keyfiyetten önce ousia'ya zaten sahiptir, "böyle olma" ise dışarıdan gelir; ousia'nın kendisi ise sahip olduklarına ousia'ya ait şeyler olarak sahiptir.
Oysa başka yerlerde, ousia'yı tamamlayanların ancak eşadlı olarak keyfiyet olduğunu, ousia'dan sonra dışarıdan gelenlerin ise keyfiyet olduğunu; ousia'larda bulunanların onların fiilleri, onlardan sonra gelenlerin ise artık hâller olduğunu düşünmüştük. Şimdi ise belli bir ousia'yı tamamlayanların genel olarak ousia'yı tamamlayan şeyler olmadığını söylüyoruz: Çünkü insana, insan olduğu bakımından, ousia'sına ek bir ousia gelmez; o, farka varmadan önce, daha yukarıdan beri ousia'dır; tıpkı akıl sahibi olmaya varmadan önce zaten canlı olduğu gibi.
περὶ δὲ τοῦ ποιοῦ, διὰ τί οὐκ ἐν τοῖς πρώτοις; ἣ ὅτι καὶ τοῦτο ὕστερον καὶ μετὰ τὴν οὐσίαν. δεῖ δὲ τὴν οὐσίαν παρακολουθοῦντα ταῦτα ἔχειν τὴν πρώτην, μὴ ἐκ τούτων δὲ τὴν σύστασιν ἔχειν, μηδὲ διὰ τούτων συμπληροῦσθαι: ἢ εἴη ἂν ὑστέρα ποιότητος καὶ ποσότητος. ἐν μὲν οὖν ταῖς συνθέτοις οὐσίαις καὶ ἐκ πολλῶν, ἐν αἷς καὶ ἀριθμοὶ καὶ ποιότητες διαλλαγὴν ἐποίησαν αὐτῶν, καὶ ποιότητες εἶεν ἂν καὶ κοινότης τις ἐν αὐταῖς θεωρηθήσεται: ἐν δὲ τοῖς πρώτοις γένεσι τὴν διαίρεσιν οὐχ ἁπλῶν καὶ συνθέτων δεῖ ποιεῖσθαι, ἀλλ’ ἁπλῶν καὶ τῶν τὴν οὐσίαν συμπληρούντων, οὐ τὴν τινὰ οὐσίαν. τὴν μὲν γὰρ τινὰ οὐσίαν συμπληροῦσθαι καὶ ἐκ ποιότητος οὐδὲν ἴσως ἄτοπον, ἐχούσης ἤδη τὴν οὐσίαν πρὸ τῆς ποιότητος, τὸ δὲ τοιόνδε ἔξωθεν, αὐτὴν δὲ τὴν οὐσίαν ἃ ἔχει οὐσιώδη ἔχειν. καίτοι ἐν ἄλλοις ἠξιοῦμεν τὰ μὲν τῆς οὐσίας συμπληρωτικὰ ὁμωνύμως ποιὰ εἶναι, τὰ δ’ ἔξωθεν μετὰ τὴν οὐσίαν ὑπάρχοντα ποιά, καὶ τὰ μὲν ἐν ταῖς οὐσίαις ἐνεργείας αὐτῶν, τὰ δὲ μετ’ αὐτὰς ἤδη πάθη: νῦν δὲ λέγομεν οὐκ οὐσίας ὅλως εἶναι συμπληρωτικὰ τὰ τῆς τινὸς οὐσίας: οὐ γὰρ οὐσίας προσθήκη γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ, καθ̓ ὃ ἄνθρωπος, εἰς οὐσίαν: ἀλλ’ ἔστιν οὐσία ἄνωθεν, πρὶν ἐπὶ τὴν διαφορὰν ἐλθεῖν, ὥσπερ καὶ ζῷον ἤδη, πρὶν ἐπὶ τὸ λογικὸν ἥκειν.
6.2.15Peki dört cins, ousia'yı henüz keyfiyet sahibi bir ousia yapmadan nasıl tamamlar? Çünkü onu belli bir ousia da yapmazlar. Var olanın ilk olduğu söylendi; hareketin, durağanlığın, başkanın ve aynının ondan başka bir şey olamayacağı da açıktır. Bu hareketin bir keyfiyet meydana getirmediği belki besbellidir, ama söylenirse daha açık olur. Hareket ousia'nın fiiliyse, var olan ve genel olarak ilkler de fiilse, hareket bir araz olmaz; fiil hâlinde var olanın fiili olduğundan artık tamamlayıcı da denemez, kendisi ousia'dır. Öyleyse sonra gelen bir şeye ya da keyfiyete girmemiştir, aynı anda olanların arasına yerleştirilmiştir. Çünkü var olan önce var olup sonra hareket etmiş değildir; önce var olup sonra durmuş da değildir; durağanlık bir hâl değildir. Aynı ve başka da sonra gelmez, çünkü var olan sonradan çok olmamıştır, ne ise oydu: bir olan çokluk. Çok ise başkalık da vardır; bir olan çoksa aynılık da vardır. Ousia için bunlar yeter. Ousia aşağıdakilere doğru ilerleyeceği zaman, artık ousia'yı değil, keyfiyet sahibi ve kemiyet sahibi ousia'yı meydana getiren başka şeyler ortaya çıkar; onlar da ilk olmayan cinsler olsun.
πῶς οὖν τὰ τέτταρα γένη συμπληροῖ τὴν οὐσίαν οὔπω ποιὰν οὐσίαν ποιοῦντα; οὐδὲ γὰρ τινά. ὅτι μὲν οὖν τὸ ὂν πρῶτον, εἴρηται, καὶ ὡς ἡ κίνησις οὐκ ἂν εἴη ἄλλο οὐδ’ ἡ στάσις οὐδὲ θάτερον οὐδὲ ταὐτόν, δῆλον: καὶ ὅτι οὐ ποιότητα ἐνεργάζεται ἡ κίνησις αὕτη, ἴσως μὲν φανερόν, λεχθὲν δὲ μᾶλλον ποιήσει σαφέστερον. εἰ γὰρ ἡ κίνησις ἐνέργειά ἐστιν αὐτῆς, ἐνέργεια δὲ τὸ ὂν καὶ ὅλως τὰ πρῶτα, οὐκ ἂν συμβεβηκὸς εἴη ἡ κίνησις, ἀλλ’ ἐνέργεια οὖσα ἐνεργείᾳ ὄντος οὐδ’ ἂν συμπληρωτικὸν ἔτι λέγοιτο, ἀλλ’ αὐτή: ὥστε οὐκ ἐμβέβηκεν εἰς ὕστερόν τι οὐδ’ εἰς ποιότητα, ἀλλ’ εἰς τὸ ἅμα τέτακται. οὐ γὰρ ἔστιν ὄν, εἶτα κεκίνηται, οὐδὲ ἔστιν ὄν, εἶτα ἔστη: οὐδὲ πάθος ἡ στάσις, καὶ ταὐτὸν δὲ καὶ θάτερον οὐχ ὕστερα, ὅτι μὴ ὕστερον ἐγένετο πολλά, ἀλλ’ ἦν ὅπερ ἦν ἓν πολλά: εἰ δὲ πολλά, καὶ ἑτερότης, καὶ εἰ ἓν πολλά, καὶ ταυτότης. καὶ ταῦτα εἰς τὴν οὐσίαν ἀρκεῖ: ὅταν δὲ μέλλῃ πρὸς τὰ κάτω προιέναι, τότε ἄλλα, ἃ οὐκέτι οὐσίαν ποιεῖ, ἀλλὰ ποιὰν οὐσίαν καὶ ποσὴν οὐσίαν, καὶ γιγνέσθω γένη οὐ πρῶτα.
