Altıncı Ennead › İdea'ların Çokluğunun Nasıl Var Olduğu ve İyi Üzerine
6.6.18_27. İnceleme
İdea'ların Çokluğunun Nasıl Var Olduğu ve İyi Üzerine6.6.18_2ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΩΣ ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΥΠΕΣΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΑΓΑΘΟΥ.
ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΩΣ ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΥΠΕΣΤΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΑΓΑΘΟΥ.
Tanrı ya da bir tanrı, psykhē'leri oluşa gönderirken yüzün çevresine ışık taşıyan gözler koydu ve her bir his için öbür organları verdi. Önceden görüyordu ki psykhē, ancak önceden görür, önceden duyar ve dokunduğunda bir şeyden kaçıp bir şeyin peşine düşerse korunabilir. Peki bunları nereden önceden gördü? Önce başka canlılar meydana gelip hisleri olmadığı için yok olmuş, o da sonradan insanlara ve öbür canlılara, sahip olunca zarar görmekten korunacakları şeyleri vermiş değildir. Biri şöyle diyebilir: Canlının sıcakta, soğukta ve cisimlerin öbür etkilenişleri içinde bulunacağını biliyordu; bunu bildiği için de canlıların cisimleri kolayca yok olmasın diye hissetmeyi ve hislerin iş göreceği organları verdi. Ama ya bu güçlere zaten sahip olan psykhē'lere organları verdi, ya da ikisini birden. Hisleri de verdiyse, psykhē'ler daha önce, psykhē iken, hissedebilen şeyler değildi. Psykhē olarak meydana geldiklerinde hislere sahiptiyseler ve oluşa gitmek için meydana geldilerse, oluşa gitmek onların tabiatında vardır. O hâlde oluştan uzak durmak ve akılla kavranan âlemde bulunmak tabiatlarına aykırıdır; demek ki başka bir şeye ait olsunlar ve kötülük içinde bulunsunlar diye yaratılmışlardır; ilahi takdir de kötülük içinde korunsunlar diye işler. Tanrının bu hesabı da, genel olarak, bir hesaptır.
Peki hesapların ilkeleri nelerdir? Hesaplar başka hesaplardan çıksa bile, eninde sonunda hesaptan önce gelen bir şeye ya da şeylere varmak gerekir. Bu ilkeler nelerdir? Ya his ya nous. Ama his henüz yoktu; o hâlde nous. Ama öncüller nous ise, sonuç epistēmē'dir; o hâlde duyulur hiçbir şeyle ilgili değildir. İlkesi akılla kavranandan gelen, sonu da akılla kavranana varan bu meleke, nasıl duyulur bir şeyin düşünülmesine varabilir? Demek ki ne canlı için ne de genel olarak bu evren için ilahi takdir bir hesaptan doğdu. Zaten orada hiç hesap yoktur; "hesap" denmesi, her şeyin, sonra gelen şeylerde bilge birinin hesap ederek yapacağı gibi olduğunu göstermek içindir; "önceden görme" denmesi de, her şeyin, sonra gelen şeylerde bilge birinin önceden göreceği gibi olduğunu göstermek içindir. Çünkü hesaptan önce meydana gelmemiş şeylerde hesap, hesaptan önce gelen gücün yokluğunda işe yarar; önceden görme de, önceden görende ona önceden görmeye ihtiyaç bırakmayacak bir güç bulunmadığı için vardır. Önceden görme "şu olmasın, bu olsun" diye yapılır ve bir bakıma öteki türden olandan korkar; yalnız bu olan yerde önceden görme yoktur. Hesap da "bunun yerine bu"dur; yalnız biri varsa ne hesap edilir? Peki yalnız, bir ve yalın olan, "şu olmasın diye bu" gibi bir açılmaya nasıl sahip olabilir? "Bu olmasaydı şu olacaktı", "bu yararlı göründü", "bu meydana gelince kurtuluş oldu" gibi. O hâlde önceden gördü, önceden hesapladı mı? Başta söylenen de, hisleri ve güçleri bu yüzden verdiğiydi; bu verme ne kadar aporia doğursa, nasıl olduğu ne kadar belirsiz kalsa da.
Yine de her fiil eksiksiz olmalıysa ve tanrıya ait herhangi bir şeyi bütün ve tam olmaktan başka bir şey saymak dine aykırıysa, ona ait her şeyde her şey bulunmalıdır. Öyleyse hep var olmanın yanında, gelecek olan da zaten hazır olarak bulunmalıdır. Onda sonra gelen hiçbir şey yoktur; orada zaten hazır olan şey, başka bir şeyde sonradan olur. Öyleyse gelecek zaten hazırsa, zorunlu olarak sonrası için önceden düşünülmüş olarak hazır olmalıdır; yani o zaman hiçbir şeye ihtiyaç duymayacak, hiçbir eksik bırakmayacak biçimde. O hâlde her şey zaten vardı, hep vardı ve sonradan "şu, şu yüzden" denebilecek biçimde vardı. Yayılıp bir bakıma açıldığında "şu, şundan sonra" diye gösterilebilir; ama bir arada olduğunda bütünüyle "bu"dur; bu da sebebini kendi içinde taşımak demektir.
Εἰς γένεσιν πέμπων ὁ θεὸς ἢ θεός τις τὰς ψυχὰς φωσφόρα περὶ τὸ πρόσωπον ἔθηκεν ὄμματα καὶ τὰ ἄλλα ὄργανα ταῖς αἰσθήσεσιν ἑκάσταις ἔδωκε προορώμενος, ὡς οὕτως ἂν σώζοιτο, εἰ προορῷτο καὶ προακούοι καὶ ἁψαμένη τὸ μὲν φεύγοι, τὸ δὲ διώκοι. πόθεν δὴ προιδὼν ταῦτα; οὐ γὰρ δὴ πρότερον γενομένων ἄλλων, εἶτα δἰ ἀπουσίαν αἰσθήσεων φθαρέντων, ἔδωκεν ὕστερον ἃ ἔχοντες ἔμελλον ἄνθρωποι καὶ τὰ ἄλλα ζῷα τὸ παθεῖν φυλάξασθαι. ἢ εἴποι ἄν τις, ᾔδει, ὅτι ἐν θερμοῖς καὶ ψυχροῖς ἔσοιτο τὸ ζῷον καὶ τοῖς ἄλλοις σωμάτων πάθεσι: ταῦτα δὲ εἰδώς, ὅπως μὴ φθείροιτο ῥᾳδίως τῶν ζῴων τὰ σώματα, τὸ αἰσθάνεσθαι ἔδωκε, καὶ δἰ ὧν ἐνεργήσουσιν αἱ αἰσθήσεις ὀργάνων. ἀλλ’ ἤτοι ἐχούσαις τὰς δυνάμεις ἔδωκε τὰ ὄργανα ἢ ἄμφω. ἀλλ’ εἰ μὲν ἔδωκε καὶ τὰς αἰσθήσεις, οὐκ ἦσαν αἰσθητικαὶ πρότερον ψυχαὶ οὖσαι: εἰ δ’ εἶχον, ὅτε ἐγένοντο ψυχαί, καὶ ἐγένοντο, ἵν’ εἰς γένεσιν ἴωσι, σύμφυτον αὐταῖς τὸ εἰς γένεσιν ἰέναι. παρὰ φύσιν ἄρα τὸ ἀπὸ γενέσεως καὶ ἐν τῷ νοητῷ εἶναι: καὶ πεποίηνται δή, ἵνα ἄλλου ὦσι καὶ ἵνα ἐν κακῷ εἶεν: καὶ ἡ πρόνοια, ἵνα σώζοιντο ἐν τῷ κακῷ, καὶ ὁ λογισμὸς ὁ τοῦ θεοῦ οὗτος καὶ ὅλως λογισμός. ἀρχαὶ δὲ λογισμῶν τίνες; καὶ γάρ, εἰ ἐξ ἄλλων λογισμῶν, δεῖ ἐπί τι πρὸ λογισμοῦ ἢ τινά γε πάντως ἰέναι. τίνες οὖν ἀρχαί; ἢ γὰρ αἴσθησις ἢ νοῦς. ἀλλὰ αἴσθησις μὲν οὔπω: νοῦς ἄρα. ἀλλ’ εἰ νοῦς αἱ προτάσεις, τὸ συμπέρασμα ἐπιστήμη: περὶ αἰσθητοῦ οὐδενὸς ἄρα. οὗ γὰρ ἀρχὴ μὲν ἐκ τοῦ νοητοῦ, τελευτὴ δὲ εἰς νοητὸν ἀφικνεῖται, πῶς ἔνι ταύτην τὴν ἕξιν πρὸς αἰσθητοῦ διανόησιν ἀφικνεῖσθαι; οὔτ’ οὖν ζῴου πρόνοια οὔθ̓ ὅλως τοῦδε τοῦ παντὸς ἐκ λογισμοῦ ἐγένετο: ἐπεὶ οὐδὲ ὅλως λογισμὸς ἐκεῖ, ἀλλὰ λέγεται λογισμὸς εἰς ἔνδειξιν τοῦ πάντα οὕτως, ὡς ἄν τις σοφὸς ἐκ λογισμοῦ ἐν τοῖς ὑστέροις, καὶ προόρασις, ὅτι οὕτως, ὡς ἄν τις σοφὸς ἐν τοῖς ὕστερον προίδοιτο. ἐν γὰρ τοῖς μὴ γενομένοις πρὸ λογισμοῦ ὁ λογισμὸς χρήσιμον ἀπορίᾳ δυνάμεως τῆς πρὸ λογισμοῦ, καὶ προόρασις, ὅτι μὴ ἦν δύναμις τῷ προορῶντι, καθ̓ ἣν οὐκ ἐδεήθη προοράσεως. καὶ γὰρ ἡ προόρασις, ἵνα μὴ τοῦτο, ἀλλὰ τοῦτο, καὶ οἷον φοβεῖται τὸ μὴ τοιοῦτον: οὗ δὲ τοῦτο μόνον, οὐ προόρασις: καὶ ὁ λογισμὸς τοῦτο ἀντὶ τούτου. μόνου δ’ ὄντος θατέρου τί καὶ λογίζεται; πῶς οὖν τὸ μόνον καὶ ἓν καὶ ἁπλῶς ἔχει ἀναπτυσσόμενον τὸ τοῦτο, ἵνα μὴ τοῦτο; καὶ ἔμελλε γὰρ τοῦτο, εἰ μὴ τοῦτο, καὶ χρήσιμον τοῦτο ἀνεφάνη καὶ σωτήριον τοῦτο γενόμενον. προείδετο ἄρα καὶ προελογίσατο ἄρα. καὶ δὴ καὶ τὸ νῦν ἐξ ἀρχῆς λεχθὲν τὰς αἰσθήσεις διὰ τοῦτο ἔδωκε καὶ τὰς δυνάμεις, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα ἄπορος ἡ δόσις καὶ πῶς. οὐ μὴν ἀλλ’ εἰ δεῖ ἑκάστην ἐνέργειαν μὴ ἀτελῆ εἶναι, μηδὲ θέμις τοῦ θεοῦ ὁτιοῦν ὂν ἄλλο τι νομίζειν ἢ ὅλον τε καὶ πᾶν, δεῖ ἐν ὁτῳοῦν τῶν αὐτοῦ πάντα ἐνυπάρχειν. δεῖ τοίνυν [καὶ τοῦ ἀεὶ εἶναι,] καὶ τοῦ μέλλοντος [ὡς] ἤδη παρόντος εἶναι. οὐ δὴ ὕστερόν τι ἐν ἐκείνῳ, ἀλλὰ τὸ ἤδη ἐκεῖ παρὸν ὕστερον ἐν ἄλλῳ γίνεται. εἰ οὖν ἤδη πάρεστι τὸ μέλλον, ἀνάγκη οὕτω παρεῖναι, ὡς προνενοημένον εἰς τὸ ὕστερον: τοῦτο δέ ἐστιν, ὡς μηδὲν δεῖσθαι μηδενὸς τότε, τοῦτο δ’ ἐστὶ μηδὲν ἐλλείψοντος. πάντα ἄρα ἤδη ἦν καὶ ἀεὶ ἦν καὶ οὕτως ἦν, ὡς εἰπεῖν ὕστερον τόδε διὰ τόδε: ἐκτεινόμενον μὲν γὰρ καὶ οἷον ἁπλούμενον ἔχει δεικνύναι τόδε μετὰ τόδε, ὁμοῦ δὲ ὂν πᾶν τόδε: τοῦτο δέ ἐστιν ἔχον ἐν ἑαυτῷ καὶ τὴν αἰτίαν.
6.7.2Bu yüzden nous'un tabiatını buradan da daha az öğrenmeyiz. Onu öbür şeylerden daha iyi görsek de, nous denen şeyin ne kadar büyük olduğunu yine de görmeyiz. Onun "öyle olduğu"na sahip olduğunu kabul ederiz, ama "niçin öyle olduğu"na sahip olduğunu artık kabul etmeyiz; kabul etsek de onu ayrı tutarız. Bir insanı ya da, rastlarsa, bir gözü bir heykel ya da bir heykelin parçası gibi görürüz. Oysa orada olan, insan ve "niçin insan" olduğudur —oradaki insanın nous'a ait olması gerekiyorsa—; göz ve "niçin göz" olduğudur —"niçin" olmasa hiç olmazdı—. Burada ise parçaların her biri nasıl ayrıysa "niçin" de ayrıdır. Orada ise her şey bir'dedir; öyle ki şey ile şeyin "niçin"i aynıdır. Burada da çoğu yerde şey ile "niçin" aynıdır; örneğin "tutulma nedir?" sorusunda. Öyleyse başka şeylerde de her birinin "niçin" olmasına ve bunun her birinin ousia'sı olmasına ne engel olur? Daha doğrusu bu zorunludur; "neyse o olmak"ı böyle kavramaya çalışanlar doğru sonuca varır. Çünkü her şey ne ise o yüzden vardır. Eidos'un her şey için var olmanın sebebi olduğunu söylemiyorum —bu da doğrudur ama—; şunu söylüyorum: Her bir eidos'u kendine doğru açarsan, onda "niçin"i bulursun. Atıl ve hayatsız bir şey olsaydı "niçin"e hiç sahip olmazdı; ama eidos olduğu ve nous'a ait olduğu hâlde "niçin"i nereden alabilir? Biri "nous'tan" derse, nous'tan ayrı değildir, çünkü kendisi nous'tur. Öyleyse bunlar hiçbir şeyden eksik olmamalıysa, "niçin"den de eksik olmamalıdır.
Nous, içindeki şeylerin her birinin "niçin"ine böyle sahiptir; içindeki şeylerin her biri de kendisidir; öyle ki "niçin meydana geldiği"ne ayrıca ihtiyaç duymaz; hepsi bir arada meydana gelmiştir ve varlığının sebebini kendi içinde taşır. Rastgele meydana gelmediği için "niçin"den hiçbir şeyi eksik bırakmamıştır; her şeyi taşıdığı için sebebin güzelliğini de birlikte taşır. Dolayısıyla ona katılanlara da "niçin"e sahip olacak biçimde verir. Çok şeyden oluşan bu evrende her şey birbirine bağlanmıştır; her şeyin var olmasında her birinin "niçin"i de vardır; tıpkı her birinde parçanın bütüne göre durduğunun görülmesi gibi. Bu da bir şey oluşup ardından ötekinin oluşmasıyla değil, sebep ile sebeplenenin birbirine göre bir arada var olmasıyla olur. Orada ise çok daha fazla, her şey bütüne göre, her biri de kendine göre öyle olmalıdır. Öyleyse her şey bir arada ve rastgele olmayarak var oluyorsa ve birbirinden kopuk olmamaları gerekiyorsa, sebeplenenler sebeplerini kendi içlerinde taşır; her biri de sebebini, deyim yerindeyse, sebepsizce taşıyan türdendir. Var olmalarının dışarıda bir sebebi yoksa, kendi kendilerine yetiyorlarsa ve sebepten yalıtılmışlarsa, sebebi kendileriyle birlikte kendi içlerinde taşıyorlar demektir. Hem orada hiçbir şey boşuna değilse ve her birinde sahip olduğu her şey çoksa, her birinin niçin olduğunu söyleyebilirsin. Demek ki orada "niçin" önceden vardı ve birlikteydi; "niçin" olarak değil, "öyle olduğu" olarak; daha doğrusu ikisi birdir.
Nous'ta fazladan ne olabilir ki, sanki nous'un bir düşüncesi böyle olmayan, tam olmayan bir ürünmüş gibi? Tamsa, neyin eksik olduğunu ya da şunun neden bulunmadığını söylemek mümkün değildir. Bulunduğuna göre, neden bulunduğunu söyleyebilirsin; demek ki "niçin" varlığın kendisindedir. Her bir düşüncede ve fiilde, örneğin insanda, bütün insan kendini kendine getirerek önceden belirmiştir; sahip olduğu her şeye baştan bir arada sahip olarak bütünüyle hazırdır. Sonra, bütün değilse ve ona bir şey eklenmesi gerekiyorsa, oluşmuş bir ürüne aittir. Ama o hep vardır; dolayısıyla bütündür. Oluşan insan ise oluşmuş bir şeydir.
διὸ καὶ ἐντεῦθεν ἄν τις οὐχ ἧττον καταμάθοι τὴν νοῦ φύσιν, ἣν κἂν πλέον τῶν ἄλλων ὁρῶμεν, οὐδ’ ὣς ὅσον ἐστὶ τὸ νοῦ χρῆμα ὁρῶμεν. τὸ μὲν γὰρ ὅτι δίδομεν αὐτὸν ἔχειν, τὸ δὲ διότι οὐκέτι, ἤ, εἰ δοίημεν, χωρίς. καὶ ὁρῶμεν ἄνθρωπον ἢ ὀφθαλμόν, εἰ τύχοι, ὥσπερ ἄγαλμα ἢ ἀγάλματος: τὸ δέ ἐστιν ἐκεῖ ἄνθρωπος καὶ διὰ τί ἄνθρωπος, εἴπερ καὶ νοερὸν αὐτὸν δεῖ τὸν ἐκεῖ ἄνθρωπον εἶναι καὶ ὀφθαλμὸν καὶ διὰ τί — ἢ οὐκ ἂν ὅλως εἴη, εἰ μὴ διὰ τί — ἐνταῦθα δὲ ὥσπερ ἕκαστον τῶν μερῶν χωρίς, οὕτω καὶ τὸ διὰ τί. ἐκεῖ δ’ ἐν ἑνὶ πάντα, ὥστε ταὐτὸν τὸ πρᾶγμα καὶ τὸ διὰ τί τοῦ πράγματος. πολλαχοῦ δὲ καὶ ἐνταῦθα τὸ πρᾶγμα καὶ τὸ διὰ τί ταὐτόν, οἷον τί ἐστιν ἔκλειψις. τί οὖν κωλύει καὶ ἕκαστον διὰ τί εἶναι καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, καὶ τοῦτο εἶναι τὴν οὐσίαν ἑκάστου; μᾶλλον δὲ ἀνάγκη: καὶ πειρωμένοις οὕτως τὸ τί ἦν εἶναι λαμβάνειν ὀρθῶς συμβαίνει. ὃ γὰρ ἔστιν ἕκαστον, διὰ τοῦτο ἔστι. λέγω δὲ οὐχ, ὅτι τὸ εἶδος ἑκάστῳ αἴτιον τοῦ εἶναι — τοῦτο μὲν γὰρ ἀληθές — ἀλλ’ ὅτι, εἰ καὶ αὐτὸ τὸ εἶδος ἕκαστον πρὸς αὑτὸ ἀναπτύσσοις, εὑρήσεις ἐν αὐτῷ τὸ διὰ τί. ἀργὸν μὲν γὰρ ὂν καὶ ζωὴν ἔχον τὸ διὰ τί οὐ πάντως ἔχει, εἶδος δὲ ὂν καὶ νοῦ ὂν πόθεν ἂν λάβοι τὸ διὰ τί; εἰ δὲ παρὰ νοῦ τις λέγοι, οὐ χωρίς ἐστιν, εἴ γε καὶ αὐτό ἐστιν: εἰ οὖν δεῖ ἔχειν ταῦτα μηδενὶ ἐλλείποντα, μηδὲ τῷ διὰ τί ἐλλείπειν. νοῦς δὲ ἔχει τὸ διὰ τί οὕτως ἕκαστον τῶν ἐν αὐτῷ: τὰ δὲ ἐν αὐτῷ αὐτὸς ἕκαστον ἂν εἴη τῶν ἐν αὐτῷ, ὥστε μηδὲν προσδεῖσθαι τοῦ διὰ τί γέγονεν, ἀλλ’ ὁμοῦ γέγονε καὶ ἔχει ἐν αὑτῷ τὴν τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν. γεγονὸς δὲ οὐκ εἰκῆ οὐδὲν ἂν παραλελειμμένον ἔχοι τοῦ διὰ τί, ἀλλὰ πᾶν ἔχον ἔχει καὶ τὸ καλῶς ὁμοῦ τῆς αἰτίας. καὶ τοῖς ἄρα μεταλαμβάνουσιν οὕτω δίδωσιν, ὡς τὸ διὰ τί ἔχειν. καὶ μήν, ὥσπερ ἐν τῷδε τῷ παντὶ ἐκ πολλῶν συνεστηκότι συνείρεται πρὸς ἄλληλα τὰ πάντα, καὶ ἐν τῷ πάντα εἶναι ἔστι καὶ διότι ἕκαστον, ὥσπερ καὶ ἐφ̓ ἑκάστου τὸ μέρος πρὸς τὸ ὅλον ἔχον ὁρᾶται, οὐ τούτου γενομένου, εἶτα τούτου μετὰ τόδε, ἀλλὰ πρὸς ἄλληλα ὁμοῦ τὴν αἰτίαν καὶ τὸ αἰτιατὸν συνιστάντων, οὕτω χρὴ πολὺ μᾶλλον ἐκεῖ τά τε πάντα πρὸς τὸ ὅλον ἕκαστα καὶ ἕκαστον πρὸς αὑτό. εἰ οὖν ἡ συνυπόστασις ὁμοῦ πάντων καὶ οὐκ εἰκῆ πάντων καὶ δεῖ μὴ ἀπηρτῆσθαι, ἐν αὑτοῖς ἂν ἔχοι τὰ αἰτιατὰ τὰς αἰτίας, καὶ τοιοῦτον ἕκαστον, οἷον ἀναιτίως τὴν αἰτίαν ἔχειν. εἰ οὖν μὴ ἔχει αἰτίαν τοῦ εἶναι, αὐτάρκη δέ ἐστι καὶ μεμονωμένα αἰτίας ἐστίν, εἴη ἂν ἐν αὑτοῖς ἔχοντα σὺν αὑτοῖς τὴν αἰτίαν. καὶ γὰρ αὖ εἰ μηδέν ἐστι μάτην ἐκεῖ, πολλὰ δὲ ἐν ἑκάστῳ ἐστὶ πάντα ὅσα ἔχει, ἔχοις ἂν εἰπεῖν διότι ἕκαστον. προῆν ἄρα καὶ συνῆν τὸ διότι ἐκεῖ οὐκ ὂν διότι, ἀλλ’ ὅτι: μᾶλλον δὲ ἄμφω ἕν. τί γὰρ ἂν καὶ περιττὸν εἶχε νοῦ, ὡς ἂν νοῦ νόημα μὴ τοιοῦτον ὄν, οἷον μὴ τέλειον γέννημα; εἰ οὖν τέλειον, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὅτῳ ἐλλείπει, οὐδὲ διὰ τί τοῦτο οὐ πάρεστι. παρὸν ἄρα ἔχοις ἂν εἰπεῖν διότι πάρεστιν: ἐν ἄρα τῇ ὑποστάσει τὸ διὰ τί: ἐν ἑκάστῳ τοίνυν νοήματι καὶ ἐνεργήματι, οἷον κατ’ ἄνθρωπον πᾶς προεφάνη ὁ ἄνθρωπος συμφέρων ἑαυτὸν αὐτῷ καὶ πάντα ὅσα ἔχει ἐξ ἀρχῆς ὁμοῦ ἔχων ἕτοιμός ἐστιν ὅλος. εἶτα, εἰ μὴ πᾶς ἐστιν, ἀλλὰ δεῖ τι αὐτῷ προσθεῖναι, γεννήματός ἐστιν. ἔστι δὲ ἀεί: ὥστε πᾶς ἐστιν. ἀλλ’ ὁ γινόμενος ἄνθρωπος γενητός.
6.7.3Peki onun hakkında önceden düşünüp taşınılmasına ne engel olur? O, ötekine göredir; dolayısıyla ne bir şey çıkarmak ne de eklemek gerekir. Düşünüp taşınma ve hesap etme, varsayımdan ötürü söylenmiştir; çünkü Platon şeyleri oluşan şeyler olarak varsaymıştı. Düşünüp taşınma ve hesap bu anlamdadır; ama onları "hep oluşan" diye göstererek hesap ettiği düşüncesini de ortadan kaldırdı. Çünkü hep olanda hesap etmek mümkün değildir; öyle olsaydı bu, daha önce nasıl olduğunu unutmuş birinin işi olurdu. Sonra, sonradan daha iyi olsaydı önceden güzel değildi; güzel idiyse aynı hâlde kalır. Şeyler sebepleriyle birlikte güzeldir; nitekim burada da bir şey, her şey olduğu için güzeldir. Çünkü eidos da budur: her şey olmak ve maddeye hâkim olmak. Maddeden hiçbir şeyi biçimsiz bırakmazsa ona hâkim olur; bir biçim, örneğin göz ya da başka bir şey eksik kalırsa biçimsiz bırakır. Dolayısıyla sebep gösterirken her şeyi söylersin. Niçin gözler? Her şey olsun diye. Niçin kaşlar? Her şey olsun diye. "Korunmak için" dersen de, ousia'nın içinde bulunan ve onu koruyan bir şeyi söylemiş olursun; bu da varlığına katkıda bulunur. Demek ki ousia bundan önce de böyleydi; sebep ousia'nın bir parçasıdır. Bu başka bir şeydir, ama ousia'ya aittir. Öyleyse her şey birbirine göredir; bütün, tam ve tamamlanmış ousia ve onun güzelliği, sebeple birlikte ve sebebin içindedir; ousia, "neyse o olmak" ve "niçin" birdir.
Öyleyse hisseden olmak ve bu şekilde hisseden olmak, ezelî bir zorunluluk ve tamlıkla eidos'un içinde bulunuyorsa —çünkü nous, tam ise, sebepleri kendi içinde taşır; öyle ki biz sonradan bunun böyle olmasının doğru olduğunu görürüz; çünkü orada sebep bir ve tamamlayıcıdır; oradaki insan yalnızca nous değildi de oluşa gönderildiğinde ona his eklenmiş değildi—, o nous buradaki şeylere nasıl eğilmesin? Hisseden olmak, duyulur şeyleri kavrayabilen olmaktan başka ne olabilir? Orada ezelden beri hisseden olsun da hissetmek burada olsun, oradaki gücün fiili ancak burada, psykhē daha kötü bir hâle düştüğünde tamamlansın: bu nasıl saçma olmasın?
τί οὖν κωλύει προβουλεύσασθαι περὶ αὐτοῦ; ἢ κατ’ ἐκεῖνόν ἐστιν, ὥστε οὔτε τι ἀφελεῖν δεῖ οὔτε προσθεῖναι, ἀλλὰ τὸ βουλεύσασθαι καὶ λελογίσθαι διὰ τὴν ὑπόθεσιν: ὑπέθετο γὰρ γινόμενα. καὶ οὕτω μὲν ἡ βούλευσις καὶ ὁ λογισμός: τῷ δ’ ἀεὶ γινόμενα ἐνδείξασθαι καὶ ὅτι λογίζεται ἀνεῖλεν. οὐ γὰρ ἔνι λογίζεσθαι ἐν τῷ ἀεί: καὶ γὰρ αὖ ἐπιλελησμένου ἦν, ὅπως καὶ πρότερον: εἶτα, εἰ μὲν ἀμείνω ὕστερον, οὐκ ἂν καλὰ πρότερον: εἰ δ’ ἦν καλά, ἔχει τὸ ὡσαύτως. καλὰ δ’ ἐστὶ μετὰ τῆς αἰτίας: ἐπεὶ καὶ νῦν καλόν τι, ὅτι πάντα. τοῦτο γὰρ καὶ εἶδος τὸ πάντα καὶ ὅτι τὴν ὕλην κατέχει: κατέχει δέ, εἰ μηδὲν αὐτῆς ἀμόρφωτον καταλείπει. καταλείπει δέ, εἴ τις μορφὴ ἐλλείποι, οἷον ὀφθαλμὸς ἢ ἄλλο τι: ὥστε αἰτιολογῶν πάντα λέγεις. διὰ τί οὖν ὀφθαλμοί; ἵνα πάντα: καὶ διὰ τί ὀφρύες; ἵνα πάντα. καὶ γὰρ εἰ ἕνεκα σωτηρίας λέγοις, φυλακτικὸν τῆς οὐσίας λέγεις ἐν αὐτῇ ὑπάρχον, τοῦτο δὲ εἶναι συμβαλλόμενον. οὕτως ἄρα οὐσία ἦν πρὶν καὶ τοῦτο, καὶ τὸ αἴτιον ἄρα μερος τῆς οὐσίας: καὶ ἄλλο τοίνυν τοῦτο, ὃ δ’ ἐστὶ τῆς οὐσίας. πάντα τοίνυν ἀλλήλοις καὶ ἡ ὅλη καὶ τελεία καὶ πᾶσα καὶ τὸ καλῶς μετὰ τῆς αἰτίας καὶ ἐν τῇ αἰτίᾳ, καὶ ἡ οὐσία καὶ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὸ διότι ἕν. εἰ τοίνυν ἔγκειται τὸ αἰσθητικὸν εἶναι καὶ οὕτως αἰσθητικὸν ἐν τῷ εἴδει ὑπὸ ἀιδίου ἀνάγκης καὶ τελειότητος, νοῦ ἐν αὑτῷ ἔχοντος, εἴπερ τέλειος, τὰς αἰτίας, ὥστε ἡμᾶς ὕστερον ἰδεῖν, ὡς ἄρα ὀρθῶς οὕτως ἔχει — ἐκεῖ γὰρ ἓν καὶ συμπληρωτικὸν τὸ αἴτιον καὶ οὐχὶ ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖ μόνον νοῦς ἦν, προσετέθη δὲ τὸ αἰσθητικόν, ὅτε εἰς γένεσιν ἐστέλλετο — πῶς οὐκ ἂν ἐκεῖνος ὁ νοῦς πρὸς τὰ τῇδε ῥέποι; τί γὰρ ἂν εἴη αἰσθητικὸν ἢ ἀντιληπτικὸν αἰσθητῶν; πῶς δ’ οὐκ ἄτοπον, ἐκεῖ μὲν αἰσθητικὸν ἐξ ἀιδίου, ἐνταῦθα δὲ αἰσθάνεσθαι καὶ τῆς ἐκεῖ δυνάμεως τὴν ἐνέργειαν πληροῦσθαι ἐνταῦθα, ὅτε χείρων ἡ ψυχὴ γίνεται;
6.7.4Bu aporia karşısında yeniden yukarıdan başlayıp oradaki insanın ne olduğunu ele almalıyız. Belki de önce buradaki insanın ne olduğunu söylemek gerekir; yoksa bunu bile tam bilmeden, ona sahipmişiz gibi ötekini arıyor olabiliriz. Belki kimilerine bu insanla o insan aynı görünecektir. İncelemeye buradan başlayalım: Bu insan, bu insanı meydana getiren, ona yaşamayı ve akıl yürütmeyi sağlayan psykhē'den farklı bir logos mudur? Yoksa böyle bir psykhē mi insandır? Ya da böyle bir cismi kullanan psykhē mi? Ama insan akıl sahibi bir canlıysa, canlı da psykhē ile cisimden oluşan şeyse, bu logos psykhē ile aynı olmaz. Öte yandan insanın logos'u akıl sahibi psykhē ile cisimden oluşan şeyse, cisimle psykhē bir araya geldiğinde böyle bir insanın logos'u meydana geldiğine göre, bu nasıl ezelî bir varlık olabilir? Çünkü bu logos, olacak olanı bildiren bir logos olur; insanın kendisi dediğimiz şey gibi değil, daha çok bir tarife benzeyen, hatta "neyse o olmak"ı bile bildirmeyen bir şey olur. Çünkü maddedeki eidos'un logos'u değildir; ikisinin birleşimini, zaten var olan şeyi bildirir. Öyleyse insan henüz bulunmamıştır; çünkü aradığımız, logos'a göre olan insandı.
