Altıncı Ennead › Var Olanın Cinsleri Üzerine III
6.3.13. İnceleme
Ousia hakkında ne düşündüğümüzü ve bunun Platon'un kanaatiyle nasıl uyuşabileceğini söyledik. Şimdi öbür tabiatı da incelemek gerekiyor: Orada koyduğumuz cinslerin aynısını mı koymalıyız, yoksa burada onlara başkalarını ekleyip daha çok cins mi, yoksa büsbütün farklı cinsler mi; ya da bir kısmını oradaki gibi, bir kısmını başka türlü mü? Yalnız "aynı" sözünü burada benzetme yoluyla ve eşadlı olarak anlamak gerekir; bu da konu bilindikçe açığa çıkacaktır.
Başlangıç noktamız şu: Sözümüz hissedilir şeyler hakkındadır ve hissedilir olan her şey bu kozmosun içinde kuşatılmıştır. O hâlde kozmosu araştırmak, onun tabiatını ve neyden oluştuğunu bölerek cinslere göre düzenlemek zorunlu olacaktır. Tıpkı sınırsız olan sesi bölerken yapacağımız gibi: Çok şeyde aynı olanı bire indirip belirli şeylere varırız, sonra başka bir şeyi, sonra yine başka birini, ta ki her birini bir sayıya yerleştirinceye dek; bölünmezlerin üstündekine tür, türlerin üstündekine cins deriz. Ses örneğinde her türü, hatta ortaya çıkan bütün türleri birlikte bire indirmek ve hepsine "harf" ya da "ses" diye yüklemek mümkündü; ama araştırdığımız şeylerde, gösterildiği gibi, bu mümkün değildir. Bu yüzden daha çok cins aramak gerekir; bu evren için de o evrenin cinslerinden farklı cinsler, çünkü bu evren de ondan farklıdır: Onunla aynı anlamda değil, eşadlı olarak adlandırılır ve onun bir suretidir.
Ama burada da, bu karışımda ve bileşimde, bir yan beden, öbür yan psykhē'dir, çünkü evren bir canlıdır. Psykhē'nin tabiatı ise o akılla kavranır âleme aittir ve burada ousia denen şeyin sınıflandırmasına hiç uymaz. Bu yüzden onu, zor da olsa, buradaki incelemenin dışında tutmalıyız; tıpkı bir şehrin vatandaşlarını, sözgelimi servet derecelerine ya da mesleklerine göre sınıflandırmak isteyen birinin şehirde geçici olarak bulunan yabancıları ayrı bırakması gibi. Bedenle birlikte ya da beden yüzünden psykhē'nin başına gelen hâllere gelince, bunları nereye yerleştirmek gerektiğini sonra, buradaki şeyleri araştırırken inceleyeceğiz.
Περὶ μὲν τῆς οὐσίας ὅπῃ δοκεῖ, καὶ ὡς συμφώνως ἂν ἔχοι πρὸς τὴν τοῦ Πλάτωνος δόξαν, εἴρηται. δεῖ δὲ καὶ περὶ τῆς ἑτέρας φύσεως ἐπισκέψασθαι, πότερα τὰ αὐτὰ γένη θετέον, ἅπερ κἀκεῖ ἐθέμεθα, ἢ πλείω ἐνταῦθα πρὸς ἐκείνοις ἄλλα τιθέντας, ἢ ὅλως ἕτερα, ἢ τὰ μὲν ὡς ἐκεῖ, τὰ δ’ ἄλλως. δεῖ μέντοι τὸ ταὐτὰ ἀναλογίᾳ καὶ ὁμωνυμίᾳ λαμβάνειν: τοῦτο δὲ φανήσεται γνωσθέντων. ἀρχὴ δὲ ἡμῖν ἥδε: ἐπειδὴ περὶ τῶν αἰσθητῶν ὁ λόγος ἡμῖν, πᾶν δὲ τὸ αἰσθητὸν τῷδε τῷ κόσμῳ περιείληπται, περὶ τοῦ κόσμου ἀναγκαῖον ἂν εἴη ζητεῖν διαιροῦντας τὴν φύσιν αὐτοῦ καὶ ἐξ ὧν ἔστι διαιροῦντας κατὰ γένη θεῖναι, ὥσπερ ἂν εἰ τὴν φωνὴν διῃρούμεθα ἄπειρον οὖσαν εἰς ὡρισμένα ἀνάγοντες τὸ ἐν πολλοῖς ταὐτὸν εἰς ἕν, εἶτα πάλιν ἄλλο καὶ ἕτερον αὖ, ἕως εἰς ἀριθμόν τινα θέντες ἕκαστον αὐτῶν, τὸ μὲν ἐπὶ τοῖς ἀτόμοις εἶδος λέγοντες, τὸ δ’ ἐπὶ τοῖς εἴδεσι γένος. τὸ μὲν οὖν ἐπὶ τῆς φωνῆς ἕκαστον εἶδος καὶ ὁμοῦ πάντα τὰ φανέντα εἰς ἓν ἦν ἀνάγειν, καὶ κατηγορεῖν πάντων στοιχεῖον ἢ φωνήν: ἐπὶ δὲ ὧν ζητοῦμεν οὐχ οἷόν τε, ὡς δέδεικται. διὸ δεῖ πλείω γένη ζητεῖν, καὶ τῷδε τῷ παντὶ ἕτερα ἐκείνων, ἐπειδὴ καὶ ἕτερον τοῦτο ἐκείνου καὶ οὐ συνώνυμον, ὁμώνυμον δὲ καὶ εἰκών. ἀλλ’ ἐπειδὴ καὶ ἐνταῦθα ἐν τῷ μίγματι καὶ ἐν τῇ συνθέσει τὸ μέν ἐστι σῶμα, τὸ δὲ ψυχή — ζῷον γὰρ τὸ πᾶν — ἡ δὲ ψυχῆς φύσις ἐν ἐκείνῳ τῷ νοητῷ καὶ οὐδ’ ἁρμόσει εἰς οὐσίας τῆς ἐνταῦθα λεγομένης σύνταξιν, ἀφοριστέον, εἰ καὶ χαλεπῶς, ὅμως μὴν τῆς ἐνταῦθ̔??ʼ πραγματείας, ὥσπερ ἂν εἴ τις βουλόμενος τοὺς πολίτας συντάξαι πόλεώς τινος, οἷον κατὰ τιμήσεις ἢ τέχνας, τοὺς ἐπιδημοῦντας ξένους παραλίποι χωρίς. περὶ δὲ τῶν παθημάτων, ὅσα μετὰ τοῦ σώματος ἢ διὰ τὸ σῶμα περὶ ψυχὴν συμβαίνει, περὶ τούτων ἐπισκεπτέον ὕστερον, ὅπως τακτέον, ὅταν περὶ τῶν ἐνταῦθα ζητῶμεν.
6.3.2Önce ousia denen şeyi incelemeliyiz. Bunu yaparken, bedenlerle ilgili tabiata ousia adının ancak eşadlı olarak verildiğini, hatta ona hiç ousia denmemesi gerektiğini kabul ediyoruz; çünkü ona akıp giden şeylerin kavramı uyar ve ona oluş demek daha yerindedir. Sonra oluşa ait şeylerin bir kısmı şöyledir, bir kısmı böyle. Bedenleri, basit olanları da bileşik olanları da, bir yere toplamalı; arazları ya da onlara eşlik eden şeyleri de ayırıp birbirinden ayrı koymalı. Ya da bir yana maddeyi, öbür yana onun üzerindeki eidos'u koymalı; ya her birini ayrı bir cins saymalı ya da ikisini tek bir şeyin altına alıp ikisine de eşadlı olarak ousia ya da oluş demeli.
Ama madde ile eidos'ta ortak olan nedir? Madde nasıl bir cins olur, neyin cinsi olur? Maddenin ayrımı ne olabilir? İkisinden oluşan şeyi nereye koymalı? İkisinden oluşan şey bedensel ousia'nın kendisiyse ve o ikisinden hiçbiri beden değilse, bunlar nasıl olur da bileşikle birlikte tek ve aynı yere konur? Bir şeyin unsurları o şeyin kendisiyle birlikte nasıl sınıflanır? Bedenlerden başlarsak, hecelerden başlamış oluruz.
Peki bölme aynı tarzda yapılmasa da, neden orantı yoluyla şöyle demeyelim: Oradaki var olanın yerine burada madde; oradaki hareketin yerine burada eidos, yani maddenin bir çeşit hayatı ve tamamlanması; oradaki duruşun yerine maddenin kendinden dışarı çıkmaması; aynı ile başkanın yerine de burada da bol bol bulunan başkalık, hatta daha çok benzemezlik? Hayır. Önce, maddenin durumu böyle değildir: Eidos'u kendi hayatı ya da kendi fiili olarak almaz; eidos ona başka bir yerden gelir ve onun bir parçası değildir. Sonra, orada eidos fiil ve harekettir; burada ise hareket başka bir şeydir, bir arazdır. Eidos ise daha çok maddenin duruşu, adeta sükûnudur, çünkü belirsiz olan maddeyi belirler. Orada aynı ve başka, hem aynı hem başka olan tek bir şeye aittir; burada ise bir şey katılım yoluyla ve başka bir şeye göre başkadır, belirli bir şey olarak da aynı ve başkadır; sonraki şeylerde orada olduğu gibi bir aynı ve başka bulunamaz. Maddeye gelince: Her büyüklüğe çekilen, biçimlerini dışarıdan alan ve bu biçimlerle birlikte bile başka şeyleri doğurmaya kendi başına yetmeyen bir şeyin duruşu nasıl olabilir? Öyleyse bu bölmeden vazgeçmek gerekir.
καὶ πρῶτον περὶ τῆς λεγομένης οὐσίας θεωρητέον συγχωροῦντας τὴν περὶ τὰ σώματα φύσιν ὁμωνύμως ἢ οὐδὲ ὅλως οὐσίαν διὰ τὸ ἐφαρμόττειν τὴν ἔννοιαν ῥεόντων, ἀλλὰ γένεσιν οἰκείως λέγεσθαι. εἶτα τῆς γενέσεως τὰ μὲν τοῖα, τὰ δὲ τοῖα: καὶ τὰ μὲν σώματα εἰς ἕν, τά τε ἁπλᾶ τά τε σύνθετα, τά τε συμβεβηκότα ἢ παρακολουθοῦντα, διαιροῦντας ἀπ’ ἀλλήλων καὶ ταῦτα: ἢ τὸ μὲν ὕλην, τὸ δὲ εἶδος ἐπ’ αὐτῇ, καὶ χωρὶς ἑκάτερον ὡς γένος ἢ ὑφ̓ ἓν ἄμφω, ὡς οὐσίαν ἑκάτερον ὁμωνύμως ʽἢ γένεσιν̓. ἀλλὰ τί τὸ κοινὸν ἐπὶ ὕλης καὶ εἴδους; πῶς δὲ γένος ἡ ὕλη καὶ τίνων; τίς γὰρ διαφορὰ ὕλης; ἐν τίνι δὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν τακτέον; εἰ δὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἴη αὐτὸ ἡ σωματικὴ οὐσία, ἐκείνων δὲ ἑκάτερον οὐ σῶμα, πῶς ἂν ἐν ἑνὶ τάττοιτο καὶ τῷ αὐτῷ μετὰ τοῦ συνθέτου; πῶς δ’ ἂν τὰ στοιχεῖά τινος μετ’ αὐτοῦ; εἰ δ’ ἀπὸ τῶν σωμάτων ἀρχοίμεθα, ἀρχοίμεθ̓ ἂν ἀπὸ συλλαβῶν. διὰ τί δὲ οὐκ ἀνὰ λόγον, εἰ καὶ μὴ κατὰ ταὐτὰ ἡ διαίρεσις, λέγοιμεν ἂν ἀντὶ μὲν τοῦ ἐκεῖ ὄντος ἐνταῦθα τὴν ὕλην, ἀντὶ δὲ τῆς ἐκεῖ κινήσεως ἐνταῦθα τὸ εἶδος, οἷον ζωήν τινα καὶ τελείωσιν τῆς ὕλης, τῆς δὲ ὕλης τὴν οὐκ ἔκστασιν κατὰ τὴν στάσιν, καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ θάτερον οὔσης καὶ ἐνταῦθα ἑτερότητος πολλῆς καὶ ἀνομοιότητος μᾶλλον; ἢ πρῶτον μὲν ἡ ὕλη οὐχ οὕτως ἔχει καὶ λαμβάνει τὸ εἶδος ὡς ζωὴν αὐτῆς οὐδὲ ἐνέργειαν αὐτῆς, ἀλλ’ ἔπεισιν ἀλλαχόθεν οὐκ ὄν τι ἐκείνης. εἶτα ἐκεῖ τὸ εἶδος ἐνέργεια καὶ κίνησις, ἐνταῦθα δὲ ἡ κίνησις ἄλλο καὶ συμβεβηκός: τὸ δὲ εἶδος στάσις αὐτῆς μᾶλλον καὶ οἷον ἡσυχία: ὁρίζει γὰρ ἀόριστον οὖσαν: τό τε ταὐτὸν ἐκεῖ καὶ τὸ ἕτερον ἑνὸς τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑτέρου ὄντος, ἐνταῦθα δὲ ἕτερον μεταλήψει καὶ πρὸς ἄλλο καὶ τὶ ταὐτὸν καὶ ἕτερον οὐδ’ ὡς ἐκεῖ εἴη ἄν τι ἐν τοῖς ὑστέροις. στάσις δὲ τῆς ὕλης πῶς ἐπὶ πάντα ἑλκομένης μεγέθη καὶ ἔξωθεν τὰς μορφὰς [ἐχούσης] καὶ οὐκ αὐτάρκους ἑαυτῇ μετὰ τούτων τὰ ἄλλα γεννᾶν; ταύτην μὲν οὖν τὴν διαίρεσιν ἀφετέον.
6.3.3Peki nasıl söyleyelim? İlk olarak şöyle olsun: Bir yanda madde, bir yanda eidos, bir yanda ikisinden karışık olan, bir yanda da bunlarla ilgili şeyler var. Bunlarla ilgili şeylerin bir kısmı yalnızca yüklenir, bir kısmı ise aynı zamanda arazdır. Arazların bir kısmı onların içindedir, bir kısmının içinde ise onlar bulunur; bir kısmı onların etkinlikleri, bir kısmı hâlleri, bir kısmı da onlara eşlik eden şeylerdir.
Madde ortaktır ve bütün ousia'larda bulunur, ama cins değildir, çünkü ayrımları yoktur; meğer ki biri ayrımları, maddenin bir yerde ateşin, başka bir yerde havanın biçimini taşıması diye anlasın. Biri, maddenin bulunduğu her şeyde ortak olan madde olmakla ya da bütünün parçalarla ilişkisiyle yetinirse, madde başka bir anlamda cins olabilir; üstelik unsurun da cins olabileceği düşünülürse, bu tek bir unsur olur. Eidos'a gelince, "madde ile ilgili" ya da "maddedeki" kaydı eklenince onu öteki eidos'lardan ayırır, ama ousia'ya ait her eidos'u kapsamaz. Eidos derken ousia'yı meydana getireni, yani eidos'a göre ousia'yı kuran logos'u kastediyorsak, ousia'yı nasıl anlamak gerektiğini henüz söylemiş olmayız. İkisinden oluşan şey tek başına ousia ise öbür ikisi ousia değildir; hem onlar hem bu ousia ise, ortak olanın ne olduğunu incelemek gerekir.
Yalnızca yüklenen şeyler görelilerin arasında yer alır; sebep olmak, unsur olmak gibi. Onların içinde bulunan arazlardan biri kemiyet, biri keyfiyettir; bunlar onlarda bulunur. Onların içinde bulunduğu şeyler ise yer ve zaman gibidir; onların etkinlikleri ve hâlleri hareketler gibidir; onlara eşlik eden şeyler ise yine yer ve zamandır: Yer bileşik şeylere, zaman harekete eşlik eder. İlk üçünü tek bir ortak şeye, buradaki eşadlı ousia'ya topladık. Sonra öbürleri sırayla gelir: göreli, kemiyet, keyfiyet, zamanda, yerde, hareket, yer, zaman. Ya da yer ve zaman alındıktan sonra "zamanda" ve "yerde" fazladır; böylece ilk üçü bir sayılırsa beş tane olur. İlk üçü bire indirilmezse madde, eidos, ikisinin bileşimi, göreli, kemiyet, keyfiyet, hareket olur. Ya da bunlar da görelilere katılabilir, çünkü bu daha kapsayıcıdır.
πῶς δὲ λέγωμεν; ἔστω δὴ πρῶτον οὕτως, τὸ μὲν ὕλην εἶναι, τὸ δ’ εἶδος, τὸ δὲ μικτὸν ἐξ ἀμφοῖν, τὰ δὲ περὶ ταῦτα: τῶν δὲ περὶ ταῦτα τὰ μὲν κατηγορούμενα μόνον, τὰ δὲ καὶ συμβεβηκότα: τῶν δὲ συμβεβηκότων τὰ μὲν ἐν αὐτοῖς, τὰ δὲ αὐτὰ ἐν ἐκείνοις, τὰ δὲ ἐνεργήματα αὐτῶν, τὰ δὲ πάθη, τὰ δὲ παρακολουθήματα: καὶ τὴν μὲν ὕλην κοινὸν μὲν καὶ ἐν πάσαις ταῖς οὐσίαις, οὐ μὴν γένος, ὅτι μηδὲ διαφορὰς ἔχει — εἰ μή τις τὰς διαφορὰς κατὰ τὸ τὴν μὲν πυρίνην, τὴν δὲ τὴν ἀέρος μορφὴν ἔχειν. εἰ δέ τις ἀρκοῖτο τῷ κοινῷ τῷ ἐν πᾶσιν οἷς ἔστιν ὕλην εἶναι, ἢ ὡς ὅλον πρὸς μέρη, ἄλλως γένος ἂν εἴη: καὶ στοιχεῖον δὲ ἓν τοῦτο δυναμένου καὶ τοῦ στοιχείου γένους εἶναι: τὸ δὲ εἶδος προσκειμένου τοῦ περὶ τὴν ὕλην ἢ ἐν ὕλῃ τῶν μὲν ἄλλων εἰδῶν χωρίζει, οὐ μὴν περιλαμβάνει πᾶν εἶδος οὐσιῶδες. εἰ δὲ εἶδος λέγομεν τὸ ποιητικὸν οὐσίας καὶ λόγον τὸν οὐσιώδη κατὰ τὸ εἶδος, οὔπω τὴν οὐσίαν εἴπομεν πῶς δεῖ λαμβάνειν. τὸ δὲ ἐξ ἀμφοῖν εἰ τοῦτο μόνον οὐσίαν, ἐκεῖνα οὐκ οὐσίας: εἰ δὲ κἀκεῖνα καὶ τοῦτο, τί τὸ κοινὸν σκεπτέον. τὰ δὲ κατηγορούμενα μόνον ἐν τῷ πρός τι ἂν εἴη, οἷον αἴτιον εἶναι, στοιχεῖον εἶναι. τῶν δὲ ἐν αὐτοῖς συμβεβηκότων τὸ μὲν ποσὸν εἶναι, τὸ δὲ ποιὸν εἶναι, ἃ ἐν αὐτοῖς: τὰ δ’ αὐτὰ ἐν ἐκείνοις, ὡς τόπος καὶ χρόνος, τὰ δὲ ἐνεργήματα αὐτῶν καὶ πάθη, ὡς κινήσεις, τὰ δὲ παρακολουθήματα, ὡς τόπος καὶ χρόνος, ὁ μὲν τῶν συνθέτων, ὁ δὲ τῆς κινήσεως. καὶ τὰ μὲν τρία εἰς ἓν εὕρομεν κοινόν τι, τὴν ἐνταῦθα ὁμώνυμον οὐσίαν: εἶτα τὰ ἄλλα ἐφεξῆς, πρός τι, ποσόν, ποιόν, ἐν χρόνῳ, ἐν τόπῳ, κίνησις, ʽτόπος, χρόνοσ̓: ἢ ληφθέντος τόπου καὶ χρόνου περιττὸν τὸ ἐν χρόνῳ καὶ τόπῳ, ὥστε εἶναι πέντε, ὡς ἓν τῶν πρώτων τριῶν: εἰ δὲ μὴ εἰς ἓν τὰ τρία, ἔσται ὕλη, εἶδος, συναμφότερον, πρός τι, ποσόν, ποιόν, κίνησις. ἢ καὶ ταῦτα εἰς τὰ πρός τι: περιεκτικὸν γὰρ μᾶλλον.
6.3.4Peki bu üçünde aynı olan nedir? Bunları buradaki ousia yapan ne olacaktır? Öteki şeylere bir taban olmaları mı? Ama madde, eidos'un tabanı ve oturduğu yer gibi görünür; o zaman eidos ousia'nın içinde yer almaz. Bileşik de başka şeylerin tabanı ve oturduğu yerdir; öyleyse eidos da maddeyle birlikte bileşiklerin altına, en azından bileşikten sonra gelen her şeyin, sözgelimi kemiyetin, keyfiyetin, hareketin altına konmuş olacaktır.
Yoksa ortak olan, başka bir şeye ait olarak söylenmemek midir? Çünkü ak da kara da, aklaşmış olan başka bir şeye aittir; iki kat da başka bir şeyindir. Bununla yarının iki katını değil, iki kat uzunluktaki bir odunu kastediyorum. Baba, baba olduğu ölçüde başkasının babasıdır; epistēmē içinde bulunduğu başka bir şeyindir; yer başka bir şeyin sınırı, zaman başka bir şeyin ölçüsüdür. Ateş ise başka bir şeyin değildir; odun, odun olduğu ölçüde başkasının değildir; insan da, Sokrates de, genel olarak bileşik ousia da, ousia'ya göre olan eidos da başka bir şeyin değildir, çünkü başka bir şeyin hâli değildir. Zira bu eidos maddenin eidos'u değil, ikisinin bileşiminin bir parçasıdır; insanın eidos'u ile insan aynı şeydir. Madde de bütünün parçasıdır ve başkasınındır, ama bütününkü olarak; ait olduğu söylenen şey ondan ayrı bir şey olduğu için değil. Ak ise, ait olduğu söylenen şeyden ayrı bir şeye aittir. Öyleyse başka bir şeye ait olup o şeyin diye söylenen ousia değildir.
Demek ki ousia, neyse kendine ait olan şeydir; ya da böyle bir şeyin parçasıysa, bileşiği tamamlayan şeydir. Bu ikisinin her biri kendinindir; bileşiğe göre ise başka bir anlamda onun diye söylenir: Parça olduğu ölçüde başka bir şeye göre söylenir, kendi tabiatında, olduğu şey olmak bakımından ise başkasının diye söylenmez.
Dayanak olmak da madde, eidos ve ikisinin bileşimi için ortaktır; ama madde eidos'a bir anlamda, eidos ve bileşik ise hâllere başka bir anlamda dayanaktır. Yoksa madde eidos'un dayanağı bile değil midir? Çünkü eidos, madde madde olduğu ve kuvve hâlinde bulunduğu ölçüde onun tamamlanmasıdır. Eidos da maddenin içinde değildir; çünkü bir şey başka bir şeyle birlikte tek bir şeyi tamamlıyorsa, biri öbürünün içinde olmaz, ikisi birlikte başka bir şeye dayanak olur. Tıpkı insanın ve belirli bir insanın hâllere dayanak olması, etkinliklerden ve kendilerine eşlik eden şeylerden önce var olması gibi. Ousia, öteki şeylerin kendisinden ve kendisi sayesinde var olduğu, edilginin onun üzerinde gerçekleştiği ve etkinin ondan çıktığı şeydir.