6.2.16Bir yan sürgüne benzeyen göreli, ilkler arasında nasıl bulunsun? Çünkü ilişki bir şeyin başka bir şeye ilişkisidir, kendine değil, başkasına. "Nerede" ve "ne zaman" ise daha da uzaktır: "Nerede", bir şeyin başka bir şeyde olmasıdır, yani iki şeydir; cins ise bir olmalıdır, bir bileşim değil. Orada yer de yoktur; şimdiki söz ise gerçekten var olanlar hakkındadır. Zamanın orada bulunup bulunmadığını da incelemeli; daha çok bulunmadığı söylenebilir. Zaman bir ölçüyse, hem de düpedüz ölçü değil hareketin ölçüsüyse, iki şeydir, bütünü bileşiktir ve hareketten sonra gelir; öyleyse bölmede hareketle aynı düzeyde yer almaz. Etki etmek ve etkilenmek harekette bulunur. Orada etki etmek ve etkilenmek varsa, etki etmek iki şeydir, etkilenmek de öyle; ikisinden hiçbiri basit değildir. Sahip olmak da iki şeydir; konumda bulunmak da bir şeyin başka bir şeyde belli bir biçimde bulunmasıdır, yani üç şeydir.
τὸ δὲ πρός τι παραφυάδι ἐοικὸς πῶς ἂν ἐν πρώτοις; ἑτέρου γὰρ πρὸς ἕτερον καὶ οὐ πρὸς αὑτὸ ἡ σχέσις καὶ πρὸς ἄλλο. ποῦ δὲ καὶ πότε ἔτι πόρρω: τό τε γὰρ ποῦ ἄλλο ἐν ἄλλῳ, ὥστε. δύο: τὸ δὲ γένος ἓν δεῖ εἶναι, οὐ σύνθεσιν: καὶ οὐδὲ τόπος ἐκεῖ: νῦν δὲ ὁ λόγος περὶ τῶν ὄντων κατὰ ἀλήθειαν: ὅ τε χρόνος εἰ ἐκεῖ, σκεπτέον. μᾶλλον δὲ ἴσως οὔ. εἰ δὲ καὶ μέτρον καὶ οὐχ ἁπλῶς μέτρον, ἀλλὰ κινήσεως, δύο καὶ σύνθετον τὸ ὅλον καὶ κινήσεως ὕστερον, ὥστε οὐχ ὅπου κίνησις ἐν ἴσῃ διαιρέσει. τὸ δὲ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν ἐν κινήσει. εἰ ἄρα ἐκεῖ τὸ πάσχειν καὶ τὸ ποιεῖν, [τὸ ποιεῖν] δὲ δύο, ὁμοίως καὶ τὸ πάσχειν: οὐδέτερον οὖν ἁπλοῦν. καὶ τὸ ἔχειν δύο καὶ τὸ κεῖσθαι ἄλλο ἐν ἄλλῳ οὕτως, ὥστε τρία.
6.2.17Peki güzel, iyi ve aretē'ler, epistēmē ve nous neden ilkler arasında değildir? İyi derken ilk olan kastediliyorsa, yani iyinin tabiatı dediğimiz, hakkında hiçbir şeyin yüklenmediği, ama başka türlü gösteremediğimiz için böyle adlandırdığımız şey kastediliyorsa, bu hiçbir şeyin cinsi olmaz. Çünkü başka şeylere yüklenmez; yoksa hakkında söylendiği her şey o olurdu. Üstelik o ousia'dan öncedir, ousia'da değildir. İyi bir keyfiyet olarak kastediliyorsa, keyfiyet genel olarak ilkler arasında değildir. Peki ne? Var olanın tabiatı iyi değil midir? Önce şunu söylemeli: Başka türlü iyidir, ilk olanın iyi olduğu gibi değil; iyidir, ama keyfiyet olarak değil, kendinde iyidir. Ama öteki cinslerin de onda bulunduğunu söylemiştik; her biri ortak bir şey olduğu ve birçok şeyde görüldüğü için cinsti. İyi de ousia'nın ya da var olanın her parçasında ya da çoğunda görülüyorsa, neden cins olup ilkler arasında yer almasın? Çünkü bütün parçalarda aynı değildir; ilk olarak, ikinci olarak ve sonra gelen olarak bulunur. Ya biri ötekinden, sonraki öncekinden geldiği için; ya da hepsi ötede olan tek şeyden geldiği ve her biri kendi tabiatına göre ondan başka türlü pay aldığı için.
Biri onu illa cins olarak koymak isterse, sonra gelen bir cins olarak koymalıdır. Çünkü iyi olmak, ousia'dan ve şeyin ne olduğundan sonra gelir, hep onunla birlikte bulunsa bile; o cinsler ise var olana var olan olarak aitti ve ousia'yı meydana getiriyordu. Var olanın ötesinde olan da buradan gelir; çünkü var olan ve ousia çok olmaktan kaçamaz, bu sayılan cinslere sahip olması ve çok olan bir bir olması zorunludur. Var olandaki iyiye, onun bire yönelik, tabiatına uygun fiili demekten çekinmez, bunun onun iyisi olduğunu, böylece oradan iyi biçimini aldığını söylersek, bu iyi, iyiye yönelik bir fiil olur; bu da onun hayatıdır; bu da hareketin kendisidir, ki hareket zaten cinslerden biridir.
