Üçüncü Ennead › Kader Üzerine – İnayet Üzerine II
3.1.1Kader Üzerine
1. İnceleme
Meydana gelen ve var olan her şey ya sebeplere göre meydana gelir ve vardır ya da her ikisi de sebepsizdir. Ya da her ikisinde de bir kısmı sebepsiz, bir kısmı sebeplidir. Ya da meydana gelenlerin hepsi sebeplidir; var olanların ise bir kısmı sebepli, bir kısmı sebepsizdir ya da hiçbiri sebepli değildir. Ya da tersine, var olanların hepsi sebeplidir; meydana gelenlerin ise bir kısmı öyle, bir kısmı böyledir ya da hiçbiri sebepli değildir. Ezelî şeylerde ilk olanları başka sebeplere bağlamak mümkün değildir, çünkü ilktirler; ilk olanlara bağlı olanlar ise varlıklarını onlardan alsın. Her birinin fiillerini açıklamak isteyen de onları ousia'larına bağlasın; çünkü onların varlığı, böyle bir fiili ortaya koymaktan ibarettir. Meydana gelen şeylerde ya da hep var olup da hep aynı fiili yapmayan şeylerde ise her şeyin sebeplere göre meydana geldiğini söylemek gerekir; sebepsizliği kabul etmemeli. Ne boş sapmalara yer vermeli, ne önceden hiçbir şey olmadan ortaya çıkan ani bir cisim hareketine, ne de psykhē'yi daha önce yapmadığı bir şeyi yapmaya hiçbir şey sevk etmediği hâlde ansızın gelen bir dürtüye. Öyle olsaydı psykhē, kendine ait olmadığı, istemeden ve sebepsiz böyle akıntılara kapıldığı için, tam da bu yüzden daha büyük bir zorunluluğun elinde olurdu. Çünkü onu ya dilenen şey —bu da ya dışarıda ya içeridedir— ya da arzulanan şey harekete geçirmiştir; istenen hiçbir şey onu harekete geçirmediyse, hiç hareket etmezdi.
Her şey sebeplere göre meydana geldiğine göre, her birinin yakın sebeplerini kavramak ve onu bunlara bağlamak kolaydır. Sözgelişi çarşıya gitmenin sebebi, birini görmek ya da bir alacağı tahsil etmek gerektiğini düşünmektir; genel olarak şunu ya da bunu seçmek ve ona yönelmek, sonra da her birine şunu yapmanın uygun görünmesidir. Bazı şeyleri tekhnē'lere bağlayabiliriz: İyileşmenin sebebi tıp ve hekimdir. Zengin olmanın sebebi bulunan bir hazine, birinden gelen bir bağış, emekle ya da bir tekhnē ile para kazanmaktır. Çocuğun sebebi babadır; dışarıdan, bir şeyden bir şeye gelerek çocuk yapmaya yardım eden başka etkenler de vardır: sözgelişi belli yiyecekler, ya da biraz daha uzaktan, çocuk yapmaya elverişli bir döl verimliliği ya da doğurmaya elverişli bir kadın. Genel olarak da tabiata bağlanır.
Ἅπαντα τὰ γινόμενα καὶ τὰ ὄντα ἤτοι κατ’ αἰτίας γίνεται καὶ ἔστι, ἢ ἄνευ αἰτίας ἄμφω: ἢ τὰ μὲν ἄνευ αἰτίας, τὰ δὲ μετ’ αἰτίας ἐν ἀμφοτέροις: ἢ τὰ μὲν γιγνόμενα μετ’ αἰτίας πάντα, τὰ δὲ ὄντα τὰ μέν ἐστιν αὐτῶν μετ’ αἰτίας, τὰ δὲ ἄνευ αἰτίας, ἢ οὐδὲν μετ’ αἰτίας: ἢ ἀνάπαλιν τὰ μὲν ὄντα μετ’ αἰτίας πάντα, τὰ δὲ γιγνόμενα τὰ μὲν οὕτως, τὰ δὲ ἐκείνως, ἢ οὐδὲν αὐτῶν μετ’ αἰτίας. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ἀιδίων τὰ μὲν πρῶτα εἰς ἄλλα αἴτια ἀνάγειν οὐχ οἷόν τε πρῶτα ὄντα: ὅσα δὲ ἐκ τῶν πρώτων ἤρτηται, ἐξ ἐκείνων τὸ εἶναι ἐχέτω. τάς τε ἐνεργείας ἑκάστων ἀποδιδούς τις ἐπὶ τὰς οὐσίας ἀναγέτω: τοῦτο γάρ ἐστι τὸ εἶναι αὐτῶν, τὸ τοιάνδε ἐνέργειαν ἀποδιδόναι. περὶ δὲ τῶν γιγνομένων ἢ ὄντων μὲν ἀεί, οὐ τὴν αὐτὴν δὲ ἐνέργειαν ποιουμένων ἀεὶ κατ’ αἰτίας ἅπαντα λεκτέον γίνεσθαι, τὸ δὲ ἀναίτιον οὐ παραδεκτέον, οὔτε παρεγκλίσεσι κεναῖς χώραν διδόντα οὔτε κινήσει σωμάτων τῇ ἐξαίφνης, ἣ οὐδενὸς προηγησαμένου ὑπέστη, οὔτε ψυχῆς ὁρμῇ ἐμπλήκτῳ μηδενὸς κινήσαντος αὐτὴν εἰς τό τι πρᾶξαι ὧν πρότερον οὐκ ἐποίει. ἢ αὐτῷ γε τούτῳ μείζων ἄν τις ἔχοι αὐτὴν ἀνάγκη τῷ μὴ αὑτῆς εἶναι, φέρεσθαι δὲ τὰς τοιαύτας φορὰς ἀβουλήτους τε καὶ ἀναιτίους οὔσας. ἢ γὰρ τὸ βουλητόν — τοῦτο δὲ ἢ ἔξω ἢ εἴσω — ἢ τὸ ἐπιθυμητὸν ἐκίνησεν: ἤ, εἰ μηδὲν ὀρεκτὸν ἐκίνησεν, οὐδ’ ἂν ὅλως ἐκινήθη. γιγνομένων δὲ πάντων κατ’ αἰτίας τὰς μὲν προσεχεῖς ἑκάστῳ ῥᾴδιον λαβεῖν καὶ εἰς ταύτας ἀνάγειν: οἷον τοῦ βαδίσαι εἰς ἀγορὰν τὸ οἰηθῆναι δεῖν τινα ἰδεῖν ἢ χρέος ἀπολαβεῖν καὶ ὅλως τὸ τάδε ἢ τάδε ἑλέσθαι καὶ ὁρμῆσαι, ἔπειτα δὲ τὸ φανῆναι ἑκάστῳ ταδὶ ποιεῖν. καὶ τὰ μὲν ἐπὶ τὰς τέχνας ἀνάγειν [ἔστιν, οἷον] τοῦ ὑγιάσαι [αἰτία] ἡ ἰατρικὴ καὶ ὁ ἰατρός. καὶ τοῦ πλουτῆσαι θησαυρὸς εὑρεθεὶς ἢ δόσις παρά του ἢ ἐκ πόνων ἢ τέχνης χρηματίσασθαι, καὶ τοῦ τέκνου ὁ πατὴρ καὶ εἴ τι συνεργὸν ἔξωθεν εἰς παιδοποιίαν ἄλλο παῤ ἄλλου ἧκον. οἷον σιτία τοιάδε ἢ καὶ ὀλίγῳ προσώτερα εὔροια εἰς παιδοποιίαν ἢ γυνὴ ἐπιτήδειος εἰς τόκους. καὶ ὅλως εἰς φύσιν.
3.1.2Buraya kadar gelip durmak ve daha yukarıya çıkmak istememek belki tembel bir kimsenin, ilk sebeplere ve onların ötesindekilere çıkanlara kulak vermeyen birinin işidir. Neden aynı şeyler olduğunda, sözgelişi ay göründüğünde, biri yağmaya girişti de öteki girişmedi? Neden çevreden benzer etkiler geldiğinde biri hastalandı da öteki hastalanmadı? Neden aynı işlerden biri zengin, öteki yoksul çıktı? Farklı mizaçlar, karakterler ve talihler de insanları uzaktaki sebeplere gitmeye zorlar. Böylece hiç durmadan arayanlardan bazıları atomlar gibi cismanî ilkeler koydular. Her şeyin bu atomların hareketleriyle, çarpışmalarıyla ve birbirine dolanmalarıyla meydana gelip böyle olduğunu, atomlar nasıl bir araya geldiyse öyle yapıp öyle etkilendiğini, bizim dürtülerimizin ve durumlarımızın da atomlar onları nasıl meydana getiriyorsa öyle olduğunu söyleyerek varlıklara bu zorunluluğu, atomlardan gelen zorunluluğu soktular. Başka cisimleri ilke kabul edip her şeyin onlardan meydana geldiğini söyleyen biri de varlıkları o cisimlerden gelen zorunluluğa köle eder.
Bazıları ise evrenin ilkesine çıkıp her şeyi ondan türetirler. Bunun her şeye nüfuz eden, her şeyi yalnızca hareket ettirmekle kalmayıp yapan bir sebep olduğunu söyler, onu kader ve en asıl sebep sayarlar. Meydana gelen öteki şeylerin yanı sıra bizim düşüncelerimizin de onun hareketlerinden çıktığını söylerler; tıpkı bir canlının her bir parçasının kendiliğinden değil, o canlıdaki yönetici kısımdan hareket etmesi gibi. Başkaları ise her şeyi kuşatan evrenin dönüşünün, hareketiyle, gezegenlerin ve sabit yıldızların birbirine göre konumları ve dizilişleriyle her şeyi yaptığını ileri sürer; bunlardan çıkarılan kehanetlere güvenerek her şeyin buradan meydana geldiğini söylerler. Biri de sebeplerin birbirine dolanmasından, yukarıdan gelen zincirden, sonra gelenlerin hep öncekileri izlemesinden, sonrakilerin öncekiler sayesinde meydana gelip onlarsız meydana gelemeyecekleri için onlara bağlanmasından ve onlara köle olmasından söz etse, kaderi başka bir şekilde ileri sürmüş olur. Bunları da ikiye ayıran biri hakikatten uzaklaşmış olmaz: Bazıları her şeyi tek bir şeye bağlar, bazıları öyle yapmaz. Bunlardan ileride söz edilecek. Şimdi söze ilk sayılanlardan başlamalı, sonra sırayla ötekilerin görüşlerini incelemeli.
μέχρι μὲν οὖν τούτων ἐλθόντα ἀναπαύσασθαι καὶ πρὸς τὸ ἄνω μὴ ἐθελῆσαι χωρεῖν ῥᾳθύμου ἴσως καὶ οὐ κατακούοντος τῶν ἐπὶ τὰ πρῶτα καὶ ἐπὶ τὰ ἐπέκεινα αἴτια ἀνιόντων. διὰ τί γὰρ τῶν αὐτῶν γενομένων, οἷον τῆς σελήνης φανείσης, ὁ μὲν ἥρπασεν, ὁ δὲ οὔ; καὶ τῶν ὁμοίων ἐκ τοῦ περιέχοντος ἡκόντων ὁ μὲν ἐνόσησεν, ὁ δὲ οὔ; καὶ [ὁ μὲν] πλούσιος, ὁ δὲ πένης ἐκ τῶν αὐτῶν ἔργων. καὶ τρόποι δὴ καὶ ἤθη διάφορα καὶ τύχαι ἐπὶ τὰ πόρρω ἀξιοῦσιν ἰέναι: καὶ οὕτω δὴ ἀεὶ οὐχ ἱστάμενοι οἱ μὲν ἀρχὰς σωματικὰς θέμενοι, οἷον ἀτόμους, τῇ τούτων φορᾷ καὶ πληγαῖς καὶ συμπλοκαῖς πρὸς ἄλληλα ἕκαστα ποιοῦντες καὶ οὕτως ἔχειν καὶ γίνεσθαι, ᾗ ἐκεῖνα συνέστη ποιεῖ τε καὶ πάσχει, καὶ τὰς ἡμετέρας ὁρμὰς καὶ διαθέσεις ταύτῃ ἔχειν, ὡς ἂν ἐκεῖναι ποιῶσιν, ἀνάγκην ταύτην καὶ τὴν παρὰ τούτων εἰς τὰ ὄντα εἰσάγουσι. κἂν ἄλλα δέ τις σώματα ἀρχὰς διδῷ καὶ ἐκ τούτων τὰ πάντα γίγνεσθαι, τῇ παρὰ τούτων ἀνάγκῃ δουλεύειν ποιεῖ τὰ ὄντα. οἱ δὲ ἐπὶ τὴν τοῦ παντὸς ἀρχὴν ἐλθόντες ἀπ’ αὐτῆς κατάγουσι πάντα, διὰ πάντων φοιτήσασαν αἰτίαν καὶ ταύτην οὐ μόνον κινοῦσαν, ἀλλὰ καὶ ποιοῦσαν ἕκαστα λέγοντες, εἱμαρμένην ταύτην καὶ κυριωτάτην αἰτίαν θέμενοι αὐτὴν οὖσαν, καὶ πάντα οὐ μόνον τὰ ἄλλα, ὅσα γίνεται, ἀλλὰ καὶ τὰς ἡμετέρας διανοήσεις ἐκ τῶν ἐκείνης ἰέναι κινημάτων, οἷον ζῴου μορίων κινουμένων ἑκάστων οὐκ ἐξ ἑαυτῶν, ἐκ δὲ τοῦ ἡγεμονοῦντος ἐν ἑκάστῳ τῶν ζῴων. ἄλλοι δὲ τὴν τοῦ παντὸς φορὰν περιέχουσαν καὶ πάντα ποιοῦσαν τῇ κινήσει καὶ ταῖς τῶν ἄστρων πλανωμένων τε καὶ ἀπλανῶν σχέσεσι καὶ σχηματισμοῖς πρὸς ἄλληλα, ἀπὸ τῆς ἐκ τούτων προρρήσεως πιστούμενοι, ἕκαστα ἐντεῦθεν γίνεσθαι ἀξιοῦσι. καὶ μὴν καὶ τὴν τῶν αἰτίων ἐπιπλοκὴν πρὸς ἄλληλα καὶ τὸν ἄνωθεν εἱρμὸν καὶ τὸ ἕπεσθαι τοῖς προτέροις ἀεὶ τὰ ὕστερα καὶ ταῦτα ἐπ’ ἐκεῖνα ἀνιέναι δἰ αὐτῶν γενόμενα καὶ ἄνευ ἐκείνων οὐκ ἂν γενόμενα δουλεύειν τε τοῖς πρὸ αὐτῶν τὰ ὕστερα, ταῦτα εἴ τις λέγοι, εἱμαρμένην ἕτερον τρόπον εἰσάγων φανεῖται. διττοὺς δὲ ἄν τις θέμενος καὶ τούτους οὐκ ἂν τοῦ ἀληθοῦς ἀποτυγχάνοι. οἱ μὲν γὰρ ἀφ̓ ἑνός τινος τὰ πάντα ἀναρτῶσιν, οἱ δὲ οὐχ οὕτως. λεχθήσεται δὲ περὶ τούτων. νῦν δὲ ἐπὶ τοὺς πρώτους ἰτέον τῷ λόγῳ: εἶτ̓ ἐφεξῆς τὰ τῶν ἄλλων ἐπισκεπτέον.
3.1.3Her şeyi cisimlere —ister atomlar ister unsur denen şeyler olsun— bırakmak ve onların düzensiz hareketinden düzenin, logos'un ve yöneten psykhē'nin doğduğunu söylemek her iki durumda da saçma ve imkânsızdır; ama atomlardan doğduğunu söylemek, deyim yerindeyse, daha da imkânsızdır. Bu konuda birçok doğru söz söylenmiştir. Biri böyle ilkeler kabul etse bile, ne her şeyi kapsayan bir zorunluluğun ne de başka türlü bir kaderin bundan çıkması zorunludur. Önce atomların var olduğunu varsayalım. Bunlar bazen aşağıya —aşağı diye bir şey olsun—, bazen de yandan, rastgele, her biri bir yöne hareket edecektir. Düzen olmadığına göre hiçbir şey düzenli olmayacak; meydana gelen şey ise ancak meydana geldiğinde kesinleşecektir. Öyle ki hiçbir önceden bildirme, hiçbir kehanet olmaz: ne tekhnē'ye dayanan —düzensiz şeylerde tekhnē nasıl olabilir?— ne de esrimeye ve ilhama dayanan; çünkü orada da geleceğin belirlenmiş olması gerekir. Cisimler, atomların çarpmasıyla, atomlar onlara ne getirirse zorunlu olarak ona uğrayacaktır. Ama psykhē'nin işlerini ve hâllerini atomların hangi hareketlerine bağlayacağız? Aşağı düşen ya da herhangi bir yerden çarpan bir atomun hangi darbesi, şu düşüncelerde ya da şu dürtülerde, ya da genel olarak düşüncelerde, dürtülerde ve düşünmelerde bir zorunluluk, hatta bunların var olmasını meydana getirebilir? Ya psykhē bedenin hâllerine karşı koyduğunda ne olacak? Atomların hangi hareketleri yüzünden biri geometrici olmaya zorlanacak, biri aritmetik ve astronomi inceleyecek, biri bilge olacak? Genel olarak bizim işimiz de canlı oluşumuz da yok olacaktır; cisimler bizi itip nereye götürürse oraya, cansız cisimler gibi sürüklenmiş oluruz. Her şeyin sebebi olarak başka cisimler koyanlara karşı da aynı şeyler söylenir: Bunlar bizi ısıtıp soğutabilir ve daha zayıf olanları yok edebilir; ama psykhē'nin yaptığı işlerden hiçbiri onlardan meydana gelmez; bunlar başka bir ilkeden gelmelidir.
σώμασι μὲν οὖν ἐπιτρέψαι τὰ πάντα εἴτε ἀτόμοις εἴτε τοῖς στοιχείοις καλουμένοις καὶ τῇ ἐκ τούτων ἀτάκτῳ φορᾷ τάξιν καὶ λόγον καὶ ψυχὴν τὴν ἡγουμένην γεννᾶν ἀμφοτέρως μὲν ἄτοπον καὶ ἀδύνατον, ἀδυνατώτερον δέ, εἰ οἷόν τε λέγειν, τὸ ἐξ ἀτόμων. καὶ περὶ τούτων πολλοὶ εἴρηνται λόγοι ἀληθεῖς. εἰ δὲ δὴ καὶ θεῖτό τις τοιαύτας ἀρχάς, οὐδ’ οὕτως ἀναγκαῖον οὔτε τὴν κατὰ πάντων ἀνάγκην οὔτε τὴν ἄλλως εἱμαρμένην ἕπεσθαι. φέρε γὰρ πρῶτον τὰς ἀτόμους εἶναι. αὗται τοίνυν κινήσονται τὴν μὲν εἰς τὸ κάτω — ἔστω γάρ τι κάτω — τὴν δ’ ἐκ πλαγίων, ὅπῃ ἔτυχεν, ἄλλαι κατὰ ἄλλα. οὐδὲν δὴ τακτῶς, τάξεώς γε οὐκ οὔσης, τὸ δὲ γενόμενον τοῦτο, ὅτε γέγονε, πάντως. ὥστε οὔτε πρόρρησις οὔτε μαντικὴ τὸ παράπαν ἂν εἴη, οὔτε εἴ τις ἐκ τέχνης — πῶς γὰρ ἐπὶ τοῖς ἀτάκτοις τέχνη; — οὔτε εἴ τις ἐξ ἐνθουσιασμοῦ καὶ ἐπιπνοίας: δεῖ γὰρ καὶ ἐνταῦθα ὡρισμένον τὸ μέλλον εἶναι. καὶ σώμασι μὲν ἔσται παρὰ τῶν ἀτόμων πάσχειν πληττομένοις, ἅπερ ἂν ἐκεῖναι φέρωσιν, ἐξ ἀνάγκης: τὰ δὲ δὴ ψυχῆς ἔργα καὶ πάθη τίσι κινήσεσι τῶν ἀτόμων ἀναθήσει τις; ποία γὰρ πληγὴ ἢ κάτω φερομένης ἢ ὁπουοῦν προσκρουούσης ἐν λογισμοῖς τοιοῖσδε ἢ ὁρμαῖς τοιαῖσδε, ἢ ὅλως ἐν λογισμοῖς ἢ ὁρμαῖς ἢ νοήσεσι, ποιήσει ἀναγκαίαις εἶναι ἢ ὅλως εἶναι; ὅταν δὲ δὴ ἐναντιῶται ψυχὴ τοῖς τοῦ σώματος παθήμασι; κατὰ ποίας δὲ φορὰς ἀτόμων ὁ μὲν γεωμετρικὸς ἀναγκασθήσεται εἶναι, ὁ δὲ ἀριθμητικὴν καὶ ἀστρονομίαν ἐπισκέψεται, ὁ δὲ σοφὸς ἔσται; ὅλως γὰρ τὸ ἡμέτερον ἔργον καὶ τὸ ζῴοις εἶναι ἀπολεῖται φερομένων ᾗ τὰ σώματα ἄγει ὠθοῦντα ἡμᾶς ὥσπερ ἄψυχα σώματα. τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ πρὸς τοὺς ἕτερα σώματα αἴτια τῶν πάντων τιθεμένους καὶ ὅτι θερμαίνειν μὲν καὶ ψύχειν ἡμᾶς καὶ φθείρειν δὲ τὰ ἀσθενέστερα δύναται ταῦτα, ἔργον δὲ οὐδὲν τῶν ὅσα ψυχὴ ἐργάζεται παρὰ τούτων ἂν γίνοιτο, ἀλλ’ ἀφ̓ ἑτέρας δεῖ ταῦτα ἀρχῆς ἰέναι.
3.1.4Ama belki her şeye nüfuz eden tek bir psykhē her şeyi gerçekleştirir; her şey onun bir parçası olarak, bütünün götürdüğü yöne hareket eder; sebepler oradan gelince, onların sırayla birbirine bağlanması ve dolanması da zorunlu olarak onları izler ve kader budur, öyle mi? Bu, kökten ilkesini alan bir bitkide, oradan bütün parçalarına yayılan bağlantının, parçaların birbirine etkisinin ve birbirinden etkilenmesinin tek bir yönetim, adeta bitkinin kaderi olduğunu söylemek gibidir. Ama önce, zorunluluğun ve böyle bir kaderin bu aşırılığı, tam da kaderi, sebeplerin zincirini ve dolanmasını ortadan kaldırır. Bizim yönetici kısma göre hareket eden parçalarımızın kadere göre hareket ettiğini söylemek saçmadır —çünkü hareketi veren bir şey, onu kabul edip ondan gelen dürtüyü kullanan başka bir şey değildir; bacağı ilk hareket ettiren odur—. Aynı şekilde evrende de yapan ve etkilenen her şey tek bir şeyse, sebeplerle biri ötekinden gelip zincir hep başka bir şeye uzanmıyorsa, her şeyin sebeplere göre meydana geldiği doğru olmaz; her şey tek bir şey olur. Öyle ki ne biz biz oluruz ne de bizim bir işimiz olur; düşünen de biz olmayız, kararlarımız başka birinin düşünmesi olur; eylemde bulunan da biz olmayız; tıpkı ayakların tekmelemeyip bizim parçalarımız aracılığıyla tekmelememiz gibi. Oysa her birinin kendisi olması, bizim eylemlerimizin ve düşüncelerimizin bulunması, her birinin güzel ve çirkin eylemlerinin kendisinden gelmesi gerekir; hiç değilse çirkin işlerin yapılmasını evrene yüklememelidir.
ἀλλ’ ἆρα μία τις ψυχὴ διὰ παντὸς διήκουσα περαίνει τὰ πάντα ἑκάστου ταύτῃ κινουμένου ὡς μέρους, ᾗ τὸ ὅλον ἄγει, φερομένων δὲ ἐκεῖθεν τῶν αἰτίων ἀκολουθεῖν ἀνάγκη τὴν τούτων ἐφεξῆς συνέχειαν καὶ συμπλοκὴν εἱμαρμένην; οἷον εἰ φυτοῦ ἐκ ῥίζης τὴν ἀρχὴν ἔχοντος τὴν ἐντεῦθεν ἐπὶ πάντα διήκουσαν αὐτοῦ τὰ μέρη καὶ πρὸς ἄλληλα συμπλοκὴν ποίησίν τε καὶ πεῖσιν διοίκησιν μίαν καὶ οἷον εἱμαρμένην τοῦ φυτοῦ τις εἶναι λέγοι. ἀλλὰ πρῶτον μὲν τοῦτο τὸ σφοδρὸν τῆς ἀνάγκης καὶ τῆς τοιαύτης εἱμαρμένης αὐτὸ τοῦτο τὴν εἱμαρμένην καὶ τῶν αἰτίων τὸν εἱρμὸν καὶ τὴν συμπλοκὴν ἀναιρεῖ. ὡς γὰρ ἐν τοῖς ἡμετέροις μέρεσι κατὰ τὸ ἡγεμονοῦν κινουμένοις ἄλογον τὸ καθ̓ εἱμαρμένην λέγειν κινεῖσθαι — οὐ γὰρ αλλο μὲν τὸ ἐνδεδωκὸς τὴν κίνησιν, ἄλλο δὲ τὸ παραδεξάμενον καὶ παῤ αὐτοῦ τῇ ὁρμῇ κεχρημένον, ἀλλ’ ἐκεῖνό ἐστι πρῶτον τὸ κινῆσαν τὸ σκέλος — τὸν αὐτὸν τρόπον εἰ καὶ ἐπὶ τοῦ παντὸς ἓν ἔσται τὸ πᾶν ποιοῦν καὶ πάσχον καὶ οὐκ ἄλλο παῤ ἄλλου κατ’ αἰτίας τὴν ἀναγωγὴν ἀεὶ ἐφ̓ ἕτερον ἐχούσας, οὐ δὴ ἀληθὲς κατ’ αἰτίας τὰ πάντα γίγνεσθαι, ἀλλ’ ἓν ἔσται τὰ πάντα. ὥστε οὔτε ἡμεῖς ἡμεῖς οὔτε τι ἡμέτερον ἔργον: οὐδὲ λογιζόμεθα αὐτοί, ἀλλ’ ἑτέρου λογισμὸς τὰ ἡμέτερα βουλεύματα: οὐδὲ πράττομεν ἡμεῖς, ὥσπερ οὐδὲ οἱ πόδες λακτίζουσιν, ἀλλ’ ἡμεῖς διὰ μερῶν τῶν ἑαυτῶν. ἀλλὰ γὰρ δεῖ καὶ ἕκαστον ἕκαστον εἶναι καὶ πράξεις ἡμετέρας καὶ διανοίας ὑπάρχειν καὶ τὰς ἑκάστου καλάς τε καὶ αἰσχρὰς πράξεις παῤ ἑαυτοῦ ἑκάστου, ἀλλὰ μὴ τῷ παντὶ τὴν γοῦν τῶν αἰσχρῶν ποίησιν ἀνατιθέναι.
3.1.5Ama belki her şey böyle gerçekleşmez de her şeyi yöneten dönüş ve yıldızların hareketi, yıldızların birbirine göre nasıl bir konumda bulunduğuna —göğün ortasına çıkışlarına, doğuşlarına, batışlarına ve karşılaşmalarına— göre her şeyi belirler. Nitekim bunlardan kehanette bulunarak hem evrende olacakları hem de her bir insanın talihinin ve en çok da düşünüşünün nasıl olacağını önceden bildirirler. Öteki canlıların ve bitkilerin de bunlarla duygudaşlıkları sayesinde büyüyüp küçüldüğü ve onlardan başka etkilere de uğradığı görülür. Yeryüzündeki yerlerin de evrene, en çok da güneşe göre konumlarına göre birbirinden farklı olduğu görülür; yerlere yalnız öteki bitkiler ve canlılar değil, insanların görünüşleri, boyları, renkleri, öfkeleri, arzuları, uğraşları ve karakterleri de bağlıdır. Öyleyse her şeye hâkim olan, evrenin dönüşüdür, derler.
Buna karşı önce şunu söylemek gerek: Bu kişi de başka bir yoldan bizim olan şeyleri —kararlarımızı, hâllerimizi, kötülüklerimizi ve dürtülerimizi— yıldızlara yükler; bize hiçbir şey bırakmadan bizi, kendilerinden ve kendi tabiatlarından gelen bir işi olan insanlar değil, savrulan taşlar hâline getirir. Oysa bize ait olanı bize vermeli; zaten bize ait ve bize özgü olan şeylere evrenden bazı şeylerin geldiğini kabul etmeli; neleri bizim yaptığımızı, nelere zorunlu olarak uğradığımızı ayırarak her şeyi yıldızlara yüklememeli. Yerlerden ve çevrenin farklılığından mizacımıza sıcaklık ya da soğukluk gibi şeylerin geldiğini, ana babadan da bazı şeylerin geldiğini kabul etmeli; nitekim çoğu zaman görünüşçe ve psykhē'nin akıldışı hâllerinden bazılarında ana babamıza benzeriz. Bununla birlikte, aynı yerde doğdukları için görünüşçe birbirine benzeyenlerin bile karakterlerinde ve düşüncelerinde çok büyük farklılık görülür; sanki bunlar başka bir ilkeden geliyormuş gibi. Bedenin mizaçlarına ve arzulara karşı koymalardan da burada söz etmek yerinde olur.
Yıldızların konumuna bakarak her biri hakkında olacakları söyledikleri için bunların yıldızlarca yapıldığı sonucunu çıkarıyorlarsa, o zaman kuşlar da, bakıcıların bakıp kehanette bulundukları her şey de işaret ettikleri şeyleri yapıyor olmalı. Bu konu şunlardan hareketle daha dikkatle incelenebilir: Birinin, her insanın doğduğu andaki yıldız konumuna bakarak önceden söylediği şeylerin yıldızlarca yalnızca işaret edilmekle kalmayıp yapıldığını da söylüyorlar. Peki soyluluktan, ünlü babalardan ve annelerden doğmaktan söz ettiklerinde, kehanetlerini dayandırdıkları yıldız konumu oluşmadan önce ana babada zaten bulunan bu şeylerin yıldızlarca yapıldığı nasıl söylenebilir? Üstelik ana babanın talihlerini çocukların doğumundan, henüz doğmamış çocukların nasıl bir mizaçta olacaklarını ve nasıl talihlerle karşılaşacaklarını da babalardan çıkarıyorlar; kardeşlerden kardeşlerin ölümlerini, kadınlardan kocalarının başına gelecekleri, tersine kocalardan da kadınlarınkini söylüyorlar. Her insanın doğumundaki yıldız konumu, babalardan dolayı zaten öyle olacağı söylenen şeyleri nasıl yapabilir? Ya o daha önceki konumlar yapıcı olacaktır ya da onlar yapmıyorsa bunlar da yapmaz. Hem görünüşteki ana baba benzerliği için de güzelliğin ve çirkinliğin yıldızların dönüşünden değil, aileden geldiğini söylüyorlar. Aynı zamanlarda çeşit çeşit başka canlıların ve insanların birlikte doğması da makuldür; aynı konuma sahip olan bunların hepsinin aynı şeyleri yaşaması gerekirdi. Peki aynı dizilişlerle nasıl bir yanda insanlar, bir yanda öteki canlılar doğar?