Biri "böyle şeylerin logos'u bir birleşim olmalıdır, şunun içindeki şu" derse, her şeyi neye göre var olduğuyla söylemeyi uygun görmüyor demektir. Oysa maddedeki eidos'ların logos'larını madde ile birlikte söylemek ne kadar gerekirse gereksin, meydana getiren logos'un kendisini, örneğin insanı kavramak gerekir; özellikle de her şeyin "neyse o olmak"ını tarif etmeyi uygun görenler, asıl anlamda tarif yaptıklarında. Öyleyse insan için olmak nedir? Yani bu insanı meydana getirmiş olan, onun içinde bulunan ve ondan ayrılmayan şey nedir? Logos'un kendisi mi akıl sahibi canlıdır, yoksa akıl sahibi canlı birleşim midir de logos'un kendisi akıl sahibi canlıyı meydana getiren bir şey midir? Öyleyse kendisi nedir? Logos'ta "canlı", "akıl sahibi hayat"ın yerine geçer. O hâlde insan akıl sahibi bir hayattır. Peki psykhē olmadan bir hayat mı? Ya psykhē akıl sahibi hayatı sağlayacak ve insan psykhē'nin bir fiili olacak, ousia olmayacaktır; ya da psykhē insan olacaktır. Ama akıl sahibi psykhē insansa, psykhē başka bir canlıya geçtiğinde nasıl insan olmaz?
πάλιν οὖν πρὸς ταύτην τὴν ἀπορίαν ἄνωθεν ληπτέον τὸν ἄνθρωπον ὅστις ἐκεῖνός ἐστιν. ἴσως δὲ πρότερον. χρὴ τὸν τῇδε ἄνθρωπον ὅστις ποτ̓ ἐστὶν εἰπεῖν, μή ποτε οὐδὲ τοῦτον ἀκριβῶς εἰδότες ὡς ἔχοντες τοῦτον ἐκεῖνον ζητοῦμεν. φανείη δ’ ἂν ἴσως τισὶν ὁ αὐτὸς οὗτός τε κἀκεῖνος ἑ??ʼναι. ἀρχὴ δὲ τῆς σκέψεως ἐντεῦθεν: ἆρα ὁ ἄνθρωπος οὗτος λόγος ἐστὶ ψυχῆς ἕτερος τῆς τὸν ἄνθρωπον τοῦτον ποιούσης καὶ ζῆν αὐτὸν καὶ λογίζεσθαι παρεχομένης; ἢ ἡ ψυχὴ ἡ τοιαύτη ὁ ἄνθρωπός ἐστιν; ἢ ἡ τῷ σώματι τῷ τοιῷδε ψυχὴ προσχρωμένη; ἀλλ’ εἰ μὲν ζῷον λογικὸν ὁ ἄνθρωπος, ζῷον δὲ τὸ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, οὐκ ἂν εἴη ὁ λόγος οὗτος τῇ ψυχῇ ὁ αὐτός. ἀλλ’ εἰ τὸ ἐκ ψυχῆς λογικῆς καὶ σώματος ὁ λόγος τοῦ ἀνθρώπου, πῶς ἂν εἴη ὑπόστασις ἀίδιος, τούτου τοῦ λόγου τοῦ τοιούτου ἀνθρώπου γινομένου, ὅταν σῶμα καὶ ψυχὴ συνέλθῃ; ἔσται γὰρ ὁ λόγος οὗτος δηλωτικὸς τοῦ ἐσομένου, οὐχ οἷος ὅν φαμεν αὐτοάνθρωπος, ἀλλὰ μᾶλλον ἐοικὼς ὅρῳ, καὶ τοιούτῳ οἵῳ μηδὲ δηλωτικῷ τοῦ τί ἦν εἶναι. οὐδὲ γὰρ εἴδους ἐστὶ τοῦ ἐνύλου, ἀλλὰ τὸ συναμφότερον δηλῶν, ὃ ἔστιν ἤδη: εἰ δὲ τοῦτο, οὔπω εὕρηται ὁ ἄνθρωπος: ἦν γὰρ ὁ κατὰ τὸν λόγον. εἰ δέ τις λέγοι ʽτὸν λόγον δεῖ τὸν τῶν τοιούτων εἶναι συναμφότερόν τι, τόδε ἐν τῷδἐ, καθ̓ ὅ ἐστιν ἕκαστον οὐκ ἀξιοῖ λέγειν: χρὴ δέ, εἰ καὶ ὅτι μάλιστα τῶν ἐνύλων εἰδῶν καὶ μετὰ ὕλης τοὺς λόγους χρὴ λέγειν, ἀλλὰ τὸν λόγον αὐτὸν τὸν πεποιηκότα, οἷον τὸν ἄνθρωπον, λαμβάνειν καὶ μάλιστα, ὅσοι τὸ τί ἦν εἶναι ἀξιοῦσιν ἐφ̓ ἑκάστου ὁρίζεσθαι, ὅταν κυρίως ὁρίζωνται. τί οὖν ἐστι τὸ εἶναι ἀνθρώπῳ; τοῦτο δ’ ἐστί, τί ἐστι τὸ πεποιηκὸς τοῦτον τὸν ἄνθρωπον ἐνυπάρχον, οὐ χωριστόν; ἆῤ οὖν αὐτὸς ὁ λόγος ζῷόν ἐστι λογικὸν ἢ τὸ συναμφότερον, αὐτὸς δέ τις ποιητικὸς ζῴου λογικοῦ; τίς ὢν αὐτός; ἢ τὸ ζῷον ἀντὶ ζωῆς λογικῆς ἐν τῷ λόγῳ. ζωὴ τοίνυν λογικὴ ὁ ἄνθρωπος. ἆῤ οὖν ζωὴ ἄνευ ψυχῆς; ἢ γὰρ ἡ ψυχὴ παρέξεται τὴν ζωὴν τὴν λογικὴν καὶ ἔσται ὁ ἄνθρωπος ἐνέργεια ψυχῆς καὶ οὐκ οὐσία, ἢ ἡ ψυχὴ ὁ ἄνθρωπος ἔσται. ἀλλ’ εἰ ἡ ψυχὴ ἡ λογικὴ ὁ ἄνθρωπος ἔσται, ὅταν εἰς ἄλλο ζῷον ἴῃ ἡ ψυχή, πῶς οὐκ ἄνθρωπος;
6.7.5Öyleyse insan, psykhē'den ayrı bir logos olmalıdır. İnsanın bir birleşim, yani böyle bir logos içindeki psykhē olmasına ne engel olur? Logos böyle bir fiil gibidir, fiil de fiili yapan olmadan var olamaz. Tohumlardaki logos'lar da böyledir: ne psykhē'sizdirler ne de düpedüz psykhē'dirler. Çünkü meydana getiren logos'lar cansız değildir; böyle ousia'ların logos olmasında şaşılacak bir şey yoktur. Peki insanı meydana getiren logos'lar ne tür bir psykhē'nin fiilleridir? Bitkisel psykhē'nin mi? Yoksa canlıyı meydana getiren, daha parlak ve tam da bu yüzden daha canlı bir psykhē'nin mi?
Böyle bir maddeye giren böyle bir psykhē, tam da bu olduğu için —cisim olmadan da bir bakıma böyle bir hâlde bulunduğu için— insandır. Cisimde kendine göre biçim verip cismin alabildiği ölçüde başka bir insan sureti meydana getirince —tıpkı ressamın da bunun daha aşağı bir insanını yapması gibi—, biçime, logos'lara ya da huylara, hâllere, güçlere sahip olur; ama hepsi soluktur, çünkü bu ilk insan değildir. Başka hislerin eidos'larına da sahiptir: parlak görünen, ama kendilerinden öncekilere göre daha soluk olan ve onların suretleri olan başka hislere. Bu insanın üstündeki insan ise artık daha ilahi bir psykhē'ye aittir; daha iyi bir insana ve daha parlak hislere sahip olan bir psykhē'ye. Platon'un tarif ettiği de bu olsa gerek. "Cismi kullanan" diye eklemesi şundandır: bu psykhē, cismi ilk elden kullanan psykhē'nin üzerine biner; kendisi ise onu ikinci elden kullanır. Meydana gelen şey artık hisseden bir şey olunca, bu psykhē ona daha açık bir hayat vererek onu izledi; daha doğrusu izlemedi bile, kendini bir bakıma ona ekledi. Çünkü akılla kavranandan ayrılmaz; ona bağlıyken aşağıdaki psykhē'yi bir bakıma kendinden asılı tutar ve logos'u logos'a katarak kendini onunla karıştırır. Bu yüzden soluk olan bu insan, aldığı ışıkla belirgin hâle geldi.
λόγον τοίνυν δεῖ τὸν ἄνθρωπον ἄλλον παρὰ τὴν ψυχὴν εἶναι. τί [οὖν] κωλύει συναμφότερόν τι τὸν ἄνθρωπον εἶναι, ψυχὴν ἐν τοιῷδε λόγῳ, ὄντος τοῦ λόγου οἷον ἐνεργείας τοιᾶσδε, τῆς δὲ ἐνεργείας μὴ δυναμένης ἄνευ τοῦ ἐνεργοῦντος εἶναι; οὕτω γὰρ καὶ οἱ ἐν τοῖς σπέρμασι λόγοι: οὔτε γὰρ ἄνευ ψυχῆς οὔτε ψυχαὶ ἁπλῶς. οἱ γὰρ λόγοι οἱ ποιοῦντες οὐκ ἄψυχοι, καὶ θαυμαστὸν οὐδὲν τὰς τοιαύτας οὐσίας λόγους εἶναι. οἱ οὖν μὴ ποιοῦντες ἄνθρωπον λόγοι ποίας ψυχῆς ἐνέργειαι; ἆρα τῆς φυτικῆς; ἢ τῆς ζῷον ποιούσης, ἐναργεστέρας τινὸς καὶ αὐτὸ τοῦτο ζωτικωτέρας. ἡ δὲ ψυχὴ ἡ τοιαύτη ἡ ἐγγενομένη τῇ τοιαύτῃ ὕλῃ, ἅτε οὖσα τοῦτο, οἷον οὕτω διακειμένη καὶ ἄνευ τοῦ σώματος, ἄνθρωπος, ἐν σώματι δὲ μορφώσασα καθ̓ αὑτὴν καὶ ἄλλο εἴδωλον ἀνθρώπου ὅσον ἐδέχετο τὸ σῶμα ποιήσασα, ὥσπερ καὶ τούτου αὖ ποιήσει ὁ ζωγράφος ἔτι ἐλάττω ἄνθρωπόν τινα, τὴν μορφὴν ἔχει καὶ τοὺς λόγους ἢ τὰ ἤθη, τὰς διαθέσεις, τὰς δυνάμεις, ἀμυδρὰ πάντα, ὅτι μὴ οὗτος πρῶτος: καὶ δὴ καὶ εἴδη αἰσθήσεων ἄλλων, αἰσθήσεις ἄλλας ἐναργεῖς δοκούσας εἶναι, ἀμυδροτέρας δὲ ὡς πρὸς τὰς πρὸ αὐτῶν καὶ εἰκόνας: ὁ δὲ ἐπὶ τούτῳ ἄνθρωπος ψυχῆς ἤδη θειοτέρας, ἐχούσης βελτίω ἄνθρωπον καὶ αἰσθήσεις ἐναργεστέρας. καὶ εἴη ἂν ὁ Πλάτων τοῦτον ὁρισάμενος, προσθεὶς δὲ τὸ ʽχρωμένην σώματἰ, ὅτι ἐποχεῖται τῇ ἥτις προσχρῆται πρώτως σώματι, ἡ δὲ δευτέρως. ἤδη γὰρ αἰσθητικοῦ ὄντος τοῦ γενομένου ἐπηκολούθησεν αὕτη τρανοτέραν ζωὴν διδοῦσα: μᾶλλον δὲ οὐδ’ ἐπηκολούθησεν, ἀλλὰ οἷον προσέθηκεν αὐτήν: οὐ γὰρ ἐξίσταται τοῦ νοητοῦ, ἀλλὰ συναψαμένη οἷον ἐκκρεμαμένην ἔχει τὴν κάτω συμμίξασα ἑαυτὴν λόγῳ πρὸς λόγον. ὅθεν καὶ ἀμυδρὸς οὗτος ὢν ἐγένετο φανερὸς τῇ ἐλλάμψει.
6.7.6Peki daha üstün psykhē'de hisseden yan nasıl bulunur? Oradaki duyulurları hisseden olarak bulunur, duyulurlar orada nasılsa öyle. Bu yüzden duyulur ahengi de bu şekilde hisseder: onu his yoluyla kabul eden hisseden insandır; o da onu en uç noktasına kadar oradaki ahenge uydurur; ateşi de oradaki ateşe uydurur. O psykhē'nin, oradaki ateşin tabiatına orantılı olarak o ateşe dair bir hissi vardı. Bu cisimler orada olsaydı, psykhē'nin onlara dair hisleri ve kavrayışları olurdu; oradaki insan, yani böyle bir psykhē, bunları kavrayabilen olurdu. Bu yüzden sonraki insan, yani taklit olan insan, logos'ları taklit yoluyla taşıyordu; nous'taki insan ise bütün insanlardan önceki insanı taşıyordu. Bu insan ikinciye ışık saçar, ikinci de üçüncüye. Sonuncusu bir bakıma hepsine sahiptir; onlara dönüşerek değil, onların yanında durarak. Bizden biri sonuncuya göre etkinlik gösterir; birine öncekinden de bir şey gelir; bir başkasının fiili üçüncüden de gelir. Her biri hangisine göre etkinlik gösteriyorsa odur; gerçi her biri hepsine hem sahiptir hem de sahip değildir. Üçüncü hayat ve üçüncü insan cisimden ayrıldığında, ikinci de onu izlerse —ama yukarıdakilerden ayrılmadan izler—, o nerede ise bunun da orada olduğu söylenir.
Psykhē bir hayvan cismi aldığında, insanın logos'u olduğu hâlde bunun nasıl olduğuna şaşılır. Psykhē her şeydi; farklı zamanlarda farklı birine göre etkinlik gösterir. Saf olduğunda, kötüleşmeden önce, insan olmak ister ve insandır. Çünkü bu daha güzeldir ve daha güzeli yapar. Ondan önce daimōn'ları da yapar; bunlar insanı yapan psykhē ile aynı türdendir […]; ondan önceki daha da daimōn'umsudur, daha doğrusu tanrıdır. Daimōn tanrının taklididir ve tanrıya bağlıdır; tıpkı insanın insana bağlı olması gibi. Çünkü insanın bağlı olduğu şeye tanrı denmez. Aralarında, aynı sıradan gelseler bile psykhē'lerin birbirinden farklılığı gibi bir farklılık vardır. Platon'un daimōn dediklerine de daimōn'ların eidos'u demek gerekir. Hayvan tabiatını seçen psykhē onu izlediğinde, insanken bağlı olduğu […] psykhē, kendindeki o canlının logos'unu verdi. Çünkü ona sahiptir; bu fiil de daha aşağıdır.
πῶς οὖν ἐν τῇ κρείττονι τὸ αἰσθητικόν; ʽ??ʼ τὸ αἰσθητικὸν τῶν ἐκεῖ αἰσθητῶν, καὶ ὡς ἐκεῖ τὰ αἰσθητά. διὸ καὶ οὕτως αἰσθάνεται τὴν αἰσθητὴν ἁρμονίαν τῇ δὲ αἰσθήσει παραδεξαμένου τοῦ αἰσθητικοῦ ἀνθρώπου καὶ συναρμόσαντος εἰς ἔσχατον πρὸς τὴν ἐκεῖ ἁρμονίαν καὶ πῦρ ἐναρμόσαντος πρὸς τὸ ἐκεῖ πῦρ, οὗ αἴσθησις ἦν ἐκείνῃ τῇ ψυχῇ ἀνὰ λόγον τοῦ πυρὸς τοῦ ἐκεῖ φύσει. εἰ γὰρ ἦν ἐκεῖ σώματα ταῦτα, ἦσαν [ἂν] αὐτῶν τῇ ψυχῇ αἰσθήσεις καὶ ἀντιλήψεις: καὶ ὁ ἄνθρωπος ὁ ἐκεῖ, ἡ τοιαύτη ψυχή, ἀντιληπτικὴ τούτων, ὅθεν καὶ ὁ ὕστερος ἄνθρωπος, τὸ μίμημα, εἶχε τοὺς λόγους ἐν μιμήσει: καὶ ὁ ἐν νῷ ἄνθρωπος τὸν πρὸ πάντων τῶν ἀνθρώπων ἄνθρωπον. ἐλλάμπει δ’ οὗτος τῷ δευτέρῳ καὶ οὗτος τῷ τρίτῳ: ἔχει δέ πως πάντας ὁ ἔσχατος, οὐ γινόμενος ἐκείνοις, ἀλλὰ παρακείμενος ἐκείνοις. ἐνεργεῖ δὲ ὁ μὲν ἡμῶν κατὰ τὸν ἔσχατον, τῷ δέ τι καὶ παρὰ τοῦ πρὸ αὐτοῦ, τῷ δὲ καὶ παρὰ τοῦ τρίτου ἡ ἐνέργεια, καὶ ἔστιν ἕκαστος καθ̓ ὃν ἐνεργεῖ, καίτοι πάντας ἕκαστος ἔχει καὶ αὖ οὐκ ἔχει. τοῦ δὲ σώματος χωρισθείσης τῆς τρίτης ζωῆς καὶ τοῦ τρίτου ἀνθρώπου, εἰ συνέποιτο ἡ δευτέρα, συνέποιτο δὲ μὴ χωρισθεῖσα τῶν ἄνω, οὗ ἐκείνη καὶ αὕτη λέγεται εἶναι. μεταλαβούσης δὲ θήρειον σῶμα θαυμάζεται, πῶς λόγος οὖσα ἀνθρώπου: ἢ πάντα ἦν, ἄλλοτε δὲ ἐνεργεῖ κατ’ ἄλλον. καθαρὰ μὲν οὖν οὖσα καὶ πρὶν κακυνθῆναι ἄνθρωπον θέλει καὶ ἄνθρωπος ἔστι. καὶ γὰρ κάλλιον τοῦτο, καὶ τὸ κάλλιον ποιεῖ. ποιεῖ δὲ καὶ δαίμονας προτέρους, ὁμοειδεῖς τῇ […] ἄνθρωπον, καὶ ὁ πρὸ αὐτῆς δαιμονιώτερος, μᾶλλον δὲ θεός, καὶ ἔστι μίμημα θεοῦ δαίμων εἰς θεὸν ἀνηρτημένος, ὥσπερ ἄνθρωπος εἰς ἄνθρωπον. οὐ γὰρ λέγεται θεός, εἰς ὃν ὁ ἄνθρωπος. ἔχει γὰρ διαφοράν, ἣν ἔχουσι ψυχαὶ πρὸς ἀλλήλας, κἂν ἐκ τοῦ αὐτοῦ ὦσι στοίχου. λέγειν δὲ δεῖ δαίμονας εἶδος δαιμόνων, οὕς φησιν ὁ Πλάτων δαίμονας. ὅταν δὲ συνέπηται τὴν θήρειον φύσιν ἑλομένη ψυχὴ ἡ συνηρτημένη τῇ […] ὅτε ἄνθρωπος ἦν, τὸν ἐν αὐτῇ λόγον ἐκείνου τοῦ ζῴου ἔδωκεν. ἔχει γάρ, καὶ ἡ ἐνέργεια αὕτη χείρων.
6.7.7Ama psykhē kötüleşip daha aşağı bir hâle gelince bir hayvan tabiatı biçimlendiriyorsa, baştan öküzü ya da atı yapan şey o değildi; atın logos'u da at da tabiata aykırı olur. Hayır; daha aşağıdır, ama tabiata aykırı değildir; o psykhē bir bakıma baştan beri at ya da köpektir. Elinde imkân olursa daha güzelini yapar; olmazsa, yapmakla görevlendirildiği için yapabildiğini yapar. Tıpkı birçok eidos yapmayı bilen zanaatkârların, sonra ya kendilerine buyrulanı ya da maddenin elverişliliğiyle istediğini yapmaları gibi. Evren psykhē'sinin gücü bütün logos'ları içerdiği için, psykhē'ye ait güçler ondan gelmeden önce bir ön taslak çizmesine; bu ön taslağın maddeye düşen öncü ışıklar gibi olmasına; iş gören psykhē'nin de bu izleri izleyip onları parça parça eklemlendirerek meydana getirmesine ve kendine şekil vererek her seferinde yaklaştığı şey olmasına —tıpkı dansçının kendisine verilen oyuna göre kendine şekil vermesi gibi— ne engel olur?
Ama ardı ardına gelenlere sürüklenerek buraya vardık. Sözümüz, insandaki hisseden yanın nasıl olduğu ve oradakilerin neden oluşa bakmadığı üzerineydi. Gördük ve akıl yürütme de gösterdi ki oradakiler buradakilere bakmıyor; tersine buradakiler oradakilere bağlı ve onları taklit ediyor. Bu insan da güçlerini o insandan alıyor ve onlara yöneliyor; bu duyulurlar bu insana, oradakiler de o insana bağlanmış durumda. Çünkü oradaki duyulurlar —cisimsiz oldukları için onlara bu adı biz verdik— başka bir tarzda kavranır. Buradaki his oradaki kavrayıştan daha soluktur; oysa cisimlere ait olduğu için his dediğimiz o kavrayış daha parlaktır. Bu yüzden bu insan da daha az ölçüde ve o suretlerin daha aşağılarını kavrayabildiği için hisseden insandır. Öyle ki buradaki hisler soluk düşünmeler, oradaki düşünmeler ise parlak hislerdir.
ἀλλ’ εἰ κακυνθεῖσα καὶ χείρων γενομένη πλάττει θήρειον φύσιν, οὐκ ἦν ὃ ἐξ ἀρχῆς βοῦν ἐποίει ἢ ἵππον, καὶ ὁ λόγος δὲ ἵππου καὶ ἵππος παρὰ φύσιν. ἢ ἔλαττον, οὐ μὴν παρὰ φύσιν, ἀλλ’ ἐκεῖνό πως καὶ ἐξ ἀρχῆς ἵππος ἢ κύων: καὶ εἰ μὲν ἕξει, ποιεῖ τὸ κάλλιον, εἰ δὲ μή, ὃ δύναται, ἥ γε ποιεῖν προσταχθεῖσα: οἷα καὶ οἱ πολλὰ εἴδη ποιεῖν εἰδότες δημιουργοί, εἶτα ποιοῦντες τοῦτο, ἢ ὃ προσετάχθησαν, ἢ ὃ ἡ ὕλη ἐθέλει τῇ ἐπιτηδειότητι. τί γὰρ κωλύει τὴν μὲν δύναμιν τῆς τοῦ παντὸς ψυχῆς προυπογραφειν, ἅτε λόγον πάντα οὖσαν, πρὶν καὶ παῤ αὐτῆς ἥκειν τὰς ψυχικὰς δυναμεις, καὶ τὴν προυπογραφὴν οἷον προδρόμους ἐλλάμψεις εἰς τὴν ὕλην εἶναι, ἤδη δὲ τοῖς τοιούτοις ἴχνεσιν ἐπακολουθοῦσαν τὴν ἐξεργαζομένην ψυχην κατὰ μέρη τὰ ἴχνη διαρθροῦσαν ποιῆσαι καὶ γενέσθαι ἑκάστηι τοῦτο, ᾧ προσῆλθε, σχηματίσασαν ἑαυτήν, ὥσπερ τὸν ἐν ὀρχήσει πρὸς τὸ δοθὲν αὐτῷ δρᾶμα; ἀλλὰ γὰρ ἐπισπώμενοι τῷ ἐφεξῆς εἰς τοῦτο ἥκομεν. ἦν δὲ ἡμῖν ὁ λόγος, τὸ αἰσθητικὸν ὅπως τοῦ ἀνθρώπου καὶ πῶς οὐκ ἐκεῖνα πρὸς γένεσιν βλέπει: καὶ ἡμῖν ἐφαίνετο καὶ ὁ λόγος ἐδείκνυεν οὐκ ἐκεῖνα πρὸς τὰ τῆδε βλέπειν, ἀλλὰ ταῦτα εἰς ἐκεῖνα ἀνηρτῆσθαι καὶ μιμεῖσθαι ἐκεῖνα, καὶ τοῦτον τὸν ἄνθρωπον παῤ ἐκείνου ἔχοντα τὰς δυνάμεις πρὸς ἐκεῖνα καὶ συνεζεῦχθαι ταῦτα τὰ αἰσθητὰ τούτῳ, ἐκεῖνα δ’ ἐκείνῳ: ἐκεῖνα γάρ τὰ αἰσθητά, ἃ οὕτως ὠνομάσαμεν, ὅτι ἀσώματα, ἄλλον τρόπον ἐν ἀντιλήψει, καὶ τήνδε τὴν αἴσθησιν ἀμυδροτέραν οὖσαν τῆς ἐκεῖ ἀντιλήψεως, ἣν ὠνομάζομεν αἴσθησιν, ὅτι σωμάτων ἦν, ἐναργεστέραν εἶναι: καὶ διὰ τοῦτο καὶ τοῦτον αἰσθητικόν, ὅτι ἐλαττόνως, καὶ ἐλαττόνων ἀντιληπτικὸν εἰκόνων ἐκείνων: ὥστε εἶναι τὰς αἰσθήσεις ταύτας ἀμυδρὰς νοήσεις, τὰς δὲ ἐκεῖ νοήσεις ἐναργεῖς αἰσθήσεις.
6.7.8Hisseden yan böyledir. Peki oradaki at ve her bir canlı nasıl buradakilere bakmak istemez? Burada bir at ya da başka bir canlı meydana gelsin diye at düşüncesini bulup çıkardıysa... Ama at yapmak isteyen biri, at düşüncesi olmadan at yapmayı nasıl düşünebilirdi ki? At yapmak istediyse, at düşüncesinin zaten var olduğu açıktır. Demek ki yapmak için düşünmek söz konusu değildir; tersine, meydana gelmemiş at, sonradan olacak olandan önce vardır. O hâlde oluştan önce vardıysa ve meydana gelsin diye düşünülmediyse, oradaki ata sahip olan, onu buradakilere bakarak taşımıyordu; buradakileri yapmak için de onu ve öbürlerini taşımıyordu. Tersine, onlar vardı, bunlar da zorunlulukla onları izledi; çünkü oradakilerde durmak mümkün değildi. Hem kalabilen hem ilerleyebilen bir gücü kim durdurabilirdi?