ἀλλὰ τὸ καλὸν καὶ τὸ ἀγαθὸν καὶ αἱ ἀρεταὶ διὰ τί οὐκ ἐν τοῖς πρώτοις, ἐπιστήμη, νοῦς; ἢ τὸ μὲν ἀγαθόν, εἰ τὸ πρῶτον, ἣν δὴ λέγομεν τὴν τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν, καθ̓ ἧς οὐδὲν κατηγορεῖται, ἀλλ’ ἡμεῖς μὴ ἔχοντες ἄλλως σημῆναι οὕτω λέγομεν, γένος οὐδενὸς ἂν εἴη. οὐ γὰρ κατ’ ἄλλων λέγεται ἢ ἦν ἂν καθ̓ ὧν λέγεται ἕκαστον ἐκεῖνο λεγόμενον: καὶ πρὸ οὐσίας δὲ ἐκεῖνο, οὐκ ἐν οὐσίᾳ. εἰ δ’ ὡς ποιὸν τὸ ἀγαθόν, ὅλως τὸ ποιὸν οὐκ ἐν τοῖς πρώτοις. τί οὖν; ἡ τοῦ ὄντος φύσις οὐκ ἀγαθόν; ἢ πρῶτον μὲν ἄλλως καὶ οὐκ ἐκείνως, ὡς τὸ πρῶτον: καὶ ἔστιν ἀγαθὸν οὐχ ὡς ποιόν, ἀλλ’ ἐν αὐτῷ. ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα ἔφαμεν γένη ἐν αὐτῷ, καὶ διότι κοινόν τι ἦν ἕκαστον καὶ ἐν πολλοῖς ἑωρᾶτο, γένος. εἰ οὖν καὶ τὸ ἀγαθὸν ὁρᾶται ἐφ̓ ἑκάστῳ μέρει τῆς οὐσίας ἢ τοῦ ὄντος ἢ ἐπὶ τοῖς πλείστοις, διὰ τί οὐ γένος καὶ ἐν τοῖς πρώτοις; ἢ ἐν ἅπασι τοῖς μέρεσιν οὐ ταὐτόν, ἀλλὰ πρώτως καὶ δευτέρως καὶ ὑστέρως: ἢ γὰρ ὅτι θάτερον παρὰ θατέρου, τὸ ὕστερον παρὰ τοῦ προτέρου, ἢ ὅτι παῤ ἑνὸς πάντα τοῦ ἐπέκεινα, ἄλλα ἄλλως κατὰ φύσιν τὴν αὐτῶν μεταλαμβάνει. εἰ δὲ δὴ καὶ γένος ἐθέλοι τις θέσθαι, ὕστερον: ὕστερον γὰρ τῆς οὐσίας καὶ τοῦ τί ἐστι τὸ εἶναι αὐτὸ ἀγαθόν, κἂν ἀεὶ συνῇ, ἐκεῖνα δὲ ἦν τοῦ ὄντος ᾗ ὂν καὶ εἰς τὴν οὐσίαν. ἐντεῦθεν γὰρ καὶ τὸ ἐπέκεινα τοῦ ὄντος, ἐπειδὴ τὸ ὂν καὶ ἡ οὐσία οὐ δύναται μὴ πολλὰ εἶναι, ἀλλὰ ἀνάγκη αὐτὸ ἔχειν ταῦτα [τὰ] ἠριθμημένα γένη καὶ εἶναι ἓν πολλά. εἰ μέντοι τὸ ἀγαθὸν τὸ ἐν τῷ ὄντι μὴ ὀκνοῖμεν λέγειν τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ τὴν κατὰ φύσιν πρὸς τὸ ἕν, τοῦτο [δ’] εἶναι τὸ ἀγαθὸν αὐτοῦ, ἵν’ ἐκεῖθεν ἀγαθοειδὲς ᾖ, ἔσται τὸ ἀγαθὸν τοῦτο ἐνέργεια πρὸς τὸ ἀγαθόν: τοῦτο δὲ ἡ ζωὴ αὐτοῦ: τοῦτο δὲ ἡ κίνησις, ἣ ἤδη ἐστὶν ἕν τι τῶν γενῶν.
6.2.18Güzele gelince: İlk güzellik o ise, iyi hakkında söylenenlerin aynısı ya da benzerleri onun için de söylenebilir. İdea'nın üzerinde adeta parıldayan şey kastediliyorsa, bunun her şeyde aynı olmadığı ve parıldamanın sonra geldiği söylenebilir. Güzel, ousia'nın kendisinden başka bir şey değilse, ousia'dan söz ederken söylenmiş olur. Bizim gibi görenlere göre, bizde böyle bir hâl meydana getirmesiyle güzelse, bu etkinlik harekettir; fiil ona yönelikse o da harekettir. Epistēmē de kendi kendini harekete geçiren bir harekettir, çünkü var olanı görmedir ve bir fiildir, meleke değildir; öyleyse o da hareketin altına girer, istersen durağanlığın, ya da her ikisinin altına; her ikisinin altındaysa karışık bir şey olarak girer, karışık olan ise sonra gelir. Nous ise düşünen ve hepsinden oluşan bir var olan olduğu için cinslerden biri değildir. Gerçek nous, her şeyle birlikte var olandır ve zaten bütün var olanlardır; cins olarak alınan çıplak var olan ise onun bir öğesidir. Adalet, itidal ve genel olarak aretē, hepsi nous'un birtakım fiilleridir; öyleyse ilkler arasında değildirler, bir cinsten sonra gelirler ve türlerdir.
περὶ δὲ τοῦ καλοῦ, εἰ μὲν ἐκεῖνο ἡ πρώτη καλλονή, τὰ αὐτὰ ἂν καὶ παραπλήσια λέγοιτο τοῖς ἐπὶ τοῦ ἀγαθοῦ λόγοις: καὶ εἰ τὸ ἐπὶ τῇ ἰδέᾳ οἷον ἀποστίλβον, ὅτι μὴ τὸ αὐτὸ ἐν πᾶσι, καὶ ὅτι ὕστερον τὸ ἀποστίλβειν. εἰ δὲ οὐκ ἄλλο τι τὸ καλὸν ἢ ἡ οὐσία αὐτή, ἐν τῇ οὐσίᾳ εἴρηται. εἰ δὲ πρὸς ἡμᾶς τοὺς ὁρῶντας τῷ τοιόνδε πάθος ποιεῖν ἐστι, τοῦτο τὸ ἐνεργεῖν κίνησις, καὶ εἰ πρὸς ἐκεῖνο ἡ ἐνέργεια, κίνησις. ἔστι δὲ καὶ ἡ ἐπιστήμη αὐτοκίνησις ὄψις οὖσα τοῦ ὄντος καὶ ἐνέργεια, ἀλλ’ οὐχ ἕξις: ὥστε καὶ αὐτὴ ὑπὸ τὴν κίνησιν, εἰ δὲ βούλει, ὑπὸ τὴν στάσιν, ἢ καὶ ὑπ’ ἄμφω: εἰ δὲ ὑπ’ ἄμφω, ὡς μικτόν: εἰ τοῦτο, ὕστερον τὸ μικτόν. ὁ δὲ νοῦς ὂν νοοῦν καὶ σύνθετον ἐκ πάντων οὐχ ἕν τι τῶν γενῶν: καὶ ἔστιν ὁ ἀληθινὸς νοῦς ὂν μετὰ πάντων καὶ ἤδη πάντα τὰ ὄντα, τὸ δὲ ὂν μόνον ψιλὸν εἰς γένος λαμβανόμενον στοιχεῖον αὐτοῦ. δικαιοσύνη δὲ καὶ σωφροσύνη καὶ ὅλως ἀρετὴ ἐνέργειαί τινες νοῦ πᾶσαι: ὥστε οὐκ ἐν πρώτοις, καὶ ὕστερα γένους καὶ εἴδη.