ἀλλ’ ἴσως μὲν οὐχ οὕτως ἕκαστα περαίνεται, ἡ δὲ φορὰ διοικοῦσα πάντα καὶ ἡ τῶν ἄστρων κίνησις οὕτως ἕκαστα τίθησιν, ὡς ἂν πρὸς ἄλληλα στάσεως ἔχῃ μεσουρανήσεσι καὶ ἀνατολαῖς, δύσεσί τε καὶ παραβολαῖς. ἀπὸ τούτων γοῦν μαντευόμενοι προλέγουσι περί τε τῶν ἐν τῷ παντὶ ἐσομένων περί τε ἑκάστου, ὅπως τε τύχης καὶ διανοίας οὐχ ἥκιστα ἕξει. ὁρᾶν δὲ καὶ τὰ ἄλλα ζῷά τε καὶ φυτὰ ἀπὸ τῆς τούτων συμπαθείας αὐξόμενά τε καὶ μειούμενα καὶ τὰ ἄλλα παῤ αὐτῶν πάσχοντα, τούς τε τόπους τοὺς ἐπὶ γῆς διαφέροντας ἀλλήλων εἶναι κατά τε τὴν πρὸς τὸ πᾶν σχέσιν καὶ προς ἥλιον μάλιστα: ἀκολουθεῖν δὲ τοῖς τόποις οὐ μόνον τὰ ἄλλα φυτά τε καὶ ζῷα, ἀλλὰ καὶ ἀνθρώπων εἴδη τε καὶ μεγέθη καὶ χρόας καὶ θυμοὺς καὶ ἐπιθυμίας ἐπιτηδεύματά τε καὶ ἤθη. κυρία ἄρα ἡ τοῦ παντὸς πάντων φορά. πρὸς δὴ ταῦτα πρῶτον μὲν ἐκεῖνο ῥητέον, ὅτι καὶ οὗτος ἕτερον τρόπον ἐκείνοις ἀνατίθησι τὰ ἡμέτερα, βουλὰς καὶ πάθη, κακίας τε καὶ ὁρμάς, ἡμῖν δὲ οὐδὲν διδοὺς λίθοις φερομένοις καταλείπει εἶναι, ἀλλ’ οὐκ ἀνθρώποις ἔχουσι παῤ αὑτῶν καὶ ἐκ τῆς αὑτῶν φύσεως ἔργον. ἀλλὰ χρὴ διδόναι μὲν τὸ ἡμέτερον ἡμῖν, ἥκειν δὲ εἰς τὰ ἡμέτερα ἤδη ὄντα καὶ οἰκεῖα ἡμῶν ἀπὸ τοῦ παντὸς ἄττα, καὶ διαιρούμενον, τίνα μὲν ἡμεῖς ἐργαζόμεθα, τίνα δὲ πάσχομεν ἐξ ἀνάγκης, μὴ πάντα ἐκείνοις ἀνατιθέναι: καὶ ἰέναι μὲν παρὰ τῶν τόπων καὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ περιέχοντος εἰς ἡμᾶς οἷον θερμότητας ἢ ψύξεις ἐν τῇ κράσει, ἰέναι δὲ καὶ παρὰ τῶν γονέων: τοῖς γοῦν γονεῦσιν ὅμοιοι καὶ τὰ εἴδη ὡς τὰ πολλὰ καί τινα τῶν ἀλόγων τῆς ψυχῆς παθῶν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁμοίων ὄντων τοῖς εἴδεσι παρὰ τοὺς τόπους ἔν γε τοῖς ἤθεσι πλείστη παραλλαγὴ καὶ ἐν ταῖς διανοίαις ἐνορᾶται, ὡς ἂν ἀπ’ ἄλλης ἀρχῆς τῶν τοιούτων ἰόντων. αἵ τε πρὸς τὰς κράσεις τῶν σωμάτων καὶ τὰς ἐπιθυμίας ἐναντιώσεις καὶ ἐνταῦθα πρεπόντως λέγοιντο ἄν. εἰ δ’ ὅτι εἰς τὴν τῶν ἄστρων σχέσιν ἰδόντες περὶ ἑκάστων λέγουσι τὰ γιγνόμενα, παῤ ἐκείνων ποιεῖσθαι τεκμαίρονται, ὁμοίως ἂν καὶ οἱ ὄρνεις ποιητικοὶ ὧν σημαίνουσιν εἶεν καὶ πάντα, εἰς ἃ βλέποντες οἱ μάντεις προλέγουσιν. ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε ἀκριβέστερον ἄν τις ἐπισκέψαιτο περὶ τούτων. ἅ τις ἂν ἰδὼν εἰς τὴν τῶν ἄστρων σχέσιν, ἣν εἶχον ὅτε ἕκαστος ἐγίνετο, προείπῃ, ταῦτά φασι καὶ γίνεσθαι παῤ αὐτῶν οὐ σημαινόντων μόνον, ἀλλὰ καὶ ποιούντων. ὅταν τοίνυν περὶ εὐγενείας λέγωσιν ὡς ἐξ ἐνδόξων τῶν πατέρων καὶ μητέρων, πῶς ἔνι ποιεῖσθαι λέγειν ταῦτα, ἃ προυπάρχει περὶ τοὺς γονεῖς πρὶν σχέσιν γενέσθαι ταύτην τῶν ἄστρων, ἀφ̓ ἧς προλέγουσι; καὶ μὴν καὶ γονέων τύχας ἀπὀ τῶν παίδων τῆς γενέσεως καὶ παίδων διαθέσεις οἷαι ἔσονται καὶ ὁποίαις συνέσονται τύχαις ἀπὸ τῶν πατέρων περὶ τῶν οὔπω γεγονότων λέγουσι καὶ ἐξ ἀδελφῶν ἀδελφῶν θανάτους καὶ ἐκ γυναικῶν τὰ περὶ τοὺς ἄνδρας ἀνάπαλίν τε ἐκ τούτων ἐκεῖνα. πῶς ἂν οὖν ἡ ἐπὶ ἑκάστου σχέσις τῶν ἄστρων ποιοῖ, ἃ ἤδη ἐκ πατέρων οὕτως ἕξειν λέγεται; ἢ γὰρ ἐκεῖνα τὰ πρότερα ἔσται τὰ ποιοῦντα, ἤ, εἰ μὴ ἐκεῖνα ποιεῖ, οὐδὲ ταῦτα. καὶ μὴν καὶ ἡ ὁμοιότης [ἡ] ἐν τοῖς εἴδεσι πρὸς τοὺς γονέας οἴκοθέν φασι καὶ κάλλος καὶ αἶσχος ἰέναι, ἀλλ’ οὐ παρὰ φορᾶς ἄστρων. εὔλογόν τε κατὰ τοὺς αὐτοὺς χρόνους καὶ ἄλλα ἅμα ζῷά τε παντοδαπὰ καὶ ἀνθρώπους ἅμα γίνεσθαι: οἷς ἅπασιν ἐχρῆν τὰ αὐτὰ εἶναι, οἷς ἡ αὐτὴ σχέσις. πῶς οὖν ἅμα μὲν ἀνθρώπους, ἅμα δὲ τὰ ἄλλα διὰ τῶν [αὐτῶν] σχημάτων;
3.1.6Ama her şey kendi tabiatına göre meydana gelir: at, attan olduğu için at; insan, insandan olduğu için insan; şu türden insan da şu türden birinden olduğu için öyledir. Evrenin dönüşü de yardımcı olsun, ama işin büyük kısmını meydana gelen şeylere bıraksın. Yıldızlar bedene ait birçok şeye cismanî yoldan katkıda bulunsun: sıcaklıklar, soğukluklar ve bunları izleyen beden mizaçları gibi. Peki karakterler, uğraşlar, hele beden mizacına bağlı görünmeyen şeyler —sözgelişi birinin gramerci, geometrici, zar oyuncusu ya da bunlardan birinin mucidi olması— nasıl olacak? Karakterdeki kötülük, tanrı olan yıldızlardan nasıl verilebilir? Genel olarak, batıyor ve yerin altına iniyor diye kendileri kötü bir hâle düşüp bu yüzden kötülük verdikleri söylenen yıldızlar için de durum aynıdır; sanki bize göre batınca farklı bir şeye uğrarlarmış! Oysa hep gök küresinin üzerinde dolaşırlar ve yeryüzüne göre hep aynı konumdadırlar. Tanrılardan birinin ötekini şu ya da bu konumda gördüğü için daha kötü ya da daha iyi olduğunu, öyle ki iyi hâldeyken bize iyilik, tersinde kötülük ettiklerini de söylememeli. Daha çok, bunların bütünün korunması için hareket ettiğini, ama başka bir işe de yaradığını söylemeli: Bu tür bir gramerden anlayanlar onlara yazı harflerine bakar gibi bakar, dizilişlerden geleceği okur, işaret edileni benzetme yoluyla çıkarırlar; tıpkı birinin, kuş yüksekte uçtuğu için bunun yüksek işlere işaret ettiğini söylemesi gibi.
ἀλλὰ γὰρ γίγνεται μὲν ἕκαστα κατὰ τὰς αὐτῶν φύσεις, ἵππος μέν, ὅτι ἐξ ἵππου, καὶ ἄνθρωπος, ὅτι ἐξ ἀνθρώπου, καὶ τοιόσδε, ὅτι ἐκ τοιοῦδε: ἔστω δὲ συνεργὸς καὶ ἡ τοῦ παντὸς φορὰ συγχωροῦσα τὸ πολὺ τοῖς γινομένοις: ἔστωσαν δὲ πρὸς τὰ τοῦ σώματος πολλὰ σωματικῶς διδόντες, θερμότητας καὶ ψύξεις καὶ σωμάτων κράσεις ἐπακολουθούσας. πῶς οὖν τὰ ἤθη καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ μάλιστα ὅσα οὐ δοκεῖ κράσει σωμάτων δουλεύειν, οἷον γραμματικός τις καὶ γεωμετρικὸς καὶ κυβευτικὸς καὶ τῶνδέ τις εὑρετής; πονηρία δὲ ἤθους παῤ [ἀστέρων] θεῶν ὄντων πῶς ἂν δοθείη; καὶ ὅλως ὅσα λέγονται διδόναι κακὰ κακούμενοι, ὅτι δύνουσι καὶ ὅτι ὑπὸ γῆν φέρονται, ὥσπερ διάφορόν τι πασχόντων, εἰ πρὸς ἡμᾶς δύνοιεν, ἀλλ’ οὐκ ἀεὶ ἐπὶ σφαίρας οὐρανίας φερομένων καὶ πρὸς τὴν γῆν τὴν αὐτὴν ἐχόντων σχέσιν. οὐδὲ λεκτέον, ὡς ἄλλος ἄλλον ἰδὼν τῶν θεῶν κατ’ ἄλλην καὶ ἄλλην στάσιν χείρων ἢ κρείττων γίνεται: ὥστε εὐπαθοῦντας μὲν ἡμᾶς εὖ ποιεῖν, κακοῦν δέ, εἰ τἀναντία: ἀλλὰ μᾶλλον, ὡς φέρεται μὲν ταῦτα ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ὅλων, παρέχεται δὲ καὶ ἄλλην χρείαν τὴν τοῦ εἰς αὐτὰ ὥσπερ γράμματα βλέποντας τοὺς τὴν τοιαύτην γραμματικὴν εἰδότας ἀναγινώσκειν τὰ μέλλοντα ἐκ τῶν σχημάτων κατὰ τὸ ἀνάλογον μεθοδεύοντας τὸ σημαινόμενον: ὥσπερ εἴ τις λέγοι, ἐπειδὴ ὑψηλὸς ὁ ὄρνις, σημαίνειν ὑψηλάς τινας πράξεις.
3.1.7Geriye, her şeyi birbirine örüp sanki zincire dizen, her bir şeyin nasıl olacağını belirleyen tek bir ilke koyan görüşü incelemek kalıyor; buna göre her şey tohumsal logos'lara göre gerçekleşir. Bu görüş de, bizim ve her şeyin bütün durumunun ve hareketinin bütünün psykhē'sinden geldiğini söyleyen görüşe yakındır; isterse bize ve her bir şeye kendimizden bir şey yapma imkânı bağışlamak istesin. Yine de her şey için tam bir zorunluluk taşır: Bütün sebepler hesaba katıldığında, her birinin meydana gelmemesi mümkün değildir; çünkü her şey kadere dahil edilmişse, onu engelleyecek ya da başka türlü olmasını sağlayacak hiçbir şey kalmaz. Her şey tek bir ilkeden çıkmış olarak böyle olduğuna göre, bize onların ittiği yöne sürüklenmekten başka bir şey bırakmayacaktır. Çünkü tasavvurlar önceden olanlara, dürtüler de bu tasavvurlara göre olacak; "elimizde olan" da yalnızca bir ad olarak kalacaktır. Dürtü o şeylere göre meydana geldiğine göre, dürtüyü bizim duymamız ona hiçbir şey eklemez. Bizim payımız da öteki canlılarınki, kör dürtülerle hareket eden küçük çocuklarınki ve delilerinki gibi olur; çünkü onlar da dürtüyle hareket ederler. Vallahi ateşin dürtüleri de, kendi yapısına köle olup ona göre hareket eden her şeyin dürtüleri de öyledir. Bunu herkes görür ve tartışmaz; ama bu dürtünün başka sebeplerini arayarak onda, bir ilkede durur gibi durmazlar.
λοιπὸν δὲ ἰδεῖν τὴν ἐπιπλέκουσαν καὶ οἷον συνείρουσαν ἀλλήλοις πάντα καὶ τό πως ἐφ̓ ἑκάστου ἐπιφέρουσαν ἀρχὴν τιθεμένην μίαν, ἀφ̓ ἧς πάντα κατὰ λόγους σπερματικοὺς περαίνεται. ἔστι μὲν οὖν καὶ αὕτη ἡ δόξα ἐγγὺς ἐκείνης τῆς πᾶσαν καὶ σχέσιν καὶ κίνησιν ἡμετέραν τε καὶ πᾶσαν [πάντων] ἐκ τῆς τῶν ὅλων ψυχῆς ἥκειν λεγούσης, εἰ καὶ βούλεταί τι ἡμῖν καὶ ἑκάστοις χαρίζεσθαι εἰς τὸ παῤ ἡμῶν ποιεῖν τι. ἔχει μέντοι τὴν πάντως πάντων ἀνάγκην, καὶ πάντων εἰλημμένων τῶν αἰτίων οὐκ ἔστιν ἕκαστον μὴ οὐ γίγνεσθαι: οὐδὲν γὰρ ἔτι τὸ κωλῦσον ἢ ἄλλως γενέσθαι ποιῆσον, εἰ πάντα εἴληπται ἐν τῇ εἱμαρμένῃ. τοιαῦτα δὲ ὄντα ὡς ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς ὡρμημένα ἡμῖν οὐδὲν καταλείψει, ἢ φέρεσθαι ὅπῃ ἂν ἐκεῖνα ὠθῇ. αἵ τε γὰρ φαντασίαι τοῖς προηγησαμένοις αἵ τε ὁρμαὶ κατὰ ταύτας ἔσονται, ὄνομά τε μόνον τὸ ἐφ̓ ἡμῖν ἔσται: οὐ γὰρ ὅτι ὁρμῶμεν ἡμεῖς, ταύτῃ τι πλέον ἔσται τῆς ὁρμῆς κατ’ ἐκεῖνα γενομένης: τοιοῦτόν τε τὸ ἡμέτερον ἔσται, οἷον καὶ τὸ τῶν ἄλλων ζῴων καὶ τὸ τῶν νηπίων καθ̓ ὁρμὰς τυφλὰς ἰόντων καὶ τὸ τῶν μαινομένων: ὁρμῶσι γὰρ καὶ οὗτοι: καὶ νὴ Δία αἱ πυρὸς ὁρμαὶ καὶ πάντων ὅσα δουλεύοντα τῇ αὑτῶν κατασκευῇ φέρεται κατὰ ταύτην. τοῦτο δὲ καὶ πάντες ὁρῶντες οὐκ ἀμφισβητοῦσιν, ἀλλὰ τῆς ὁρμῆς ταύτης ἄλλας αἰτίας ζητοῦντες οὐχ ἵστανται ὡς ἐπ’ ἀρχῆς ταύτης.
3.1.8Öyleyse bunların yanında hangi başka sebep gelip hiçbir şeyi sebepsiz bırakmayacak, ardışıklığı ve düzeni koruyacak, bizim bir şey olmamıza izin verecek, önceden bildirmeleri ve kehanetleri de ortadan kaldırmayacak? Varolanlara başka bir ilke olarak psykhē'yi sokmalı —yalnız bütünün psykhē'sini değil, onunla birlikte her bir kişinin psykhē'sini de, çünkü bu küçük bir ilke değildir— ve her şeyi bununla örmeliyiz. Bu psykhē de öteki şeyler gibi tohumlardan meydana gelmez, ilk iş gören bir sebeptir. Bedensizken kendine tamamen hâkimdir, özgürdür ve kozmik sebeplerin dışındadır; bedene getirildiğinde ise başka şeylerle birlikte bir düzene sokulduğundan artık her bakımdan hâkim değildir. Ortaya düştüğünde karşılaştığı talihler, yani çevresindeki her şey, onu çoğu zaman sürükler; öyle ki bazı şeyleri bunlar yüzünden yapar, bazı şeylerde ise bunlara üstün gelip onları istediği yöne götürür. Daha iyi olan psykhē daha çok şeye, daha kötü olan daha aza hükmeder. Bedenin mizacına bir şey bırakan psykhē arzulamaya ya da öfkelenmeye mecbur kalır; yoksullukla alçalır, zenginlikle şişinir ya da güç elde edince zorbalaşır. Tabiatça iyi olan psykhē ise aynı durumlarda bile direnir; onlar tarafından değiştirilmekten çok onları değiştirir; öyle ki bazılarını dönüştürür, bazılarına da kötülüğe kapılmadan boyun eğer.
τίς οὖν ἄλλη αἰτία παρὰ ταύτας ἐπελθοῦσα ἀναίτιόν τε οὐδὲν καταλείψει ἀκολουθίαν τε τηρήσει καὶ τάξιν ἡμᾶς τέ τι εἶναι συγχωρήσει προρρήσεις τε καὶ μαντείας οὐκ ἀναιρήσει; ψυχὴν δὴ δεῖ ἀρχὴν οὖσαν ἄλλην ἐπεισφέροντας εἰς τὰ ὄντα, οὐ μόνον τὴν τοῦ παντός, ἀλλὰ καὶ τὴν ἑκάστου μετὰ ταύτης, ὡς ἀρχῆς οὐ σμικρᾶς οὔσης, πλέκειν τὰ πάντα, οὐ γιγνομένης καὶ αὐτῆς, ὥσπερ τὰ ἄλλα, ἐκ σπερμάτων, ἀλλὰ πρωτουργοῦ αἰτίας οὔσης. ἄνευ μὲν οὖν σώματος οὖσα κυριωτάτη τε αὑτῆς καὶ ἐλευθέρα καὶ κοσμικῆς αἰτίας ἔξω: ἐνεχθεῖσα δὲ εἰς σῶμα οὐκέτι πάντα κυρία, ὡς ἂν μεθ̓ ἑτέρων ταχθεῖσα. τύχαι δὲ τὰ κύκλῳ πάντα, οἷς συνέπεσεν ἐλθοῦσα εἰς μέσον, τὰ πολλὰ ἤγαγον, ὥστε τὰ μὲν ποιεῖν διὰ ταῦτα, τὰ δὲ κρατοῦσαν αὐτὴν ταῦτα ὅπῃ ἐθέλει ἄγειν. πλείω δὲ κρατεῖ ἡ ἀμείνων, ἐλάττω δὲ ἡ χείρων. ἡ γὰρ κράσει σώματός τι ἐνδιδοῦσα ἐπιθυμεῖν ἢ ὀργίζεσθαι ἠνάγκασται ἢ πενίαις ταπεινὴ ἢ πλούτοις χαῦνος ἢ δυνάμεσι τύραννος. ἡ δὲ καὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς τούτοις ἀντέσχεν, ἡ ἀγαθὴ τὴν φύσιν, καὶ ἠλλοίωσεν αὐτὰ μᾶλλον ἢ ἠλλοιώθη, ὥστε τὰ μὲν ἑτεροιῶσαι, τοῖς δὲ συγχωρῆσαι μὴ μετὰ κάκης.
3.1.9Prohairesis ile talihlerin karışmasından meydana gelen şeyler zorunludur; başka ne olabilirdi ki? Bütün sebepler hesaba katılınca her şey kesin olarak meydana gelir; dışarıdan gelen sebepler arasına, dönüşün katkıda bulunduğu şeyler de girer. Psykhē dışarıdakiler tarafından değiştirilmiş olarak bir şey yaptığında ve sanki kör bir akıntıya kapılarak bir dürtü duyduğunda, eylemine de durumuna da "isteyerek" dememeli. Kendi başına daha kötü olduğu için her yerde doğru olmayan, yol gösterici de olmayan dürtüler kullandığında da öyle. Ama kendine özgü, saf ve hâllere maruz kalmayan logos'u yol gösterici olarak alıp dürtü duyduğunda, yalnız bu dürtünün elimizde olduğunu ve isteyerek olduğunu söylemeli. Bizim işimiz budur: Başka yerden gelmemiş, içeriden, saf psykhē'den, yol gösteren ve hâkim olan ilk ilkeden gelmiştir; bilgisizlikten yanılgıya düşen ya da arzuların zoruyla yenik düşen bir psykhē'den değil. Çünkü arzular gelip onu götürür, sürükler ve artık bizim işlerimiz değil, bizde oluşan hâller olmalarına yol açar.
ἀναγκαῖα μὲν οὖν ταῦτα, ὅσα προαιρέσει καὶ τύχαις κραθέντα γίνεται: τί γὰρ ἂν ἔτι καὶ ἄλλο εἴη; πάντων δὲ ληφθέντων τῶν αἰτίων πάντα πάντως γίνεται: ἐν τοῖς ἔξωθεν δὲ καὶ εἴ τι ἐκ τῆς φορᾶς συντελεῖται. ὅταν μὲν οὖν ἀλλοιωθεῖσα παρὰ τῶν ἔξω ψυχὴ πράττῃ τι καὶ ὁρμᾷ οἷον τυφλῇ τῇ φορᾷ χρωμένη, οὐχὶ ἑκούσιον τὴν πρᾶξιν οὐδὲ τὴν διάθεσιν λεκτέον: καὶ ὅταν αὐτὴ παῤ αὑτῆς χείρων οὖσα οὐκ ὀρθαῖς πανταχοῦ οὐδὲ ἡγεμονούσαις ταῖς ὁρμαῖς ᾖ χρωμένη. λόγον δὲ ὅταν ἡγεμόνα καθαρὸν καὶ ἀπαθῆ τὸν οἰκεῖον ἔχουσα ὁρμᾷ, ταύτην μόνην τὴν ὁρμὴν φατέον εἶναι ἐφ̓ ἡμῖν καὶ ἑκούσιον, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ἡμέτερον ἔργον, ὃ μὴ ἄλλοθεν ἦλθεν, ἀλλ’ ἔνδοθεν ἀπὸ καθαρᾶς τῆς ψυχῆς, ἀπ’ ἀρχῆς πρώτης ἡγουμένης καὶ κυρίας, ἀλλ’ οὐ πλάνην ἐξ ἀγνοίας παθούσης ἢ ἧτταν ἐκ βίας ἐπιθυμιῶν, αἳ προσελθοῦσαι ἄγουσι καὶ ἕλκουσι καὶ οὐκέτι ἔργα ἐῶσιν εἶναι, ἀλλὰ παθήματα παῤ ἡμῶν.
3.1.10Sonuç olarak akıl yürütmemiz şunu söylüyor: Her şey işaret edilir ve sebeplere göre meydana gelir; ama bu sebepler iki türlüdür: Bazı şeyler psykhē tarafından, bazıları da çevredeki başka sebeplerle meydana gelir. Psykhē'ler yaptıklarını doğru logos'a göre yaptıklarında kendilerinden yaparlar; öteki durumlarda ise kendi işlerini yaparken engellenir, yapmaktan çok etkilenirler. Öyle ki akıllıca davranmamanın sebebi başka şeylerdir; bunları kadere göre yaptıklarını söylemek belki doğrudur, en azından kaderin dışarıdan bir sebep olduğunu düşünenlere göre. En iyi şeyler ise bizden gelir; çünkü yalnız kaldığımızda bu tabiattayız. Erdemli insanlar güzel şeyleri yapar ve bu onların elindedir; ötekiler de kendilerine nefes alma fırsatı tanındığı ölçüde güzel şeyler yaparlar. Akıllıca davrandıklarında akıllılığı başka yerden almış değillerdir; yalnızca engellenmemişlerdir.
τέλος δή φησιν ὁ λόγος πάντα μὲν σημαίνεσθαι καὶ γίγνεσθαι κατ’ αἰτίας μέν, διττὰς δὲ ταύτας: καὶ τὰ μὲν ὑπὸ ψυχῆς, τὰ δὲ δἰ ἄλλας αἰτίας τὰς κύκλῳ. πραττούσας δὲ ψυχὰς ὅσα πράττουσι κατὰ μὲν λόγον ποιούσας ὀρθὸν παῤ αὑτῶν πράττειν ὅσα πράττουσι, τὰ δὲ ἄλλα ἐμποδιζομένας τὰ αὑτῶν πράττειν, πάσχειν τε μᾶλλον ἢ πράττειν. ὥστε τοῦ μὲν μὴ φρονεῖν ἄλλα αἴτια εἶναι: καὶ ταῦτα ἴσως ὀρθὸν καθ̓ εἱμαρμένην λέγειν πράττειν, οἷς γε καὶ δοκεῖ ἔξωθεν τὴν εἱμαρμένην αἴτιον εἶναι: τὰ δὲ ἄριστα παῤ ἡμῶν. ταύτης γὰρ καὶ [ἡμεῖς] τῆς φύσεως ἐσμέν, ὅταν μόνοι ὦμεν: καὶ τούς γε σπουδαίους καὶ ἐπ’ αὐτοῖς τὰ καλὰ πράττειν, τοὺς δὲ ἄλλους, καθ̓ ὅσον ἄν ἀναπνεύσωσι συγχωρηθέντες τὰ καλὰ πράττειν, οὐκ ἄλλοθεν λαβόντας τὸ φρονεῖν, ὅταν φρονῶσι, μόνον δὲ οὐ κωλυθέντας.
3.2.1İnayet Üzerine I
2. İnceleme
Bu evrenin ousia'sını ve yapısını kendiliğindenliğe ve talihe bağlamanın akla aykırı olduğu, ne nous'u ne de hissi olan bir adamın işi olduğu söze gerek kalmadan açıktır; bunu gösteren yeterince söz de ortaya konmuştur. Ama bu tek tek şeylerin nasıl meydana geldiğini ve yapıldığını, söze yukarıdan ve baştan başlayarak incelemek uygun olur. Çünkü bazı şeylerin doğru meydana gelmediği düşüncesiyle evrenin inayeti hakkında kuşkuya düşülüyor: Kimilerinin aklına inayetin hiç olmadığını söylemek gelmiş, kimileri de kozmosun kötü bir yapıcı tarafından meydana getirildiğini söylemiş.
Her bir şeydeki inayeti, yani yapılması gereken bir şeyin nasıl yapılması ya da yapılmaması, bizim için bir şeyin nasıl olması ya da olmaması gerektiğine dair işten önce gelen düşünmeyi bir kenara bırakalım; evrenin inayeti dediğimiz şeyi temel alıp ondan sonrasını bağlayalım. Eğer kozmosun daha önce yokken belli bir zamandan beri meydana geldiğini söyleseydik, inayeti de tek tek şeylerde bulunduğunu söylediğimiz inayetle aynı sayardık: bu evrenin nasıl meydana gelebileceğine ve mümkün olduğunca en iyi şekilde nasıl olabileceğine dair tanrının önceden görmesi ve hesabı. Ama bu kozmosa "her zaman" ve "hiçbir zaman var olmamamazlık" ait olduğuna göre, evrenin inayetinin, onun nous'a uygun olarak var olması olduğunu söylemek doğru ve tutarlı olur. Nous'un ondan önce olduğunu da zamanca önce olduğu için değil, kozmos nous'tan geldiği, nous tabiatça önce olduğu ve onun sebebi olduğu için söyleriz; nous adeta ilk örnek ve modeldir, kozmos ise onun suretidir, onun sayesinde vardır ve hep varlığını sürdürür.
Bu şöyledir: Nous'un ve varolanın tabiatı gerçek ve ilk kozmostur. Kendinden ayrılmamış, bölünmeyle zayıflamamış, eksik kalmamıştır; parçaları bakımından da eksik değildir, çünkü her biri bütünden koparılmamıştır. Onun bütün hayatı ve bütün nous'u tek bir şeyde birlikte yaşar ve düşünür; parçayı bütün olarak sunar ve her şey ona dosttur. Hiçbiri ötekinden ayrılmamış, yalnız başına başka bir şey olup ötekilere yabancılaşmamıştır. Bu yüzden zıt olsa bile hiçbiri ötekine haksızlık etmez. Her yerde bir ve her yerde tam olduğu için durur ve değişmez; çünkü biri ötekine etki etmez. Hiçbir şeyde eksiği olmayan bir şey ne için bir şey yapsın? Bir logos başka bir logos'u, bir nous başka bir nous'u neden meydana getirsin? Kendi başına bir şey yapabilmek, demek ki, her bakımdan iyi durumda olmayan, daha kötü olduğu yönden yapan ve hareket eden bir şeyin işidir. Her bakımdan mesut olanlara ise kendi içlerinde durmak ve ne iseler o olmak yeter; işlere karışmak, kendilerini kendi dışına sürükleyenler için güvenli değildir. Ama o öyle mesuttur ki yapmayarak büyük işler görür, kendi içinde kalarak küçük olmayan şeyler meydana getirir.