Peki oradaki bu canlılar neden var? Tanrıda bunların ne işi var? Akıl sahibi olanlar olsun; ama akılsızların bu kadar büyük bir çokluğunun ne saygınlığı var? Tersine, saygınlığı zedelemez mi? Bu birin çok olması gerektiği açıktır, çünkü her bakımdan bir olandan sonra gelir; yoksa ondan sonra gelmez, o olurdu. Ondan sonra geldiği için, daha çok bir olmak bakımından onu aşamazdı, ondan eksik kalırdı. En iyisi bir olduğuna göre, bu birden fazla olmalıydı; çünkü çokluk eksikliktedir. Peki ikilik olmasına ne engel? İkilikteki her biri tam olarak bir olamazdı; yine en az iki olmalıydı, onların her biri de öyle. Sonra ilk ikilikte hareket ve durgunluk vardı, nous da vardı, onda hayat da vardı; mükemmel bir nous ve mükemmel bir hayat. Demek ki tek bir nous olarak değil, bütün nous olarak vardı; tek tek bütün nous'ları içeriyordu; hepsi ne kadarsa o kadar, hatta daha fazlaydı. Tek bir psykhē olarak değil, bütün psykhē'ler olarak yaşıyordu ve tek tek psykhē'leri yapmak için daha büyük bir güce sahipti. Mükemmel bir canlıydı; içinde yalnız insanı taşımıyordu; öyle olsaydı burada da yalnız insan olurdu.
ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσθητικὸν οὕτως. τὸ δὲ ἵππος ὅλος καὶ ἕκαστον τῶν ζῴων ἐκεῖ πῶς οὐ πρὸς τὰ ἐνταῦθα ἐθέλει βλέπειν; ἀλλ’ εἰ μέν, ἵνα ἐνταῦθα ἵππος γένοιτο ἢ ἄλλο τι ζῷον, ἐξεῦρε νόησιν ἵππου: καίτοι πῶς οἷόν τε ἦν βουλόμενον ἵππον ποιῆσαι νοῆσαι ἵππον; ἤδη γὰρ δῆλον ὅτι ὑπῆρχεν ἵππου νόησις, εἴπερ ἠβουλήθη ἵππον ποιῆσαι: ὥστε οὐκ ἔστιν, ἵνα ποιήσῃ, νοῆσαι, ἀλλὰ πρότερον εἶναι τὸν μὴ γενόμενον ἵππον πρὸ τοῦ μετὰ ταῦτα ἐσομένου. εἰ οὖν πρὸ τῆς γενέσεως ἦν καὶ οὐχ, ἵνα γένηται, ἐνοήθη, οὐ πρὸς τὰ τῇδε βλέπων εἶχε παῤ ἑαυτῷ ὃς εἶχε τὸν ἐκεῖ ἵππον, οὐδ’ ἵνα τὰ τῇδε ποιήσῃ, εἶχε τοῦτόν τε καὶ τὰ ἄλλα, ἀλλὰ ἦν μὲν ἐκεῖνα, ταῦτα δὲ ἐπηκολούθει ἐξ ἀνάγκης ἐκείνοις: οὐ γὰρ ἦν στῆναι μέχρι τῶν ἐκεῖ. τίς γὰρ ἂν ἔστησε δύναμιν μένειν τε καὶ προιέναι δυναμένην; ἀλλὰ διὰ τί ἐκεῖ ζῷα ταῦτα; τί γὰρ ἐν θεῷ ταῦτα; τὰ μὲν γὰρ λογικὰ ἔστω: ἀλόγων δὲ τοσοῦτον πλῆθος τί τὸ σεμνὸν ἔχει; τί δὲ οὐ τοὐναντίον; ὅτι μὲν οὖν πολλὰ δεῖ τοῦτο τὸ ἓν εἶναι ὂν μετὰ τὸ πάντη ἕν, δῆλον: ἢ οὐκ ἂν ἦν μετ’ ἐκεῖνο, ἀλλ’ ἐκεῖνο. μετ’ ἐκεῖνο δὲ ὂν ὑπὲρ μὲν ἐκεῖνο πρὸς τὸ μᾶλλον ἓν γενέσθαι οὐκ ἦν, ἐλλεῖπον δὲ ἐκείνου: τοῦ δ’ ἀρίστου ὄντος ἑνὸς ἔδει πλέον ἢ ἓν εἶναι: τὸ γὰρ πλῆθος ἐν ἐλλείψει. τί οὖν κωλύει δυάδα εἶναι; ἢ ἑκάτερον τῶν ἐν τῇ δυάδι οὐχ οἷόν τε ἦν ἓν παντελῶς εἶναι, ἀλλὰ πάλιν αὖ δύο τοὐλάχιστον εἶναι, καὶ ἐκείνων αὖ ὡσαύτως: εἶτα καὶ κίνησις ἦν ἐν τῇ δυάδι τῇ πρώτῃ καὶ στάσις, ἦν δὲ καὶ νοῦς, καὶ ζωὴ ἦν ἐν αὐτῷ: καὶ τέλειος νοῦς καὶ ζωὴ τελεία. ἦν τοίνυν οὐχ ὡς νοῦς εἷς, ἀλλὰ πᾶς καὶ πάντας τοὺς καθ̓ ἕκαστα νοῦς ἔχων καὶ τοσοῦτος, ὅσοι πάντες, καὶ πλείων: καὶ ἔζη οὐχ ὡς ψυχὴ μία, ἀλλ’ ὡς πᾶσαι καὶ πλείω δύναμιν εἰς τὸ ποιεῖν ψυχὰς ἑκάστας ἔχων, καὶ ζῷον παντελὲς ἦν, οὐκ ἄνθρωπον ἐν αὑτῷ μόνον ἔχον: μόνος γὰρ [ἂν] ἄνθρωπος ἐνταῦθα ἦν.
6.7.9Biri şöyle diyecek: "Canlıların değerli olanları orada olsun; ama değersizler ve akılsızlar nasıl orada olur?" Değer akıl sahibi olmaktaysa, değersizlik açıkça akılsız olmaktadır; değer nous'a ait olmaktaysa, zıddı nous'suz olmaktadır. Oysa her birinin içinde bulunduğu ya da kendisinden geldiği o şey varken, nous'suz ya da akılsız bir şey nasıl olabilir? Bunlar hakkında ve bunlara karşı söylenecek olanlardan önce şunu kabul edelim: Buradaki insan oradaki gibi değildir; dolayısıyla öbür canlılar da orada buradakiler gibi değildir; onları daha yüce bir anlamda almak gerekir. Sonra orada akıl sahibi olmak da buradaki gibi değildir; burada insan belki akıl sahibidir, orada ise akıl yürütmeden önceki insandır.
Peki neden burada bu akıl yürütür de öbürleri yürütmez? Orada düşünmek insanda ve öbür canlılarda farklı olduğu için akıl yürütmek de farklıdır; çünkü öbür canlılarda da bir bakıma zihnin birçok işi vardır. Peki neden eşit ölçüde akıl sahibi değiller? İnsanlar da neden birbirine göre eşit değil? Şunu düşünmek gerekir: Bir tür hareket olan birçok hayatın ve birçok düşünmenin aynı olmaması gerekiyordu; hayatlar da düşünmeler de farklı olmalıydı. Farklılıklar ise bir bakıma daha ışıklı ve daha parlak olmalarında, ilk olanlara yakınlıklarına göre birinci, ikinci ve üçüncü olmalarındadır. Bu yüzden düşünmelerin kimisi tanrılardır, kimisi ikinci bir cinstir —burada akıl sahibi diye anılan bu cinstedir—, bunlardan sonra da akılsız denen gelir. Ama orada akılsız denen de logos'tu, nous'suz denen de nous'tu; çünkü atı düşünen nous'tur, atın düşüncesi de nous'tu.
Yalnızca bir düşünce olsaydı, düşüncenin kendisinin, düşünce olduğu hâlde nous'suz bir şeyin düşüncesi olmasında saçma bir şey olmazdı. Ama düşünce şeyle aynıysa, nasıl düşünce olup da şey nous'suz olur? O zaman nous kendini nous'suz yapmış olurdu. Hayır; nous'suz değildir, belli türden bir nous'tur; çünkü belli türden bir hayattır. Nasıl herhangi bir hayat hayat olmaktan çıkmıyorsa, belli türden bir nous da nous olmaktan çıkmaz. Hatta herhangi bir canlıya karşılık gelen nous da her şeyin, örneğin insanın da nous'u olmaktan çıkmaz; çünkü alacağın her parça her şeydir, ama belki başka bir şekilde. Fiil hâlinde o tek şeydir, ama her şey olabilir; her birinde fiil hâlinde olanı kavrarız; fiil hâlinde olan ise en son olandır. Öyle ki bu nous'un en sonu attır; hep daha az bir hayata doğru ilerlerken durduğu yerde attır; başka biri ise daha aşağıda durur. Çünkü güçler açıldıkça hep yukarıda bir şey bırakır. Bir şeyler bırakarak ilerlerler; bıraktıkça da, eksikliğinden ötürü ortaya çıkan canlının yetersizliği yüzünden, başka şeyler bulup eklerler. Örneğin artık hayat için yeterli olan kalmadığından tırnak ortaya çıktı, pençe, sivri diş ya da boynuz tabiatı. Öyle ki nous nerede aşağı indiyse, orada tabiatın kendi kendine yetmesiyle yeniden başını kaldırır ve eksikliğin çaresini kendi içinde hazır bulur.
ἀλλ’ ἔστω, φήσει τις, τὰ τίμια τῶν ζῴων: πῶς [δ’] αὖ τὰ εὐτελῆ καὶ τὰ ἄλογα ἦν; τὸ εὐτελὲς δηλονότι τῷ ἀλόγως ἔχοντι, εἰ τῷ λογικῷ τὸ τίμιον: καὶ εἰ τῷ νοερῷ τὸ τίμιον, τῷ ἀνοήτῳ τὸ ἐναντίον. καίτοι πῶς ἀνόητον ἢ ἄλογον ἐκείνου ὄντος ἐν ᾧ ἕκαστα ἢ ἐξ οὗ; πρὸ δὴ τῶν περὶ ταῦτα καὶ πρὸς ταῦτα λεχθησομένων λάβωμεν, ὡς ὁ ἄνθρωπος ὁ ἐνταῦθα οὐ τοιοῦτός ἐστιν, οἷος ἐκεῖνος, ὥστε καὶ τὰ ἄλλα ζῷα οὐχ οἷα τὰ ἐνταῦθα κἀκεῖ, ἀλλὰ μειζόνως δεῖ ἐκεῖνα λαμβάνειν: εἶτα οὑ̓??ʼὲ τὸ λογικὸν ἐκεῖ: ὧδε γὰρ ἴσως λογικός, ἐκεῖ δὲ ὁ πρὸ τοῦ λογίζεσθαι. διὰ τί οὖν ἐνταῦθα λογίζεται οὗτος, τὰ δ’ ἄλλα οὔ; ἢ διαφόρου ὄντος ἐκεῖ τοῦ νοεῖν ἔν τε ἀνθρώπῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις, διάφορον καὶ τὸ λογίζεσθαι: ἔνι γάρ πως καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις πολλὰ διανοίας ἔργα. διὰ τί οὖν οὐκ ἐπίσης λογικά; διὰ τί δὲ ἄνθρωποι πρὸς ἀλλήλους οὐκ ἐπίσης; δεῖ δὴ ἐνθυμεῖσθαι, ὡς τὰς πολλὰς ζωὰς οἷον κινήσεις οὔσας καὶ τὰς πολλὰς νοήσεις οὐκ ἐχρῆν τὰς αὐτὰς εἶναι, ἀλλὰ καὶ ζωὰς διαφόρους καὶ νοήσεις ὡσαύτως: τὰς δὲ διαφοράς πως φωτεινοτέρας καὶ ἐναργεστέρας καὶ τὸ ἐγγὺς δὲ τῶν πρώτων πρώτας καὶ δευτέρας καὶ τρίτας. διόπερ τῶν νοήσεων αἱ μὲν θεοί, αἱ δὲ δεύτερόν τι γένος, ἐν ᾧ τὸ λογικὸν ἐπίκλην ἐνταῦθα, ἑξῆς δ’ ἀπὸ τούτων τὸ ἄλογον κληθέν: ἐκεῖ δὲ καὶ τὸ ἄλογον λεγόμενον λόγος ἦν, καὶ τὸ ἄνουν νοῦς ἦν, ἐπεὶ καὶ ὁ νοῶν ἵππον νοῦς ἐστι, καὶ ἡ νόησις ἵππου νοῦς ἦν. ἀλλ’ εἰ μὲν νόησις μόνον, ἄτοπον οὐδὲν τὴν νόησιν αὐτὴν νόησιν οὖσαν ἀνοήτου εἶναι: νῦν δ’ εἰ ταὐτὸν ἡ νόησις τῷ πράγματι, πῶς ἡ μὲν νόησις, ἀνόητον δὲ τὸ πρᾶγμα; οὕτω γὰρ ἂν νοῦς ἀνόητον ἑαυτὸν ποιοῖ. ἢ οὐκ ἀνόητον, ἀλλὰ νοῦς τοιόσδε: ζωὴ γὰρ τοιάδε. ὡς γὰρ ἡτισοῦν ζωὴ οὐκ ἀπήλλακται τοῦ εἶναι ζωή, οὕτως οὐδὲ νοῦς τοιόσδε ἀπήλλακται τοῦ εἶναι νοῦς: ἐπεὶ οὐδὲ ὁ νοῦς ὁ κατὰ ὁτιοῦν ζῷον ἀπήλλακται αὖ τοῦ νοῦς εἶναι πάντων, οἷον καὶ ἀνθρώπου, εἴπερ ἕκαστον μέρος, ὅ τι ἂν λάβῃς, πάντα, ἀλλ’ ἴσως ἄλλως. ἐνεργείᾳ μὲν γὰρ ἐκεῖνο, δύναται δὲ πάντα: λαμβάνομεν δὲ καθ̓ ἕκαστον τὸ ἐνεργείᾳ: τὸ δ’ ἐνεργείᾳ ἔσχατον, ὥστε τοῦδε τοῦ νοῦ τὸ ἔσχατον ἵππον εἶναι καὶ ᾗ ἔληξε προιὼν ἀεὶ εἰς ἐλάττω ζωὴν ἵππον εἶναι, ἄλλον δὲ κατωτέρω λῆξαι. ἐξελιττόμεναι γὰρ αἱ δυνάμεις καταλείπουσιν ἀεὶ εἰς τὸ ἄνω. προίασι δέ τι ἀφιεῖσαι καὶ ἐν τῷ ἀφεῖναι δὲ ἄλλα [καὶ] ἄλλα διὰ τὸ ἐνδεὲς τοῦ ζῴου, τοῦ φανέντος ἐκ τοῦ ἐλλείποντος, ἕτερον ἐξευροῦσαι προσθεῖναι: οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστιν ἔτι τὸ ἱκανὸν εἰς ζωήν, ἀνεφάνη ὄνυξ ταὶ τὸ γαμψώνυχον ἢ τὸ καρχαρόδουν ἢ κέρατος φύσις: ὥστε, ᾗ κατῆλθεν ὁ νοῦς, ταύτῃ πάλιν αὖ τῷ αὐτάρκει τῆς φύσεως ἀνακύψαι καὶ εὑρεῖν ἐν αὑτῷ τοῦ ἐλλείποντος κειμένην ἴασιν.
6.7.10Ama orada nasıl eksik kalıyordu? Orada savunma için boynuzun ne işi var? Canlı olarak kendine yetmesi ve tamlığı için vardır. Çünkü canlı olarak tam olmalıydı, nous olarak da tam, hayat olarak da tam; öyle ki bu değilse şu olsun. Farklılık da birinin yerine ötekinin bulunmasıdır; böylece hepsinden en tam canlı, tam nous ve en tam hayat meydana gelir, her biri de kendi olarak tamdır. Hem çok şeyden oluşuyorsa yine bir olmalıdır; ama çok şeyden oluşup hepsi aynı olamaz; öyle olsaydı tek biri yeterdi. Öyleyse her bileşik gibi, hep eidos bakımından farklı şeylerden oluşmalı ve her biri korunmalıdır; biçimler ve logos'lar da böyledir. Çünkü biçimler, örneğin insanınki, ne kadar çok farklılıktan oluşur; yine de hepsinin üstünde bir vardır. Birbirinden daha iyi ve daha kötü olanlar da vardır, göz ve parmak gibi; ama bir şeyin parçalarıdırlar. Parmak daha aşağıdır, ama bütün için böyle olması daha iyidir. Logos da hem "canlı"dır hem de "canlı" ile aynı olmayan başka bir şey. Aretē'de de ortak olan ve özgü olan vardır; ortak olan farklılaşmamış olsa da bütün güzeldir.
ἀλλὰ πῶς ἐκεῖ ἐνέλειπε; τί γὰρ κέρατα ἐκεῖ πρὸς ἄμυναν; ἢ πρὸς τὸ αὔταρκες ὡς ζῴου καὶ τὸ τέλειον. ὡς γὰρ ζῷον ἔδει τέλειον εἶναι, καὶ ὡς νοῦν δὲ τέλειον, καὶ ὡς ζωὴν δὲ τέλειον: ὥστε, εἰ μὴ τοῦτο, ἀλλὰ τοῦτο. καὶ ἡ διαφορὰ τῷ ἄλλο ἀντὶ ἄλλου, ἵνα ἐκ πάντων μὲν τὸ τελειότατον ζῷον καὶ ὁ τέλειος νοῦς καὶ ἡ τελειοτάτη ζωή, ἕκαστον δὲ ὡς ἕκαστον τέλειον. καὶ μήν, εἰ ἐκ πολλῶν, δεῖ εἶναι αὖ ἓν ἢ οὐχ οἷόν τε ἐκ πολλῶν μὲν εἶναι, τῶν αὐτῶν δὲ πάντων: ἢ αὔταρκες ἦν ἂν ἕν. δεῖ τοίνυν ἐξ ἑτέρων ἀεὶ κατ’ εἶδος, ὥσπερ καὶ πᾶν σύνθετον, καὶ σωζομένων ἑκάστων, οἷαι καὶ αἱ μορφαὶ καὶ οἱ λόγοι. αἵ τε γὰρ μορφαί, οἷον ἀνθρώπου, ἐξ ὅσων διαφορῶν, καίτοι τὸ ἐπὶ πᾶσιν ἕν: καὶ βελτίω καὶ χείρω ἀλλήλων, ὀφθαλμὸς καὶ δάκτυλος, ἀλλ’ ἑνός, καὶ χεῖρον ὡς πρὸς τὸ πᾶν, ἀλλ’ ὅτι οὕτω, βέλτιον: καὶ ὁ λόγος δὲ ζῷον καὶ ἄλλο τι, ὃ μὴ ταὐτὸν τῷ ζῷον. καὶ ἀρετὴ δὲ τὸ κοινὸν καὶ τὸ ἴδιον καὶ τὸ ὅλον καλὸν ἀδιαφόρου τοῦ κοινοῦ ὄντος.
6.7.11Gök de bütün canlıların tabiatını hor görmemiştir denir; birçok şey de bunu gösterir; çünkü bu evren her şeye sahiptir. Peki bunlara nereden sahiptir? Oradakiler buradaki her şeyi mi kapsar? Logos'la ve eidos'a göre yapılmış olanların hepsini kapsar. Ama ateşi kapsıyorsa suyu da kapsar, elbette bitkileri de. Peki bitkiler orada nasıldır? Ateş nasıl yaşar? Toprak nasıl yaşar? Ya yaşarlar ya da orada ölü gibidirler; o zaman oradaki her şey yaşamaz. Hem bunlar orada genel olarak nedir? Bitkileri logos'la bağdaştırmak mümkün olabilir; çünkü buradaki bitki de hayatta yatan bir logos'tur. Bitkinin maddedeki logos'u, yani bitkinin kendisine göre bitki olduğu logos, böyle bir hayat ve bir tür psykhē ise ve bu logos bir şeyse, ya ilk bitki budur ya da değildir de ondan önce, bunun kendisinden geldiği ilk bitki vardır. O birdir, bunlar ise çoktur ve zorunlu olarak birden gelir. Öyleyse onun çok daha önce yaşaması ve tam da bu bitki olması, bunların da ondan ikinci ve üçüncü derecede, onun izine göre yaşaması gerekir.
Peki toprak nasıl? Toprak olmak nedir? Oradaki, hayata sahip toprak nedir? Önce bu toprak nedir, yani bunun için olmak nedir? Burada da bir biçim ve bir logos olmalıdır. Bitki söz konusu olduğunda, buradaki bitkinin logos'u da yaşıyordu. Peki bu toprakta da öyle mi? En çok topraktan olan, onda doğup biçimlenen şeyleri ele alırsak burada da toprağın tabiatını bulabiliriz. Taşların büyümesi ve biçimlenmesi, dağların yükselirken içeriden biçim kazanması, hiç şüphesiz içeriden iş gören ve eidos veren canlı bir logos'la olur diye düşünmek gerekir. Toprağın meydana getiren eidos'u budur, tıpkı ağaçlarda tabiat denen şey gibi; toprak denen şey ise ağacın odununa karşılıktır. Kesilmiş taş, ağaçtan kesilmiş bir parça gibidir; kesilmemiş olan ise, canlı bitkiden kesilmemiş parça gibi, bir şey olmamış ve hâlâ ona bağlıdır. Toprağın içine yerleşmiş, iş gören tabiatın logos içindeki bir hayat olduğunu bulursak, buradan kolayca inanabiliriz ki oradaki toprak çok daha önce yaşayan bir şeydir, toprağın logos'lu hayatıdır; toprağın kendisi, ilk anlamda topraktır; buradaki toprak da ondan gelir.
Ateş de maddedeki bir logos'sa —bu türden öbür şeyler de—, ateş kendiliğinden meydana gelmez. Nereden gelsin ki? Sanılabileceği gibi sürtünmeden değil; çünkü sürtünme, evrende ateş zaten varken ve sürtünen cisimler onu taşırken olur. Madde de ateşi kendinden çıkaracak şekilde kuvve hâlinde değildir. O hâlde onu yapan, biçim veren olarak logos'a göre olmalıysa, ne olabilir? Ateş yapabilen bir psykhē; bu da hayat ve logos'tur, ikisi bir ve aynıdır. Bu yüzden Platon da bunların her birinde psykhē bulunduğunu söyler; ama ancak bu duyulur ateşi meydana getiren olarak. Demek ki burada ateşi meydana getiren de ateşten bir hayattır, daha gerçek bir ateştir. Öyleyse ötedeki ateş, daha çok ateş olduğu için daha çok hayat içindedir; ateşin kendisi de yaşar. Aynı akıl yürütme öbürleri, su ve hava için de geçerlidir.
Peki bunlar neden toprak gibi psykhē'li değil? Bunların da evren canlısının içinde ve onun parçaları olduğu açıktır; ama toprakta olmadığı gibi bunlarda da hayat görünmez. Toprakta onda doğan şeylerden çıkarsamak mümkündü; ama ateşte de canlılar doğar, suda daha açıkça; havadan oluşmuş canlılar da vardır. Her ateş meydana gelip çabucak söndüğü için bütündeki psykhē'yi geçip gider; kalıcı bir hacim edinmez ki içindeki psykhē'yi göstersin; hava ve su da öyle. Tabiatça bir şekilde katılaşsalar gösterirlerdi; ama akışkan olmaları gerektiğinden sahip oldukları psykhē'yi göstermezler. Bu belki bizdeki sıvılarla, örneğin kanla ilgili duruma benzer: et psykhē'ye sahip görünür, kandan et hâline gelen her şey de; ama kan his vermediği için sahip görünmez. Oysa onda da bulunması zorunludur; çünkü kana zorla bir şey de yapılmaz; tersine, içinde bulunan psykhē'den ayrılmaya hazırdır. Üç unsur için de böyle düşünmek gerekir; nitekim yoğunlaşmış havadan oluşan canlılar etkilenişlere karşı daha hissizdir. Hava, kendisi durduğu sürece duran kıpırtısız ışığın içinden nasıl geçip gidiyorsa, aynı şekilde psykhē'nin çevresinden de geçip gider; hem geçer hem geçmez. Öbürleri de öyle.
λέγεται δὲ οὐδ’ ὁ οὐρανός, καὶ πολλὰ δὲ φαίνεται, οὐκ ἀτιμάσαι τὴν τῶν ζῴων πάντων φύσιν: ἐπεὶ καὶ τόδε τὸ πᾶν πάντα ἔχει. πόθεν οὖν ἔχει; πάντα οὖν ἔχει ὅσα ἐνταῦθα τὰ ἐκεῖ; ἢ ὅσα λόγῳ πεποίηται καὶ κατ’ εἶδος. ἀλλ’ ὅταν πῦρ ἔχῃ, καὶ ὕδωρ ἔχει, ἔχει δὲ πάντως καὶ φυτά. πῶς οὖν τὰ φυτὰ ἐκεῖ; καὶ πῶς πῦρ ζῇ; καὶ πῶς γῆ; ἢ γὰρ ζῇ, ἢ οἷον νεκρὰ ἔσται ἐκεῖ, ὥστε μὴ πᾶν τὸ ἐκεῖ ζῆν. καὶ τί ὅλως ἐστὶν ἐκεῖ καὶ ταῦτα; τὰ μὲν οὖν φυτὰ δύναιτ̓ ἂν τῷ λόγῳ συναρμόσαι: ἐπεὶ καὶ τὸ τῇδε φυτὸν λόγος ἐστὶν ἐν ζωῇ κείμενος. εἰ δὴ ὁ ἔνυλος λόγος ὁ τοῦ φυτοῦ, καθ̓ ὃν τὸ φυτόν ἐστι, ζωή τις ἐστὶ τοιάδε καὶ ψυχή τις καὶ ὁ λόγος ἕν τι, ἤτοι τὸ πρῶτον φυτόν ἐστιν οὗτος ἢ οὔ, ἀλλὰ πρὸ αὐτοῦ φυτὸν τὸ πρῶτον, ἀφ̓ οὗ καὶ τοῦτο. καὶ γὰρ ἐκεῖνο ἕν, ταῦτα δὲ πολλὰ καὶ ἀφ̓ ἑνὸς ἐξ ἀνάγκης. εἰ δὴ τοῦτο, δεῖ πολὺ πρότερον ἐκεῖνο ζῆν καὶ αὐτὸ τοῦτο φυτὸν εἶναι, ἀπ’ ἐκείνου δὲ ταῦτα δευτέρως καὶ τρίτως καὶ κατ’ ἴχνος ἐκείνου ζῆν. γῆ δὲ πῶς; καὶ τί τὸ γῇ εἶναι; καὶ τίς ἡ ἐκεῖ γῆ τὸ ζῆν ἔχουσα; ἢ πρότερον τίς αὕτη: τοῦτο. δ’ ἐστὶ τί τὸ εἶναι ταύτῃ. δεῖ δὴ μορφήν τινα εἶναι καὶ ἐνταῦθα καὶ λόγον. ἐκεῖ μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ φυτοῦ ἔζη καὶ ὁ τῇδε αὐτοῦ λόγος. ἆῤ οὖν καὶ ἐν τῇδε τῇ γῇ; ἤ, εἰ λάβοιμεν τὰ μάλιστα γήινα γεννώμενα καὶ πλαττόμενα ἐν αὐτῇ, εὕροιμεν ἂν καὶ ἐνταῦθα τὴν γῆς φύσιν. λίθων τοίνυν αὐξήσεις τε καὶ πλάσεις καὶ ὀρῶν ἀναφυομένων ἔνδον μορφώσεις πάντως που λόγου ἐμψύχου δημιουργοῦντος ἔνδοθεν καὶ εἰδοποιοῦντος χρὴ νομίζειν γίνεσθαι, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ εἶδος τῆς γῆς τὸ ποιοῦν, ὥσπερ ἐν τοῖς δένδροις τὴν λεγομένην φύσιν, τῷ δὲ ξύλῳ τοῦ δένδρου ἀνάλογον τὴν λεγομένην εἶναι γῆν, καὶ ἀποτμηθέντα τὸν λίθον οὕτως ἔχειν, ὡς εἰ ἐκ τοῦ δένδρου τι κοπείη, μὴ παθόντος δὲ τούτου, ἀλλ’ ἔτι συνηρτημένου, ὡς τὸ μὴ κοπὲν ἐκ τοῦ ζῶντος φυτοῦ. τὴν [δὴ] δημιουργοῦσαν ἐγκαθημένην τῇ γῇ φύσιν ζωὴν ἐν λόγῳ ἀνευρόντες πιστοίμεθα ἂν τὸ ἐντεῦθεν ῥᾳδίως τὴν ἐκεῖ γῆν πολὺ πρότερον ζῶσαν εἶναι καὶ ζωὴν ἔλλογον γῆς, αὐτογῆν καὶ πρώτως γῆν, ἀφ̓ ἧς καὶ ἡ ἐνταῦθα γῆ. εἰ δὲ καὶ τὸ πῦρ λόγος τις ἐν ὕλῃ ἐστὶ καὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα καὶ οὐκ ἐκ τοῦ αὐτομάτου πῦρ — πόθεν γάρ; οὐ γὰρ ἐκ παρατρίψεως, ὡς ἄν τις οἰηθείη: ἤδη γὰρ ὄντος ἐν τῷ παντὶ πυρὸς ἡ παράτριψις ἐχόντων τῶν παρατριβομένων σωμάτων: οὐδὲ γὰρ ἡ ὕλη οὕτως δυνάμει, ὥστε παῤ αὐτῆς: εἰ δὴ κατὰ λόγον δεῖ τὸ ποιοῦν εἶναι ὡς μορφοῦν, τί ἂν εἴη; ἢ ψυχὴ ποιεῖν πῦρ δυναμένη: τοῦτο δ’ ἐστὶ ζωὴ καὶ λόγος, ἓν καὶ ταὐτὸν ἄμφω. διὸ καὶ Πλάτων ἐν ἑκάστῳ τούτων ψυχήν φησιν εἶναι οὐκ ἄλλως ἢ ὡς ποιοῦσαν τοῦτο δὴ τὸ αἰσθητὸν πῦρ. ἔστιν οὖν καὶ τὸ ἐνταῦθα ποιοῦν πῦρ ζωή τις πυρίνη, ἀληθέστερον πῦρ. τὸ ἄρα ἐπέκεινα πῦρ. μᾶλλον ὂν πῦρ μᾶλλον ἂν εἴη ἐν ζωῇ: ζῇ ἄρα καὶ αὐτὸ τὸ πῦρ. ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὕδατός τε καὶ ἀέρος. ἀλλὰ διὰ τί οὐκ ἔμψυχα καὶ ταῦτα ὥσπερ ἡ γῆ; ὅτι μὲν οὖν καὶ ταῦτα ἐν ζῴῳ τῷ παντί, δῆλόν που, καὶ ὅτι μέρη ζῴου: οὐ φαίνεται δὲ ζωὴ ἐν αὐτοῖς, ὥσπερ οὐδ’ ἐπὶ τῆς γῆς: συλλογίζεσθαι δ’ ἦν κἀκεῖ καὶ ἐκ τῶν γινομένων ἐν αὐτῇ: ἀλλὰ γίνεται καὶ ἐν πυρὶ ζῷα, καὶ ἐν ὕδατι δὲ φανερώτερον: καὶ ἀέρινοι δὲ ζῴων συστάσεις. γινόμενον δὲ τὸ πῦρ ἕκαστον καὶ ταχὺ σβεννύμενον τὴν ἐν τῷ ὅλῳ ψυχὴν παρέρχεται εἴς τε ὄγκον οὐ γεγένηται μένον, ἵν’ [ἂν] ἔδειξε τὴν ἐν αὐτῷ ψυχήν, ἀήρ τε καὶ ὕδωρ ὡσαύτως: ἐπεί, εἰ παγείη πως κατὰ φύσιν, δείξειεν ἄν: ἀλλ’ ὅτι ἔδει εἶναι κεχυμένα, ἣν ἔχει οὐ δείκνυσι. καὶ κινδυνεύει ὅμοιον εἶναι οἷον τὸ ἐπὶ τῶν ὑγρῶν τῶν ἐν ἡμῖν, οἷον αἵματος: ἡ μὲν γὰρ σὰρξ ἔχειν δοκεῖ καὶ ὅ τι ἂν σὰρξ γένηται ἐκ τοῦ αἵματος, τὸ δ’ αἷμα αἴσθησιν οὐ παρεχόμενον ἔχειν οὐ δοκεῖ. καίτοι ἀνάγκη ἐνεῖναι καὶ ἐν αὐτῷ: ἐπεὶ καὶ οὐδέν ἐστι βίαιον γινόμενον περὶ αὐτό, ἀλλ’ ἕτοιμόν ἐστι διεστάναι τῆς ἐνυπαρχούσης ψυχῆς, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν στοιχείων τῶν τριῶν δεῖ νομίζειν εἶναι: ἐπεὶ καὶ ὅσα ἐξ ἀέρος συστάντος μᾶλλον ζῷα ἔχει τὸ μὴ αἰσθάνεσθαι εἰς τὸ παθεῖν. ὥσπερ δὲ ὁ ἀὴρ τὸ φῶς ἀτενὲς ὂν καὶ μένον, ἕως μένει αὐτός, παρέρχεται, τοῦτον τὸν τρόπον πάρεισι καὶ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ κύκλῳ καὶ οὐ πάρεισι: καὶ τὰ ἄλλα ὡσαύτως.