6.2.19Bu dördü cins ve ilk olduğuna göre, her biri kendi başına türler meydana getirir mi? Örneğin var olan, ötekiler olmadan kendi başına bölünebilir mi? Hayır; çünkü farkları cinsin dışından almak gerekir: Var olan olarak var olanın farkları olmalı, ama farklar onun kendisi olmamalıdır. Peki onları nereden alacak? Var olmayanlardan değil elbette. Var olanlardan alıyorsa ve geriye kalan üç cins varsa, besbelli bunlardan ve bunlarla birlikte, bunlar eklenip çiftleşerek ve aynı anda meydana gelerek alır. Ama aynı anda meydana gelenler, hepsinden oluşan şeyi meydana getiriyordu. Peki ötekiler hepsinden oluşandan sonra nasıl vardır? Hepsi cins olduğu hâlde nasıl türler meydana getirir? Hareket hareketin türlerini nasıl meydana getirir, durağanlık ve ötekiler de nasıl? Şuna da dikkat etmeli: Her biri türlerin içinde kaybolmamalı; cins, yalnızca türlerde görülüyormuş gibi yalnızca yüklenen bir şey olmamalı; hem onlarda hem kendinde bulunmalı, karışırken saf kalmalı, karışmadan da var olmalı, başkalarıyla birlikte ousia'ya katkıda bulunurken kendini yitirmemelidir.
Bunları incelemeliyiz. Bütün var olanlardan oluşan şeyin tek tek nous'lar olduğunu söylemiştik; ama hepsinden önce, türlerden ve parçalardan önce gelen var olanı ve ousia'yı nous sayıyoruz; böylece belirlenmiş nous'un sonra geldiğini söylüyoruz. Bu güçlüğü araştırdığımız şey için yararlı kılalım ve onu bir örnek gibi kullanarak kendimizi söylenenlerin bilgisine götürelim.
γένη δὴ ὄντα τὰ τέτταρα ταῦτα καὶ πρῶτα ἆρα καθ̓ αὑτὸ ἕκαστον εἴδη ποιεῖ; οἷον τὸ ὂν διαιροῖτο ἂν ἤδη ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἄνευ τῶν ἄλλων; ἢ οὔ: ἐπειδὴ ἔξωθεν τοῦ γένους λαβεῖν δεῖ τὰς διαφοράς, καὶ εἶναι μὲν τοῦ ὄντος διαφορὰς ᾗ ὄν, οὐ μέντοι τὰς διαφορὰς αὐτό. πόθεν οὖν ἕξει; οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῶν οὐκ ὄντων. εἰ δὴ ἐξ ὄντων, ἦν δὲ τὰ γένη τὰ τρία τὰ λοιπά, δηλονότι ἐκ τούτων καὶ μετὰ τούτων προστιθεμένων καὶ συνδυαζομένων καὶ ἅμα γινομένων. ἀλλὰ ἅμα γινόμενα τοῦτο δὴ ἐποίει τὸ ἐκ πάντων. πῶς οὖν τὰ ἄλλα ἐστὶ μετὰ τὸ ἐκ πάντων; καὶ πῶς γένη πάντα ὄντα εἴδη ποιεῖ; πῶς δὲ ἡ κίνησις εἴδη κινήσεως; καὶ ἡ στάσις καὶ τὰ ἄλλα; ἐπεὶ κἀκεῖνο δεῖ παραφυλάττειν, ὅπως μὴ ἀφανίζοιτο ἕκαστον ἐν τοῖς εἴδεσι, μηδ’ αὖ τὸ γένος κατηγορούμενον ᾖ μόνον, ὡς ἐν ἐκείνοις θεωρούμενον, ἀλλ’ ᾖ [ἐν] ἐκείνοις ἅμα καὶ ἐν αὑτῷ καὶ μιγνύμενον αὖ καθαρόν, καὶ μὴ μιγνύμενον ὑπάρχῃ, μηδ’ ἄλλοις συντελοῦν εἰς οὐσίαν αὑτὸ ἀπολλύῃ. περὶ μὲν δὴ τούτων σκεπτέον. ἐπεὶ δὲ ἔφαμεν τὸ ἐκ πάντων τῶν ὄντων νοῦν εἶναι ἕκαστον, πρὸ δὲ πάντων, ὡς εἰδῶν καὶ μερῶν, τὸ ὂν καὶ τὴν οὐσίαν τιθέμεθα νοῦν εἶναι, τὸν ἤδη νοῦν ὕστερον λέγομεν εἶναι: καὶ δὴ ταύτην τὴν ἀπορίαν χρήσιμον πρὸς τὸ ζητούμενον ποιησώμεθα καὶ οἷον παραδείγματι χρησάμενοι εἰς γνῶσιν τῶν λεγομένων αὑτοὺς ἐμβιβάζωμεν.
6.2.20Öyleyse şöyle kabul edelim: Nous kısmî olanlardan hiçbirine dokunmaz ve hiçbir şey üzerinde etkin olmaz, belli bir nous hâline gelmesin diye; tıpkı bilginin kısmî türlerinden önce, belli bir türdeki bilginin de kendi içindeki parçalardan önce bulunması gibi. Bilginin bütünü kısmî olanlardan hiçbiri değildir, hepsinin kuvvesidir; her bir parça fiil hâlinde o belli şeydir, kuvve hâlinde ise hepsidir. Küllî bilgide de durum aynıdır: Türdeki bilgiler, bütün bilgide kuvve hâlinde bulunurlar ve türdekini aldıklarında kuvve hâlinde bütün bilgidirler; çünkü onlara yüklenen bütün bilgidir, bütünün bir parçası değil. Ama bütün bilginin kendisi kendi başına saf olarak bulunmalıdır.
Aynı biçimde, nous'un bütününün, fiil hâlinde var olan cüzî nous'lardan önce bir türlü, cüzî nous'ların ise başka türlü var olduğunu söylemeliyiz. Kısmî nous'lar her şeyle doldurulmuştur; her şeyin üzerindeki nous ise cüzî nous'lara kaynaklık eder ve onların kuvvesidir, onları küllî olanın içinde taşır; onlar da kısmî olarak küllî olanı taşırlar, tıpkı belli bir bilginin bilgiyi taşıması gibi. Büyük nous hem kendi başına vardır, tek tek nous'lar da kendi içlerinde vardır; kısmî olanlar bütünün içinde, bütün de kısmî olanların içinde kapsanır; her biri hem kendi başına hem başka bir şeydedir, o da hem kendi başına hem onlardadır. Kendi başına bulunan o büyük nous'ta hepsi kuvve hâlinde bulunur; o, fiil hâlinde hepsi birden, kuvve hâlinde ise her biri ayrı ayrıdır. Tek tek nous'lar ise fiil hâlinde ne iseler odurlar, kuvve hâlinde ise bütündürler. Çünkü ne diye anılıyorlarsa, ondan ibaret oldukları ölçüde fiil hâlinde odurlar; o cinste bulundukları ölçüde ise kuvve hâlinde o bütündürler. Büyük nous ise cins olduğu ölçüde altındaki bütün türlerin kuvvesidir ve fiil hâlinde onlardan hiçbiri değildir, hepsi onda sessizce durur; türlerden önce ne ise o olarak ise, cüzî olmayan şeyler olarak fiil hâlindedir. Tek tek nous'lar, bir türdeki gibi fiil hâlinde var olacaklarsa, ondan gelen fiilin buna sebep olması gerekir.