τί οὖν ταὐτὸν ἐν τοῖς τρισί, καὶ τί ἔσται, ὃ ταῦτα ποιεῖ οὐσίαν τὴν ἐν τούτοις; ἆρα ὑποβάθραν τινὰ τοῖς ἄλλοις; ἀλλ’ ἡ μὲν ὕλη ὑποβάθρα καὶ ἕδρα δοκεῖ τῷ εἴδει εἶναι, ὥστε τὸ εἶδος οὐκ ἔσται ἐν οὐσίᾳ. τό τε σύνθετον ἄλλοις ὑποβάθρα καὶ ἕδρα, ὥστε καὶ τὸ εἶδος μετὰ τῆς ὕλης ὑποβεβλήσεται τοῖς συνθέτοις ἢ πᾶσί γε τοῖς μετὰ τὸ σύνθετον, οἷον ποσῷ, ποιῷ, κινήσει. ἀλλ’ ἆρα τὸ μὴ ἑτέρου ὃ λέγεται; λευκὸν μὲν γὰρ καὶ μέλαν ἄλλου τοῦ λελευκωμένου, καὶ τὸ διπλάσιον δὲ ἑτέρου: λέγω δὲ οὐ τοῦ ἡμίσεος εἶναι, ἀλλὰ ξύλον διπλάσιον: καὶ πατὴρ ἄλλου, ᾗ πατήρ ἐστι, καὶ ἡ ἐπιστήμη δὲ ἄλλου τοῦ ἐν ᾧ, καὶ τόπος δὲ πέρας ἄλλου, καὶ χρόνος μέτρον ἄλλου, πῦρ δὲ οὐκ ἄλλου οὐδὲ ξύλον καθ̓ ὃ ξύλον ἄλλου οὐδ’ ἄνθρωπος ἄλλου οὐδὲ Σωκράτης οὐδ’ ὅλως ἡ σύνθετος οὐσία οὐδὲ τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν εἶδος ἄλλου, ὅτι οὐκ ἄλλου πάθος ἦν: οὐ γὰρ τῆς ὕλης εἶδος, τοῦ δὲ συναμφοτέρου μέρος: τὸ δὲ τοῦ ἀνθρώπου εἶδος καὶ ὁ ἄνθρωπος ταὐτόν: καὶ ἡ ὕλη μέρος ὅλου καὶ ἄλλου ὡς τοῦ ὅλου, οὐχ ὡς ἑτέρου ὄντος ἐκείνου, οὗ λέγεται: λευκὸν δὲ ὃ λέγεται εἶναι ἑτέρου ἐστίν. ὃ οὖν ἄλλου ὂν ἐκείνου λέγεται, οὐκ οὐσία: οὐσία τοίνυν, ὃ ὅπερ ἔστιν αὑτοῦ ἔστιν, ἢ μέρος ὂν τοιούτου συμπληρωτικόν ἐστι συνθέτου, ὄντος μὲν αὐτοῦ ἕκαστον μὲν ἢ ἑκάτερον αὑτοῦ, πρὸς δὲ τὸ σύνθετον ἄλλον τρόπον ἐκείνου λεγόμενον, ᾗ μὲν μέρος, πρὸς ἄλλο λεγόμενον, καθ̓ αὑτὸ δὲ φύσει ἐν τῷ εἶναι ὃ ἔστιν οὐχ ἑτέρου λεγόμενον. κοινὸν δὲ καὶ τὸ ὑποκείμενον ἐπί τε τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους καὶ τοῦ συναμφοτέρου: ἀλλὰ ἄλλως μὲν ἡ ὕλη τῷ εἴδει, ἄλλως δὲ τὸ εἶδος τοῖς πάθεσι καὶ τὸ συναμφότερον: ἢ οὔτε ἡ ὕλη ὑποκείμενον τῷ εἴδει: τελείωσις γὰρ τὸ εἶδος αὐτῆς καθ̓ ὅσον ὕλη καὶ καθ̓ ὅσον δυνάμει: οὐδ’ αὖ τὸ εἶδος ἐν ταύτῃ: μεθ̓ οὗ γάρ τι ἀπαρτίζει ἕν τι, οὐκ ἔσται θάτερον ἐν θατέρῳ, ἀλλ’ ἄμφω ὁμοῦ ὑποκείμενα ἄλλῳ, οἷον ἄνθρωπος καὶ τὶς ἄνθρωπος ὑπόκεινται τοῖς πάθεσι καὶ προυπάρχουσι τῶν ἐνεργειῶν καὶ τῶν παρακολουθούντων, καὶ ἀφ̓ ἧς δὲ τὰ ἄλλα καὶ δἰ ἣν τὰ ἄλλα καὶ περὶ ὃ τὸ πάσχειν καὶ ἀφ̓ ἧς τὸ ποιεῖν.
6.3.5Bütün bunları buradaki ousia denen şey hakkında anlamak gerekir. Bunlar bir bakıma oradaki ousia için de geçerliyse, belki benzetme yoluyla ve eşadlı olarak geçerlidir. Çünkü "ilk" de kendisinden sonrakilere göre söylenir: Mutlak anlamda ilk değildir; o yüksek şeylere göre son olanlar, kendilerinden sonra gelenlere göre ilktir. Dayanak da orada başka anlamdadır; orada bir edilgi olup olmadığı tartışmalıdır, varsa bile oradaki edilgi başka bir şeydir.
"Bir dayanakta bulunmamak" da her ousia için geçerlidir; yeter ki "bir dayanakta bulunmak", içinde bulunduğu şeyin parçası olarak bulunmamak ve onunla birlikte tek bir şeyi tamamlamaya katkıda bulunmamak anlamına gelsin. Çünkü bir şey başka bir şeyle birlikte bileşik bir ousia'ya katkıda bulunuyorsa, onun içinde dayanakta bulunur gibi bulunmaz. Böylece ne eidos maddede dayanakta bulunur gibi bulunur, ne de Sokrates'in parçası olan insan Sokrates'te öyle bulunur. Öyleyse bir dayanakta bulunmayan şey ousia'dır.
"Ne bir dayanakta bulunan ne de bir dayanağa yüklenen" dersek, "başka bir dayanağa" kaydını eklemeliyiz; böylece belirli bir insana yüklenen "insan" da "başka bir şeye yüklenmeyen" eklemesiyle tarife girer. Çünkü insanı Sokrates'e yüklediğimde, odunun ak olduğunu söyler gibi değil, akın ak olduğunu söyler gibi söylerim: Sokrates'e insan derken belirli bir insana insan derim, Sokrates'teki insana insan derim. Bu da Sokrates'e Sokrates demekle, ayrıca şu türden akıllı bir canlıya canlı demekle aynı şeydir.
Biri, bir dayanakta bulunmamanın ousia'ya özgü olmadığını, çünkü ayrımın da dayanakta bulunan şeylerden olmadığını söylerse, bunu "iki ayaklı"yı ousia'nın bir parçası olarak alarak söyler ve onun bir dayanakta bulunmadığını ileri sürer. Oysa "iki ayaklı"yı şu türden bir ousia olarak değil de "iki ayaklılık" olarak, ousia değil keyfiyet olarak alsaydı, iki ayaklı bir dayanakta bulunurdu. Zamanın da yerin de bir dayanakta bulunmadığı söylenebilir. Ama zaman, ölçülen şey bakımından hareketin ölçüsü olarak alınırsa, ölçü harekette dayanakta bulunur gibi bulunur, hareket de hareket edende. Ölçen bakımından alınırsa, ölçü ölçende bulunur. Yer ise kuşatanın sınırı olduğu için onun içindedir.
Bununla birlikte, söz konusu bu ousia'da durum ters işler: Bu tür ousia'yı söylenen özelliklerin birine, birkaçına ya da hepsine göre almak mümkündür, çünkü söylenenler maddeye de eidos'a da ikisinin bileşimine de uyar.
ἀκουστέον δὲ ταῦτα περὶ τῆς ἐνθάδε οὐσίας λεγομένης: εἰ δέ πῃ ταῦτα καὶ ἐπ’ ἐκείνης συμβαίνει, ἴσως μὲν κατ’ ἀναλογίαν καὶ ὁμωνύμως. καὶ γὰρ τὸ πρῶτον ὡς πρὸς τὰ μετ’ αὐτὸ λέγεται: οὐ γὰρ ἁπλῶς πρῶτον, ἀλλ’ ἔστιν ὡς πρὸς ἐκεῖνα ἔσχατα ἄλλα πρῶτα μετ’ ἐκεῖνα. καὶ τὸ ὑποκείμενον ἄλλως, καὶ τὸ πάσχειν ἐκεῖ ἀμφισβητεῖται, καὶ εἰ κἀκεῖ, ἄλλο τὸ ἐκεῖ πάσχειν: καὶ τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι κατὰ πάσης οὐσίας, εἰ τὸ ἐν ὑποκειμένῳ ʽεἶναἰ δεῖ μὴ ὡς μέρος ὑπάρχειν τοῦ ἐν ᾧ ἐστι, μηδ’ οὕτως, ὥστε μηδὲ συντελεῖν μετ’ ἐκείνου εἰς ἕν τι: μεθ̓ οὗ γὰρ συντελεῖ εἰς σύνθετον οὐσίαν, ἐν ἐκείνῳ ὡς ὑποκειμένῳ οὐκ ἂν εἴη: ὥστε μήτε τὸ εἶδος ἐν τῇ ὕλῃ εἶναι ὡς ὑποκειμένῳ, μήτε τὸν ἄνθρωπον ἐν τῷ Σωκράτει μέρος ὄντα Σωκράτους. ὃ οὖν ʽ??ʼὴ ἐν ὑποκειμένῳ, οὐσία: εἰ δὲ λέγομεν μήτε ποκειμενῳ, μήτε καθ̓ ὑποκειμένου, προσθετέον ὡς λλου, ἵνα καὶ ὁ ἄνθρωπος λεγόμενος κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου περιλαμβάνηται τῷ λόγῳ ἐν τῇ προσθήκῃ τῇ μὴ κατ’ ἄλλου. ὅταν γὰρ τὸν ἄνθρωπον κατηγορῶ τοῦ Σωκράτους, οὕτως λέγω, οὐχ ὡς τὸ ξύλον λευκόν, ἀλλ’ ὡς τὸ λευκὸν λευκόν: τὸν γὰρ Σωκράτην λέγων ἄνθρωπον τὸν τινὰ ἄνθρωπον λέγω ἄνθρωπον, καὶ τοῦ ἐν τῷ Σωκράτει ἀνθρώπου τὸν ἄνθρωπον: τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ τὸν Σωκράτην Σωκράτην λέγειν, καὶ ἔτι τῷ κατὰ ζῴου λογικοῦ τοιοῦδε τὸ ζῷον κατηγορεῖν. εἰ δέ τις λέγοι μὴ ἴδιον εἶναι τῆς οὐσίας τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι, τὴν γὰρ διαφορὰν μηδ’ αὐτὴν εἶναι τῶν ἐν ὑποκειμένῳ, μέρος οὐσίας λαμβάνων τὸ δίπουν τοῦτο οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ φησὶν εἶναι: ἐπεί, εἰ μὴ τὸ δίπουν λαμβάνοι, ὅ ἐστι τοιάδε οὐσία, ἀλλὰ διποδίαν, μὴ οὐσίαν λέγων, ἀλλὰ ποιότητα, ἐν ὑποκειμένῳ ἔσται τὸ δίπουν. ἀλλ’ οὐδὲ ὁ χρόνος ἐν ὑποκειμένῳ, οὐδ’ ὁ τόπος. ἀλλ’ εἰ μὲν τὸ μέτρον λαμβάνεται κινήσεως κατὰ τὸ μεμετρημένον, τὸ μέτρον ἐν τῇ κινήσει ὑπάρξει ὡς ἐν ὑποκειμένῳ, ἥ τε κίνησις ἐν τῷ κινουμένῳ: εἰ δὲ κατὰ τὸ μετροῦν λαμβάνεται, ἐν τῷ μετροῦντι ἔσται τὸ μέτρον. ὁ δὲ τόπος πέρας τοῦ περιέχοντος ὢν ἐν ἐκείνῳ. καίτοι περὶ ταύτην τὴν οὐσίαν, περὶ ἧς ὁ λόγος, γίνεται ἐναντίως ἢ κατὰ ἓν τούτων ἢ κατὰ πλείω ἢ κατὰ πάντα τὰ εἰρημένα λαμβάνεσθαι τὴν οὐσίαν τὴν τοιαύτην ἐφαρμοττόντων καὶ τῇ ὕλῃ καὶ τῷ εἴδει καὶ τῷ συναμφοτέρῳ τῶν εἰρημένων.
6.3.6Biri şöyle diyebilir: "Ousia hakkında bunlar incelenmiş olsun; ama ousia'nın ne olduğu söylenmedi." Böyle biri belki hâlâ bunu hissedilir bir şey gibi görmek istiyordur; oysa bu "ne olduğu", bu "var olmak" görülemez. Peki ne olacak? Ateş ve su ousia değil midir? Görüldükleri için mi ousia'dırlar? Hayır. Madde taşıdıkları için mi? Hayır. Eidos taşıdıkları için mi? Bu da değil. İkisinin bileşimi oldukları için de değil. Öyleyse neyle ousia'dırlar? Var olmakla. Ama kemiyet de vardır, keyfiyet de vardır. O zaman "var" sözünün eşadlı olarak kullanıldığını söyleyeceğiz.
Peki ateşte, toprakta ve benzerlerinde "var" olan nedir, bu "var"ın öteki şeylerdekinden farkı nedir? Şu: Biri için mutlak olarak "var olmak", "mutlak olarak var olan" denir, öbürü için ise "ak olmak". Peki ak'a eklenen "olmak", eksiz "olmak"la aynı mıdır? Hayır: Biri ilk anlamda var olandır, öbürü katılım yoluyla ve ikinci derecede var olandır. Çünkü var olana eklenen ak, var olanı ak yapmıştır; ak'a eklenen var olan da ak'ı var olan yapmıştır. Böylece her ikisinde de bir araz vardır: Var olan için ak, ak için de var olan bir arazdır.
Bunu, "Sokrates aktır" ile "ak olan Sokrates'tir" sözlerindeki gibi söylemiyoruz; çünkü bu ikisinde Sokrates aynı Sokrates'tir. Ama belki ak aynı değildir: "Ak olan Sokrates'tir" sözünde Sokrates ak'ın içinde kuşatılmıştır, "Sokrates aktır" sözünde ise ak saf bir arazdır. Burada da "var olan aktır" sözünde var olan ak'ı araz olarak taşır, "ak olan vardır" sözünde ise ak var olanla birlikte kavranmıştır. Kısacası ak, var olanla ilgili ve var olanın içinde olduğu için var olmaya sahiptir; var olmayı ondan alır. Var olan ise var olmayı kendinden, ak olmayı ak'tan alır; kendisi ak'ın içinde olduğu için değil, ak onun içinde olduğu için. Ama hissedilir şeydeki bu var olan da var olmayı kendinden almadığına göre, şunu söylemek gerekir: Var olmayı gerçekten var olandan, ak olmayı da gerçekten ak olandan alır; o ak olan da var olmayı oradaki var olana katılarak alır.
εἰ δέ τις λέγοι, ὡς ταῦτα μὲν ἔστω τεθεωρημένα περὶ τὴν οὐσίαν, ὃ δ’ ἔστιν οὐκ εἴρηται, αἰτεῖ ἔτι ἴσως αἰσθητὸν ἰδεῖν τοῦτο: τὸ δ’ ἔστι τοῦτο καὶ τὸ εἶναι οὐκ ἂν ὁρῷτο. τί οὖν; τὸ πῦρ οὐκ οὐσία καὶ τὸ ὕδωρ; οὐσία οὖν ἑκάτερον, ὅτι ὁρᾶται; οὔ. ἀλλὰ τῷ ὕλην ἔχειν; οὔ. ἀλλὰ τῷ εἶδος; οὐδὲ τοῦτο. ἀλλ’ οὐδὲ τῷ συναμφότερον. ἀλλὰ τίνι δή; τῷ εἶναι. ἀλλὰ καὶ τὸ ποσὸν ἔστι, καὶ τὸ ποιὸν ἔστιν. ἡμεῖς δὴ φήσομεν ἄρα, ὅτι ὁμωνύμως. ἀλλὰ τί ἐπὶ πυρὸς καὶ γῆς καὶ τῶν τοιούτων τὸ ἔστι, καὶ τίς ἡ διαφορὰ τούτου τοῦ ἔστι καὶ τοῦ ἐπὶ τῶν ἄλλων; ἢ ὅτι τὸ μὲν ἁπλῶς εἶναι λέγεται καὶ ἁπλῶς ὄν, τὸ δὲ λευκὸν εἶναι. τί οὖν; τὸ εἶναι τὸ προσκείμενον τῷ λευκῷ ταὐτὸν τῷ ἄνευ προσθήκης; οὐχί: ἀλλὰ τὸ μὲν πρώτως ὄν, τὸ δὲ κατὰ μετάληψιν καὶ δευτέρως. τό τε γὰρ λευκὸν προστεθὲν τῷ ὄντι πεποίηκε λευκὸν τὸ ὄν, τό τε ὂν τῷ λευκῷ προστεθὲν πεποίηκε τὸ λευκὸν ὄν, ὥστε ἑκατέρῳ, τῷ μὲν ὄντι συμβεβηκὸς τὸ λευκόν, τῷ δὲ λευκῷ συμβεβηκὸς τὸ ὄν. καὶ οὐχ οὕτως λέγομεν, ὡς ἂν εἴποι τις τὸν Σωκράτην λευκὸν καὶ τὸ λευκὸν Σωκράτην: ἐν γὰρ ἀμφοτέροις ὁ Σωκράτης ὁ αὐτός. ἀλλ’ ἴσως τὸ λευκὸν οὐ ταὐτόν: ἐπὶ γὰρ τοῦ τὸ λευκὸν Σωκράτης ἐμπεριείληπται ὁ Σωκράτης τῷ λευκῷ, ἐν δὲ τῷ Σωκράτης λευκὸς καθαρῶς συμβεβηκὸς τὸ λευκόν. καὶ ἐνταῦθα τὸ ὂν λευκὸν συμβεβηκὸς ἔχει τὸ λευκόν, ἐν δὲ τῷ τὸ λευκὸν ὂν τὸ λευκὸν συνειλημμένον τῷ ὄντι. καὶ ὅλως τὸ μὲν λευκὸν ἔχει τὸ εἶναι, ὅτι περὶ τὸ ὂν καὶ ἐν ὄντι: παῤ ἐκείνου οὖν τὸ εἶναι: τὸ δὲ ὂν παῤ αὑτοῦ τὸ ὄν, παρὰ δὲ τοῦ λευκοῦ τὸ λευκόν, οὐχ ὅτι αὐτὸ ἐν τῷ λευκῷ, ἀλλ’ ὅτι τὸ λευκὸν ἐν αὐτῷ. ἀλλ’ ἐπεὶ καὶ τοῦτο τὸ ὂν τὸ ἐν τῷ αἰσθητῷ οὐ παῤ αὑτοῦ ὄν, λεκτέον, ὅτι παρὰ τοῦ ὄντως ὄντος ἔχει τὸ ὄν, παρὰ δὲ τοῦ ὄντως λευκοῦ ἔχει τὸ λευκὸν εἶναι, κἀκείνου τὸ λευκὸν ἔχοντος κατὰ μετάληψιν τοῦ ἐκεῖ ὄντος ἔχοντος τὸ εἶναι.
6.3.7Biri, buradaki şeylerin, yani maddenin üzerinde bulunan her şeyin var olmayı maddeden aldığını söylerse, maddenin var olmayı ve var olanı nereden alacağını soracağız. Maddenin ilk olmadığı başka yerde söylendi. Öteki şeylerin madde üzerinde olmadan meydana gelemeyeceği için böyle deniyorsa, bunu hissedilir şeyler için kabul ederiz. Ama madde bunlardan önce gelse bile, çok şeyden ve oradaki her şeyden sonra gelmesine, var olmayı silik biçimde ve kendi üzerindeki şeylerden daha az taşımasına hiçbir engel yoktur. Çünkü onlar logos'tur ve var olandan daha çok pay alırlar; madde ise tamamen logos'suzdur, logos'un gölgesi, logos'tan bir düşüştür. Biri, Sokrates'in üzerindeki ak'a var olmayı vermesi gibi maddenin de kendi üzerindeki şeylere var olmayı verdiğini söylerse, şöyle cevap vermek gerekir: Daha çok var olan, daha az var olana var olmayı verebilir; ama daha az var olan, daha çok var olana veremez.
Eidos maddeden daha çok var olansa, var olan artık ikisinde ortak bir şey değildir; ousia da maddeyi, eidos'u ve bileşimi kapsayan bir cins değildir. Bunların, söylediğimiz gibi, birçok ortak yanı olacaktır, ama var olmaları yine de farklıdır. Çünkü daha az var olanın üzerine gelen daha çok var olan, sıra bakımından ilk, ousia bakımından sonra olabilir. Böylece var olmak maddeye, eidos'a ve bileşime eşit ölçüde ait değilse, ousia artık bir cins olarak ortak olmaz. Ama kendilerinden sonra gelenlere karşı başka bir ilişki içinde olur: Kendi var olmalarıyla onlara karşı ortak bir şey taşır. Tıpkı hayatlardan birinin silik, birinin daha belirgin olması; suretlerden birinin taslak, birinin daha işlenmiş olması gibi. Biri var olmayı, var olmanın silik derecesiyle ölçer ve öbürlerindeki fazlayı göz ardı ederse, bu sefer de var olmak ortak olur.
Ama belki böyle yapmamak gerekir. Çünkü her biri bütün olarak başkadır; silik olan ortak bir şey değildir. Tıpkı hayatta besleyici, hissedici ve düşünen hayat için ortak bir şey bulunmaması gibi. Burada da maddedeki, eidos'taki ve ikisinin bileşimindeki var olmak başka başkadır; tek bir kaynaktan farklı farklı akmıştır. Bu yalnızca ikinci birinciden, üçüncü ikinciden geldiğinde, biri daha çok, ardından gelen daha kötü ve daha az olduğunda böyle değildir; ikisi aynı kaynaktan gelse bile böyle olabilir: Biri ateşten daha çok pay almıştır, pişmiş toprak gibi; öbürü daha az, öyle ki pişmiş toprak olmaz. Belki madde ile eidos aynı kaynaktan bile gelmez; çünkü oradaki şeylerde de farklılık vardır.
εἰ δέ τις λέγοι παρὰ τῆς ὕλης ἔχειν τὰ τῇδε ὅσα ἐπ’ αὐτῆς τὸ εἶναι, πόθεν ἕξει ἡ ὕλη τὸ εἶναι καὶ τὸ ὂν ἀπαιτήσομεν. ὅτι δὲ μὴ πρῶτον ἡ ὕλη, εἴρηται ἐν ἄλλοις: εἰ δέ, ὅτι τὰ ἄλλα οὐκ ἂν συσταίη μὴ ἐπὶ τῆς ὕλης, τὰ αἰσθητὰ φήσομεν. πρὸ τούτων δὲ οὖσαν ὕστερον πολλῶν εἶναι καὶ τῶν ἐκεῖ πάντων οὐδὲν κωλύει ἀμυδρὸν τὸ εἶναι ἔχουσαν καὶ ἧττον ἢ τὰ ἐπ’ αὐτῆς, ὅσῳ τὰ μὲν λόγοι καὶ μᾶλλον ἐκ τοῦ ὄντος, ἡ δ’ ἄλογος παντελῶς, σκιὰ λόγου καὶ ἔκπτωσις λόγου: εἰ δέ τις λέγοι, ὅτι τὸ εἶναι αὕτη δίδωσι τοῖς ἐπ’ αὐτῆς, ὥσπερ ὁ Σωκράτης τῷ ἐπ’ αὐτοῦ λευκῷ, λεκτέον, ὅτι τὸ μὲν μᾶλλον ὂν δοίη ἂν τῷ ἧττον ὄντι τὸ εἶναι, τὸ δὲ ἧττον ὂν οὐκ ἂν δοίη τῷ μᾶλλον ὄντι. ἀλλ’ εἰ μᾶλλον ὂν τὸ εἶδος τῆς ὕλης, οὐκέτι κοινόν τι τὸ ὂν κατ’ ἀμφοῖν, οὐδ’ ἡ οὐσία γένος ἔχον τὴν ὕλην, τὸ εἶδος, τὸ συναμφότερον, ἀλλὰ κοινὰ μὲν πολλὰ αὐτοῖς ἔσται, ἅπερ λέγομεν, διάφορον δὲ ὅμως τὸ εἶναι. περὶ γὰρ ἐλαττόνως ὂν μᾶλλον ὂν προσελθὸν τάξει μὲν πρῶτον ἂν εἴη, οὐσίᾳ δὲ ὕστερον: ὥστε, εἰ μὴ ἐπίσης τὸ εἶναι τῇ ὕλῃ καὶ τῷ εἴδει καὶ τῷ συναμφοτέρῳ, κοινὸν μὲν οὐκ ἂν ἔτι εἴη ἡ οὐσία ὡς γένος: ἄλλως μέντοι ἕξει πρὸς τὰ μετὰ ταῦτα, ὡς κοινόν τι πρὸς ἐκεῖνα ἔχουσα τῷ αὐτῶν εἶναι, ὡς ζωῆς ἡ μέν τις ἀμυδρά, ἡ δ’ ἐναργεστέρα, καὶ εἰκόνων ἡ μέν τις ὑποτύπωσις, ἡ δὲ ἐξεργασία μᾶλλον. εἰ δὲ τῷ ἀμυδρῷ τοῦ εἶναι μετροῖ τις τὸ εἶναι, τὸ δὲ ἐν τοῖς ἄλλοις πλέον ἐῴη, τοῦτο πάλιν αὖ κοινὸν ἔσται τὸ εἶναι. ἀλλὰ μήποτε οὐχ οὕτω δεῖ ποιεῖν. ἄλλο γὰρ ἕκαστον ὅλον, ἀλλ’ οὐ κοινόν τι τὸ ἀμυδρόν, ὥσπερ ἐπὶ τῆς ζωῆς οὐκ ἂν εἴη κοινόν τι ἐπὶ θρεπτικῆς καὶ αἰσθητικῆς καὶ νοερᾶς. καὶ ἐνταῦθα τοίνυν τὸ εἶναι ἄλλο τὸ ἐπὶ τῆς ὕλης καὶ εἴδους καὶ συνάμφω ἀφ̓ ἑνὸς ἄλλως καὶ ἄλλως ῥυέντος. οὐ γὰρ μόνον, εἰ τὸ δεύτερον ἀπὸ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ τρίτον ἀπὸ τοῦ δευτέρου, τὸ μὲν μᾶλλον, τὸ δὲ ἐφεξῆς χεῖρον καὶ ἔλαττον, ἀλλὰ κἂν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἄμφω, ᾖ δὲ τὸ μὲν μᾶλλον μετασχὸν πυρός, οἷον κέραμος, τὸ δὲ ἧττον, ὥστε μὴ κέραμος γενέσθαι. τάχα δ’ οὐδ’ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἡ ὕλη καὶ τὸ εἶδος: διαφορὰ γὰρ καὶ ἐν ἐκείνοις.