Τὸ μὲν τῷ αὐτομάτῳ καὶ τύχῃ διδόναι τοῦδε τοῦ παντὸς τὴν οὐσίαν καὶ σύστασιν ὡς ἄλογον καὶ ἀνδρὸς οὔτε νοῦν οὔτε αἴσθησιν κεκτημένου, δῆλόν που καὶ πρὸ λόγου καὶ πολλοὶ ἱκανοὶ καταβέβληνται δεικνύντες τοῦτο λόγοι: τὸ δὲ τίς ὁ τρόπος τοῦ ταῦτα γίνεσθαι ἕκαστα καὶ πεποιῆσθαι, ἐξ ὧν καὶ ἐνίων ὡς οὐκ ὀρθῶς γινομένων ἀπορεῖν περὶ τῆς τοῦ παντὸς προνοίας συμβαίνει, καὶ τοῖς μὲν ἐπῆλθε μηδὲ εἶναι εἰπεῖν, τοῖς δὲ ὡς ὑπὸ κακοῦ δημιουργοῦ ἐστι γεγενημένος [ὁ κόσμος], ἐπισκέψασθαι προσήκει ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς τὸν λόγον λαβόντας. πρόνοιαν τοίνυν τὴν μὲν ἐφ̓ ἑκάστῳ, ἥ ἐστι λόγος πρὸ ἔργου ὅπως δεῖ γενέσθαι ἢ μὴ γενέσθαι τι τῶν δεόντων πραχθῆναι ἢ ὅπως τι εἴη ἢ μὴ εἴη ἡμῖν, ἀφείσθω: ἣν δὲ τοῦ παντὸς λέγομεν πρόνοιαν εἶναι, ταύτην ὑποθέμενοι τὰ ἑξῆς συνάπτωμεν. εἰ μὲν οὖν ἀπό τινος χρόνου πρότερον οὐκ ὄντα τὸν κόσμον ἐλέγομεν γεγονέναι, τὴν αὐτὴν ἂν τῷ λόγῳ ἐτιθέμεθα, οἵαν καὶ ἐπὶ τοῖς κατὰ μέρος ἐλέγομεν εἶναι, προόρασίν τινα καὶ λογισμὸν θεοῦ, ὡς ἂν γένοιτο τόδε τὸ πᾶν, καὶ ὡς ἂν ἄριστα κατὰ τὸ δυνατὸν εἴη. ἐπεὶ δὲ τὸ ἀεὶ καὶ τὸ οὔποτε μὴ τῷ κόσμῳ τῷδέ φαμεν παρεῖναι, τὴν πρόνοιαν ὀρθῶς ἂν καὶ ἀκολούθως λέγοιμεν τῷ παντὶ εἶναι τὸ κατὰ νοῦν αὐτὸ εἶναι, καὶ νοῦν πρὸ αὐτοῦ εἶναι οὐχ ὡς χρόνῳ πρότερον ὄντα, ἀλλ’ ὅτι παρὰ νοῦ ἐστι καὶ φύσει πρότερος ἐκεῖνος καὶ αἴτιος τούτου ἀρχέτυπον οἷον καὶ παράδειγμα εἰκόνος τούτου ὄντος καὶ δἰ ἐκεῖνον ὄντος καὶ ὑποστάντος ἀεί, τόνδε τὸν τρόπον: ἡ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ ὄντος φύσις κόσμος ἐστὶν ὁ ἀληθινὸς καὶ πρῶτος, οὐ διαστὰς ἀφ̓ ἑαυτοῦ οὐδὲ ἀσθενὴς τῷ μερισμῷ οὐδὲ ἐλλιπὴς οὐδὲ τοῖς μέρεσι γενόμενος ἅτε ἑκάστου μὴ ἀποσπασθέντος τοῦ ὅλου: ἀλλ’ ἡ πᾶσα ζωὴ αὐτοῦ καὶ πᾶς νοῦς ἐν ἑνὶ ζῶσα καὶ νοοῦσα ὁμοῦ καὶ τὸ μέρος παρέχεται ὅλον καὶ πᾶν αὐτῷ φίλον οὐ χωρισθὲν ἄλλο ἀπ’ ἄλλου οὐδὲ ἕτερον γεγενημένον μόνον καὶ τῶν ἄλλων ἀπεξενωμένον: ὅθεν οὐδὲ ἀδικεῖ ἄλλο ἄλλο οὐδ’ ἂν ᾖ ἐναντίον. πανταχοῦ δὲ ὂν ἓν καὶ τέλειον ὁπουοῦν ἕστηκέ τε καὶ ἀλλοίωσιν οὐκ ἔχει: οὐδὲ γὰρ ποιεῖ ἄλλο εἰς ἄλλο. τίνος γὰρ ἂν ἕνεκα ποιοῖ ἐλλεῖπον οὐδενί; τί δ’ ἂν λόγος λόγον ἐργάσαιτο ἢ νοῦς νοῦν ἄλλον; ἀλλὰ τὸ δἰ αὑτοῦ δύνασθαί τι ποιεῖν ἦν ἄρα οὐκ εὖ ἔχοντος πάντη, ἀλλὰ ταύτῃ ποιοῦντος καὶ κινουμένου, καθ̓ ὅ τι καὶ χεῖρόν ἐστι: τοῖς δὲ πάντη μακαρίοις ἐν αὑτοῖς ἑστάναι καὶ τοῦτο εἶναι, ὅπερ εἰσί, μόνον ἀρκεῖ, τὸ δὲ πολυπραγμονεῖν οὐκ ἀσφαλὲς ἑαυτοὺς ἐξ αὑτῶν παρακινοῦσιν. ἀλλὰ γὰρ οὕτω μακάριον κἀκεῖνο, ὡς ἐν τῷ μὴ ποιεῖν μεγάλα αὖ ἐργάζεσθαι, καὶ ἐν τῷ ἐφ̓ ἑαυτοῦ μένειν οὐ σμικρὰ ποιεῖν.
3.2.2Gerçek ve bir olan o kozmostan, gerçekte bir olmayan bu kozmos varlık bulur. Bu kozmos çoktur, çokluğa bölünmüştür; her parçası ötekinden ayrılmış ve ona yabancılaşmıştır. Artık yalnız dostluk değil, ayrılık yüzünden düşmanlık da vardır; eksiklik içinde her biri zorunlu olarak ötekine düşmandır. Çünkü parça kendine yetmez; başka bir şey sayesinde korunurken, kendisini koruyan şeye düşmandır. Bu kozmos, meydana gelmesi gerektiğine dair bir hesapla değil, ikincil bir tabiatın zorunluluğuyla meydana geldi; çünkü o kozmos, varolanların en sonuncusu olacak türden değildi. O ilkti, büyük, hatta her türlü kuvvete sahipti; dolayısıyla aramadan başka bir şey yapma kuvvetine de sahipti. Arasaydı, buna kendinden sahip olmazdı, bu kuvvet kendi ousia'sından gelmezdi; yapma gücünü kendinden değil, sonradan, öğrenerek edinmiş bir zanaatkâr gibi olurdu. Öyleyse nous, maddeye kendinden bir şey vererek, kıpırdamadan ve sükûnet içinde her şeyi meydana getirdi; verdiği şey, nous'tan akan logos'tur. Çünkü nous'tan akan logos'tur ve nous varolanlarda bulundukça hep akar.
Tohumdaki logos'ta her şey bir arada ve aynı yerdedir; hiçbiri hiçbiriyle savaşmaz, ayrışmaz, birbirine engel olmaz; ama bir kütle içinde bir şey meydana gelince parçalardan biri bir yerde, öteki başka yerde olur; hatta biri ötekini engelleyebilir, biri ötekini tüketebilir. Aynı şekilde bu evren de tek nous'tan ve ondan gelen logos'tan doğup dağıldı. Zorunlu olarak bazı şeyler dost ve uyumlu, bazıları düşman ve hasım oldu; bazıları isteyerek, bazıları istemeyerek birbirine zarar verdi; bir kısmı yok olurken ötekilere doğuş sağladı. Logos, böylece birbirine etki eden ve birbirinden etkilenen bu varlıklar üzerinde yine de tek bir ahenk kurdu: Her biri kendi sesini çıkarırken, logos onların üzerinde ahengi ve bütün için tek bir düzeni oluşturur. Çünkü bu evren, oradaki gibi nous ve logos değildir; nous'tan ve logos'tan pay alır. Bu yüzden ahenge ihtiyaç duydu; çünkü onda nous ile zorunluluk bir araya geldi: Zorunluluk akıldışı olduğu için daha kötüye çeker ve akıldışılığa götürür; ama yine de nous zorunluluğa hükmeder. Düşünülür olan yalnızca logos'tur ve yalnızca logos olan başka bir şey meydana gelemez. Başka bir şey meydana geldiyse, ondan aşağı olmalı, logos olmamalı, ama madde de olmamalıydı, çünkü madde düzensizdir; demek ki karışık bir şeydir. Madde ile logos'un vardığı yer burasıdır; psykhē ise buradan, karışığın başında durarak başlar. Bu evreni âdeta yalnızca orada bulunarak en kolay şekilde yöneten bu psykhē'nin bir kötülüğe uğradığını sanmamalı.
ὑφίσταται γοῦν ἐκ τοῦ κόσμου τοῦ ἀληθινοῦ ἐκείνου καὶ ἑνὸς κόσμος οὗτος οὐχ εἷς ἀληθῶς: πολυς γοῦν καὶ εἰς πλῆθος μεμερισμένος καὶ ἄλλο ἀπ’ ἄλλου ἀφεστηκὸς καὶ ἀλλότριον γεγενημένον καὶ οὐκέτι φιλία μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔχθρα τῇ διαστάσει καὶ ἐν τῇ ἐλλείψει ἐξ ἀνάγκης πολέμιον ἄλλο ἄλλῳ. οὐ γὰρ ἀρκεῖ αὑτῷ το μέρος, ἀλλὰ σωζόμενον τῷ ἄλλῳ πολέμιόν ἐστιν ὑφ̓ οὗ σώζεται: γέγονε δὲ οὐ λογισμῷ τοῦ δεῖν γενέσθαι, ἀλλὰ φύσεως δευτέρας ἀνάγκῃ: οὐ γὰρ ἦν τοιοῦτον ἐκεῖνο οἷον ἔσχατον εἶναι τῶν ὄντων. πρῶτον γὰρ ἦν καὶ πολλὴν δύναμιν ἔχον καὶ πᾶσαν: καὶ ταύτην τοίνυν τὴν τοῦ ποιεῖν ἄλλο ἄνευ τοῦ ζητεῖν ποιῆσαι. ἤδη γὰρ ἂν αὐτόθεν οὐκ εἶχεν, εἰ ἐζήτει, οὐδ’ ἂν ἦν ἐκ τῆς αὐτοῦ οὐσίας, ἀλλ’ ἦν οἷον τεχνίτης ἀφ̓ αὑτοῦ τὸ ποιεῖν οὐκ ἔχων, ἀλλ’ ἐπακτόν, ἐκ τοῦ μαθεῖν λαβὼν τοῦτο. νοῦς τοίνυν δούς τι ἑαυτοῦ εἰς ὕλην ἀτρεμὴς καὶ ἥσυχος τὰ πάντα εἰργάζετο: τοῦτο δὲ λόγος ἐκ νοῦ ῥυείς. τὸ γὰρ ἀπορρέον ἐκ νοῦ λόγος, καὶ ἀεὶ ἀπορρεῖ, ἕως ἂν ᾖ παρὼν ἐν τοῖς οὖσι νοῦς. ὥσπερ δὲ ἐν λόγῳ τῷ ἐν τῷ σπέρματι ὁμοῦ πάντων καὶ ἐν τῷ αὐτῷ ὄντων καὶ οὐδενὸς οὐδενὶ μαχομένου οὐδὲ διαφερομένου οὐδὲ ἐμποδίου ὄντος, γίνεταί τι ἤδη ἐν ὄγκῳ καὶ ἄλλο μέρος ἀλλαχοῦ καὶ δὴ καὶ ἐμποδίσειεν ἂν ἕτερον ἑτέρῳ καὶ ἀπαναλώσειεν ἄλλο ἄλλο, οὕτω δὴ καὶ ἐξ ἑνὸς νοῦ καὶ τοῦ ἀπ’ αὐτοῦ λόγου ἀνέστη τόδε τὸ πᾶν καὶ διέστη καὶ ἐξ ἀνάγκης τὰ μὲν ἐγένετο φίλα καὶ προσηνῆ, τὰ δὲ ἐχθρὰ καὶ πολέμια, καὶ τὰ μὲν ἑκόντα, τὰ δὲ καὶ ἄκοντα ἀλλήλοις ἐλυμήνατο καὶ φθειρόμενα θάτερα γένεσιν ἀλλήλοις εἰργάσατο καὶ μίαν ἐφ̓ αὑτοῖς τοιαῦτα ποιοῦσι καὶ πάσχουσιν ὅμως ἁρμονίαν ἐνεστήσατο φθεγγομένων μὲν ἑκάστων τὰ αὑτῶν, τοῦ δὲ λόγου ἐπ’ αὐτοῖς τὴν ἁρμονίαν καὶ μίαν τὴν σύνταξιν εἰς τὰ ὅλα ποιουμένου. ἔστι γὰρ τὸ πᾶν τόδε οὐχ ὥσπερ ἐκεῖ νοῦς καὶ λόγος, ἀλλὰ μετέχον νοῦ καὶ λόγου. διὸ καὶ ἐδεήθη ἁρμονίας συνελθόντος νοῦ καὶ ἀνάγκης, τῆς μὲν πρὸς τὸ χεῖρον ἑλκούσης καὶ εἰς ἀλογίαν φερούσης ἅτε οὔσης ἀλόγου, ἄρχοντος δὲ νοῦ ὅμως ἀνάγκης. ὁ μὲν γὰρ νοητὸς μόνον λόγος, καὶ οὐκ ἂν γένοιτο ἄλλος μόνον λόγος: εἰ δέ τι ἐγένετο ἄλλο, ἔδει ἔλαττον ἐκείνου καὶ μὴ λόγον, μηδ’ αὖ ὕλην εἶναι: ἄκοσμον γάρ: μικτὸν ἄρα. καὶ εἰς ἃ μὲν λήγει ὕλη καὶ λόγος, ὅθεν δὲ ἄρχεται ψυχὴ ἐφεστῶσα τῷ μεμιγμένῳ, ἣν οὐ κακοπαθεῖν δεῖ νομίζειν ῥᾷστα διοικοῦσαν τόδε τὸ πᾶν τῇ οἷον παρουσίᾳ.
3.2.3Kimse bu kozmosu, güzel değil ya da bedenli şeylerin en iyisi değil diye haklı olarak kınayamaz; onun var olmasının sebebini de suçlayamaz. Önce, kozmos zorunlulukla vardır, bir hesaptan doğmamıştır; daha iyi bir tabiat, tabiatına uygun olarak kendine benzeyeni doğurmuştur. Sonra, onu yapan bir hesap olsaydı bile, yaptığı şeyden utanmazdı; çünkü bütünüyle güzel, kendine yeten, hem kendine hem de kendi parçalarına —daha asıl olanlara da daha küçük olanlara da, kendine uygun düştükleri için— dost bir bütün yaptı. Bütünü parçalarından ötürü suçlayan kimse suçlamasında saçmalamış olur. Parçaları bütünün kendisine göre incelemeli, ona uygun ve ahenkli mi diye bakmalı; bütünü incelerken de bazı küçük parçalara bakmamalı. Çünkü bu, kozmosu değil, onun bazı parçalarını ayrı alarak suçlamaktır; tıpkı bütün bir canlıdan bir kılı ya da ayaktaki bir parmağı alıp bütün insanı, o tanrısal görüntüyü ihmal ederek ona bakmak gibi; ya da vallahi öteki canlıları bırakıp en değersizini almak, ya da bütün bir cinsi, sözgelişi insan cinsini bırakıp Thersites'i ortaya çıkarmak gibi.
Meydana gelen şey bütün kozmos olduğuna göre, ona bakarsan belki ondan şunu işitirsin: "Beni bir tanrı yaptı; ben oradan bütün canlılardan oluşan yetkin bir varlık olarak çıktım; kendime yeterim, hiçbir şeye ihtiyacım yok; çünkü her şey bendedir: bitkiler, canlılar, meydana gelen her şeyin tabiatı, birçok tanrı, daimōn toplulukları, iyi psykhē'ler ve aretē sayesinde mesut olan insanlar. Yeryüzü bütün bitkilerle ve her türden canlıyla süslenmiş, psykhē'nin kuvveti denize kadar ulaşmışken, bütün hava, esir ve bütün gök psykhē'den yoksun değildir. Orada bütün iyi psykhē'ler vardır; yıldızlara ve göğün düzenli ve ezelî dönüşüne hayat verirler. Bu dönüş nous'u taklit ederek, akıllıca, hep aynı şeyin etrafında daire çizer; çünkü dışarıda hiçbir şey aramaz. Bendeki her şey iyiye özlem duyar ve her biri kendi kuvvetine göre ona ulaşır. Bütün gök ona bağlıdır; bütün psykhē'm, parçalarımdaki tanrılar, bütün canlılar, bitkiler ve bende cansız görünen ne varsa ona bağlıdır. Bazıları yalnızca var olmaktan pay alır gibi görünür, bazıları yaşamaktan, bazıları daha çok hissetmekten; bazıları artık logos'a, bazıları da bütün hayata sahiptir." Eşit olmayanlardan eşit şeyler istememeli. Görmek parmakların değil gözlerin işidir; parmağın işi başkadır: sanırım parmak olmak ve kendine düşeni yapmak.
καὶ οὐκ ἄν τις εἰκότως οὐδὲ τούτῳ μέμψαιτο ὡς οὐ καλῷ ἢ τῶν μετὰ σώματος οὐκ ἀρίστῳ, οὐδ’ αὖ τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι αὐτῷ αἰτιάσαιτο πρῶτον μὲν ἐξ ἀνάγκης ὄντος αὐτοῦ καὶ οὐκ ἐκ λογισμοῦ γενομένου, ἀλλὰ φύσεως ἀμείνονος γεννώσης κατὰ φύσιν ὅμοιον ἑαυτῇ: ἔπειτα οὐδ’ εἰ λογισμὸς εἴη ὁ ποιήσας, αἰσχυνεῖται τῷ ποιηθέντι: ὅλον γάρ τι ἐποίησε πάγκαλον καὶ αὔταρκες καὶ φίλον αὑτῷ καὶ τοῖς μέρεσι τοῖς αὑτοῦ τοῖς τε κυριωτέροις καὶ τοῖς ἐλάττοσιν ὡς αὑτῷ προσφόροις. ὁ τοίνυν ἐκ τῶν μερῶν τὸ ὅλον αἰτιώμενος ἄτοπος ἂν εἴη τῆς αἰτίας: τά τε γὰρ μέρη πρὸς αὐτὸ τὸ ὅλον δεῖ σκοπεῖν, εἰ σύμφωνα καὶ ἁρμόττοντα ἐκείνῳ, τό τε ὅλον σκοπούμενον μὴ πρὸς μέρη ἄττα σμικρὰ βλέπειν. τοῦτο γὰρ οὐ τὸν κόσμον αἰτιωμένου, ἀλλά τινα τῶν αὐτοῦ χωρὶς λαβόντος, οἷον εἰ παντὸς ζῴου τρίχα ἢ τῶν χαμαὶ δάκτυλον ἀμελήσας τὸν πάντα ἄνθρωπον, δαιμονίαν τινὰ ὄψιν, βλέποι, ἢ νὴ Δία τὰ ἄλλα ζῷα ἀφεὶς τὸ εὐτελέστατον λαμβάνοι, ἢ τὸ ὅλον γένος παρείς, οἷον τὸ ἀνθρώπου, Θερσίτην εἰς μέσον ἄγοι. ἐπεὶ οὖν τὸ γενόμενον ὁ κόσμος ἐστὶν ὁ σύμπας, τοῦτον θεωρῶν τάχ̓ ἂν ἀκούσαις παῤ αὐτοῦ, ὡς ἐμὲ πεποίηκε θεὸς κἀγὼ ἐκεῖθεν ἐγενόμην τέλειος ἐκ πάντων ζῴων καὶ ἱκανὸς ἐμαυτῷ καὶ αὐτάρκης οὐδενὸς δεόμενος, ὅτι πάντα ἐν ἐμοὶ καὶ φυτὰ καὶ ζῷα καὶ συμπάντων τῶν γεννητῶν φύσις καὶ θεοὶ πολλοὶ καὶ δαιμόνων δῆμοι καὶ ψυχαὶ ἀγαθαὶ καὶ ἄνθρωποι ἀρετῇ εὐδαίμονες. οὐ γὰρ δὴ γῆ μὲν κεκόσμηται φυτοῖς τε πᾶσι καὶ ζῴοις παντοδαποῖς καὶ μέχρι θαλάττης ψυχῆς ἦλθε δύναμις, ἀὴρ δὲ πᾶς καὶ αἰθὴρ καὶ οὐρανὸς σύμπας ψυχῆς ἄμοιρος, ἀλλ’ ἐκεῖ ψυχαὶ ἀγαθαὶ πᾶσαι, ἄστροις ζῆν διδοῦσαι καὶ τῇ εὐτάκτῳ οὐρανοῦ καὶ ἀιδίῳ περιφορᾷ νοῦ μιμήσει κύκλῳ φερομένῃ ἐμφρόνως περὶ ταὐτὸν ἀεί: οὐδὲν γὰρ ἔξω ζητεῖ. πάντα δὲ τὰ ἐν ἐμοὶ ἐφίεται μὲν τοῦ ἀγαθοῦ, τυγχάνει δὲ κατὰ δύναμιν τὴν ἑαυτῶν ἕκαστα: ἐξήρτηται γὰρ πᾶς μὲν οὐρανὸς ἐκείνου, πᾶσα δὲ ἐμὴ ψυχὴ καὶ οἱ ἐν μέρεσιν ἐμοῖς θεοί, καὶ τὰ ζῷα δὲ πάντα καὶ τὰ φυτὰ καὶ εἴ τι ἄψυχον δοκεῖ εἶναι ἐν ἐμοί. καὶ τὰ μὲν τοῦ εἶναι μετέχειν δοκεῖ μόνον, τὰ δὲ τοῦ ζῆν, τὰ δὲ μᾶλλον ἐν τῷ αἰσθάνεσθαι, τὰ δὲ ἤδη λόγον ἔχει, τὰ δὲ πᾶσαν ζωήν. οὐ γὰρ τὰ ἴσα ἀπαιτεῖν δεῖ τοῖς μὴ ἴσοις: οὐδὲ γὰρ δακτύλων τὸ βλέπειν, ἀλλὰ ὀφθαλμῶν τοῦτο, δακτύλου δὲ ἄλλο, τὸ εἶναι οἶμαι δακτύλῳ καὶ τὸ αὑτοῦ ἔχειν.
3.2.4Ateş sudan söner, başka bir şey ateşten yok olursa şaşma. Çünkü ateşi varlığa başka bir şey getirdi; kendi kendini var etmemiş bir şeyin başka bir şey tarafından yok edilmesi garip değildir. O da başka bir şeyin yok oluşuyla varlığa geldi; böyleyse yok oluşu ona korkunç bir şey getirmez, yok olan ateşin yerine de başka bir ateş gelir. Cisimsiz gökte her şey olduğu gibi kalır; bu gökte ise bütün ve bütünün değerli ve asıl parçaları hep yaşar. Psykhē'ler ise bedenleri değiştirerek bazen bir türde, bazen başka bir türde olur; gücü yettiğinde psykhē oluşun dışına çıkıp bütünün psykhē'siyle birlikte olur. Cisimler türleri ve her biri bütünleri bakımından yaşar, çünkü onlardan canlılar meydana gelecek ve beslenecektir. Burada hayat hareket hâlindedir, orada ise hareketsizdir. Hareketsizlikten hareket doğmalı, kendi içinde kalan hayattan ondan çıkan başka bir hayat meydana gelmeliydi: Durgun hayatın soluğu olan, sanki nefes alıp veren ve hiç durmayan bir hayat. Canlıların birbirine saldırması ve birbirini yok etmesi zorunludur; çünkü ezelî olarak meydana gelmediler. Meydana geldiler, çünkü logos bütün maddeyi kavradı ve hepsini kendinde taşıyordu; hepsi oradaki yukarı gökte de var, çünkü orada olmasalardı nereden gelirlerdi?
İnsanların birbirine haksızlık etmesinin sebebi iyiye duydukları özlem olabilir; ama ona erişemedikleri için yanılıp birbirlerine yönelirler. Haksızlık edenler cezalarını bulur: Kötülüğün fiilleriyle psykhē'lerinde bozulur ve daha kötü bir yere yerleştirilirler; çünkü evrenin kanununda belirlenmiş olandan hiçbir şey asla kaçamaz. Bazılarının sandığı gibi düzen düzensizlik yüzünden, kanun kanunsuzluk yüzünden, yani onlar daha kötüler sayesinde meydana gelsin ve görünsün diye var değildir. Tersine düzensizlik, düzenin dışarıdan getirilmiş olmasından ötürü vardır: Düzen olduğu için düzensizlik, kanun ve logos olduğu için kanunsuzluk ve akılsızlık vardır. Bunun sebebi, daha iyi olanların daha kötüleri meydana getirmesi değil, daha iyiyi alması gereken şeylerin kendi tabiatları yüzünden ya da rastlantı ve başkalarının engellemesi yüzünden onu alamamasıdır. Dışarıdan getirilmiş bir düzene sahip olan bir şey o düzene ya kendi yüzünden ve kendinden, ya da başkası yüzünden ve başkasından ulaşamayabilir; birçok şeye de başkalarınca, hem de onlar istemeden ve başka bir şeye yönelmişken uğrar. Kendi başına, kendi iradesiyle hareket eden canlılar ise bazen daha iyiye, bazen daha kötüye eğilir. Daha kötüye dönüşün kaynağını aramaya belki değmez: Başlangıçta küçük bir sapma olur, o yolda ilerledikçe hata hep daha çok ve daha büyük olur. Üstelik beden de onunla birliktedir, dolayısıyla zorunlu olarak arzu da. İlk ve ani olan sapma gözden kaçırılıp hemen düzeltilmeyince, kişinin düştüğü şey bir tercih hâline gelir. Ama ceza ardından gelir. Böyle olmuş birinin, hâline uygun şeylere uğraması haksızlık değildir; saadete layık bir şey yapmamış olanlardan saadete sahip olmalarını beklememeli. Yalnız iyiler mesuttur; tanrıların mesut olması da bu yüzdendir.
πῦρ δὲ εἰ ὑπὸ ὕδατος σβέννυται καὶ ἕτερον ὑπὸ πυρὸς φθείρεται, μὴ θαυμάσῃς. καὶ γὰρ εἰς τὸ εἶναι ἄλλο αὐτὸ ἤγαγεν, οὐδ’ ἀχθὲν ὑφ̓ αὑτοῦ ὑπ’ ἄλλου ἐφθάρη, καὶ ἦλθε δὲ εἰς τὸ εἶναι ὑπ’ ἄλλου φθορᾶς, καὶ ἡ φθορὰ δὲ αὐτῷ οὐδὲν ἄν, εἰ οὕτω, δεινὸν φέροι, καὶ ἀντὶ τοῦ φθαρέντος πυρὸς πῦρ ἄλλο. ἐν μὲν γὰρ [τῷ] ἀσωμάτῳ οὐρανῷ ἕκαστον μένει, ἐν δὲ τῷδε τῷ οὐρανῷ πᾶν μὲν ἀεὶ ζῇ καὶ ὅσα τίμια καὶ κύρια μέρη, αἱ δὲ ἀμείβουσαι ψυχαὶ σώματα ἄλλοτε ἐν ἄλλῳ εἴδει γίγνονται, καὶ ὅταν δὲ δύνηται, ἔξω γενέσεως στᾶσα ψυχὴ μετὰ τῆς πάσης ἐστὶ ψυχῆς. σώματα δὲ ζῇ κατ’ εἶδος καὶ καθ̓ ὅλα ἕκαστα, εἴπερ ἐξ αὐτῶν καὶ ζῷα ἔσται καὶ τραφήσεται: ζωὴ γὰρ ἐνταῦθα κινουμένη, ἐκεῖ δὲ ἀκίνητος. ἔδει δὲ κίνησιν ἐξ ἀκινησίας εἶναι καὶ ἐκ τῆς ἐν αὑτῇ ζωῆς τὴν ἐξ αὐτῆς γεγονέναι ἄλλην, οἷον ἐμπνέουσαν καὶ οὐκ ἀτρεμοῦσαν ζωὴν ἀναπνοὴν τῆς ἠρεμούσης οὖσαν. ζῴων δὲ εἰς ἄλληλα ἀναγκαῖαι αἱ ἐπιθέσεις καὶ φθοραί: οὐ γὰρ ἀίδια ἐγένετο. ἐγένετο δέ, ὅτι λόγος πᾶσαν ὕλην κατελάμβανε καὶ εἶχεν ἐν αὑτῷ πάντα ὄντων αὐτῶν ἐκεῖ ἐν τῷ ἄνω οὐρανῷ: πόθεν γὰρ ἂν ἦλθε μὴ ὄντων ἐκεῖ; ἀνθρώπων δὲ εἰς ἀλλήλους ἀδικίαι ἔχοιεν μὲν ἂν αἰτίαν ἔφεσιν τοῦ ἀγαθοῦ, ἀδυναμίᾳ δὲ τοῦ τυχεῖν σφαλλόμενοι ἐπ’ ἀλλήλους τρέπονται. ἴσχουσι δὲ ἀδικοῦντες δίκας κακυνόμενοί τε ταῖς ψυχαῖς ἐνεργείαις κακίας ταττόμενοί τε εἰς τόπον χείρονα: οὐ γὰρ μήποτε ἐκφύγῃ μηδὲν τὸ ταχθὲν ἐν τῷ τοῦ παντὸς νόμῳ. ἔστι δὲ οὐ διὰ τὴν ἀταξίαν τάξις οὐδὲ διὰ τὴν ἀνομίαν νόμος, ὥς τις οἴεται, ἵνα γένοιτο ἐκεῖνα διὰ τὰ χείρω καὶ ἵνα φαίνοιτο, ἀλλὰ διὰ τὴν τάξιν ἐπακτὸν οὖσαν: καὶ ὅτι τάξις ἀταξία καὶ διὰ τὸν νόμον καὶ τὸν λόγον, καὶ ὅτι λόγος παρανομία καὶ ἄνοια οὐ τῶν βελτιόνων τὰ χείρω πεποιηκότων, ἀλλὰ τῶν δέχεσθαι δεομένων τὰ ἀμείνω φύσει τῇ ἑαυτῶν ἢ συντυχίᾳ καὶ κωλύσει ἄλλων δέξασθαι οὐ δεδυνημένων. τὸ γὰρ ἐπακτῷ χρώμενον τάξει τούτου ἂν οὐ τύχοι ἢ δἰ αὑτὸ παῤ αὑτοῦ ἢ δἰ ἄλλο παῤ ἄλλου: πολλὰ δὲ καὶ ὑπ’ ἄλλων πάσχει καὶ ἀκόντων τῶν ποιούντων καὶ πρὸς ἄλλο ἱεμένων. τὰ δὲ δἰ αὑτὰ ἔχοντα κίνησιν αὐτεξούσιον ζῷα ῥέποι ἂν ὁτὲ μὲν πρὸς τὰ βελτίω, ὁτὲ δὲ πρὸς τὰ χείρω. τὴν δὲ πρὸς τὰ χείρω τροπὴν παρὰ τοῦ ζητεῖν ἴσως οὐκ ἄξιον: ὀλίγη γὰρ τροπὴ κατ’ ἀρχὰς γενομένη προιοῦσα ταύτῃ πλέον καὶ μεῖζον τὸ ἁμαρτανόμενον ἀεὶ ποιεῖ: καὶ σῶμα δὲ σύνεστι καὶ ἐξ ἀνάγκης ἐπιθυμία: καὶ παροφθὲν τὸ πρῶτον καὶ τὸ ἐξαίφνης καὶ μὴ ἀναληφθὲν αὐτίκα καὶ αἵρεσιν εἰς ὅ τις ἐξέπεσεν εἰργάσατο. ἕπεταί γε μὴν δίκη: καὶ οὐκ ἄδικον τοιόνδε γενόμενον ἀκόλουθα πάσχειν τῇ διαθέσει, οὐδ’ ἀπαιτητέον τούτοις τὸ εὐδαιμονεῖν ὑπάρχειν, οἷς μὴ εἴργασται εὐδαιμονίας ἄξια. οἱ δ’ ἀγαθοὶ μόνοι εὐδαίμονες: διὰ τοῦτο γὰρ καὶ θεοὶ εὐδαίμονες.
3.2.5Bu evrende psykhē'lerin mesut olması mümkün olduğuna göre, bazıları mesut değilse yeri suçlamamalı; aretē ödüllerinin konduğu bu yerde güzelce mücadele edemeyen güçsüzlüklerini suçlamalı. Tanrısal olmamış olanların tanrısal bir hayat sürmemesinde korkunç ne var? Yoksulluklar ve hastalıklar iyiler için bir şey değildir, kötüler için ise yararlıdır; beden sahibi olanların hastalanması da zorunludur. Bunlar bütünün düzenlenmesi ve tamamlanması için büsbütün yararsız da değildir. Bazı şeyler yok olduğunda evrenin logos'u yok olanları başkalarının doğuşu için kullandığı gibi —çünkü hiçbir şey hiçbir şekilde onun kavrayışından kaçamaz—, beden kötüleşip böyle şeylere uğrayan psykhē gevşediğinde de hastalığa ve kötülüğe yakalanmış olan şeyler başka bir zincire ve başka bir düzene tabi kılınır. Bazı şeyler, yoksulluk ve hastalık gibi, onlara uğrayanların kendilerine yarar sağlar; kötülük ise adaletin bir örneği olarak bütün için yararlı bir iş görür ve kendinden birçok yararlı şey sağlar. İnsanları uyanık kılar, kötülüğün yollarına karşı koyanlarda nous'u ve anlayışı uyandırır; kötülerin sahip olduğu kötülükleri yanına koyarak aretē'nin ne güzel bir iyi olduğunu öğretir. Kötülükler bunlar için meydana gelmedi; ama meydana geldiklerine göre logos'un onları da gerektiği gibi kullandığı söylendi. Kötülükleri bile güzelce kullanabilmek, şekilsiz olanları başka şekiller için kullanabilecek güçte olmak en büyük kuvvetin işidir. Genel olarak kötülüğü iyinin eksikliği saymalı; burada iyinin eksik olması zorunludur, çünkü iyi burada başka bir şeyin içindedir. İçinde iyinin bulunduğu o başka şey, iyiden başka olduğu için eksikliği meydana getirir; çünkü o iyi değildi. Bu yüzden kötülükler yok olmaz: Bazı şeyler iyinin tabiatı bakımından ötekilerden daha aşağıdır; bazıları da varlıklarının sebebini oradan almış olsalar da iyiden başkadır ve ondan uzak oldukları için böyle olmuşlardır.