6.7.12Ama yeniden şöyle söyleyelim: Bu evrenin, onu bir örnek gibi alarak var olduğunu söylediğimize göre, orada da önce evren canlısı olmalı ve varlığı tamsa her şey olmalıdır. Orada gök de bir canlı olmalıdır; dolayısıyla yıldızlardan yoksun değildir —burada gök denen bunlardır— ve gök olmak budur. Orada elbette toprak da vardır; ıssız değil, çok daha fazla hayatla doludur; içinde burada yürüyen ve karada yaşayan denen bütün canlılar, elbette hayatın içine yerleşmiş bitkiler de vardır. Orada deniz de vardır; akış ve kalıcı hayat içinde bütün su, suda yaşayan bütün canlılar; oradaki evrenin bir payı olan hava tabiatı ve onda, havanın kendisine uygun olarak, havada yaşayan canlılar da vardır. Canlı olanın içindekiler nasıl canlı olmasın? Burada bile öyledir.
O hâlde orada her canlı zorunlu olarak nasıl bulunmasın? Büyük parçaların her biri nasılsa, onlardaki canlıların tabiatı da zorunlu olarak öyledir. Demek ki orada gök nasıl bulunuyor ve varsa, gökteki bütün canlılar da öyle bulunur ve vardır; olmamaları mümkün değildir; yoksa gök de olmazdı. Öyleyse canlıların nereden geldiğini soran, oradaki göğün nereden geldiğini sorar; bu da canlının nereden geldiğini sormaktır; bu da hayatın, bütün hayatın, bütün psykhē'nin ve bütün nous'un nereden geldiğini sormakla aynıdır. Orada hiçbir yoksulluk, hiçbir darlık yoktur; her şey hayatla dolu ve bir bakıma kaynamaktadır. Hepsi tek bir kaynaktan gelen bir akış gibidir; tek bir nefes ya da tek bir sıcaklık gibi değil, sanki bütün keyfiyetleri kendinde taşıyan ve koruyan tek bir keyfiyet varmış gibi: güzel kokuyla birlikte tatlılık, aynı anda şarap tadı, bütün tatların güçleri, renklerin görünüşleri ve dokunmanın tanıdığı her şey. Kulakların duyduğu her şey, bütün ezgiler ve her ritim de onda olsun.
ἀλλὰ πάλιν ὧδε λέγωμεν: ἐπεὶ γάρ φαμεν πρὸς οἷον παράδειγμα ἐκείνου τόδε τὸ πᾶν εἶναι, δεῖ κἀκεῖ πρότερον τὸ πᾶν ζῷον εἶναι καί, εἰ παντελὲς τὸ εἶναι αὐτῷ, πάντα εἶναι. καὶ οὐρανὸν δὴ ἐκεῖ ζῷον εἶναι, καὶ οὐκ ἔρημον τοίνυν ἄστρων, τῶν ἐνταῦθα τοῦτο λεγομένων οὐρανόν, καὶ τὸ οὐρανῷ εἶναι τοῦτο. ἔστι δ’ ἐκεῖ δηλονότι καὶ γῆ οὐκ ἔρημος, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἐζωωμένη, καὶ ἔστιν ἐν αὐτῇ ζῷα ξύμπαντα, ὅσα πεζὰ καὶ χερσαῖα λέγεται ἐνταῦθα, καὶ φυτὰ δηλονότι ἐν τῷ ζῆν ἱδρυμένα: καὶ θάλασσα δέ ἐστιν ἐκεῖ, καὶ πᾶν ὕδωρ ἐν ῥοῇ καὶ ζωῇ μενούσῃ, καὶ τὰ ἐν ὕδατι ζῷα πάντα, ἀέρος τε φύσις τοῦ ἐκεῖ παντὸς μοῖρα, καὶ ζῷα ἀέρια ἐν αὐτῷ ἀνὰ λόγον αὐτῷ τῷ ἀέρι. τὰ γὰρ ἐν ζῶντι πῶς ἂν οὐ ζῶντα; ὅπου δὴ καὶ ἐνταῦθα. πῶς οὖν οὐ πᾶν ζῷον ἐξ ἀνάγκης ἐκεῖ; ὡς γὰρ ἕκαστον τῶν μεγάλων μερῶν ἐστιν, ἐξ ἀνάγκης οὕτως ἔχει καὶ ἡ τῶν ζῴων ἐν αὐτοῖς φύσις. ὅπως οὖν ἔχει καὶ ἔστιν ἐκεῖ οὐρανός, οὕτω καὶ ἔχει καὶ ἔστιν ἐκεῖ τὰ ἐν οὐρανῷ ζῷα πάντα, καὶ οὐκ ἔστι μὴ εἶναι: ἢ οὐδ’ ἐκεῖνος ἔσται. ὁ οὖν ζητῶν πόθεν ζῷα, ζητεῖ πόθεν οὐρανὸς ἐκεῖ: τοῦτο δ’ ἐστὶ ζητεῖν πόθεν ζῷον, τοῦτο δὲ ταὐτὸν [τῷ] πόθεν ζωὴ καὶ ζωὴ πᾶσα καὶ ψυχὴ πᾶσα καὶ νοῦς ὁ ξύμπας, μηδεμιᾶς ἐκεῖ πενίας μηδ’ ἀπορίας οὔσης, ἀλλὰ πάντων ζωῆς πεπληρωμένων καὶ οἷον ζεόντων. ἔστι δ’ αὐτῶν ἡ οἷον ῥοὴ ἐκ μιᾶς πηγῆς, οὐχ οἷον ἑνός τινος πνεύματος ἢ θερμότητος μιᾶς, ἀλλ’ οἷον εἴ τις ἦν ποιότης μία πάσας ἐν αὑτῇ ἔχουσα καὶ σώζουσα τὰς ποιότητας, γλυκύτης μετ’ εὐωδίας, καὶ ὁμοῦ οἰνώδης ποιότης καὶ χυλῶν ἁπάντων δυνάμεις καὶ χρωμάτων ὄψεις καὶ ὅσα ἁφαὶ γινώσκουσιν. ἔστωσαν δὲ καὶ ὅσα ἀκοαὶ ἀκούουσι, πάντα μέλη καὶ ῥυθμὸς πᾶς.
6.7.13Çünkü ne nous yalındır ne de ondan gelen psykhē; tersine her şey, yalın olduğu ölçüde çeşitlidir; yani bileşik olmadığı, ilke olduğu ve fiil olduğu ölçüde. En sondakinin fiili, sona vardığı için yalındır; ilkinin fiili ise bütün fiillerdir. Nous hareket ettiğinde hep aynı biçimde, aynı yönde ve benzer şekilde hareket eder; ama bir parçada aynı ve tek bir şey olarak değil, her şey olarak; çünkü parçadaki de bir değildir, o da sonsuzca bölünür. Neden başladığını ve en son olarak neye vardığını söyleyebiliriz. Peki aradaki her şey bir çizgi gibi mi, ya da her yanı aynı, çeşitsiz başka bir cisim gibi midir? O zaman saygınlığı nerede kalır? Hiçbir değişiklik taşımıyorsa, hiçbir farklılık onu hayata uyandırmıyorsa, fiil de olmaz; çünkü böyle bir durum fiil olmayan bir durumdan farklı olmaz. Hareket de böyle olsa, hayat her yönlü değil, tek yönlü olurdu; oysa her şey yaşamalı, her yandan yaşamalı, yaşamayan hiçbir şey olmamalıdır. Öyleyse her şeye doğru hareket etmeli, daha doğrusu hareket etmiş olmalıdır.
Yalın bir şey hareket etseydi yalnızca o tek şeye sahip olurdu; ya kendisi olarak kalır ve hiçbir şeye ilerlemezdi, ya da ilerlediyse geride başka bir şey kalırdı; öyle ki iki olurdu. İlerleyen geride kalanla aynıysa, bir kalır ve ilerlememiş olur; farklıysa, farklılıkla ilerlemiş ve aynı ile farklıdan üçüncü bir bir yapmıştır. Aynı ile farklıdan meydana gelen şeyin tabiatı, aynı ve farklı olmaktır; bir şey bakımından değil, bütünüyle farklıdır; çünkü onun aynı olanı da bütündür. Bütünüyle aynı ve bütünüyle farklı olunca, farklılardan geride bıraktığı hiçbir şey yoktur. Demek ki her şeye doğru başkalaşmak tabiatında vardır. Ondan önce bütün farklılar var olsaydı, onlardan etkilenirdi; yoksalar, onları bu doğurdu, daha doğrusu her şey buydu.
Öyleyse nous etkinlik göstermeden var olanlar var olamaz; etkinliği de hep bir şeyden sonra başka bir şeye geçer; bir bakıma her yola sapıp kendi içinde dolaşır. Gerçek nous kendi içinde böyle dolaşmaya yaratılmıştır; ousia'lar arasında dolaşmaya yaratılmıştır, ousia'lar da onun dolaşmalarıyla birlikte koşar. Kendisi her yerdedir; dolayısıyla dolaşması yerinde duran bir dolaşmadır. Dolaşması hakikat ovasında olur, oradan dışarı çıkmaz. Her şeyi kavrayıp hareket edebilmek için kendine bir tür yer edinmiştir; yer ile yeri olan şey de aynıdır. Bu ova çeşitlidir ki içinden geçilebilsin; her bakımdan ve her zaman çeşitli olmasaydı, çeşitli olmadığı ölçüde dururdu. Durursa düşünmez; durduysa düşünmemiştir; öyleyse var da değildir. Demek ki o düşünmedir. Bütün hareket bütün ousia'yı doldurur, bütün ousia da bütün hayatı kuşatan bütün düşünmedir; hep birinden sonra başkası gelir; çünkü onun aynısı da başkadır ve bölen kişiye başka olan hep görünür.
Bütün yolculuk hayatın içinden, bütünüyle canlıların içinden geçer; tıpkı toprağın üstünde yürüyen için, toprağın farklılıkları olsa bile geçtiği her şeyin toprak olması gibi. Orada da içinden geçtiği hayat aynıdır; ama hep başka olduğu için aynı değildir. Aynı olmayanlar içinden geçerken geçişi hep aynıdır, çünkü değişmez; aynı biçimde ve aynı yönde olmak öbür şeylerle bir aradadır. Başka şeylerin çevresinde aynı biçimde ve aynı yönde olmak bulunmasaydı, her bakımdan atıl olurdu; fiil hâlinde olan da fiil de hiçbir yerde olmazdı. Öbür şeyler de kendisidir; dolayısıyla bütünüyle kendisidir. Kendisiyse bütündür; değilse kendisi değildir. Bütünüyle kendisiyse, her şey olduğu için de bütündür; her şeye katkıda bulunmayan hiçbir şey yoktur; onda başka olmayan hiçbir şey yoktur, ki o da başka olarak katkıda bulunsun. Başka değil de aynı olsaydı, bütünün tamlığına kendine özgü bir tabiat katmadığı için onun ousia'sını küçültürdü.
ἔστι γὰρ οὔτε νοῦς ἁπλοῦν, οὔτε ἡ ἐξ αὐτοῦ ψυχή, ἀλλὰ ποικίλα πάντα ὅσῳ ἁπλᾶ, τοῦτο δὲ ὅσῳ μὴ σύνθετα καὶ ὅσῳ ἀρχαὶ καὶ ὅσῳ ἐνέργειαι. τοῦ μὲν γὰρ ἐσχάτου ἡ ἐνέργεια ὡς ἂν λήγουσα ἁπλῆ, τοῦ δὲ πρώτου πᾶσαι: νοῦς τε κινούμενος κινεῖται μὲν ὡσαύτως καὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὅμοια ἀεί, οὐ μέντοι ταὐτὸν καὶ ἕν τι ἐν μέρει, ἀλλὰ πάντα: ἐπεὶ καὶ τὸ ἐν μέρει αὖ οὐχ ἕν, ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἄπειρον διαιρούμενον. ἀπὸ τίνος δὲ φαῖμεν ἂν καὶ πάντως ἐπὶ τί, ὡς ἔσχατον. τὸ δὲ μεταξὺ πᾶν ἆρα ὥσπερ γραμμή, ἢ ὥσπερ ἕτερον σῶμα ὁμοιομερές τι καὶ ἀποίκιλον; ἀλλὰ τί τὸ σεμνόν; εἰ γὰρ μηδεμίαν ἔχει ἐξαλλαγὴν μηδέ τις ἐξεγείρει αὐτὸ εἰς τὸ ζῆν ἑτερότης, οὐδ’ ἂν ἐνέργεια εἴη: οὐδὲν γὰρ ἂν ἡ τοιαύτη κατάστασις μὴ ἐνεργείας διαφέροι. κἂν κίνησις δὲ ᾖ τοιαύτη, οὐ πανταχῶς, μοναχῶς δ’ ἂν εἴη ζωή: δεῖ δὲ πάντα ζῆν καὶ πανταχόθεν καὶ οὐδὲν μὴ ζῆν. ἐπὶ πάντα οὖν κινεῖσθαι δεῖ, μᾶλλον δὲ κεκινῆσθαι. ἁπλοῦν δὲ εἰ κινοῖτο, ἐκεῖνο μόνον ἔχει, καὶ ἢ αὐτὸ καὶ οὐ προύβη εἰς οὐδέν, ἢ εἰ προύβη, ἄλλο μένον: ὥστε δύο: καὶ εἰ ταὐτὸν τοῦτο ἐκείνῳ, μένει ἓν καὶ οὐ προελήλυθεν, εἰ δ’ ἕτερον, προῆλθε μετὰ ἑτερότητος καὶ ἐποίησεν ἐκ ταὐτοῦ τινος καὶ ἑτέρου τρίτον ἕν. γενόμενον δὴ ἐκ ταὐτοῦ καὶ ἑτέρου τὸ γενόμενον φύσιν ἔχει ταὐτὸν καὶ ἕτερον εἶναι: ἕτερον δὲ οὐ τί, ἀλλὰ πᾶν ἕτερον: καὶ γὰρ τὸ ταὐτὸν αὐτοῦ πᾶν. πᾶν δὲ ταὐτὸν ὂν καὶ πᾶν ἕτερον οὐκ ἔστιν ὅ τι ἀπολείπει τῶν ἑτέρων. φύσιν ἄρα ἔχει ἐπὶ πᾶν ἑτεροιοῦσθαι. εἰ μὲν οὖν ἐστι πρὸ αὐτοῦ τὰ ἕτερα πάντα, ἤδη πάσχοι ἂν ὑπ’ αὐτῶν: εἰ δὲ μή ἐστιν, οὗτος τὰ πάντα ἐγέννα, μᾶλλον δὲ τὰ πάντα ἦν. οὐκ ἔστιν ἄρα τὰ ὄντα εἶναι μὴ νοῦ ἐνεργήσαντος, ἐνεργήσαντος δὲ ἀεὶ ἄλλο μετ’ ἄλλο καὶ οἷον πλανηθέντος πᾶσαν πλάνην καὶ ἐν αὑτῷ πλανηθέντος, οἷα νοῦς ἐν αὑτῷ ὁ ἀληθινὸς πέφυκε πλανᾶσθαι: πέφυκε δ’ ἐν οὐσίαις πλανᾶσθαι συνθεουσῶν τῶν οὐσιῶν ταῖς αὐτοῦ πλάναις. πανταχοῦ δ’ αὐτός ἐστι: μένουσαν οὖν ἔχει τὴν πλάνην. ἡ δὲ πλάνη αὐτῷ ἐν τῷ τῆς ἀληθείας πεδίῳ, οὗ οὐκ ἐκβαίνει. ἔχει δὲ καταλαβὼν πᾶν καὶ αὑτῷ ποιήσας εἰς τὸ κινεῖσθαι οἷον τόπον, καὶ ὁ τόπος ὁ αὐτὸς τῷ οὗ τόπος. ποικίλον δέ ἐστι τὸ πεδίον τοῦτο, ἵνα καὶ διεξίοι: εἰ δὲ μὴ κατὰ πᾶν καὶ ἀεὶ ποικίλον, καθ̓ ὅσον μὴ ποικίλον, ἕστηκεν. εἰ δ’ ἕστηκεν, οὐ νοεῖ: ὥστε καί, εἰ ἔστη, οὐ νενόηκεν: εἰ δὲ τοῦτο, οὐδ’ ἔστιν. ἔστιν οὖν νόησις: ἡ δὲ κίνησις πᾶσα πληροῦσα οὐσίαν πᾶσαν, καὶ ἡ πᾶσα οὐσία νόησις πᾶσα ζωὴν περιλαβοῦσα πᾶσαν, καὶ μετ’ ἄλλο ἀεὶ ἄλλο, καὶ ὅτι αὐτοῦ ταὐτὸν καὶ ἄλλο, καὶ διαιροῦντι ἀεὶ τὸ ἄλλο ἀναφαίνεται. πᾶσα δὲ διὰ ζωῆς ἡ πορεία καὶ διὰ ζῴων πᾶσα, ὥσπερ καὶ τῷ διὰ γῆς ἰόντι πάντα, ἃ διέξεισι, γῆ, κἂν διαφορὰς ἔχῃ ἡ γῆ. καὶ ἐκεῖ ἡ μὲν ζωὴ δἰ ἧς ἡ αὐτή, ὅτι δὲ ἀεὶ ἄλλη, οὐχ ἡ αὐτή. ἀεὶ δ’ ἔχων τὴν αὐτὴν διὰ τῶν οὐκ αὐτῶν διέξοδον, ὅτι μὴ ἀμείβει, ἀλλὰ σύνεστι τοῖς ἄλλοις τὸ ὡσαύτως καὶ κατὰ ταὐτά: ἐὰν γὰρ μὴ περὶ τὰ ἄλλα τὸ ὡσαύτως καὶ κατὰ τὰ αὐτά, ἀργεῖ πάντη καὶ τὸ ἐνεργείᾳ καὶ ἡ ἐνέργεια οὐδαμοῦ. ἔστι δὲ καὶ τὰ ἄλλα αὐτός, ὥστε πᾶς αὐτός. καὶ εἴπερ αὐτός, πᾶς, εἰ δὲ μή, οὐκ αὐτός. εἰ δὲ πᾶς αὐτός, καὶ πᾶς, ὅτι τὰ πάντα, καὶ οὐδὲν ἔστιν, ὅ τι μὴ συντελεῖ εἰς τὰ πάντα, οὐδὲν ἔστιν αὐτοῦ, ὅ τι μὴ ἄλλο, ἵνα ἄλλο ὂν καὶ τοῦτο συντελῇ. εἰ γὰρ μὴ ἄλλο, ἀλλὰ ταὐτόν, ἐλαττώσει αὐτοῦ τὴν οὐσίαν ἰδίαν οὐ παρεχόμενον εἰς συντέλειαν αὐτοῦ φύσιν.
6.7.14Nous'un ne olduğunu, bir bakıma tek bir birim olup başka olmamaya nasıl katlanmadığını, nous'a ait örnekler kullanarak da bilebiliriz. Örnek olarak hangi logos'u almak istersin, bitkininkini mi, canlınınkini mi? Bir şey olup bu bir çeşitli olmasaydı logos olmazdı; meydana gelen de logos'un maddesi olarak kalırdı, çünkü logos her şey olmamış, maddenin her yerine düşerek onun hiçbir yerini aynı bırakmamış olmazdı. Örneğin yüz tek bir hacim değildir; burun ve gözlerdir de. Burun da bir şey değildir; burun olacaksa bir parçası şu, öbür parçası başka bir şeydir; yalnızca bir şey olsaydı yalnızca bir hacim olurdu. Nous'taki sonsuzluk da böyledir: kendisi bir-çoktur; tek bir ev gibi değil, kendi içinde çok olan bir logos gibi. Nous'un tek şekli içinde, bir tür çevre çizgisi içinde, içeride başka çevre çizgileri, yine içeride şekillenmeler, güçler ve düşünmeler taşır; bölünme düz bir çizgi üzerinde değil, hep içeriye doğrudur. Tıpkı evren canlısının kapsadığı canlı tabiatları ve onların da daha küçük canlılara, daha aşağı güçlere doğru başkalarını kapsaması gibi; bölünme bölünmez bir eidos'ta duracaktır. Bölünme karmakarışık şeylerde değildir, bire doğru olsalar da; evrende "sevgi" denen budur, ama bu evrendeki sevgi değil. Çünkü bu sevgi, ayrı duran şeylerden oluşup dost olduğu için onu taklit eder; gerçek sevgi ise her şeyin bir olması ve hiç ayrılmamasıdır. [Empedokles] bu gökte ise ayrıldıklarını söyler.
ἔστι δὲ καὶ παραδείγμασι νοεροῖς χρώμενον εἰδέναι οἷόν ἐστι νοῦς, ὡς οὐκ ἀνέχεται οἷον κατὰ μονάδα μὴ ἄλλος εἶναι. τίνα γὰρ καὶ βούλει εἰς παράδειγμα λαβεῖν λόγον εἴτε φυτοῦ εἴτε ζῴου; εἰ γὰρ ἕν τι καὶ μὴ ἓν τοῦτο ποικίλον, οὔτ’ ἂν λόγος εἴη, τό τε γενόμενον ὕλη ἂν εἴη τοῦ λόγου μὴ πάντα γενομένου εἰς τὸ πανταχοῦ τῆς ὕλης ἐμπεσόντα μηδὲν αὐτῆς ἐᾶσαι τὸ αὐτὸ εἶναι: οἷον πρόσωπον οὐκ ὄγκος εἷς, ἀλλὰ καὶ ῥῖνες καὶ ὀφθαλμοί: καὶ ἡ ῥὶς οὐχὶ οὖσα ἕν, ἀλλ’ ἕτερον, τὸ δ’ ἕτερον αὖ πάλιν αὐτῆς, εἰ ἔμελλε ῥὶς εἶναι: ἓν γάρ τι ἁπλῶς οὖσα ὄγκος ἂν ἦν μόνον. καὶ τὸ ἄπειρον οὕτως ἐν νῷ, ὅτι αὐτὸς ἓν πολλά, οὐχ ὡς οἶκος εἷς, ἀλλ’ ὡς λόγος πολὺς ἐν αὑτῷ, ἐν ἑνὶ σχήματι νοῦ οἷον περιγραφῇ ἔχων περιγραφὰς ἐντὸς καὶ σχηματισμοὺς αὖ ἐντὸς καὶ δυνάμεις καὶ νοήσεις καὶ τὴν διαίρεσιν μὴ κατ’ εὐθύ, ἀλλ’ εἰς τὸ ἐντὸς ἀεί, οἷον τοῦ παντὸς ζῴου ἐμπεριεχομένας ζῴων φύσεις, καὶ πάλιν αὖ ἄλλας ἐπὶ τὰ μικρότερα τῶν ζῴων καὶ εἰς τὰς ἐλάττους δυνάμεις, ὅπου στήσεται εἰς εἶδος ἄτομον. ἡ δὲ διαίρεσις ἔγκειται οὐ συγκεχυμένων, καίτοι εἰς ἓν ὄντων, ἀλλ’ ἔστιν ἡ λεγομένη ἐν τῷ παντὶ φιλία τοῦτο, οὑχ ἡ ἐν τῷδε τῷ παντί: μιμεῖται γὰρ αὕτη ἐκ διεστηκότων οὖσα φίλη: ἡ δὲ ἀληθὴς πάντα ἓν εἶναι καὶ μήποτε διακριθῆναι. διακρίνεσθαι δέ φησι τὸ ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ.
6.7.15Bu çok, bütün, ilk ve tek hayatı gören kim onun içinde olmayı istemez, öbür bütün hayatları hor görerek? Çünkü öbürleri, aşağıdakiler karanlıktır: küçük, soluk, değersiz, saf olmayan ve saf olanları kirleten hayatlar. Onlara bakarsan, artık ne saf olanları görürsün ne de o hayatların hepsini bir arada yaşarsın; o hayatlarda yaşamayan, saf yaşamayan, bir kötülük taşıyan hiçbir şey yoktur. Kötülükler buradadır, çünkü burada hayatın izi ve nous'un izi vardır; orada ise Platon'un dediği gibi "iyi biçimli" ilk örnek vardır; çünkü iyiye eidos'larda sahiptir. O iyidir; bu ise hayatını seyretmekte bulduğu için iyidir. Seyrettiği şeyler de iyi biçimlidir; bunları iyinin tabiatını seyrederken edindi. Ama onlar ona, orada oldukları gibi değil, kendisinin onlara sahip olabildiği gibi geldi. Çünkü o ilkedir; bunda olanlar ondan gelir; bunları yapan da ondan gelir. Ona bakarken hiçbir şey düşünmemesi dine aykırıydı; onda olanları düşünmesi de; öyle olsaydı kendisi doğurmazdı. Doğurmak için gücü ve kendi ürünleriyle dolmayı ondan aldı; o, kendisinin sahip olmadığı şeyi veriyordu. Ama ondan, tek olandan, buna çokluk geldi; çünkü aldığı gücü taşıyamadığı için onu kırıp parçaladı, tek gücü çok yaptı; böylece onu parça parça taşıyabilecekti. Ne doğurduysa iyinin gücünden geliyordu ve iyi biçimliydi; kendisi de iyi biçimli şeylerden oluşan bir iyidir, çeşitli bir iyidir.
Bu yüzden biri onu canlı ve çeşitli bir küreye benzetse; ya da canlı yüzlerle parlayan, her yanı yüz olan bir şey gibi tasavvur etse; ya da bütün saf psykhē'lerin aynı yere koştuğunu, eksiksiz olduklarını, kendilerine ait her şeye sahip olduklarını, bütün nous'un da onların doruğuna yerleşip mekânı nous'a ait bir ışıkla aydınlattığını hayal etse —böyle hayal eden kişi, bir bakıma dışarıda duran biri olarak başka birini görür; oysa kendisi o olup seyri kendi kendine yöneltmelidir.