6.3.8Peki öğelere bölmeyi bırakmak mı gerekir, özellikle de logos'tan çok his ile kavranması gereken hissedilir ousia'dan söz ederken? Neyden oluştuğunu hesaba katmamak mı gerekir? Çünkü onlar ousia değildir, en azından hissedilir ousia değildir. Bunun yerine taşta, toprakta, suda, bunlardan oluşan bitkilerde (hissedilir oldukları ölçüde) ve aynı şekilde hayvanlarda ortak olanı tek bir cinste toplamak mı gerekir? Böylece ne madde ne eidos dışarıda kalır, çünkü hissedilir ousia bunları içerir: Ateş, toprak ve aradakiler madde ve eidos'tur; bileşikler ise artık bire toplanmış birçok ousia'dır. Bütün bunların ortak yanı da onları öbür şeylerden ayıran şeydir: Bunlar öbürlerine dayanaktır, bir dayanakta bulunmazlar ve başka bir şeye ait değildirler. Söylenen her şey bu ousia'ya uyar.
Ama hissedilir ousia büyüklüksüz ve keyfiyetsiz olmadığına göre, arazları nasıl ayıracağız? Büyüklüğü, şekli, rengi, kuruluğu, ıslaklığı ayırırsak, ousia'nın kendisi olarak neyi koyacağız? Çünkü bu ousia'lar nitelikli ousia'lardır. Yine de bir şey vardır ki, yalnızca ousia olanı nitelikli bir ousia yapan şeyler onun üzerinde meydana gelir. O zaman ateşin bütünü ousia olmaz, ondaki bir şey, adeta bir parçası ousia olur. Bu ne olabilir? Madde.
Yoksa hissedilir ousia keyfiyetlerin ve maddenin bir yığını mıdır? Bütün bunlar tek bir madde üzerinde bir araya gelip katılaşınca ousia olur, ayrı ayrı alınınca da biri keyfiyet, biri kemiyet ya da birçok keyfiyet olur. Eksik kaldığında varlığın tamamlanmasına izin vermeyen şey bu ousia'nın parçasıdır; ousia meydana geldikten sonra onun üzerine gelen şey ise, ousia denen şeyi yapan karışımın içinde gizlenmez, kendi yerini alır. Bununla, bir şeyin orada öbürleriyle birlikte şu büyüklükte ve şu nitelikte tek bir kütleyi tamamladığı için ousia olduğunu, başka bir yerde tamamlamadığında ise keyfiyet olduğunu söylemiyorum. Orada da her biri ousia değildir; hepsinden oluşan bütün ousia'dır diyorum.
Hissedilir ousia'yı ousia olmayan şeylerden kurmamıza da sıkılmamak gerekir. Çünkü bütün de gerçek ousia değildir, gerçek ousia'yı taklit eden bir şeydir. Gerçek ousia, kendi etrafındaki öbür şeyler olmadan da varlığa sahiptir; öbür şeyler ondan meydana gelir, çünkü o gerçekten vardır. Burada ise alta konan şey kısırdır, var olan olmaya yetmez, çünkü öbür şeyler ondan meydana gelmez. O bir gölgedir; gölge olan bu şeyin üzerindeki her şey de bir resim, bir görüntüdür.
ἀλλ’ ἄρα τὸ μὲν διαιρεῖν εἰς στοιχεῖα ἐᾶν δεῖ, καὶ μάλιστα περὶ τῆς αἰσθητῆς οὐσίας λέγοντα, ἣν δεῖ αἰσθήσει μᾶλλον ἢ λόγῳ λαμβάνειν, καὶ τὸ ἐξ ὧν σύγκειται μὴ προσποιεῖσθαι — οὐ γὰρ οὐσίαι ἐκεῖνα, ἢ οὐκ ἂν αἰσθηταί γε οὐσίαι — ἑνὶ δὲ γένει περιλαμβάνοντα τὸ κοινὸν ἐπὶ λίθου καὶ γῆς καὶ ὕδατος καὶ τῶν ἐκ τούτων φυτῶν, ᾗ αἰσθητά, καὶ ζῴων ὡσαύτως: οὐ γὰρ παραλελείψεται ἡ ὕλη οὐδὲ τὸ εἶδος: ἡ γὰρ αἰσθητὴ οὐσία ἔχει ταῦτα: ὕλη γὰρ καὶ εἶδος πῦρ καὶ γῆ καὶ τὰ μεταξύ, τὰ δὲ σύνθετα ἤδη πολλαὶ οὐσίαι εἰς ἕν: καὶ τὸ κοινὸν πᾶσι τούτοις, ᾗ τῶν ἄλλων κεχώρισται: ὑποκείμενα γὰρ ταῦτα τοῖς ἄλλοις καὶ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ οὐδὲ ἄλλου: καὶ ὅσα εἴρηται, ὑπάρχει ταύτῃ. ἀλλ’ εἰ ἡ αἰσθητὴ οὐσία οὐκ ἄνευ μεγέθους οὐδ’ ἄνευ ποιότητος, πῶς ἔτι τὰ συμβεβηκότα χωριοῦμεν; χωρίζοντες γὰρ ταῦτα, τὸ μέγεθος, τὸ σχῆμα, τὸ χρῶμα, ξηρότητα, ὑγρότητα, τί τὴν οὐσίαν αὐτὴν θησόμεθα; ποιαὶ γὰρ οὐσίαι αὗται. ἀλλά τι ἔστι, περὶ ὃ συμβαίνει τὰ ποιοῦντα ἐκ τοῦ μόνον οὐσίαν εἶναι ποιὰν οὐσίαν εἶναι: καὶ ἔσται τὸ πῦρ οὐχ ὅλον οὐσία, ἀλλά τι αὐτοῦ, οἷον μέρος. τοῦτο δὲ τί ἂν εἴη; ἢ ὕλη. ἀλλὰ ἆρά γε ἡ αἰσθητὴ οὐσία συμφόρησίς τις ποιοτήτων καὶ ὕλης, καὶ ὁμοῦ μὲν πάντα ταῦτα συμπαγέντα ἐπὶ ὕλης μιᾶς οὐσία, χωρὶς δὲ ἕκαστον λαμβανόμενον τὸ μὲν ποιόν, τὸ δὲ ποσὸν ἔσται, ἢ ποιὰ πολλά: καὶ ὃ μὲν ἂν ἐλλεῖπον μήπω ἀπηρτισμένην ἐᾷ γίνεσθαι τὴν ὑπόστασιν, μέρος τῆσδε τῆς οὐσίας, ὃ δ’ ἂν γενομένῃ τῇ οὐσίᾳ ἐπισυμβῇ, τὴν οἰκείαν ἔχει τάξιν οὐ κρυπτόμενον ἐν τῷ μίγματι τῷ ποιοῦντι τὴν λεγομένην οὐσίαν; καὶ οὐ τοῦτό φημι, ὡς ἐκεῖ μετὰ τῶν ἄλλων ὄν ἐστιν οὐσία, συμπληροῦν ἕνα ὄγκον τοσόνδε καὶ τοιόνδε, ἀλλαχοῦ δὲ μὴ συμπληροῦν ποιόν, ἀλλὰ μηδὲ ἐκεῖ ἕκαστον οὐσίαν, τὸ δ’ ὅλον τὸ ἐκ πάντων οὐσίαν. καὶ οὐ δυσχεραντέον, εἰ τὴν οὐσίαν τὴν αἰσθητὴν ἐξ οὐκ οὐσιῶν ποιοῦμεν: οὐδὲ γὰρ τὸ ὅλον ἀληθὴς οὐσία, ἀλλὰ μιμούμενον τὴν ἀληθῆ, ἥτις ἄνευ τῶν ἄλλων τῶν περὶ αὐτὴν ἔχει τὸ ὂν καὶ τῶν ἄλλων ἐξ αὐτῆς γινομένων, ὅτι ἀληθῶς ἦν: ὡδὶ δὲ καὶ τὸ ὑποβεβλημένον ἄγονον καὶ οὐχ ἱκανὸν εἶναι ὄν, ὅτι μηδὲ ἐξ αὐτοῦ τὰ ἄλλα, σκιὰ δὲ καὶ ἐπὶ σκιᾷ αὐτῇ οὔσῃ ζωγραφία καὶ τὸ φαίνεσθαι.
6.3.9Hissedilir denen ousia ve onun tek bir cins olması hakkında bu kadar. Peki onun türleri olarak neler konabilir, onu nasıl bölmeli?
Bütünü beden olarak koymak gerekir. Bedenlerin bir kısmı daha maddî, bir kısmı organlıdır. Daha maddî olanlar ateş, toprak, su ve havadır; organlı olanlar ise bitkilerin ve hayvanların, biçimlerine göre farklılaşmış bedenleridir. Sonra toprağın ve öbür öğelerin türlerini almalı; organlı bedenlerde de bitkileri biçimlerine göre bölmeli. Hayvanların bedenlerini de ya toprak üstünde ve toprak içinde yaşayanlar, her öğe için de o öğenin içinde yaşayanlar diye ayırmalı; ya da bedenlerin bir kısmının hafif, bir kısmının ağır, bir kısmının arada olduğunu; bir kısmının ortada durduğunu, bir kısmının yukarıdan kuşattığını, bir kısmının arada bulunduğunu, bunların her birinde de şekillerle ayrılmış bedenler olduğunu, öyle ki bir kısmının göksel canlıların bedenleri, bir kısmının öbür öğelere ait bedenler olduğunu göz önünde tutarak bölmeli. Ya da dört öğeyi türlerine göre ayırdıktan sonra, sonrasını başka bir tarzda örmeli: Farklarını yerlere, biçimlere ve karışımlara göre birleştirerek; sözgelimi içlerinde fazla ve baskın olan öğeye göre ateşli ya da topraklı denen şeyler gibi.
İlk ve ikinci ousia'lardan söz etmeye, yani "şu ateş" ile "ateş"i ayırmaya gelince: Bunların bir bakıma farkı vardır, çünkü biri cüzî, öbürü küllîdir; ama bu bir ousia farkı değildir. Nitekim keyfiyette de "şu ak" ile "ak", "belirli bir dilbilgisi" ile "dilbilgisi" vardır. Sonra, dilbilgisinin belirli bir dilbilgisine, genel olarak epistēmē'nin belirli bir epistēmē'ye göre neyi eksiktir? Dilbilgisi belirli bir dilbilgisinden sonra gelmez; tersine, dilbilgisi var olduğu için sendeki dilbilgisi de vardır. Sendeki dilbilgisi senin içinde olmasıyla belirli bir dilbilgisidir; kendisi ise küllî olanla aynıdır. Sokrates de insan olmayana insan olmayı vermemiştir; tersine insan Sokrates'e vermiştir: Belirli bir insan, insana katılarak insandır.
Sonra Sokrates şu türden bir insandan başka ne olabilir? "Şu türden" olmak, onun daha çok ousia olmasına ne katabilir? Biri, insanın yalnızca eidos, Sokrates'in ise maddedeki eidos olduğunu söylerse, Sokrates bu bakımdan daha az insan olur; çünkü maddede logos daha kötüdür. İnsan da eidos olarak değil de maddede alınırsa, o da maddedeki bir logos olarak, belirli bir maddedeki logos'tan neyi eksik olacaktır? Ayrıca tabiat bakımından daha genel olan önce gelir; dolayısıyla tür de bölünmezden önce gelir. Tabiat bakımından önce gelen, mutlak olarak da önce gelir. O hâlde nasıl daha az ousia olabilir? Cüzî olan bize göre daha bilinir olduğu için öncedir; ama bu, şeylerin kendisinde bir fark meydana getirmez. Sonra bu şekilde ousia için tek bir logos olmaz; çünkü ilk anlamda olanın ve ikinci anlamda olanın logos'u aynı değildir, ikisi tek bir cinsin altına da girmez.
καὶ περὶ μὲν τῆς λεγομένης οὐσίας αἰσθητῆς καὶ γένους ἑνὸς ταύτῃ: εἴδη δ’ αὐτοῦ τίνα ἄν τις θεῖτο καὶ πῶς διέλοι; σῶμα μὲν οὖν τὸ σύμπαν θετέον εἶναι, τούτων δὲ τὰ μὲν ὑλικώτερα, τὰ δὲ ὀργανικά: ὑλικώτερα μὲν πῦρ, γῆ, ὕδωρ, ἀήρ: ὀργανικὰ δὲ τὰ τῶν φυτῶν καὶ τὰ τῶν ζῴων σώματα κατὰ τὰς μορφὰς τὰς παραλλαγὰς σχόντα: εἶτα εἴδη γῆς λαμβάνειν καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων, καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων τῶν ὀργανικῶν τά τε φυτὰ κατὰ τὰς μορφὰς διαιροῦντα καὶ τὰ τῶν ζῴων σώματα ἢ τῷ τὰ μὲν ἐπίγεια καὶ ἔγγεια καὶ καθ̓ ἕκαστον στοιχεῖον τὰ ἐν αὐτῷ ἢ τῶν σωμάτων τὰ μὲν κοῦφα, τὰ δὲ βαρέα, τὰ δὲ μεταξύ: καὶ τὰ μὲν ἑστάναι ἐν μέσῳ, τὰ δὲ περιέχειν ἄνωθεν, τὰ δὲ μεταξύ: καὶ ἐν ἑκάστῳ τούτων σώματα ἤδη σχήμασι διειλημμένα, ὡς εἶναι σώματα τὰ μὲν ζῴων οὐρανίων, τὰ δὲ κατὰ ἄλλα στοιχεῖα: ἢ κατ’ εἴδη διαστησάμενον τὰ τέσσαρα τὸ μετὰ τοῦτο ἄλλον τρόπον ἤδη συμπλέκειν καὶ μιγνύντα τὰς διαφορὰς αὐτῶν κατὰ τοὺς τόπους καὶ τὰς μορφὰς καὶ τὰς μίξεις, οἷον πύρινα ἢ γήινα τῷ πλείονι καὶ ἐπικρατοῦντι λεγόμενα. τὸ δὲ πρώτας καὶ δευτέρας λέγειν, τόδε τὸ πῦρ καὶ πῦρ, ἄλλως μὲν ἔχειν διαφοράν, ὅτι τὸ μὲν καθέκαστον, τὸ δὲ καθόλου, οὐ μέντοι οὐσίας διαφοράν: καὶ γὰρ καὶ ἐν ποιῷ τὶ λευκὸν καὶ λευκὸν καὶ γραμματική τις καὶ γραμματική. ἔπειτα τί ἔλαττον ἔχει ἡ γραμματικὴ πρὸς τινὰ γραμματικὴν καὶ ὅλως ἐπιστήμη πρὸς τινὰ ἐπιστήμην; οὐ γὰρ ἡ γραμματικὴ ὕστερον τῆς τινὸς γραμματικῆς, ἀλλὰ μᾶλλον οὔσης γραμματικῆς καὶ ἡ ἐν σοί: ἐπεὶ καὶ ἡ ἐν σοὶ τίς ἐστι τῷ ἐν σοί: αὕτη δὲ ταὐτὸν τῇ καθόλου. καὶ ὁ Σωκράτης οὐκ αὐτὸς ἔδωκε τῷ μὴ ἀνθρώπῳ τὸ εἶναι ἀνθρώπῳ, ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος τῷ Σωκράτει: μεταλήψει γὰρ ἀνθρώπου ὁ τὶς ἄνθρωπος. ἔπειτα ὁ Σωκράτης τί ἂν εἴη ἢ ἄνθρωπος τοιόσδε, τὸ δὲ τοιόσδε τί ἂν ἐργάζοιτο πρὸς τὸ μᾶλλον οὐσίαν εἶναι; εἰ δ’ ὅτι τὸ μὲν εἶδος μόνον ὁ ἄνθρωπος, τὸ δὲ εἶδος ἐν ὕλῃ, ἧττον ἄνθρωπος κατὰ τοῦτο ἂν εἴη: ἐν ὕλῃ γὰρ ὁ λόγος χείρων. εἰ δὲ καὶ ὁ ἄνθρωπος οὐ κατὰ τὸ εἶδος, ἀλλ’ ἐν ὕλῃ, τί ἔλαττον ἕξει τοῦ ἐν ὕλῃ καὶ αὐτὸς λόγος τοῦ ἐν τινὶ ὕλῃ; ἔτι πρότερον τῇ φύσει τὸ γενικώτερον, ὥστε καὶ τὸ εἶδος τοῦ ἀτόμου: τὸ δὲ πρότερον τῇ φύσει καὶ ἁπλῶς πρότερον. πῶς οὖν ἂν ἧττον εἴη; ἀλλὰ τὸ καθέκαστον πρὸς ἡμᾶς γνωριμώτερον ὂν πρότερον: τοῦτο δ’ οὐκ ἐν τοῖς πράγμασι τὴν διαφορὰν ἔχει. ἔπειτα οὕτως οὐχ εἷς λόγος τῆς οὐσίας: οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς τοῦ πρώτως καὶ τοῦ δευτέρως οὐδ’ ὑφ̓ ἓν γένος.
6.3.10Şöyle de bölmek mümkündür: sıcak ve kuru, kuru ve soğuk, soğuk ve ıslak, ya da eşleştirme nasıl istenirse öyle; sonra bunlardan bileşim ve karışım. Ardından ya bileşikte durup orada kalmalı, ya toprak içinde ve toprak üstünde olmaya göre, ya da biçimlere ve hayvanların farklarına göre bölmeli; hayvanları değil, onların bedenlerini, aletleri böler gibi bölmeli. Biçimlere göre ayrım saçma değildir; nitekim keyfiyetlerine, yani sıcaklıklara, soğukluklara ve benzerlerine göre bölmek de saçma değildir. Biri "Ama bedenleri bunlar meydana getirir" derse, karışımların, renklerin ve şekillerin de meydana getirdiğini söyleriz. Çünkü söz hissedilir ousia hakkında olduğuna göre, onu hisse ilişkin farklarla ele almak saçma olmaz. Bu ousia mutlak olarak var olan değildir; bütün bu şey hissedilir bir var olandır. Nitekim onun görünen varlığının hisse ait şeylerin bir araya gelmesi olduğunu söylemiştik; bu şeylerin var olduğuna duyulan güven de histen gelir.
Bileşim sonsuzsa, hayvanların eidos'larına göre bölmek gerekir; sözgelimi bedendeki insan eidos'una göre. Çünkü bu tür bir eidos bedenin bir keyfiyetidir ve keyfiyetlere göre bölmek saçma değildir. Biri, bedenlerin bir kısmına basit, bir kısmına bileşik dedikten sonra, bileşiği basitin karşısına koyup "daha maddî" ve "organlı" dediğimizi, böylece bileşiği hesaba katmadığımızı söylerse, şunu cevap veririz: Burada bileşiği basitin karşısına koyarak bölmek söz konusu değildir. Söz konusu olan, ilk bölmede bedenlerin basit olanlarını koyduktan sonra onları karıştırmak ve başka bir ilkeden başlayarak bileşiklerin farkını yerlere ya da biçimlere göre ortaya koymaktır; sözgelimi bir kısmını göksel, bir kısmını yersel diye ayırmak. Hissedilir şeylerdeki ousia ya da oluş hakkında bu kadar.
ἔστι δὲ καὶ οὕτως διαιρεῖν, θερμῷ καὶ ξηρῷ, καὶ ξηρῷ καὶ ψυχρῷ, καὶ ψυχρῷ καὶ ὑγρῷ, ἢ ὅπως βούλεται τὸν συνδυασμὸν εἶναι: εἶτα ἐκ τούτων σύνθεσιν καὶ μῖξιν, καὶ ἢ μένειν ἐνταῦθα στάντα ἐπὶ τοῦ συνθέτου, ἢ κατὰ τὸ ἔγγειον καὶ ἐπίγειον, ἢ κατὰ τὰς μορφὰς καὶ κατὰ τὰς τῶν ζῴων διαφοράς, οὐ τὰ ζῷα διαιροῦντα, ἀλλὰ κατὰ τὰ σώματα αὐτῶν, ὥσπερ ὄργανα, διαιροῦντα. οὐκ ἄτοπος δὲ ἡ κατὰ τὰς μορφὰς διαφορά, εἴπερ οὐδ’ ἡ κατὰ τὰς ποιότητας αὐτῶν διαίρεσις, θερμότητας, ψυχρότητας καὶ τὰ τοιαῦτα. εἰ δέ τις λέγοι ʽἀλλὰ κατὰ ταύτας ποιεῖ τὰ σώματἀ, καὶ κατὰ τὰς μίξεις φήσομεν ποιεῖν καὶ κατὰ τὰ χρώματα καὶ τὰ σχήματα: ἐπεὶ γὰρ περὶ αἰσθητῆς οὐσίας ὁ λόγος, οὐκ ἄτοπος ἂν εἴη, διαφοραῖς εἰ λαμβάνοιτο ταῖς πρὸς τὴν αἴσθησιν: οὐδὲ γὰρ ὂν ἁπλῶς αὕτη, ἀλλ’ αἰσθητὸν ὂν τὸ ὅλον τοῦτο ἐπεὶ καὶ τὴν δοκοῦσαν ὑπόστασιν αὐτῆς σύνοδον τῶν πρὸς αἴσθησιν ἔφαμεν εἶναι καὶ ἡ πίστις τοῦ εἶναι παρὰ τῆς αἰσθήσεως αὐτοῖς. εἰ δὲ ἄπειρος ἡ σύνθεσις, κατ’ εἴδη τῶν ζῴων διαιρεῖν, οἷον ἀνθρώπου εἶδος τὸ ἐπὶ σώματι: ποιότης γὰρ αὕτη σώματος, τὸ τοιοῦτον εἶδος, ποιότησι δ’ οὐκ ἄτοπον διαιρεῖν. εἰ δ’ ὅτι τὰ μὲν ἁπλᾶ, τὰ δὲ σύνθετα εἴπομεν, ἀντιδιαιροῦντες τὸ σύνθετον τῷ ἁπλῷ, ὑλικώτερα εἴπομεν καὶ ὀργανικὰ οὐ προσποιούμενοι τὸ σύνθετον. ἔστι δ’ οὐκ ἀντιδιαίρεσις τὸ σύνθετον πρὸς τὸ ἁπλοῦν εἶναι, ἀλλὰ κατὰ πρώτην διαίρεσιν τὰ ἁπλᾶ τῶν σωμάτων θέντα μίξαντα αὐτὰ ἀπ’ ἄλλης ἀρχῆς ὑποβεβληκυίας διαφορὰν συνθέτων ἢ τόποις ἢ μορφαῖς ποιεῖσθαι, οἷον τὰ μὲν οὐράνια, τὰ δὲ γήινα. καὶ περὶ μὲν τῆς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς οὐσίας ἢ γενέσεως ταῦτα.
6.3.11Kemiyete gelince: Onu, her şeyin şu kadar olduğu ölçüde sayıya ve büyüklüğe, yani maddî şeylerin sayısına ve dayanağın uzanımına koymak gerekir. Çünkü söz ayrı duran kemiyet hakkında değil, odunu üç arşın yapan şey ve atların üzerindeki beşlik hakkındadır. Sık sık söylendiği gibi, yalnızca bunlara kemiyet denmelidir. Yer ve zaman ise kemiyet olarak düşünülmemelidir: Zaman hareketin ölçüsü olduğu için görelilere verilmeli; yer de bedeni kuşatan şey olduğu için, o da bir ilişki içinde bulunduğundan görelilerde yer almalıdır. Nitekim hareket de sürekli olduğu hâlde kemiyete konmamıştı.
Büyük ve küçük neden kemiyette değildir? Çünkü büyük, belli bir kemiyetle büyüktür; büyüklük de görelilerden değildir. "Daha büyük" ve "daha küçük" ise görelilerdendir, çünkü başka bir şeye göredir, iki kat gibi. Öyleyse neden bir dağa küçük, bir darı tanesine büyük denir? Önce, burada "küçük" sözü "daha küçük" yerine söylenir. Bunların aynı cinsten şeylere göre söylendiği kabul edilirse, "daha küçük" yerine söylendiği de kabul edilmiş olur; büyük darı tanesine mutlak olarak büyük denmez, "büyük bir darı tanesi" denir. Bu da "aynı cinsten olanlara göre" demekle aynıdır; aynı cinsten olanlar arasında ise tabiatıyla "daha büyük" denebilir.