εἰ τοίνυν καὶ ψυχαῖς ἐν τῷδε τῷ παντὶ ἔξεστιν εὐδαίμοσιν εἶναι, εἴ τινες μὴ εὐδαίμονες, οὐκ αἰτιατέον τὸν τόπον, ἀλλὰ τὰς ἐκείνων ἀδυναμίας οὐ δυνηθείσας καλῶς ἐναγωνίσασθαι, οὗ δὴ ἆθλα ἀρετῆς πρόκειται. καὶ μὴ θείους δὲ γενομένους θεῖον βίον μὴ ἔχειν τί δεινόν; πενίαι δὲ καὶ νόσοι τοῖς μὲν ἀγαθοῖς οὐδέν, τοῖς δὲ κακοῖς σύμφορα: καὶ ἀνάγκη νοσεῖν σώματα ἔχουσι. καὶ οὐκ ἀχρεῖα δὲ οὐδὲ ταῦτα παντάπασιν εἰς σύνταξιν καὶ συμπλήρωσιν τοῦ ὅλου. ὡς γὰρ φθαρέντων τινῶν ὁ λόγος ὁ τοῦ παντὸς κατεχρήσατο τοῖς φθαρεῖσιν εἰς γένεσιν ἄλλων — οὐδὲν γὰρ οὐδαμῇ ἐκφεύγει τὸ ὑπὸ τούτου καταλαμβάνεσθαι — οὕτω καὶ κακωθέντος σώματος καὶ μαλακισθείσης δὲ ψυχῆς τῆς τὰ τοιαῦτα πασχούσης τὰ νόσοις καὶ κακίᾳ καταληφθέντα ὑπεβλήθη ἄλλῳ εἱρμῷ καὶ ἄλλῃ τάξει. καὶ τὰ μὲν αὐτοῖς συνήνεγκε τοῖς παθοῦσιν, οἷον πενία καὶ νόσος, ἡ δὲ κακία εἰργάσατό τι χρήσιμον εἰς τὸ ὅλον παράδειγμα δίκης γενομένη καὶ πολλὰ ἐξ αὑτῆς χρήσιμα παρασχομένη. καὶ γὰρ ἐγρηγορότας ἐποίησε καὶ νοῦν καὶ σύνεσιν ἐγείρει πονηρίας ὁδοῖς ἀντιταττομένων, καὶ μανθάνειν δὲ ποιεῖ οἷον ἀγαθὸν ἀρετὴ παραθέσει κακῶν ὧν οἱ πονηροὶ ἔχουσι. καὶ οὐ γέγονε τὰ κακὰ διὰ ταῦτα, ἀλλὰ ὅτι χρῆται καὶ αὐτοῖς εἰς δέον, ἐπείπερ ἐγένετο, εἴρηται. τοῦτο δὲ δυνάμεως μεγίστης, καλῶς καὶ τοῖς κακοῖς χρῆσθαι δύνασθαι καὶ τοῖς ἀμόρφοις γενομένοις εἰς ἑτέρας μορφὰς χρῆσθαι ἱκανὴν εἶναι. ὅλως δὲ τὸ κακὸν ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ θετέον: ἀνάγκη δὲ ἔλλειψιν εἶναι ἐνταῦθα ἀγαθοῦ, ὅτι ἐν ἄλλῳ. τὸ οὖν ἄλλο, ἐν ᾧ ἐστι τὸ ἀγαθόν, ἕτερον ἀγαθοῦ ὂν ποιεῖ τὴν ἔλλειψιν: τοῦτο γὰρ οὐκ ἀγαθὸν ἦν. διὸ οὐδὲ ἀπολέσθαι τὰ κακά, ὅτι τε ἄλλα ἄλλων ἐλάττω πρὸς ἀγαθοῦ φύσιν ἕτερά τε ἄλλα τοῦ ἀγαθοῦ τὴν αἰτίαν τῆς ὑποστάσεως ἐκεῖθεν λαβόντα, τοιαῦτα δὲ γενόμενα τῷ πόρρω.
3.2.6Hak edilmeyen şeylere, yani iyilerin kötülük, kötülerin tersini bulmasına gelince: İyi insan için hiçbir şeyin kötü, kötü insan için de hiçbir şeyin iyi olmadığını söylemek doğrudur. Ama neden biri tabiata aykırı şeylerle, kötü olan ise tabiata uygun şeylerle karşılaşıyor? Böyle dağıtmak nasıl güzel olabilir? Ama tabiata uygun olan saadete bir şey eklemiyor, tabiata aykırı olan da kötülerdeki kötülükten bir şey eksiltmiyorsa, şöyle ya da böyle olmasının ne farkı var? Tıpkı birinin bedence güzel, ötekinin çirkin olmasının bir fark yaratmaması gibi. Yine de yakışan, orantılı olan ve hak edilen, öbür türlü olsaydı gerçekleşirdi; şimdi ise yok; o ise en iyi inayetin işi olurdu. Hem kötülerin efendi ve şehirlerin yöneticisi, düzgün insanların ise köle olması, bunlar iyi ve kötü edinmeye bir şey eklemese bile yakışık almaz. Üstelik kötü bir yönetici en kanunsuz işleri yapabilir; kötüler savaşlarda galip gelir ve esir aldıklarına her türlü çirkinliği yaparlar. Bütün bunlar, inayet varken nasıl olduğu konusunda insanı şaşkınlığa düşürür. Bir şey yapacak olan kimse bütüne bakmalıdır, doğru; ama parçaları da yerli yerine yerleştirmesi doğru olur, özellikle bunlar canlı, hayat sahibi ve akıl sahibi olduklarında. İnayetin de her şeye ulaşması, işinin hiçbir şeyi ihmal etmemek olması gerekir. Öyleyse bu evrenin nous'a bağlı olduğunu ve onun kuvvetinin her şeye ulaştığını söylüyorsak, bunların her birinin nasıl iyi durumda olduğunu göstermeye çalışmalıyız.
τὸ δὲ παῤ ἀξίαν, ὅταν ἀγαθοὶ κακὰ ἔχωσι, φαῦλοι δὲ τὰ ἐναντία, τὸ μὲν λέγειν ὡς οὐδὲν κακὸν τῷ ἀγαθῷ οὐδ’ αὖ τῷ φαύλῳ ἀγαθὸν ὀρθῶς μὲν λέγεται: ἀλλὰ διὰ τί τὰ μὲν παρὰ φύσιν τούτῳ, τὰ δὲ κατὰ φύσιν τῷ πονηρῷ; πῶς γὰρ καλὸν νέμειν οὕτως; ἀλλ’ εἰ τὸ κατὰ φύσιν οὐ ποιεῖ προσθήκην πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν, οὐδ’ αὖ τὸ παρὰ φύσιν ἀφαιρεῖ τοῦ κακοῦ τοῦ ἐν φαύλοις, τί διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως; ὥσπερ οὐδέ, εἰ ὁ μὲν καλὸς τὸ σῶμα, ὁ δὲ αἰσχρός. ἀλλὰ τὸ πρέπον καὶ [τὸ] ἀνάλογον καὶ τὸ κατ’ ἀξίαν ἐκείνως ἂν ἦν, ὃ νῦν οὐκ ἔστι: προνοίας δὲ ἀρίστης ἐκεῖνο ἦν. καὶ μὴν καὶ τὸ δεσπότας εἶναι καὶ ἄρχοντας τῶν πόλεων τοὺς κακούς, τοὺς δὲ ἐπιεικεῖς δούλους εἶναι, οὐ πρέποντα ἦν, οὐδ’ . εἰ προσθήκην ταῦτα μὴ φέρει εἰς ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ κτῆσιν. καίτοι καὶ τὰ ἀνομώτατα ἂν πράξειεν ἄρχων πονηρός: καὶ κρατοῦσι δὲ ἐν πολέμοις οἱ κακοὶ καὶ παντοῖα αἰσχρὰ δρῶσιν αἰχμαλώτους λαβόντες. πάντα γὰρ ταῦτα ἀπορεῖν ποιεῖ, ὅπως προνοίας οὔσης γίνεται. καὶ γὰρ εἰ πρὸς τὸ ὅλον βλέπειν δεῖ τὸν ὁτιοῦν μέλλοντα ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ τὰ μέρη ὀρθῶς ἔχει τάττειν ἐν δέοντι αὐτῷ καὶ μάλιστα, ὅταν ἔμψυχα ᾖ καὶ ζωὴν ἔχῃ καὶ λογικὰ ᾖ, καὶ τὴν πρόνοιαν δὲ ἐπὶ πάντα φθάνειν καὶ τὸ ἔργον αὐτῆς τοῦτο εἶναι, τὸ μηδενὸς ἠμεληκέναι. εἰ οὖν φαμεν ἐκ νοῦ τόδε τὸ πᾶν ἠρτῆσθαι καὶ εἰς ἅπαντα ἐληλυθέναι τὴν δύναμιν αὐτοῦ, πειρᾶσθαι δεῖ δεικνύναι, ὅπῃ ἕκαστα τούτων καλῶς ἔχει.
3.2.7Önce şunu kabul etmek gerekir: Karışık olanda güzelliği arayanlar, karışmamış olandaki güzelliğin hepsini istememeli, ikinci derecedeki şeylerde ilk olanları aramamalıdır. Evrenin bedeni de olduğuna göre, bu bedenden de evrene bir şey geldiğini kabul etmeli; karışım logos'tan ne kadarını alabildiyse onu övmeli, yeter ki bundan hiçbir şey eksik kalmamış olsun. Sözgelimi biri, his ile algılanan insanlar arasında en güzelinin hangisi olduğunu araştırsa, elbette onun nous'taki insanla aynı olmasını beklemezdi; yaratıcısından şunu kabul etmekle yetinirdi: Et, sinir ve kemik içinde olduğu hâlde onu logos'la kavramış, öyle ki bunları da güzelleştirmiş ve logos maddeye üstün gelebilmiştir. Bunu temel aldıktan sonra buradan aranan meselelere geçmek gerekir; belki de bunlarda inayetin ve bu evreni var eden kudretin hayranlık verici yanını buluruz.
Psykhē'lerin işlerine gelince, yani daha kötü şeyleri yapan psykhē'lerin kendisinde kalan işlere —kötü psykhē'lerin başkalarına verdiği zararlar, kötülerin birbirine verdiği zararlar gibi—, eğer inayeti onların büsbütün kötü olmasından da sorumlu tutmuyorsak, ondan hesap sormak ya da onu sorguya çekmek yakışmaz; suç seçenindir. Çünkü psykhē'lerin de kendilerine ait hareketleri olması gerektiği, onların yalnız psykhē değil, artık canlı da oldukları söylendi; bu yüzden neyseler ona uygun bir hayat sürmelerinde şaşılacak bir şey yoktur. Zira kozmos var olduğu için gelmiş değillerdir; kozmostan önce de kozmosa ait olmak, onunla ilgilenmek, onu var etmek, yönetmek ve —nasıl olursa olsun— yapmak onların işiydi: İster onun başında durup kendilerinden bir şey vererek, ister aşağı inerek, ister bazıları böyle bazıları şöyle. Şimdi bunlardan söz etmiyoruz; söylediğimiz şu: Nasıl olursa olsun, bunlar yüzünden inayeti kınamamak gerekir.
Peki ya biri kötülüklerin, karşıtlarının yanına konduğunu görürse? İyiler yoksul, kötüler zengin; insan olarak sahip olunması gereken şeylerde daha kötüler fazla pay alıyor, hem kavimlere hem şehirlere onlar hâkim oluyor. Bu, inayetin yeryüzüne kadar ulaşmamasından mı? Hayır; başka şeylerin logos'a göre meydana gelmesi, onun yeryüzüne kadar geldiğinin tanığıdır: Hayvanlar da bitkiler de logos'tan, psykhē'den ve hayattan pay alır. Ulaşıyor ama hâkim olamıyor mu, denecek? Evren tek bir canlı olduğuna göre bu, şuna benzer: Biri insanın başının ve yüzünün hâkim olan tabiat ve logos tarafından meydana getirildiğini söylese, geri kalanını ise başka sebeplere, rastlantılara ya da zorunluluklara bağlayıp bu yüzden ya da tabiatın güçsüzlüğü yüzünden kusurlu olduğunu ileri sürse. Oysa bunların güzel olmadığını kabul edip esere kusur bulmak ne dine yakışır ne takvaya.
πρῶτον τοίνυν ληπτέον, ὡς τὸ καλῶς ἐν τῷ μικτῷ ζητοῦντας χρὴ μὴ πάντη ἀπαιτεῖν ἀλλ’ ὅσον τὸ καλῶς ἐν τῷ ἀμίκτῳ ἔχει, μηδ’ ἐν δευτέροις ζητεῖν τὰ πρῶτα, ἀλλ’ ἐπειδὴ καὶ σῶμα ἔχει, συγχωρεῖν καὶ παρὰ τούτου ἰέναι [τι] εἰς τὸ πᾶν, ἐπαινεῖν δὲ παρὰ τοῦ λόγου ὅσον ἠδύνατο δέξασθαι τὸ μῖγμα, εἰ μηδὲν τούτου ἐλλείπει: οἷον, εἴ τις ἐσκόπει τὸν ἄνθρωπον τὸν αἰσθητὸν ὅστις κάλλιστος, οὐκ ἂν δήπου τῷ ἐν νῷ ἀνθρώπῳ ἠξίωσε τὸν αὐτὸν εἶναι, ἀλλ’ ἐκεῖνο ἀποδεδέχθαι τοῦ ποιητοῦ, εἰ ὅμως ἐν σαρξὶ καὶ νεύροις καὶ ὀστέοις ὄντα κατέλαβε τῷ λόγῳ, ὥστε καὶ ταῦτα καλλῦναι καὶ τὸν λόγον δυνηθῆναι ἐπανελθεῖν τῇ ὕλῃ. ταῦτα τοίνυν ὑποθέμενον χρὴ προιέναι τὸ ἐντεῦθεν ἐπὶ τὰ ἐπιζητούμενα: τάχα γὰρ ἂν ἐν τούτοις τὸ θαυμαστὸν ἂν εὕροιμεν τῆς προνοίας καὶ τῆς δυνάμεως, παῤ οὗ ὑπέστη τὸ πᾶν τόδε. ὅσα μὲν οὖν ἔργα ψυχῶν, ἃ δὴ ἐν αὐταῖς ἵσταται ταῖς ἐργαζομέναις τὰ χείρω, οἷον ὅσα κακαὶ ψυχαὶ ἄλλας ἔβλαψαν καὶ ὅσα ἀλλήλας αἱ κακαί, εἰ μὴ καὶ τοῦ κακὰς ὅλως αὐτὰς εἶναι τὸ προνοοῦν αἰτιῷτο, [οὐκ] ἀπαιτεῖν λόγον οὐδὲ εὐθύνας προσήκει αἰτίαν ἑλομένῃ διδόντας: εἴρηται γὰρ ὅτι ἔδει καὶ ψυχὰς κινήσεις οἰκείας ἔχειν καὶ ὅτι οὐ ψυχαὶ μόνον, ἀλλὰ ζῷα ἤδη, καὶ δὴ καὶ οὐδὲν θαυμαστὸν οὔσας ὅ εἰσιν ἀκόλουθον βίον ἔχειν: οὐδὲ γάρ, ὅτι κόσμος ἦν, ἐληλύθασιν, ἀλλὰ πρὸ κόσμου τὸ κόσμου εἶναι εἶχον καὶ ἐπιμελεῖσθαι καὶ ὑφιστάναι καὶ διοικεῖν καὶ ποιεῖν ὅστις [ὁ] τρόπος, εἴτε ἐφεστῶσαι καὶ διδοῦσαί τι παῤ αὑτῶν εἴτε κατιοῦσαι εἴτε αἱ μὲν οὕτως, αἱ δ’ οὕτως: οὐ γὰρ ἂν τὰ νῦν περὶ τούτων, ἀλλ’ ὅτι, ὅπως πότ̓ ἂν ᾖ, τήν γε πρόνοιαν ἐπὶ τούτοις οὐ μεμπτέον. ἀλλ’ ὅταν πρὸς τοὺς ὑπεναντίους τὴν παράθεσιν τῶν κακῶν τις θεωρῇ, πένητας ἀγαθοὺς καὶ πονηροὺς πλουσίους καὶ πλεονεκτοῦντας ἐν οἷς ἔχειν δεῖ ἀνθρώπους ὄντας τοὺς χείρους καὶ κρατοῦντας καὶ αὐτῶν καὶ τὰ ἔθνη καὶ τὰς πόλεις; ἆῤ οὖν, ὅτι μὴ μέχρι γῆς φθάνει; ἀλλὰ τῶν ἄλλων γινομένων λόγῳ μαρτύριον τοῦτο καὶ μέχρι γῆς ἰέναι: καὶ γὰρ ζῷα καὶ φυτὰ καὶ λόγου καὶ ψυχῆς καὶ ζωῆς μεταλαμβάνει. ἀλλὰ φθάνουσα οὐ κρατεῖ. ἀλλὰ ζῴου ἑνὸς ὄντος τοῦ παντὸς ὅμοιον ἂν γένοιτο, εἴ τις κεφαλὴν μὲν ἀνθρώπου καὶ πρόσωπον ὑπὸ φύσεως καὶ λόγου γίγνεσθαι λέγοι κρατοῦντος, τὸ δὲ λοιπὸν ἄλλαις ἀναθείη αἰτίαις, τύχαις ἢ ἀνάγκαις, καὶ φαῦλα διὰ τοῦτο ἢ δἰ ἀδυναμίαν φύσεως γεγονέναι. ἀλλ’ οὔτε ὅσιον οὔτε εὐσεβὲς ἐνδόντας τὸ μὴ καλῶς ταῦτα ἔχειν καταμέμφεσθαι τῷ ποιήματι.
3.2.8Geriye, bunların hangi bakımdan güzel olduğunu, düzenden nasıl pay aldıklarını ya da hiç değilse hangi bakımdan kötü olmadıklarını araştırmak kalıyor. Her canlının yukarıdaki kısımları, yüz ve baş, daha güzeldir; ortadakiler ve aşağıdakiler onlarla denk değildir. İnsanlar ortada ve aşağıdadır; yukarıda ise gök ve içindeki tanrılar vardır. Kozmosun büyük kısmı tanrılardan ve çepeçevre bütün gökten ibarettir; yer ise bir merkez gibidir, yıldızlardan biri gibidir. İnsanlar arasındaki adaletsizlik şaşkınlık uyandırıyor, çünkü insanı evrende değerli olan tek şey sayıyorlar, sanki ondan daha bilge bir şey yokmuş gibi. Oysa insan, tanrılarla hayvanlar arasında, ortada yer alır ve her ikisine de meyleder; kimi insanlar birine, kimileri ötekine benzer, çoğu ise ikisinin arasındadır. Kötüleşip akılsız hayvanlara, yırtıcılara yaklaşacak kadar ileri gidenler ortadakileri sürükler, onlara zor kullanır. Ortadakiler zor kullananlardan daha iyidir, ama kendileri de daha kötü oldukları ölçüde daha kötülere yenilirler: İyi değildirler ve bunlara uğramamak için kendilerini hazırlamamışlardır.
Bedenlerini çalıştırmış ama terbiye görmedikleri için psykhē bakımından bedenlerinden daha kötü hâle gelmiş çocuklar, ne bedeni ne psykhē'si terbiye görmüş olanları güreşte yense, yiyeceklerini kapsa, ince giysilerini alıp götürse, bu durum gülünç olmaktan başka ne olurdu? Kanun koyucunun da, tembelliğin ve sefahatin cezası olarak onların bunlara uğramasına göz yumması nasıl doğru olmasın? Kendilerine idman yerleri gösterilmişken, onlar tembellikten, yumuşak ve gevşek yaşamaktan ötürü, semirtilmiş kuzular gibi kurtlara av olmaya göz yummuşlardır. Bunu yapanların ilk cezası kurt ve bedbaht insanlar olmalarıdır; sonra böylelerinin uğraması gereken şeyler onları da beklemektedir. Çünkü burada kötü olup ölmekle iş bitmez; her zaman öncekilerin ardından logos'a ve tabiata uygun olan gelir: daha kötülere daha kötü şeyler, daha iyilere daha iyi şeyler.
Ama bu tür şeyler bir güreş meydanı değildir; orada oyun vardır. Çocuklar büyüdükçe ve ikisi de akılsızlık içinde kaldıkça, artık ikisinin de kuşanıp silah alması gerekirdi; o zaman seyir, güreşte idman yapanınkinden daha güzel olurdu. Şimdiyse bir taraf silahsız, silahlanan taraf ise galip geliyor. Burada savaşmayanlar için tanrının bizzat savaşması gerekmez; çünkü kanun, savaştan dua ederek değil yiğitlik göstererek kurtulmak gerektiğini söyler. Nasıl ki ürünü dua ederek değil toprağa emek vererek kaldırmak, sağlığa özen göstermeden sağlıklı olmayı beklememek gerekir. Kötüler daha çok ürün alıyorsa ya da tarlaları genel olarak daha iyi gidiyorsa, buna öfkelenmek de gerekmez. Sonra, hayattaki bütün öteki işleri, tanrıların hoşuna gidecek biçimde olmasa bile, kendi kararlarına göre yapıp yalnız kurtuluşu tanrılardan beklemek gülünçtür; hem de tanrıların kurtulmak için yapmalarını buyurduğu şeyleri bile yapmamışken. Üstelik böyle insanlar için ölüm, evrendeki kanunların yaşamalarını istemediği bir biçimde yaşamaktan daha iyidir. Bunun tersi olsaydı, her türlü akılsızlık ve kötülük içinde barış korunsaydı, daha kötülerin böylece hâkim olmasına izin veren inayet ihmalkâr davranmış olurdu. Kötüler, yönetilenlerin korkaklığı yüzünden yönetir; adil olan budur, öbürü değil.
λοιπὸν δὴ ζητεῖν ὅπῃ καλῶς ταῦτα, καὶ ὡς τάξεως μετέχει, ἢ ὅπῃ μὴ κακῶς. παντὸς δὴ ζῴου τὰ μὲν ἄνω, πρόσωπον καὶ κεφαλή, καλλίω, τὰ δὲ μέσα καὶ κάτω οὐκ ἴσα: ἄνθρωποι δὲ ἐν μέσῳ καὶ κάτω, ἄνω δὲ οὐρανὸς καὶ οἱ ἐν αὐτῷ θεοί: καὶ τὸ πλεῖστον τοῦ κόσμου θεοὶ καὶ οὐρανὸς πᾶς κύκλῳ, γῆ δὲ οἷα κέντρον καὶ ὡς ἕν τι τῶν ἄστρων. θαυμάζεται δὲ ἐν ἀνθρώποις ἀδικία, ὅτι ἄνθρωπον ἀξιοῦσιν ἐν τῷ παντὶ τὸ τίμιον εἶναι ὡς οὐδενὸς ὄντος σοφωτέρου. τὸ δὲ κεῖται ἐν μέσῳ θεῶν καὶ θηρίων καὶ ῥέπει ἐπ’ ἄμφω καὶ ὁμοιοῦνται οἱ μὲν τῷ ἑτέρῳ, οἱ δὲ τῷ ἑτέρῳ, οἱ δὲ μεταξύ εἰσιν, οἱ πολλοί. οἱ δὴ κακυνθέντες εἰς τὸ ἐγγὺς ζῴων ἀλόγων καὶ θηρίων ἰέναι ἕλκουσι τοὺς μέσους καὶ βιάζονται: οἱ δὲ βελτίους μέν εἰσι τῶν βιαζομένων, κρατοῦνταί γε μὴν ὑπὸ τῶν χειρόνων ᾗ εἰσι χείρους καὶ αὐτοὶ καὶ οὐκ εἰσὶν ἀγαθοὶ οὐδὲ παρεσκεύασαν αὑτοὺς μὴ παθεῖν. εἰ οὖν παῖδες ἀσκήσαντες μὲν τὰ σώματα, τὰς δὲ ψυχὰς ὑπ’ ἀπαιδευσίας τούτων χείρους γινόμενοι ἐν πάλῃ κρατοῖεν τῶν μήτε τὰ σώματα μήτε τὰς ψυχὰς πεπαιδευμένων καὶ τὰ σιτία αὐτῶν ἁρπάζοιεν καὶ τὰ ἱμάτια αὐτῶν τὰ ἁβρὰ λαμβάνοιεν, τί ἂν τὸ πρᾶγμα ἢ γέλως εἴη; ἢ πῶς οὐκ ὀρθὸν καὶ τὸν νομοθέτην συγχωρεῖν ταῦτα μὲν πάσχειν ἐκείνους δίκην ἀργίας καὶ τρυφῆς διδόντας, εἰ ἀποδεδειγμένων γυμνασίων αὐτοῖς οἱ δ’ ὑπ’ ἀργίας καὶ τοῦ ζῆν μαλακῶς καὶ ἀνειμένως περιεῖδον ἑαυτοὺς ἄρνας καταπιανθέντας λύκων ἁρπαγὰς εἶναι; τοῖς δὲ ταῦτα ποιοῦσι πρώτη μὲν δίκη τὸ λύκοις εἶναι καὶ κακοδαίμοσιν ἀνθρώποις: εἶτα αὐτοῖς καὶ κεῖται ἃ παθεῖν χρεὼν τοὺς τοιούτους: οὐ γὰρ ἔστη ἐνταῦθα κακοῖς γενομένοις ἀποθανεῖν, ἀλλὰ τοῖς ἀεὶ προτέροις ἕπεται ὅσα κατὰ λόγον καὶ φύσιν, χείρω τοῖς χείροσι, τοῖς δὲ ἀμείνοσι τὰ ἀμείνω. ἀλλ’ οὐ παλαίστρα τὰ τοιαῦτα: παιδιὰ γὰρ ἐκεῖ. ἔδει γὰρ μειζόνων τῶν παίδων μετὰ ἀνοίας ἀμφοτέρων γινομένων ἀμφοτέρους μὲν ζώννυσθαι ἤδη καὶ ὅπλα ἔχειν καὶ ἡ θέα καλλίων ἢ κατὰ πάλας γυμνάζοντι: νῦν δὲ οἱ μὲν ἄοπλοι, οἱ δὲ ὁπλισθέντες κρατοῦσιν. ἔνθα οὐ θεὸν ἔδει ὑπὲρ τῶν ἀπολέμων αὐτὸν μάχεσθαι: σώζεσθαι γὰρ ἐκ πολέμων φησὶ δεῖν ὁ νόμος ἀνδριζομένους, ἀλλ’ οὐκ εὐχομένους: οὐδὲ γὰρ κομίζεσθαι καρποὺς εὐχομένους, ἀλλὰ γῆς ἐπιμελουμένους, οὐδέ γε ὑγιαίνειν μὴ ὑγιείας ἐπιμελουμένους: οὐδ’ ἀγανακτεῖν δεῖ, εἰ τοῖς φαύλοις πλείους γίνοιντο καρποὶ ἢ ὅλως αὐτοῖς γεωργοῦσιν ἢ ἄμεινον. ἔπειτα γελοῖον τὰ μὲν ἄλλα πάντα τὰ κατὰ τὸν βίον γνώμῃ τῇ ἑαυτῶν πράττειν, κἂν μὴ ταύτῃ πράττωσιν, ᾗ θεοῖς φίλα, σώζεσθαι δὲ μόνον παρὰ θεῶν οὐδὲ ταῦτα ποιήσαντας, δἰ ὧν κελεύουσιν αὐτοὺς οἱ θεοὶ σώζεσθαι. καὶ τοίνυν οἱ θάνατοι αὐτοῖς βελτίους ἢ τὸ οὕτως ξῶντας εἶναι, ὅπως ζῆν αὐτοὺς οὐκ ἐθέλουσιν οἱ ἐν τῷ παντὶ νόμοι: ὥστε τῶν ἐναντίων γιγνομένων, εἰρήνης ἐν ἀνοίαις καὶ κακίαις πάσαις φυλαττομένης, ἀμελῶς ἂν ἔσχε τὰ τῆς προνοίας ἐώσης κρατεῖν οὕτως τὰ χείρω. ἄρχουσι δὲ οἱ κακοὶ ἀρχομένων ἀνανδρίᾳ: τοῦτο γὰρ δίκαιον, καὶ οὐκ ἐκεῖνο.
3.2.9Çünkü inayet, bizi hiçe indirecek biçimde olmamalıdır. Her şey inayet olsaydı ve yalnız o bulunsaydı, inayet de olmazdı; zira artık neyin inayeti olurdu? Yalnız tanrısal olan olurdu. Tanrısal olan şimdi de vardır, ama başka bir şeye de ulaşmıştır; o başkasını ortadan kaldırmak için değil: Bir şeye, sözgelimi insana geldiğinde, onun üzerinde durup insanı insan olarak korur. Bu da inayetin kanunuyla yaşamak, yani onun kanununun söylediği her şeyi yapmak demektir. Kanun da şunu söyler: İyi olanlar iyi bir hayat sürecektir; bu hayat şimdiden onlar için hazırdır, sonra da hazır olacaktır; kötülere ise bunun tersi düşer. Kötü olduktan sonra kendilerini salıverip başkalarının kendilerini kurtarmasını dilemek, caiz bir dua değildir. Öyleyse tanrılar da kendi hayatlarını bırakıp onları tek tek yönetmez; insanları yönetmekten daha iyi başka bir hayat yaşayan iyi insanlar da onların yöneticisi olmaz. Zaten kendileri de başkalarına iyi yöneticiler yetişsin, kendilerine iyi bakılsın diye hiç uğraşmadılar; aksine biri kendi başına iyi yetişirse onu kıskanırlar. Oysa iyileri başlarına geçirselerdi, iyiler daha çok olurdu.
İnsan, en iyi değil de orta bir mertebede bulunan ve bu mertebeyi seçmiş bir canlı olarak meydana geldi. Yine de inayet, bulunduğu yerde onun yok olmasına izin vermez; tanrısal olanın aretē'yi daha üstün kılmak için kullandığı türlü türlü araçlarla onu daima yukarıya doğru çeker. Böylece insan soyu akıl sahibi olmayı yitirmedi; en yüksek derecede olmasa da bilgelikten, nous'tan, tekhnē'den ve adaletten pay alır; hiç değilse herkesin birbirine karşı gözettiği adaletten. Haksızlık ettikleri kimselere bile bunu haklı olarak yaptıklarını düşünürler, çünkü onların buna layık olduğunu sanırlar. İşte insan böyle, güzel olabildiği kadar güzel bir eserdir; bütünün dokusuna katılmış olarak yeryüzündeki öteki canlılardan daha iyi bir paya sahiptir.
Aklı başında hiç kimse, ondan aşağı olup yeryüzüne süs katan öteki canlıları da kınamaz. Birinin onları insanları ısırıyorlar diye kınaması gülünç olurdu; sanki insanların uyuyarak yaşaması gerekirmiş gibi. Bunların da var olması zorunludur. Onlardan gelen yararların bir kısmı apaçıktır; görünmeyenlerin birçoğunu da zaman ortaya çıkarmıştır; öyle ki hiçbiri ne kendileri için ne insanlar için boşuna değildir. Birçoğu yabani diye kınamak da gülünçtür; yabani insanlar da var. Bir hayvan insanlara güvenmiyor ve güvenmediği için kendini savunuyorsa, bunda şaşılacak ne var?