ταύτην οὖν τὴν ζωὴν τὴν πολλὴν καὶ πᾶσαν καὶ πρώτην καὶ μίαν τίς ἰδὼν οὐκ ἐν ταύτῃ εἶναι ἀσπάζεται τὴν ἄλλην πᾶσαν ἀτιμάσας; σκότος γὰρ αἱ ἄλλαι αἱ κάτω καὶ σμικραὶ καὶ ἀμυδραὶ καὶ εὐτελεῖς καὶ οὐ καθαραὶ καὶ τὰς καθαρὰς μολύνουσαι. κἂν εἰς αὐτὰς ἴδῃς, οὐκέτι τὰς καθαρὰς οὔτε ὁρᾷς, οὔτε ζῇς ἐκείνας τὰς πάσας ὁμοῦ, ἐν αἷς οὐδέν ἐστιν ὅ τι μὴ ζῇ καὶ καθαρῶς ζῇ κακὸν οὐδὲν ἔχον. τὰ γὰρ κακὰ ἐνταῦθα, ὅτι ἴχνος ζωῆς καὶ νοῦ ἴχνος: ἐκεῖ δὲ τὸ ἀρχέτυπον τὸ ἀγαθοειδές φησιν, ὅτι ἐν τοῖς εἴδεσι τὸ ἀγαθὸν ἔχει. τὸ μὲν γάρ ἐστιν ἀγαθόν, ὁ δὲ ἀγαθός ἐστιν ἐν τῷ θεωρεῖν τὸ ζῆν ἔχων: θεωρεῖ δὲ ἀγαθοειδῆ ὄντα τὰ θεωρούμενα καὶ αὐτά, ἃ ἐκτήσατο, ὅτε ἐθεώρει τὴν τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν. ἦλθε δὲ εἰς αὐτὸν οὐχ ὡς ἐκεῖ ἦν, ἀλλ’ ὡς αὐτὸς ἔσχεν. ἀρχὴ γὰρ ἐκεῖνος καὶ ἐξ ἐκείνου ἐν τούτῳ καὶ οὗτος ὁ ποιήσας ταῦτα ἐξ ἐκείνου. οὐ γὰρ ἦν θέμις βλέποντα εἰς ἐκεῖνον μηδὲν νοεῖν οὐδ’ αὖ τὰ ἐν ἐκείνῳ: οὐ γὰρ ἂν αὐτὸς ἐγέννα. δύναμιν οὖν εἰς τὸ γεννᾶν εἶχε παῤ ἐκείνου καὶ τῶν αὐτοῦ πληροῦσθαι γεννημάτων διδόντος ἐκείνου ἃ μὴ εἶχεν αὐτός. ἀλλ’ ἐξ ἑνὸς αὐτοῦ πολλὰ τούτῳ: ἣν γὰρ ἐκομίζετο δύναμιν ἀδυνατῶν ἔχειν συνέθραυε καὶ πολλὰ ἐποίησε τὴν μίαν, ἵν’ οὕτω δύναιτο κατὰ μέρος φέρειν. ὅ τι οὖν ἐγέννα, ἀγαθοῦ ἐκ δυνάμεως ἦν καὶ ἀγαθοειδὲς ἦν καὶ αὐτὸς ἀγαθὸς ἐξ ἀγαθοειδῶν, ἀγαθὸν ποικίλον. διὸ καὶ εἴ τις αὐτὸν ἀπεικάζοι σφαίρᾳ ζώσῃ ποικίλῃ, εἴτε παμπρόσωπόν τι χρῆμα λάμπον ζῶσι προσώποις εἴτε ψυχὰς τὰς καθαρὰς πάσας εἰς τὸ αὐτὸ συνδραμούσας φαντάζοιτο οὐκ ἐνδεεῖς, ἀλλὰ πάντα τὰ αὑτῶν ἐχούσας, καὶ νοῦν τὸν πάντα ἐπ’ ἄκραις αὐταῖς ἱδρυμένον, ὡς φέγγει νοερῷ καταλάμπεσθαι τὸν τόπον — φανταζόμενος μὲν οὕτως ἔξω πως ἄλλος ὢν ὁρῴη [ἂν] ἄλλον: δεῖ δὲ ἑαυτὸν ἐκεῖνο γενόμενον τὴν θέαν ἑαυτὸν ποιήσασθαι.
6.7.16Ama bu çok yönlü güzellikte de hep kalmamak, yukarıya atılıp onu bırakarak daha da öteye geçmek gerekir; bu gökten değil, o gökten; onu doğuranın kim olduğuna ve nasıl doğurduğuna hayret ederek. Her eidos ayrı bir şeydir ve kendine özgü bir tür damgadır; ama iyi biçimli olduğu için hepsinin üzerine yayılan ortak bir şeye sahiptir. Hepsinin üzerinde var olmaya da sahiptir; ortak hayat hepsinde bulunduğu için her biri canlıdır da; belki başka şeyler de vardır. Ama iyi oldukları ölçüde ve niçin iyi oldukları bakımından ne olabilir?
Böyle bir inceleme için belki şuradan başlamak yararlı olur: Nous iyiye baktığında, o biri çok olarak mı düşündü; kendisi bir olduğu hâlde, onu bütün olarak bir arada düşünemediği için kendi içinde bölüp çok olarak mı düşündü? Ama ona bakarken henüz nous değildi; nous'suzca bakıyordu. Yoksa onu hiç görmediğini, yalnızca ona doğru yaşadığını, ona bağlanıp ona yöneldiğini mi söylemeliyiz? Bu hareket orada ve onun çevresinde hareket ederek dolmuş ve nous'u doldurmuştu; artık yalnızca hareket değil, doymuş ve dolu bir hareketti. Ardından her şey oldu ve nous bunu kendi kendinin bilincinde tanıdı; artık nous'tu. Göreceği şeye sahip olmak için dolmuştu ve onları, onları vermiş olandan gelen ışıkla görüyordu; bu ışığı da ondan alıyordu. Bu yüzden o, yalnız ousia'nın değil, ousia'nın görülmesinin de sebebi olarak anılır. Güneş, duyulur şeylerin görülmesinin ve oluşmasının sebebi olduğu için bir bakıma görmenin de sebebidir, ama kendisi ne görmedir ne de oluşan şeyler; iyinin tabiatı da böyle ousia'nın ve nous'un sebebidir, oradaki görülenlere ve görene orantılı olarak ışıktır; ne var olanlardır ne de nous; tersine bunların sebebidir ve kendi ışığıyla var olanlara ve nous'a düşünülme imkânı verir. Nous dolarken oluyordu, dolduğunda vardı; aynı anda tamamlandı ve gördü. Onun ilkesi, dolmadan önceki hâliydi; başka bir ilke de bir bakıma dışarıdan gelen ve onu dolduran ilkeydi; nous dolarken ondan bir bakıma damga alıyordu.
χρὴ δὲ μηδ’ ἀεὶ ἐν τῷ πολλῷ τούτῳ καλῷ μένειν, μεταβαίνειν δ’ ἔτι πρὸς τὸ ἄνω ἀίξαντα καὶ ἀφέντα τοῦτο, οὐκ ἐκ τούτου τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλ’ ἐξ ἐκείνου, θαυμάσαντα τίς ὀ γεννήσας καὶ ὅπως. ἕκαστον μὲν οὖν εἶδος ἕκαστον καὶ ἴδιος οἷον τύπος: ἀγαθοειδὲς δὲ ὂν κοινὸν τὸ ἐπιθέον ἐπὶ πᾶσιν ἔχει. ἔχει μὲν οὖν καὶ τὸ ὂν ἐπὶ πᾶσιν, ἔχει δὲ καὶ τὸ ζῷον ἕκαστον ζωῆς κοινῆς ἐπὶ πᾶσιν ὑπαρχούσης, τάχα δ’ ἂν καὶ ἄλλα. ἀλλὰ καθ̓ ὅσον ἀγαθὰ καὶ διότι ἀγαθά, τί ἂν εἴη; πρὸς δὴ τὴν τοιαύτην σκέψιν τάχ̓ ἂν εἴη προὔργου ἄρξασθαι ἐντεῦθεν. ἆρα, ὅτε ἑώρα πρὸς τὸ ἀγαθόν, ἐνόει ὡς πολλὰ τὸ ἓν ἐκεῖνο καὶ ἓν ὢν αὐτὸς ἐνόει αὐτό, πολλὰ μερίζων αὐτὸ παῤ αὑτῷ τῷ νοεῖν μὴ ὅλον ὁμοῦ δύνασθαι; ἀλλ’ οὔπω νοῦς ἦν ἐκεῖνο βλέπων, ἀλλ’ ἔβλεπεν ἀνοήτως. ἢ φατέον ὡς οὐδ’ ἑώρα πώποτε, ἀλλ’ ἔζη μὲν πρὸς αὐτὸ καὶ ἀνήρτητο αὐτοῦ καὶ ἐπέστραπτο πρὸς αὐτό, ἡ δὲ κίνησις αὕτη πληρωθεῖσα τῷ ἐκεῖ κινεῖσθαι καὶ περὶ ἐκεῖνο ἐπλήρωσεν αὐτὸν καὶ οὐκέτι κίνησις ἦν μόνον, ἀλλὰ κίνησις διακορὴς καὶ πλήρης: ἑξῆς δὲ πάντα ἐγένετο καὶ ἔγνω τοῦτο ἐν συναισθήσει αὑτοῦ καὶ νοῦς ἤδη ἦν, πληρωθεὶς μέν, ἵν’ ἔχῃ, ὃ ὄψεται, βλέπων δὲ αὐτὰ μετὰ φωτὸς παρὰ τοῦ δόντος ἐκεῖνα καὶ τοῦτο κομιζόμενος. διὰ τοῦτο οὐ μόνον λέγεται τῆς οὐσίας, ἀλλὰ καὶ τοῦ ὁρᾶσθαι αὐτήν, αἴτιος ἐκεῖνος εἶναι. ὥσπερ δὲ ὁ ἥλιος τοῦ ὁρᾶσθαι τοῖς αἰσθητοῖς καὶ τοῦ γίνεσθαι αἴτιος ὢν αἴτιός πως καὶ τῆς ὄψεως ἐστιν — οὔκουν οὔτε ὄψις οὔτε τὰ γινόμενα — οὕτω καὶ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ φύσις αἰτία οὐσίας καὶ νοῦ οὖσα καὶ φῶς κατὰ τὸ ἀνάλογον τοῖς ἐκεῖ ὁρατοῖς καὶ τῷ ὁρῶντι οὔτε τὰ ὄντα οὔτε νοῦς ἐστιν, ἀλλὰ αἴτιον τούτων καὶ νοεῖσθαι φωτὶ τῷ ἑαυτοῦ εἰς τὰ ὄντα καὶ εἰς τὸν νοῦν παρέχον. πληρούμενος μὲν οὖν ἐγίνετο, πληρωθεὶς δὲ ἦν, καὶ ὁμοῦ ἀπετελέσθη καὶ ἑώρα. ἀρχὴ δὲ αὐτοῦ ἐκεῖνο τὸ πρὶν πληρωθῆναι ἦν: ἑτέρα δὲ ἀρχὴ οἱονεὶ ἔξωθεν ἡ πληροῦσα ἦν, ἀφ̓ ἧς οἷον ἐτυποῦτο πληρούμενος.
6.7.17Ama bunlar nous'ta nasıl bulunur, nous nasıl bunların kendisi olur? Ne onu doldurmuş olanda vardılar ne de dolan şeyin kendisinde; çünkü henüz dolmadığında onlara sahip değildi. Bir şeyi veren, o şeye sahip olmak zorunda değildir; böyle şeylerde verenin daha büyük, verilenin ise verenden daha küçük olduğunu düşünmek gerekir; var olanlarda doğuş böyledir. Önce fiil hâlinde olan gelmelidir; sonrakiler ise kendilerinden öncekilerin kuvve hâlidir. İlk olan ikincilerin ötesindedir; veren de verilenin ötesindeydi, çünkü daha üstündür. Öyleyse fiilden önce bir şey varsa, fiilin ötesindedir; dolayısıyla hayatın da ötesindedir. Nous'ta hayat varsa, veren hayatı verdi, ama kendisi hayattan daha güzel ve daha değerlidir. Demek ki nous hayata sahipti ve verenin çeşitli olmasına ihtiyaç duymuyordu; hayat da onun bir iziydi, onun hayatı değildi.
Hayat ona bakarken belirsizdi; oraya baktıktan sonra, onun bir sınırı olmadığı hâlde sınırlandı. Çünkü bir şeye bakar bakmaz onunla sınırlanır, kendi içinde sınır, son ve eidos edinir; eidos biçimlenendeydi, biçim veren ise biçimsizdi. Sınır da dışarıdan, bir büyüklüğün çevresine konmuş gibi değildi; çok ve sonsuz olan o bütün hayatın sınırıydı, sanki böyle bir tabiattan parlayıp çıkmış gibi. Belli bir şeyin hayatı da değildi; öyle olsaydı artık tek bir bireyin hayatı olarak sınırlanmış olurdu. Yine de sınırlanmıştı; demek ki çok olan bir şeyin hayatı olarak sınırlanmıştı. Çok şeyin her biri de sınırlanmıştı: hayatın çokluğu yüzünden çok olarak sınırlanmıştı, sınır yüzünden de bir. Peki bir olarak sınırlanan nedir? Nous; çünkü sınırlanmış hayat nous'tur. Çok olan nedir? Çok nous'lar. Demek ki her şey nous'tur; bütün olan bütün nous'tur, tek tek olanlar da tek tek nous'lardır. Peki her birini kapsayan bütün nous, her birini aynı olarak mı kapsar? O zaman tek birini kapsardı. Öyleyse çoklarsa farklılık olmalıdır. Peki her biri farklılığa nasıl sahip oldu? Bütünüyle bir olurken farklılığa sahip oldu; çünkü bütün, herhangi bir nous ile aynı değildir.
Hayat bütün güçtü, oradan gelen görme her şeyin gücüydü; meydana gelen nous ise bu her şeyin kendisi olarak ortaya çıktı. O ise onların üstünde oturur; yerleşmek için değil, onları yerleştirmek için; ilk eidos'ların eidos'u olarak, kendisi eidos'suz olduğu hâlde. Nous da psykhē için, o nous için nasılsa öyle bir ışık olur; nous psykhē'yi sınırladığında, sahip olduğu şeylerin izini ona vererek onu akıl sahibi yapar. Demek ki nous da onun izidir. Nous eidos olduğuna ve yayılma ve çokluk içinde bulunduğuna göre, o biçimsiz ve eidos'suzdur; çünkü eidos'u ancak böyle verir. O eidos olsaydı, nous bir logos olurdu. İlk olanın hiçbir şekilde çok olmaması gerekiyordu; yoksa onun çokluğu yine ondan önceki başka bir şeye bağlı olurdu.
ἀλλὰ πῶς ταῦτα ἐν αὐτῷ, καὶ αὐτὸς οὐκ ὄντων ἐκεῖ ἐν τῷ πληρώσαντι, οὐδ’ αὖ ἐν αὐτῷ τῷ πληρουμένῳ; ὅτε γὰρ μήπω ἐπληροῦτο, οὐκ εἶχεν. ἢ οὐκ ἀνάγκη, ὅ τις δίδωσι, τοῦτο ἔχειν, ἀλλὰ δεῖ ἐν τοῖς τοιούτοις το μὲν διδὸν μεῖζον νομίζειν, τὸ δὲ διδόμενον ἔλαττον τοῦ διδόντος: τοιαύτη γὰρ ἡ γένεσις ἐν τοῖς οὖσι. πρῶτον γὰρ δεῖ τὸ ἐνεργείᾳ εἶναι, τὰ δ’ ὕστερα δυνάμει εἶναι τὰ πρὸ αὐτῶν: καὶ τὸ πρῶτον δὲ ἐπέκεινα τῶν δευτέρων καὶ τοῦ διδομένου τὸ διδὸν ἐπέκεινα ἦν: κρεῖττον γάρ. εἴ τι τοίνυν ἐνεργείας πρότερον, ἐπέκεινα ἐνεργείας, ὥστε καὶ ἐπέκεινα ζωῆς. εἰ οὖν ζωὴ ἐν τούτῳ, ὁ διδοὺς ἔδωκε μὲν ζωήν, καλλίων δὲ καὶ τιμιώτερος ζωῆς. εἶχεν οὖν ζωὴν καὶ οὐκ ἐδεῖτο ποικίλου τοῦ διδόντος, καὶ ἦν ἡ ζωὴ ἴχνος τι ἐκείνου, οὐκ ἐκείνου ζωή. πρὸς ἐκεῖνο μὲν οὖν βλέπουσα ἀόριστος ἦν, βλέψασα δ’ ἐκεῖ ὡρίζετο ἐκείνου ὅρον οὐκ ἔχοντος. εὐθὺς γὰρ πρὸς ἕν τι ἰδοῦσα ὁρίζεται τούτῳ καὶ ἴσχει ἐν αὑτῇ ὅρον καὶ πέρας καὶ εἶδος: καὶ τὸ εἶδος ἐν τῷ μορφωθέντι, τὸ δὲ μορφῶσαν ἄμορφον ἦν: ὁ δὲ ὅρος οὐκ ἔξωθεν, οἷον μεγέθει περιτεθείς, ἀλλ’ ἦν πάσης ἐκείνης τῆς ζωῆς ὁ ὅρος πολλῆς καὶ ἀπείρου οὔσης, ὡς ἂν παρὰ τοιαύτης φύσεως ἐκλαμψάσης, ζωή τε ἦν οὐ τοῦδε: ὥριστο γὰρ ἂν ὡς ἀτόμου ἤδη. ἀλλ’ ὥριστο μέντοι: ἦν ἄρα ὁρισθεῖσα ὡς ἑνός τινος πολλοῦ. ὥριστο δὴ καὶ ἕκαστον τῶν πολλῶν, διὰ μὲν τὸ πολὺ τῆς ζωῆς πολλὰ ὁρισθέν, διὰ δὲ αὖ τὸν ὅρον ἕν. τί οὖν τὸ ἓν ὡρίσθη; νοῦς: ὁρισθεῖσα γὰρ ζωὴ νοῦς: τί δὲ τὸ πολλά; νόες πολλοί. πάντα οὖν νόες, καὶ ὁ μὲν πᾶς νοῦς, οἱ δὲ ἕκαστοι νοῖ. ὁ δὲ πᾶς νοῦς ἕκαστον περιέχων ἆρα ταὐτὸν ἕκαστον περιέχει; ἀλλ’ ἕνα ἂν περιεῖχεν. εἰ οὖν πολλοί, διαφορὰν δεῖ εἶναι. πάλιν οὖν πῶς ἕκαστος διαφορὰν ἔσχεν; ἢ ἐν τῷ καὶ εἷς ὅλως γενέσθαι ειχε τὴν διαφοράν: οὐ γὰρ ταὐτὸν ὁτῳοῦν νῷ τὸ πᾶν. ἦν οὖν ἡ μὲν ζωὴ δύναμις πᾶσα, ἡ δὲ ὅρασις ἡ ἐκεῖθεν δύναμις πάντων, ὁ δὲ γενόμενος νοῦς αὐτὰ ἀνεφάνη τὰ πάντα. ὁ δὲ ἐπικάθηται αὐτοῖς, οὐχ ἵνα ἱδρυθῇ, ἀλλ’ ἵνα ἱδρύσῃ εἶδος ἰδὼν τῶν πρώτων ἀνείδεον αὐτό. καὶ νοῦς δὲ γίνεται πρὸς ψυχὴν οὕτω φῶς εἰς αὐτήν, ὡς ἐκεῖνος εἰς νοῦν: καὶ ὅταν καὶ οὗτος ὁρίσῃ τὴν ψυχήν, λογικὴν ποιεῖ δοὺς αὐτῇ ὧν ἔσχεν ἴχνος ἴχνος οὖν καὶ νοῦς ἐκείνου: ἐπεὶ δὲ ὁ νοῦς εἶδος καὶ ἐν ἐκστάσει καὶ πλήθει, ἐκεῖνος ἄμορφος καὶ ἀνείδεος: οὕτω γὰρ εἰδοποιεῖ. εἰ δ’ ἦν ἐκεῖνος εἶδος, ὁ νοῦς ἦν ἂν λόγος. ἔδει δὲ τὸ πρῶτον μὴ πολὺ μηδαμῶς εἶναι: ἀνήρτητο γὰρ ἂν τὸ πολὺ αὐτοῦ εἰς ἕτερον αὖ πρὸ αὐτοῦ.
6.7.18Peki nous'taki şeyler neye göre iyi biçimlidir? Her biri eidos olduğu için mi, güzel olduğu için mi, yoksa başka bir şey için mi? İyiden gelen her şey onun izini ve damgasını, ya da ondan gelen bir iz ve damgayı taşıyorsa —ateşten gelenin ateşin izini, tatlıdan gelenin tatlının izini taşıdığı gibi—, nous'a hayat da ondan gelmişse —çünkü ondan gelen fiilden var oldu—, nous da onun sayesinde varsa ve eidos'ların güzelliği oradan geliyorsa, her şey iyi biçimli olur: hayat da, nous da, idea da. Ama ortak olan nedir? Ondan gelmek, aynı olmak için yetmez; ortak olan onların içinde olmalıdır. Çünkü aynı şeyden aynı olmayan bir şey de doğabilir; aynı şekilde verilen şey, alacak olanlarda farklı bir şey de olabilir. Nitekim ilk fiile giden başkadır, ilk fiile verilen başkadır; bunlardan sonra gelen ise artık başka bir şeydir. Yoksa her birinin kendine göre iyi biçimli olmasına, ama birinin daha çok iyi biçimli olmasına ne engel olur? Peki en çok neye göre iyi biçimlidir?
Ama önce şunu görmek gerekir: Hayat, tam da hayat olduğu için, çıplak ve her şeyden soyulmuş olarak seyredildiğinde iyi midir? Yoksa iyi olan, ondan gelen hayat mıdır; ondan gelen ise böyle bir hayattan başka bir şey midir? Yine, böyle bir hayat nedir? İyinin hayatı. Ama onun hayatı değildi, ondan gelen hayattı. Ama o hayatın içinde ondan gelen bir şey bulunuyorsa, o gerçek hayatsa ve ondan gelen hiçbir şeyin değersiz olduğu söylenemezse, hayat olduğu bakımından da iyi olduğunu söylemek gerekir; gerçek nous için, o ilk nous için de iyi olduğunu söylemek zorunludur; her eidos'un iyi ve iyi biçimli olduğu da açıktır. Öyleyse ya ortak olarak, ya birinde daha çok, ya da birinde ilk olarak, ötekinde onu izleyerek ve ikinci derecede iyi olan bir şeye sahiptir. Çünkü her birini ousia'sında zaten iyi bir şey taşıyor ve bu yüzden iyi olarak aldık —hayat da yalın olarak değil, gerçek hayat dendiği ve ondan geldiği için iyiydi; gerçek nous da öyle—; dolayısıyla onlarda aynı bir şeyin görülmesi gerekir. Farklı şeylere aynı şey yüklendiğinde, bunun ousia'larında bulunmasına hiçbir engel yoktur; yine de onu akılla ayrı olarak kavramak mümkündür; insanda ve atta canlıyı, suda ve ateşte sıcağı kavradığımız gibi: birincisi cins olarak, ikincisi birinde ilk, ötekinde ikinci derecede bulunan olarak. Yoksa her biri ya da ikisi de sadece adı ortak olarak iyi denirdi.
Öyleyse iyi onların ousia'sında mı bulunur? Yoksa her biri bütünüyle iyidir de iyi tek bir yanına göre değil midir? Peki nasıl? Parçalar olarak mı? Ama iyi parçasızdır. Yoksa o kendisi birdir, ama bu şey şu şekilde iyidir: ilk fiil iyidir, onun üzerine sınırlanan da iyidir, ikisinin birleşimi de iyidir; biri ondan meydana geldiği için, öbürü ondan gelen bir düzen olduğu için, üçüncüsü ikisinin birleşimi olduğu için. Demek ki ondan gelirler ve hiçbiri aynı değildir; tıpkı aynı kişiden ses, yürüyüş ve başka bir şey çıksa ve hepsi doğru yapılsa olduğu gibi. Burada iyi olmaları, düzen ve ritim olduklarındandır; peki orada ne? Biri şöyle diyebilir: Burada iyilik tümüyle dışarıdan gelir, çünkü düzenin ilgili olduğu şeyler ondan farklıdır; orada ise şeylerin kendileri de iyidir. Ama neden kendileri de iyidir? "Ondan geldikleri için" deyip buna inanarak meseleyi bırakmamalıyız. Ondan geldikleri için değerli olduklarını kabul etmek gerekir, ama akıl iyiliklerinin neye dayandığını kavramak ister.
ἀλλ’ ἀγαθοειδῆ κατὰ τί τὰ ἐν τῷ νῷ; ἆρα ᾗ εἶδος ἕκαστον, ἢ ᾗ καλά, ἢ [ᾗ] τί; εἰ δὴ τὸ παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ ἧκον πᾶν ἴχνος καὶ τύπον ἔχει ἐκείνου ἢ ἀπ’ ἐκείνου, ὥσπερ τὸ ἀπὸ πυρὸς ἴχνος πυρὸς καὶ τὸ ἀπὸ γλυκέος γλυκέος ἴχνος, ἥκει δὲ εἰς νοῦν καὶ ζωὴ ἀπ’ ἐκείνου: ἐκ γὰρ τῆς παῤ ἐκείνου ἐνεργείας ὑπέστη: καὶ νοῦς δὲ δἰ ἐκεῖνον καὶ τὸ τῶν εἰδῶν κάλλος ἐκεῖθεν, πάντα ἂν ἀγαθοειδῆ εἴη, καὶ ζωὴ καὶ νοῦς καὶ ἰδέα, ἀλλὰ τί τὸ κοινόν; οὐ γὰρ δὴ ἀρκεῖ τὸ ἀπ’ ἐκείνου πρὸς τὸ ταὐτόν: ἐν αὐτοῖς γὰρ δεῖ τὸ κοινὸν εἶναι: καὶ γὰρ ἂν γένοιτο ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ μὴ ταὐτὸν ἢ καὶ δοθὲν ὡσαύτως ἐν τοῖς δεξομένοις ἄλλο γίνεσθαι: ἐπεὶ καὶ ἄλλο τὸ εἰς πρώτην ἐνέργειαν, ἄλλο δὲ τὸ τῇ πρώτῃ ἐνεργείᾳ δοθέν: τὸ δ’ ἐπὶ τούτοις ἄλλο ἤδη. ἢ οὐδὲν κωλύει καθ̓ ἕκαστον μὲν ἀγαθοειδὲς εἶναι, μᾶλλον μὴν κατ’ ἄλλο. τί οὖν καθ̓ ὃ μάλιστα; ἀλλὰ πρότερον ἐκεῖνο ἀναγκαῖον ἰδεῖν: ἆρά γε ἀγαθὸν ἡ ζωή, ᾗ αὐτὸ τοῦτο ζωὴ ἡ ψιλὴ θεωρουμένη καὶ ἀπογεγυμνωμένη; ἢ ἡ ζωὴ ἡ ἀπ’ αὐτοῦ, τὸ δ’ ἀπ’ αὐτοῦ ἄλλο τι ἡ τοιαύτη; πάλιν οὖν τί ἡ τοιαύτη ζωή; ἢ ἀγαθοῦ. ἀλλ’ οὐκ αὐτοῦ ἦν, ἀλλ’ ἐξ αὐτοῦ. ἀλλ’ εἰ ἐν τῇ ζωῇ ἐκείνῃ ἐνείη τι ἐξ ἐκείνου καὶ ἔστιν ἡ ὄντως ζωὴ καὶ οὐδὲν ἄτιμον παῤ ἐκείνου λεκτέον εἶναι, καὶ καθ̓ ὃ ζωή, ἀγαθὸν εἶναι, καὶ ἐπὶ νοῦ δὴ τοῦ ἀληθινοῦ ἀνάγκη λέγειν τοῦ πρώτου ἐκείνου, ὅτι ἀγαθόν: καὶ δῆλον ὅτι καὶ εἶδος ἕκαστον ἀγαθὸν καὶ ἀγαθοειδές. ἢ οὖν τι ἔχει ἀγαθόν, εἴτε κοινόν, εἴτε μᾶλλον ἄλλο, εἴτε τὸ μὲν πρώτως, τὸ δὲ τῷ ἐφεξῆς καὶ δευτέρως. ἐπεὶ γὰρ εἰλήφαμεν ἕκαστον ὡς ἔχον ἤδη ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ ἀγαθόν τι καὶ διὰ τοῦτο ἦν ἀγαθόν — καὶ γὰρ ἡ ζωὴ ἦν ἀγαθὸν οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ’ ὅτι ἐλέγετο ἀληθινὴ καὶ ὅτι παῤ ἐκείνου, καὶ νοῦς ὁ ὄντως — δεῖ τι τοῦ αὐτοῦ ἐν αὐτοῖς ὁρᾶσθαι. διαφόρων γὰρ ὄντων, ὅταν τὸ αὐτὸ αὐτῶν κατηγορῆται, κωλύει μὲν οὐδὲν ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτῶν τοῦτο ἐνυπάρχειν, ὅμως δ’ ἔστι λαβεῖν αὐτὸ χωρὶς τῷ λόγῳ, οἷον καὶ τὸ ζῷον ἐπ’ ἀνθρώπου καὶ ἵππου, καὶ τὸ θερμὸν ἐπὶ ὕδατος καὶ πυρός, τὸ μὲν ὡς γένος, τὸ δ’ ὡς τὸ μὲν πρώτως, τὸ δὲ δευτέρως: ἢ ὁμωνύμως ἂν ἑκάτερον ἢ ἕκαστον λέγοιτο ἀγαθόν. ἆῤ οὖν ἐνυπάρχει τῇ οὐσίᾳ αὐτῶν τὸ ἀγαθόν; ἢ ὅλον ἕκαστον ἀγαθόν ἐστιν, οὐ καθ̓ ἓν τὸ ἀγαθόν. πῶς οὖν; ἢ ὡς μέρη. ἀλλὰ ἀμερὲς τὸ ἀγαθόν. ἢ ἓν μὲν αὐτό, οὑτωσὶ δὲ τόδε: καὶ γὰρ ἡ ἐνέργεια ἡ πρώτη ἀγαθὸν καὶ τὸ ἐπ’ αὐτῇ ὁρισθὲν ἀγαθὸν καὶ τὸ συνάμφω: καὶ τὸ μὲν ὅτι γενόμενον ὑπ’ αὐτοῦ, τὸ δ’ ὅτι κόσμος ἀπ’ αὐτοῦ, τὸ δ’ ὅτι συναμφω. ἀπ’ αὐτοῦ οὖν καὶ οὐδὲν ταὐτόν, οἷον εἰ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ φωνὴ καὶ βάδισις καὶ ἄλλο τι, πάντα κατορθούμενα. ἢ ἐνταῦθα, ὅτι τάξις καὶ ῥυθμός: ἐκεῖ δὲ τί; ἀλλ’ εἴποι τις ἄν, ὡς ἐνταῦθα ὅλως τὸ καλῶς ἔξωθεν διαφόρων ὄντων τῶν περὶ ἃ ἡ τάξις, ἐκεῖ δὲ καὶ αὐτά. ἀλλὰ διὰ τί καὶ αὐτά; οὐ γὰρ ὅτι ἀπ’ ἐκείνου δεῖ πιστεύοντας ἀφεῖναι: δεῖ μὲν γὰρ συγχωρεῖν ἀπ’ ἐκείνου ὄντα εἶναι τίμια, ἀλλὰ ποθεῖ ὁ λόγος λαβεῖν, κατὰ τί τὸ ἀγαθὸν αὐτῶν.