Sonra, neden güzel de görelilerden sayılmasın? Oysa güzelin kendi başına ve bir keyfiyet olduğunu, "daha güzel"in ise görelilerden olduğunu söyleriz. Ama güzel denen şey de başka bir şeye göre çirkin görünebilir; sözgelimi insan güzelliği tanrılarınkine göre. Bir sözün dediği gibi: "Maymunların en güzeli başka bir cinsle karşılaştırılınca çirkindir." Ama kendi başına güzeldir, başka bir şeye göre ise ya daha güzel ya da tersidir. Burada da büyük, kendi başına büyüklüğe aittir; başka bir şeye göre ise öyle değildir. Yoksa ondan daha güzel bir şey var diye güzeli de ortadan kaldırmak gerekirdi. Öyleyse ondan daha büyük bir şey var diye büyüğü de ortadan kaldırmamak gerekir; çünkü büyük olmasaydı daha büyük de hiç olmazdı, tıpkı güzel olmasaydı daha güzelin olmayacağı gibi.
περὶ δὲ ποσοῦ καὶ ποσότητος, ὡς ἐν ἀριθμῷ δεῖ τίθεσθαι καὶ μεγέθει, καθ̓ ὅσον τοσοῦτον ἕκαστον, ὅ ἐστιν ἐν ἀριθμῷ τῶν ἐνύλων καὶ διαστήματι τοῦ ὑποκειμένου — οὐ γὰρ περὶ χωριστοῦ ποσοῦ ὁ λόγος, ἀλλ’ ὃ ποιεῖ τρίπηχυ εἶναι τὸ ξύλον, καὶ ἡ πεμπὰς ἡ ἐπὶ τοῖς ἵπποις — εἴρηται πολλάκις, ὅτι ταῦτα ποσὰ μόνον λεκτέον, τόπον δὲ καὶ χρόνον μὴ κατὰ τὸ ποσὸν νενοῆσθαι, ἀλλὰ τὸν μὲν χρόνον τῷ μέτρον κινήσεως εἶναι καὶ τῷ πρός τι δοτέον αὐτόν, τὸν δὲ τόπον σώματος περιεκτικόν, ὡς καὶ τοῦτον ἐν σχέσει καὶ τῷ πρός τι κεῖσθαι: ἐπεὶ καὶ ἡ κίνησις συνεχὴς καὶ οὐκ ἐν ποσῷ ἐτέθη. μέγα δὲ καὶ μικρὸν διὰ τί οὐκ ἐν ποσῷ; ποσότητι γάρ τινι μέγα τὸ μέγα, καὶ τὸ μέγεθος δὲ οὐ τῶν πρός τι, ἀλλὰ τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον τῶν πρός τι: πρὸς γὰρ ἕτερον, ὥσπερ καὶ τὸ διπλάσιον. διὰ τί οὖν ὄρος μικρόν, κέγχρος δὲ μεγάλη; ἢ πρῶτον μὲν ἀντὶ τοῦ μικρότερον λέγεται. εἰ γὰρ πρὸς τὰ ὁμογενῆ ὁμολογεῖται καὶ παῤ αὐτῶν εἰρῆσθαι, ὁμολογεῖται, ὅτι ἀντὶ τοῦ μικρότερον λέγεται, καὶ μεγάλη κέγχρος οὐχ ἁπλῶς λεγομένη μεγάλη, ἀλλὰ κέγχρος μεγάλη. τοῦτο δὲ ταὐτὸν [τῷ] τῶν ὁμογενῶν: τῶν δὲ ὁμογενῶν κατὰ φύσιν ἂν λέγοιτο μείζων. ἔπειτα διὰ τί οὐ καὶ τὸ καλὸν λέγοιτο ἂν τῶν πρός τι; ἀλλά φαμεν καλὸν μὲν καθ̓ ἑαυτὸ καὶ ποιόν, κάλλιον δὲ τῶν πρός τι: καίτοι καὶ καλὸν λεγόμενον φανείη ἂν πρὸς ἄλλο αἰσχρόν, οἷον ἀνθρώπου κάλλος πρὸς θεῶν: ʽπιθήκων̓, φησίν, ʽὁ κάλλιστος αἰσχρὸς συμβάλλειν ἑτέρῳ γένεἰ: ἀλλ’ ἐφ̓ ἑαυτοῦ μὲν καλόν, πρὸς ἄλλο δὲ ἢ κάλλιον ἢ τοὐναντίον. καὶ ἐνταῦθα τοίνυν ἐφ̓ ἑαυτοῦ μὲν μέγα μεγέθους, πρὸς ἄλλο δὲ οὐ τοιοῦτον: ἢ ἀναιρετέον τὸ καλόν, ὅτι ἄλλο κάλλιον αὐτοῦ. οὕτω τοίνυν οὐδ’ ἀναιρετέον τὸ μέγα, ὅτι ἔστι τι μεῖζον αὐτοῦ: ἐπεὶ οὐδὲ τὸ μεῖζον ὅλως ἂν εἴη μὴ μεγάλου ὄντος, ὥσπερ οὐδὲ κάλλιον μὴ καλοῦ.
6.3.12Öyleyse kemiyette zıtlık bulunduğunu da kabul etmek gerekir. Çünkü "büyük" ve "küçük" dediğimizde kavramlarımız zıt tasavvurlar meydana getirerek zıtlığa izin verir; "çok" ve "az" dediğimizde de öyle. Az ve çok hakkında da benzer şeyler söylenmelidir. "Evde çok kişi var" sözü "daha çok" yerine söylenir ve bu başka bir şeye göredir; "tiyatroda az kişi var" da "daha az" yerine söylenir. Genel olarak "çok" derken sayıda büyük bir çokluğu kastetmek gerekir; çokluk ise nasıl görelilerden olabilir? Çokluk sayının genişlemesiyle aynı şeydir; zıddı ise daralmadır. Sürekli olanda da durum aynıdır; zihin süreklinin uzağa doğru ilerlediğini düşünür.
Demek ki bir ileri çıktığında da, nokta ileri çıktığında da kemiyet olur. İkisi de çabuk durursa biri az, öbürü küçük olur; ilerleyiş çabuk durmazsa biri çok, öbürü büyük olur. Peki sınır nedir? Güzelin sınırı nedir? Sıcağın sınırı nedir? Orada da "daha sıcak" vardır. Ama "daha sıcak" göreli olarak söylenir, "sıcak" ise mutlak olarak bir keyfiyettir. Genel olarak, güzelin olduğu gibi büyüğün de bir logos'u olmalıdır; bu logos'a katılan şeyi büyük yapar, tıpkı güzelin logos'unun güzel yapması gibi.
Öyleyse kemiyette bunlara göre zıtlık vardır. Yere göre ise artık yoktur, çünkü yer kemiyete ait değildir. Yer kemiyete ait olsaydı bile, evrende aşağı diye bir şey olmadığı için yukarı hiçbir şeyin zıddı olmazdı. Parçalarda söylenen yukarı ve aşağı ise "daha yukarı" ve "daha aşağı"dan başka bir şey anlatmaz; sağ ve sol gibidir ve bunlar görelilerdendir. Hece ve söz ise ancak araz olarak kemiyettir ve kemiyetin altına konur; çünkü ses belli bir kemiyettir. Ama ses de bir harekettir. Öyleyse onları, eylemi olduğu gibi, genel olarak harekete indirmek gerekir.
ἀπολειπτέον τοίνυν καὶ ἐναντιότητα εἶναι περὶ τὸ ποσόν: αἱ γὰρ ἔννοιαι τὴν ἐναντιότητα συγχωροῦσιν, ὅταν μέγα λέγωμεν καὶ ὅταν μικρόν, ἐναντίας τὰς φαντασίας ποιοῦσαι, ὥσπερ ὅταν πολλὰ καὶ ὀλίγα: καὶ γὰρ τὰ παραπλήσια περὶ τοῦ ὀλίγα καὶ πολλὰ λεκτέον. πολλοὶ γὰρ οἱ ἐν τῇ οἰκίᾳ ἀντὶ τοῦ πλείους: τοῦτο δὲ πρὸς ἄλλο: καὶ ὀλίγοι ἐν τῷ θεάτρῳ ἀντὶ τοῦ ἐλάττους. καὶ δεῖ ὅλως τὰ πολλὰ πολὺ λέγειν πλῆθος ἐν ἀριθμῷ: πλῆθος δὲ πῶς τῶν πρός τι; τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ ἐπέκτασις ἀριθμοῦ, τὸ δὲ ἐναντίον συστολή. τὸ δ’ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τοῦ συνεχοῦς τῆς ἐννοίας τὸ συνεχὲς προαγούσης εἰς τὸ πόρρω. ποσὸν μὲν οὖν, ὅταν τὸ ἓν προέλθῃ, καὶ τὸ σημεῖον. ἀλλ’ ἐὰν μὲν ταχὺ στῇ ἑκάτερον, τὸ μὲν ὀλίγον, τὸ δὲ μικρόν: ἐὰν δ’ ἡ πρόοδος προιοῦσα μὴ παύσηται ταχύ, τὸ μὲν πολύ, τὸ δὲ μέγα. τίς οὖν ὅρος; τίς δὲ καλοῦ; θερμοῦ δέ; καὶ ἔνι θερμότερον καὶ ἐνταῦθα. ἀλλὰ λέγεται τὸ μὲν θερμότερον πρός τι, τὸ δὲ θερμὸν ἁπλῶς ποιόν: ὅλως δὲ [δεῖ] λόγον τινά, ὥσπερ καλοῦ, οὕτω καὶ μεγάλου εἶναι, ὃς μεταληφθεὶς μέγα ποιεῖ, ὥσπερ καλὸν ὁ τοῦ καλοῦ. ἐναντιότης τοίνυν κατὰ ταῦτα περὶ τὸ ποσόν: κατὰ γὰρ τὸν τόπον οὐκέτι, ὅτι μὴ τοῦ ποσοῦ: ἐπεὶ καί, εἰ τοῦ ποσοῦ ἦν ὁ τόπος, οὐκ ἦν ἐναντίον τὸ ἄνω τινὶ μὴ ὄντος τοῦ κάτω ἐν τῷ παντί. ἐν δὲ τοῖς μέρεσι τὸ ἄνω καὶ κάτω λεγόμενον ἄλλο οὐδὲν ἂν σημαίνοι ἢ ἀνωτέρω καὶ κατωτέρω καὶ ὅμοιον τῷ δεξιὸν καὶ ἀριστερόν: ταῦτα δὲ τῶν πρός τι. συλλαβῇ δὲ καὶ λόγῳ συμβαίνει ποσοῖς εἶναι καὶ ὑποκεῖσθαι τῷ ποσῷ. φωνὴ γὰρ ποσή: αὕτη δὲ κίνησίς τις. εἰς κίνησιν οὖν ὅλως ἀνακτέον, ὡσπερ καὶ τὴν πρᾶξιν.
6.3.13Sürekli olanın ayrık olandan ayrılması yerindedir; bu ayrım ortak sınırla ve kendine ait sınırla yapılmıştır. Bundan sonra sayıda tek ve çift gelir. Bunların her birinin de farkları varsa, ya bunu sayılarla uğraşanlara bırakmalı ya da bu farkları birimlerden oluşan sayıların farkları saymalı, hissedilir şeylerdeki sayıların farkları saymamalıdır. Ama logos hissedilir şeylerdeki sayıları da ayrı tutarsa, onlarda da aynı farkları düşünmeye hiçbir engel yoktur.
Sürekli olan nasıl bölünecek? Biri çizgi, biri yüzey, biri katı diye mi? Ama biri bir yönde, biri iki, biri üç yönde uzanır dersek, türlere bölmüyor, yalnızca saymış gibi görünürüz. Çünkü bu şekilde önce ve sonraya göre alınan sayılarda onlar için ortak bir cins yoktur; birinci, ikinci ve üçüncü uzanım için de ortak bir şey olmaz. Ama belki kemiyet oldukları ölçüde onlarda eşitlik vardır: Bazıları boyutları daha çok yönde, bazıları daha az yönde taşısa da, bazıları daha çok, bazıları daha az kemiyet değildir. Sayılarda da, hepsi sayı oldukları ölçüde, ortak olan bulunabilir; çünkü belki ikiyi bir, üçü iki meydana getirmez, hepsini aynı şey meydana getirir. Sayılar oluşmuyor da varsa ve biz onları oluşuyorlarmış gibi düşünüyorsak, küçük olan önce, büyük olan sonra gelsin; ama hepsi sayı oldukları ölçüde tek bir şeyin altındadır.
Sayılarda söyleneni büyüklüklere de aktarmak gerekir. Çizgiyi, yüzeyi ve katıyı (ki buna beden de denmiştir) türce farklı büyüklükler oldukları için birbirinden ayırırız. Bunların her birini de bölmek gerekip gerekmediğini incelemeli: çizgiyi düz, eğri ve sarmal diye; yüzeyi düz kenarlı ve eğri şekiller diye; katıyı katı şekillere, küre ve düz yüzlü olanlar diye; bunları da yine, geometricilerin yaptığı gibi, üçgenlere, dörtgenlere, bunları da başkalarına bölmek.
τὸ μὲν οὖν συνεχὲς ἀπὸ τοῦ διωρισμένου κεχωρίσθαι καλῶς: τῷ κοινῷ καὶ τῷ ἰδίῳ ὅρῳ εἴρηται. τὸ δ’ ἐντεῦθεν ἤδη ἐπὶ μὲν ἀριθμοῦ περιττῷ, ἀρτίῳ: καὶ πάλιν, εἴ τινες διαφοραὶ τούτων ἑκατέρου, ἢ παραλειπτέον τοῖς περὶ ἀριθμὸν ἔχουσιν ἤδη, ἢ δεῖ ταύτας μὲν διαφορὰς τῶν μοναδικῶν ἀριθμῶν τίθεσθαι, τῶν δ’ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς οὐκέτι. εἰ δὲ τοὺς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀριθμοὺς χωρίζει ὁ λόγος, οὐδὲν κωλύει καὶ τούτων τὰς αὐτὰς νοεῖν διαφοράς. τὸ δὲ συνεχὲς πῶς, εἰ τὸ μὲν γραμμή, τὸ δ’ ἐπίπεδον, τὸ δὲ στερεόν; ἢ τὸ μὲν ἐφ̓ ἕν, τὸ δ’ ἐπὶ δύο, τὸ δ’ ἐπὶ τρία, οὐκ εἰς εἴδη διαιρουμένου δόξει, ἀλλὰ καταρίθμησιν μόνον ποιουμένου: ἀεὶ γὰρ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς οὕτω λαμβανομένοις κατὰ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον κοινόν τι ἐπ’ αὐτῶν οὐκ ἔστι γένος, οὐδ’ ἐπὶ πρώτης καὶ δευτέρας καὶ τρίτης αὔξης κοινόν τι ἔσται. ἀλλὰ ἴσως καθ̓ ὅσον ποσὸν τὸ ἴσον ἐπ’ αὐτοῖς καὶ οὐ τὰ μὲν μᾶλλον ποσά, τὰ δὲ ἧττον, κἂν τὰ μὲν ἐπὶ πλείω τὰς διαστάσεις ἔχῃ, τὰ δὲ ἐπ’ ἔλαττον. ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν τοίνυν, καθ̓ ὅσον πάντες ἀριθμοί, τὸ κοινὸν ἂν εἴη: ἴσως γὰρ οὐχ ἡ μονὰς τὴν δυάδα, οὐδ’ ἡ δυὰς τὴν τριάδα, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ τὰ πάντα. εἰ δὲ μὴ γίνεται, ἀλλ’ ἔστιν, ἡμεῖς δ’ ἐπινοοῦμεν γινόμενα, ἔστω ὁ μὲν ἐλάττων πρότερος, ὁ δὲ ὕστερος ὁ μείζων: ἀλλὰ καθ̓ ὅσον ἀριθμοὶ πάντες ὑφ̓ ἕν. καὶ ἐπὶ μεγεθῶν τοίνυν τὸ ἐπ’ ἀριθμῶν μετενεκτέον: χωριοῦμεν δὲ ἀπ’ ἀλλήλων γραμμήν, ἐπίπεδον, στερεόν, ὃ δὴ κέκληκε σῶμα, τῷ διάφορα τῷ εἴδει μεγέθη ὄντα εἶναι. εἰ δὲ δεῖ ἕκαστον τούτων διαιρεῖν, γραμμὴν μὲν εἰς εὐθύ, περιφερές, ἑλικοειδές, ἐπίπεδον δὲ [εἰς] εὐθύγραμμον καὶ περιφερὲς σχῆμα, στερεὸν δὲ εἰς στερεὰ σχήματα, σφαῖραν καὶ εὐθυγράμμους [ἔχοντα] πλευράς, καὶ ταῦτα πάλιν, οἷα οἱ γεωμέτραι ποιοῦσιν, [εἰς] τρίγωνα, τετράπλευρα, καὶ πάλιν ταῦτα εἰς ἄλλα, ἐπισκεπτέον.
6.3.14Düz çizgiye ne diyeceğiz? Büyüklük değil mi? Biri düzün nitelikli bir büyüklük olduğunu söyleyebilir. Peki düzün, çizgi olarak çizginin bir farkı olmasına ne engel olur? Çünkü düz, çizgiden başka hiçbir şeye ait değildir; nitekim ousia'nın farklarını da keyfiyetten alırız. Öyleyse düz çizgi farkıyla birlikte bir kemiyettir; bu yüzden düz çizgi düzlükten ve çizgiden bileşik değildir; bileşikse de kendine özgü bir farkla bileşiktir.
Üç çizgiden oluşan şey neden kemiyette değildir? Çünkü üçgen yalnızca üç çizgi değil, belli bir tarzda duran üç çizgidir; dörtgen de belli bir tarzda duran dört çizgi. Düz çizgi de belli bir tarzda olan bir kemiyettir. Düz çizgiyi yalnızca kemiyet saymazsak, sınırlı çizgiyi de yalnızca kemiyet saymamaya ne engel olur? Ama çizginin sınırı noktadır ve nokta başka bir kategoride değildir. Öyleyse sınırlı yüzey de kemiyettir, çünkü onu çizgiler sınırlar ve çizgiler çok daha açıkça kemiyettedir. Sınırlı yüzey kemiyetteyse ve bu ya dörtgen, ya altıgen, ya çokgense, bütün şekiller kemiyettedir.
Üçgene ve dörtgene nitelikli dediğimiz için onları keyfiyete koyarsak, aynı şeyi birden çok kategoriye koymaya hiçbir engel yoktur: Büyüklük ve şu türden büyüklük olduğu ölçüde kemiyette, şu biçimi verdiği ölçüde keyfiyette yer alır. Yoksa üçgenin kendisi şu türden bir biçim midir? O zaman küreye de keyfiyet demeye ne engel olur? Biri bu yolda sonuna kadar giderse, geometrinin büyüklüklerle değil keyfiyetle uğraştığını söylemek gerekir. Ama bu kabul görmez; bu bilim büyüklüklerle uğraşır. Büyüklüklerin farkları onların büyüklük olmasını ortadan kaldırmaz; tıpkı ousia'ların farklarının ousia'ları ousia olmaktan çıkarmaması gibi.
Ayrıca her yüzey sınırlıdır, çünkü sınırsız bir yüzey olamaz. Ayrıca ousia ile ilgili bir keyfiyet aldığımda ona ousia'ya ait keyfiyet dediğim gibi, şekilleri aldığımda da, hatta çok daha haklı olarak, kemiyetin farklarını almış olurum. Sonra bunları büyüklüklerin farkları saymazsak, neyin farkları sayacağız? Büyüklüklerin farklarıysa, bu farklardan meydana gelen farklı büyüklükleri büyüklüklerin türleri arasında sıralamak gerekir.
τί γὰρ ἂν φαῖμεν εὐθεῖαν; οὐ μέγεθος εἶναι; ἢ ποιὸν μέγεθος τὸ εὐθὺ φαίη τις ἄν. τί οὖν κωλύει διαφορὰν εἶναι ᾗ γραμμή; οὐ γὰρ ἄλλου τινὸς τὸ εὐθὺ ἢ γραμμῆς: ἐπεὶ καὶ οὐσίας διαφορὰς κομίζομεν παρὰ τοῦ ποιοῦ. ἡ οὖν εὐθεῖα ποσὸν μετὰ διαφορᾶς, καὶ οὐ σύνθετον διὰ τοῦτο ἡ εὐθεῖα ἐξ εὐθύτητος καὶ γραμμῆς: εἰ δὲ σύνθετον, ὡς μετὰ οἰκείας διαφορᾶς. τὸ δ’ ἐκ τριῶν γραμμῶν διὰ τί οὐκ ἐν τῷ ποσῷ; ἢ οὐχ ἁπλῶς τρεῖς γραμμαὶ τὸ τρίγωνον, ἀλλὰ οὑτωσὶ ἐχουσῶν, καὶ τὸ τετράπλευρον τέσσαρες οὑτωσί: καὶ γὰρ ἡ γραμμὴ ἡ εὐθεῖα οὑτωσὶ καὶ ποσόν: εἰ γὰρ τὴν εὐθεῖαν οὐ ποσὸν μόνον, τί κωλύει καὶ τὴν πεπερασμένην μὴ ποσὸν μόνον λέγειν; ἀλλὰ πέρας τῆς γραμμῆς στιγμὴ καὶ οὐκ ἐν ἄλλῳ. καὶ τὸ πεπερασμένον τοίνυν ἐπίπεδον ποσόν, ἐπείπερ γραμμαὶ περατοῦσιν, αἳ πολὺ μᾶλλον ἐν τῷ ποσῷ εἰ οὖν τὸ πεπερασμένον ἐπίπεδον ἐν τῶ ποσῷ, τοῦτο δὲ ἢ τετράγωνον ἢ ἑξάπλευρον ἢ πολύπλευρον, καὶ τὰ σχήματα πάντα ἐν τῷ ποσῷ. εἰ δ’ . ὅτι τὸ τρίγωνον λέγομεν ποιὸν καὶ τὸ τετράγωνον, ἐν ποιῷ θησόμεθα, οὐδὲν κωλύει ἐν πλείοσι κατηγορίαις θέσθαι τὸ αὐτό: καθ̓ ὃ μὲν μέγεθος καὶ τοιόνδε μέγεθος, ἐν τῷ ποσῷ, καθ̓ ὃ δὲ τοιάνδε μορφὴν παρέχεται, ἐν ποιῷ: ἢ καὶ αὐτὸ τοιάδε μορφὴ τὸ τρίγωνον. τί οὖν κωλύει καὶ τὴν σφαίραν ποιὸν λέγειν; εἰ οὖν τις ὁμόσε χωροῖ, τὴν γεωμετρίαν τοίνυν οὐ περὶ μεγέθη, ἀλλὰ περὶ ποιότητα καταγίνεσθαι. ἀλλ’ οὐ δοκεῖ τοῦτο, ἀλλ’ ἡ πραγματεία αὕτη περὶ μεγέθη. αἱ δὲ διαφοραὶ τῶν μεγεθῶν οὐκ ἀναιροῦσι τὸ μεγέθη αὐτὰ εἶναι, ὥσπερ οὐδ’ αἱ τῶν οὐσιῶν οὐκ οὐσίας τὰς οὐσίας εἶναι. ἔτι πᾶν ἐπίπεδον πεπερασμένον, οὐ γὰρ οἷόν τε ἄπειρον εἶναί τι ἐπίπεδον: ἔτι ὥσπερ, ὅταν περὶ οὐσίαν ποιότητα λαμβάνω, οὐσιώδη ποιότητα λέγω, οὕτω καὶ πολὺ μᾶλλον, ὅταν τὰ σχήματα λαμβάνω, ποσότητος διαφορὰς λαμβάνω. ἔπειτα, εἰ μὴ ταύτας διαφορὰς μεγεθῶν ληψόμεθα, τίνων θησόμεθα; εἰ δὲ μεγεθῶν εἰσι διαφοραί, τὰ γενόμενα ἐκ τῶν διαφορῶν μεγέθη διάφορα ἐν εἴδεσιν αὐτῶν τακτέον.
6.3.15Ama eşit ve eşit olmayan nasıl kemiyete özgü olur? Çünkü üçgenlere de benzer denir. Cevap şu: Büyüklüklere de benzer denir ve söylenen bu benzerlik, benzer ve benzemezin kemiyette bulunmasını ortadan kaldırmaz; çünkü belki burada, büyüklüklerde benzer başka anlamdadır, keyfiyetteki gibi değildir. Sonra, eşit ve eşit olmayanı kemiyete özgü sayan, benzerin bazı şeylere yüklenmesini ortadan kaldırmış olmaz. Ama benzer ve benzemezi keyfiyete özgü saydıysa, kemiyetteki benzeri, dediğimiz gibi, başka anlamda almak gerekir. Benzer her iki yerde aynıysa, o zaman iki cinsin, kemiyetin ve keyfiyetin başka özelliklerini incelemek gerekir.
Ya da şöyle söylenmeli: Benzer, farklar kemiyette bulunduğu ölçüde kemiyette de söylenir. Genel olarak da tamamlayıcı farkları, fark oldukları şeyle birlikte sıralamak gerekir; özellikle fark yalnız o şeyin farkıysa. Bir fark bir yerde ousia'yı tamamlıyor, başka bir yerde tamamlamıyorsa, tamamladığı yerde onunla birlikte sıralanmalı, tamamlamadığı yerde kendi başına alınmalıdır. Ousia'yı tamamlamak derken mutlak ousia'yı değil, şu türden ousia'yı kastediyorum; bu ousia "şu türden" ekini ousia'ya ait olmayan bir ek olarak alır. Şuna da dikkat etmek gerekir: Üçgenlere de dörtgenlere de, düzlem ve katı bütün şekillere de eşit deriz. Öyleyse eşit ve eşit olmayan kemiyete özgü olarak konsun; benzer ve benzemezin keyfiyete ait olup olmadığı ise incelenmelidir.