λάβωμεν οὖν τὸν μὲν εἶναι νοῦν οὐδὲν ἐφαπτόμενον τῶν ἐν μέρει οὐδ’ ἐνεργοῦντα περὶ ὁτιοῦν, ἵνα μὴ τὶς νοῦς γίγνοιτο, ὥσπερ ἐπιστήμη πρὸ τῶν ἐν μέρει εἰδῶν, καὶ ἡ ἐν εἴδει δὲ ἐπιστήμη πρὸ τῶν ἐν αὐτῇ μερῶν: πᾶσα μὲν οὐδὲν τῶν ἐν μέρει δύναμις πάντων, ἕκαστον δὲ ἐνεργείᾳ ἐκεῖνο, καὶ δυνάμει δὲ πάντα, καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου ὡσαύτως: αἱ μὲν ἐν εἴδει, αἳ ἐν τῇ ὅλῃ δυνάμει κεῖνται, αἳ δὴ τὸ ἐν εἴδει λαβοῦσαι δυνάμει εἰσὶν ἡ ὅλη — κατηγορεῖται γὰρ ἡ πᾶσα, οὐ μόριον τῆς πάσης: αὐτήν γε μὴν δεῖ ἀκέραιον ἐφ̓ ἑαυτῆς εἶναι — οὕτω δὴ ἄλλως μὲν νοῦν τὸν ξύμπαντα εἰπεῖν εἶναι πρὸ τῶν καθέκαστον ἐνεργείᾳ ὄντων, ἄλλως δὲ ἑκάστους, τοὺς μὲν ἐν μέρει ἐκ πάντων πληρωθέντας, τὸν δὲ ἐπὶ πᾶσι νοῦν χορηγὸν μὲν τοῖς καθ̓ ἕκαστα, δύναμιν δὲ αὐτῶν εἶναι καὶ ἔχειν ἐν τοῖς καθόλου ἐκείνους, ἐκείνους τε αὖ ἐν τοῖς ἐν μέρει οὖσιν ἔχειν τὸν καθόλου, ὡς ἡ τὶς ἐπιστήμη τὴν ἐπιστήμην: καὶ εἶναι καὶ καθ̓ αὑτὸν τὸν μέγαν νοῦν καὶ ἑκάστους αὖ ἐν αὑτοῖς ὄντας, καὶ ἐμπεριέχεσθαι αὖ τοὺς ἐν μέρει τῷ ὅλῳ καὶ τὸν ὅλον τοῖς ἐν μέρει, ἑκάστους δὲ ἐφ̓ ἑαυτῶν καὶ ἐν ἄλλῳ καὶ ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἐκεῖνον καὶ ἐν ἐκείνοις, καὶ ἐν ἐκείνῳ μὲν πάντας ἐφ̓ ἑαυτοῦ ὄντι δυνάμει, ἐνεργείᾳ ὄντι τὰ πάντα ἅμα, δυνάμει δὲ ἕκαστον χωρίς, τοὺς δ’ αὖ ἐνεργείᾳ μὲν ὃ εἰσί, δυνάμει δὲ τὸ ὅλον. καθ̓ ὅσον μὲν γὰρ τοῦτο ὃ λέγονταί εἰσιν, ἐνεργείᾳ εἰσὶν ἐκεῖνο ὃ λέγονται: ᾗ δ’ ἐν γένει ἐκείνῳ, δυνάμει ἐκεῖνο: ὁ δ’ αὖ, ᾗ μὲν γένος, δύναμις πάντων τῶν ὑπ’ αὐτὸν εἰδῶν καὶ οὐδὲν ἐνεργείᾳ ἐκείνων, ἀλλὰ πάντα ἐν αὐτῷ ἥσυχα: ᾗ δὲ ὅ ἐστι πρὸ τῶν εἰδῶν ἐνεργείᾳ, τῶν οὐ καθ̓ ἕκαστα. δεῖ δή, εἴπερ ἐνεργείᾳ ἔσονται, οἷον ἐν εἴδει, τὴν ἀπ’ αὐτοῦ ἐνέργειαν αἰτίαν γίγνεσθαι.
6.2.21Peki o, logos'ta kendisi bir olarak kalırken kısmî olanları nasıl meydana getirir? Bu, sonra sayılanların o dört cinsten nasıl çıktığı sorusuyla aynıdır. Öyleyse bu büyük ve tarifsiz nous'ta (çok konuşan değil, çok düşünen bir nous'tur bu), her şey olan, bütün olan, parça ya da belli bir nous olmayan nous'ta, her şeyin ondan çıkarak nasıl bulunduğunu gör. Gördüğü şeylerde her hâlükârda sayı vardır; hem bir hem çoktur; bunlar kuvvelerdir, şaşılacak kuvveler: Zayıf değil, saf oldukları için en büyük kuvvelerdir, adeta taşkın bir canlılıkla doludur, belli bir sınıra kadar değil, gerçekten kuvvedirler. Öyleyse sonsuzdurlar; sonsuzluk ve büyüklük oradadır. Bu büyüklüğü, onda bulunan ousia güzelliğiyle, çevresindeki parıltı ve ışıkla birlikte nous'ta var olarak gördüğünde, keyfiyetin de artık onun üzerinde çiçeklendiğini görürsün; fiilin sürekliliğiyle birlikte bir büyüklüğün de, sessizlik içinde durarak senin bakışına göründüğünü. Bir, iki ve üç olduğuna göre büyüklük de üç boyutludur ve bütün kemiyet oradadır. Kemiyet ve keyfiyet içinde görülüp ikisi bire doğru gidince ve adeta bir olunca, şekli de gör. Başka içeri düşüp kemiyeti ve keyfiyeti bölünce şekillerin farkları ve başka keyfiyetler ortaya çıkar. Aynılık, birlikte bulunarak eşitliği, başkalık ise kemiyette, hem sayıda hem büyüklükte eşitsizliği meydana getirir; bunlardan daireler, kareler ve eşit olmayan kenarlardan oluşan şekiller, benzer ve benzer olmayan sayılar, tek ve çift sayılar çıkar.