6.7.19Öyleyse hükmü isteğe ve psykhē'ye bırakıp onun etkilenişine güvenerek ona istenir görüneni iyi mi diyeceğiz, ama neden istediğini aramayacak mıyız? Her şeyin ne olduğu hakkında ispatlar getirip iyiyi isteğe mi bırakacağız? Bu bize birçok bakımdan saçma görünüyor. Önce, iyi böylece bir şeyin hakkında söylenen yüklemlerden biri olur. Sonra, isteyen şeyler çoktur ve farklı şeyler farklı şeyleri ister; isteyene bakarak neyin daha iyi olduğuna nasıl karar vereceğiz? Belki iyiyi bilmeden daha iyiyi de bilemeyiz. Yoksa iyiyi her şeyin aretē'sine göre mi tarif edeceğiz? Böylece onu eidos'a ve logos'a yükseltmiş oluruz ve doğru yolda ilerleriz; ama oraya vardığımızda, tam da bunların nasıl iyi olduğunu ararken ne diyeceğiz? Daha aşağı şeylerde böyle bir tabiatı, orada saf olarak bulunmasa da, daha kötü şeylerle karşılaştırarak tanıyabiliriz galiba; ama orada, hiçbir kötülüğün bulunmadığı ve daha iyi olanların kendi başlarına durduğu yerde şaşkına döneceğiz. Akıl "niçin"i aradığı, bunlar da kendiliklerinden iyi olduğu için mi, "niçin" "öyle olduğu" ile aynı olduğundan aporia'ya düşüyor? Başka bir sebep söylesek bile, akıl oraya ulaşamadığından aporia aynı kalır. Yine de vazgeçmemeliyiz; belki başka bir yoldan gidince bir şey görünür.
ἆῤ οὖν τῇ ἐφέσει καὶ τῇ ψυχῇ ἐπιτρέψομεν τὴν κρίσιν καὶ τῷ ταύτης πάθει πιστεύσαντες τὸ ταύτῃ ἐφετὸν ἀγαθὸν φήσομεν, διότι δὲ ἐφίεται οὐ ζητήσομεν; καὶ τί μὲν ἕκαστον, περὶ τούτου ἀποδείξεις κομιοῦμεν, τὸ δ’ ἀγαθὸν τῇ ἐφέσει δώσομεν; ἀλλὰ πολλὰ ἄτοπα ἡμῖν φαίνεται. πρῶτον μέν, ὅτι καὶ τὸ ἀγαθὸν ἕν τι τῶν πέρι: ἔπειτα, ὅτι πολλὰ τὰ ἐφιέμενα καὶ ἄλλα ἄλλων: πῶς οὖν κρινοῦμεν τῷ ἐφιεμένῳ, εἰ βέλτιον; ἀλλ’ ἴσως οὐδὲ τὸ βέλτιον γνωσόμεθα τὸ ἀγαθὸν ἀγνοοῦντες. ἀλλὰ ἆρα τὸ ἀγαθὸν ὁριούμεθα κατὰ τὴν ἑκάστου ἀρετήν; ἀλλ’ οὕτως εἰς εἶδος καὶ λόγον ἀνάξομεν, ὀρθῶς μὲν πορευόμενοι: ἀλλὰ ἐλθόντες ἐκεῖ τί ἐροῦμεν αὐτὰ ταῦτα ζητοῦντες πῶς ἀγαθά; ἐν μὲν γὰρ τοῖς χείροσιν, ὡς ἔοικε, γινώσκοιμεν ἂν τὴν φύσιν τὴν τοιαύτην καίτοι οὐκ ἔχουσαν εἰλικρινῶς τῇ πρὸς τὰ χείρω παραθέσει: ἐκεῖ δὲ, ὅπου μηδέν ἐστι κακόν, αὐτὰ δὲ ἐφ̓ ἑαυτῶν ἐστι τὰ ἀμείνω, ἀπορήσομεν. ἆῤ οὖν, ἐπειδὴ [ὁ] λόγος τὸ διότι ζητεῖ, ταῦτα δὲ ἀγαθὰ παῤ αὑτῶν, διὰ τοῦτο ἀπορεῖ τοῦ διότι τὸ ὅτι ὄντος; ἐπεὶ κἂν ἄλλο φῶμεν αἴτιον, λόγου μὴ φθάνοντος ἐκεῖ ὁμοίως ἡ ἀπορία. οὐ μὴν ἀποστατέον, εἴ πῃ κατ’ ἄλλην ὁδὸν πορευομένοις τι φανείη.
6.7.20Şimdilik bir şeyin ne olduğunu ya da nasıl olduğunu belirlemek için isteklere güvenmediğimize göre, hükümlere ve şeylerin zıtlıklarına mı başvurmalıyız? Örneğin düzen ve düzensizlik, ölçülü ve ölçüsüz, sağlık ve hastalık, eidos ve biçimsizlik, ousia ve yok oluş, genel olarak bir araya geliş ve dağılıp yok oluş. Her çiftin ilk teriminin iyi türünden olduğuna kim itiraz edebilir? Öyleyse onları meydana getirenleri de iyinin payına koymak zorunludur. Aretē, nous, hayat ve psykhē de —en azından akıllı olanı— iyi türündendir; akıllı hayatın istediği şeyler de öyle.
Biri şöyle diyecek: "O hâlde neden nous'ta durup iyiyi bu saymıyoruz? Çünkü psykhē ve hayat nous'un izleridir ve psykhē onu ister." Psykhē hüküm verir ve nous'u ister: adaletin adaletsizlikten, her aretē türünün her kötülük türünden daha iyi olduğuna hükmeder; tercih ettiği şeyler de seçtiği şeylerdir. Ama yalnızca nous'u isteseydi, nous'un en son şey olmadığını, her şeyin nous'u değil iyiyi istediğini göstermek için daha uzun bir söze ihtiyaç olurdu. Nous'u olmayanların hepsi nous edinmeye çalışmaz; nous'u olanlar ise orada durmaz, yine iyiyi arar; nous'u akıl yürütmenin sonucunda, iyiyi ise akıldan önce de ararlar. Hayatı, hep var olmayı ve etkinlik göstermeyi de istiyorlarsa, istenen şey nous olduğu bakımından değil, iyi olduğu, iyiden geldiği ve iyiye yöneldiği bakımından istenir; hayat da böyle istenir.
ἐπειδὴ τοίνυν ἀπιστοῦμεν ἐν τῷ παρόντι ταῖς ὀρέξεσι πρὸς τὰς τοῦ τί ἐστιν ἢ ποῖόν ἐστι θέσεις, ἆρα χρὴ πρὸς τὰς κρίσεις ἰέναι καὶ τὰς τῶν πραγμάτων ἐναντιώσεις, οἷον τάξιν ἀταξίαν, σύμμετρον ἀσύμμετρον, ὑγίειαν νόσον, εἶδος ἀμορφίαν, οὐσίαν φθοράν, ὅλως σύστασιν ἀφάνισιν; τούτων γὰρ τὰ πρῶτα καθ̓ ἑκάστην συζυγίαν τίς ἂν ἀμφισβητήσειε μὴ οὐκ ἐν ἀγαθοῦ εἴδει εἶναι; εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὰ ποιητικὰ αὐτῶν ἀνάγκη ἐν ἀγαθοῦ μοίρᾳ τίθεσθαι. καὶ ἀρετὴ δὴ καὶ νοῦς καὶ ζωὴ καὶ ψυχή, ἥ γε ἔμφρων, ἐν ἀγαθοῦ εἴδει: καὶ ὧν ἐφίεται τοίνυν ἔμφρων ζωή. τί οὖν οὐ στησόμεθα, φήσει τις, εἰς νοῦν καὶ τοῦτο τὸ ἀγαθὸν θησόμεθα; καὶ γὰρ ψυχὴ καὶ ζωὴ νοῦ ἴχνη καὶ τούτου ἐφίεται ψυχή. καὶ κρίνει τοίνυν καὶ ἐφίεται νοῦ, κρίνουσα μὲν δικαιοσύνην ἀντ̓ ἀδικίας ἄμεινον καὶ ἕκαστον εἶδος ἀρετῆς πρὸ κακίας εἴδους, καὶ τῶν αὐτῶν ἡ προτίμησις, ὧν καὶ ἡ αἵρεσις. ἀλλ’ εἰ μὲν νοῦ μόνον ἐφίεται, τάχ̓ ἂν πλείονος ἐδέησε λόγου δεικνύντων, ὡς οὐ τὸ ἔσχατον ὁ νοῦς καὶ νοῦ μὲν οὐ πάντα, ἀγαθοῦ δὲ πάντα. καὶ τῶν μὲν μὴ ἐχόντων νοῦν οὐ πάντα νοῦν κτήσασθαι ζητεῖ, τὰ δὲ ἔχοντα νοῦν οὐχ ἵσταται ἤδη, ἀλλὰ πάλιν τὸ ἀγαθὸν ζητεῖ, καὶ νοῦν μὲν ἐκ λογισμοῦ, τὸ δ’ ἀγαθὸν καὶ πρὸ τοῦ λόγου. εἰ δὲ καὶ ζωῆς ἐφίεται καὶ τοῦ ἀεὶ εἶναι καὶ ἐνεργεῖν, οὐχ ᾗ νοῦς ἂν εἴη τὸ ἐφετόν, ἀλλ’ ᾗ ἀγαθὸν καὶ ἀπὸ ἀγαθοῦ καὶ εἰς ἀγαθόν: ἐπεὶ καὶ ἡ ζωὴ οὕτως.
6.7.21Öyleyse bütün bunlarda bir olup her birini iyi yapan nedir? Şunu söylemeye cesaret edelim: O nous ve o hayat iyi biçimlidir; bunlara duyulan istek de iyi biçimli oldukları ölçüdedir. İyi biçimli derken şunu kastediyorum: hayat iyinin fiilidir, daha doğrusu iyiden gelen fiildir; nous ise artık sınırlanmış fiildir. Bunlar parıltıyla doludur ve psykhē onların peşinden gider, çünkü oradan gelmişlerdir ve psykhē yine onlara yönelir. Ama onları kendine yakın şeyler olarak izler, iyi oldukları için değil; yine de iyi biçimli oldukları için bu bakımdan reddedilecek şeyler değildir. Çünkü kendine yakın olan şey iyi değilse, yakın olsa da insan ondan kaçar; uzaktaki ve aşağıdaki başka şeyler de insanı harekete geçirebilir. Onlara karşı yoğun aşk, onlar yalnızca ne iseler o oldukları zaman değil, ne iseler o olarak oradan başka bir şeyi de aldıklarında doğar. Cisimlerde ışık karışmış olduğu hâlde içlerindeki ışığın görünmesi için yine başka bir ışığa ihtiyaç olduğu gibi, oradakilerde de, çok ışığa sahip olsalar bile, hem kendileri hem başkası tarafından görülsünler diye daha üstün başka bir ışığa ihtiyaç vardır.
τί οὖν ἓν ὂν ἐν πᾶσι τούτοις ποιεῖ ἀγαθὸν ἕκαστον; ὧδε τοίνυν τετολμήσθω: εἶναι μὲν τὸν νοῦν καὶ τὴν ζωὴν ἐκείνην ἀγαθοειδῆ, ἔφεσιν δὲ εἶναι καὶ τούτων, καθ̓ ὅσον ἀγαθοειδῆ: ἀγαθοειδῆ δὲ λέγω τῷ τὴν μὲν τἀγαθοῦ εἶναι ἐνέργειαν, μᾶλλον δὲ ἐκ τἀγαθοῦ ἐνέργειαν, τὸν δὲ ἤδη ὁρισθεῖσαν ἐνέργειαν: εἶναι δ’ αὐτὰ μεστὰ μὲν ἀγλαίας καὶ διώκεσθαι μὲν ὑπὸ ψυχῆς, ὡς ἐκεῖθεν καὶ πρὸς ἐκεῖνα αὖ: ὡς τοίνυν οἰκεῖα, ἀλλ’ οὐχὶ ἀγαθά: ἀγαθοειδῆ δὲ ὄντα οὐδὲ ταύτῃ ἀπόβλητα εἶναι. τὸ γὰρ οἰκεῖον, εἰ μὴ ἀγαθὸν εἴη, οἰκεῖον μέν ἐστι, φεύγει δέ τις αὐτό: ἐπεὶ καὶ ἄλλα πόρρω ὄντα καὶ κάτω κινήσειεν ἄν. γίνεται δὲ πρὸς αὐτὰ ἔρως ὁ σύντονος οὐχ ὅταν ᾖ ἅπερ ἐστίν, ἀλλ’ ὅταν ἐκεῖθεν ἤδη ὂν ἅπερ ἐστὶν ἄλλο προσλάβῃ. οἷον γὰρ ἐπὶ τῶν σωμάτων φωτὸς ἐμμεμιγμένου ὅμως δεῖ φωτὸς ἄλλου, ἵνα καὶ φανείη τὸ ἐν αὐτοῖς φῶς, οὕτω τοι δεῖ καὶ ἐπὶ τῶν ἐκεῖ καίπερ πολὺ φῶς ἐχόντων φωτὸς κρείττονος ἄλλου, ἵνα κἀκεῖνα καὶ ὑπ’ αὐτῶν καὶ ὑπ’ ἄλλου ὀφθῇ.
6.7.22Biri bu ışığı gördüğünde, işte o zaman onlara doğru harekete geçer; üzerlerine yayılan ışığı özleyerek sevinir; tıpkı buradaki cisimlere duyulan aşkın dayanaklara değil, onlarda beliren güzelliğe yönelmesi gibi. Her şey kendi başına ne ise odur; ama iyi onu boyadığında istenen bir şey olur; sanki iyi onlara zarafet, isteyenlere de aşk verir. Psykhē de oradan gelen akıntıyı kendine alınca harekete geçer, coşkuyla kendinden geçer, tutkuyla dolar ve aşk olur. Ondan önce, güzel olduğu hâlde nous'a doğru bile harekete geçmez; çünkü iyinin ışığını almadan önce nous'un güzelliği atıldır; psykhē de kendi hâlinde sırtüstü yatar, her şeye karşı uyuşuktur, nous yanında olsa bile ona karşı ağırdır. Ama oradan ona bir sıcaklık gibi bir şey gelince güçlenir, uyanır, gerçekten kanatlanır; yanı başındaki ve yakınındaki şey onu heyecanlandırsa da, sanki bir hatırayla daha büyük başka bir şeye doğru hafifleyip yükselir. Mevcut olandan daha yukarıda bir şey bulunduğu sürece, aşkı verenin onu yukarı kaldırmasıyla tabiatça yukarı çıkar. Nous'u aşar, ama iyinin ötesine koşamaz, çünkü onun üstünde hiçbir şey yoktur. Nous'ta kalırsa güzel ve saygın şeyler seyreder, ama aradığına henüz tam sahip değildir. Güzel ama henüz bakışı çekemeyen bir yüze yaklaşmış gibidir; güzelliğin üstüne yayılan zarafet o yüzde parlamamaktadır.
Bu yüzden burada da güzelliğin, simetrinin kendisinden çok simetrinin üzerinde parlayan şey olduğunu ve sevilesi olanın bu olduğunu söylemek gerekir. Neden güzelin parıltısı canlı bir yüzde daha çoktur da ölü bir yüzde, yüzün eti ve simetrisi henüz bozulmamış olsa bile, yalnızca izi kalır? Heykellerden de daha canlı olanlar, öbürleri daha simetrik olsa bile daha güzel değil midir? Daha çirkin bir canlı da heykeldeki güzelden daha güzel değil midir? Çünkü canlı daha çok istenir; bu da psykhē'si olduğu içindir; bu da daha iyi biçimli olduğu içindir; bu da bir şekilde iyinin ışığıyla boyandığı, boyanınca uyanıp hafiflediği ve sahip olduğu şeyi de hafiflettiği, elinden geldiğince onu iyi kılıp uyandırdığı içindir.
ὅταν οὖν τὸ φῶς τοῦτό τις ἴδῃ, τότε δὴ καὶ κινεῖται ἐπ’ αὐτὰ καὶ τοῦ φωτὸς τοῦ ἐπιθέοντος ἐπ’ αὐτοῖς γλιχόμενος εὐφραίνεται, ὥσπερ καὶ τῶν ἐνταῦθα σωμάτων οὐ τῶν ὑποκειμένων ἐστὶν ὁ ἔρως, ἀλλὰ τοῦ ἐμφανταζομένου κάλλους ἐπ’ αὐτοῖς. ἔστι γὰρ ἕκαστον ὃ ἔστιν ἐφ̓ αὑτοῦ: ἐφετὸν δὲ γίνεται ἐπιχρώσαντος αὐτὸ τοῦ ἀγαθοῦ, ὥσπερ χάριτας δόντος αὐτοῖς καὶ εἰς τὰ ἐφιέμενα ἔρωτας. καὶ τοίνυν ψυχὴ λαβοῦσα εἰς αὑτὴν τὴν ἐκεῖθεν ἀπορροὴν κινεῖται καὶ ἀναβακχεύεται καὶ οἴστρων πίμπλαται καὶ ἔρως γίνεται. πρὸ τοῦ δὲ οὐδὲ πρὸς τὸν νοῦν κινεῖται, καίπερ καλὸν ὄντα: ἀργόν τε γὰρ τὸ κάλλος αὐτοῦ, πρὶν τοῦ ἀγαθοῦ φῶς λάβῃ, ὑπτία τε ἀναπέπτωκεν ἡ ψυχὴ παῤ αὑτῆς καὶ πρὸς πᾶν ἀργῶς ἔχει καὶ παρόντος νοῦ ἐστι πρὸς αὐτὸν νωθής. ἐπειδὰν δὲ ἥκῃ εἰς αὐτὴν ὥσπερ θερμασία ἐκεῖθεν, ῥώννυταί τε καὶ ἐγείρεται καὶ ὄντως πτεροῦται καὶ πρὸς τὸ παρακείμενον καὶ πλησίον καίπερ ἐπτοημένη ὅμως πρὸς ἄλλο οἷον τῇ μνήμῃ μεῖζον κουφίζεται. καὶ ἕως τί ἐστιν ἀνωτέρω τοῦ παρόντος, αἴρεται φύσει ἄνω αἰρομένη ὑπὸ τοῦ δόντος τὸν ἔρωτα. καὶ νοῦν μὲν ὑπεραίρει, οὐ δύναται δὲ ὑπὲρ τὸ ἀγαθὸν δραμεῖν, ὅτι μηδέν ἐστι τὸ ὑπερκείμενον. ἐὰν δὲ μένῃ ἐν νῷ, καλὰ μὲν καὶ σεμνὰ θεᾶται, οὔπω μὴν ὃ ζητεῖ πάντη ἔχει. οἷον γὰρ προσώπῳ πελάζει καλῷ μέν, οὔπω δὲ ὄψιν κινεῖν δυναμένῳ, ᾧ μὴ ἐμπρέπει χάρις ἐπιθέουσα τῷ κάλλει. διὸ καὶ ἐνταῦθα φατέον μᾶλλον τὸ κάλλος τὸ ἐπὶ τῇ συμμετρίᾳ ἐπιλαμπόμενον ἢ τὴν συμμετρίαν εἶναι καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ἐράσμιον. διὰ τί γὰρ ἐπὶ μὲν ζῶντος προσώπου μᾶλλον τὸ φέγγος τοῦ καλοῦ, ἴχνος δ’ ἐπὶ τεθνηκότος καὶ μηπω τοῦ προσώπου ταῖς σαρξὶ καὶ ταῖς συμμετρίαις μεμαρασμένου; καὶ τῶν ἀγαλμάτων δὲ τὰ ζωτικώτερα καλλίω, κἂν συμμετρότερα τὰ ἕτερα ᾖ: καὶ αἰσχίων ζῶν καλλίων τοῦ ἐν ἀγάλματι καλοῦ; ἢ ὅτι τοδὶ ἐφετὸν μᾶλλον: τοῦτο δ’ ὅτι ψυχὴν ἔχει: τοῦτο δ’ ὅτι ἀγαθοειδέστερον: τοῦτο δέ, ὅτι ἀγαθοῦ ἀμηγέπη φωτὶ κέχρωσται καὶ χρωσθεῖσα ἐγήγερται καὶ ἀνακεκούφισται καὶ ἀνακουφίζει ὃ ἔχει, καὶ ὡς οἷόν τε αὐτῷ ἀγαθοποιεῖ αὐτὸ καὶ ἐγείρει.
6.7.23Psykhē'nin peşinden gittiği, nous'a ışık veren ve izi nous'a düşünce onu harekete geçiren o şeyin, kendine çeken ve her türlü dolaşmadan geri çağıran böyle bir güce sahip olmasına —ki psykhē onun yanında dinlensin— hiç şaşmamak gerekir. Her şey ondan geliyorsa, ondan üstün hiçbir şey yoktur; her şey ondan aşağıdır. Var olanların en iyisi nasıl iyi olmasın? Hem iyinin tabiatı kendi kendine en çok yeten ve başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan olmalıysa, bundan başka hangi tabiat bulunabilir? Bu tabiat öbür şeylerden önce, henüz hiçbir kötülük yokken de ne idiyse oydu. Kötülükler sonradan, ona hiçbir bakımdan katılmamış olan şeylerde ve en sondakilerde ortaya çıkıyorsa ve kötülüklerin ötesinde daha kötüye doğru hiçbir şey yoksa, kötülükler ona zıt olur ve bu zıtlıkta aralarında hiçbir orta yoktur. Öyleyse iyi bu olmalıdır: ya hiç iyi yoktur ya da olması zorunluysa bu olur, başkası değil. Biri onun olmadığını söylerse, kötü de olmaz; o zaman şeyler tercih bakımından tabiatça farksız olur; bu ise imkânsızdır. İyi denen öbür şeyler ona yönelir, o ise hiçbir şeye yönelmez.
Peki böyle olan ne yapar? Nous'u yaptı, hayatı yaptı; psykhē'ler ondan gelir; logos'a, nous'a ya da hayata katılan öbür şeyler de. Bunların kaynağı ve ilkesi olanın ne kadar ve nasıl iyi olduğunu kim söyleyebilir? Peki şimdi ne yapar? Şimdi de onları korur; düşünenlere düşünmeyi, yaşayanlara yaşamayı sağlar; nous'u üfler, hayatı üfler; yaşayamayan bir şeye de var olmayı.
ἐκεῖνο δή, ὃ ψυχὴ διώκει, καὶ ὃ φῶς νῷ παρεχει καὶ ἐμπεσὸν αὐτοῦ ἴχνος κινεῖ, οὔτοι δεῖ θαυμάζειν, εἰ τοιαύτην δύναμιν ἔχει ἕλκον πρὸς αὑτὸ καὶ ἀνακαλούμενον ἐκ πάσης πλάνης, ἵνα πρὸς αὐτὸ ἀναπαύσαιτο. εἰ γὰρ ἐκ τούτου τὰ πάντα, οὐδέν ἐστι κρεῖττον αὐτοῦ, ἐλάττω δὲ πάντα. τὸ δὴ ἄριστον τῶν ὄντων πῶς οὐ τὸ ἀγαθόν ἐστι; καὶ μὴν εἰ δεῖ τὴν τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν αὐταρκεστάτην τε εἶναι αὑτῇ καὶ ἀνενδεᾶ ἄλλου ὁτουοῦν παντός, τίνα ἂν ἄλλην ἢ ταύτην οὖσαν εὕροι τις; ἣ πρὸ τῶν ἄλλων ἦν ὅπερ ἦν, ὅτε μηδὲ κακία πω ἦν. εἰ δὲ τὰ κακὰ ὕστερον ἐν τοῖς μηδὲ καθ̓ ἓν τούτου μετειληφόσι καὶ ἐν τοῖς ἐσχάτοις καὶ οὐδὲν ἐπέκεινα τῶν κακῶν πρὸς τὸ χεῖρον, ἐναντίως ἂν ἔχοι τὰ κακὰ πρὸς αὐτὸ οὐδὲν ἔχοντα μέσον πρὸς ἐναντίωσιν. τὸ ἄρα ἀγαθὸν τοῦτο ἂν εἴη: ἢ γὰρ οὐκ ἔστιν ὅλως ἀγαθόν, ἤ, εἰ ἀνάγκη εἶναι, τοῦτο ἂν καὶ οὐκ ἄλλο εἴη. εἰ δέ τις λέγοι μὴ εἶναι, οὐδὲ κακὸν ἂν εἴη: ἀδιάφορα ἄρα πρὸς αἵρεσιν τῇ φύσει: τοῦτο δ’ ἀδύνατον. ἃ δ’ ἄλλα λέγουσιν ἀγαθά, εἰς τοῦτο, αὐτὸ δὲ εἰς οὐδέν. τί οὖν ποιεῖ τοιοῦτον ὄν; ἢ ἐποίησε νοῦν, ἐποίησε ζωήν, ψυχὰς ἐκ τούτου καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα λόγου ἢ νοῦ ἢ ζωῆς μετέχει. ὃ δὴ τούτων πηγὴ καὶ ἀρχή, τίς ἂν εἴποι, ὅπως ἀγαθὸν καὶ ὅσον; ἀλλὰ τί νῦν ποιεῖ; ἢ καὶ νῦν σώζει ἐκεῖνα καὶ νοεῖν ποιεῖ τὰ νοουντα καὶ ζῆν τὰ ζῶντα, ἐμπνέον νοῦν, ἐμπνέον ζωήν, εἰ δέ τι μὴ δύναται ζῆν, εἶναι.
6.7.24Peki bize ne yapar? Yoksa yine ışıktan mı söz etmeliyiz: nous'u aydınlatan, psykhē'nin de pay aldığı bu ışık nedir? Belki de bunu şimdilik sonraya bırakıp önce şu güçlükleri ele almak daha yerinde olur. İyi, başka bir şey onu istediği için mi iyidir ve iyi diye anılır? Bir şeyin istediği şey o şeyin iyisi midir ve herkesin istediği şeye mi iyinin kendisi diyoruz? Yoksa istenmesi, onun iyi olduğuna ancak bir tanıklık sayılabilir; istenen şeyin kendisi ise bu adı hakkıyla alacak bir tabiata sahip olmalıdır? Bir de, isteyenler onu, ondan bir şey aldıkları için mi isterler, yoksa ondan sevinç duydukları için mi? Bir şey alıyorlarsa bu nedir? Sevinç duydukları için istiyorlarsa, neden başka bir şeyden değil de bundan sevinç duyarlar? Burada şu da sorulmalı: iyi, kendine yakın olduğu için mi iyidir, yoksa başka bir sebeple mi? Hatta iyi büsbütün başka bir şeyin iyisi midir, yoksa kendisi için de mi iyidir? Belki de iyi olan her ne ise, kendisi için değil, zorunlu olarak başka bir şey için iyidir. Peki hangi tabiat için iyidir? Çünkü hiçbir şeyin kendisi için iyi olmadığı bir tabiat da vardır.
Zor beğenen birinin belki söyleyeceği şu itiraz da atlanmamalıdır: "Ey siz, durmadan hayata iyi, nous'a iyi deyip bu adlarla neyi yüceltiyorsunuz, oysa iyiyi bunların ötesine koyuyorsunuz? Nous neden iyi olsun? Eidos'ların kendilerini düşünen biri, her birini seyrederken ne iyiye sahip olur? Aldanmış ve bunlardan haz duyan biri belki onlara iyi der, hayata da hoş olduğu için iyi der; ama hazza kapılmadan duran biri bunlara neden iyi desin? Kendisinin var olmasına mı? Var olmaktan ne kazanır ki? Biri kendine duyduğu sevgiyi bunun sebebi saymadıkça, var olmakla hiç var olmamak arasında ne fark olur? Demek ki insanların bir takım iyiler varsayması, tabiatlarından gelen bu aldanma ile yok olma korkusundandır."