Keyfiyet hakkında şunlar söylenmişti: Başka şeylerle, madde ve kemiyetle karışarak hissedilir ousia'yı tamamlar; ousia denen bu şey de muhtemelen bu çok şeyden oluşan şeydir, bir "ne" değil, daha çok bir keyfiyettir. Logos, sözgelimi ateşin logos'u, daha çok "ne"yi gösterir; logos'un meydana getirdiği biçim ise daha çok bir keyfiyettir. İnsanın logos'u da "ne olmak"tır; beden tabiatında tamamlanan şey ise logos'un bir sureti olduğu için daha çok bir keyfiyettir. Tıpkı görünen Sokrates insan iken, resimdeki, renklerden ve boyalardan ibaret suretine de Sokrates denmesi gibi. Aynı şekilde, Sokrates'i Sokrates yapan bir logos olduğuna göre, hissedilir Sokrates'e de doğrusu Sokrates değil, logos'takilerin taklidi olan renkler ve şekiller demek gerekir; bu logos da en gerçek logos'a, insanın logos'una göre aynı durumdadır. Bu konu böyle.
ἀλλὰ πῶς ἴδιον τοῦ ποσοῦ τὸ ἴσον καὶ ἄνισον; ὅμοια γὰρ τρίγωνα λέγεται. ἢ καὶ ὅμοια λέγεται μεγέθη καὶ ἡ ὁμοιότης λεγομένη οὐκ ἀναιρεῖ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον εἶναι ἐν τῷ ποσῷ: ἴσως γὰρ ἐνταῦθα ἐν τοῖς μεγέθεσι τὸ ὅμοιον ἄλλως καὶ οὐχ ὡς ἐν τῷ ποιῷ. ἔπειτα οὐκ, εἰ ἴδιον εἶπε τὸ ἴσον καὶ ἄνισον, ἀνεῖλε καὶ τὸ ὅμοιον κατηγορεῖν τινων: ἀλλ’ εἰ εἶπε τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον τοῦ ποιοῦ, ἄλλως λεκτέον, ὡς ἔφαμεν, τὸ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ. εἰ δὲ ταὐτὸν τὸ ὅμοιον, καὶ ἐπὶ τούτων ἐπισκέψασθαι δεῖ ἰδιότητας ἄλλας ἑκατέρου τοῦ γένους, τοῦ τε ποσοῦ καὶ τοῦ ποιοῦ. ἢ λεκτέον, τὸ ὅμοιον καὶ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ λέγεσθαι, καθόσον αἱ διαφοραὶ ἐν αὐτῷ, καθόλου δέ, ὅτι συντάττειν δεῖ τὰς συμπληρούσας διαφορὰς τῷ οὗ διαφοραί, καὶ μάλιστα, ὅταν μόνου ἐκείνου ᾖ διαφορὰ ἡ διαφορά. εἰ δ’ ἐν ἄλλῳ μὲν συμπληροῖ τὴν οὐσίαν, ἐν ἄλλῳ δὲ μή, οὗ μὲν συμπληροῖ, συντακτέον, οὗ δὲ μὴ συμπληροῖ, μόνον ἐφ̓ ἑαυτοῦ ληπτέον: συμπληροῦν δὲ λέγω τὴν οὐσίαν οὐ τὴν ἁπλῶς, ἀλλὰ τὴν τοιάνδε, τοῦ τοιάνδε προσθήκην οὐκ οὐσιώδη δεχομένου. κἀκεῖνο δὲ ἐπισημαντέον, ὅτι ἴσα μὲν λέγομεν καὶ τρίγωνα καὶ τετράγωνα καὶ ἐπὶ πάντων σχημάτων, ἐπιπέδων τε καὶ στερεῶν: ὥστε ἴσον τε καὶ ἄνισον κείσθω ἐπὶ ποσοῦ ἴδιον. ὅμοιον δὲ καὶ ἀνόμοιον, εἰ ἐπὶ ποιοῦ, ἐπισκεπτέον. περὶ δὲ τοῦ ποιοῦ ἐλέχθη, ὡς σὺν ἄλλοις μὲν ὕλῃ καὶ ποσῷ συμμιχθὲν συμπλήρωσιν ἐργάζεται αἰσθητῆς οὐσίας, καὶ ὅτι κινδυνεύει ἡ λεγομένη αὕτη οὐσία εἶναι τοῦτο τὸ ἐκ πολλῶν, οὐ τί, ἀλλὰ ποιὸν μᾶλλον, καὶ ὁ μὲν λόγος εἶναι οἷον πυρὸς τὸ τὶ σημαίνων μᾶλλον, ἣν δὲ μορφὴν ἐργάζεται, ποιὸν μᾶλλον: καὶ ὁ λόγος ὁ τοῦ ἀνθρώπου τὸ τὶ εἶναι, τὸ δ’ ἀποτελεσθὲν ἐν σώματος φύσει εἴδωλον ὂν τοῦ λόγου ποιόν τι μᾶλλον εἶναι: οἷον εἰ ἀνθρώπου ὄντος τοῦ Σωκράτους τοῦ ὁρωμένου ἡ εἰκὼν αὐτοῦ ἡ ἐν γραφῇ χρώματα καὶ φάρμακα οὖσα Σωκράτης λέγοιτο: οὕτως οὖν καὶ λόγου ὄντος, καθ̓ ὃν Σωκράτης, [οὐ] τὸν αἰσθητὸν Σωκράτην, ἀλλὰ χρώματα καὶ σχήματα ἐκείνων τῶν ἐν τῷ λόγῳ μιμήματα εἶναι, καὶ τὸν λόγον δὲ τοῦτον πρὸς τὸν ἀληθέστατον ἤδη λόγον τὸν ἀνθρώπου τὸ αὐτὸ πεπονθότα εἶναι. ταῦτα μὲν οὖν οὕτως.
6.3.16Ousia denen şeyle ilgili öbür şeylerden her biri ayrı ayrı alındığında, bunlarda bulunan keyfiyet bir "ne"yi, bir kemiyeti ya da bir hareketi göstermez; bir karakteri, "şu türden" olmayı, nitelikli olmayı gösterir; sözgelimi bedendeki güzel ve çirkin. Çünkü buradaki güzel ile oradaki güzel eşadlıdır, dolayısıyla keyfiyet de eşadlıdır; nitekim kara ve ak da burada ve orada başka başkadır. Peki tohumdaki ve bu türden logos'taki güzel, görünen güzelle aynı mıdır, yoksa eşadlı mıdır? Oradakilere mi verilmeli, buradakilere mi? Psykhē'deki çirkin ne olacak? Oradaki güzelin başka bir şey olduğu zaten açık. Ama psykhē'deki çirkin bu keyfiyette yer alıyorsa, aretē de buradaki keyfiyetlerde yer alır. Yoksa aretē'lerin bir kısmı buradaki keyfiyetlerde, bir kısmı oradakilerde midir?
Logos olan tekhnē'ler hakkında da buradaki şeyler arasında olup olmadıkları sorulabilir. Çünkü maddedeki logos'lar olsalar bile, onların maddesi psykhē'dir. Ama maddeyle birlikte olduklarında bir bakıma buradadırlar; sözgelimi kitharayla şarkı söyleme: Teller üzerinde iş görür ve şarkı, yani hissedilir ses, bir bakıma tekhnē'nin bir parçasıdır; meğer ki biri bunları parça değil faaliyet saysın. Ama yine de hissedilir faaliyetlerdir. Nitekim bedendeki güzel de cisimsizdir; ama hissedilir olduğu için onu bedenle ilgili ve bedene ait şeylere verdik. Geometriyi ve aritmetiği de ikiye ayırıp, bu türlüsünü bu keyfiyete koymalı, psykhē'nin kendi uğraşı olanlarını ise oraya, akılla kavranır olanın yanına koymalıyız. Platon musiki ve astronomi için de aynı şeyi söyler. Bedenlerle ilgilenen, hissedilir aletler ve his kullanan tekhnē'leri ise, psykhē'nin hâlleri olsalar bile, aşağıya eğilen psykhē'ye ait oldukları için bu keyfiyete koymalıyız.
Eylemle ilgili aretē'leri, eylemi bir şehir işi olarak yürütenleri de burada saymaya hiçbir engel yoktur: Psykhē'yi ayırıp oradaki şeylere götürmeyen, burada güzel eylemeyi bir zorunluluk olarak değil asıl amaç olarak gören aretē'leri. Öyleyse tohumdaki güzel de, çok daha haklı olarak kara ve ak da bunların arasındadır.
Peki ne olacak? Bu logos'ların bulunduğu böyle bir psykhē'yi de buradaki ousia'ya mı koyacağız? Hayır; bunlara beden de demedik; ama logos'lar bedenle ilgili olduğu ve bedenlerde iş gördüğü için onları buradaki keyfiyete koyduk. Hissedilir ousia olarak söylenen bütün şeylerden oluşanı koyduğumuza göre, onun içine hiçbir şekilde cisimsiz bir ousia koymayacağız. Bütün keyfiyetlerin cisimsiz olduğunu söylerken, onları buraya eğilmiş hâller olarak ve belli bir psykhē'nin logos'ları olarak bu ousia'nın içinde saydık. Çünkü iki yana, yani ait olduğu şeye ve içinde bulunduğu şeye bölünmüş olan hâli, bedensel olmayan ama bedenle ilgili olan keyfiyete verdik. Psykhē'yi ise artık bu ousia'ya vermedik, çünkü onun bedene yönelik hâlini zaten keyfiyete vermiştik. Hâlden ve logos'tan ayrı düşünülen psykhē'yi ise geldiği yere geri verdik ve burada hiçbir şekilde akılla kavranır bir ousia bırakmadık.
ἕκαστον δὲ λαμβανόμενον χωρὶς τῶν ἄλλων τῶν περὶ τὴν λεγομένην οὐσίαν ποιότητα τὴν ἐν τούτοις εἶναι, οὐ τὸ τὶ οὐδὲ τὸ ποσὸν οὐδὲ κίνησιν σημαίνοντα, χαρακτῆρα δὲ καὶ τὸ τοιόνδε καὶ τὸ ποιὸν δηλοῦντα, [οἷον] καλὸν [καὶ] αἰσχρὸν τὸ ἐπὶ σώματι: ὁμώνυμον γὰρ τὸ καλὸν τὸ τῇδε κἀκεῖ, ὥστε καὶ τὸ ποιόν: ἐπεὶ καὶ τὸ μέλαν καὶ τὸ λευκὸν ἄλλο. ἀλλὰ τὸ ἐν τῷ σπέρματι καὶ τῷ τοιούτῳ λόγῳ πότερα ταὐτὸν ἢ ὁμώνυμον τῷ φαινομένῳ; καὶ τοῖς ἐκεῖ προσνεμητέον ἢ τοῖς τῇδε; καὶ τὸ αἰσχρὸν τὸ περὶ τὴν ψυχήν; τὸ μὲν γὰρ καλὸν ὅτι ἄλλο, ἤδη δῆλον. ἀλλ’ εἰ ἐν τούτῳ τῷ ποιῷ, καὶ ἡ ἀρετὴ ἐν τοῖς τῇδε ποιοῖς. ἢ τὰς μὲν ἐν τοῖς τῇδε ποιοῖς, τὰς δὲ ἐν τοῖς ἐκεῖ. ἐπεὶ καὶ τὰς τέχνας λόγους οὔσας ἀπορήσειεν ἄν τις εἰ: ἐν τοῖς τῇδε: καὶ γὰρ εἰ ἐν ὕλῃ λόγοι, ἀλλὰ ὕλη αὐτοῖς ἡ ψυχή: ἀλλ’ ὅταν καὶ μετὰ ὕλης, πὼς ἐνταῦθα: οἷον κιθαρῳδία: καὶ γὰρ περὶ χορδὰς καὶ μέρος πως τῆς τέχνης ἡ ᾠδή, φωνὴ αἰσθητή, εἰ μὴ ἄρα ἐνεργείας ταύτας τις, ἀλλ’ οὐ μέρη, θεῖτο. ἀλλ’ οὖν ἐνέργειαι αἰσθηταί: ἐπεὶ καὶ τὸ καλὸν τὸ ἐν σώματι ἀσώματον: ἀλλ’ ἀπέδομεν αὐτὸ αἰσθητὸν ὂν τοῖς περὶ σῶμα καὶ σώματος. γεωμετρίαν δὲ καὶ ἀριθμητικὴν διττὴν θεμένους τὰς μὲν ὡδὶ ἐν τῷδε τῷ ποιῷ τακτέον, τὰς δὲ αὐτῆς τῆς ψυχῆς πραγματείας πρὸς τὸ νοητὸν ἐκεῖ τακτέον. καὶ δὴ καὶ μουσικήν φησιν ὁ Πλάτων καὶ ἀστρονομίαν ὡσαύτως. τὰς τοίνυν τέχνας περὶ σώματα ἐχούσας καὶ ὀργάνοις αἰσθητοῖς καὶ αἰσθήσει χρωμένας, εἰ καὶ ψυχῆς εἰσι διαθέσεις, ἐπειδὴ κάτω νευούσης εἰσίν, ἐν τῷδε τῷ ποιῷ τακτέον. καὶ δὴ καὶ τὰς πρακτικὰς ἀρετὰς οὐδὲν κωλύει ἐνταῦθα τὰς οὕτω πραττούσας ὡς πολιτικῶς τὸ πράττειν ἔχειν, ὅσαι μὴ χωρίζουσι τὴν ψυχὴν πρὸς τὰ ἐκεῖ ἄγουσαι, ἀλλ’ ἐνταῦθα τὸ καλῶς ἐνεργοῦσι προηγούμενον τοῦτο, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἀναγκαῖον τιθέμεναι. καὶ τὸ ἐν τῷ σπέρματι τοίνυν καλὸν καὶ πολὺ μᾶλλον τὸ μέλαν καὶ τὸ λευκὸν ἐν τούτοις. τί οὖν; καὶ τὴν ψυχὴν τὴν τοιαύτην, ἐν ᾗ οὗτοι οἱ λόγοι, ἐν οὐσίᾳ τῇ τῇδε τάξομεν; ἢ οὐδὲ ταῦτα σώματα εἴπομεν, ἀλλ’ ἐπεὶ περὶ σῶμα καὶ σωμάτων ποιήσεις οἱ λόγοι, ἐν ποιότητι ἐθέμεθα τῇ τῇδε: οὐσίαν δὲ αἰσθητὴν τὸ ἐκ πάντων τῶν εἰρημένων θέμενοι οὐδαμῶς ἀσώματον οὐσίαν ἐν αὐτῇ τάξομεν. ποιότητας δὲ ἀσωμάτους ἁπάσας λέγοντες ἐν αὐτῇ πάθη ὄντα νενευκότα τῇδε ἐνηριθμήσαμεν καὶ λόγους ψυχῆς τινος: τὸ γὰρ πάθος μεμερισμένον εἰς δύο, εἴς τε τὸ περὶ ὅ ἐστι καὶ ἐν ᾧ ἐστιν, ἐδίδομεν ποιότητι οὐ σωματικῇ οὔσῃ, περὶ σῶμα δὲ οὔσῃ: οὐκέτι δὲ τὴν ψυχὴν τῇδε τῇ οὐσίᾳ, ὅτι τὸ πρὸς σῶμα αὐτῆς πάθος ἤδη δεδωκότες ἦμεν ποιῷ: ἄνευ δὲ τοῦ πάθους καὶ τοῦ λόγου νοουμένην τῷ ὅθεν ἐστὶν ἀποδεδώκαμεν οὐδεμίαν οὐσίαν ὁπωσοῦν νοητὴν ἐνταῦθα καταλιπόντες.
6.3.17Bu görüş benimsenirse, keyfiyetlerin bir kısmını psykhē'ye ait, bir kısmını ise bedenin keyfiyetleri olarak bedensel diye ayırmak gerekir. Biri bütün psykhē'leri oraya koymak isterse, buradaki keyfiyetleri hislere göre bölmek mümkündür: Bir kısmı gözler, bir kısmı kulaklar, bir kısmı dokunma, tat alma ve koku alma yoluyla kavranır; bunların da farkları varsa, görmeye renkler, işitmeye sesler, öbür hislere de başka şeyler düşer. Sesleri de nitelikli oldukları ölçüde tatlı, sert ve yumuşak diye bölmeli.
Ama ousia ile ilgili farkları keyfiyetlerle böldüğümüze, etkinlikleri ve eylemleri de güzel ya da çirkin, genel olarak şu türden diye ayırdığımıza göre (çünkü kemiyet, türleri meydana getiren farklara ya pek az girer ya hiç girmez), kemiyeti de kendine özgü keyfiyetlerle böldüğümüze göre, biri şunu sorabilir: Keyfiyet türlere nasıl bölünecek, hangi farklar kullanılacak ve bunlar hangi cinsten alınacak? Çünkü keyfiyeti kendisiyle, kendine benzeyen bir şeyle bölmek saçmadır; tıpkı biri ousia'nın farklarına yine ousia dese öyle.
Öyleyse ak ile karayı ne ayırır? Renkleri genel olarak tatlardan ve dokunulur keyfiyetlerden ne ayırır? Bunları farklı his organları ayırıyorsa, fark dayanakların kendisinde değildir. Peki aynı hisse göre nasıl ayrılırlar? Biri, birinin gözleri sıkıştırdığını, öbürünün dağıttığını, birinin dili dağıttığını, öbürünün sıkıştırdığını söylerse, önce bu hâllerin kendileri hakkında, bunların gerçekten dağılmalar ve sıkışmalar olup olmadığı tartışmalıdır; sonra bu, onların neyle farklı olduklarını söylemiş olmaz. Biri "güçleriyle" derse (güçlerine göre ayırmak da akla aykırı değildir), şunu söylemek gerekir: Görülmeyen şeyler, sözgelimi epistēmē'ler güçlerine göre bölünmelidir; ama hissedilir olan bu şeyler neden meydana getirdikleri şeylerle bölünsün?
Epistēmē'leri güçlerine göre bölerken ve genel olarak psykhē'nin güçlerini meydana getirdikleri şeylere göre başka başka sayarken, bunların farklarını logos'la kavrayabiliriz; çünkü yalnız neyle ilgili olduklarına değil, logos'larına da bakarız. Tekhnē'leri logos'larıyla ve teoremleriyle ayırabiliriz; ama bedendeki keyfiyetleri nasıl ayıracağız? Orada da, farklı logos'ların birbirinden nasıl başka olduğu araştırılabilir. Çünkü akın karadan farklı olduğu görülüyor; ama neyle farklı olduğunu araştırıyoruz.
εἰ μὲν οὖν οὕτω δοκεῖ, διαιρετέον τὰς μὲν ψυχικάς, τὰς δὲ σωματικάς, ὡς σώματος οὔσας ποιότητας. εἰ δὲ τὰς ψυχὰς ἁπάσας ἐκεῖ τις βούλεται, ταῖς αἰσθήσεσι τὰς τῇδε ποιότητας ἔστι διαιρεῖν, τὰς μὲν δἰ ὀμμάτων, τὰς δὲ δἰ ὤτων, τὰς δὲ δἰ ἁφῆς, γεύσεως, ὀσφρήσεως, καὶ τούτων εἴ τινες διαφοραί, ὄψεσι μὲν χρώματα, ἀκοαῖς δὲ φωνάς, καὶ ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσι: φωνὰς δέ, ᾗ ποιαί, ἡδύ, τραχύ, λεῖον. ἐπεὶ δὲ τὰς διαφορὰς τὰς περὶ τὴν οὐσίαν ποιότησι διαιρούμεθα καὶ τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς πράξεις καλὰς ἢ αἰσχρὰς καὶ ὅλως τοιάσδε — τὸ γὰρ ποσὸν ἢ ὀλιγάκις εἰς τὰς διαφορὰς τὰς εἴδη ποιούσας ἢ οὐδαμοῦ — καὶ τὸ ποσὸν δὲ ποιότησι ταῖς αὐτῶν οἰκείαις, πῶς ἄν τις καὶ τὸ ποιὸν διέλοι κατ’ εἴδη ἀπορήσειεν ἄν τις ποίαις χρώμενος διαφοραῖς καὶ ἐκ ποίου γένους. ἄτοπον γὰρ ἑαυτῷ καὶ ὅμοιον, ὥσπερ ἂν εἴ τις διαφορὰς οὐσίας οὐσίας πάλιν αὖ λέγοι. τίνι οὖν τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν; τίνι δὲ τὰ χρώματα ὅλως ἀπὸ χυμῶν καὶ τῶν ἁπτικῶν ποιοτήτων; εἰ δὲ τοῖς διαφόροις αἰσθητηρίοις ταῦτα, οὐκ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις ἡ διαφορά. ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτὴν αἴσθησιν πῶς; εἰ δ’ ὅτι τὸ μὲν συγκριτικόν, τὸ δὲ διακριτικὸν ὀμμάτων, τὸ δὲ διακριτικὸν γλώττης καὶ συγκριτικόν, πρῶτον μὲν ἀμφισβητεῖται καὶ περὶ αὐτῶν τῶν παθῶν, εἰ διακρίσεις τινὲς καὶ συγκρίσεις ταῦτα: ἔπειτα οὐκ αὐτὰ οἷς διαφέρει εἴρηκεν. εἰ δέ τις λέγοι οἷς δύνανται, καὶ οὐκ ἄλογον δὲ οἷς δύνανται, ἐκεῖνο ἴσως λεκτέον, ὡς οἷς δύνανται διαιρετέον τὰ μὴ ὁρώμενα, οἷον τὰς ἐπιστήμας: αἰσθητὰ δὲ ταῦτα ὄντα διὰ τί ἐξ ὧν ποιεῖ; καὶ ἐν ταῖς ἐπιστήμαις δὲ διαιροῦντες οἷς δύνανται, καὶ ὅλως ταῖς τῆς ψυχῆς δυνάμεσι διαστησάμενοι ὡς ἕτεραι ἐξ ὧν ποιοῦσιν, ἔχομεν λόγῳ διαφορὰς αὐτῶν λαμβάνειν οὐ μόνον περὶ ἅ, ἀλλὰ καὶ λόγους αὐτῶν ὁρῶντες. ἢ τὰς μὲν τέχνας ἕξομεν τοῖς λόγοις αὐτῶν καὶ τοῖς θεωρήμασι, τὰς δὲ ἐπὶ σώματι ποιότητας πῶς; ἢ κἀκεῖ ἐπὶ τῶν λόγων τῶν διαφόρων πῶς ἕτεροι ζητήσειεν ἄν τις. καὶ γὰρ φαίνεται τὸ λευκὸν τοῦ μέλανος διαφέρειν: ἀλλὰ τίνι ζητοῦμεν.
6.3.18Ama bütün bu güçlükler şunu gösteriyor: Öbür şeylerin farklarını aramak gerekir, onları birbirinden bu farklarla ayırırız; farkların farklarını aramak ise hem imkânsız hem akla aykırıdır. Ousia'ların ousia'larını, kemiyetin kemiyetlerini, keyfiyetlerin keyfiyetlerini, farkların farklarını aramak mümkün değildir. Mümkün olan yerde dışarıdaki şeylerle, meydana getirici sebeplerle ya da bu türden şeylerle ayırmak zorunludur. Bunların da bulunmadığı yerde, sözgelimi yeşili soluk sarıdan ayırırken (çünkü bunların aktan ve karadan oluştuğunu söylerler) ne denebilir? Başka olduklarını his ya da nous söyleyecektir; ama gerekçe göstermeyecekler. His göstermez, çünkü gerekçe ona ait değildir, ona yalnızca farklı haberler vermek düşer. Nous da kendi kavrayışlarında basittir ve her yerde akıl yürütmeye başvurmaz; her biri için "bu budur" der. Onun hareketlerinde birini öbüründen ayıran bir başkalık vardır ve bu başkalık kendisi başka bir başkalığa ihtiyaç duymaz.
Peki keyfiyetlerin hepsi fark olabilir mi, olamaz mı? Aklık ve genel olarak renkler, dokunma ve tatlarla ilgili keyfiyetler, kendileri tür olsalar da başka şeylerin farkları olabilir; ama dilbilgisi ve musiki nasıl fark olur? Belki dilbilgisi bir psykhē'yi dilbilgisine yatkın, musiki bir psykhē'yi musikiye yatkın kıldığı için; özellikle tabiattan geliyorlarsa. Böylece tür meydana getiren farklar olurlar. Sonra farkın bu cinsten mi yoksa başka bir cinsten mi geldiğine bakmak gerekir; bu cinstense, aynı cinstekilerin farkı, sözgelimi keyfiyetlerin keyfiyetleri olur. Çünkü aretē ile kötülükten biri şu türden, öbürü şu türden bir melekedir; meleke keyfiyet olduğuna göre, farkları da keyfiyettir. Meğer ki biri, farksız melekenin keyfiyet olmadığını, keyfiyeti farkın meydana getirdiğini söylesin.