οὐ γὰρ δὴ οὕτως τὴν πρόνοιαν εἶναι δεῖ, ὥστε μηδὲν ἡμᾶς εἶναι: πάντα δὲ οὔσης προνοίας καὶ μόνης αὐτῆς οὐδ’ ἂν εἴη: τίνος γὰρ ἂν ἔτι εἴη; ἀλλὰ μόνον ἂν εἴη τὸ θεῖον. τοῦτο δὲ καὶ νῦν ἔστι: καὶ πρὸς ἄλλο δὲ ἐλήλυθεν, οὐχ ἵνα ἀνέλῃ τὸ ἄλλο, ἀλλ’ ἐπιόν τῳ, οἷον ἀνθρώπῳ, ἦν ἐπ’ αὐτῷ [πρόνοια] τηροῦσα τὸν ἄνθρωπον ὄντα: τοῦτο δέ ἐστι νόμῳ προνοίας ζῶντα, ὃ δή ἐστι πράττοντα ὅσα ὁ νόμος αὐτῆς λέγει. λέγει δὲ τοῖς μὲν ἀγαθοῖς γενομένοις ἀγαθὸν βίον ἔσεσθαι καὶ κεῖσθαι καὶ ἐσύστερον, τοῖς δὲ κακοῖς τὰ ἐναντία. κακοὺς δὲ γενομένους ἀξιοῦν ἄλλους αὐτῶν σωτῆρας εἶναι ἑαυτοὺς προεμένους οὐ θεμιτὸν εὐχὴν ποιουμένων: οὐ τοίνυν οὐδὲ θεοὺς αὐτῶν ἄρχειν τὰ καθέκαστα ἀφέντας τὸν ἑαυτῶν βίον οὐδέ γε τοὺς ἄνδρας τοὺς ἀγαθούς, ἄλλον βίον ζῶντας τὸν ἀρχῆς ἀνθρωπίνης ἀμείνω, τούτους αὐτῶν ἄρχοντας εἶναι: ἐπεὶ οὐδ’ αὐτοὶ ἐπεμελήθησάν ποτε, ὅπως ἄρχοντες ἀγαθοὶ γένοιντο τῶν ἄλλων, ὅπως αὐτοὶ εἶεν ἐπιμελούμενοι, ἀλλὰ φθονοῦσιν, ἐάν τις ἀγαθὸς παῤ αὑτοῦ φύηται: ἐπεὶ πλείους ἂν ἐγένοντο ἀγαθοί, εἰ τούτους ἐποιοῦντο προστάτας. γενόμενον τοίνυν ζῷον οὐκ ἄριστον, ἀλλὰ μέσην τάξιν ἔχον καὶ ἑλόμενον, ὅμως ἐν ᾧ κεῖται τόπῳ ὑπὸ προνοίας οὐκ ἐώμενον ἀπολέσθαι, ἀλλὰ ἀναφερόμενον ἀεὶ πρὸς τὰ ἄνω παντοίαις μηχαναῖς, αἷς τὸ θεῖον χρῆται ἐπικρατεστέραν ἀρετὴν ποιοῦν, οὐκ ἀπώλεσε τὸ λογικὸν εἶναι τὸ ἀνθρώπινον γένος, ἀλλὰ μετέχον, εἰ καὶ μὴ ἄκρως, ἐστὶ καὶ σοφίας καὶ νοῦ καὶ τέχνης καὶ δικαιοσύνης, τῆς γοῦν πρὸς ἀλλήλους ἕκαστοι — καὶ οὓς ἀδικοῦσι δὲ οἴονται δικαίως ταῦτα ποιεῖν, εἶναι γὰρ ἀξίους — οὕτω καλόν ἐστιν ἄνθρωπος ποίημα, ὅσον δύναται καλὸν εἶναι, καὶ συνυφανθὲν εἰς τὸ πᾶν μοῖραν ἔχει τῶν ἄλλων ζῴων ὅσα ἐπὶ γῆς βελτίονα. ἐπεὶ καὶ τοῖς ἄλλοις ὅσα ἐλάττω ζῷα αὐτοῦ κόσμον γῇ φέροντα μέμφεται οὐδεὶς νοῦν ἔχων. γελοῖον γάρ, εἴ τις μέμφοιτο, ὅτι τοὺς ἀνθρώπους δάκνοι, ὡς δέον αὐτοὺς ζῆν κοιμωμένους. ἀνάγκη δὲ καὶ ταῦτα εἶναι: καὶ αἱ μὲν πρόδηλοι παῤ αὐτῶν ὠφέλειαι, τὰς δὲ οὐ φανερὰς ἀνεῦρε πολλὰς ὁ χρόνος: ὥστε μηδὲν αὐτοῖς μάτην μηδὲ ἀνθρώποις εἶναι. γελοῖον δὲ καὶ ὅτι ἄγρια πολλὰ αὐτῶν μέμφεσθαι γινομένων καὶ ἀνθρώπων ἀγρίων: εἰ δὲ μὴ πεπίστευκεν ἀνθρώποις, ἀλλὰ ἀπιστοῦντα ἀμύνεται, τί θαυμαστόν ἐστιν;
3.2.10Ama insanlar istemeyerek kötüyse, isteyerek böyle değilse, ne haksızlık edenler suçlanabilir ne de haksızlığa uğrayanlar, sanki başlarına gelenler kendi yüzlerindenmiş gibi. Kötü olmaları zorunluysa —ister göklerin dönüşü yüzünden, ister oradan gelen sonucu doğuran ilke yüzünden—, bu tabiatça böyledir. Yok eğer bunu yapan logos'un kendisiyse, bu nasıl adaletsizlik olmaz? Cevap şu: İstemeyerek kötüdürler, çünkü hata istenerek işlenmez; ama bu, eylemde bulunanların bizzat kendileri olduğunu ortadan kaldırmaz. Tersine, yapan kendileri olduğu için hata eden de kendileridir; yapan kendileri olmasaydı hiç hata da etmezlerdi. Zorunluluk dışarıdan gelmez; her durumda böyle olduğu anlamındadır. Göklerin dönüşü de bizim elimizde hiçbir şey kalmayacak biçimde değildir. Zira her şey dışarıdan gelseydi, o dış etkenlerin dilediği gibi olurdu; böylece insanlar onların dileğine aykırı bir şey yapmaz, bunları tanrılar yapıyor olsaydı dinsiz insanlar da olmazdı. Oysa bu, insanların kendilerinden gelir. Bir ilke verildiğinde ardından gelenler tamamlanır, ama ilke olan her şey de bu ardışıklığa katılarak; insanlar da ilkedir. Nitekim güzel şeylere kendi tabiatlarıyla yönelirler ve bu ilke kendi kendisinin efendisidir.
ἀλλ’ εἰ ἄνθρωποι ἄκοντές εἰσι κακοὶ καὶ τοιοῦτοι οὐχ ἑκόντες, οὔτ’ ἄν τις τοὺς ἀδικοῦντας αἰτιάσαιτο, οὔτε τοὺς πάσχοντας ὡς δἰ αὑτοὺς ταῦτα πάσχοντας. εἰ δὲ δὴ καὶ ἀνάγκη οὕτω κακοὺς γίνεσθαι εἴτε ὑπὸ τῆς φορᾶς εἴτε τῆς ἀρχῆς διδούσης τὸ ἀκόλουθον ἐντεῦθεν, φυσικῶς οὕτως. εἰ δὲ δὴ ὁ λόγος αὐτός ἐστιν ὁ ποιῶν, πῶς οὐκ ἄδικα οὕτως; ἀλλὰ τὸ μὲν ἄκοντες, ὅτι ἁμαρτία ἀκούσιον: τοῦτο δὲ οὐκ ἀναιρεῖ τὸ αὐτοὺς τοὺς πράττοντας παῤ αὑτῶν εἶναι, ἀλλ’ ὅτι αὐτοὶ ποιοῦσι, διὰ τοῦτο καὶ αὐτοὶ ἁμαρτάνουσιν: ἢ οὐδ’ ἂν ὅλως ἥμαρτον μὴ αὐτοὶ οἱ ποιοῦντες ὄντες. τὸ δὲ τῆς ἀνάγκης οὐκ ἔξωθεν, ἀλλ’ ὅτι πάντως. τὸ δὲ τῆς φορᾶς οὐχ ὥστε μηδὲν ἐφ̓ ἡμῖν εἶναι: καὶ γὰρ εἰ ἔξωθεν τὸ πᾶν, οὕτως ἂν ἦν, ὡς αὐτοὶ οἱ ποιοῦντες ἐβούλοντο: ὥστε οὐκ ἂν αὐτοῖς ἐναντία ἐτίθεντο ἄνθρωποι οὐδ’ ἂν ἀσεβεῖς, εἰ θεοὶ ἐποίουν. νῦν δὲ παῤ αὐτῶν τοῦτο. ἀρχῆς δὲ δοθείσης τὸ ἐφεξῆς περαίνεται συμπαραλαμβανομένων εἰς τὴν ἀκολουθίαν καὶ τῶν ὅσαι εἰσὶν ἀρχαί: ἀρχαὶ δὲ καὶ ἄνθρωποι. κινοῦνται γοῦν πρὸς τὰ καλὰ οἰκείᾳ φύσει καὶ ἀρχὴ αὕτη αὐτεξούσιος.
3.2.11Peki her şey tabiî zorunluluklar ve onların doğurduğu sonuçlar yüzünden mi böyledir, ancak mümkün olduğu kadar güzel midir? Yoksa öyle değil de, bütün bunları yöneten logos mu yapar, böyle olmasını o mu diler; kötü denen şeyleri de her şeyin iyi olmasını istemediği için logos'a uygun olarak kendisi mi yapar? Tıpkı bir zanaatkârın, canlının bütün kısımlarını göz yapmaması gibi, logos da her şeyi tanrı yapmadı: Kimini tanrı, kimini ikinci bir tabiat olarak daimōn, sonra sırasıyla insanları ve hayvanları yaptı; bunu kıskançlıktan değil, nous'a yaraşır bir çeşitlilik taşıyan logos'u gereği yaptı. Bizse resim sanatından anlamayanlara benziyoruz: Onlar renkler her yerde güzel değil diye kusur bulurlar, oysa ressam her yere yakışanı vermiştir. Ya da bir piyesi, içinde herkes kahraman değil, bir köle, bir köylü, kaba konuşan biri de var diye kınayan kimseye benziyoruz. Oysa piyes, daha aşağı olanları çıkarırsan güzel olmaz; o bunlarla da tamamlanır.
πότερα δὲ φυσικαῖς ἀνάγκαις οὕτως ἕκαστα καὶ ἀκολουθίαις καὶ ὅπῃ δυνατὸν καλῶς; ἢ οὔ, ἀλλ’ ὁ λόγος ταῦτα πάντα ποιεῖ ἄρχων καὶ οὕτω βούλεται καὶ τὰ λεγόμενα κακὰ αὐτὸς κατὰ λόγον ποιεῖ οὐ βουλόμενος πάντα ἀγαθὰ εἶναι, ὥσπερ ἂν εἴ τις τεχνίτης οὐ πάντα τὰ ἐν τῷ ζῴῳ ὀφθαλμοὺς ποιοῖ: οὕτως οὐδ’ ὁ λόγος πάντα θεοὺς εἰργάζετο, ἀλλὰ τὰ μὲν θεούς, τὰ δὲ δαίμονας, δευτέραν φύσιν, εἶτα ἀνθρώπους καὶ ζῷα ἐφεξῆς, οὐ φθόνῳ, ἀλλὰ λόγῳ ποικιλίαν νοερὰν ἔχοντι. ἡμεῖς δέ, ὥσπερ οἱ ἄπειροι γραφικῆς τέχνης αἰτιῶνται, ὡς οὐ καλὰ τὰ χρώματα πανταχοῦ, ὁ δὲ ἄρα τὰ προσήκοντα ἀπέδωκεν ἑκάστῳ τόπῳ: ἢ εἴ τις δρᾶμα μέμφοιτο, ὅτι μὴ πάντες ἥρωες ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ οἰκέτης καί τις ἄγροικος καὶ φαύλως φθεγγόμενος: τὸ δὲ οὐ καλόν ἐστιν, εἴ τις τοὺς χείρους ἐξέλοι, καὶ ἐκ τούτων συμπληρούμενον.
3.2.12Eğer logos kendini maddeye uydurup bunları, kendisi neyse o olarak meydana getirdiyse —parçaları birbirine benzemeyen bir şey olarak, bu hâlini de kendisinden önce gelenden alarak—, böyle meydana gelen bu eserden daha güzel başka bir şey olamaz. Logos, hepsi birbirinin aynı ve birbirine yakın şeylerden oluşamazdı. Bu tarz kınanacak bir şey değildir, çünkü logos her şeydir, ama her parçada başka türlüdür. Ama logos dışarıdan kendine ait olmayan başka şeyler, sözgelimi psykhē'ler getirip onları tabiatlarına aykırı olarak zorlasaydı ve birçoğunu daha kötüye doğru esere uydursaydı, bu nasıl doğru olurdu? Şunu söylemek gerekir: Psykhē'ler de onun parçaları gibidir; logos onları kötüleştirerek esere uydurmaz, kendilerine yakışan yere, hak ettikleri yere yerleştirir.
εἰ μὲν οὖν αὐτὸς ὁ λόγος ἐναρμόσας ἑαυτὸν εἰς ὕλην ταῦτα εἰργάσατο τοῦτο ὢν οἷός ἐστιν, ἀνόμοιος τοῖς μέρεσιν, ἐκ τοῦ πρὸ αὐτοῦ τοῦτο ὤν, καὶ τοῦτο τὸ γενόμενον οὕτω γενόμενον οὐκ ἂν σχοίη κάλλιον ἑαυτοῦ ἄλλο. ὁ δὲ λόγος ἐκ πάντων ὁμοίων καὶ παραπλησίων οὐκ ἂν ἐγένετο, καὶ οὗτος ὁ τρόπος [οὐ] μεμπτὸς πάντα ὄντος κατὰ μέρος ἕκαστον ἄλλως. εἰ δὲ ἔξω ἑαυτοῦ ἄλλα εἰσήγαγεν, οἷνον φυχάς, καὶ ἐβιάσατο παρὰ τὴν αὐτῶν φύσιν ἐναρμόσας τῷ ποιήματι πρὸς τὸ χεῖρον πολλάς, πῶς ὀρθῶς; ἀλλὰ φατέον καὶ τὰς ψυχὰς οἷον μέρη αὐτοῦ εἶναι καὶ μὴ χείρους ποιοῦντα ἐναρμόττειν, ἀλλ’ ὅπου προσῆκον αὐταῖς καταχωρίζειν κατ’ ἀξίαν.
3.2.13Şu sözü de reddetmemek gerekir: Bu söze göre inayet her seferinde yalnız şimdiki duruma bakmaz, önceki devrelere ve yine geleceğe de bakar; hak edileni oradan belirler ve insanların yerini değiştirir. Daha önce efendi olanları, kötü efendiler olmuşlarsa köle yapar, çünkü onlara yararlı olan budur; serveti kötü kullananları yoksul yapar, çünkü iyiler için yoksul olmak zararlı değildir. Haksız yere öldürenler öldürülür: Bu, öldüren için haksızlıktır, ama uğrayan için haktır. Başına bir şey gelecek olanı da, onun uğraması gerekeni yapmaya elverişli olanla bir araya getirir. Çünkü kimse rastlantıyla köle olmaz, tesadüfen esir düşmez, bedenine gelişigüzel saldırıya uğramaz; şimdi uğradığı şeyleri bir zamanlar kendisi yapmıştır. Annesini öldüren, kadın olarak doğup oğlu tarafından öldürülecek; bir kadına zorla sahip olan, aynı şeye uğramak için kadın olacaktır. Adrasteia'nın tanrısal adı da buradan gelir: Bu düzen gerçekten Adrasteia'dır [kaçınılmaz olan], gerçekten Dikē'dir [adalet], hayranlık verici bir bilgeliktir.
Bütünün düzeninin her zaman böyle bir şey olduğunu evrende görülenlerden çıkarmak gerekir: Bu düzen en küçük şeye kadar her şeye uzanır; tekhnē yalnız tanrısal şeylerde değil, inayetin küçük oldukları için küçümseyeceği sanılabilecek şeylerde de hayranlık vericidir. Sıradan hayvanlarda bile görülen rengârenk harikalar; bitkilere kadar inip meyvelerde, hatta yapraklarda görülen biçim güzelliği; kolayca açan çiçeklerin zarafeti, inceliği ve çeşitliliği; üstelik bunların bir kere yapılıp bırakılmaması, yukarıdakiler onlara göre her zaman aynı biçimde hareket etmediği için durmadan yeniden yapılması. Değişen şeyler gelişigüzel değişmez, başka biçimler alırken de gelişigüzel almaz; güzel olduğu gibi, tanrısal kuvvetlerin yapmasına yakışacağı gibi değişir. Çünkü tanrısal olan her şeyi tabiatı neyse öyle yapar; tabiatı da kendi ousia'sına göredir; onun ousia'sı ise etkinliklerinde güzeli ve adili birlikte ortaya koyan ousia'dır. Bunlar orada değilse nerede olabilir?
ἐπεὶ οὐδ’ ἐκεῖνον ἀποβλητέον τὸν λόγον, ὃς οὐ πρὸς τὸ παρὸν ἑκάστοτέ φησι βλέπειν, ἀλλὰ πρὸς τὰς πρόσθεν περιόδους καὶ αὖ τὸ μέλλον, ὥστε ἐκεῖθεν τάττειν τὴν ἀξίαν καὶ μετατιθέναι ἐκ δεσποτῶν τῶν πρόσθεν δούλους ποιοῦντα, εἰ ἐγένοντο κακοὶ δεσπόται, καὶ ὅτι σύμφορον αὐτοῖς οὕτω, καὶ εἰ κακῶς ἐχρήσαντο πλούτῳ πένητας, καὶ [ὅτι] ἀγαθοῖς οὐκ ἀσύμφορον πένησιν εἶναι, καὶ φονεύσαντας ἀδίκως φονευθῆναι ἀδίκως μὲν τῷ ποιήσαντι, αὐτῷ δὲ δικαίως τῷ παθόντι, καὶ τὸν πεισόμενον συναγαγεῖν εἰς τὸ αὐτὸ τῷ ἐπιτηδείῳ ποιῆσαι,: ἃ παθεῖν ἐχρῆν ἐκεῖνον. μὴ γὰρ δὴ κατὰ συντυχίαν δοῦλον μηδὲ αἰχμάλωτον ὡς ἔτυχε μηδὲ ὑβρισθῆναι εἰς σῶμα εἰκῇ, ἀλλὰ ἦν ποτε ταῦτα ποιήσας, ἃ νῦν ἐστι πάσχων: καὶ μητέρα τις ἀνελὼν ὑπὸ παιδὸς ἀναιρεθήσεται γενόμενος γυνή, καὶ βιασάμενος γυναῖκα [γυνὴ] ἔσται, ἵνα βιασθῇ. ὅθεν καὶ θεία φήμη Ἀδράστεια: αὕτη γὰρ ἡ διάταξις Ἀδράστεια ὄντως καὶ ὄντως Δίκη καὶ σοφία θαυμαστή. τεκμαίρεσθαι δὲ δεῖ τοιαύτην τινὰ εἶναι τὴν τάξιν ἀεὶ τῶν ὅλων ἐκ τῶν ὁρωμένων ἐν τῷ παντί, ὡς εἰς ἅπαν χωρεῖ καὶ ὅ τι μικρότατον, καὶ ἡ τέχνη θαυμαστὴ οὐ μόνον ἐν τοῖς θείοις, ἀλλὰ καὶ ὧν ἄν τις ὑπενόησε καταφρονῆσαι ὡς μικρῶν τὴν πρόνοιαν: οἵα καὶ ἐν τοῖς τυχοῦσι ζῴοις ἡ ποικίλη θαυματουργία καὶ τὸ μέχρι τῶν φυτῶν ἐν καρποῖς καὶ ἔτι φύλλοις εὐειδὲς καὶ τὸ ῥᾷστα εὐανθὲς καὶ ῥαδινὸν καὶ ποικίλον, καὶ ὅτι οὐ πεποίηται ἅπαξ καὶ ἐπαύσατο, ἀλλ’ ἀεὶ ποιεῖται τῶν ὑπεράνω φερομένων κατὰ ταῦτα οὐχ ὡσαύτως. μετατίθεται τοίνυν τὰ μετατιθέμενα οὐκ εἰκῇ μετατιθέμενα οὐδ’ ἄλλα σχήματα λαμβάνοντα, ἀλλ’ ὡς καλόν, καὶ ὡς πρέποι ἂν δυνάμεσι θείαις ποιεῖν. ποιεῖ γὰρ πᾶν τὸ θεῖον ὡς πέφυκε: πέφυκε δὲ κατὰ τὴν αὐτοῦ οὐσίαν: οὐσία δὲ αὐτοῦ, ἣ τὸ καλὸν ἐν ταῖς ἐνεργείαις αὐτοῦ καὶ τὸ δίκαιον συνεκφέρει. εἰ γὰρ μὴ ἐκεῖ ταῦτα, ποῦ ἂν εἴη;
3.2.14Demek ki düzen nous'a öyle uygundur ki düşünüp taşınmaya gerek kalmadan var olur; öyle var olur ki, düşünüp taşınmayı en iyi kullanabilen biri bile, düşünüp taşınmanın onu başka türlü yapmanın yolunu bulamayacağına hayran kalır. Bunun benzeri cüzî tabiatlarda da görülür: Onlarda olup biten, düşünüp taşınarak kurulmuş bir düzenden her zaman daha çok nous'a yaraşır. Her zaman meydana gelen cinslerin her birinde, onları yapan logos'u suçlamak mümkün değildir; meğer ki biri her birinin, meydana gelmemiş olanlar gibi, yani ezelî olup gerek düşünülürlerde gerek hislerle algılanırlarda daima aynı kalanlar gibi olması gerektiğini düşünsün; iyiye bir ilave istesin, her birine verilen eidos'u yeterli saymasın, sözgelimi şu hayvanın boynuzu yok diye yakınsın. Böyle biri, logos'un her şeye ulaşmaması imkânsız olsa da büyüğün içinde küçüklerin, bütünün içinde parçaların bulunması gerektiğini ve bunların eşit olamayacağını görmüyor; eşit olsalardı parça olmazlardı. Yukarıda her şey her şeydir; aşağıda ise her biri her şey değildir. İnsan da, her biri bir parça olduğu ölçüde, bütün değildir. Ama bazı parçalarda parça olmayan başka bir şey de varsa, parça o bakımdan da bütündür. Cüzî insandan, cüzî olduğu sürece, aretē'nin zirvesine erişmiş biri olarak yetkin olması beklenmemelidir; o zaman artık parça olmazdı.
Yine de bütün, daha yüksek bir değerle süslenen parçayı kıskanmaz; çünkü daha yüksek bir değerle süslenen parça bütünü de daha güzel kılar. Parça bütüne benzeyerek böyle olur; sanki böyle olmasına izin verilmiş ve buna göre yerleştirilmiştir. Öyle ki insanın bulunduğu yerde de ondan bir şey parlasın, tıpkı tanrısal gökte yıldızların parlaması gibi; buradan bakan da sanki büyük ve güzel bir heykel görsün —ister canlı olsun, ister Hephaistos'un sanatıyla yapılmış—: Yüzünde ışıldayan yıldızlar, göğsünde başka yıldızlar ve yıldızların konumunun gerektirdiği yerlere yerleştirilmiş daha başkaları.
ἔχει τοίνυν ἡ διάταξις οὕτω κατὰ νοῦν, ὡς ἄνευ λογισμοῦ εἶναι, οὕτω δὲ εἶναι, ὡς, εἴ τις ἄριστα δύναιτο λογισμῷ χρῆσθαι, θαυμάσαι, ὅτι μὴ ἂν ἄλλως εὗρε λογισμὸς ποιῆσαι, ὁποῖόν τι γινώσκεται καὶ ἐν ταῖς καθ̓ ἕκαστα φύσεσι γινόμενον εἰς ἀεὶ νοερώτερον ἢ κατὰ λογισμοῦ διάταξιν. ἐφ̓ ἑκάστου μὲν οὖν τῶν γινομένων ἀεὶ γενῶν οὐκ ἔστιν αἰτιᾶσθαι τὸν ποιοῦντα λόγον, εἴ τις μὴ ἀξιοῖ ἕκαστον οὕτω γεγονέναι χρῆναι, ὡς τὰ μὴ γεγονότα, ἀίδια δέ, ἔν τε νοητοῖς ἔν τε αἰσθητοῖς ἀεὶ τὰ αὐτὰ ὄντα, προσθήκην αἰτῶν ἀγαθοῦ πλείονα, ἀλλ’ οὐ τὸ δοθὲν ἑκάστῳ εἶδος αὔταρκες ἡγούμενος, οἷον τῷδε, ὅτι μὴ κέρατα, οὐ σκοπούμενος, ὅτι ἀδύνατον ἦν λόγον μὴ οὐκ ἐπὶ πάντα ἐλθεῖν, ἀλλ’ ὅτι ἔδει ἐν τῷ μείζονι τὰ ἐλάττω καὶ ἐν τῷ ὅλῳ τὰ μέρη καὶ οὐκ ἴσα δυνατὸν εἶναι: ἢ οὐκ ἂν ἦν μέρη. τὸ μὲν γὰρ ἄνω πᾶν πάντα, τὸ δὲ κάτω οὐ πάντα ἕκαστον. καὶ ἄνθρωπος δὴ καθ̓ ὅσον μέρος ἕκαστος οὐ πᾶς. εἰ δέ που ἐν μέρεσί τισι καὶ ἄλλο τι, ὃ οὐ μέρος, τούτῳ κἀκεῖνο πᾶν. ὁ δὴ καθ̓ ἕκαστα ᾗ τοῦτο οὐκ ἀπαιτητέος τέλειος εἶναι εἰς ἀρετῆς ἄκρον: ἤδη γὰρ οὐκέτ̓ ἂν μέρος. οὐ μὴν οὐδὲ τῷ ὅλῳ τὸ μέρος κοσμηθὲν εἰς μείζονα ἀξίαν ἐφθόνηται: καὶ γὰρ κάλλιον τὸ ὅλον ποιεῖ κοσμηθὲν ἀξίᾳ μείζονι. καὶ γὰρ γίνεται τοιοῦτον ἀφομοιωθὲν τῷ ὅλῳ καὶ οἷον συγχωρηθὲν τοιοῦτον εἶναι καὶ συνταχθὲν οὕτως, ἵνα καὶ κατὰ τὸν ἀνθρώπου τόπον ἐκλάμπῃ τι ἐν αὐτῷ, οἷον καὶ κατὰ τὸν θεῖον οὐρανὸν τὰ ἄστρα, καὶ ἡ ἐντεῦθεν ἀντίληψις οἷον ἀγάλματος μεγάλου καὶ καλοῦ [ᾖ] εἴτε ἐμψύχου εἴτε καὶ τέχνῃ Ἡφαίστου γενομένου, [καὶ] ὦσι μὲν καὶ κατὰ τὸ πρόσωπον ἐπιστίλβοντες ἀστέρες καὶ ἐν τοῖς στήθεσι δὲ ἄλλοι καὶ ᾗ ἔμελλεν ἐπιτρέψειν ἄστρων θέσις κειμένων.
3.2.15Tek tek şeyler kendi başlarına ele alındığında durum böyledir. Ama doğmuş ve durmadan doğan bu şeylerin birbirine örülüşü insanı durdurup şaşkınlığa düşürebilir: Hayvanlar birbirini yer, insanlar birbirine saldırır, savaş hiç bitmez, ne bir ara ne bir ateşkes görür; hele bunu böyle olsun diye logos yapmışsa ve bu durumun güzel olduğu söyleniyorsa. Böyle söyleyenlere artık şu savunma yardım etmez: “Her şey mümkün olduğu kadar güzeldir; şeylerin daha eksik olmasının sebebi maddedir; kötülüklerin yok olması mümkün değildir.” Çünkü onlara göre şeylerin böyle olması gerekiyordu ve böyle olmaları güzeldir; madde araya girip hâkim olmamış, böyle olsun diye getirilmiştir; daha doğrusu maddenin kendisi de logos sebebiyle böyledir. Demek ki ilke logos'tur, her şey logos'tur; ona göre meydana gelenler ve meydana gelirken birlikte düzenlenenler her bakımdan böyledir.
Öyleyse hayvanlar ve insanlar arasındaki bu amansız savaşın zorunluluğu nedir? Hayvanların birbirini yemesi zorunludur, çünkü bu bir yer değiştirmedir; onlar kimse öldürmese bile sonsuza dek böyle kalamazlar. Belli bir zamanda gitmeleri gerekiyorsa, başkalarına yarayacak biçimde gitmeleri gerekiyordu; bunu neden kıskanmalı? Ya yenenler başka şeyler olarak yeniden doğuyorsa? Bu, sahnede öldürülen bir oyuncunun kostümünü değiştirip başka bir kişinin maskesini takarak yeniden sahneye girmesine benzer; o kişi gerçekte ölmemiştir. Ölmek de bedenin değişmesiyse —oradaki giysi değiştirmek gibi—, ya da bedenin büsbütün bırakılmasıysa —oradaki, bir daha oynamak üzere dönmeyecek birinin sahneden büsbütün çıkışı gibi—, hayvanların böyle birbirine dönüşmesinde korkunç ne var? Bu, hiç doğmamış olmalarından çok daha iyidir. O durumda hayattan yoksunluk olurdu, başkasında bulunan hayat da bir şey yapamazdı; şimdiyse evrende bol bol bulunan hayat her şeyi yapar, yaşarken her şeyi çeşitlendirir ve güzel, biçimli, canlı oyuncaklar yapmaktan bir an geri durmaz.
Ölümlü insanların birbirine silah doğrultup, pyrrhikhē dansını oynayanlar gibi düzgün bir düzen içinde savaşması, bütün insan uğraşlarının oyun olduğunu gösterir; ölümlerin korkunç bir şey olmadığını da bildirir. Savaşlarda ve çarpışmalarda ölmek, yaşlılıkta olacak olanı biraz öne almak, daha çabuk gidip yeniden gelmektir. Hayattayken mallarından yoksun bırakılırlarsa, bunların daha önce de kendilerinin olmadığını, başkaları onlardan alacağına göre gasp edenlerin sahipliğinin de gülünç olduğunu anlarlar; zira yoksun bırakılmayanlar için de sahiplik, yoksun bırakılmaktan daha kötüdür.
Tiyatrolarda sahnelere nasıl bakıyorsak, cinayetlere, bütün ölümlere, şehirlerin düşüşüne ve yağmalarına da öyle bakmak gerekir: Hepsi yer değiştirme, kılık değiştirme, ağıt ve feryat oyunudur. Çünkü burada da hayattaki her olayda ağlayıp yakınan içerdeki psykhē değil, insanın dışarıdaki gölgesidir; insanların yeryüzünün dört bir yanında kurduğu sahnelerde, bütün yeryüzü sahnesinde her şeyi o oynar. Bunlar, yalnız aşağıdaki ve dışarıdaki şeyleri yaşamayı bilen, gözyaşları ve ciddi işler arasında oyun oynadığını fark etmeyen bir insanın işleridir. Çünkü ciddi işleri ciddiye alması gereken yalnız ciddi insandır; öteki insan bir oyuncaktır. Oyuncaklar da ciddi olmayı bilmeyen ve kendileri de oyuncak olanlar tarafından ciddiye alınır. Biri onlarla birlikte oynarken böyle şeylere uğrarsa, çocuk oyununa düştüğünü ve üzerindeki maskeyi bıraktığını bilsin. Sokrates de oynuyorsa, dışarıdaki Sokrates'le oynar. Şunu da akılda tutmak gerekir: Ağlamayı ve yas tutmayı kötülüklerin kanıtı saymamak gerekir, çünkü çocuklar da kötü olmayan şeyler için ağlar, yakınırlar.