ἡμᾶς δὲ τί ποιεῖ; ἢ πάλιν περὶ τοῦ φωτὸς λέγωμεν τί τὸ φῶς, ᾧ καταλάμπεται μὲν νοῦς, μεταλαμβάνει δὲ αὐτοῦ ψυχή: ἢ τοῦτο νῦν εἰς ὕστερον ἀφέντες εἰκότως ἐκεῖνα πρότερον ἀπορήσωμεν: ἆρά γε τὸ ἀγαθόν, ὅτι ἐστὶν ἄλλῳ ἐφετόν, ἔστι καὶ λέγεται ἀγαθὸν καὶ τινὶ μὲν ὂν ἐφετόν, τινὶ δὲ ἀγαθόν, πᾶσι δὲ ὂν τοῦτο λέγομεν εἶναι τὸ ἀγαθόν; ἢ μαρτύριον μὲν ἄν τις τοῦτο ποιήσαιτο τοῦ εἶναι ἀγαθόν, δεῖ δέ γε φύσιν αὐτὸ τὸ ἐφετὸν ἔχειν τοιαύτην, ὡς δικαίως ἂν τυχεῖν τῆς τοιαύτης προσηγορίας. καὶ πότερα τῷ τι δέχεσθαι τὰ ἐφιέμενα ἐφίεται ἢ τῷ χαίρειν αὐτῷ; καὶ εἰ μέν τι δέχεται, τί τοῦτο; εἰ δὲ τῷ χαίρειν, διὰ τί τούτῳ, ἀλλὰ μὴ ἄλλῳ τινί; ἐν ᾧ δὴ καὶ πότερα τῷ οἰκείῳ τὸ ἀγαθὸν ἢ ἄλλῳ τινί: καὶ δὴ καὶ πότερα τὸ ἀγαθὸν ὅλως ἄλλου ἐστίν, ἢ καὶ αὑτῷ τὸ ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστιν. ἢ ὃ ἂν ᾖ ἀγαθόν, αὑτῷ μὲν οὐκ ἔστιν, ἄλλου δὲ ἐξ ἀνάγκης. καὶ τίνι φύσει ἀγαθόν ἐστιν; ἔστι δέ τις φύσις, ᾗ μηδὲν ἀγαθόν ἐστι. κἀκεῖνο δὲ οὐκ ἀφετέον, ὃ τάχ̓ ἄν τις δυσχεραντικὸς ἀνὴρ εἴποι, ὡς ὑμεῖς, ὦ οὗτοι, τί δὴ ἀποσεμνύνετε τοῖς ὀνόμασιν ἄνω καὶ κάτω ζωὴν ἀγαθὸν λέγοντες καὶ νοῦν ἀγαθὸν λέγοντες, καίτοι ἐπέκεινα τούτων; τί γὰρ ἂν καὶ ὁ νοῦς: ἀγαθὸν εἴη; ἢ τί ὁ νοῶν τὰ εἴδη αὐτὰ ἀγαθὸν ἔχοι αὐτὸ ἕκαστον θεωρῶν; ἠπατημένος μὲν γὰρ ἂν καὶ ἡδόμενος ἐπὶ τούτοις τάχ̓ ἂν ἀγαθὸν λέγοι καὶ τὴν ζωὴν ἡδεῖαν οὖσαν: στὰς δ’ ἐν τῷ ἀνήδονος εἶναι διὰ τί ἂν φήσειεν ἀγαθά; ἢ τὸ αὐτὸν εἶναι; τί γὰρ ἂν ἐκ τοῦ εἶναι καρπώσαιτο; ἢ τί ἂν διαφέροι ἐν τῷ εἶναι ἢ ὅλως μὴ εἶναι, εἰ μή τις τὴν πρὸς αὐτὸν φιλίαν αἰτίαν τούτων θεῖτο; ὥστε διὰ ταύτην τὴν ἀπάτην φυσικὴν οὖσαν καὶ τὸν φόβον τῆς φθορᾶς τὴν τῶν ἀγαθῶν νομισθῆναι θέσιν.
6.7.25Platon gayeye hazzı katmış, iyiyi ne yalın ne de yalnızca nous'ta saymıştır; Philebos'ta böyle yazılıdır. Belki bu güçlüğü sezdiği için iyiyi büsbütün hoş olana bağlamaya yönelmedi ve bunda haklıydı; hazdan yoksun nous'u da, içinde onu harekete geçiren bir şey görmediği için, iyi saymak gerektiğini düşünmedi. Ama belki sebep bu değildi; iyinin, kendinde böyle bir tabiat taşıdığından, zorunlu olarak sevindirici olması, istenen şeyin de ona erişene her hâlükârda sevinç vermesi gerektiğini düşünüyordu. Buna göre sevinç duymayan için iyi de yoktur; sevinç isteyene ait olduğuna göre ilk olanda bulunmaz; öyleyse ilk olanda iyi de bulunmaz. Bunda yersiz bir şey yoktur; çünkü Platon ilk iyiyi değil, bizim iyimizi arıyordu. Genel olarak, kendisi başka olan bir şeyin iyisi de kendisinden başkadır; çünkü o şey eksiktir ve belki de bileşiktir. Bu yüzden ıssız ve yalnız olanın hiçbir iyiye sahip olmadığı, ama başka türlü ve daha yüce bir biçimde iyi olduğu söylenir. Öyleyse iyi istenen bir şey olmalıdır; ama istendiği için iyi olmaz, iyi olduğu için istenir.
Peki var olanların en sonundaki için iyi, ondan önce gelen midir? Yükseliş orantıdan sapmadan hep daha büyüğe doğru ilerlediği sürece, her birinin üstündeki şeyi altındakinin iyisi kılmaz mı? O zaman yükseliş, ötesinde yukarıya doğru alınacak hiçbir şey bulunmayan en uçtaki şeyde duracaktır; işte bu, ilk olan, gerçekten ve en asıl anlamıyla iyi olan, öbürlerinin de sebebi olan şey olacaktır. Maddenin iyisi eidos'tur; madde his edinseydi onu kucaklardı. Cismin iyisi psykhē'dir; çünkü cisim onsuz ne var olabilir ne de varlığını sürdürebilirdi. Psykhē'nin iyisi aretē'dir. Daha yukarıda nous, onun da üstünde ilk tabiat dediğimiz şey vardır. Bunların her biri, iyisi oldukları şeylere bir şey kazandırır: kimine düzen ve intizam, kimine hayat, kimine düşünmeyi ve iyi yaşamayı verir. Nous'a ise iyi gelir; bu iyinin nous'a da ulaştığını söylüyoruz, çünkü ondan bir fiil çıkar ve şimdi de ışık denen şeyi verir. Bunun ne olduğuna sonra bakacağız.
ὁ μὲν οὖν Πλάτων ἡδονὴν τῷ τέλει μιγνὺς καὶ τὸ ἀγαθὸν οὐχ ἁπλοῦν οὐδὲ ἐν νῷ μόνῳ τιθέμενος, ὡς ἐν τῷ Φιλήβῳ γέγραπται, τάχα ἂν αἰσθόμενος ταύτης τῆς ἀπορίας οὔτε παντάπασιν ἐπὶ τὸ ἡδὺ τίθεσθαι τὸ ἀγαθὸν ἐτράπετο, ὀρθῶς ποιῶν, οὔτε τὸν νοῦν ἀνήδονον ὄντα ᾠήθη δεῖν θέσθαι ἀγαθὸν τὸ κινοῦν ἐν αὐτῷ οὐχ ὁρῶν. τάχα δὲ οὐ ταύτῃ, ἀλλ’ ὅτι ἠξίου τὸ ἀγαθὸν ἔχον φύσιν ἐν αὑτῷ τοιαύτην δεῖν ἐξ ἀνάγκης χαρτὸν εἶναι, τό τε ἐφετὸν τῷ τυγχάνοντι πάντως ἔχειν τὸ χαίρειν, ὥστε, ᾧ μὴ τὸ χαίρειν, ἀγαθὸν μηδὲ εἶναι, καὶ ὥστε, εἰ τὸ χαίρειν τῷ ἐφιεμένῳ, τῷ πρώτῳ μὴ εἶναι: ὥστε μηδὲ τὸ ἀγαθόν. καὶ οὐκ ἄτοπον τοῦτο: αὐτὸς γὰρ οὐ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἐζήτει, τὸ δὲ ἡμῶν, καὶ ὅλως ἑτέρου ὄντος ἐστὶν αὐτῷ ἕτερον ὂν αὐτοῦ, ἐλλιποῦς ὄντος αὐτοῦ καὶ ἴσως συνθέτου: ὅθεν καὶ τὸ ἔρημον καὶ μόνον μηδὲν ἔχειν ἀγαθόν, ἀλλ’ εἶναι ἑτέρως καὶ μειζόνως. ἐφετὸν μὲν οὖν δεῖ τὸ ἀγαθὸν εἶναι, οὐ μέντοι τῷ ἐφετὸν εἶναι ἀγαθὸν γίνεσθαι, ἀλλὰ τῷ ἀγαθὸν εἶναι ἐφετὸν γίνεσθαι. ἆῤ οὖν τῷ μὲν ἐσχάτῳ ἐν τοῖς οὖσι τὸ πρὸ αὐτοῦ, καὶ ἀεὶ ἡ ἀνάβασις τὸ ὑπὲρ ἕκαστον διδοῦσα ἀγαθὸν εἶναι τῷ ὑπ’ αὐτῷ, εἰ ἡ ἀνάβασις οὐκ ἐξίσταιτο τοῦ ἀνὰ λόγον, ἀλλὰ ἐπὶ μεῖζον ἀεὶ προχωροῖ; τότε δὲ στήσεται ἐπ’ ἐσχάτῳ, μεθ̓ ὃ οὐδὲν ἔστιν εἰς τὸ ἄνω λαβεῖν, καὶ τοῦτο τὸ πρῶτον καὶ τὸ ὄντως καὶ τὸ μάλιστα κυρίως ἔσται, καὶ αἴτιον δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις. τῇ μὲν γὰρ ὕλῃ τὸ εἶδος — εἰ γὰρ αἴσθησιν λάβοι, ἀσπάσαιτ̓ ἄν. τῷ δὲ σώματι ψυχή — καὶ γὰρ οὐδ’ ἂν εἴη οὐδ’ ἂν σώζοιτο: ψυχῇ δὲ ἀρετή. ἤδη δὲ καὶ ἀνωτέρω νοῦς καὶ ἐπὶ τούτῳ ἣν δή φαμεν πρώτην φύσιν. καὶ δὴ καὶ τούτων ἕκαστον ποιεῖν τι εἰς τὰ ὧν ἀγαθά ἐστι, τὰ μὲν τάξιν καὶ κόσμον, τὰ δ’ ἤδη ζωήν, τὰ δὲ φρονεῖν καὶ ζῆν εὖ, τῷ δὲ νῷ τὸ ἀγαθόν, ὅ φαμεν καὶ εἰς τοῦτον ἥκειν, καὶ ὅτι ἐνέργεια ἐξ αὐτοῦ, καὶ ὅτι καὶ νῦν δίδωσι φῶς λεγόμενον: ὃ δὴ τί ποτ̓ ἐστίν, ὕστερον.
6.7.26Hissetme tabiatında olan şey, iyi kendisine gelirse onu tanır ve ona sahip olduğunu söyler. Peki ya aldanırsa? O zaman aldanmasına yol açan bir benzerlik olmalıdır. Böyle ise, onun iyisi, aldanmasına kaynaklık eden o şey olur; nitekim o gelince, kendisini aldatandan uzaklaşır. Her şeyin isteği ve sancısı da her birinin bir iyisi olduğuna tanıklık eder. Cansız şeylere iyi başkasından verilir; psykhē sahibi olanda ise istek, iyinin peşine düşmeyi doğurur. Tıpkı ölmüş bedenlere bakımın ve gömülmenin yaşayanlardan gelmesi, yaşayanların ise kendi kendilerini gözetmesi gibi. Bir şey iyiye eriştiğine şundan emin olur: daha iyi bir hâle gelir, pişmanlık duymaz, dolduğunu hisseder, onda kalır ve başka bir şey aramaz. Bu yüzden haz kendine yetmez, çünkü aynı şeyle yetinmez; yeniden haz olması onu aynı kılmaz, insanın haz aldığı şey hep başkadır. Öyleyse insanın seçtiği iyi, ona erişince duyulan hâl olmamalıdır. Bu hâli iyi sanan kişi, iyiden de duyulabilecek olan hâle sahip olduğu için boş kalır. Bu yüzden kimse, sahip olmadığı bir şeyin hâline razı olmaz; örneğin çocuğu yanında değilken, yanındaymış gibi sevinmeye. Sanırım iyiyi bedenin doymasında görenler de, yemiyorken yiyormuş gibi, sevdiğiyle birlikte değilken sevişiyormuş gibi ya da genel olarak hiçbir şey yapmıyorken yapıyormuş gibi haz duymaya razı olmazlar.
καὶ δὴ τὸ πεφυκὸς αἰσθάνεσθαι παῤ αὐτόν, εἰ ἥκει αὐτῷ, τὸ ἀγαθὸν γινώσκει καὶ λέγει ἔχειν. τί οὖν, εἰ ἠπάτηται; δεῖ ἄρα τινὰ εἶναι ὁμοίωσιν, καθ̓ ἣν ἠπάτηται. εἰ δὲ τοῦτο, ἐκεῖνο ἀγαθὸν ἂν αὐτῷ εἴη, ἀφ̓ οὗ ἠπάτηται: ἐπεὶ καί, ὅταν ἐκεῖνο ἥκῃ, ἀφίσταται ἀφ̓ οὗ ἠπάτηται. καὶ ἡ ἔφεσις δ’ αὐτοῦ ἑκάστου καὶ ἡ ὠδὶς μαρτυρεῖ, ὅτι ἔστι τι ἀγαθὸν ἑκάστου. τοῖς μὲν γὰρ ἀψύχοις παῤ ἄλλου τοῦ ἀγαθοῦ αὐτοῖς ἡ δόσις, τῷ δὲ ψυχὴν ἔχοντι ἡ ἔφεσις τὴν δίωξιν ἐργάζεται, ὥσπερ καὶ τοῖς νεκροῖς γεγενημένοις σώμασι παρὰ τῶν ζώντων ἡ ἐπιμέλεια καὶ ἡ κήδευσις, τοῖς δὲ ζῶσι παῤ αὑτῶν ἡ πρόνοια. ὅτι δ’ ἔτυχε, πιστοῦται, ὅταν βέλτιόν τι γίνηται καὶ ἀμετανόητον ᾖ καὶ πεπληρῶσθαι αὐτῷ γίγνηται καὶ ἐπ’ ἐκείνου μένῃ καὶ μὴ ἄλλο ζητῇ. διὸ καὶ ἡ ἡδονὴ οὐκ αὔταρκες: οὐ γὰρ ἀγαπᾷ ταὐτόν: οὐ γάρ, ὅτι ἡδονὴν πάλιν, ταὐτόν: ἄλλο γὰρ ἀεὶ τὸ ἐφ̓ ᾧ ἥδεται. δεῖ δὴ τὸ ἀγαθόν, ὃ αἱρεῖταί τις, εἶναι οὐ τὸ πάθος τὸ ἐπὶ τῷ τυχόντι: ὅθεν καὶ κενὸς μένει ὁ τοῦτο ἀγαθὸν νομίζων, τὸ πάθος μόνον ἔχων, ὃ ἔσχεν ἄν τις ἀπὸ τοῦ ἀγαθοῦ. διὸ οὐκ ἂν ἀνάσχοιτό τις τοῦ πάθους, ἐφ̓ ᾧ οὐκ ἔχων, οἷον ἐπὶ τῷ παιδί, ὅτι πάρεστιν, ἥδεσθαι οὐ παρόντος: οὐδέ γε οἶμαι οἷς ἐν τῷ πληροῦσθαι σωματικῶς τὸ ἀγαθὸν ἥδεσθαι ὡς ἐσθίοντα μὴ ἐσθίοντα, ὡς ἀφροδισίοις χρώμενον μὴ συνόντα ᾗ ἐβούλετο, ἢ ὅλως μὴ δρῶντα.
6.7.27Peki her şey, kendisine ne gelince kendine uygun olana sahip olur? Bir eidos diyeceğiz: maddenin eidos'u vardır, psykhē'nin eidos'u da aretē'dir. Ama bu eidos, kendisine yakın olduğu için mi onun iyisidir ve istek kendine yakın olana mı yönelir? Hayır; çünkü benzer olan da kendine yakındır; bir şey benzerini istese ve ondan sevinç duysa bile, henüz iyiye sahip olmaz. Yine de bir şeyin iyi olduğunu söylerken, ona yakın olduğunu da söylemiş olmuyor muyuz? Şöyle demek gerekir: neyin bir şeye yakın olduğunu, o şeyden daha üstün ve daha iyi olanla, onun kuvve hâlinde yöneldiği şeyle ayırt etmelidir. Çünkü bir şey neye karşı kuvve hâlindeyse ona muhtaçtır; muhtaç olduğu şey kendisinden üstün olduğu için de o, onun iyisidir. Madde her şeyin en muhtacıdır ve en son eidos ona en yakın olandır; çünkü maddeden sonra yukarıya doğru [ilk basamak] odur. Bir şey kendi kendisi için de iyiyse, onun için kendi yetkinliği, eidos'u ve kendisinden üstün olan şey çok daha fazla iyi olur; bu şey hem kendi tabiatıyla böyledir hem de onun için böyledir, çünkü onu da iyi kılar. Peki neden onun için iyi olacak? Ona en yakın olduğu için mi? Hayır; iyiden bir pay olduğu için. Bu yüzden katışıksız olanlar ve daha iyi olanlar kendilerine daha çok yakınlık duyarlar. Öyleyse iyi olan bir şeyin neden kendisi için iyi olduğunu sormak yersizdir; sanki kendine yönelmek için kendi tabiatından çıkması ve kendini iyi olarak sevmemesi gerekirmiş gibi. Ama yalın olan konusunda şu araştırılmalıdır: içinde hiçbir başkalığın bulunmadığı yerde, kendi kendine yakınlık onun kendisi için iyisi midir? Şimdilik, bunlar doğru söyleniyorsa, yükseliş iyiyi belli bir tabiatta yerleşmiş olarak bulur; iyiyi istek yapmaz, aksine iyi olduğu için istenir; onu edinenlerde bir şey meydana gelir ve edinmenin üzerine bir hoşluk eklenir. Ama haz eşlik etmese bile, iyi kendisi için seçilmeli ve aranmalıdır.
ἀλλὰ τίνος γενομένου ἑκάστῳ τὸ αὑτῷ προσῆκον ἔχει; ἢ εἴδους τινὸς φήσομεν: καὶ γὰρ τῇ ὕλῃ εἶδος, καὶ ψυχῇ ἡ ἀρετὴ εἶδος. ἀλλὰ τὸ εἶδος τοῦτο ἆρά γε τῷ οἰκεῖον εἶναι ἀγαθόν ἐστιν ἐκείνῳ, καὶ ἡ ἔφεσις πρὸς τὸ οἰκεῖον; ἢ οὔ: καὶ γὰρ τὸ ὅμοιον οἰκεῖον, κἂν ἐθέλῃ αὐτὸ καὶ χαίρῃ τῷ ὁμοίῳ, οὔπω τὸ ἀγαθὸν ἔχει: ἀλλ’ οὐκ οἰκεῖον φήσομεν ἀγαθὸν εἰπόντες εἶναι. ἢ φατέον τοῦ οἰκείου τῷ κρείττονι κρίνειν δεῖ καὶ τῷ βελτίονι αὐτοῦ, πρὸς ὃ δυνάμει ἐστίν. ὂν γὰρ δυνάμει πρὸς ὃ ἔστιν ἐνδεές ἐστιν αὐτοῦ, οὗ δὲ ἐνδεές ἐστι κρείττονος ὄντος, ἀγαθόν ἐστιν αὐτῷ ἐκεῖνο. ἡ δὲ ὕλη πάντων ἐνδεέστατον καὶ τὸ ἔσχατον εἶδος προσεχὲς αὐτῇ: μετ’ αὐτὴν γὰρ πρὸς τὸ ἄνω. εἰ δὲ δὴ καὶ αὐτὸ αὑτῷ ἀγαθόν ἐστι, πολὺ μᾶλλον ἂν εἴη ἀγαθὸν αὐτῷ ἡ τελειότης αὐτοῦ καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ κρεῖττον αὐτοῦ, καὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει ὂν τοιοῦτον καὶ αὐτῷ, ὅτι καὶ αὐτὸ ἀγαθὸν ποιεῖ. ἀλλὰ διὰ τί αὐτῷ ἀγαθὸν ἔσται; ἆῤ ὅτι οἰκειότατον αὐτῷ; ἢ οὔ: ἀλλ’ ὅτι ἐστί τις ἀγαθοῦ μοῖρα. διὸ καὶ μᾶλλον οἰκείωσις πρὸς αὑτοὺς τοῖς εἰλικρινέσι καὶ τοῖς μᾶλλον ἀγαθοῖς. ἄτοπον δὴ τὸ ζητεῖν, διὰ τί ἀγαθὸν ὂν αὑτῷ ἀγαθόν ἐστιν, ὥσπερ δέον πρὸς αὑτὸ ἐξίστασθαι τῆς ἑαυτοῦ φύσεως καὶ μὴ ἀγαπᾶν ἑαυτὸ ὡς ἀγαθόν. ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ἁπλοῦ τοῦτο σκεπτέον, εἰ, ὅπου μηδαμῶς ἔνι ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο, ἡ οἰκείωσις πρὸς αὑτὸ ἀγαθόν ἐστιν ἑαυτῷ. νῦν δέ, εἰ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, καὶ ἡ ἐπανάβασις ἔχει τὸ ἀγαθὸν ἐν φύσει τινὶ κείμενον, καὶ οὐχ ἡ ἔφεσις ποιεῖ τὸ ἀγαθόν, ἀλλ’ ἡ. ἔφεσις, ὅτι ἀγαθόν, καὶ γίνεταί τι τοῖς κτωμένοις καὶ ἐπὶ τῇ κτήσει ἡδύ. ἀλλὰ τὸ μέν, [καὶ] εἰ μὴ ἕποιτο ἡδονή, αἱρετέον καὶ αὐτὸ ζητητέον.
6.7.28Şimdi akıl yürütmeden çıkan sonuca bakmalıyız. Her yerde iyi olarak gelen şey eidos ise ve maddenin iyisi de eidos ise, madde isteme gücüne sahip olsaydı yalnızca eidos olmayı mı isterdi? Ama öyleyse yok olmayı istemiş olur; oysa her şey kendisi için iyi olanı arar. Belki de madde olmayı değil, var olmayı arar; buna sahip olunca da kendi kötülüğünü üzerinden atmak ister. Ama kötü olan, iyiyi nasıl isteyebilir? Doğrusu, maddeyi istek sahibi saymamıştık; akıl yürütme bir varsayım yapıyordu: maddeyi madde olarak korurken ona his vermek mümkünse, ona his veriyor ve eidos geldiğinde, sanki iyi bir rüyadaymış gibi, daha güzel bir düzene geçmiş olacağını söylüyordu. Kötü madde ise, bunu söyledik. Ama kötü başka bir şeyse, örneğin kötülükse ve onun varlığı his edinseydi, iyi yine kendinden üstün olana yakınlık mı olurdu? Doğrusu, seçen kötülük değil, kötülüğe uğrayan şeydi. Var olmak ile kötü aynı şeyse, bu şey iyiyi nasıl seçecek? Peki kötü kendini hissetseydi, kendini sever miydi? Sevilmeye değmeyen nasıl sevilmeye değer olur? Çünkü iyiyi kendine yakın olanda görmemiştik. Bu konu bu kadar.
Ama iyi her yerde eidos ise ve yukarı çıkıldıkça daha çok eidos varsa —çünkü psykhē, cismin eidos'undan daha çok eidos'tur; psykhē'nin de bir kısmı daha çok, bir kısmı ondan da çok eidos'tur; nous da psykhē'den daha çok eidos'tur—, iyi maddenin zıddına, yani bir bakıma arınana ve maddeyi üzerinden atana yaklaşır: her birine gücü ölçüsünde, en çok da maddeden ne varsa hepsini atana. İyinin tabiatı da her türlü maddeden kaçmış, daha doğrusu hiçbir şekilde ona yaklaşmamış olarak, ilk eidos'un kaynağı olan biçimsiz tabiata sığınmış olmalıdır. Ama buna sonra döneceğiz.
τὸ δ’ ἐκ τοῦ λόγου συμβαῖνον νῦν ὀπτέον. εἰ γὰρ πανταχοῦ τὸ παραγινόμενον ὡς ἀγαθὸν εἶδος, καὶ τῇ ὕλῃ δὲ εἶδος ἔνι τὸ ἀγαθόν, πότερον ἠθέλησεν ἂν ἡ ὕλη, εἴπερ ἦν αὐτῇ τὸ θέλειν, εἶδος μόνον γενέσθαι; ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἀπολέσθαι θελήσει: τὸ δ’ ἀγαθὸν αὑτῷ πᾶν ζητεῖ. ἀλλ’ ἴσως οὐχ ὕλη εἶναι ζητήσει, ἀλλὰ εἶναι, τοῦτο δ’ ἔχουσα ἀφεῖναι αὑτῆς θελήσει τὴν κάκην. ἀλλὰ τὸ κακὸν πῶς ἔφεσιν ἕξει τοῦ ἀγαθοῦ; ἢ οὐδὲ τὴν ὕλην ἐν ἐφέσει ἐτιθέμεθα, ἀλλὰ ὑπόθεσιν ἐποιεῖτο ὁ λόγος αἴσθησιν δούς, εἴπερ οἷόν τε ἦν δοῦναι ὕλην τηροῦσιν: ἀλλὰ τοῦ εἴδους ἐπελθόντος, ὥσπερ ὀνείρατος ἀγαθοῦ, ἐν καλλίονι τάξει γεγονέναι. εἰ μὲν οὖν τὸ κακὸν ἡ ὕλη, εἴρηται: εἰ δ’ ἄλλο τι, οἷον κακία, εἰ αἴσθησιν λάβοι τὸ εἶναι αὐτῆς, ἆῤ οὖν ἔτι τὸ οἰκεῖον πρὸς τὸ κρεῖττον τὸ ἀγαθὸν ἔσται; ἢ οὐχ ἡ κακία ἦν ἡ αἱρουμένη, ἀλλὰ τὸ κακούμενον. εἰ δὲ ταὐτὸν τὸ εἶναι καὶ τὸ κακόν, πῶς τοῦτο τὸ ἀγαθὸν αἱρήσεται; ἀλλ’ ἆρά γε, εἰ αἴσθησιν αὑτοῦ λάβοι τὸ κακόν, ἀγαπήσει αὑτό; καὶ πῶς ἀγαπητὸν τὸ μὴ ἀγαπητὸν ἔσται; οὐ γὰρ δὴ τῷ οἰκείῳ ἐθέμεθα τὸ ἀγαθόν. καὶ ταῦτα μὲν ταύτῃ. ἀλλ’ εἰ εἶδος τὸ ἀγαθὸν πανταχοῦ καὶ μᾶλλον ἐπαναβαίνουσι μᾶλλον εἶδος — μᾶλλον γὰρ ψυχὴ εἶδος ἢ σώματος εἶδος καὶ ψυχῆς τὸ μὲν μᾶλλον, τὸ δ’ ἐπὶ μᾶλλον, καὶ νοῦς ψυχῆς — τὸ ἀγαθὸν ἂν προσχωροῖ τῷ τῆς ὕλης ἐναντίῳ καὶ οἷον καθαιρομένῳ καὶ ἀποτιθεμένῳ, κατὰ δύναμιν μὲν ἑκάστῳ, τὸ δὲ μάλιστα πᾶν ὅ τι ὕλης ἀποτιθεμένῳ. καὶ δὴ καὶ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ φύσις πᾶσαν ὕλην φυγοῦσα, μᾶλλον δε οὐδαμῇ οὐδαμῶς πλησίον γενομένη, ἀναπεφευγυῖα ἂν εἴη εἰς τὴν ἀνείδεον φύσιν, ἀφ̓ ἧς τὸ πρῶτον εἶδος. ἀλλὰ περὶ τούτου ὕστερον.
6.7.29Ama iyiye haz eşlik etmese de hazdan önce, hazzın da sebebi olan bir şey meydana gelse, bu neden kucaklanmaya değer olmasın? Yoksa "kucaklanmaya değer" derken zaten haz demiş oluyoruz. Peki iyi bulunsa, ama bulunduğu hâlde kucaklanmaya değer olmaması mümkün müdür? Öyleyse iyi mevcutken, his sahibi olan ona sahip olduğunu bilmeyecek mi? Yoksa onu bilmeye ve ona sahip olmanın ötesinde başka bir şekilde etkilenmemeye ne engel var? Bu durum itidali daha çok olanda ve daha az muhtaç olanda daha çok bulunur. Bu yüzden ilk olanda da haz yoktur; yalnızca yalın olduğu için değil, sahip olmak ancak muhtaç olana hoş geldiği için de.
Ama bu da, geride kalan öbür noktaları da arıttığımızda ve şu karşı sözü geri çevirdiğimizde açıkça görülecektir. Bu söz, nous sahibi olanın iyiden pay olarak ne kazanacağını soran kişinindir. O kişi bunları duyunca hiç etkilenmez; çünkü ya onları anlamaz, ya yalnızca bir ad duyar, ya her birini başka bir şey sanır, ya da duyulur bir şey arar ve iyiyi parada ya da buna benzer şeylerde görür. Ona şöyle demeli: bunları küçümserken kendi içinde bir iyi koyduğunu kabul etmiş olur; yalnızca bunların kendi zihnindeki kavrama nasıl uyacağını bilemez. Çünkü bir şeyi hiç tanımayan ve ondan hiçbir kavrayışı olmayan biri "bu değil" diyemez. Belki nous'un ötesindekini de bir sezgiyle tahmin ediyordur. Sonra, iyiye ya da ona yakın olana yönelip de onu tanımıyorsa, zıtlarından yola çıkarak kavrayışa ulaşsın. Yoksa akılsızlığı da kötü saymayacak mı? Oysa herkes düşünmeyi seçer ve düşündüğü için övünür. Hisler de bilgi olmak istemeleriyle buna tanıklık eder. Nous değerli ve güzelse, en çok da ilk nous öyleyse, insan, eğer elinden gelirse, onun doğurucusunu ve babasını nasıl tasavvur eder? Var olmayı ve yaşamayı küçümseyen ise hem kendisine hem de bütün hâllerine karşı tanıklık etmiş olur. Biri içine ölüm karışmış hayattan hoşnut değilse, hoşnut olmadığı şey böyle bir hayattır, gerçek anlamda yaşamak değil.