Tatlının yararlı, acının zararlı olduğu söylenirse, bölme keyfiyetle değil ilişkiyle yapılmış olur. Ya tatlı kalın, ekşi ince ise? Bu belki tatlının ne olduğunu kalın diye nitelemez, tatlılığın bulunduğu şeyi niteler; ekşi için de aynı şey söylenebilir. Öyleyse, ousia'nın farkının ousia, kemiyetin farkının kemiyet olmadığı gibi, keyfiyetin farkının da her yerde keyfiyet olmadığını incelemek gerekir. Beş üçten iki ile farklı değil midir? Hayır, ondan iki fazladır; iki ile farklıdır denmez. Çünkü üçün içindeki iki ile nasıl farklı olsun? Hareket de hareketten bir hareketle farklı olmaz; öbür şeylerde de böyle bir şey bulunmaz. Aretē ve kötülükte ise bütünü bütünle karşılaştırmak gerekir; böylece bunlar birbirinden kendileriyle farklı olur. Farkın başka bir cinsten değil de aynı cinsten, yani keyfiyetten gelmesine gelince: Biri aretē'lerden birini hazlarla, birini öfkelerle, birini gelir edinmeyle ilgili diye böler ve bunun doğru bir tarif olduğunu kabul ederse, farkların keyfiyet olmadan da bulunabileceği açıktır.
ἀλλὰ γὰρ ταῦτα ἅπαντα τὰ ἀπορηθέντα δεικνύει, ὡς τῶν ἄλλων δεῖ διαφορὰς ζητεῖν, αἷς χωριοῦμεν ἀπ’ ἀλλήλων ἕκαστα, τῶν δὲ διαφορῶν διαφορὰς καὶ ἀδύνατον καὶ ἄλογον. οὔτε γὰρ οὐσίας οὐσιῶν οὔτε ποσοῦ ποσότητας οὔτε ποιότητας ποιοτήτων οὔτε διαφορὰς διαφορῶν οἷόν τε: ἀλλ’ ἀνάγκη, οὗ ἐγχωρεῖ, τοῖς ἔξωθεν ἢ τοῖς ποιητικοῖς ἢ τοῖς τοιούτοις: οὗ δὲ μηδὲ ταῦτα, οἷον πράσινον ὠχροῦ, ἐπειδὴ λευκοῦ καὶ μέλανος λέγουσι, τί ἄν τις εἴποι; ἀλλὰ γάρ, ὅτι ἕτερα, ἡ αἴσθησις ἢ ὁ νοῦς ἐρεῖ, καὶ οὐ δώσουσι λόγον, ἡ μὲν αἴσθησις, ὅτι μηδ’ αὐτῆς ὁ λόγος, ἀλλὰ μόνον μηνύσεις διαφόρους ποιήσασθαι, ὁ δὲ νοῦς ἐν ταῖς αὐτοῦ ἐπιβολαῖς ἁπλοῦς καὶ οὐ λόγοις χρῆται πανταχοῦ, ὡς λέγειν τόδε ἕκαστον τόδε. καὶ ἔστιν ἑτερότης ἐν ταῖς κινήσεσιν αὐτοῦ διαιροῦσα θάτερον ἀπὸ θατέρου οὐχ ἑτερότητος αὐτὴ δεομένη. αἱ τοίνυν ποιότητες πότερα διαφοραὶ πᾶσαι γίνοιντο ἂν ἢ οὔ; λευκότης μὲν γὰρ καὶ ὅλως αἱ χρόαι, καὶ περὶ ἁφὴν καὶ χυμοὺς γένοιντο ἂν διαφοραὶ ἑτέρων καὶ εἴδη ὄντα, γραμματικὴ δὲ καὶ μουσικὴ πῶς; ἢ τῷ τὴν μὲν γραμματικὴν ψυχήν, τὴν δὲ μουσικὴν […] καὶ μάλιστα, εἰ φύσει εἶεν, ὥστε καὶ εἰδοποιοὺς διαφορὰς γίνεσθαι. καὶ εἰ εἴη τις διαφορὰ ἐκ τούτου τοῦ γένους ἢ καὶ ἐξ ἄλλου: καὶ εἰ ἐκ τούτου τοῦ γένους, τῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους, οἷον ποιοτήτων ποιότητας. ἀρετὴ γὰρ καὶ κακία ἡ μὲν ἕξις τοιάδε, ἡ δὲ τοιάδε: ὥστε ποιοτήτων οὐσῶν τῶν ἕξεων αἱ διαφοραὶ ποιότητες: εἰ μή τις φαίη τὴν μὲν ἕξιν ἄνευ τῆς διαφορᾶς μὴ ποιότητα εἶναι, τὴν δὲ διαφορὰν τὴν ποιότητα ποιεῖν. ἀλλ’ εἰ τὸ γλυκὺ ὠφέλιμον, βλαβερὸν δὲ τὸ πικρόν, σχέσει, οὐ ποιότητι, διαιρεῖ. τί δ’ εἰ τὸ γλυκὺ παχύ, τὸ δὲ αὐστηρὸν λεπτόν; οὐ [τὸ] τί ἦν γλυκὺ ἴσως λέγει παχύ, ἀλλ’ ᾧ ἡ γλυκύτης: καὶ ἐπὶ τοῦ αὐστηροῦ ὁ αὐτὸς λόγος: ὥστε εἰ πανταχοῦ μὴ ποιότητος ποιότης διαφορὰ σκεπτέον, ὥσπερ οὐδε οὐσίας οὐσία, οὐδὲ ποσοῦ ποσότης. ἢ τὰ πέντε τῶν τριῶν διαφέρει δυσίν. ἢ ὑπερέχει δυσί, διαφέρει δ’ οὐ λέγεται: πῶς γὰρ ἂν καὶ διαφέροι δυσὶν ἐν τοῖς τρισίν; ἀλλ’ οὐδὲ κίνησις κινήσεως κινήσει διαφέροι ἄν, οὐδ’ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἄν τις εὕροι. ἐπὶ δὲ τῆς ἀρετῆς καὶ κακίας τὸ ὅλον πρὸς τὸ ὅλον ληπτέον, καὶ οὕτως αὐτοῖς διοίσει. τὸ δὲ ἐκ ταὐτοῦ γένους, τοῦ ποιοῦ, καὶ μὴ ἐξ ἄλλου, εἴ τις διαιροῖ τῷ τὴν μὲν περὶ ἡδονάς, τὴν δὲ περὶ ὀργάς, καὶ τὴν μὲν περὶ καρποῦ κομιδήν, [τὴν δὲ περὶ δαπάνην εἶναι,] καὶ οὕτω παραδέξαιτο καλῶς ὡρίσθαι, δῆλον ὅτι ἔστι διαφορὰς εἶναι καὶ μὴ ποιότητας.
6.3.19Kararlaştırdığımız gibi, keyfiyetle birlikte keyfiyetlere göre nitelikli olan şeyleri de sıralamalıyız; ama yalnız keyfiyet onlarla ilgili olduğu ölçüde. Onları ayrıca hesaba katmamalıyız ki iki kategori ortaya çıkmasın; onlardan, adlarını aldıkları şeye çıkmalıyız.
"Ak değil" ise başka bir rengi gösteriyorsa bir keyfiyettir. Yalnızca şeylerin bir inkârı ya da sayımıysa hiçbir şey olmaz; meğer ki ortaya çıkan bir ses, bir ad ya da bir söz, yani yine bir şey olsun. Sesse bir harekettir; ad ya da sözse, bir şeyi gösterdikleri ölçüde görelidir. Ama sayım yalnızca şeylerin cinslere göre sayımı değilse, söylenen ve gösteren şeyleri de, her birinin hangi cinsi gösterdiğini de saymak gerekiyorsa, bunların bir kısmının yalnızca şeyleri ortaya koyduğunu, bir kısmının ise onları ortadan kaldırdığını söyleyeceğiz. Yine de belki daha iyisi, olumlamaları bileşik oldukları için saymadığımız gibi inkârları da saymamaktır.
Yoksunluklar ne olacak? Yoksunluğu söz konusu olan şeyler keyfiyetse, yoksunluklar da keyfiyettir; sözgelimi dişsiz ya da kör. Çıplak ve giyinik ise ikisi de nitelikli değildir, daha çok belli bir tarzda bulunan şeylerdir; yani başka bir şeye karşı bir ilişki içindedirler. Hâl ise etkilenme hâlâ sürüyorsa keyfiyet değil, bir harekettir; şey etkilenmiş ve hâli artık kalıcı olarak taşıyorsa keyfiyettir. Hâli artık taşımıyor ama etkilenmiş olduğu söyleniyorsa, bu "hareket etmiş" demektir; bu da "hareket hâlindeydi" demekle aynıdır. Yalnız hareketi düşünmek, zamanı çıkarmak gerekir; çünkü "şimdi"yi bile eklemek uygun değildir. "İyi bir şekilde" ve benzerlerini cinsin tek bir kavramına indirmek gerekir.
Kızarmayı keyfiyete indirip kırmızı yüzlü olanı indirmemek gerekip gerekmediği incelenmeli. Kızarmakta olanı keyfiyete indirmemek doğrudur, çünkü etkilenir, kısacası hareket eder. Ama artık kızarmıyor da kırmızıysa, neden nitelikli olmasın? Çünkü nitelikli olan zamanla belirlenmez. Peki neyle belirlenmelidir? "Şu türden" olmakla; kırmızı dediğimizde nitelikli bir şey demiş oluruz. Yoksa böylece yalnızca melekelere keyfiyet diyecek, geçici durumlara demeyecek miyiz? Öyleyse ısınmakta olan sıcak değildir, hastalığa doğru giden de hasta değildir.
τῇ δὲ ποιότητι συντακτέον, ὥσπερ ἐδόκει, καὶ τοὺς κατ’ αὐτὰς ποιούς, καθ̓ ὅσον ποιότης περὶ αὐτούς, οὐ προσποιουμένους αὐτούς, ἵνα μὴ κατηγορίαι δύο, ἀλλ’ εἰς τοῦτο ἀνιόντας ἀπ’ αὐτῶν, ἀφ̓ οὗ λέγονται. τὸ δὲ οὐ λευκόν, εἰ μὲν σημαίνει ἄλλο χρῶμα, ποιότης. εἰ δὲ ἀπόφασις μόνον εἴη πραγμάτων ἢ ἐξαρίθμησις, οὐδὲν ἂν εἴη, εἰ μὴ: φωνὴ ἢ ὄνομα ἢ λόγος γινομένου καὶ αὐτοῦ πράγματος: καὶ εἰ μὲν φωνή, κίνησίς τις, εἰ δ’ ὄνομα ἢ λόγος, πρός τι, καθὸ σημαντικά. εἰ δὲ μὴ μόνον πραγμάτων ἡ ἐξαρίθμησις κατὰ γένος, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὰ λεγόμενα καὶ τὰ σημαίνοντα, τίνος ἕκαστον γένους σημαντικόν, ἐροῦμεν τὰ μὲν τίθεσθαι αὐτὰ μόνον δηλοῦντα, τὰ δὲ ἀναιρεῖν αὐτά: καίτοι βέλτιον ἴσως τὰς ἀποφάσεις αὐτῶν μὴ συναριθμεῖν τάς τε καταφάσεις μὴ συναριθμοῦντας διὰ τὸ σύνθετον. τὰς δὲ στερήσεις πῶς; [ἤ,] εἰ ὧν αἱ στερήσεις ποιότητες, καὶ αὐταὶ ποιότητες, οἷον νωδὸς ἢ τυφλός: ὁ δὲ γυμνὸς καὶ ἠμφιεσμένος οὐδέτερος ποιός, ἀλλὰ μᾶλλόν πως ἔχων: ἐν σχέσει οὖν τῇ πρὸς ἄλλο. πάθος δὲ τὸ μὲν ἐν τῷ πάσχειν ἔτι οὐ ποιότης, ἀλλά τις κίνησις: τὸ δὲ ἐν τῷ πεπονθέναι καὶ ἔχειν μένον ἤδη τὸ πάθος ποιότης: εἰ δὲ μὴ ἔχοι ἔτι τὸ πάθος, λέγοιτο δὲ πεπονθέναι, κεκινῆσθαι. τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ ἦν ἐν κινήσει. δεῖ δὲ μόνον κίνησιν νοεῖν ἀφαιροῦντα τὸν χρόνον: οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τὸ νῦν προσλαμβάνειν προσήκει. τὸ δὲ καλῶς καὶ τὰ τοιαῦτα εἰς μίαν νόησιν τὴν τοῦ γένους ἀνακτέον. εἰ δὲ τὸ μὲν ἐρυθριᾶν εἰς τὸ ποιὸν ἀνακτέον, τὸν δὲ ἐρυθρὸν μηκέτι, ἐπισκεπτέον. τὸ μὲν γὰρ ἐρυθαίνεσθαι ὀρθῶς οὐκ ἀνακτέον: πάσχει γὰρ ἢ ὅλως κινεῖται: εἰ δὲ μηκέτι ἐρυθαίνεται, ἀλλ’ ἤδη [ἐρυθρός] ἐστι, διὰ τί οὐ ποιός; οὐ γὰρ χρόνῳ ὁ ποιός. ἢ τίνι ὁριστέον; ἀλλὰ τῷ τοιῷδε, καὶ ἐρυθρὸν λέγοντες ποιὸν λέγομεν: ἢ οὕτως τὰς ἕξεις μόνας ποιότητας ἐροῦμεν, τὰς δὲ διαθέσεις οὐκέτι. καὶ θερμὸς τοίνυν οὐχ ὁ θερμαινόμενος, καὶ νοσῶν οὐχ ὁ ἀγόμενος εἰς νόσον.
6.3.20Her keyfiyetin zıddı olan başka bir keyfiyet bulunup bulunmadığına bakmak gerekir. Çünkü aretē ile kötülükte orta da uçlara zıt görünür. Ama renklerde aradakiler böyle değildir. Bu, aradakilerin uçların karışımları olmasından ileri geliyorsa, onları karşı karşıya koyarak bölmemek, yalnız ak ile karayı zıt saymak, öbürlerini bileşim saymak gerekirdi. Yoksa aradakilerden birini, bileşimden doğduğu görülse bile, tek başına başka bir renk olarak karşıya koyduğumuz için mi zıttır? Ya da zıtlar yalnızca farklı değil, en çok farklı olduğu için mi? Ama "en çok farklı olma", bu aradakileri koymuş olmakla zaten varsayılıyor gibidir; çünkü bu sıralamayı kaldırırsak "en çok"u neyle belirleyeceğiz? Yoksa gri karadan çok aka yakın olduğu için mi? Bunu görme bildirir; tatlarda da durum aynıdır; sıcak ve soğukta da ikisi de olmayan aradadır.
Böyle düşünmeye alışık olduğumuz açık. Ama belki biri bize bunları kabul eder, ama şunu da söyler: Ak ile sarı, herhangi bir renk ile herhangi bir renk, her bakımdan aynı ölçüde birbirinden başkadır ve başka keyfiyetler olarak zıttır. Çünkü zıtlıkları aralarında başka şeyler bulunmasından gelmez; nitekim sağlık ile hastalık arasına hiçbir ara şey girmemiştir ve yine de zıttırlar. Ya da her birinden meydana gelen şeyler en büyük farklılığı gösterdiği için mi zıttırlar? Ama ortadakilerde daha küçük farklılıklar yoksa "en büyük" nasıl denebilir? Sağlık ve hastalık için "en çok" denemez. Öyleyse zıddı "en çok" ile değil, başka bir şeyle tarif etmek gerekir. "Çok" ile tarif edilirse: "Çok" daha aza göre "daha çok" yerine kullanılırsa, yine arasız zıtlar dışarıda kalır; mutlak olarak "çok" kullanılırsa, her birinin tabiatça çok uzak olduğu kabul edilir ve uzaklık "daha çok" ile ölçülmez.
Ama zıddın ne olduğunu incelemek gerekir. Acaba şöyle mi: Belli bir benzerlik taşıyan şeyler zıt değildir (cins bakımından benzerliği kastetmiyorum, onların adeta biçimlerinin daha çok ya da daha az birbirine karışmasını da kastetmiyorum); eidos bakımından hiçbir aynılığı olmayanlar zıttır? Buna "keyfiyet cinsi içinde" kaydını eklemeli. Böylece arasız zıtlar, benzeşmeye götüren hiçbir şeyi olmayanlar olur, çünkü aralarında iki yana da yatkın ve birbirine benzeyen başka şeyler yoktur; aralı zıtlarda ise benzerlikten yoksun olanlar yalnızca bazılarıdır. Durum buysa, renklerde aralarında bir ortaklık bulunanlar zıt olmaz. Ama her rengin her renge değil, bir rengin bir başka renge bu şekilde zıt olmasına hiçbir engel yoktur; tatlarda da aynı şekilde. Bu konudaki güçlükler bu kadar tartışılmış olsun.
"Daha çok"a gelince: Keyfiyete katılan şeylerde bulunduğu kabul edilmişti; sağlığın ve adaletin kendisinde bulunup bulunmadığı ise tartışmalıydı. Bunların her biri bir genişlik taşıyorsa, "daha çok"u melekelerin kendilerine de vermek gerekir. Ama orada her biri bütündür ve "daha çok"u taşımaz.
ὁρᾶν δὲ δεῖ, εἰ μὴ πάσῃ ποιότητί ἐστί τις ἄλλη ἐναντία: ἐπεὶ καὶ τὸ μέσον τοῖς ἄκροις δοκεῖ ἐπ’ ἀρετῆς καὶ κακίας ἐναντίον εἶναι. ἀλλ’ ἐπὶ τῶν χρωμάτων τὰ μεταξὺ οὐχ οὕτως. εἰ μὲν οὖν, ὅτι μίξεις τῶν ἄκρων τὰ μεταξύ, ἔδει μὴ ἀντιδιαιρεῖν, ἀλλὰ λευκῷ καὶ μέλανι, τὰ δ’ ἄλλα συνθέσεις. ἢ τῷ μίαν τινὰ ἄλλην ἐπὶ τῶν μεταξύ, κἂν ἐκ συνθέσεως ᾖ θεωρεῖσθαι, ἀντιτίθεμεν. ἢ ὅτι τὰ ἐναντία οὐ μόνον διαφέρει, ἀλλὰ καὶ πλεῖστον. ἀλλὰ κινδυνεύει τὸ πλεῖστον διαφέρειν λαμβάνεσθαι ἐν τῷ θέσθαι ἤδη ταῦτα τὰ μεταξύ: ἐπεί, εἴ τις ταύτην τὴν διάταξιν ἀφέλοι, τίνι τὸ πλεῖστον ὁριεῖ; ἢ ὅτι τὸ φαιὸν ἐγγυτέρω τοῦ λευκοῦ μᾶλλον ἢ τὸ μέλαν: καὶ τοῦτο παρὰ τῆς ὄψεως μηνύεται, καὶ ἐπὶ τῶν χυμῶν ὡσαύτως, θερμόν, ψυχρόν, τὸ μηδέτερον μεταξύ. ἀλλ’ ὅτι μὲν οὕτως ὑπολαμβάνειν εἰθίσμεθα, δῆλον: τάχα δ’ ἄν τις ἡμῖν συγχωροῖ ταῦτα, τὸ δὲ λευκὸν καὶ τὸ ξανθὸν καὶ ὁτιοῦν πρὸς ὁτιοῦν ὁμοίως πάντη ἕτερα ἀλλήλων εἶναι καὶ ἕτερα ὄντα ποιὰ ἐναντία εἶναι. οὐδὲ γὰρ τῷ εἶναι μεταξὺ αὐτῶν ἄλλα τούτων ἡ ἐναντιότης: ὑγιείᾳ γοῦν καὶ νόσῳ οὐδὲν παρεμπέπτωκε μεταξὺ καὶ ἐναντία. ἢ ὅτι τὰ γινόμενα ἐξ ἑκατέρου πλείστην παραλλαγὴν ἔχει. καὶ πῶς πλείστην ἔστιν εἰπεῖν μὴ οὐσῶν ἐν τοῖς μέσοις ἐλαττόνων; οὐκ ἔστιν οὖν ἐπὶ ὑγιείας καὶ νόσου πλεῖστον εἰπεῖν. ἄλλῳ τοίνυν τὸ ἐναντίον, οὐ τῷ πλεῖστον, ὁριστέον. εἰ δὲ τῷ πολλῷ, εἰ μὲν τὸ πολὺ ἀντὶ τοῦ πλέον πρὸς ἔλαττον, πάλιν τὰ ἄμεσα ἐκφεύξεται: εἰ δ’ ἁπλῶς πολύ, ἕκαστον φύσει πολὺ ἀφεστάναι συγχρωρηθέντος, μὴ τῷ πλείονι μετρεῖν τὴν ἀπόστασιν. ἀλλ’ ἐπισκεπτέον, πῶς τὸ ἐναντίον. ἆῤ οὖν τὰ μὲν ἔχοντά τινα ὁμοιότητα: λέγω δὲ οὐ κατὰ τὸ γένος οὐδὲ πάντως τῷ μεμῖχθαι ἄλλαις οἷον μορφαῖς αὐτῶν ἢ πλείονα ἢ ἐλάττονα: οὐκ ἐναντία, ἀλλ’ οἷς μηδὲν ταὐτὸν κατὰ τὸ εἶδος ἐναντία, καὶ προσθετέον δὲ ἐν γένει τῷ ποιῷ: ἐντεῦθεν γὰρ τὰ μὲν ἄμεσα τῶν ἐναντίων, οἷς μηδὲν εἰς ὁμοίωσιν, οὐκ ὄντων ἄλλων τῶν οἷον ἐπαμφοτεριζόντων καὶ ὁμοιότητα πρὸς ἄλληλα ἐχόντων, τῶν δέ τινων μόνων μὴ ἐχόντων. εἰ [δὲ] τοῦτο, οἷς μέν ἐστι κοινότης ἐν τοῖς χρώμασιν, οὐκ ἂν εἴη ἐναντία. ἀλλ’ οὐδὲν κωλύσει μὴ πᾶν μὲν παντί, ἄλλο δὲ ἄλλῳ οὕτως εἶναι ἐναντίον, καὶ ἐπὶ χυμῶν δὲ ὡσαύτως. ταῦτα μὲν [οὖν] οὕτω διηπορήσθω. περὶ δὲ τοῦ μᾶλλον ἐν μὲν τοῖς μετέχουσιν ὅτι ἐστίν, ἐδόκει, ὑγίεια δὲ αὐτὴ καὶ δικαιοσύνη ἠπορεῖτο. εἰ δὴ πλάτος ἔχει τούτων ἑκάστη αὐτῶν, καὶ τὰς ἕξεις αὐτὰς δοτέον: ἐκεῖ δὲ ἕκαστον τὸ ὅλον καὶ οὐκ ἔχει τὸ μᾶλλον.
6.3.21Hareketi bir cins olarak koymak gerekip gerekmediği şöyle incelenebilir: Önce, onu başka bir cinse indirmek uygun olmayabilir mi; sonra, "ne olduğu" bakımından ondan yukarıda hiçbir şey ona yüklenmiyor mu; sonra, birçok fark alarak türler meydana getirecek mi? Peki biri onu hangi cinse indirebilir? Çünkü hareket, onu taşıyan şeylerin ne ousia'sıdır ne keyfiyeti. Etmeye de indirilemez, çünkü edilmede de birçok hareket vardır; edilmeye de indirilemez, çünkü birçok hareket etmedir. Tersine, etmeler ve edilmeler harekete indirilir. Bir şeyin hareketi olduğu ve kendi başına bulunmadığı için onu görelilere indirmek de doğru değildir; yoksa keyfiyet de görelilerde olurdu, çünkü keyfiyet de bir şeyin keyfiyetidir ve bir şeydedir; kemiyet de öyle. Bunlar bir şeye ait olsalar da kendileri belli bir şey oldukları için, ne oldukları bakımından birine keyfiyet, öbürüne kemiyet denmişse, aynı şekilde hareket de bir şeyin hareketi olsa bile, bir şeye ait olmadan önce belli bir şey olduğuna göre, ne olduğu bakımından kendi başına alınmalıdır.
Genel olarak, göreli diye önce bir şey olup sonra başka bir şeye ait olanı değil, ilişkinin doğurduğu şeyi koymak gerekir; öyle ki adını aldığı ilişkinin dışında hiçbir şey olmasın. Sözgelimi iki kat: İki kat diye adlandırıldığı bakımından bir arşınlık şeyle karşılaştırılmada doğmuş ve varlık kazanmıştır; bundan önce hiçbir şey olarak düşünülmeden, başka bir şeyle karşılaştırılmakla böyle adlandırılmayı ve böyle olmayı edinmiştir. Peki, keyfiyet, kemiyet ve ousia gibi, başka bir şeye ait olduğu hâlde, başka bir şeye ait olabilmek için önce belli bir şey olan bu şey nedir? Yoksa önce, ondan önce hiçbir şeyin ona cins olarak yüklenmediğini kabul etmek mi gerekir?