Çünkü akıl sahibi bir hayat ve eksiksiz bir fiil olarak, şimdi akla ait bir iş olarak bulduğumuz şeylerden hiçbirini dışarıda bırakmaz; hepsini kendi kuvvesinde var olan şeyler olarak, nous'un taşıyacağı biçimde taşır. Nous onları bir düşünme içinde taşır, ama adım adım ilerleyen bir düşünmede değil. Logos'ların hiçbiri dışarıda bırakılmamıştır; o adeta tek, büyük, tam, hepsini kapsayan bir logos'tur; kendi ilklerinden başlayarak hepsinin içinden geçer, daha doğrusu her zaman geçmiştir, öyle ki "geçiyor" demek hiçbir zaman doğru olmaz. Genel olarak, insan tabiatta akıl yürüterek bulduğu her şeyi her yerde nous'ta akıl yürütmesiz var olarak bulur; öyle ki var olanın akıl yürüterek böyle yaptığını sanırsın. Canlıları meydana getiren logos'larda da böyledir: En titiz akıl yürütme en iyi biçimde nasıl hesap ederse, akıl yürütmeden önce bulunan logos'larda her şey öyledir. Öyleyse tabiattan ve onun içindeki logos'lardan önce gelen, daha yukarıdaki şeylerde ne beklemeli? Ousia'nın nous'tan başka bir şey olmadığı, var olanın da nous'un da dışarıdan getirilmediği bu şeylerde her şey zahmetsizce en iyi durumda olur; çünkü nous'a göre düzenlenmiştir ve nous'un dilediği ve olduğu şeydir. Bu yüzden gerçek ve ilktir; başkasından gelseydi, o başkası nous olurdu.
Bütün şekiller ve her keyfiyet var olanda görülünce (keyfiyet tek bir keyfiyet değildi; başkanın tabiatı içinde bulunurken tek olamazdı, hem bir hem çoktu, çünkü aynılık da vardı; hem bir hem çoktu ve başından beri böyleydi, öyle ki bütün türlerde bir ve çok vardı: farklı büyüklükler, farklı şekiller, farklı keyfiyetler; çünkü hiçbir şeyin dışarıda bırakılması caiz değildi, orada bütün tamdır, yoksa bütün olmazdı) ve hayat onların üzerinde koşarken, daha doğrusu her yerde onlarla birlikte bulunurken, her şey zorunlu olarak canlı oldu; madde ve keyfiyet bulunduğu için cisimler de vardı. Her şey her zaman meydana gelmiş, kalıcı ve varlıkta ebediyetle kuşatılmış olarak, her biri ayrı ayrı ne ise o, yine de hepsi bir arada, birde var olarak bulunduğunda, birde var olan bütün bunların adeta örgüsü ve bileşimi nous'tur. Var olanları kendinde taşıdığı için tam canlı ve canlının kendisidir; ondan gelen şeye kendini gösterip onun için akılla kavranır olduğundan da ona "akılla kavranır" denmesini haklı kılar.
πῶς οὖν μένων αὐτὸς ἓν τῷ λόγῳ τὰ ἐν μέρει ποιεῖ; τοῦτο δὲ ταὐτὸν [τῷ] πῶς ἐκ τῶν τεττάρων ἐκείνων τὰ λεγόμενα ἐφεξῆς. ὅρα τοίνυν ἐν τούτῳ [τῷ] μεγάλῳ νῷ καὶ ἀμηχάνῳ, οὐ πολυλάλῳ ἀλλὰ πολύνῳ νῷ, τῷ πάντα νῷ καὶ ὅλῳ καὶ οὐ μέρει οὐδὲ τινὶ νῷ, ὅπως ἔνι τὰ πάντα ἐξ αὐτοῦ. ἀριθμὸν δὴ πάντως ἔχει ἐν τούτοις οἷς ὁρᾷ, καὶ ἔστι δὲ ἓν καὶ πολλά, καὶ ταῦτα δὲ δυνάμεις καὶ θαυμασταὶ δυνάμεις, οὐκ ἀσθενεῖς, ἀλλ’ ἅτε καθαραὶ οὖσαι μέγισταί εἰσι καὶ οἷον σφριγῶσαι καὶ ἀληθῶς δυνάμεις, οὐ τὸ μέχρι τινὸς ἔχουσαι: ἄπειροι τοίνυν καὶ ἀπειρία καὶ τὸ μέγα. τοῦτο τοίνυν τὸ μέγα σὺν τῷ ἐν αὐτῷ καλῷ τῆς οὐσίας καὶ τῇ περὶ αὐτὸ ἀγλαίᾳ καὶ τῷ φωτὶ ὡς ἐν νῷ ὄντα ἰδὼν ὁρᾷς καὶ τὸ ποιὸν ἤδη ἐπανθοῦν, μετὰ δὲ τοῦ συνεχοῦς τῆς ἐνεργείας μέγεθος προφαινόμενον τῇ σῇ προσβολῇ ἐν ἡσύχῳ κείμενον. ἑνὸς δὲ καὶ δύο ὄντων καὶ τριῶν, καὶ τὸ μέγεθος τριττὸν ὂν καὶ τὸ ποσὸν πᾶν. τοῦ δὲ ποσοῦ ἐνορωμένου καὶ τοῦ ποιοῦ καὶ ἄμφω εἰς ἓν ἰόντων καὶ οἷον γινομένων καὶ σχῆμα ὅρα. εἰσπίπτοντος δὲ τοῦ θατέρου καὶ διαιροῦντος καὶ τὸ ποσὸν καὶ τὸ ποιὸν σχημάτων τε διαφοραὶ καὶ ποιότητες ἄλλαι: καὶ ταυτότης μὲν συνοῦσα ἰσότητα ποιεῖ εἶναι, ἑτερότης δὲ ἀνισότητα ἐν ποσῷ, ἔν τε ἀριθμῷ ἔν τε μεγέθει, ἐξ ὧν καὶ κύκλους: καὶ τετράγωνα καὶ τὰ ἐξ ἀνίσων σχήματα, ἀριθμούς τε ὁμοίους καὶ ἀνομοίους, περιττούς τε καὶ ἀρτίους. οὖσα γὰρ ἔννους ζωὴ καὶ ἐνέργεια οὐκ ἀτελὴς οὐδὲν παραλείπει ὧν εὑρίσκομεν νῦν νοερὸν ἔργον ὄν, ἀλλὰ πάντα ἔχει ἐν τῇ αὐτῆς δυνάμει ὄντα αὐτὰ ἔχουσα καὶ ὡς ἂν νοῦς ἔχοι. ἔχει δὲ νοῦς ὡς ἐν νοήσει: νοήσει δὲ οὐ τῇ ἐν διεξόδῳ: παραλέλειπται δὲ οὐδὲν τῶν ὅσα λόγοι, ἀλλ’ ἔστιν εἷς οἷον λόγος, μέγας, τέλειος, πάντας