τὰ μὲν οὖν ἕκαστα αὐτὰ ἐφ̓ ἑαυτῶν θεωρούμενα οὕτως: ἡ συμπλοκὴ δὲ ἡ τούτων γεννηθέντων καὶ ἀεὶ γεννωμένων ἔχοι ἂν τὴν ἐπίστασιν καὶ ἀπορίαν κατὰ τε τὴν ἀλληλοφαγίαν τῶν ἄλλων ζῴων καὶ τὰς ἀνθρώπων εἰς ἀλλήλους ἐπιθέσεις, καὶ ὅτι πόλεμος ἀεὶ καὶ οὐ μήποτε παῦλαν οὐδ’ ἀνοχὴν λάβῃ, καὶ μάλιστα εἰ λόγος πεποίηκεν οὕτως ἔχειν, καὶ ούτω λέγεται καλῶς ἔχειν. οὐ γὰρ ἔτι τοῖς οὕτω λέγουσιν ἐκεῖνος ὁ λόγος βοηθεῖ, ὡς καλῶς κατὰ τὸ δυνατὸν ἔχει [καὶ] αἰτία ὕλη οὕτως ἐχόντων, ὡς ἐλαττόνως ἔχειν, καὶ ὡς οὐ δυνατὸν τὰ κακὰ ἀπολέσθαι, εἴπερ οὕτως ἐχρῆν ἔχειν, καὶ καλῶς οὕτω, καὶ οὐχ ἡ ὕλη παρελθοῦσα κρατεῖ, ἀλλὰ παρήχθη, ἵνα οὕτω, μᾶλλον δὲ ᾖ καὶ αὐτὴ αἰτίᾳ λόγου οὕτως. ἀρχὴ οὖν λόγος καὶ πάντα λόγος καὶ τὰ γινόμενα κατ’ αὐτὸν καὶ συνταττόμενα ἐπὶ τῇ γενέσει πάντως οὕτως. τίς οὖν ἡ τοῦ πολέμου τοῦ ἀκηρύκτου ἐν ζῴοις καὶ ἐν ἀνθρώποις ἀνάγκη; ἢ ἀλληλοφαγίαι μὲν ἀναγκαῖαι, ἀμοιβαὶ ζῴων οὖσαι οὐ δυναμένων, οὐδ’ εἴ τις μὴ κτιννύοι αὐτά, οὕτω μένειν εἰς ἀεί. εἰ δὲ ἐν ᾧ χρόνῳ δεῖ ἀπελθεῖν οὕτως ἀπελθεῖν ἔδει, ὡς ἄλλοις γενέσθαι χρείαν παῤ αὐτῶν, τί φθονεῖν ἔδει; τί δ’ εἰ βρωθέντα ἄλλα ἐφύετο; οἷον εἰ ἐπὶ σκηνῆς τῶν ὑποκριτῶν ὁ πεφονευμένος ἀλλαξάμενος τὸ σχῆμα ἀναλαβὼν πάλιν εἰσίοι ἄλλο πρόσωπον, ἀλλ’ οὐ τέθνηκεν ἀληθῶς οὗτος. εἰ οὖν καὶ τὸ ἀποθανεῖν ἀλλαγή ἐστι σώματος, ὥσπερ ἐσθῆτος ἐκεῖ, ἢ καὶ παντελὴς ἀπόθεσις σώματος, ὥσπερ ἐκεῖ ἔξοδος ἐκ τῆς σκηνῆς παντελὴς οὔποτε εἰς ὕστερον πάλιν ἥξοντος ἐναγωνίσασθαι, τί ἂν δεινὸν εἴη ἡ τοιαύτη τῶν ζῴων εἰς ἄλληλα μεταβολὴ πολὺ βελτίων οὖσα τοῦ μηδὲ τὴν ἀρχὴν αὐτὰ γενέσθαι; ἐκείνως μὲν γὰρ ἐρημία ζωῆς καὶ τῆς ἐν ἄλλῳ οὔσης ἀδυναμία: νῦν δὲ πολλὴ οὖσα ἐν τῷ παντὶ ζωὴ πάντα ποιεῖ καὶ ποικίλλει ἐν τῷ ζῆν καὶ οὐκ ἀνέχεται μὴ ποιοῦσα ἀεὶ καλὰ καὶ εὐειδῆ ζῶντα παίγνια. ἀνθρώπων δὲ ἐπ’ ἀλλήλους ὅπλα θνητῶν ὄντων ἐν τάξει εὐσχήμονι μαχομένων, οἷα ἐν πυρρίχαις παίζοντες ἐργάζονται, δηλοῦσι τάς τε ἀνθρωπίνας σπουδὰς απάσας παιδιὰς οὔσας τούς τε θανάτους μηνύουσιν οὐδὲν δεινὸν εἶναι, ἀποθνήσκειν δὲ ἐν πολέμοις καὶ ἐν μάχαις ὀλίγον προλαβόντας τοῦ γινομένου ἐν γήρᾳ θᾶττον ἀπιόντας καὶ πάλιν ἰόντας. εἰ δ’ ἀφαιροῖντο ζῶντες χρημάτων, γινώσκοιεν ἂν μηδὲ πρότερον αὑτῶν εἶναι καὶ τοῖς ἁρπάζουσιν αὐτοῖς γελοίαν εἶναι τὴν κτῆσιν ἀφαιρουμένων αὐτοὺς ἄλλων: ἐπεὶ καὶ τοῖς μὴ ἀφαιρεθεῖσι χεῖρον γίνεσθαι τῆς ἀφαιρέσεως τὴν κτῆσιν. ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῶν θεάτρων ταῖς σκηναῖς, οὕτω χρὴ καὶ τοὺς φόνους θεᾶσθαι καὶ πάντας θανάτους καὶ πόλεων ἁλώσεις καὶ ἁρπαγάς, μεταθέσεις πάντα καὶ μετασχηματίσεις καὶ θρήνων καὶ οἰμωγῶν ὑποκρίσεις. καὶ γὰρ ἐνταῦθα ἐπὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ ἑκάστων οὐχ ἡ ἔνδον ψυχή, ἀλλ’ ἡ ἔξω ἀνθρώπου σκιὰ καὶ οἰμώζει καὶ ὀδύρεται καὶ πάντα ποιεῖ ἐν σκηνῇ τῇ ὅλῃ γῇ πολλαχοῦ σκηνὰς ποιησαμένων. τοιαῦτα γὰρ ἔργα ἀνθρώπου τὰ κάτω καὶ τὰ ἔξω μόνα ζῆν εἰδότος καὶ ἐν δακρύοις καὶ σπουδαίοις ὅτι παίζων ἐστὶν ἠγνοηκότος. μόνῳ γὰρ τῷ σπουδαίῳ σπουδαστέον ἐν σπουδαίοις τοῖς ἔργοις, ὁ δ’ ἄλλος ἄνθρωπος παίγνιον. σπουδάζεται δὲ καὶ τὰ παίγνια τοῖς σπουδάζειν οὐκ εἰδόσι καὶ αὐτοῖς οὖσι παιγνίοις. εἰ δέ τις συμπαίζων αὐτοῖς [σπουδαῖος] τὰ τοιαῦτα πάθοι, ἴστω παραπεσὼν παίδων παιδιᾷ τὸ περὶ αὑτὸν ἀποθέμενος πρόσωπον. εἰ δὲ δὴ καὶ παίζοι Σωκράτης, παίζει τῷ ἔξω Σωκράτει. δεῖ δὲ κἀκεῖνο ἐνθυμεῖσθαι, ὡς οὐ δεῖ τεκμήρια τοῦ κακὰ εἶναι τὸ δακρύειν καὶ θρηνεῖν τίθεσθαι, ὅτι δὴ καὶ παῖδες ἐπὶ οὐ κακοῖς καὶ δακρύουσι καὶ ὀδύρονται.
3.2.16Ama bunlar doğru söyleniyorsa, kötülük nerede kalır? Adaletsizlik nerede, hata nerede? Her şey güzel biçimde oluyorsa, yapanlar nasıl haksızlık eder ya da hata işler? Hata işlemiyor, haksızlık etmiyorlarsa nasıl bedbaht olurlar? Yapılan her şey tabiata uygunsa, olanların bir kısmının tabiata uygun, bir kısmının tabiata aykırı olduğunu nasıl söyleyeceğiz? Yapılan şey böyleyse, tanrısal olana karşı nasıl dinsizlik olabilir? Bu, bir şairin, piyeste kendisine sövüp sayan, piyesin yazarına çatan bir oyuncu yazmasına benzerdi.
Öyleyse bu logos'un ne olduğunu ve böyle olmasının neden yerinde olduğunu yeniden, daha açık söyleyelim. Bu logos —cesaret edelim; belki isabet de ederiz— katışıksız nous değildir, nous'un kendisi değildir, saf psykhē cinsinden de değildir; ama ona bağlıdır, ikisinden doğan bir ışıma gibidir: Nous ile psykhē, yani nous'a göre düzenlenmiş psykhē, bu logos'u, sessizce bir logos taşıyan bir hayat olarak doğurmuştur. Her hayat bir etkinliktir, kötü hayat da. Ama bu, ateşin etkinliği gibi bir etkinlik değildir; hayatın etkinliği, ortada his olmasa bile, gelişigüzel olmayan bir harekettir. Nitekim hayat neye ulaşırsa ve o şey ondan nasıl olursa olsun pay alırsa, o şey hemen logos'la donanır, yani biçim kazanır; çünkü hayata ait etkinlik biçim verebilir ve biçim verecek biçimde hareket ettirir. Demek ki onun etkinliği bir tekhnē gibi işler, tıpkı dans eden birinin hareketi gibi. Dansçı, tekhnē'yle işleyen böyle bir hayata benzer; tekhnē onu hareket ettirir, hem de hayatın kendisi de bir bakıma böyle olduğu için onu böyle hareket ettirir. Bunu, her türlü hayatı nasıl bir şey saymak gerektiğini göstermek için söyledik.
Bu logos, her biri dolu olan tek bir nous'tan ve tek bir hayattan gelir; ama kendisi ne tek bir hayattır ne tek bir nous, her yerde dolu da değildir, verdiği şeylere kendini bütünüyle ve her şeyiyle de vermez. Parçaları birbirine karşı koyup onları eksikli kılarak savaşın ve çatışmanın varlığını ve doğuşunu meydana getirdi; böylece, bir olmasa da bütün olarak birdir. Parçalarıyla kendi kendisine düşman olduğu hâlde, böylece hem birdir hem dosttur; tıpkı bir piyesin konusunun, içinde birçok çatışma barındırdığı hâlde tek olması gibi. Piyes çatışan şeyleri âdeta tek bir uyumlu ahenge götürür, çatışanların bütün hikâyesini anlatır. Oradaysa ayrışmış şeylerin çatışması tek bir logos'tan gelir. Bu yüzden onu daha çok çatışan seslerden doğan ahenge benzetmek ve çatışan şeylerin neden logos'lar içinde bulunduğunu araştırmak gerekir. Burada da logos'lar tiz ve pes sesleri meydana getirir; ahengin logos'ları olarak, kendileri daha küçük ve parça oldukları hâlde, birleşip ahengin kendisine, yani daha büyük başka bir logos'a ulaşırlar. Evrende de zıtları görüyoruz: ak ve kara, sıcak ve soğuk, kanatlı ve kanatsız, ayaklı ve ayaksız, akıllı ve akılsız. Ama hepsi tek bir canlının, evrenin parçalarıdır; parçalar birçok yerde çatışsa da evren kendisiyle uyum içindedir ve evren logos'a göredir. Öyleyse bu tek logos'un da zıt logos'lardan oluşan bir birlik olması zorunludur; çünkü onun varlığını ve âdeta ousia'sını bu zıtlık taşır. Logos çok olmasaydı ne bütün olurdu ne de logos. Logos olduğu için kendi içinde farklıdır; en büyük farklılık da zıtlıktır. Öyle ki başka bir şey yapıyorsa, onu en başka olarak yapar, daha az başka olarak değil; başkayı en uç derecede yaptığı için de zorunlu olarak zıtları yapacaktır. Kendini yalnız farklı şeyler olarak değil, zıt şeyler olarak da var ettiğinde yetkin olacaktır.
ἀλλ’ εἰ καλῶς ταῦτα λέγεται, πῶς ἂν ἔτι πονηρία; ποῦ δ’ ἀδικία; ἁμαρτία δὲ ποῦ; πῶς γὰρ ἔστι καλῶς γινομένων ἁπάντων ἀδικεῖν ἢ ἁμαρτάνειν τοὺς ποιοῦντας; κακοδαίμονες δὲ πῶς, εἰ μὴ ἁμαρτάνοιεν μηδ’ ἀδικοῖεν; πῶς δὲ τὰ μὲν κατὰ φύσιν, τὰ δὲ παρὰ φύσιν φήσομεν εἶναι τῶν γινομένων, ἁπάντων τῶν δρωμένων κατὰ φύσιν ὄντων; πῶς δ’ ἂν καὶ πρὸς τὸ θεῖον ἀσέβειά τις εἴη τοιούτου ὄντος τοῦ [ποιοῦντος καὶ τοῦ] ποιουμένου; οἷον εἴ τις ἐν δράματι λοιδορούμενον ποιητὴς ὑποκριτὴν ποιήσαιτο καὶ κατατρέχοντα τοῦ ποιητοῦ τοῦ δράματος. πάλιν οὖν σαφέστερον λέγωμεν τίς ὁ λόγος καὶ ὡς εἰκότως τοιοῦτός ἐστιν. ἔστι τοίνυν οὗτος ὁ λόγος — τετολμήσθω γάρ: τάχα δ’ ἂν καὶ τύχοιμεν — ἔστι τοίνυν οὗτος οὐκ ἄκρατος νοῦς οὐδ’ αὐτονοῦς οὐδέ γε ψυχῆς καθαρᾶς τὸ γένος, ἠρτημένος: δὲ ἐκείνης καὶ οἷον ἔκλαμψις ἐξ ἀμφοῖν, νοῦ καὶ ψυχῆς καὶ ψυχῆς κατὰ νοῦν διακειμένης γεννησάντων τὸν λόγον τοῦτον ζωὴν λόγον τινὰ ἡσυχῇ ἔχουσαν. πᾶσα δὲ ζωὴ ἐνέργεια, καὶ ἡ φαύλη: ἐνέργεια δὲ οὐχ ὡς τὸ πῦρ ἐνεργεῖ, ἀλλ’ ἡ ἐνέργεια αὐτῆς, κἂν μὴ αἴσθησίς τις παρῇ, κίνησίς τις οὐκ εἰκῇ. οἷς γοῦν ἂν παρῇ καὶ μετάσχῃ ὁπωσοῦν ὁτιοῦν, εὐθὺς λελόγωται, τοῦτο δέ ἐστι μεμόρφωται, ὡς τῆς ἐνεργείας τῆς κατὰ τὴν ζωὴν μορφοῦν δυναμένης καὶ κινούσης οὕτως, ὡς μορφοῦν. ἡ τοίνυν ἐνέργεια αὐτῆς τεχνική, ὥσπερ ἂν ὁ ὀρχούμενος κινούμενος εἴη: ὁ γὰρ ὀρχηστὴς τῇ οὕτω τεχνικῇ ζωῇ ἔοικεν αὐτὸς καὶ ἡ τέχνη αὐτὸν κινεῖ καὶ οὕτω κινεῖ, ὡς τῆς ζωῆς αὐτῆς τοιαύτης πως οὔσης. ταῦτα μὲν οὖν εἰρήσθω τοῦ οἵαν δεῖ καὶ τὴν ἡντινοῦν ζωὴν ἡγεῖσθαι ἕνεκα. ἥκων τοίνυν οὗτος ὁ λόγος ἐκ νοῦ ἑνὸς καὶ ζωῆς μιᾶς πλήρους ὄντος ἑκατέρου οὐκ ἔστιν οὔτε ζωὴ μία οὔτε νοῦς τις εἷς οὔτε ἑκασταχοῦ πλήρης οὐδὲ διδοὺς ἑαυτὸν οἷς δίδωσιν ὅλον τε καὶ πάντα. ἀντιθεὶς δὲ ἀλλήλοις τὰ μέρη καὶ ποιήσας ἐνδεᾶ πολέμου καὶ μάχης σύστασιν καὶ γένεσιν εἰργάσατο καὶ οὕτως ἐστὶν εἷς πᾶς, εἰ μὴ ἓν εἴη. γενόμενον γὰρ ἑαυτῷ τοῖς μέρεσι πολέμιον οὕτως ἕν ἐστι καὶ φίλον, ὥσπερ ἂν εἷς ὁ τοῦ δράματος ἔχων ἐν αὑτῷ πολλὰς μάχας. τὸ μὲν οὖν δρᾶμα τὰ μεμαχημένα οἷον εἰς μίαν ἁρμονίαν ἄγει σύμφωνον οἷον διήγησιν τὴν πᾶσαν τῶν μαχομένων ποιούμενον: ἐκεῖ δὲ ἐξ ἑνὸς λόγου ἡ τῶν διαστάτων μάχη: ὥστε μᾶλλον ἄν τις τῇ ἁρμονίᾳ τῇ ἐκ μαχομένων εἰκάσειε καὶ ζητήσειε διὰ τί τὰ μαχόμενα ἐν τοῖς λόγοις. εἰ οὖν καὶ ἐνταῦθα ὀξὺ καὶ βαρὺ ποιοῦσι λόγοι καὶ συνίασιν εἰς ἓν ὄντες ἁρμονίας λόγοι εἰς αὐτὴν τὴν ἁρμονίαν, ἄλλον λόγον μείζονα, ὄντες ἐλάττους αὐτοὶ καὶ μέρη, ὁρῶμεν δὲ καὶ ἐν τῷ παντὶ τὰ ἐναντία, οἷον λευκὸν μέλαν, θερμὸν ψυχρόν, καὶ δὴ πτερωτὸν ἄπτερον, ὑπόπουν ἄπουν, λογικὸν ἄλογον, πάντα δὲ ζῴου ἑνὸς τοῦ σύμπαντος μέρη καὶ τὸ πᾶν ὁμολογεῖ ἑαυτῷ τῶν μερῶν πολλαχοῦ μαχομένων, κατὰ λόγον δὲ τὸ πᾶν, ἀνάγκη καὶ τὸν ἕνα τοῦτον λόγον ἐξ ἐναντίων λόγων εἶναι ἕνα τὴν σύστασιν αὐτῷ καὶ οἷον οὐσίαν τῆς τοιαύτης ἐναντιώσεως φερούσης. καὶ γὰρ εἰ μὴ πολὺς ἦν, οὐδ’ ἂν ἦν πᾶς, οὐδ’ ἂν λόγος: λόγος δὲ ὢν διάφορός τε πρὸς αὑτόν ἐστι καὶ ἡ μάλιστα διαφορὰ ἐναντίωσίς ἐστιν: ὥστε εἰ ἕτερον ὅλως, τὸ δὲ ἕτερον ποιεῖ, καὶ μάλιστα ἕτερον, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἕτερον ποιήσει: ὥστε ἄκρως ἕτερον ποιῶν καὶ τὰ ἐναντία ποιήσει ἐξ ἀνάγκης καὶ τέλειος ἔσται, οὐκ εἰ διάφορα μόνον, ἀλλ’ εἰ καὶ ἐναντία ποιεῖ εἶναι ἑαυτόν.
3.2.17Logos böyle olduğuna, yani her durumda böyle yaptığına göre, yaptığı şeyler ondan ne kadar uzaklaşmışsa onları o kadar zıt yapacaktır. His ile algılanan kozmos kendi logos'undan daha az birdir; bu yüzden daha çoktur, onda zıtlık daha fazladır, her bir şeydeki yaşama özlemi daha fazladır, bir olma aşkı da daha fazladır. Seven şeyler, kendi iyiliklerine koşarken, sevdikleri şey ölümlüyse çoğu zaman onu yok ederler; parçanın bütüne duyduğu özlem de elinden geldiği kadarını kendine çeker. İşte iyiler de kötüler de böyle vardır; tıpkı aynı tekhnē'den gelen zıt dans figürleri gibi. Dansın da bir kısmına iyi, bir kısmına kötü diyeceğiz ve bütünün böylece güzel olduğunu söyleyeceğiz. Ama o zaman kötüler artık kötü olmaz mı? Hayır, kötü olmaları ortadan kalkmaz; söylenen yalnız, böyle olmayı kendiliklerinden edinmedikleridir. Belki de kötüler bağışlanmalıdır; ama bağışlanıp bağışlanmamalarını da logos belirler, logos ise bu tür kimselere karşı bağışlayıcı olmamamızı sağlar.
Peki logos'un bir parçası iyi insan, bir başka parçası kötü insansa ve kötü insan daha çok parçaysa ne olacak? Piyeslerde şair, oyunculara bir kısım şeyi kendisi verir, bir kısmında ise zaten var olan oyuncuları kullanır: Baş oyuncuyu, ikinci ve üçüncü oyuncuyu kendisi yapmaz; her birine uygun sözleri vererek her birini yerleşmesi gereken yere yerleştirir. Aynı biçimde evrende de her birine bir yer vardır: biri iyiye, öbürü kötüye yakışan yer. Her biri tabiata ve logos'a uygun olarak kendine yakışan yere gider ve seçtiği yeri tutar. Sonra biri dinsiz sözler söyler ve dinsiz işler yapar, öteki ise tersini; çünkü oyuncular, kendilerini piyese vermeden önce de böyleydiler.
İnsanların piyeslerinde sözleri şair vermiştir; ama her oyuncu onları iyi ya da kötü oynamayı kendisinden alır, çünkü şairin sözlerinden sonra onların da yapacağı bir iş vardır. Şairane tabiatlı insanların ancak kısmen taklit ettiği daha gerçek eserde ise oynayan psykhē'dir; oynadığı şeyleri şairden alır. Buradaki oyuncular maskeleri, giysiyi, safran renkli kaftanları ve paçavraları nasıl alırsa, psykhē de talihini öyle alır, ama gelişigüzel almaz: Talihler de logos'a uygundur. Psykhē onları kendine uydurarak uyumlu hâle gelir, kendini piyese ve bütün logos'a göre düzenler; sonra eylemlerini ve psykhē'nin kendi tarzında yapabileceği öteki her şeyi bir şarkı gibi seslendirir.
Oyuncu sesini ve duruşunu kendinden güzel ya da çirkin olarak katar. Ya esere —öyle görünebilir— bir süs katar ya da sesinin kötülüğünü katar; bu durumda piyesi olduğundan başka bir şey yapmaz, ama kendisi rezil olur; piyesin şairi de onu hak ettiği gibi küçük düşürüp kovar ve bununla iyi bir hakemin işini yapar. Ötekini ise daha büyük onurlara, elinde varsa daha güzel piyeslere götürür; berikini de, elinde varsa, daha kötü piyeslere. Psykhē de bu evrensel esere böyle girer: Kendini piyesin bir parçası yapar, oyununa iyiliği ya da kötülüğü kendisinden katar; girerken yerine yerleştirilir ve kendisi ile kendi işleri dışındaki her şeyi hazır bulduktan sonra cezalarını ve onurlarını da alır.
Ama bu oyunculara ayrıca bir şey eklenir, çünkü sahnenin ölçüsünden daha büyük bir yerde oynarlar; şair onları bütün bu sahnenin efendisi kılmıştır ve onlarda birçok türlü yere gidebilecek daha büyük bir kudret vardır. Onurları ve onursuzlukları da kendileri belirler, çünkü onurlara ve onursuzluklara kendileri de katkıda bulunurlar. Her yer onların karakterine uyar, öyle ki her biri, adalete göre kendisini alacak parçalara yerleştirildiği için evrenin logos'uyla uyum içinde olur; tıpkı her telin, ses verme logos'una göre, kendi kuvvetinin elverdiği ölçüde kendine ait ve uygun yere yerleştirilmesi gibi. Bütünde yakışan ve güzel olan da budur: Her biri gereken yere yerleşir; karanlıkta ve Tartaros'ta kötü sesler çıkaran da oraya, çünkü orada böyle ses çıkarmak güzeldir. Bu bütün, herkes bir taş olsaydı güzel olmazdı; güzelliği, her birinin kendi sesini katarak tek bir ahenge katkıda bulunmasından, kendisinin de bir hayatı seslendirmesinden gelir, ama daha küçük, daha kötü ve daha eksik bir hayatı. Tıpkı bir kavalda da tek bir ses olmaması, daha zayıf ve cılız bir sesin de bütün kavalın ahengine katkıda bulunması gibi; çünkü ahenk eşit olmayan parçalara bölünmüştür: Seslerin hepsi eşit değildir, ama hepsinden yetkin tek bir ses doğar.
Bütün logos da tektir, ama eşit parçalara bölünmemiştir. Bu yüzden evrende de farklı yerler vardır, daha iyi ve daha kötü yerler; eşit olmayan psykhē'ler de böylece eşit olmayan yerlere uyar. Böylece burada da yerler birbirine benzemez, psykhē'ler de aynı değildir; eşit olmayan ve farklı tarzları olan psykhē'ler, bir kavalın ya da başka bir çalgının farklı kısımları gibi, birbirinden farklı yerlerde bulunur ve her yerde kendi seslerini hem o yere hem bütüne uygun olarak çıkarırlar. Onların kötülüğü de evrene göre güzel bir yerde duracak, onlar için tabiata aykırı olan evren için tabiata uygun olacaktır; ama yine de daha zayıf bir ses olarak kalacaktır. Böyle ses çıkaran psykhē bütünü daha kötü yapmamıştır; tıpkı —başka bir benzetme kullanmak gerekirse— kötü bir insan olan cellâdın, iyi kanunlarla yönetilen şehri daha kötü yapmaması gibi. Çünkü şehirde ona da ihtiyaç vardır —“çoğu zaman böyle bir adama da ihtiyaç vardır”— ve o da yerli yerindedir.
ὢν δὴ τοιοῦτος οἷος καὶ πάντως ποιεῖ, πολὺ μᾶλλον τὰ ποιούμενα ποιήσει ἐναντία, ὅσῳ καὶ διέστηκε μᾶλλον: καὶ ἧττον ἓν ὁ κόσμος ὁ αἰσθητὸς ἢ ὁ λόγος αὐτοῦ, ὥστε καὶ πολὺς μᾶλλον καὶ ἡ ἐναντιότης μᾶλλον καὶ ἡ τοῦ ζῆν ἔφεσις μᾶλλον ἑκάστῳ καὶ ὁ ἔρως τοῦ εἰς ἓν μᾶλλον. φθείρει δὲ καὶ τὰ ἐρῶντα τὰ ἐρώμενα πολλάκις εἰς τὸ αὑτῶν ἀγαθὸν σπεύδοντα, ὅταν φθαρτὰ ᾖ, καὶ ἡ ἔφεσις δὲ τοῦ μέρους πρὸς τὸ ὅλον ἕλκει εἰς αὐτὸ ὃ δύναται. οὕτως οὖν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ οἱ κακοί, ὥσπερ παρὰ τῆς αὐτῆς τέχνης ὀρχουμένου τὰ ἐναντία: καὶ αὐτοῦ τὸ μέν τι μέρος ἀγαθόν, τὸ δὲ κακὸν φήσομεν, καὶ οὕτω καλῶς ἔχειν. καίτοι οὐδὲ κακοὶ ἔτι. ἢ τὸ μὲν κακοὺς εἶναι οὐκ ἀναιρεῖται, ἀλλ’ ἢ μόνον ὅτι μὴ παῤ αὑτῶν τοιοῦτοι. ἀλλ’ ἴσως συγγνώμη τοῖς κακοῖς: εἰ μὴ καὶ τὸ τῆς συγγνώμης καὶ μὴ ὁ λόγος ποιεῖ: ποιεῖ δὲ ὁ λόγος μηδὲ συγγνώμονας ἐπὶ τοῖς τοιούτοις εἶναι. ἀλλ’ εἰ τὸ μὲν μέρος αὐτοῦ ἀγαθὸς ἀνήρ, τὸ δὲ ἄλλο πονηρός, καὶ πλείω μέρη ὁ πονηρός, ὥσπερ ἐν δράμασι τὰ μὲν τάττει αὐτοῖς ὁ ποιητής, τοῖς δὲ χρῆται οὖσιν ἤδη: οὐ γὰρ αὐτὸς πρωταγωνιστὴν οὐδὲ δεύτερον οὐδὲ τρίτον ποιεῖ, ἀλλὰ διδοὺς ἑκάστῳ τοὺς προσήκοντας λόγους ἤδη ἀπέδωκεν ἑκάστῳ εἰς ὃ τετάχθαι δέον: οὕτω τοι καὶ ἔστι τόπος ἑκάστῳ ὁ μὲν τῷ ἀγαθῷ, ὁ δὲ τῷ κακῷ πρέπων. ἑκάτερος οὖν κατὰ φύσιν καὶ κατὰ λόγον εἰς ἑκάτερον καὶ τὸν πρέποντα χωρεῖ τὸν τόπον ἔχων, ὃν εἵλετο. εἶτα φθέγγεται καὶ ποιεῖ ὁ μὲν ἀσεβεῖς λόγους καὶ ἔργα ʽποιῶν̓, ὁ δὲ τὰ ἐναντία: ἦσαν γὰρ καὶ πρὸ τοῦ δράματος τοιοῦτοι οἱ ὑποκριταὶ διδόντες ἑαυτοὺς τῷ δράματι. ἐν μὲν οὖν τοῖς ἀνθρωπίνοις δράμασιν ὁ μὲν ποιητὴς ἔδωκε τοὺς λόγους, οἱ δὲ ἔχουσι παῤ αὑτῶν καὶ ἐξ αὑτῶν τό τε καλῶς καὶ τὸ κακῶς ἕκαστος — ἔστι γὰρ καὶ ἔργον αὐτοῖς μετὰ τὰς ῥήσεις τοῦ ποιητοῦ: ἐν δὲ τῷ ἀληθεστέρῳ ποιήματι, ὅ τι μιμοῦνται κατὰ μέρος ἄνθρωποι ποιητικὴν ἔχοντες φύσιν, ψυχὴ μὲν ὑποκρίνεται, ἃ δ’ ὑποκρίνεται λαβοῦσα παρὰ τοῦ ποιητοῦ, ὥσπερ οἱ τῇδε ὑποκριταὶ τὰ προσωπεῖα, τὴν ἐσθῆτα, τοὺς κροκωτοὺς καὶ τὰ ῥάκη, οὕτω καὶ ψυχὴ αὐτὴ τὰς τύχας οὐ λαβοῦσα εἰκῇ: κατὰ λόγον δὲ καὶ αὗται: καὶ ἐναρμοσαμένη ταύτας σύμφωνος γίνεται καὶ συνέταξεν ἑαυτὴν τῷ δράματι καὶ τῷ λόγῳ παντί: εἶτα οἷον φθέγγεται τὰς πράξεις καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα ἂν ψυχὴ κατὰ τρόπον τὸν ἑαυτῆς ποιήσειεν, ὥσπερ τινὰ ᾠδήν. καὶ ὡς ὁ φθόγγος καὶ τὸ σχῆμα παῤ αὑτοῦ καλὸν ἢ αἰσχρὸν καὶ ἢ κόσμον προσέθηκεν, ὡς δόξειεν ἄν, εἰς τὸ ποίημα ἢ προσθεὶς τὴν αὑτοῦ τῆς φωνῆς κάκην οὐκ ἐποίησε μὲν τὸ δρᾶμα ἕτερον ἢ οἷον ἦν, αὐτὸς δὲ ἀσχήμων ἐφάνη, ὁ δὲ ποιητὴς τοῦ δράματος ἀπέπεμψε κατ’ ἀξίαν ἀτιμάσας καὶ τοῦτο ἔργον ποιῶν ἀγαθοῦ κριτοῦ, τὸν δὲ ἤγαγεν εἰς μείζους τιμὰς καί, εἰ ἔχοι, ἐπὶ τὰ καλλίω δράματα, τὸν δὲ ἕτερον, εἴ που εἶχε χείρονα, τοῦτον τὸν τρόπον εἰσελθοῦσα εἰς τόδε τὸ πᾶν ποίημα καὶ μέρος ἑαυτὴν ποιησαμένη τοῦ δράματος εἰς ὑπόκρισιν τὸ εὖ ἢ τὸ κακῶς εἰσενεγκαμένη παῤ αὑτῆς καὶ ἐν τῇ εἰσόδῳ συνταχθεῖσα καὶ τὰ ἄλλα πάντα χωρὶς ἑαυτῆς καὶ τῶν ἔργων αὑτῆς λαβοῦσα δίκας τε καὶ τιμὰς αὖ ἔχει. πρόσεστι δέ τι τοῖς ὑποκριταῖς ἅτε ἐν μείζονι τόπῳ ἢ κατὰ σκηνῆς μέτρον ὑποκρινομένοις καὶ τοῦ ποιητοῦ παντὸς τούτου ποιοῦντος κυρίους καὶ δυνάμεως οὔσης μείζονος ἐπὶ πολλὰ ἰέναι εἴδη τόπων τιμὰς καὶ ἀτιμίας ὁρίζουσι τῷ συνεπιλαμβάνειν καὶ αὐτοὺς ταῖς τιμαῖς καὶ ἀτιμίαις ἁρμόζοντος ἑκάστου τόπου τοῖς ἤθεσιν, ὡς συμφωνεῖν τῷ τοῦ παντὸς λόγῳ ἐναρμοζομένου κατὰ δίκην ἑκάστου τοῖς μέρεσι τοῖς δεξομένοις, ὥσπερ χορδῆς ἑκάστης εἰς τὸν οἰκεῖον καὶ προσήκοντα τόπον ταττομένης κατὰ λόγον τὸν τοῦ φθέγγεσθαι, ὁποῖόν ἐστιν αὐτῇ τὸ τῆς δυνάμεως εἰς τοῦτο. καὶ γὰρ ἐν τῷ ὅλῳ τὸ πρέπον καὶ τὸ καλόν, εἰ ἕκαστος οὗ δεῖ τετάξεται φθεγγόμενος κακὰ ἐν τῷ σκότῳ καὶ τῷ ταρτάρῳ: ἐνταῦθα γὰρ καλὸν τὸ οὕτω φθέγγεσθαι: καὶ τὸ ὅλον τοῦτο καλὸν οὐκ, εἰ λίθος εἴη ἕκαστος, ἀλλ’ εἰ τὸν φθόγγον τὸν αὑτοῦ εἰσφερόμενος συντελοῖ εἰς μίαν ἁρμονίαν ζωὴν καὶ αὐτὸς φωνῶν, ἐλάττω δὲ καὶ χείρω καὶ ἀτελεστέραν: ὥσπερ οὐδὲ ἐν σύριγγι φωνὴ μία, ἀλλὰ καὶ ἐλάττων τις οὖσα καὶ ἀμυδρὰ πρὸς ἁρμονίαν τῆς πάσης σύριγγος συντελεῖ, ὅτι μεμέρισται ἡ ἁρμονία εἰς οὐκ ἴσα μέρη καὶ ἄνισοι μὲν οἱ φθόγγοι πάντες, ὁ δὲ τέλειος εἷς ἐκ πάντων. καὶ δὴ καὶ ὁ λόγος ὁ πᾶς εἷς, μεμέρισται δὲ οὐκ εἰς ἴσα: ὅθεν καὶ τοῦ παντὸς διάφοροι τόποι, βελτίους καὶ χείρους, καὶ ψυχαὶ οὐκ ἴσαι ἐναρμόττουσιν οὕτω τοῖς οὐκ ἴσοις καὶ οὕτω καὶ ἐνταῦθα συμβαίνει καὶ τοὺς τόπους ἀνομοίους καὶ τὰς ψυχὰς οὐ τὰς αὐτάς, ἀλλ’ ἀνίσους οὔσας καὶ ἀνομοίους τοὺς τρόπους ἐχούσας, οἷον κατὰ σύριγγος ἤ τινος ἄλλου ὀργάνου ἀνομοιότητας, ἐν τόποις τε πρὸς ἀλλήλας διαφέρουσιν εἶναι [καὶ] καθ̓ ἕκαστον τόπον τὰ αὑτῶν συμφώνως καὶ τοῖς τόποις καὶ τῷ ὅλῳ φθεγγομένας. καὶ τὸ κακῶς αὐταῖς ἐν καλῷ κατὰ τὸ πᾶν κείσεται καὶ τὸ παρὰ φύσιν τῷ παντὶ κατὰ φύσιν καὶ οὐδὲν ἧττον φθόγγος ἐλάττων. ἀλλ’ οὐ χεῖρον πεποίηκε τὸ ὅλον οὕτω φθεγγομένη, ὥσπερ οὐδὲ ὁ δήμιος πονηρὸς ὢν χείρω πεποίηκε τὴν εὐνομουμένην πόλιν, εἰ δεῖ καὶ ἄλλῃ χρῆσθαι εἰκόνι. δεῖ γὰρ καὶ τούτου ἐν πόλει, ʽδεῖ δὲ καὶ ἀνθρώπου τοιούτου πολλάκις,ʼ καὶ καλῶς καὶ οὗτος κεῖται.