Ama biri değişmenin hareketten önce geldiğini söylerse, önce ya aynı şeyi söylüyordur, ya da değişmeyi cins sayarak daha önce söylenenlerin dışında başka bir cins yapacaktır. Sonra, hareketi bir tür olarak koyacağı ve harekete başka bir şeyi, belki oluşu karşı koyacağı açıktır; oluşa da bir değişme diyecek ama hareket demeyecektir. Peki oluş neden hareket değildir? Oluşan şey henüz var olmadığı, hareket ise var olmayanla ilgili olmadığı için ise, açıktır ki oluş değişme de olmazdı. Oluş bir tür başkalaşmadan ve büyümeden başka bir şey olmadığı için, çünkü oluş bazı şeylerin başkalaşmasıyla ve büyümesiyle gerçekleştiği için ise, bu görüş oluştan önceki şeyleri ele alıyordur. Oysa bunlarda oluşu başka bir tür olarak almak gerekir. Çünkü meydana gelme ve oluş, ısınmak ya da aklaşmak gibi edilgin bir başkalaşmada değildir: Bunlar gerçekleştiği hâlde mutlak oluş henüz gerçekleşmemiş olabilir; meydana gelen yalnızca bu başkalaşmanın kendisidir. Oluş ise bir canlı ya da bitki meydana geldiğinde, bir şey bir eidos aldığında olur.
Biri, değişmeyi tür olarak koymanın hareketi koymaktan daha uygun olduğunu söyleyebilir; çünkü "değişme" sözü bir şeyin yerine başka bir şeyi anlatmak ister, "hareket" ise yer hareketinde olduğu gibi bir şeyin kendi yerinden çıkmasını da içerir. Biri bunu kabul etmezse, öğrenme ve kithara çalma da, genel olarak bir melekeden doğan hareket de vardır. Öyleyse başkalaşma, şeyi kendinden dışarı çıkaran bir hareket olduğu için daha çok hareketin bir türü olur.
περὶ δὲ κινήσεως, εἰ δεῖ γένος θέσθαι, ὧδ’ ἄν τις θεωρήσειε: πρῶτον μέν, εἰ μὴ εἰς ἄλλο γένος ἀνάγειν προσῆκεν, ἔπειτα, εἰ μηδὲν ἄνωθεν αὐτῆς ἐν τῷ τί ἐστι κατηγοροῖτο, εἶτα, εἰ πολλὰς διαφορὰς λαβοῦσα εἴδη ποιήσει, εἰς ποῖόν τις γένος αὐτὴν ἀνάξει; οὔτε γὰρ οὐσία οὔτε ποιότης τῶν ἐχόντων αὐτήν: οὐ μὴν οὐδ’ εἰς τὸ ποιεῖν: καὶ γὰρ ἐν τῷ πάσχειν πολλαὶ κινήσεις: οὐδ’ αὖ εἰς τὸ πάσχειν, ὅτι πολλαὶ κινήσεις ποιήσεις: ποιήσεις δὲ καὶ πείσεις εἰς ταύτην. οὐδ’ αὖ εἰς τὸ πρός τι ὀρθῶς, ὅτι τινὸς ἡ κίνησις καὶ οὐκ ἐφ̓ αὑτῆς οὕτω γὰρ ἂν καὶ τὸ ποιὸν ἐν τῷ πρός τι: τινὸς γὰρ ἡ ποιότης καὶ ἔν τινι: καὶ τὸ ποσὸν ὡσαύτως. εἰ δ’ ὅτι ὄντα ἐκεῖνά τινα, κἄν τινος ᾖ, καθ̓ ὅ ἐστι τὸ μὲν ποιότης, τὸ δὲ ποσότης εἴρηται: τὸν αὐτὸν τρόπον, ἐπειδή, κἄν τινος ἡ κίνησις ᾖ, ἔστι τι πρὸ τοῦ τινὸς εἶναι, ὃ ἔστιν ἐφ̓ αὑτοῦ ληπτέον ἂν εἴη. ὅλως γὰρ πρός τι δεῖ τίθεσθαι οὐχ ὅ ἐστιν, εἶτ̓ ἄλλου ἐστίν, ἀλλ’ ὃ ἡ σχέσις ἀπογεννᾷ οὐδενὸς ὄντος ἄλλου παρὰ τὴν σχέσιν καθ̓ ὃ λέγεται, οἷον τὸ διπλάσιον καθ̓ ὃ λέγεται διπλάσιον ἐν τῇ πρὸς τὸ πηχυαῖον παραβολῇ τὴν γένεσιν λαβὸν καὶ τὴν ὑπόστασιν οὐδὲν νοούμενον πρὸ τούτου ἐν τῷ πρὸς ἕτερον παραβεβλῆσθαι ἔσχε τοῦτο λέγεσθαί τε καὶ εἶναι. τί οὖν ἐστι τοῦτο, ὃ ἑτέρου ὄν ἐστί τι, ἵνα καὶ ἑτέρου ᾖ, ὡς τὸ ποιὸν καὶ τὸ ποσὸν καὶ ἡ οὐσία; ἢ πρότερον, ὅτι μηδὲν πρὸ αὐτοῦ ὡς γένος κατηγορεῖται, ληπτέον. ἀλλ’ εἰ τὴν μεταβολὴν λέγοι τις πρὸ κινήσεως εἶναι, πρῶτον μὲν ἢ ταὐτὸν λέγει ἢ γένος λέγων ἐκεῖνο ποιήσει ἕτερον παρὰ τὰ πρόσθεν εἰρημένα: εἶτα δῆλον, ὅτι ἐν εἴδει τὴν κίνησιν θήσεται καί τι ἕτερον ἀντιθήσει τῇ κινήσει τὴν γένεσιν ἴσως, μεταβολήν τινα κἀκείνην λέγων, κίνησιν δὲ οὔ. διὰ τί οὖν οὐ κίνησις ἡ γένεσις; εἰ μὲν γάρ, ὅτι μήπω ἐστὶ τὸ γινόμενον, κίνησις δὲ οὐ: περὶ τὸ μὴ ὄν, οὐδ’ ἂν μεταβολὴ δηλονότι ἂν εἴη ἡ γένεσις: εἰ δ’ ὅτι ἡ γένεσίς ἐστιν οὐδὲν ἄλλο ἢ ἀλλοίωσίς τις καὶ αὔξη τῷ ἀλλοιουμένων τινῶν καὶ αὐξομένων τὴν γένεσιν εἶναι, τὰ πρὸ τῆς γενέσεως λαμβάνει. δεῖ δὲ τὴν γένεσιν ἐν τούτοις ἕτερόν τι εἶδος λαβεῖν: οὐ γὰρ ἐν τῷ ἀλλοιοῦσθαι παθητικῶς τὸ γίνεσθαι καὶ ἡ γένεσις, οἷον θερμαίνεσθαι ἢ λευκαίνεσθαι: ἔστι γὰρ τούτων γενομένων μήπω τὴν ἁπλῶς γένεσιν γεγενῆσθαι, ἀλλὰ τῷ γίνεσθαι αὐτὸ τοῦτο τὸ ἠλλοιῶσθαι: ἀλλ’ ὅταν ζῷον ἢ φυτόν, ὅταν εἶδός τι λαμβάνῃ. εἴποι δ’ ἄν τις τὴν μεταβολὴν μᾶλλον ἁρμόττειν ἐν εἴδει τίθεσθαι ἢ τὴν κίνησιν, ὅτι τὸ μὲν τῆς μεταβολῆς ἄλλο ἀνθ̓ ἑτέρου ἐθέλει σημαίνειν, τὸ δὲ τῆς κινήσεως ἔχει καὶ τὴν ἐκ τοῦ οἰκείου μετάστασιν, ὥσπερ ἡ τοπικὴ κίνησις: εἰ δὲ μὴ τοῦτο βούλεταί τις, ἀλλ’ ἡ μάθησις καὶ ἡ κιθάρισις, ἢ ὅλως ἡ ἀφ̓ ἕξεως κίνησις: ὥστε εἶδός τι ἂν εἴη κινήσεως μᾶλλον ἡ ἀλλοίωσις ἐκστατική τις οὖσα κίνησις.
6.3.22Ama başkalaşma sözü, harekete başkalığın eşlik etmesi bakımından aynı anlamda düşünülsün. Peki hareket nedir demeli? Kabaca söylersek, hareket kuvveden, yapabildiği söylenen şeye doğru giden yoldur. Bir şey kuvve hâlindedir: Ya bir eidos'a varabileceği için, sözgelimi kuvve hâlinde heykel; ya da bir fiile varabileceği için, sözgelimi yürüyebilen. Birincisi heykele doğru ilerlediğinde bu ilerleyiş harekettir; ikincisi yürürken yürümenin kendisi harekettir; dans edebilen dans ettiğinde dans da öyledir. Bazı hareketlerde, hareketin meydana getirdiği başka bir eidos ortaya çıkar; öbürü ise kuvvenin basit eidos'u gibi olduğundan, hareket durunca ardında hiçbir şey bırakmaz. Öyleyse biri hareketi, duran öbür eidos'ların karşısında uyanık bir eidos sayarsa (çünkü onlar kalır, bu kalmaz) ve ondan sonra bir şey meydana geldiğinde öbür eidos'ların sebebi sayarsa, saçma bir şey söylemiş olmaz. Biri, şimdi sözünü ettiğimiz bu hareketi bedenlerin hayatı diye adlandırsa da öyle; çünkü bu hareketi nous'un ve psykhē'nin hareketleriyle eşadlı saymak gerekir. Onun bir cins olduğuna, bir tarifle kavranmasının kolay olmamasından, hatta imkânsız olmasından da daha az emin olunmaz.
Ama hareket kötüye doğru olduğunda ya da edilgin bir hareket olduğunda nasıl bir eidos olur? Bu, güneşten gelen ısınmanın bazı şeyleri büyütüp bazılarını tersine götürmesine benzer: Hareket ortak bir şey olarak ikisinde de aynıdır, görünen farkı ise dayanaklardan alır. Öyleyse iyileşme ve hastalanma aynı şey midir? Hareket oldukları ölçüde aynıdır. Peki neyle farklı olacaklar? Dayanaklarla mı, yoksa başka bir şeyle mi? Bunu sonra, başkalaşmayı incelediğimizde ele alacağız. Şimdi her harekette aynı olanın ne olduğunu incelemeliyiz; çünkü hareket ancak böyle bir cins olabilir. Ya da birçok anlamda söylenir ve tıpkı var olan gibi olur. Güçlüğe gelince, belki şöyle demek gerekir: Tabiata uygun olana götüren ya da tabiata uygun şeylerde iş gören hareketler, dediğimiz gibi, adeta eidos'tur; tabiata aykırı olana götürenleri ise götürdükleri şeylere orantılı olarak koymak gerekir.
Peki başkalaşmada, büyümede, oluşta, bunların zıtlarında ve ayrıca yer değiştirmede ortak olan, bunların hepsini hareket yapan şey nedir? Her şeyin önceden içinde bulunduğu aynı durumda kalmaması, dinlenmemesi, tam bir sükûnet içinde olmaması; hareket bulunduğu sürece hep başka bir şeye doğru gitmesi; başkalığın da aynı durumda kalmamak olması. Çünkü başka olmadığında hareket yok olur. Bu yüzden başkalık, başka olmuş ve başkada kalmış olmak değil, sürekli bir başkalıktır. Zamanın da her an başka olması bundandır, çünkü onu hareket meydana getirir: Zaman ölçülmüş harekettir, durmayan bir harekettir; bu yüzden onunla birlikte koşar, adeta akıp giden bir şeyin üzerine binmiş gibidir. Hepsinde ortak olan ise kuvveden ve mümkünden fiile doğru bir ilerleyiş ve gidiş olmasıdır. Çünkü hangi hareketle hareket ederse etsin, hareket eden her şey bunu yapabilecek ya da buna uğrayabilecek olarak önceden vardır ve hareket ettiğinde bu hâle gelir.
ἀλλ’ ἔστω ταὐτὸν νοούμενον τὸ τῆς ἀλλοιώσεως κατὰ τὸ παρακολουθεῖν τῇ κινήσει τὸ ἄλλο. τί οὖν δεῖ λέγειν τὴν κίνησιν; ἔστω δὴ ἡ κίνησις, ὡς τύπῳ εἰπεῖν, ἡ ἐκ δυνάμεως ὁδὸς εἰς ἐκεῖνο, ὃ λέγεται δύνασθαι. ὄντος γὰρ δυνάμει τοῦ μέν, ὅτι ἥκοι ἂν εἰς εἶδός τι, οἷον δυνάμει ἀνδριάς, τοῦ δέ, ὅτι ἥκοι ἂν εἰς ἐνέργειαν, οἷον τὸ βαδιστικόν, ὅταν τὸ μὲν προίῃ εἰς ἀνδριάντα, ἡ πρόοδος κίνησις, τὸ δ’ [ὅταν] ἐν τῷ βαδίζειν ᾖ, τὸ βαδίζειν αὐτὸ κίνησις: καὶ ὄρχησις ἐπὶ τοῦ δυναμένου ὀρχεῖσθαι, ὅταν ὀρχῆται. καὶ ἐπὶ μέν τινι κινήσει εἶδος ἄλλο ἐπιγίνεται, ὃ εἰργάσατο ἡ κίνησις, τὸ δὲ ὡς ἁπλοῦν εἶδος ὂν τῆς δυνάμεως οὐδὲν ἔχει μετ’ αὐτὴν παυσαμένης τῆς κινήσεως: ὥστε, εἴ τις λέγοι τὴν κίνησιν εἶδος ἐγρηγορὸς ἀντίθετον τοῖς ἄλλοις εἴδεσι τοῖς ἑστηκόσιν, ᾗ τὰ μὲν μένει, τὰ δὲ οὔ, καὶ αἴτιον τοῖς ἄλλοις εἴδεσιν, ὅταν μετ’ αὐτήν τι γίνηται, οὐκ ἂν ἄτοπος εἴη: εἰ δὲ καὶ ζωήν τις λέγοι σωμάτων ταύτην, περὶ ἧς ὁ λόγος νῦν [,οὐκ ἂν ἄτοπος εἴη]: τὴν γὰρ κίνησιν ταύτην ὁμώνυμον δεῖ λέγειν ταῖς νοῦ καὶ ψυχῆς κινήσεσιν. ὅτι δὲ γένος ἐστίν, οὐχ ἧττον ἄν τις καὶ ἐκ τοῦ μὴ ῥᾴδιον εἶναι ὁρισμῷ ἢ καὶ ἀδύνατον εἶναι λαβεῖν πιστώσαιτο. ἀλλὰ πῶς εἶδός τι, ὅταν πρὸς τὸ χεῖρον ἡ κίνησις, ἢ ὅταν παθητικὴ ἡ κίνησις; ἢ ὅμοιον, ὥσπερ ἂν [εἰ] ἡ θέρμανσις τὰ μὲν αὔξοι ἡ παρὰ τοῦ ἡλίου, τὰ δὲ εἰς τὸ ἐναντίον ἄγοι: καὶ ᾗ κοινόν τι ἡ κίνησις, καὶ ἡ αὐτὴ ἐπ’ ἀμφοῖν, τοῖς δὲ ὑποκειμένοις τὴν διαφορὰν τὴν δοκοῦσαν ἔχει. ὑγίανσις οὖν καὶ νόσανσις ταὐτόν; ἢ καθ̓ ὅσον μὲν κίνησις ταὐτόν: τίνι δὲ διοίσει; πότερα τοῖς ὑποκειμένοις, ἢ καὶ ἄλλῳ; ἀλλὰ τοῦτο ὕστερον, ὅταν περὶ ἀλλοιώσεως ἐπισκοπῶμεν: νῦν δὲ τί ταὐτὸν ἐν πάσῃ κινήσει σκεπτέον. οὕτω γὰρ ἂν καὶ γένος εἴη. ἢ πολλαχῶς ἂν λέγοιτο καὶ οὕτως ἔσται, ὥσπερ ἂν εἰ τὸ ὄν. πρὸς δὲ τὴν ἀπορίαν, ὅτι ἴσως δεῖ, ὅσαι μὲν εἰς τὸ κατὰ φύσιν ἄγουσιν ἢ ἐνεργοῦσιν ἐν τοῖς κατὰ φύσιν, ταύτας μὲν οἷον εἴδη εἶναι, ὡς εἴρηται, τὰς δὲ εἰς τὰ παρὰ φύσιν ἀγωγὰς ἀνὰ λόγον τίθεσθαι τοῖς ἐφ̓ ἃ ἄγουσιν. ἀλλὰ τί τὸ κοινὸν ἐπί τε ἀλλοιώσεως καὶ αὐξήσεως καὶ γενέσεως καὶ τῶν ἐναντίων τούτοις ἔτι τε τῆς κατὰ τόπον μεταβολῆς, καθ̓ ὃ κινήσεις αὗται πᾶσαι; ἢ τὸ μὴ ἐν τῷ αὐτῷ ἕκαστον, ἐν ᾧ πρότερον ἦν, εἶναι μηδ’ ἠρεμεῖν μηδ’ ἐν ἡσυχίᾳ παντελεῖ, ἀλλά, καθ̓ ὅσον κίνησις πάρεστιν, ἀεὶ πρὸς ἄλλο τὴν ἀγωγὴν ἔχειν, καὶ τὸ ἕτερον [τῷ] οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ μένειν: ἀπόλλυσθαι γὰρ τὴν κίνησιν, ὅταν μὴ ἄλλο. διὸ καὶ ἑτερότης οὐκ ἐν τῷ γεγονέναι καὶ μεῖναι ἐν τῷ ἑτέρῳ, ἀλλ’ ἀεὶ ἑτερότης: ὅθεν καὶ ὁ χρόνος ἕτερον ἀεί, διότι κίνησις αὐτὸν ποιεῖ: μεμετρημένη γὰρ κίνησις οὐ μένουσα: συνθεῖ οὖν αὐτῇ ὡς ἐπὶ φερομένης ὀχούμενος. κοινὸν δὲ πᾶσι τὸ ἐκ δυνάμεως καὶ τοῦ δυνατοῦ εἰς ἐνέργειαν πρόοδον καὶ ἀγωγὴν εἶναι: πᾶν γὰρ τὸ κινούμενον καθ̓ ὁποιανοῦν κίνησιν προυπάρχον δυνάμενον τοῦτο ποιεῖν ἢ πάσχειν ἐν τῷ κινεῖσθαι γίνεται.
6.3.23Hissedilir şeylerdeki hareket, başka bir şeyden onlara salınır; ona katılan şeyleri sarsar, sürer, uyandırır, iter; öyle ki uyumasınlar, aynılıkta kalmasınlar ve bu huzursuzlukla, adeta bu telaşla, bir hayat suretiyle bir arada tutulsunlar. Hareket eden şeyleri hareket sanmamak gerekir: Yürüyüş ayaklar değildir, ayaklardaki kuvveden doğan fiildir. Kuvve görünmez olduğundan, yalnızca iş gören ayakları görebiliriz. Ama bunlar, durgun olsalardı göreceğimiz yalın ayaklar değildir; artık başka bir şeyle birlikte olan ayaklardır. Bu başka şey görünmez; ama ayakların başka bir şeyle birlikte olduğu, ayakların bir yer, sonra başka bir yer tuttuğunu ve durmadığını görmemiz sayesinde dolaylı olarak görülür. Başkalaşan şeyde ise hareketi, keyfiyetin aynı kalmamasından anlarız.
Peki hareket, bir şey başka bir şeyi hareket ettirdiğinde ya da içindeki kuvveden fiile geçtiğinde nerededir? Hareket ettirende mi? O zaman hareket eden ve etkilenen ona nasıl katılacak? Hareket edende mi? O zaman oraya vardıktan sonra neden kalmaz? Hareket ne etkileyenden kopmuş olmalı ne de onun içinde kalmalıdır; ondan çıkıp öbürüne gitmeli, ama öbürünün içinde kesilip ayrılmış olarak bulunmamalıdır: Birinden öbürüne, başka bir şeye doğru esen bir nefes gibi.
Hareket ettirme kuvvesi yürütücü olduğunda, adeta iter ve şeyin sürekli yer değiştirmesini sağlar; ısıtıcı olduğunda ısıtır. Kuvve maddeyi alıp onu tabiata göre inşa ettiğinde büyüme olur; başka bir kuvve eksilttiğinde, eksilmeye uğrayabilen şey eksilirken küçülme olur. Doğuran tabiat iş gördüğünde oluş olur; bu tabiat güçsüz kalıp yok etmeye gücü yeten kuvve baskın çıktığında yok oluş olur; ama zaten meydana gelmiş olandaki değil, yolda olandaki yok oluş. İyileşme de aynı şekilde, sağlık meydana getirebilen kuvve iş görüp baskın çıktığında olur; hastalanma ise zıt kuvve zıt şeyleri meydana getirdiğinde. Böylece farklar yalnızca hareketin içinde gerçekleştiği şeylerden değil, kendisinden ve kendisi aracılığıyla gerçekleştiği şeylerden de gelir; hareketin özelliği de bu tür şeylerde nitelikli, şu türden bir hareket olmaktır.
καὶ ἔστιν ἡ κίνησις ἡ περὶ τὰ αἰσθητὰ παῤ ἄλλου ἐνιεμένη σείουσα καὶ ἐλαύνουσα καὶ ἐγείρουσα καὶ ὠθοῦσα τὰ μεταλαβόντα αὐτῆς, ὥστε μὴ εὕδειν μηδ’ ἐν ταυτότητι εἶναι, ἵνα δὴ τῇ μὴ ἡσυχίᾳ καὶ οἷον πολυπραγμονήσει ταύτῃ εἰδώλῳ συνέχηται ζωῆς. δεῖ δὲ οὐ τὰ κινούμενα τὴν κίνησιν εἶναι νομίζειν: οὐ γὰρ οἱ πόδες ἡ βάδισις, ἀλλ’ ἡ περὶ τοὺς πόδας ἐνέργεια ἐκ δυνάμεως. ἀοράτου δὲ τῆς δυνάμεως ὑπαρχούσης τοὺς ἐνεργοῦντας πόδας ὁρᾶν μόνον ἀνάγκη, οὐ πόδας ἁπλῶς, ὥσπερ ἂν εἰ ἡσύχαζον, ἀλλ’ ἤδη μετ’ ἄλλου, ἀοράτου μὲν τούτου, ὅτι δὲ μετ’ ἄλλου κατὰ συμβεβηκὸς ὁρωμένου τῷ τοὺς πόδας ὁρᾶν ἄλλον τόπον ἔχοντας καὶ ἄλλον καὶ μὴ ἠρεμεῖν: τὸ δ’ ἀλλοιούμενον παρὰ τοῦ ἀλλοιουμένου, ὅτι μὴ ἡ αὐτὴ ποιότης. ἐν τίνι οὖν ἡ κίνησις, ὅταν ἄλλο κινῇ, καὶ ὅταν δὲ ἐκ τῆς ἐνούσης δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν ἴῃ; ἆρα ἐν τῷ κινοῦντι; καὶ πῶς τὸ κινούμενον καὶ πάσχον μεταλήψεται; ἀλλ’ ἐν τῷ κινουμένῳ; διὰ τί οὖν ἐλθοῦσα οὐ μένει; ἢ δεῖ μήτε τοῦ ποιοῦντος ἀπηλλάχθαι μήτε ἐν αὐτῷ εἶναι, ἀλλ’ ἐξ αὐτοῦ μὲν καὶ εἰς ἐκεῖνο, οὐκ ἐν ἐκείνῳ δὲ ἀποτετμημένην εἶναι, ἀλλ’ ἀπ’ ἐκείνου εἰς ἐκεῖνο, οἷον πνοὴν εἰς ἄλλο. ὅταν μὲν οὖν ἡ δύναμις τοῦ κινεῖν βαδιστικὴ ᾖ, οἷον ὦσε καὶ πεποίηκεν ἄλλον ἀλλάττειν ἀεὶ τόπον, ὅταν δὲ θερμαντική, ἐθέρμανε: καὶ ὅταν ἡ δύναμις ὕλην λαβοῦσα εἰς φύσιν οἰκοδομῇ, αὔξησις, ὅταν δ’ ἄλλη δύναμις ἀφαιρῇ, μείωσις τοῦ δυναμένου ἀφαίρεσιν παθεῖν μειουμένου: καὶ ὅταν ἡ γεννῶσα φύσις ἐνεργῇ, γένεσις, ὅταν δὲ αὕτη ἀδυνατῇ, ἡ δὲ φθείρειν δυναμένη ἐπικρατῇ, φθορά, οὐχ ἡ ἐν τῷ ἤδη γεγονότι, ἀλλ’ ἡ ἐν τῷ πορευομένῳ: καὶ ὑγίανσις δὲ κατὰ τὰ αὐτὰ τῆς ποιεῖν δυναμένης ὑγίειαν ἐνεργούσης καὶ κρατούσης, νόσανσις δὲ τῆς ἐναντίας δυνάμεως τἀναντία ποιούσης: ὥστε συμβαίνειν μὴ παρὰ τὰ ἐν οἷς μόνον, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὰ ἐξ ὧν καὶ δἰ ὧν, καὶ τὴν τῆς κινήσεως ἰδιότητα ποιὰν τὴν κίνησιν καὶ τοιάνδε εἶναι ἐν τοῖς τοιούτοις.