περιέχων, ἀπὸ τῶν πρώτων αὑτοῦ ἐπεξιών, μᾶλλον δὲ ἀεὶ ἐπεξελθών, ὥστε μηδέποτε τὸ ἐπεξιέναι ἀληθὲς εἶναι. ὅλως γὰρ πανταχοῦ, ὅσα ἄν τις ἐκ λογισμοῦ λάβῃ ἐν τῇ φύσει ὄντα, ταῦτα εὑρήσει ἐν νῷ ἄνευ λογισμοῦ ὄντα, ὥστε νομίζειν τὸ ὂν νοῦν λελογισμένον οὕτω ποιῆσαι, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν λόγων τῶν τὰ ζῷα ποιούντων: ὡς γὰρ: ἂν ὁ ἀκριβέστατος λογισμὸς λογίσαιτο ὡς ἄριστα, οὕτως ἔχει πάντα ἐν τοῖς λόγοις πρὸ λογισμοῦ οὖσι. τί [οὖν] χρὴ προσδοκᾶν ἐν τοῖς πρὸ φύσεως καὶ τῶν λόγων τῶν ἐν αὐτῇ ἀνωτέρω εἶναι; ἐν οἷς γὰρ ἡ οὐσία οὐκ ἄλλο τι ἢ νοῦς, καὶ οὐκ ἐπακτὸν οὔτε τὸ ὂν αὐτοῖς οὔτε ὁ νοῦς, ἀμογητὶ ἂν εἴη ἄριστα ἔχον, εἴπερ κατὰ νοῦν κείσεται, καὶ τοῦτο ὄν, ὃ θέλει νοῦς καὶ ἔστι: διὸ καὶ ἀληθινὸν καὶ πρῶτον: εἰ γὰρ παῤ ἄλλου, ἐκεῖνο νοῦς. σχημάτων δὴ πάντων ὀφθέντων ἐν τῷ ὄντι καὶ ποιότητος ἁπάσης — ἦν γὰρ οὐ τίς: οὐδὲ γὰρ ἦν εἶναι μίαν τῆς θατέρου φύσεως ἐνούσης, ἀλλὰ μία καὶ πολλαί: καὶ γὰρ ταυτότης ἦν: ἓν δὲ καὶ πολλά, καὶ ἐξ ἀρχῆς τὸ τοιοῦτον ὄν, ὥστε ἐν πᾶσιν εἴδεσι τὸ ἓν καὶ πολλά: μεγέθη δὴ διάφορα καὶ σχήματα διάφορα καὶ ποιότητες διάφοροι: οὐ γὰρ οὐδὲ θεμιτὸν ἦν παραλελεῖφθαι οὐδέν, τέλειον γὰρ ἐκεῖ τὸ πᾶν ἢ οὐκ ἂν ἦν πᾶν — καὶ ζωῆς ἐπιθεούσης, μᾶλλον δὲ συνούσης πανταχοῦ, πάντα ἐξ ἀνάγκης ζῷα ἐγίνετο, καὶ ἦν καὶ σώματα ὕλης καὶ ποιότητος οὐσῶν. γενομένων δὲ πάντων ἀεὶ καὶ μενόντων καὶ ἐν τῷ εἶναι αἰῶνι περιληφθέντων, χωρὶς μὲν ἑκάστων ἃ ἔστιν ὄντων, ὁμοῦ δ’ αὖ ἐν ἑνὶ ὄντων, ἡ πάντων ἐν ἑνὶ ὄντων οἷον συμπλοκὴ καὶ σύνθεσις νοῦς ἐστι: καὶ ἔχων μὲν τὰ ὄντα ἐν αὑτῷ ζῷόν ἐστι παντελὲς καὶ ὃ ἔστι ζῷον, τῷ δ’ ἐξ αὐτοῦ ὄντι παρέχων ἑαυτὸν ὁρᾶσθαι νοητὸν γενόμενος ἐκείνῳ δίδωσιν ὀρθῶς λέγεσθαι.
6.2.22Platon da bunu üstü kapalı olarak şöyle söyler: "Nous, tam canlıda bulunan idea'ları, onlar ne türdense ve ne kadarsa, öylece görür." Çünkü nous'tan sonra gelen psykhē de, psykhē olarak onları kendinde taşıdığı hâlde, kendinden öncekinde daha iyi görür; bizim nous'umuz da onları taşıdığı hâlde kendinden öncekinde daha iyi görür: Kendinde yalnızca görür, kendinden öncekinde ise gördüğünü de görür. Gördüğünü söylediğimiz bu nous, kendinden öncekinden kopmadan ondan gelir; birden gelen bir çokluk olduğu ve içinde başkanın tabiatı bulunduğu için, bir iken çok olur. Çok şey olan bir nous olarak, böyle bir zorunlulukla çok nous'u da meydana getirir. Genel olarak, sayıca bir ve bölünmez olanı kavramak mümkün değildir; neyi kavrarsan bir eidos'tur, çünkü maddesizdir. Bu yüzden Platon da bunu üstü kapalı anlatarak ousia'nın sonsuz parçaya bölündüğünü söyler. Cinsten başka bir türe geçildiği sürece henüz sonsuz yoktur, çünkü doğurulan türlerle sınırlanır; ama türlere bölünmeyen son tür daha çok sonsuzdur. "O zaman artık onları sonsuzluğa salıverip bir kenara bırakmalı" sözü de bunu anlatır. Kendi başlarına sonsuzdurlar, ama bir tarafından kuşatılınca sayıya girerler.
Nous kendinden sonra gelen psykhē'yi taşır; böylece psykhē de en son kısmına kadar sayı içindedir, en son kısmı ise artık tamamen sonsuzdur. Böyle bir nous, her şeyi taşıdığı hâlde bir parçadır; bütün nous da, onun fiil hâlinde var olan parçaları da, o kendisi bir parça olduğu ölçüde parçadır; psykhē ise parçanın parçasıdır, ama ondan çıkan bir fiil olarak. Nous kendi içinde etkin olduğunda, etkinliğinin ürünleri öteki nous'lardır; kendi dışına doğru etkin olduğunda ürünü psykhē'dir. Psykhē bir cins ya da tür olarak etkin olduğunda öteki psykhē'ler türler olarak ortaya çıkar. Bunların fiilleri ikilidir: Yukarıya yönelik olanı nous'tur, aşağıya yönelik olanı ise logos'a göre işleyen öteki kuvvelerdir; en sonuncusu ise artık maddeye dokunup onu biçimlendirir. Onun aşağı kısmı, geri kalan her şeyin yukarıda olmasına engel olmaz. Daha doğrusu onun aşağı kısmı denen şey onun bir yansımasıdır; ondan kesilip koparılmış değildir, aynadaki görüntüler gibi asıl örnek dışarıda hazır bulunduğu sürece vardır. Bu "dışarıda"nın nasıl olduğunu da kavramak gerekir.