3.2.18Psykhē'lerin bazıları başka sebeplerle daha kötü ya da daha iyidir; bazıları ise sanki başlangıçtan beri eşit değildir. Çünkü onlar da logos'la orantılı olarak, ayrıştıkları için, eşit olmayan parçalardır. İkinci ve üçüncü dereceden olanları da, psykhē'nin her zaman aynı parçalarıyla etkin olmadığını da akılda tutmak gerekir. Ama konuyu yine şöyle de ele almak lazım, çünkü bu söz açıklık kazanmak için çok şeye muhtaç: Belki de şairin sözlerinden başka şeyler söyleyecek böyle oyuncular getirmeye hiç gerek yoktur; sanki piyes kendi başına eksikmiş de eksiğini onlar tamamlıyormuş, şair aralarda boş yerler bırakmış gibi. Çünkü o zaman oyuncular oyuncu olmaz, şairin bir parçası olurdu; şair de onların ne söyleyeceğini önceden bilirdi ki geri kalanları ve ardından gelenleri birbirine bağlayabilsin. Gerçekten de evrende kötü işlerin ardından gelenler ve onlardan doğanlar logos'lardır ve logos'a uygundur: Sözgelimi zinadan ve esir kaçırmaktan tabiatça daha iyi çocuklar, belki de daha iyi adamlar doğar; kötü adamların yağmaladığı şehirlerin yerine daha iyi başka şehirler kurulur.
Kimi kötü, kimi iyi işler yapacak psykhē'leri dışarıdan getirmek yersizse —çünkü kötü şeyleri logos'tan çıkarırsak onu iyi şeylerden de yoksun bırakırız—, oyuncuların işlerini de, oradaki piyesin parçaları gibi, evrendeki logos'un parçaları saymaya ne engel olabilir? Böylece burada iyi olan da tersi de logos'tan gelir ve her oyuncuya logos'un kendisinden ulaşır; bu piyes ne kadar yetkinse, her şey de o kadar onun kendisinden gelir. Ama logos kötüyü ne için yapsın? Üstelik o zaman evrende daha tanrısal olan psykhē'ler de artık bir şey olmaz, hepsi logos'un parçaları olur. Öyleyse ya bütün logos'lar psykhē'dir, ya da evren bir psykhē'ye aitken neden bazıları psykhē, bazıları yalnız logos'tur?
χείρους δὲ καὶ βελτίους ψυχαὶ αἱ μὲν καὶ δἰ ἄλλας αἰτίας, αἱ δὲ οἷον ἐξ ἀρχῆς οὐ πᾶσαι ἴσαι: ἀνὰ λόγον γὰρ καὶ αὗται τῷ λόγῳ μέρη οὐκ ἴσα, ἐπείπερ διέστησαν. χρὴ δὲ ἐνθυμεῖσθαι καὶ τὰ δεύτερα καὶ τὰ τρίτα καὶ τὸ μὴ τοῖς αὐτοῖς ἐνεργεῖν ἀεὶ μέρεσι ψυχήν. ἀλλὰ πάλιν αὖ καὶ ὧδε λεκτέον: πολλὰ γὰρ ἐπιποθεῖ εἰς σαφήνειαν ὁ λόγος. μὴ γὰρ οὐδὲν δεῖ ἐπεισάγειν τοιούτους ὑποκριτάς, οἳ ἄλλο τι φθέγξονται ἢ τὰ τοῦ ποιητοῦ, ὥσπερ ἀτελοῦς παῤ αὐτοῦ τοῦ δράματος ὄντος αὐτοὶ ἀποπληροῦντες τὸ ἐλλεῖπον καὶ τοῦ ποιήσαντος διὰ μέσου κενοὺς ποιήσαντος τόπους, ὡς τῶν ὑποκριτῶν οὐχ ὑποκριτῶν ἐσομένων, ἀλλὰ μέρους τοῦ ποιητοῦ, καὶ προειδότος ἃ φθέγξονται, ἵν’ οὕτω τὰ λοιπὰ συνείρειν καὶ τὰ ἐφεξῆς οἷός τε ᾖ. καὶ γὰρ τὰ ἐφεξῆς ἐν τῷ παντὶ καὶ [τὰ] ἑπόμενα τοῖς κακοῖς τῶν ἔργων λόγοι καὶ κατὰ λόγον: οἷον ἐκ μοιχείας καὶ αἰχμαλώτου ἀγωγῆς παῖδες κατὰ φύσιν βελτίους καὶ ἄνδρες, εἰ τύχοι, καὶ πόλεις ἄλλαι ἀμείνους τῶν πεπορθημένων ὑπὸ ἀνδρῶν πονηρῶν. εἰ οὖν ἄτοπος ἡ εἰσαγωγὴ τῶν ψυχῶν, αἳ δὴ τὰ πονηρά, αἱ δὲ τὰ χρηστὰ ἐργάσονται — ἀποστερήσομεν γὰρ τὸν λόγον καὶ τῶν χρηστῶν ἀφαιροῦντες αὐτοῦ τὰ πονηρά — τί κωλύει καὶ τὰ τῶν ὑποκριτῶν ἔργα μέρη ποιεῖν, ὥσπερ τοῦ δράματος ἐκεῖ, οὕτω καὶ τοῦ ἐν τῷ παντὶ λόγου, καὶ ἐνταῦθα καὶ τὸ καλῶς καὶ τὸ ἐναντίον, ὥστε εἰς ἕκαστον τῶν ὑποκριτῶν οὕτω παῤ αὐτοῦ τοῦ λόγου, ὅσῳ τελειότερον τοῦτο τὸ δρᾶμα καὶ πάντα παῤ αὐτοῦ. ἀλλὰ τὸ κακὸν ποιῆσαι ἵνα τί; καὶ αἱ ψυχαὶ δὲ οὐδὲν ἔτι ἐν τῷ παντὶ αἱ θειότεραι, ἀλλὰ μέρη λόγου πᾶσαι: καὶ ἢ οἱ λόγοι πάντες ψυχαί, ἢ διὰ τί οἱ μὲν ψυχαί, οἱ δὲ λόγοι μόνον [τοῦ] παντὸς ψυχῆς τινος ὄντος;
3.3.1İnayet Üzerine II
3. İnceleme
Peki bu konuda ne düşünmeli? Kötüleri de iyileri de bütün logos kuşatmıştır; bunlar da onun parçalarıdır. Bütün logos bunları doğurmaz, bunlarla birlikte bütündür. Çünkü logos'lar bütün bir psykhē'nin etkinliğidir, parçalarınki de parçalarının. Tek bir psykhē'nin farklı parçaları olduğundan logos'lar da onlarla orantılıdır; dolayısıyla onların en son ürünleri olan işler de öyle. Psykhē'ler birbiriyle, işler de birbiriyle uyum içindedir; zıtlardan oluşsalar bile onlardan tek bir bütün çıkacak biçimde uyumludurlar. Çünkü hepsi bir şeyden yola çıkmış olduğu için tabiatın zorunluluğuyla yine birde buluşur; böylece farklı olarak filizlenmiş ve zıt hâle gelmiş olsalar da, birden geldikleri için yine de tek bir düzene çekilirler. Her canlı türünde de böyledir: At cinsi birdir, atlar birbiriyle dövüşse, birbirini ısırsa, birbirine üstün gelmek için çekişse, kıskançlıkla öfkelense de; öteki cinsler de her biri kendi içinde aynı şekilde birdir. İnsanları da böyle görmek gerekir. Sonra bütün bu türleri yeniden tek bir canlılar cinsinde birleştirmeli; sonra canlı olmayanları da türlerine göre, sonra bunları tek bir “canlı olmayan” cinsinde; sonra, istersen, hepsini birden varlıkta; sonra da varlığı verende. Her şeyi oraya bağladıktan sonra bölerek yeniden aşağı in ve birin dağıldığını gör: Her şeye ulaşır ve hepsini aynı anda tek bir düzende kuşatır; öyle ki tek ama ayrışmışlığıyla çok olan bir canlıdır bu. İçindeki her şey kendi tabiatına uygun olanı yapar ve yine de bütünün içinde kalır: Ateş yakar, at atın işini yapar; insanların her biri tabiatı neyse kendi işini, farklı olanlar farklı işleri yapar. Tabiatların ardından işler gelir, işlerin ardından da iyi ya da kötü yaşamak.
Τί τοίνυν δοκεῖ περὶ τούτων; ἢ καὶ τὰ πονηρὰ καὶ τὰ χρηστὰ λόγος περιείληφεν ὁ πᾶς, οὗ μέρη καὶ ταῦτα: οὐ γὰρ ὁ πᾶς λόγος γεννᾷ ταῦτα, ἀλλ’ ὁ πᾶς ἐστι μετὰ τούτων. ψυχῆς γάρ τινος πάσης ἐνέργεια οἱ λόγοι, τῶν δὲ μερῶν τὰ μέρη: μιᾶς δὲ διάφορα ἐχούσης μέρη ἀνὰ λόγον καὶ οἱ λόγοι, ὥστε καὶ τὰ ἔργα ἔσχατα ὄντα γεννήματα. σύμφωνοι δὲ αἵ τε ψυχαὶ πρὸς ἀλλήλας τά τε ἔργα: σύμφωνα δὲ οὕτως, ὡς ἓν ἐξ αὐτῶν, καὶ εἰ ἐξ ἐναντίων. ἐκ γὰρ ἑνός τινος ὁρμηθέντα πάντα εἰς ἓν συνέρχεται φύσεως ἀνάγκῃ, ὥστε καὶ διάφορα ἐκφύντα καὶ ἐναντία γενόμενα τῷ ἐξ ἑνὸς εἶναι συνέλκεται ὅμως εἰς σύνταξιν μίαν. ὥσπερ γὰρ καὶ ἐφ̓ ἑκάστων ζῴων: [οἷον] ἓν ἵππων γένος, κἂν μάχωνται κἂν δάκνωσιν ἀλλήλους κἂν φιλονεικῶσι κἂν ζήλῳ θυμῶνται, καὶ τὰ ἄλλα καθ̓ ἓν γένη ὡσαύτως: καὶ δὴ οὕτω καὶ ἀνθρώπους θετέον. συναπτέον τοίνυν αὖ πάλιν πάντα τὰ εἴδη ταῦτα εἰς ἓν τὸ ζῴων γένος: εἶτα καὶ τὰ μὴ ζῷα κατ’ εἴδη αὖ: εἶτα εἰς ἓν τὸ μὴ ζῷον: εἶτα ὁμοῦ, εἰ βούλει, εἰς τὸ εἶναι: εἶτα εἰς τὸ παρέχον τὸ εἶναι. καὶ πάλιν ἐπὶ τούτῳ ἐκδήσας κατάβαινε διαιρῶν καὶ σκιδνάμενον τὸ ἓν ὁρῶν τῷ ἐπὶ πάντα φθάνειν καὶ ὁμοῦ περιλαμβάνειν ἐν συντάξει μιᾷ, ὡς διακεκριμένον ἓν εἶναι ζῷον πολὺ ἑκάστου πράττοντος τῶν ἐν αὐτῷ τὸ κατὰ φύσιν τὴν ἑαυτοῦ ἐν αὐτῷ τῷ ὅλῳ ὅμως ὄντος, οἷον πυρὸς μὲν καίοντος, ἵππου [δὲ] τὰ ἵππου ἔργα: ἄνθρωποι δὲ τὰ αὑτῶν ἕκαστοι ᾗ πεφύκασι καὶ διάφορα οἱ διάφοροι. καὶ ἕπεται κατὰ τὰς φύσεις καὶ τὰ ἔργα καὶ τῷ ζῆν τὸ εὖ καὶ τὸ κακῶς.
3.3.2Rastlantılar iyi yaşamanın efendisi değildir; onlar da kendilerinden öncekilere uyarak gelir, bir zincire örülmüş olarak ilerlerler. Her şeyi birbirine ören, yöneten ilkedir; iki taraftakiler de tabiata uygun olarak onunla birlikte hareket eder. Tıpkı ordu sevkinde komutan yönetir, düzene sokulanlar da onunla aynı yönde soluk alır. Evren de komutan gibi davranan bir inayetle düzenlenmiştir. Bu inayet eylemleri, olacakları ve bulunması gerekenleri —yiyecek, içecek, bütün silahları ve savaş makinelerini— gözetir; bunların birbirine örülmesinden doğacakları da önceden görür ki bunlardan çıkan sonuç iyi bir yere yerleşebilsin. Her şey komutandan bir bakıma ustaca gelmiştir; oysa düşmanların yapacakları dışarıdan geliyordu ve komutanın o orduya da hükmetmesi mümkün değildi. Ama her şeyin bağlı olduğu büyük önder söz konusu olduğunda, ne düzensiz, ne uyumsuz kalabilir?
αἱ δὲ συντυχίαι οὐ κύριαι τοῦ εὖ, ἀκολουθοῦσι δὲ καὶ αὗται συμφώνως τοῖς πρὸ αὐτῶν καὶ ἴασιν ἀκολουθίᾳ ἐμπλακεῖσαι. συμπλέκει δὲ πάντα τὸ ἡγούμενον συμφερομένων τῶν ἐφ̓ ἑκάτερα κατὰ φύσιν, οἷον ἐν στρατηγίαις ἡγουμένου μὲν τοῦ στρατηγοῦ, συμπνεόντων δὲ τῶν συντεταγμένων. ἐτάχθη δὲ τὸ πᾶν προνοίᾳ στρατηγικῇ ὁρώσῃ καὶ τὰς πράξεις καὶ τὰ πάθη καὶ ἃ δεῖ παρεῖναι, σιτία καὶ ποτὰ καὶ δὴ καὶ ὅπλα πάντα καὶ μηχανήματα, καὶ ὅσα ἐξ αὐτῶν συμπλεκομένων προεώραται, ἵνα τὸ ἐκ τούτων συμβαῖνον ἔχῃ χώραν τοῦ τεθῆναι εὖ, καὶ ἐλήλυθε πάντα τρόπον τινὰ εὐμήχανον παρὰ τοῦ στρατηγοῦ, καίτοι ἔξωθεν ἦν ὅσα ἔμελλον δράσειν οἱ ἐναντίοι οὐδὲ οἷόν τε ἦν κἀκείνου ἄρχειν τοῦ στρατοπέδου. εἰ δὲ δὴ ὁ μέγας ηγεμὼν εἴη, ὑφ̓ ᾧ πάντα, τί ἂν ἀσύντακτον, τί δὲ οὐκ ἂν συνηρμοσμένον εἴη;
3.3.3Gerçekten de şunu ya da bunu seçmekte efendi ben olsam bile, seçimim düzenin içine katılmıştır; çünkü sen evrende sonradan araya sıkışmış bir şey değilsin, böyle biri olarak hesaba katılmışsın. Peki böyle biri nereden geliyor? Logos'un burada araştırdığı iki şey var. Birincisi şu: Her birinin karakterindeki keyfiyetin sebebini —eğer yapan biri varsa— onu yapana mı, yoksa meydana gelen şeyin kendisine mi bağlamalı? Yoksa hiç suçlamamak mı gerekir? Tıpkı bitkileri his sahibi olmadıkları için, öteki hayvanları da insanlar gibi olmadıkları için suçlamadığımız gibi; bu, “insanlar neden tanrılar gibi değil?” demekle aynı şeydir. Bu durumlarda ne o şeyleri ne de yapanı haklı olarak suçluyorsak, insanlar söz konusu olduğunda neden insan bundan daha iyi değil diye suçluyoruz?
Eğer suçlama, insanın daha güzel olabileceği içinse, şöyle denmeli: İnsan kendinden daha iyiye doğru bir şey katabiliyorduysa, bunu yapmayan kendi kendisinin sebebidir. Bu kendinden değil de dışarıdan, onu doğurandan gelmesi gereken bir şeyse, verilenden fazlasını isteyen yersiz davranıyordur; öteki hayvanlar ve bitkiler için de aynısını istemek gibi olur bu. Araştırılması gereken, bir şeyin başka bir şeyden aşağı olup olmadığı değil, kendi olarak kendine yetip yetmediğidir; çünkü her şeyin eşit olması gerekmiyordu. Peki her şeyin eşit olmaması gerektiğini yapan, prohairesis'iyle mi ölçüp biçti? Asla; tabiata uygun olarak böyle meydana gelmesi gerekiyordu. Çünkü bu logos başka bir psykhē'ye bağlıdır, bu psykhē de nous'a bağlıdır; nous ise bunlardan herhangi biri değil, hepsidir. Hepsi ise çoktur; çok olup aynı olmadıklarından kimi ilk, kimi ikinci, kimi daha sonraki olacaktı, değerce de öyle. Böylece meydana gelen canlılar yalnız psykhē değil, psykhē'lerin azalmış hâlleridir; sanki ilerledikçe silikleşmişler gibi. Çünkü canlının logos'u, psykhē taşısa bile, başka bir psykhē'dir, logos'un kendisinden geldiği psykhē değildir. Bu bütün logos maddeye doğru koştukça azalır, ondan meydana gelen de daha eksikli olur. Meydana gelen şeyin ne kadar uzaklaştığına bir bak: Yine de bir harikadır. Meydana gelen böyle diye ondan önceki de böyle değildir; o, meydana gelen her şeyden üstündür ve suçun dışındadır. Asıl hayranlık duyulacak şey, kendinden sonra bir şey vermesi ve izlerinin bile böyle olmasıdır. Hele bunlara, edinebileceklerinden fazlasını verdiyse, onu daha da çok takdir etmek gerekir; öyle ki suç, meydana gelenlere düşecek gibi görünür, inayetin payı ise daha da büyür.
καὶ γὰρ εἰ ἐγὼ κύριος τοῦ τάδε ἑλέσθαι ἢ τάδε, ἀλλὰ αἱρέσει συντέτακται, ὅτι μὴ ἐπεισόδιον τὸ σὸν τῷ παντί, ἀλλ’ ἠρίθμησαι ὁ τοιόσδε. ἀλλὰ πόθεν ὁ τοιόσδε; ἔστι δὲ δύο, ἃ ὁ λόγος ζητεῖ, τὸ μέν, εἰ ἐπὶ τὸν ποιήσαντα, εἴ τις ἐστίν, ἀνενεγκεῖν δεῖ τοῦ ποιοῦ τοῦ ἐν τοῖς ἤθεσιν ἑκάστου τὴν αἰτίαν, ἢ ἐπὶ τὸ γενόμενον αὐτό, ἢ ὅλως οὐκ αἰτιατέον, ὥσπερ οὐδὲ ἐπὶ φυτῶν γενέσεως, ὅτι μὴ αἰσθάνεται, ἢ ἐπὶ ζῴων τῶν ἄλλων, ὅτι μὴ ὡς ἄνθρωποι ἔχουσι: ταὐτὸν γὰρ τοῦτο τῷ διὰ τί ἄνθρωποι οὐχ ὅπερ θεοί: διὰ τί γὰρ ἐνταῦθα οὔτε αὐτὰ οὔτε τὸν ποιήσαντα εὐλόγως αἰτιώμεθα, ἐπὶ δὲ ἀνθρώπων, ὅτι μὴ κρεῖττον ἢ τοῦτο; εἰ μὲν γάρ, ὅτι ἐδύνατο τοῦτο κάλλιον εἶναι, εἰ μὲν παῤ αὑτοῦ προστιθέντος τι εἰς τὸ κρεῖττον, αὐτὸς αἴτιος ἑαυτῷ ὁ μὴ ποιήσας: εἰ δὲ μὴ παῤ αὑτοῦ, ἀλλ’ ἔδει ἔξωθεν προσεῖναι παρὰ τοῦ γεννητοῦ, ἄτοπος ὁ τὸ πλέον ἀπαιτῶν τοῦ δοθέντος, ὥσπερ εἰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἀπαιτοῖ καὶ τῶν φυτῶν. δεῖ γὰρ οὐ ζητεῖν, εἰ ἔλαττον ἄλλου, ἀλλ’ εἰ ὡς αὐτὸ αὐτάρκως: οὐ γὰρ πάντα ἴσα ἔδει. ἆῤ οὖν μετρήσαντος αὐτοῦ προαιρέσει τοῦ μὴ δεῖν πάντα ἴσα; οὐδαμῶς: ἀλλ’ οὕτω κατὰ φύσιν εἶχε γενέσθαι. ἀκόλουθος γὰρ οὗτος ὁ λόγος ψυχῇ ἄλλῃ, ἀκόλουθος δὲ ψυχὴ αὕτη νῷ, νοῦς δὲ οὐ τούτων τι ἕν, ἀλλὰ πάντα: τὰ δὲ πάντα πολλά: πολλὰ δὲ ὄντα καὶ οὐ ταὐτὰ τὰ μὲν πρῶτα, τὰ δὲ δεύτερα, τὰ δὲ ἐφεξῆς καὶ τῇ ἀξίᾳ ἔμελλεν εἶναι. καὶ τοίνυν καὶ τὰ γενόμενα ζῷα οὐ ψυχαὶ μόνον, ἀλλὰ ψυχῶν ἐλαττώσεις, οἷον ἐξιτήλων ἤδη προιόντων. ὁ γὰρ τοῦ ζῴου λόγος, κἂν ἔμψυχος ᾖ, ἑτέρα ψυχή, οὐκ ἐκείνη, ἀφ̓ ἧς ὁ λόγος, καὶ ὁ σύμπας οὗτος ἐλάττων δὴ γίνεται σπεύδων εἰς ὕλην καὶ τὸ γενόμενον ἐξ αὐτοῦ ἐνδεέστερον. σκόπει δὴ ὅσον ἀφέστηκε τὸ γενόμενον καὶ ὅμως ἐστὶ θαῦμα. οὐ τοίνυν, εἰ τοιοῦτον τὸ γενόμενον, καὶ τὸ πρὸ αὐτοῦ τοιοῦτον: ἔστι γὰρ παντὸς κρεῖττον τοῦ γενομένου καὶ ἔξω αἰτίας καὶ μᾶλλον θαυμάσαι, ὅτι ἔδωκέ τι μεθ̓ αὑτὸ καὶ τὰ ἴχνη αὐτοῦ τοιαῦτα. εἰ δὲ δὴ καὶ πλέον ἔδωκεν ἢ ὅσον ἔχουσι κτήσασθαι, ἔτι μᾶλλον ἀποδεκτέον: ὥστε κινδυνεύειν τὴν αἰτίαν ἐπὶ τοὺς γενομένους ἰέναι, τὸ δὲ τῆς προνοίας μειζόνως ἔχειν.
3.3.4İnsan basit olsaydı —basit derken, yalnız yapıldığı şeyden ibaret olan, hep aynı biçimde etkileyen ve etkilenen bir şeyi kastediyorum—, öteki hayvanlarda olduğu gibi kınamayı gerektiren bir suç da olmazdı. Oysa şimdi yalnız kötü insan kınanır, belki de haklı olarak. Çünkü insan yalnız yapıldığı şeyden ibaret değildir, başka ve özgür bir ilkesi de vardır. Bu ilke inayetin ve bütünün logos'unun dışında değildir; çünkü o yüksek şeyler bunlardan kopuk değildir, daha üstün olanlar daha aşağıdakilerin üzerine ışık saçar ve yetkin inayet de budur. Logos'un biri yapıcıdır, öteki daha üstün olanları meydana gelenlere bağlar. Üstün olanlar yukarıdaki inayettir; öteki ise yukarıdakinden gelen inayettir, yani ona bağlı olan ikinci logos. İkisinden bütün örgü ve bütün inayet meydana gelir.
İnsanların başka bir ilkesi vardır; ama herkes sahip olduğu her şeyi kullanmaz: Kimi birini, kimi öbürünü ya da daha aşağı olan öbürlerini kullanır. O üstün ilkeler de oradadır, onlara etki etmeseler bile; ama kendileri boş durmaz, çünkü her biri kendi işini yapar. Biri, “Orada oldukları hâlde neden bunlara etki etmiyorlar?” diye sorabilir. Belki de orada değillerdir. Ama her yerde olduklarını, hiçbir şeyin onlardan yoksun olmadığını söylüyoruz. O hâlde şöyle diyelim: Etki etmediği kimseler için orada değildir. Peki, bunlar da onların parçalarıysa, bu ilke —bu türden ilkeyi kastediyorum— neden herkese etki etmiyor? Öteki hayvanlarda bu ilke onların değildir; insanlarda da herkeste değildir. Peki herkeste yalnız bu ilke mi bulunmuyor? Bulunuyorsa, neden tek başına değil? Kimlerde tek başınaysa hayat ona göredir, geri kalan şeyler ise ancak zorunlu olduğu kadar vardır. İster bedenin yapısı, onu sanki bulanık bir suya atar gibi olsun, ister arzular hâkim olsun, yine de sebebin dayanakta olduğunu söylemek zorunludur.
Ama o zaman, önce sebep artık logos'ta değil, daha çok maddede görünecek ve hâkim olan logos değil madde olacak; sonra da dayanağın nasıl biçimlendiğinde. Hayır; ilke için dayanak logos'un kendisidir, logos'tan meydana gelen ve logos'a göre var olan şeydir; öyle ki hâkim olan ne madde olacak ne de biçimlendiriliş. Böyle olmayı önceki hayata da bağlayabiliriz: Sanki önceki hayatlardan ötürü logos, kendisinden önceki logos'a göre silik hâle gelmiş, sözgelimi psykhē güçsüzleşmiş, ama sonra yeniden parlayacakmış gibi. Logos'un, kendi içinde maddenin logos'unu da taşıdığını söyleyelim; maddeyi ya kendine göre niteleyerek ya da kendine uygun bulup kendisi için işler. Çünkü öküzün logos'u öküz maddesinden başka bir maddede bulunmaz. Bu yüzden psykhē'nin başka hayvanlara da girdiği söylenir: Sanki psykhē başka bir şey olmuş, logos değişmiş de daha önce insan olan psykhē öküz psykhē'si olmuş gibi; öyle ki daha kötü olan, hak ettiği için daha kötüdür.
Peki başlangıçta daha kötü olan neden daha kötü oldu, nasıl yoldan çıktı? Defalarca söylendiği gibi her şey ilk değildir; ikinci ve üçüncü olanların tabiatı kendilerinden öncekilerden daha aşağıdır ve doğru yoldan çıkmak için küçük bir meyil yeter. Bir şeyin başka bir şeyle örülmesi de bir tür karışmadır, ikisinden başka bir şey doğar. Bu, var olan bir şeyi azaltmış değildir; daha aşağı olan baştan daha aşağı olarak doğmuştur, kendi tabiatına göre daha aşağı olarak meydana gelmiştir; başına gelenler onun hâlinin sonucuysa, hak ettiğini bulur. Düşünceyi önceki hayatlara da götürmek gerekir, çünkü sonraki şeyler oraya da bağlıdır.