6.3.24Yer hareketine gelince: Yukarı gitmek aşağı gitmeye zıtsa ve daire biçimindeki hareket düz çizgi üzerindeki hareketten farklıysa, sözgelimi bir şeyi başın üstüne ya da ayakların altına fırlatmada fark nasıl ortaya çıkar? Çünkü itici kuvve tektir; meğer ki biri yukarı iteni başka, aşağı iteni başka saysın ve aşağı gidişi yukarı gidişten başka türlü saysın; özellikle hareket tabiatça oluyorsa, biri hafiflik, öbürü ağırlık olursa. Ama kendi yerine gitmek ortak ve aynıdır; öyle ki burada fark muhtemelen dışarıdaki şeylerden gelir. Daire biçimindeki ve düz çizgi üzerindeki harekette ise, aynı koşucular hem düz hem daire biçiminde koşsalar, hareket nasıl başka olur? Belki yolun şekliyle; meğer ki biri daire hareketini karışık saysın, tam bir hareket olmadığı ve şeyi bütünüyle yerinden çıkarmadığı için. Ama genel olarak yer hareketi, farklarını dışarıdaki şeylerden alan tek bir hareket gibi görünüyor.
περὶ δὲ τῆς κατὰ τόπον κινήσεως, εἰ τὸ ἄνω φέρεσθαι τῷ κάτω ἐναντίον, καὶ τὸ κύκλῳ τοῦ ἐπ’ εὐθείας διοίσει, πῶς ἡ διαφορά, οἷον τὸ ὑπὲρ κεφαλῆς καὶ ὑπὸ πόδας ῥίπτειν; καὶ γὰρ ἡ δύναμις ἡ ὠστικὴ μία, εἰ μή τις ἄλλην τὴν ἄνω ὠθοῦσαν καὶ ἄλλην [τὴν κάτω] λέγοι, καὶ ἄλλως τὴν κάτω πρὸς τὴν ἄνω φοράν, καὶ μάλιστα εἰ φυσικῶς κινοῖτο, εἰ ἡ μὲν κουφότης εἴη, ἡ δὲ βαρύτης. ἀλλὰ κοινὸν καὶ τὸ αὐτὸ τὸ εἰς τὸν οἰκεῖον τόπον φέρεσθαι, ὥστε ἐνταῦθα κινδυνεύειν παρὰ τὰ ἔξω τὴν διαφορὰν γίνεσθαι. ἐπὶ δὲ τῆς κύκλῳ καὶ ἐπ’ εὐθείας, εἰ οἷόν περ ἐπ’ εὐθείας καὶ κύκλῳ περιθρέξαιεν, πῶς ἄλλη; ἢ παρὰ τὸ τῆς πορείας σχῆμα, εἰ μή τις μικτὴν λέγοι τὴν κύκλῳ, ὡς οὐ παντελῶς οὖσαν κίνησιν οὐδὲ πάντη ἐξισταμένην. ἀλλ’ ἔοικεν ὅλως μία τις εἶναι ἡ τοπικὴ τοῖς ἔξωθεν τὰς διαφορὰς λαμβάνουσα.
6.3.25Birleşme ve ayrışmanın nasıl ele alınacağı incelenmelidir. Bunlar söylenen hareketlerden, yani oluş ve yok oluştan, büyüme ve küçülmeden, yer değiştirmeden ve başkalaşmadan farklı hareketler midir; yoksa bunların kendilerine mi indirilmeli; ya da bunların bir kısmını mı birleşme ve ayrışma saymalı? Birleşme bir şeyin başka bir şeye yaklaşması ve yanaşması, ayrışma da geri çekilmesi demekse, iki şeyin tek bir yere doğru hareket ettiğini ya da birbirinden uzaklaştığını söyleyerek bunlara yer hareketi denebilir. Ama birleşmeden kaynaşmayı, karışmayı, harmanlanmayı, birden çok şeyden tek bir şeyin bir araya gelmesini anlıyorlarsa (bir araya gelmiş olmayı değil, bir araya gelme sürecini), bunları söylenenlerden hangisine indirmek gerekir? Başlangıç yer hareketi olacaktır, ama onun üzerine meydana gelen başka bir şeydir; tıpkı büyümede de başlangıcın yer hareketi, ardından gelenin kemiyete göre hareket olduğunun bulunabileceği gibi.
Burada da önce yer bakımından hareket gelir; ardından zorunlu olarak birleşme ya da ayrışma gelmez. Karşılaşanlar birbirine geçerse birleşmiş, karşılaşmayla yarılırsa ayrışmış olurlar. Çoğu zaman da ayrışmanın ardından yer hareketi gelir, ya da ayrışan şeylerde aynı anda, yer hareketi olarak değil başka bir hâl olarak düşünülen bir hâl gerçekleşir; birleşmede de yer hareketinden ayrı olarak başka bir hâl ve bir araya gelme onun ardından gelir.
Öyleyse bunları kendi başlarına alıp başkalaşmayı bunlara mı indirmeli? Yoğunlaşan şey başkalaşmıştır, bu da birleşmiş olmakla aynıdır; seyrekleşen de başkalaşmıştır, bu da ayrışmış olmakla aynıdır; şarap ve su karıştırılınca her biri önceki hâlinden başka bir şey olur ve bu, başkalaşmayı meydana getiren bir birleşmedir. Yoksa burada da birleşme ve ayrışmaların bazı başkalaşmalardan önce geldiğini, ama başkalaşmaların birleşme ve ayrışmalardan farklı olduğunu mu söylemeli? Çünkü öbür başkalaşmalar böyle değildir; seyrekleşme ve yoğunlaşma da birleşme ve ayrışma değildir, bütünüyle bunlardan da oluşmaz; yoksa boşluğu da kabul etmek gerekirdi. Karalık ya da aklıkta durum ne olur? Bunlarda tartışma açan biri önce renkleri, belki de keyfiyetleri, en azından çoğunu, hatta hepsini ortadan kaldırır. Çünkü keyfiyete göre değişme dediğimiz her başkalaşmaya birleşme ve ayrışma derse, meydana gelen hiçbir şey olmaz; yalnızca yakın duran ve ayrı duran şeyler olur. Sonra öğrenmek ve öğretilmek nasıl birleşme olabilir?
σύγκρισις δὲ καὶ διάκρισις ἐπισκεπτέα πῶς. ἆῤ ἕτεραι κινήσεις τῶν εἰρημένων, γενέσεως καὶ φθορᾶς, αὔξης καὶ φθίσεως, τοπικῆς μεταβολῆς, ἀλλοιώσεως, ἢ εἰς ταύτας αὐτὰς ἀνακτέον, ἢ τούτων τινὰς συγκρίσεις καὶ διακρίσεις θετέον; εἰ μὲν οὖν τοῦτ̓ ἔχει ἡ σύγκρισις, πρόσοδον ἑτέρου πρὸς ἕτερον καὶ τὸ πελάζειν, καὶ αὖ ἀποχώρησιν εἰς τοὐπίσω, τοπικὰς ἄν τις κινήσεις λέγοι δύο κινούμενα λέγων πρὸς ἕν τι, ἢ ἀποχωροῦντα ἀπ’ ἀλλήλων. εἰ δὲ σύγκρασίν τινα καὶ μῖξιν λαμβάνουσι καὶ κρᾶσιν καὶ εἰς ἓν ἐξ ἑνὸς σύστασιν τὴν κατὰ τὸ συνίστασθαι γινομένην, οὐ κατὰ τὸ συνεστάναι ἤδη, εἰς τίνα ἄν τις ἀνάγοι τῶν εἰρημένων ταύτας; ἄρξει μὲν γὰρ ἡ τοπικὴ κίνησις, ἕτερον δὲ ἐπ’ αὐτῇ τὸ γινόμενον ἂν εἴη, ὥσπερ καὶ τῆς αὔξης ἄν τις εὕροι ἄρχουσαν μὲν τὴν τοπικήν, ἐπιγινομένην δὲ τὴν κατὰ τὸ ποσὸν κίνησιν: οὕτω δὴ καὶ ἐνταῦθα ἡγεῖται μὲν τὸ κατὰ τόπον κινηθῆναι, ἕπεται δὲ οὐκ ἐξ ἀνάγκης συγκριθῆναι οὐδ’ αὖ διακριθῆναι, ἀλλὰ γενομένης μὲν συμπλοκῆς τοῖς ἀπαντήσασι συνεκρίθη, σχισθέντων δὲ τῇ συντεύξει διεκρίθη: πολλαχοῦ δ’ ἂν καὶ διακρινομένων ἐφέποιτο ἂν ἡ τοῦ τόπου, ἢ ἅμα συμβαίνοι τοῦ πάθους ἄλλου περὶ τὰ διακρινόμενα, οὐ κατὰ τὸ κινεῖσθαι τοπικῶς, νοουμένου, ἔν τε τῇ συγκρίσει ἄλλου πάθους καὶ συστάσεως ἐπακολουθοῦντος ἑτέρου τῆς τοπικῆς κινήσεως. ἆῤ οὖν ταύτας μὲν ἐφ̓ ἑαυτῶν, τὴν δὲ ἀλλοίωσιν εἰς ταύτας ἀνακτέον; πυκνὸν γὰρ γενόμενον ἠλλοίωται: τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ συγκέκριται: μανὸν δὲ αὖ ἠλλοίωται: τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ διακέκριται: καὶ οἴνου καὶ ὕδατος μιγνυμένων ἄλλο ἢ πρότερον ἦν ἑκάτερον ἐγένετο: τοῦτο δὲ σύγκρισις, ἣ πεποίηκε τὴν ἀλλοίωσιν. ἢ φατέον καὶ ἐνταῦθα ἡγεῖσθαι τὰς συγκρίσεις καὶ διακρίσεις τινῶν ἀλλοιώσεων, ἑτέρας δὲ αὐτὰς εἶναι συγκρίσεων ἢ διακρίσεων: οὔτε γὰρ τὰς ἄλλας ἀλλοιώσεις εἶναι τοιαύτας, οὔτε τὴν ἀραίωσιν καὶ πύκνωσιν σύγκρισιν καὶ διάκρισιν ἢ ἐκ τούτων ὅλως εἶναι: οὕτω γὰρ ἄν τις καὶ κενὸν παραδέχοιτο. ἐπὶ δὲ μελανίας ἢ λευκότητος πῶς; εἰ δὲ ἐν τούτοις ἀμφισβητεῖ, πρῶτον μὲν τὰς χρόας καὶ τάχα τὰς ποιότητας ἀναιρεῖ ἢ τάς γε πλείστας, μᾶλλον δὲ πάσας: εἰ γὰρ πᾶσαν ἀλλοίωσιν, ἣν λέγομεν κατὰ ποιότητα μεταβολήν, σύγκρισιν καὶ διάκρισιν λέγοι, τὸ γινόμενον οὐδέν ἐστιν, ἀλλὰ ἐγγὺς κείμενα καὶ διεστῶτα. ἔπειτα τὸ μανθάνειν καὶ τὸ διδάσκεσθαι πῶς συγκρίσεις;
6.3.26Bunları incelemeli, sonra da türlere göre söylenen hareketleri yeniden araştırmalıyız. Sözgelimi yer hareketinde, tartışıldığı gibi yukarı ve aşağıyla, düz ve daireyle mi bölmeli, yoksa canlı ve cansız şeylerin hareketiyle mi (çünkü bunların hareketi birbirine benzemez); canlılarınkini de yine yürüme, yüzme ve uçmayla mı? Ya da biri her türü tabiata uygun ve tabiata aykırı diye bölebilir. Ama bu durumda hareketlerin farkları dışarıdan gelmiyor olur mu? Yoksa bu farkları hareketlerin kendisi meydana getirir ve farklar onlarsız olmaz mı? Tabiat da bunların ilkesi gibi görünür. Ya da hareketlerin bir kısmı tabiatla, bir kısmı tekhnē ile, bir kısmı prohairesis ile olur diye bölmeli: tabiatla büyümeler ve küçülmeler; tekhnē ile ev yapmak, gemi yapmak; prohairesis ile incelemek, öğrenmek, şehir işlerine katılmak, genel olarak konuşmak ve eylemek. Büyüme, başkalaşma ve oluş da yine tabiata uygun ya da aykırı olanlar diye, ya da genel olarak dayanaklara göre bölünebilir.
ἐπισκεπτέον δὴ περὶ τούτων καὶ ἤδη ζητητέον πάλιν αὖ τῶν κατ’ εἴδη λεγομένων κινήσεων, οἷον ἐπὶ τοπικῆς, εἰ μὴ τῷ ἄνω καὶ κάτω καὶ εὐθείᾳ καὶ κύκλῳ, ὡς ἠπόρηται, εἰ ἐμψύχων καὶ ἀψύχων κινήσει — οὐ γὰρ ὁμοία ἡ κίνησις τούτων — καὶ πάλιν ταύτας τῇ πεζῇ καὶ τῷ νεῖν καὶ πτήσει. ἢ καὶ τῷ φύσει γε καὶ παρὰ φύσιν τάχ̓ ἄν τις διέλοι καθ̓ ἕκαστον εἶδος: τοῦτο δὲ οὐκ ἔξωθεν διαφοραὶ κινήσεων. ἢ ποιητικαὶ τούτων αὗται καὶ οὐκ ἂν ἄνευ τούτων. καὶ ἡ φύσις δὲ ἀρχὴ δοκεῖ τούτων. ἢ τὰς μὲν φύσει, τὰς δὲ τέχνῃ, τὰς δὲ προαιρέσει: φύσει μὲν αὐξήσεις, φθίσεις, τέχνῃ δὲ οἰκοδομεῖν, ναυπηγεῖν, προαιρέσει δὲ σκοπεῖσθαι, μανθάνειν, πολιτεύεσθαι, ὅλως λέγειν, πράττειν. περὶ αὐξήσεως αὖ καὶ ἀλλοιώσεως καὶ γενέσεως κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν ἢ ὅλως τοῖς ὑποκειμένοις.
6.3.27Harekete karşı konan duruş ya da dinginlik hakkında ne demeli? Onu da tek bir cins mi saymalı, yoksa söylenen cinslerden birine mi indirmeli? Belki daha iyisi, duruşu oradaki şeylere verip burada dinginliği aramaktır. Önce bu dinginliğin ne olduğunu araştırmak gerekir. Duruşla aynı şey olduğu ortaya çıkarsa, onu burada aramak bile doğru olmaz; çünkü burada hiçbir şey durmaz, durur görünen şey yalnızca daha yavaş bir hareketle hareket eder.
Dinginliği duruştan başka bir şey sayarsak, şu gerekçeyle: Duruş tamamen hareketsiz olanla ilgilidir, dinginlik ise duran ama tabiatça hareket edebilen şeyle, hareket etmediği zaman ilgilidir. Bu durumda biri dinginlikten dinginleşmeyi kastediyorsa, bu henüz durmamış, hâlâ süren bir harekettir. Artık hareket eden şeyle ilgili olmayan bir şeyi kastediyorsa, önce burada hareket etmeyen bir şey olup olmadığını araştırmak gerekir. Bir şeyin bütün hareketlerle hareket etmesi mümkün değilse, "bu şey hareket ediyor" diyebilmemiz için bazı hareketlerle hareket etmemesi gerekiyorsa, yer bakımından hareket etmeyen, bu hareket bakımından dingin olan şeye "hareket etmiyor" demekten başka ne denebilir? Öyleyse dinginlik hareket etmenin inkârı olur; bu da bir cinste yer almaz. Bir şey ancak bu hareket bakımından, sözgelimi yer hareketi bakımından dingindir; dinginlik bu hareketin yokluğunu ifade eder.
Biri "Neden hareketin de duruşun inkârı olduğunu söylemeyelim?" derse, şöyle cevap veririz: Çünkü hareket bir şey getirerek gelir; o başka bir şeydir, iş görür, dayanağı adeta iter, onda sayısız şey meydana getirir ve onu yok eder. Her şeyin dinginliği ise o şeyin dışında hiçbir şey değildir; yalnızca onun hareketi olmadığını gösterir. Peki neden akılla kavranır şeylerde de duruşa hareketin inkârı demedik? Çünkü orada duruşa hareketin ortadan kalkması bile denemez: Duruş hareket durunca değil, hareket varken de vardır. Orada duruş, tabiatça hareket edebilen bir şeyin hareket etmediği ölçüde söz konusu değildir; şey, duruşun onu kavradığı ölçüde durur, hareket eden olduğu ölçüde de her zaman hareket edecektir. Bu yüzden duruşla durur, hareketle hareket eder. Burada ise şey hareketle hareket eder, ama hareketin yokluğuyla, kendisine düşen hareketten yoksun kalarak dinginleşir.
Sonra, burada söylenen duruşun kendisinin ne olduğuna bakmak gerekir; sözgelimi hastalıkta ve sağlıkta. İyileşen hareket eder; hastalıktan sağlığa giderken bu şekilde iyileşir. Peki bu iyileşmenin karşısına hangi dinginlik türünü koyacağız? Çıkış noktasını koyarsak, bu hastalıktır, duruş değildir; varış noktasını koyarsak, bu sağlıktır ve o da duruşla aynı değildir. Biri sağlığın ya da hastalığın bir tür duruş olduğunu söylerse, sağlığı ve hastalığı duruşun türleri saymış olur; bu da saçmadır. Duruşun sağlığa araz olarak eklendiğini söylerse, duruştan önce sağlık sağlık olmaz. Ama bu konularda herkes nasıl uygun görürse öyle düşünsün.
περὶ δὲ στάσεως, ὃ ἀντιτέτακται κινήσει, ἢ ἠρεμίας τί ποτε χρὴ λέγειν; πότερα καὶ αὐτὸ ἕν τι γένος θετέον, ἢ εἴς τι γένος τῶν εἰρημένων ἀνακτέον; βέλτιον δ’ ἴσως στάσιν τοῖς ἐκεῖ ἀποδόντα ἠρεμίαν ἐνταῦθα ζητεῖν. τὴν οὖν ἠρεμίαν ταύτην ζητητέον πρῶτον τί ποτέ ἐστι. καὶ εἰ μὲν ταὐτὸν φανείη τῇ στάσει, οὐδ’ ὀρθῶς ἂν ἐνταῦθα ταύτην ζητοῖ οὐδενὸς ἑστηκότος, ἀλλὰ τοῦ φαινομένου ἑστάναι σχολαιοτέρᾳ τῇ κινήσει χρωμένου: εἰ δ’ ἕτερον ἠρεμίαν στάσεως λέγοιμεν τῷ τὴν μὲν στάσιν περὶ τὸ ἀκίνητον παντελῶς εἶναι, τὴν δ’ ἠρεμίαν περὶ τὸ ἑστώς, πεφυκὸς δὲ κινεῖσθαι, ὅταν μὴ κινῆται, εἰ μὲν τὸ ἠρεμίζεσθαι λέγοι τὸ ἠρεμεῖν, κίνησιν οὔπω παυσαμένην, ἀλλ’ ἐνεστῶσαν: εἰ δὲ τὴν οὐκέτι περὶ τὸ κινούμενον οὖσαν, πρῶτον μὲν ζητητέον, εἴ τί ἐστι μὴ κινούμενον ἐνταῦθα. εἰ δὲ μὴ πάσας οἷόν τέ τι τὰς κινήσεις κινεῖσθαι, ἀλλὰ δεῖ κινήσεις τινὰς μὴ κινεῖσθαι, ἵνα καὶ ἐξῇ λέγειν τόδε τὸ κινούμενον εἶναι, τί ἄλλο χρὴ λέγειν τὸ μὴ κινούμενον κατὰ τόπον, ἀλλὰ ἠρεμοῦν ταύτην τὴν κίνησιν, ἢ ὅτι μὴ κινεῖται; ἀπόφασις ἄρα ἔσται ἡ ἠρεμία τοῦ κινεῖσθαι: τοῦτο δὲ οὐκ ἐν γένει. ἠρεμεῖ δὲ οὐκ ἄλλο τι ἢ ταύτην τὴν κίνησιν, οἷον τὴν τοπικήν: τὴν οὖν ἀφαίρεσιν τούτου λέγει. εἰ δέ τις λέγοι: διὰ τί δ’ οὐ τὴν κίνησιν ἀπόφασιν τῆς στάσεως φήσομεν; ὅτι, φήσομεν, ἥκει τι φέρουσα ἡ κίνησις καὶ ἔστιν ἄλλο τι ἐνεργοῦν καὶ οἷον ὠθοῦν τὸ ὑποκείμενον καὶ μυρία ἐργαζόμενον αὐτὸ καὶ φθεῖρον, ἡ δὲ ἠρεμία ἑκάστου οὐδέν ἐστι παῤ αὐτό, ἀλλὰ σημαίνει μόνον, ὅτι κίνησιν οὐκ ἔχει. τί οὖν οὐ καὶ ἐπὶ τῶν νοητῶν στάσιν εἴπομεν ἀπόφασιν κινήσεως; ἢ ὅτι οὐδ’ ἔστιν εἰπεῖν ἀναίρεσιν τῆς κινήσεως τὴν στάσιν, ὅτι οὐ παυσαμένης τῆς κινήσεώς ἐστιν, ἀλλ’ οὔσης ἐκείνης καὶ αὕτη ἐστί: καὶ οὐ πεφυκὸς κινεῖσθαι, καθ̓ ὅσον μὴ κινεῖται ἡ στάσις ἐκεῖ, ἀλλά, καθ̓ ὃ στάσις κατείληφεν, ἕστηκε, καθ̓ ὃ δέ ἐστι κινούμενον, ἀεὶ κινήσεται: διὸ καὶ στάσει ἕστηκε καὶ κινήσει κινεῖται: ἐνταῦθα δὲ κινήσει μὲν κινεῖται, ἀπουσίᾳ δὲ ἠρεμεῖ ἐστερημένον τῆς ὀφειλομένης κινήσεως. ἔπειτα δὲ ὁρᾶν δεῖ, τί ἐστιν ἡ στάσις αὐτὴ [ἡ ἐνταῦθα λεγομένη: οἷον ἐν νόσῳ καὶ ὑγιείᾳ. κινεῖται μὲν οὖν ὁ ὑγιαζόμενος] καὶ οὕτως, ὅταν ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν ἴῃ, ὑγιάζεται. τί οὖν τῇ ὑγιάνσει ταύτῃ ἠρεμίας εἶδος ἀντιτάξομεν; εἰ μὲν γὰρ τὸ ἐξ οὗ, νόσος, ἀλλ’ οὐ στάσις: εἰ δὲ τὸ εἰς ὅ, ὑγίεια: ὃ οὐ ταὐτὸν τῇ στάσει. εἰ δέ τις λέγοι τὴν ὑγίειαν ἢ τὴν νόσον τινὰ στάσιν εἶναι, εἴδη στάσεως τὴν ὑγίειαν καὶ τὴν νόσον εἶναι φήσει: ὅπερ ἄτοπον. εἰ δὲ συμβεβηκέναι τῇ ὑγιείᾳ τὴν στάσιν, πρὸ τῆς στάσεως ἡ ὑγίεια οὐχ ὑγίεια ἔσται. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων, ὅπῃ δοκεῖ ἑκάστῳ.
6.3.28Etmenin ve edilmenin hareket sayılması gerektiği söylendi; hareketlerin bir kısmına mutlak hareket, bir kısmına etme, bir kısmına edilme denebilir. Öbür cinsler hakkında da bunlara indirildikleri söylendi. Göreli hakkında da bunun bir şeyin başka bir şeye ilişkisi olduğu ve iki yanın birlikte, aynı anda bulunduğu söylendi. Göreliyi bir ousia'nın ilişkisi meydana getirdiğinde, ousia, ousia olduğu bakımından değil, bir parça olduğu bakımından göreli olur; el, baş, sebep, ilke ya da unsur gibi. Görelileri, eskilerin böldüğü gibi bölmek de mümkündür: bir kısmını meydana getirici olanlar, bir kısmını ölçüler, bir kısmını fazlalık ve eksiklik içinde olanlar, bir kısmını da genel olarak benzerlik ve farklılıklarla ayıran şeyler diye. Bu cinsler hakkında bu kadar.
εἴρηται δ’ ὅτι τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν κινήσεις λεκτέον, καὶ ἔστι τὰς μὲν τῶν κινήσεων ἀπολύτους, τὰς δὲ ποιήσεις, τὰς δὲ πείσεις λέγειν. καὶ περὶ τῶν ἄλλων γενῶν λεγομένων, ὅτι εἰς ταῦτα, καὶ περὶ τοῦ πρός τι, ὅτι ἄλλου πρὸς ἄλλο σχέσις, καὶ ὅτι σύνεισιν ἅμα καὶ ἄμφω, καὶ τὸ πρός τι δέ, ὅταν σχέσις οὐσίας ποιῇ αὐτό, οὐχ ᾗ οὐσία ἔσται πρός τι, ἀλλ’ ἢ καθ̓ ὃ μέρος, οἷον χεὶρ ἢ κεφαλὴ ἢ αἴτιον ἢ ἀρχὴ ἢ στοιχεῖον. ἔστι δὲ καὶ τὰ πρός τι διαιρεῖν, ὥσπερ διῄρηται τοῖς ἀρχαίοις, τὰ μὲν ὡς ποιητικά, τὰ δὲ ὡς μέτρα, τὰ δ’ ἐν ὑπεροχῇ καὶ ἐλλείψει, τὰ δ’ ὅλως χωρίζοντα ὁμοιότησι καὶ διαφοραῖς. καὶ περὶ μὲν τούτων τῶν γενῶν ταῦτα.