Bu yansımadan öncekine kadar akılla kavranır kozmos, bütün akılla kavranır şeylerden oluşan tam bir bütündür. Tıpkı onun taklidi olan bu kozmosun, bir canlının suretini koruyabildiği ölçüde kendisinin de canlı olması gibi; resmedilen ya da suda görünen hayal de, sudan ve resimden önce var gibi görünen şeyin hayalidir. Resimdeki ve sudaki taklit, ikisinin bileşiminin değil, birinin ötekiyle biçimlendirilmiş olanının taklididir. Öyleyse akılla kavranır olanın sureti, onu yapanın değil, yapanın içinde kapsananların yansımalarını taşır; insan da öteki her canlı da bunlardandır. Bu da canlıdır, onu yapan da canlıdır; her biri başka türlü canlıdır ve ikisi de akılla kavranır olanın içindedir.
καὶ ᾐνιγμένως Πλάτωνι τὸ ʽᾗπερ οὖν νοῦς ἐνούσας ἰδέας ἐν τῷ παντελεῖ ζῴῳ οἷαί τε ἔνεισι καὶ ὅσαι καθορᾆ. ἐπεὶ καὶ ψυχὴ μετὰ νοῦν, καθ̓ ὅσον ψυχὴ ἔχουσα ἐν αὑτῇ, ἐν τῷ πρὸ αὑτῆς βέλτιον καθορᾷ: καὶ ὁ νοῦς ἡμῶν ἔχων [ἐν αὑτῷ] ἐν τῷ πρὸ αὑτοῦ βέλτιον καθορᾷ: ἐν μὲν γὰρ αὑτῷ καθορᾷ μόνον, ἐν δὲ τῷ πρὸ αὑτοῦ καὶ καθορᾷ, ὅτι καθορᾷ. ὁ δὴ νοῦς οὗτος, ὅν φαμεν καθορᾶν, οὐκ ἀπαλλαγεὶς τοῦ πρὸ αὐτοῦ ἐξ αὐτοῦ ὤν, ἅτε ὢν ἐξ ἑνὸς πολλὰ καὶ τὴν τοῦ θατέρου φύσιν συνοῦσαν ἔχων, εἷς πολλὰ γίνεται. εἷς δὲ νοῦς τὰ πολλὰ ὢν καὶ τοὺς πολλοὺς νοῦς ποιεῖ ἐξ ἀνάγκης τῆς τοιαύτης. ὅλως δὲ οὐκ ἔστι τὸ ἓν ἀριθμῷ λαβεῖν καὶ ἄτομον: ὅ τι γὰρ ἂν λάβῃς, εἶδος: ἄνευ γὰρ ὕλης. διὸ καὶ τοῦτο αἰνιττόμενος ὁ Πλάτων εἰς ἄπειρά φησι κατακερματίζεσθαι τὴν οὐσίαν. ἕως μὲν γὰρ εἰς ἄλλο εἶδος, οἷον ἐκ γένους, οὔπω ἄπειρον: περατοῦται γὰρ τοῖς γεννηθεῖσιν εἴδεσι: τὸ δ’ ἔσχατον εἶδος, ὃ μὴ διαιρεῖται εἰς εἴδη, μᾶλλον ἄπειρον. καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ʽτότε δὲ ἤδη εἰς τὸ ἄπειρον μεθέντα ἐᾶν χαίρειν̓. ἀλλ’ ὅσον μὲν ἐπ’ αὐτοῖς, ἄπειρα: τῷ δὲ ἑνὶ περιληφθέντα εἰς ἀριθμὸν ἔρχεται ἤδη. νοῦς μὲν οὖν ἔχει τὸ μεθ̓ ἑαυτὸν ψυχήν, ὥστε ἐν ἀριθμῷ εἶναι καὶ ψυχὴν μέχρι τοῦ ἐσχάτου αὐτῆς, τὸ δὲ ἔσχατον αὐτῆς ἤδη ἄπειρον παντάπασι. καὶ ἔστι νοῦς μὲν ὁ τοιοῦτος μέρος, καίπερ τὰ πάντα ἔχων, καὶ ὁ πᾶς καὶ οἱ αὐτοῦ μέρη ἐνεργείᾳ ὄντα αὐτοῦ ὄντος μέρους, ψυχὴ δὲ μέρος μέρους, ἀλλ’ ὡς ἐνέργεια ἐξ αὐτοῦ: ὅτε μὲν γὰρ ἐν αὑτῷ ἐνεργεῖ, τὰ ἐνεργούμενα οἱ ἄλλοι νοῖ, ὅτε δὲ ἐξ αὑτοῦ, ψυχή. ψυχῆς δὲ ἐνεργούσης ὡς γένους ἢ εἴδους αἱ ἄλλαι ψυχαὶ ὡς εἴδη: καὶ τούτων αἱ ἐνέργειαι διτταί. ἡ μὲν γὰρ πρὸς τὸ ἄνω νοῦς, ἡ δὲ πρὸς τὸ κάτω αἱ ἄλλαι δυνάμεις κατὰ λόγον: ἡ δὲ ἐσχάτη ὕλης ἤδη ἐφαπτομένη καὶ μορφοῦσα καὶ τὸ κάτω αὐτῆς τὸ ἄλλο πᾶν οὐ κωλύει εἶναι ἄνω. ἢ καὶ τὸ κάτω λεγόμενον αὐτῆς ἴνδαλμά ἐστιν αὐτῆς, οὐκ ἀποτετμημένον δέ, ἀλλ’ ὡς τὰ ἐν τοῖς κατόπτροις, ἕως ἂν τὸ ἀρχέτυπον παρῇ ἔξω. δεῖ δὲ λαβεῖν, πῶς τὸ ἔξω. καὶ μέχρι τοῦ πρὸ τοῦ εἰδώλου ὁ νοητὸς κόσμος ἅπας τέλειος ἐκ πάντων νοητῶν, ὥσπερ ὅδε μίμημα ὢν ἐκείνου, καθ̓ ὅσον οἷόν τε ἀποσώζειν εἰκόνα ζῴου, ζῷον αὐτό, ὡς τὸ γεγραμμένον ἢ τὸ ἐν ὕδατι φάντασμα τοῦ πρὸ ὕδατος καὶ γραφῆς δοκοῦντος εἶναι. τὸ δὲ μίμημα τὸ ἐν γραφῇ καὶ ὕδατι οὐ τοῦ συναμφοτέρου, ἀλλὰ τοῦ ἑτέρου τοῦ μορφωθέντος ὑπὸ θατέρου. νοητοῦ τοίνυν εἰκὼν ἔχουσα ἰνδάλματα οὐ τοῦ πεποιηκότος, ἀλλὰ τῶν περιεχομένων ἐν τῷ πεποιηκότι, ὧν καὶ ἄνθρωπος καὶ ἄλλο πᾶν ζῷον: ζῷον δὲ καὶ τοῦτο καὶ τὸ πεποιηκός, ἄλλως ἑκάτερον καὶ ἄμφω ἐν νοητῷ.