ἁπλοῦ μὲν γὰρ ὄντος τοῦ ἀνθρώπου — λέγω δὲ ἁπλοῦ ὡς τοῦτο ὃ πεποίηται μόνον ὄντος καὶ κατὰ ταὐτὰ ποιοῦντος καὶ πάσχοντος — ἀπῆν [ἂν] αἰτία ἡ κατὰ τὴν ἐπιτίμησιν, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζῴων τῶν ἄλλων. νῦν δὲ ἄνθρωπος μόνον ἐν ψόγῳ ὁ κακὸς καὶ τοῦτο ἴσως εὐλόγως. οὐ γὰρ μόνον ὃ πεποίηταί ἐστιν, ἀλλ’ ἔχει ἀρχὴν ἄλλην ἐλευθέραν οὐκ ἔξω τῆς προνοίας οὖσαν οὐδὲ τοῦ λόγου τοῦ ὅλου: οὐ γὰρ ἀπήρτηται ἐκεῖνα τούτων, ἀλλ’ ἐπιλάμπει τὰ κρείττω τοῖς χείροσι καὶ ἡ τελεία πρόνοια τοῦτο: καὶ λόγος ὁ μὲν ποιητικός, ὁ δὲ συνάπτων τὰ κρείττω τοῖς γενομένοις, κἀκεῖνα πρόνοια ἡ ἄνωθεν, ἡ δὲ ἀπὸ τῆς ἄνω, ὁ ἕτερος λόγος συνημμένος ἐκείνῳ, καὶ γίνεται ἐξ ἀμφοῖν πᾶν πλέγμα καὶ πρόνοια ἡ πᾶσα. ἀρχὴν μὲν οὖν ἔχουσιν ἄλλην ἄνθρωποι, οὐ πάντες δὲ πᾶσιν οἷς ἔχουσι χρῶνται, ἀλλ’ οἱ μὲν τῇ ἑτέρᾳ, οἱ δὲ τῇ ἑτέρᾳ ἢ ταῖς ἑτέραις ταῖς χείροσι χρῶνται. πάρεισι δὲ κἀκεῖναι οὐκ ἐνεργοῦσαι εἰς αὐτούς, οὔτοι γε αὐταὶ ἀργοῦσαι: πράττει γὰρ ἕκαστον τὸ ἑαυτοῦ. ἀλλ’ εἰς τούτους οὐκ ἐνεργοῦσιν αἰτίᾳ τίνος, εἴποι τις ἄν, παροῦσαι; ἢ οὐ πάρεισι. καίτοι πάντη φαμὲν παρεῖναι καὶ οὐδὲν ἔρημον. ἢ οὐ τούτοις, ἐν οἷς μὴ εἰς αὐτοὺς ἐνεργεῖ. διὰ τί οὖν οὐκ ἐνεργεῖ εἰς πάντας, εἴπερ μέρη καὶ ταῦτα αὐτῶν; λέγω δὲ τὴν ἀρχὴν τὴν τοιαύτην. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ζῴων οὐκ αὐτῶν ἡ ἀρχὴ αὕτη, ἐπὶ δὲ ἀνθρώπων οὐκ ἐπὶ πάντων. ἆῤ οὖν οὐκ ἐπὶ πάντων οὐ μόνον ἥδε; ἀλλὰ διὰ τί οὐ μόνη; ἐφ̓ ὧν δὲ μόνη καὶ κατὰ ταύτην τὸ ζῆν, τὰ δ’ ἄλλα ὅσον ἀνάγκη. εἴτε γὰρ ἡ σύστασις τοιαύτη, ὡς οἷον εἰς θολερὸν ἐμβάλλειν, εἴτε ἐπιθυμίαι κρατοῦσιν, ὅμως ἀνάγκη λέγειν ἐν τῷ ὑποκειμένῳ τὸ αἴτιον εἶναι. ἀλλὰ πρῶτον μὲν δόξει οὐκέτι ἐν τῷ λόγῳ, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τῇ ὕλῃ, καὶ ἡ ὕλη, οὐχ ὁ λόγος κρατήσει, εἶτα τὸ ὑποκείμένον ὡς πέπλασται. ἢ τὸ ὑποκείμενον τῇ ἀρχῇ ὁ λόγος ἐστὶ καὶ τὸ ἐκ τοῦ λόγου γενόμενον καὶ ὂν κατὰ τὸν λόγον: ὥστε οὐχ ἡ ὕλη κρατήσει, εἶτα ἡ πλάσις. καὶ τὸ τοιόνδε εἶναι ἐπὶ τὴν προτέραν βιοτὴν [ἂν] ἀνάγοι τις, οἷον γινομένου ἐκ τῶν προτέρων ἀμυδροῦ ὡς πρὸς τὸν πρὸ αὐτοῦ τοῦ λόγου: οἷον ψυχῆς ἀσθενεστέρας γενομένης, ὕστερον δὲ καὶ ἐκλάμψει. καὶ ὁ λόγος δὲ λεγέσθω ἔχειν καὶ τὸν λόγον αὖ ἐν αὑτῷ τῆς ὕλης, ἣν αὑτῷ ἐργάσεται ποιώσας καθ̓ αὑτὸν τὴν ὕλην ἢ σύμφωνον εὑρών. οὐ γὰρ ὁ τοῦ βοὸς λόγος ἐπ’ ἄλλης ἢ βοὸς ὕλης: ὅθεν καὶ εἰς τὰ ἄλλα ζῷά φησιν εἰσκρίνεσθαι οἷον ἄλλης τῆς ψυχῆς γενομένης καὶ ἑτεροιωθέντος τοῦ λόγου, ἵνα γένηται ψυχὴ βοός, ἣ πρότερον ἦν ἄνθρωπος: ὥστε κατὰ δίκην ὁ χείρων. ἀλλ’ ἐξ ἀρχῆς διὰ τί ὁ χείρων ἐγένετο καὶ πῶς ἐσφάλη; [ἢ] πολλάκις εἴρηται ὡς οὐ πρῶτα πάντα, ἀλλ’ ὅσα δεύτερα καὶ τρίτα ἐλάττω τὴν φύσιν τῶν πρὸ αὐτῶν ἔχει, καὶ σμικρὰ ῥοπὴ ἀρκεῖ εἰς ἔκβασιν τοῦ ὀρθοῦ. καὶ ἡ συμπλοκὴ δὲ ἡ πρὸς ἄλλο ἄλλου ὥσπερ τις σύγκρασίς ἐστιν ἑτέρου ἐξ ἀμφοῖν γενομένου, καὶ οὐκ ὄντος ἠλάττωσεν, ἀλλὰ ἐγένετο ἐξ ἀρχῆς ἔλαττον τὸ ἔλαττον, καὶ ἔστιν ὃ ἐγένετο κατὰ φύσιν τὴν αὑτοῦ ἔλαττον, καί, εἰ τὸ ἀκόλουθον πάσχει, πάσχει τὸ κατ’ ἀξίαν. καὶ εἰς τὰ προβεβιωμένα δὲ ἀναπέμπειν δεῖ τὸν λογισμὸν ὡς κἀκεῖθεν ἠρτημένων τῶν ἐφεξῆς.
3.3.5Demek ki inayet, baştan sona, yukarıdan aşağı inerken her yerde eşit değildir; sayıca eşitlikle değil, orantıyla, her yerde başka türlü olur. Tıpkı başlangıcından en uç noktasına kadar bağlı olan tek bir canlıda olduğu gibi: Her parça kendine ait olana sahiptir; daha iyi parçaya etkinliğin daha iyi kısmı düşer, artık aşağıya yakın olana ise ona göre bir kısmı. Her parça hem etkin olur hem de kendine ait etkilenmelere uğrar, hem kendisi bakımından hem de başka şeylerle girdiği düzen bakımından. Böyle vurulduğunda ses çıkarabilenler öyle ses çıkarır, ötekiler sessizce etkilenir ve buna uygun hareket eder; bütün seslerden, etkilenmelerden ve etkinliklerden canlının tek bir sesi, hayatı ve yaşayışı gibi bir şey doğar. Çünkü organlar da farklıdır, farklı etkinlikleri vardır: Ayaklar bir şey yapar, gözler başka, düşünme gücü başka, nous başka. Ama hepsinden bir şey çıkar ve inayet de tektir. Kader daha aşağıdan başlar; yukarıdaki ise yalnız inayettir.
Düşünülür kozmostaki her şey logos'tur, hatta logos'un da üstündedir; çünkü orası nous ve saf psykhē'dir. Buradan sonrası ise, oradan geldiği, saf psykhē'de bulunduğu ve oradan canlılara geçtiği ölçüde inayettir. Logos bölünerek, eşit olmayan payla gelir; bu yüzden eşit şeyler de yapmaz, tıpkı her canlıda olduğu gibi. Bundan sonrasına gelince, biri tanrıların hoşuna gidecek işler yaparsa, yapılanlar inayete uyar ve onu izler; çünkü inayetin logos'u tanrıların sevdiği bir şeydir. Bu tür işler de zincire katılır, ama inayet tarafından yapılmamıştır. İnsanlardan ya da herhangi bir şeyden —canlı ya da cansız— meydana gelmiş şeylerin ardından iyi bir şey çıkarsa, o da yine inayet tarafından kavranmıştır; öyle ki her yerde aretē hâkim olur, hatalar da dönüştürülüp düzeltilir. Tıpkı inayetle sağlık verilmiş bir bedende bir kesik ya da genel olarak bir yara açılsa, onu yöneten logos'un ardından gelip acı çekeni yeniden birleştirmesi, toparlaması, iyileştirmesi ve düzeltmesi gibi.
Böylece kötülükler sonuçlardır, ama zorunlulukla meydana gelirler. Çünkü bizden gelirler, inayetin zorlamadığı sebeplerle. Biz kendiliğimizden inayetin işlerine ve inayetten gelen işlere bağlanırız, ama ardından gelenleri onun dileğine göre birbirine bağlayamayız; onlar eylemde bulunanların dileğine göre ya da evrendeki başka bir şeye göre bağlanır. O şey de inayete göre davranmamış ya da bizde inayete göre olmayan bir etki yaratmıştır. Çünkü her şey her şeye yaklaştığında aynı etkiyi yapmaz; aynı şey birinde bir etki, ötekinde başka bir etki yapar. Sözgelimi Helena'nın güzelliği Paris'te bir şey yaptı, İdomeneus ise aynı şeye uğramadı. Ölçüsüz biri ölçüsüz biriyle, güzel biri güzel biriyle karşılaşınca bir şey olur; itidalli bir güzel, kendisi gibi itidalli biriyle karşılaşınca başka bir şey olur; aynı kişi ölçüsüz biriyle karşılaşınca başka bir şey, ölçüsüz olan da onunla karşılaşınca yine başka bir şey olur. Ölçüsüzün yaptığı şey ne inayet tarafından yapılmıştır ne de inayete uygundur. İtidalli kişinin işi ise inayet tarafından yapılmamıştır, çünkü onu kendisi yapmıştır; ama inayete uygundur, çünkü logos'la uyumludur. Tıpkı birinin kendi başına, hekimin koyduğu kurala göre sağlığına uygun bir şey yapması gibi; çünkü hekim de sanatından gelen bu kuralı hem sağlıklıya hem hastaya verir. Biri sağlığına aykırı bir şey yaparsa, onu kendisi yapmıştır ve hekimin öngörüsüne aykırı davranmıştır.
γίνεται τοίνυν ἡ πρόνοια ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος κατιοῦσα ἄνωθεν οὐκ ἴση οἷον κατ’ ἀριθμόν, ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν ἄλλη ἐν ἄλλῳ τόπῳ, ὥσπερ ἐπὶ ζῴου ἑνὸς εἰς ἔσχατον ἐξ ἀρχῆς ἠρτημένου ἑκάστου τὸ οἰκεῖον ἔχοντος, τοῦ μὲν βελτίονος τὸ βέλτιον τῆς ἐνεργείας, τοῦ δὲ πρὸς τὸ κάτω ἤδη, ἐνεργοῦντός τε αὐτοῦ καὶ πάσχοντος τὰ ὅσα αὐτῷ οἰκεῖα παθήματα πρὸς αὐτό τε καὶ πρὸς τὴν σύνταξιν τὴν πρὸς ἄλλο. καὶ δὴ καὶ οὑτωσὶ πληγέντα οὕτως ἐφθέγξατο τὰ φωνήεντα, τὰ δὲ σιωπῇ πάσχει καὶ κινεῖται τὰ ἀκόλουθα, καὶ ἐκ τῶν φθόγγων ἁπάντων καὶ ἐκ τῶν παθημάτων καὶ ἐνεργημάτων μία τοῦ ζῴου οἷον φωνὴ καὶ ζωὴ καὶ βίος. καὶ γὰρ καὶ τὰ μόρια διάφορα ὄντα καὶ διάφορον τὴν ἐνέργειαν ἔχοντα: ἄλλο γὰρ ποιοῦσι πόδες, ὀφθαλμοὶ δ’ ἄλλο, διάνοια δὲ ἄλλο καὶ νοῦς ἄλλο. ἓν δὲ ἐκ πάντων καὶ πρόνοια μία: εἱμαρμένη δὲ ἀπὸ τοῦ χείρονος ἀρξαμένη, τὸ δὲ ὑπεράνω πρόνοια μόνον. τὰ μὲν γὰρ ἐν τῷ κόσμῳ τῷ νοητῷ πάντα λόγος καὶ ὑπὲρ λόγον: νοῦς γὰρ καὶ ψυχὴ καθαρά: τὸ δὲ ἐντεῦθεν ἤδη ὅσον μὲν ἔρχεται ἐκεῖθεν πρόνοια καὶ ὅσον ἐν ψυχῇ καθαρᾷ καὶ ὅσον ἐντεῦθεν εἰς τὰ ζῷα. ἔρχεται δὲ μεριζόμενος ὁ λόγος οὐκ ἴσα ὅθεν οὐδὲ ἴσα ποιεῖ, ὥσπερ καὶ ἐν ζῴῳ ἑκάστῳ. τὸ δὲ ἐντεῦθεν ἤδη ἀκόλουθα μὲν τὰ δρώμενα καὶ προνοίᾳ ἑπόμενα, εἴ τις δρῴη θεοῖς φίλα: ἦν γὰρ θεοφιλὴς ὁ λόγος ὁ προνοίας. συνείρεται μὲν οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ἔργων, πεποίηται δὲ οὐ προνοίᾳ, ἀλλὰ γενόμενα ἢ παρὰ ἀνθρώπων ἢ παρὰ ὁτουοῦν ἢ ζῴου ἢ ἀψύχου ʽτὰ γενόμενἀ, εἴ τι ἐφεξῆς τούτοις χρηστόν, πάλιν κατείληπται προνοίᾳ, ὡς πανταχοῦ ἀρετὴν κρατεῖν καὶ μετατιθεμένων καὶ διορθώσεως τυγχανόντων τῶν ἡμαρτημένων, οἷον [εἰ] ἐν ἑνὶ σώματι ὑγιείας δοθείσης κατὰ πρόνοιαν τοῦ ζῴου γενομένης τομῆς ἢ ὅλως τραύματος πάλιν ἐφεξῆς ὁ λόγος ὁ διοικῶν συνάπτοι καὶ συνάγοι καὶ ἰῷτο καὶ διορθοῖτο τὸ πονῆσαν. ὥστε τὰ κακὰ ἑπόμενα εἶναι, ἐξ ἀνάγκης δέ: καὶ γὰρ παῤ ἡμῶν κατ’ αἰτίας οὐχ ὑπὸ τῆς προνοίας ἠναγκασμένων, ἀλλ’ ἐξ αὐτῶν συναψάντων μὲν τοῖς τῆς προνοίας καὶ ἀπὸ προνοίας ἔργοις, τὸ δὲ ἐφεξῆς συνεῖραι κατὰ βούλησιν ἐκείνης οὐ δυνηθέντων, ἀλλὰ κατὰ τὴν τῶν πραξάντων ἢ κατὰ ἄλλο τι τῶν ἐν τῷ παντὶ μηδ’ αὐτοῦ κατὰ πρόνοιαν πεπραχότος ἢ πεποιηκότος τι ἐν ἡμῖν πάθος. οὐ γὰρ τὸ αὐτὸ ποιεῖ πᾶν προσελθὸν παντί, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο πρὸς ἄλλο: οἷον καὶ τὸ τῆς Ἑλένης κάλλος πρὸς μὲν τὸν Πάριν ἄλλο εἰργάζετο, Ἰδομενεὺς δὲ ἔπαθεν οὐ τὸ αὐτό: καὶ ἀκόλαστος ἀκολάστῳ, καλὸς καλῷ συμπεσὼν ἄλλο, ὁ δὲ σώφρων καλὸς ἄλλο πρὸς σώφρονα τοιοῦτον καὶ πρὸς ἀκόλαστον ἄλλο ὁ αὐτός, ὁ δ’ ἀκόλαστος πρὸς αὐτὸν ἄλλο. καὶ παρὰ μὲν τοῦ ἀκολάστου τὸ πραχθὲν οὔτε ὑπὸ προνοίας οὔτε κατὰ πρόνοιαν, τὸ δὲ ὑπὸ τοῦ σώφρονος ἔργον οὐχ ὑπὸ προνοίας μέν, ὅτι ὑπ’ αὐτοῦ, κατὰ πρόνοιαν δέ: σύμφωνον γὰρ τῷ λόγῳ, ὥσπερ καὶ ὃ ὑγιεινῶς πράξειεν ἄν τις αὐτὸς πράξας κατὰ λόγον τὸν τοῦ ἰατροῦ. τοῦτο γὰρ καὶ ὁ ἰατρὸς παρὰ τῆς τέχνης ἐδίδου εἴς τε τὸ ὑγιαῖνον εἴς τε τὸ κάμνον. ὃ δ’ ἄν τις μὴ ὑγιεινῶς ποιῇ, αὐτός τε ποιεῖ καὶ παρὰ τὴν πρόνοιαν τοῦ ἰατροῦ εἰργάσατο.
3.3.6Peki kâhinler daha kötü olayları nereden önceden bilir? Evrenin dönüşüne bakarak, öteki kehanet yollarının yanında bunları da nasıl önceden söylerler? Açıktır ki bütün zıtlar, sözgelimi biçim ve madde, birbirine örülmüş olduğu için. Bileşik bir canlıda olduğu gibi: Biçimi ve logos'u seyreden, biçim verilmiş olanı da seyreder. Çünkü düşünülür canlıyı ve bileşik canlıyı aynı biçimde seyretmez; bileşik canlıda daha aşağı olanlara biçim veren canlı logos'unu seyreder. Evren bir canlı olduğuna göre, onda olup bitenleri seyreden, aynı zamanda onun nelerden oluştuğunu ve onu gözeten inayeti de seyreder. İnayet her şeye, meydana gelenlere de uzanır. Meydana gelenler ise canlılar, onların eylemleri ve logos'un hâkimiyetine girmiş, zorunlulukla karışmış hâllerdir. Kâhin karışık şeyleri, durmadan birbirine karışan şeyleri seyreder; ama inayeti ve inayete uygun olanı bir yana, dayanağın meydana gelene kendinden kattıklarını öbür yana koyarak kendisi ayırt edemez. Bunu yapmak ne sıradan bir adamın işidir ne de bilge ve tanrısal birinin; belki, denebilir ki, bu ayrıcalık ancak bir tanrıya aittir.
Çünkü kâhinin işi “niçin”i değil, yalnız “böyle olduğu”nu söylemektir. Onun sanatı, tabiatın yazdığı harfleri okumaktır; bu harfler düzeni gösterir, hiçbir yerde düzensizliğe sapmaz. Daha doğrusu göklerin dönüşü tanıklık eder ve her birinin nasıl biri olduğunu, başına neler geleceğini, kişinin kendisinde görünmeden önce gün ışığına çıkarır. Çünkü bunlar onlarla, onlar bunlarla birlikte hareket eder; hepsi birlikte kozmosun ayakta durmasına ve ezelîliğine katkıda bulunur, dikkatle gözlemleyen kimseye de orantı yoluyla birbirini gösterir; öteki kehanet türleri de orantıya dayanır. Çünkü her şeyin birbirinden kopuk olmaması, bir bakıma birbirine benzemesi gerekiyordu. “Her şeyi orantı bir arada tutar” sözü belki de bunu anlatır. Orantı şöyle bir şeydir: Daha kötünün daha kötüye oranı, daha iyinin daha iyiye oranı gibidir; sözgelimi göz göze, ayak ayağa, biri ötekine; istersen aretē adalete, kötülük adaletsizliğe. Evrende orantı olduğuna göre, önceden söylemek de mümkündür. Oradakiler buradakilere etki ediyorsa da, her canlıdaki parçaların birbirine etkisi gibi etki eder; biri ötekini doğurur gibi değil, çünkü birlikte doğarlar. Her biri tabiatı neyse, kendi tabiatına uygun olana öyle uğrar; şu şöyleyse, bu da böyledir. Çünkü logos da böylece tektir.
πόθεν οὖν καὶ τὰ χείρω μάντεις προλέγουσι καὶ εἰς τὴν τοῦ παντὸς φορὰν ὁρῶντες πρὸς ταῖς ἄλλαις μαντείαις προλέγουσι [καὶ] ταῦτα; ἢ δῆλον ὅτι τῷ συμπεπλέχθαι πάντα τὰ ἐναντία, οἷον τὴν μορφὴν καὶ τὴν ὕλην: οἷον ἐπὶ ζῴου συνθέτου ὄντος ὁ τὴν μορφὴν καὶ τὸν λόγον θεωρῶν καὶ τὸ μεμορφωμένον θεωρεῖ. οὐ γὰρ ὡσαύτως ζῷον νοητὸν καὶ ζῷον σύνθετον θεωρεῖ, ἀλλὰ λόγον ζῴου ἐν τῷ συνθέτῳ μορφοῦντα τὰ χείρω. ζῴου δὴ ὄντος τοῦ παντὸς ὁ τὰ ἐν αὐτῷ γινόμενα θεωρῶν θεωρεῖ ἅμα καὶ ἐξ ὧν ἔστι καὶ τὴν πρόνοιαν τὴν ἐπ’ αὐτῷ: τέταται δὴ ἐπὶ πάντα καὶ τὰ γινόμενα. τὰ δέ ἐστι καὶ ζῷα καὶ πράξεις αὐτῶν καὶ διαθέσεις κρατηθεῖσαι λόγῳ καὶ ἀνάγκῃ μεμιγμέναι: μεμιγμένα οὖν θεωρεῖ καὶ διηνεκῶς μιγνύμενα καὶ διακρίνειν μὲν αὐτὸς οὐ δύναται πρόνοιαν καὶ τὸ κατὰ πρόνοιαν χωρὶς καὶ αὖ τὸ ὑποκείμενον ὅσα δίδωσιν εἰς τὸ γινόμενον παῤ αὑτοῦ. ἀλλ’ οὐδ’ ἀνδρὸς τοῦτο ποιεῖν ἢ σοφοῦ τινος καὶ θείου: ἢ θεὸς ἂν ἔχοι, φαίη τις ἄν, τοῦτο τὸ γέρας. καὶ γὰρ οὐ τοῦ μάντεως τὸ διότι, ἀλλὰ τὸ ὅτι μόνον εἰπεῖν, καὶ ἡ τέχνη ἀνάγνωσις φυσικῶν γραμμάτων καὶ τάξιν δηλούντων καὶ οὐδαμοῦ πρὸς τὸ ἄτακτον ἀποκλινόντων, μᾶλλον δὲ καταμαρτυρούσης τῆς φορᾶς καὶ εἰς φῶς ἀγούσης καὶ πρὶν παῤ αὐτων φανῆναι, οἷος ἕκαστος καὶ ὅσα. συμφέρεται γὰρ καὶ ταῦτα ἐκείνοις κἀκεῖνα τούτοις συντελοῦντα ἅμα πρὸς σύστασιν καὶ ἀιδιότητα κόσμου, ἀναλογίᾳ δὲ σημαίνοντα τὰ ἄλλα τῷ τετηρηκότι: ἐπεὶ και αἱ ἄλλαι μαντικαὶ τῷ ἀναλόγῳ. οὐ γὰρ ἔδει ἀπηρτῆσθαι ἀλλήλων τὰ πάντα, ὡμοιῶσθαι δὲ πρὸς ἄλληλα ἀμηγέπῃ. καὶ τοῦτ̓ ἂν ἴσως εἴη τὸ λεγόμενον, ὡς συνέχει τὰ πάντα ἀναλογία. ἔστι δὲ τοιοῦτον ἡ ἀναλογία, ὥστε καὶ τὸ χεῖρον πρὸς τὸ χεῖρον ὡς τὸ βέλτιον πρὸς τὸ βέλτιον, οἷον ὡς ὄμμα πρὸς ὄμμα καὶ ποῦς πρὸς πόδα, θάτερον πρὸς θάτερον, καί, εἰ βούλει, ὡς ἀρετὴ πρὸς δικαιοσύνην καὶ κακία πρὸς ἀδικίαν: εἰ τοίνυν ἀναλογία ἐν τῷ παντί, καὶ προειπεῖν ἔνι: καὶ εἰ ποεῖ δὲ ἐκεῖνα εἰς ταῦτα, οὕτω ποιεῖ, ὡς καὶ τὰ ἐν παντὶ ζῴῳ εἰς ἄλληλα, οὐχ ὡς θάτερον γεννᾷ θάτερον: ἅμα γὰρ γεννᾶται: ἀλλ’ ὡς ᾗ πέφυκεν ἕκαστον οὕτω καὶ πάσχει τὸ πρόσφορον εἰς τὴν αὐτοῦ φύσιν, καὶ ὅτι τοῦτο τοιοῦτον, καὶ τὸ τοιοῦτον τοῦτο: οὕτω γὰρ καὶ λόγος εἷς.
3.3.7Daha iyi şeyler olduğu için daha kötüler de vardır. Çok biçimli bir şeyde daha iyi olmasa daha kötü nasıl olabilirdi, ya da daha kötü olmasa daha iyi nasıl olabilirdi? Öyleyse daha iyinin içindeki daha kötüyü suçlamamalı, daha iyiyi, kendinden daha kötüye pay verdiği için takdir etmeli. Genel olarak, evrendeki daha kötüyü ortadan kaldırmak isteyenler inayetin kendisini ortadan kaldırırlar. Çünkü inayet neyin inayeti olacak? Kendisinin değil, daha iyinin de değil; zira yukarıdaki inayetten söz ederken bile onu aşağıdakine göre adlandırıyoruz.
Her şeyin birde toplandığı şey ilkedir; onda her şey bir aradadır ve hepsi bir bütündür. Her şey ondan çıkıp ilerler, o ise içeride kalır; tıpkı kendi içinde duran tek bir kökten çıkar gibi. Ondan çıkanlar bölünmüş bir çokluk hâlinde çiçek açtı, her biri onun bir görüntüsünü taşıyordu; burada artık her biri başka bir yerde oldu. Kimi köke yakındı; kimi ilerledikçe uzağa doğru dallara, uçlara, meyvelere ve yapraklara kadar ayrıldı. Kimi daima kaldı; kimi, yani meyveler ve yapraklar, daima yeniden oldu. Daima meydana gelenler kendi içlerinde yukarıdakilerin logos'larını taşıyordu, sanki küçük ağaçlar olmak istemişler gibi; yok olmadan önce bir şey doğururlarsa, yalnız yakınlarındakini doğururlardı. Dalların arasındaki boşluklar da yine kökten dolduruluyordu; bunlar da başka bir tarzda büyümüştü ve dalların uçları onlardan etkileniyordu, öyle ki etkinin yalnız yanı başındaki şeyden geldiği sanılıyordu. Oysa ilkeye doğru bakıldığında bir taraf etkileniyor, öbür taraf etkiliyordu; ilkenin kendisi de bir şeye bağlıydı. Birbirini etkileyen şeyler uzaktan gelmiş oldukları için başka başkadır, ama başlangıçta aynı şeyden gelirler; tıpkı aynı ana babadan doğmuş, birbirine benzeyen kardeşlerin birbirine bir şey yapması gibi.
καὶ ὅτι δὲ τὰ βελτίω, καὶ τὰ χείρω. ἐπεὶ πῶς ἂν εἴη τι χεῖρον ἐν πολυειδεῖ μὴ ὄντος βελτίονος, ἢ πῶς τὸ βέλτιον μὴ χείρονος; ὥστε οὐκ αἰτιατέον τὸ χεῖρον ἐν τῷ βελτίονι, ἀλλὰ ἀποδεκτέον τὸ βέλτιον, ὅτι ἔδωκεν ἑαυτοῦ τῷ χείρονι. ὅλως δὲ οἱ ἀναιρεῖν ἀξιοῦντες τὸ χεῖρον ἐν τῷ παντὶ ἀναιροῦσι πρόνοιαν αὐτήν. τίνος γὰρ ἔσται; οὐ γὰρ δὴ αὑτῆς οὐδὲ τοῦ βελτίονος: ἐπεὶ καὶ τὴν ἄνω πρόνοιαν ὀνομάζοντες πρὸς τὸ κάτω λέγομεν. τὸ μὲν γὰρ εἰς ἓν πάντα ἀρχή, ἐν ᾗ ὁμοῦ πάντα καὶ ὅλον πάντα. πρόεισι δὲ ἤδη ἐκ ταύτης ἕκαστα μενούσης ἐκείνης ἔνδον οἷον ἐκ ῥίζης μιᾶς ἑστώσης αὐτῆς ἐν αὑτῇ: τὰ δὲ ἐξήνθησεν εἰς πλῆθος μεμερισμένον εἴδωλον ἕκαστον ἐκείνου φέρον, ἄλλο δ’ ἐν ἄλλῳ ἐνταῦθα ἤδη ἐγίγνετο καὶ ἦν τὰ μὲν πλησίον τῆς ῥίζης, τὰ δὲ προιόντα εἰς τὸ πόρρω ἐσχίζετο καὶ μέχρις οἷον κλάδων καὶ ἄκρων καὶ καρπῶν καὶ φύλλων: καὶ τὰ μὲν ἔμενεν ἀεί, τὰ δὲ ἐγίνετο ἀεί, οἱ καρποὶ καὶ τὰ φύλλα, καὶ τὰ γινόμενα ἀεὶ εἶχε τοὺς τῶν ἐπάνω λόγους ἐν αὑτοῖς οἷον μικρὰ δένδρα βουληθέντα εἶναι, καὶ εἰ ἐγέννησε πρὶν φθαρῆναι, τὸ ἐγγὺς ἐγέννα μόνον. τὰ δὲ διάκενα οἷον τῶν κλάδων ἐπληροῦτο αὖ ἐκ τῆς ῥίζης καὶ αὐτῶν ἄλλον τρόπον πεφυκότων, ἐξ ὧν καὶ ἔπασχε τὰ ἄκρα τῶν κλάδων, ὡς ἐκ τοῦ πλησίον οἴεσθαι τὸ πάθος ἰέναι μόνον: τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀρχὴν αὖ τὸ μὲν ἔπασχε, τὸ δὲ ἐποίει, ἡ δ’ ἀρχὴ ἀνήρτητο καὶ αὐτή. πόρρωθεν μὲν γὰρ ἐλθόντα ἄλλα τὰ ποιοῦντα εἰς ἄλληλα, ἐξ ἀρχῆς δὲ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ, οἷον εἰ ἀδελφοὶ δρῷέν τι ἀλλήλους ὅμοιοι γενόμενοι ἐκ τῶν αὐτῶν ὁρμηθέντες πεποιηκότων.