ἀλλ’ εἰ μὴ ἕποιτο ἡδονὴ τῷ ἀγαθῷ, γίνοιτο δὲ πρὸ τῆς ἡδονῆς τι, δἰ ὃ καὶ ἡ ἡδονή, διὰ τί οὐκ ἀσπαστόν; ἢ εἰπόντες ἀσπαστὸν ἡδονὴν ἤδη εἴπομεν. ἀλλ’ εἰ ὑπάρξει μέν, ὑπάρξαντος δὲ δυνατὸν μὴ ἀσπαστὸν εἶναι; ἀλλ’ εἰ τοῦτο, παρόντος τοῦ ἀγαθοῦ αἴσθησιν ἔχον τὸ ἔχον οὐ γνώσεται, ὅτι. ἢ τί κωλύει καὶ γινώσκειν καὶ μὴ κινεῖσθαι ἄλλως μετὰ τῷ αὐτὸ ἔχειν; ὃ μᾶλλον ἂν τῷ σωφρονεστέρῳ ὑπάρχοι καὶ μᾶλλον τῷ μὴ ἐνδεεῖ. διὸ οὐδὲ τῷ πρώτῳ, οὐ μόνον ὅτι ἁπλοῦν, ἀλλ’ ὅτι ἡ κτῆσις δεηθέντος ἡδεῖα. ἀλλὰ καὶ τουτὶ καταφανὲς ἔσται τὰ ἄλλα, ὅσα λοιπά, προσανακαθηραμένοις καὶ ἐκεῖνον τὸν ἀντίτυπον λόγον ἀπωσαμένοις. ἔστι δὲ οὗτος, ὃς ἀπορεῖ, τί ἂν καρπώσαιτο ὁ νοῦν ἔχων εἰς ἀγαθοῦ μοῖραν οὐδὲν πληττόμενος, ὅταν ταῦτα ἀκούῃ, τῷ μὴ σύνεσιν αὐτῶν ἴσχειν, ἢ ὄνομα ἀκούων, ἢ ἄλλο τι ἕκαστον αὐτῶν ὑπολαμβάνων ἢ αἰσθητόν τι ζητῶν καὶ τὸ ἀγαθὸν ἐν χρήμασιν ἤ τισι τοιούτοις τιθέμενος. πρὸς ὃν λεκτέον, ὡς, ὅταν ταῦτα ἀτιμάζῃ, ὁμολογεῖ τίθεσθαί τι παῤ αὑτῷ ἀγαθόν, ἀπορῶν δὲ ὅπῃ τῇ ἐννοίᾳ τῇ παῤ αὑτῷ ταῦτα ἐφαρμόττει. οὐ γὰρ ἔστι λέγειν μὴ τοῦτο πάντη ἄπειρον καὶ ἀνεννόητον ὄντα τούτου. τάχα δὲ καὶ τὸ ὑπὲρ νοῦν ἀπομαντεύεται. ἔπειτα δέ, εἰ τῷ ἀγαθῷ ἢ τῷ ἐγγὺς τούτου προσβάλλων ἀγνοεῖ, ἐκ τῶν ἀντικειμένων εἰς ἔννοιαν ἴτω. ἢ οὐδὲ κακὸν τὴν ἄνοιαν θήσεται: καίτοι πᾶς αἱρεῖται νοεῖν καὶ νοῶν σεμνύνεται. μαρτυροῦσι δὲ καὶ αἱ αἰσθήσεις εἰδήσεις εἶναι θέλουσαι. εἰ δὴ νοῦς τίμιον καὶ καλὸν καὶ νοῦς ὁ πρῶτος μάλιστα, τί ἂν φαντασθείη τις, εἴ τις δύναιτο τὸν τούτου γεννητὴν καὶ πατέρα; τὸ δὲ εἶναι καὶ τὸ ζῆν ἀτιμάζων ἀντιμαρτυρεῖ ἑαυτῷ καὶ τοῖς ἑαυτοῦ πάθεσι πᾶσιν. εἰ δέ τις δυσχεραίνει τὸ ζῆν, ᾧ θάνατος μέμικται, τὸ τοιοῦτο δυσχεραίνει, οὐ τὸ ἀληθῶς ζῆν.
6.7.30Ama iyiye hazzın karışmış olması gerekiyorsa ve biri ilahî şeyleri, hele onların ilkesini seyretse bile hayat yetkin değilse, şimdi iyiyi kavrayarak bu meseleye mutlaka bakmamız gerekir. İyinin, dayanak olarak nous'tan ve düşünmekten doğan psykhē hâlinden oluştuğunu düşünmek, gayeyi ya da iyinin kendisini bu ikisinin birleşimi saymak değildir; bu görüşe göre iyi nous olur, biz de iyiye sahip olduğumuz için sevinç duyanlar oluruz. Bu, iyi hakkında bir kanaattir. Bundan ayrı bir kanaat daha olabilir: hazzı nous'a karıştırıp ikisinden oluşan tek bir şeyi dayanak sayan kanaat. Buna göre biz böyle bir nous'u edinerek ya da görerek iyiye sahip oluruz; çünkü ıssız ve yalnız olan ne iyi olarak meydana gelebilir ne de iyi olarak seçilmeye değer olabilir.
Peki nous hazla, ikisi tek bir tabiat oluşturacak biçimde nasıl karışabilir? Bedenin hazzının nous'la karışabileceğini kimsenin düşünmeyeceği herkesçe açıktır; psykhē'nin akıldışı sevinçleri de onunla karışamaz. Ama her fiile, her duruma ve her hayata, üzerine yayılan bir şeyin eşlik etmesi, bir bakıma onunla birlikte bulunması gerekir. Bir hayatta bu, onun tabiata uygun gidişini engelleyen ve içine karışmış zıt bir şeydir; hayatın kendine ait olmasına izin vermez. Başka bir hayatta ise fiil saf ve katışıksızdır, hayat parlak bir hâldedir. İşte nous'un bu hâlini en hoş ve en çok seçilmeye değer sayanlar, uygun bir ad bulamadıklarından onun hazla karışık olduğunu söylerler. Şairler de bizim sevdiğimiz başka şeylerin adlarını aktararak böyle yaparlar: "nektarla sarhoş oldu", "şölene, ziyafete", "gülümsedi baba" ve buna benzer binlerce söz. Çünkü gerçekten hoş olan, en çok sevilen ve en çok özlenen orada vardır; ama oluş içinde ya da hareket hâlinde değildir; bunun sebebi de onları boyayan, aydınlatan ve parlatan şeydir. Bu yüzden Platon karışıma hakikati de ekler, ölçüyü verecek olanı ondan önce koyar ve karışımdaki simetrinin ve güzelliğin güzele oradan geldiğini söyler. Demek ki biz de bu bakımdan bu paya sahip oluruz. Ama bizim için gerçekten istenen şey başka türlüdür: kendimizi kendi en iyi yanımıza yükselterek kendimize sağladığımız şey, yani simetrik ve güzel olan, bileşik eidos, berrak, nous'a özgü ve güzel bir hayat.
ἀλλὰ εἰ δεῖ τῷ ἀγαθῷ τὴν ἡδονὴν μεμῖχθαι καὶ μὴ τέλειόν ἐστι τὸ ζῆν, εἴ τις τὰ θεῖα θεῷτο καὶ μάλιστα τὴν τούτων ἀρχήν, νῦν ἰδεῖν ἐφαπτομένους τοῦ ἀγαθοῦ πάντως προσήκει. τὸ μὲν οὖν οἴεσθαι τὸ ἀγαθὸν ἔκ τε τοῦ νοῦ ὡς ὑποκειμένου ἔκ τε τοῦ πάθους τῆς ψυχῆς, ὃ γίνεται ἐκ τοῦ φρονεῖν, οὐ τὸ τέλος οὐδ’ αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν τὸ συναμφότερόν ἐστι τιθέντος, ἀλλὰ νοῦς ἂν εἴη τὸ ἀγαθόν, ἡμεῖς δὲ χαίροντες τῷ τὸ ἀγαθὸν ἔχειν: καὶ εἴη ἂν αὕτη τις δόξα περὶ ἀγαθοῦ. ἑτέρα δὲ εἴη ἂν παρὰ ταύτην, ἣ μίξασα τῷ νῷ τὴν ἡδονὴν ὡς ἕν τι ἐξ ἀμφοῖν ὑποκείμενον τοῦτο τίθεται εἶναι, ἵν’ ἡμεῖς τὸν τοιοῦτον νοῦν κτησάμενοι ἢ καὶ ἰδόντες τὸ ἀγαθὸν ἔχωμεν: τὸ γὰρ ἔρημον καὶ μόνον οὔτε γενέσθαι οὔτε αἱρετὸν εἶναι δυνατὸν ὡς ἀγαθόν. πῶς ἂν οὖν μιχθείη νοῦς ἡδονῇ εἰς μίαν συντέλειαν φύσεως; ὅτι μὲν οὖν τὴν σώματος ἡδονὴν οὐκ ἄν τις οἰηθείη νῷ δυνατὴν εἶναι μίγνυσθαι, παντὶ δήπου δῆλον: ἀλλ’ οὐδ’ ὅσαι χαραὶ ψυχῆς ἂν ἄλογοι γένοιντο. ἀλλ’ ἐπειδὴ πάσῃ ἐνεργείᾳ καὶ διαθέσει δὲ καὶ ζωῇ ἕπεσθαι δεῖ οἷον καὶ συνεῖναι τὸ ἐπιθέον, καθ̓ ὃ τῇ μέν ἐστι κατὰ φύσιν ἰούσῃ τὸ ἐμποδίζον καί τι τοῦ ἐναντίου παραμεμιγμένον, ὃ οὐκ ἐᾷ τὴν ζωὴν ἑαυτῆς εἶναι, τῇ δὲ καθαρὸν καὶ εἰλικρινὲς τὸ ἐνέργημα καὶ ἡ ζωὴ ἐν διαθέσει φαιδρᾷ, τὴν τοιαύτην τοῦ νοῦ κατάστασιν ἀσμενιστὴν καὶ αἱρετωτάτην εἶναι τιθέμενοι ἡδονῇ μεμῖχθαι λέγουσιν ἀπορίᾳ οἰκείας προσηγορίας, οἷα ποιοῦσι καὶ τὰ ἄλλα ὀνόματα [τὰ] παῤ ἡμῖν ἀγαπώμενα μεταφέροντες, τὸ μεθυσθεὶς ἐπὶ τοῦ νέκταρος καὶ ἐπὶ δαῖτα καὶ ἑστίασιν καὶ τὸ ʽμείδησεν δὲ πατὴῤ οἱ ποιηταὶ καὶ ἄλλα τοιαῦτα μυρία. ἔστι γὰρ καὶ τὸ ἄσμενον ὄντως ἐκεῖ καὶ τὸ ἀγαπητότατον καὶ τὸ ποθεινότατον, οὐ γινόμενον οὐδ’ ἐν κινήσει, αἴτιον δὲ τὸ ἐπιχρῶσαν αὐτὰ καὶ ἐπιλάμψαν καὶ φαιδρῦναν. διὸ καὶ ἀλήθειαν τῷ μίγματι προστίθησι καὶ τὸ μετρῆσον πρὸ αὐτοῦ ποιεῖ καὶ ἡ συμμετρία καὶ τὸ κάλλος ἐπὶ τῷ μίγματι ἐκεῖθέν φησιν εἰς τὸ καλὸν ἐλήλυθεν: ὥστε κατὰ τοῦτο ἂν ἡμεῖς καὶ ἐν τούτῳ μοίρας. τὸ δὲ ὄντως ὀρεκτὸν ἡμῖν ἄλλως μὲν ἡμεῖς αὑτοῖς εἰς τὸ βέλτιστον ἑαυτῶν ἀνάγοντες ἑαυτούς, τοῦτο δὴ τὸ σύμμετρον καὶ καλὸν καὶ εἶδος σύνθετον καὶ ζωὴν ἐναργῆ καὶ νοερὰν καὶ καλήν.
6.7.31Her şey, bunlardan önce gelen o şey sayesinde güzelleşip ışık edindi: nous, tabiatını parlattığı düşünme fiilinin aydınlığını aldı; psykhē ise içine daha bol hayat geldiği için yaşama gücü kazandı. Nous oraya yükseldi ve onun yanında olmaktan hoşnut kalarak orada durdu. Psykhē de, gücü yettiği ölçüde ona döndü; bilip görünce seyirden haz duydu ve görebildiği kadarıyla hayranlıkla sarsıldı. Sanki bir darbe yemiş gibi gördü; kendi içinde ondan bir şey taşıdığını sezdi, etkilendi ve özleme düştü. Tıpkı sevdikleri birinin hayaliyle harekete geçip sevdiklerinin kendisini görmek isteyenler gibi.
Burada sevenler, sevdiklerine benzemek için kendilerine biçim verirler: bedenlerini daha yakışıklı kılarlar, psykhē'lerini de benzerliğe yöneltirler; öyle ki sevdiklerinin itidalinden ve öbür aretē'sinden güçleri ölçüsünde geri kalmak istemezler; yoksa böyle sevilenler onları reddeder; onlarla birlikte olabilenler de ancak bunlardır. Psykhē de aynı şekilde onu sever, çünkü başlangıçtan beri sevmeye onun tarafından harekete geçirilmiştir. Aşkı elinin altında olan psykhē, buradaki güzel şeylerden bir hatırlatma beklemez. Aşka sahip olduğu için, sahip olduğunu bilmese bile hep arar; oraya yönelmek istediği için buradakileri küçümser. Bu evrendeki güzellikleri gördüğünde onlara kuşkuyla bakar; çünkü onları etlerin ve bedenlerin içinde, bulundukları bu meskenle kirlenmiş ve büyüklüklerle parçalanmış olarak görür ve güzelin kendisi olmadıklarını anlar. Çünkü o güzeller, oldukları gibi kalarak bedenlerin çamuruna girip kendilerini kirletmeye ve yok etmeye cüret etmezlerdi. Bu güzelliklerin akıp gittiğini de görünce, üzerlerine yayılan şeyi başka bir yerden aldıklarını artık iyice anlar. Sonra oraya yönelir; sevdiği şeyi bulmakta ustadır ve biri aşkını içinden söküp almadıkça onu ele geçirmeden vazgeçmez. Orada her şeyin güzel ve hakiki olduğunu gördü; var olanın hayatıyla dolarak daha da güçlendi; kendisi de gerçekten var olan hâline geldi, gerçek bir kavrayış edindi ve yakına varınca uzun zamandır aradığı şeyi hissetmeye başlar.
ἀλλ’ ἐπεὶ ἐκαλλύνθη τὰ πάντα ἐκείνῳ τῷ πρὸ τούτων καὶ φῶς ἔσχε, νοῦς μὲν τὸ τῆς ἐνεργείας τῆς νοερᾶς φέγγος, ᾧ τὴν φύσιν ἐξέλαμψε, ψυχὴ δὲ δύναμιν ἔσχεν εἰς τὸ ζῆν ζωῆς πλείονος εἰς αὐτὴν ἐλθούσης. ἤρθη μὲν οὖν ἐκεῖ καὶ ἔμεινεν ἀγαπήσας τὸ περὶ ἐκεῖνον εἶναι: ἐπιστραφεῖσα δὲ καὶ ψυχὴ ἡ δυνηθεῖσα, ὡς ἔγνω καὶ εἶδεν, ἥσθη τε τῇ θέᾳ καὶ ὅσον οἵα τε ἦν ἰδεῖν ἐξεπλάγη. εἶδε δὲ οἷον πληγεῖσα καὶ ἐν αὑτῇ ἔχουσά τι αὐτοῦ συνῄσθετο καὶ διατεθεῖσα ἐγένετο ἐν πόθῳ, ὥσπερ οἱ τῷ εἰδώλῳ τοῦ ἐρασμίου κινούμενοι εἰς τὸ αὐτὸ ἰδεῖν ἐθέλειν τὸ ἐρώμενον. ὥσπερ δὲ ἐνταῦθα σχηματίζονται εἰς ὁμοιότητα τῷ ἐραστῷ οἳ ἂν ἐρῶσι, καὶ τὰ σώματα εὐπρεπέστερα καὶ τὰς ψυχὰς ἄγοντες εἰς ὁμοιότητα, ὡς μὴ λείπεσθαι κατὰ δύναμιν θέλειν τῇ τοῦ ἐρωμένου σωφροσύνῃ τε καὶ ἀρετῇ τῇ ἄλλῃ — ἢ ἀπόβλητοι ἂν εἶεν τοῖς ἐρωμένοις τοῖς τοιούτοις: καὶ οὗτοί εἰσιν οἱ συνεῖναι δυνάμενοι — τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ψυχὴ ἐρᾷ μὲν ἐκείνου ὑπ’ αὐτοῦ ἐξ ἀρχῆς εἰς τὸ ἐρᾶν κινηθεῖσα: καὶ ἡ πρόχειρον ἔχουσα τὸν ἔρωτα ὑπόμνησιν οὐ περιμένει ἐκ τῶν καλῶν τῶν τῇδε, ἔχουσα δὲ τὸν ἔρωτα, καὶ ἂν ἀγνοῇ ὅτι ἔχει, ζητεῖ ἀεὶ καὶ πρὸς ἐκεῖνο φέρεσθαι θέλουσα ὑπεροψίαν τῶν τῇδε ἔχει, καὶ ἰδοῦσα τὰ ἐν τῷδε τῷ παντὶ καλὰ ὑποψίαν ἔχει πρὸς αὐτά, ὅτι ἐν σαρξὶ καὶ σώμασιν ὁρᾷ αὐτὰ ὄντα καὶ μιαινόμενα τῇ παρούσῃ οἰκήσει καὶ τοῖς μεγέθεσι διειλημμένα καὶ οὐκ αὐτὰ τὰ καλὰ ὄντα — μὴ γὰρ ἂν τολμῆσαι ἐκεῖνα οἷά ἐστιν εἰς βόρβορον σωμάτων ἐμβῆναι καὶ ῥυπᾶναι ἑαυτὰ καὶ ἀφανίσαι: ὅταν δὲ καὶ παραρρέοντα ἴδῃ, ἤδη παντελῶς γινώσκει, ὅτι ἄλλοθεν ἔχει, ὃ ἦν αὐτοῖς ἐπιθέον. εἶτα ἐκεῖ φέρεται δεινὴ ἀνευρεῖν οὗπερ ἐρᾷ οὖσα, καὶ οὐκ ἂν πρὶν ἑλεῖν ἀποστᾶσα, εἰ μή πού τις αὐτῆς καὶ τὸν ἔρωτα ἐξέλοι: ἔνθα δὴ εἶδε μὲν καλὰ πάντα καὶ ἀληθῆ ὄντα, καὶ ἐπερρώσθη πλέον τῆς τοῦ ὄντος ζωῆς πληρωθεῖσα, καὶ ὄντως ὂν καὶ αὐτὴ γενομένη καὶ σύνεσιν ὄντως [ὄντος] λαβοῦσα ἐγγὺς οὖσα αἰσθάνεται οὗ πάλαι ζητεῖ.
6.7.32Peki bu kadar büyük güzelliği ve bu kadar büyük hayatı yapan, ousia'yı doğuran nerede? Çeşit çeşit eidos'lar olan bütün bu şeylerin üzerindeki güzelliği görüyor musun? Burada kalmak güzeldir; ama güzelliğin içindeyken bunların nereden geldiğine ve güzelliklerini nereden aldıklarına bakmak gerekir. O ise bunların hiçbiri olmamalıdır; yoksa onlardan biri, bir parça olur. Öyleyse ne böyle bir biçimdir, ne bir güçtür, ne de burada meydana gelmiş ve var olan bütün güçlerdir; bütün güçlerin ve bütün biçimlerin üstünde olmalıdır. İlke eidos'tan yoksun olandır; ama biçime muhtaç olan değil, nous'a ait her biçimin kendisinden çıktığı şey. Çünkü meydana gelen şey, madem meydana geldi, belli bir şey olmalı ve kendine has bir biçim edinmiş olmalıydı; ama hiç kimsenin yapmadığı şeyi kim bir şey yapabilir? Öyleyse o, var olanların hiçbiri değildir ve hepsidir: hiçbiri değildir, çünkü var olanlar ondan sonradır; hepsidir, çünkü hepsi ondan gelir.
Her şeyi yapabilen bir şeyin büyüklüğü ne olabilir? Sonsuz olur. Ama sonsuzsa hiçbir büyüklüğü olmaz; çünkü büyüklük en sondaki şeylerdedir; büyüklüğü de o yapacaksa, kendisinin büyüklüğü olmamalıdır. Ousia'nın büyüklüğü de kemiyet değildir; büyüklüğe ondan sonra gelen başka bir şey sahip olabilir. Onun büyüklüğü, hiçbir şeyin ondan daha güçlü olmaması ve hiçbir şeyin ona denk olamamasıdır; çünkü onunla hiçbir ortak yanı olmayan bir şey, onun hangi özelliğine denk düşebilir? Ebediyen ve her şeye yetmesi ona ne bir ölçü verir ne de ölçüsüzlük; öyle olsaydı öbür şeyleri nasıl ölçerdi? Öyleyse şekli de yoktur. Hem de, özlenen bir şeyin ne şeklini ne de biçimini kavrayabiliyorsan, o en çok özlenen ve en çok sevilen olur; ona duyulan aşk da ölçüsüz olur. Çünkü burada aşk sınırlanmış değildir, zira sevilen de sınırlanmış değildir; ona duyulan aşk sonsuzdur. Bu yüzden onun güzelliği de başka türlüdür: güzelliğin üstünde bir güzellik. Hiçbir şey olmayan bir şeyin güzelliği ne olabilir ki? Ama sevilmeye değer olduğuna göre, güzelliği doğuran o olmalıdır. Her güzelin gücü olduğu için, güzellik yaratan güzelliğin çiçeğidir; çünkü güzelliği doğurur ve kendisinden taşan güzellik bolluğuyla onu daha güzel kılar; böylece güzelliğin hem ilkesi hem de son sınırıdır. Güzelliğin ilkesi olarak, ilkesi olduğu şeyi güzel kılar; ama onu bir biçim içinde güzel kılmaz. Meydana gelen güzellik de biçimsizdir, başka bir anlamda ise bir biçim içindedir. Çünkü biçim denen şey, yalnızca başka bir şeyin içinde biçimdir; kendi başına ise biçimsizdir. Öyleyse güzellikten pay alan biçimlenmiştir, güzelliğin kendisi değil.
ποῦ οὖν ὁ ποιήσας τὸ τοσοῦτον κάλλος καὶ τὴν τοσαύτην ζωὴν καὶ γεννήσας οὐσίαν; ὁρᾷς τὸ ἐπ’ αὐτοῖς ἅπασι ποικίλοις οὖσιν εἴδεσι κάλλος; καλὸν μὲν ὡδὶ μένειν: ἀλλ’ ἐν καλῷ ὄντα δεῖ βλέπειν, ὅθεν ταῦτα καὶ ὅθεν καλά. δεῖ δ’ αὐτὸν εἶναι τούτων μηδὲ ἕν: τὶ γὰρ αὐτῶν ἔσται μέρος τε ἔσται. οὐ τοίνυν οὐδὲ τοιαύτη μορφὴ οὐδέ τις δύναμις οὐδ’ αὖ πᾶσαι αἱ γεγενημέναι καὶ οὖσαι ἐνταῦθα, ἀλλὰ δεῖ ὑπὲρ πάσας εἶναι δυνάμεις καὶ ὑπὲρ πάσας μορφάς. ἀρχὴ δὲ τὸ ἀνείδεον, οὐ τὸ μορφῆς δεόμενον, ἀλλ’ ἀφ̓ οὗ πᾶσα μορφὴ νοερά. τὸ γὰρ γενόμενον, εἴπερ ἐγίνετο, ἔδει γενέσθαι τι καὶ μορφὴν ἰδίαν ἔσχεν: ὃ δὲ μηδεὶς ἐποίησε, τίς ἂν ποιήσειεν; οὐδὲν οὖν τοῦτο τῶν ὄντων καὶ πάντα: οὐδὲν μέν, ὅτι ὕστερα τὰ ὄντα, πάντα δέ, ὅτι ἐξ αὐτοῦ. πάντα δὲ ποιεῖν δυνάμενον τί ἂν μέγεθος ἔχοι; ἢ ἄπειρον ἂν εἴη. ἀλλ’ εἰ ἄπειρον, μέγεθος ἂν ἔχοι οὐδέν: καὶ γὰρ μέγεθος ἐν τοῖς ὑστάτοις: καὶ δεῖ, εἰ καὶ τοῦτο ποιήσει, αὐτὸν μὴ ἔχειν. τό τε τῆς οὐσίας μέγα οὐ ποσόν: ἔχοι δ’ ἂν καὶ ἄλλο τι μετ’ αὐτὸν τὸ μέγεθος. τὸ δὲ μέγα αὐτοῦ τὸ μηδὲν αὐτοῦ εἶναι δυνατώτερον παρισοῦσθαί τε μηδὲν δύνασθαι: τίνι γὰρ τῶν αὐτοῦ εἰς ἴσον ἄν τι ἔλθοι μηδὲν ταὐτὸν ἔχον; τό τε εἰς ἀεὶ καὶ εἰς πάντα οὐ μέτρον αὐτῷ δίδωσιν οὐδ’ αὖ ἀμετρίαν: πῶς γὰρ ἂν τὰ ἄλλα μετρήσειεν; οὐ τοίνυν αὖ οὐδὲ σχῆμα. καὶ μήν, ὅτου ἂν ποθεινοῦ ὄντος μήτε σχῆμα μήτε μορφὴν ἔχῃς λαβεῖν, ποθεινότατον καὶ ἐρασμιώτατον ἂν εἴη, καὶ ὁ ἔρως ἂν ἄμετρος εἴη: οὐ γὰρ ὥρισται ἐνταῦθα ὁ ἔρως, ὅτι μηδὲ τὸ ἐρώμενον, ἀλλ’ ἄπειρος ἂν εἴη ὁ τούτου ἔρως, ὥστε καὶ τὸ κάλλος αὐτοῦ ἄλλον τρόπον καὶ κάλλος ὑπὲρ κάλλος. οὐδὲν γὰρ ὂν τί κάλλος; ἐράσμιον δὲ ὂν τὸ γεννῶν ἂν εἴη τὸ κάλλος. δύναμις οὖν [ὂν] παντὸς καλοῦ ἄνθος ἐστὶ κάλλους καλλοποιόν: καὶ γὰρ γεννᾷ αὐτὸ καὶ κάλλιον ποιεῖ τῇ παῤ αὑτοῦ περιουσίᾳ τοῦ κάλλους, ὥστε ἀρχὴ κάλλους καὶ πέρας κάλλους. οὖσα δὲ κάλλους ἀρχὴ ἐκεῖνο μὲν καλὸν ποιεῖ, οὗ ἀρχή, καὶ καλὸν ποιεῖ οὐκ ἐν μορφῇ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ γενόμενον ἄμορφον, ἄλλον δὲ τρόπον ἐν μορφῇ: ἡ γὰρ λεγομένη αὐτὸ τοῦτο μόνον μορφὴ ἐν ἄλλῳ, ἐφ̓ ἑαυτῆς δὲ οὖσα ἄμορφον. τὸ οὖν μετέχον κάλλους μεμόρφωται, οὐ τὸ κάλλος.
6.7.33Bu yüzden güzellikten söz edildiğinde böyle bir biçimden daha çok uzak durmalı, onu göz önüne getirmemelisin; yoksa güzelden düşüp, sönük bir pay aldığı için güzel denen şeye varırsın. Biçimsiz eidos güzeldir, eğer gerçekten eidos ise; ondan her biçimi, örneğin akılla ayırt edilen biçimi de ne kadar soyarsan o kadar güzeldir. Bu sonuncusuyla bir şeyin ötekinden farklı olduğunu söyleriz; adaletle itidalin, ikisi de güzel olduğu hâlde birbirinden farklı olması gibi. Nous kendine has bir şeyi düşündüğünde eksilmiş olur, düşünülür âlemde bulunan her şeyi bir arada kavrasa bile. Her birini ayrı kavrarsa tek bir düşünülür biçime sahip olur; hepsini bir arada kavrarsa bir bakıma çok renkli bir biçime sahip olur; yine de eksiktir, çünkü o şeyi, o her bakımdan güzel olanın, çok renkli olup çok renkli olmayanın da üstünde olarak seyretmesi gerekir. Psykhē onu ister, ama neden böyle bir şeyi özlediğini söylemez; logos ise gerçek güzelin bu olduğunu söyler, çünkü en iyinin ve en çok sevilenin tabiatı, büsbütün eidos'tan yoksun olandadır. Bu yüzden psykhē'ye neyi bir eidos'a indirgeyerek gösterirsen göster, psykhē onun da üstünde ona biçim vereni arar. Logos şunu söyler: biçimi olan şey de, biçim de, eidos da, hepsi ölçülmüştür; ölçülmüş olan ise ne her şeydir, ne kendine yeter, ne de kendiliğinden güzeldir; o da karışıktır. Öyleyse bunlar güzel olmalı, ama gerçekten güzel olan, yani güzelin ötesindeki, ölçülmüş olmamalıdır; öyleyse biçimlenmiş de olmamalı, eidos da olmamalıdır. Demek ki ilk anlamda güzel olan ve ilk olan eidos'tan yoksundur; oradaki güzellik de düşünülür iyinin tabiatıdır.
Aşıkların hâli de buna tanıklık eder: aşık, duyulur görüntüyü taşıyan o şeye bağlı kaldıkça henüz sevmez; ama ondan yola çıkıp kendi içinde, bölünmez psykhē'sinde duyulur olmayan bir iz doğurduğunda, işte o zaman aşk doğar. Sevdiğini görmek ister, ama solmakta olan o izi sulamak için. Daha biçimsiz olana geçmesi gerektiğini kavrasaydı, onu isterdi; çünkü başta yaşadığı şey de, sönük bir parıltıdan doğan, büyük bir ışığa duyulan aşktı. Çünkü biçim, biçimsiz olanın izidir; biçimi doğuran odur, onu biçim doğurmaz; madde ona yaklaştığında da doğurur. Madde ise zorunlu olarak en uzaktadır, çünkü en son biçimlerden bile hiçbirine kendiliğinden sahip değildir. Öyleyse sevilmeye değer olan madde değil de eidos sayesinde eidos kazanmış olansa, maddenin üzerindeki eidos psykhē'den geliyorsa, psykhē daha çok eidos ve daha çok sevilmeye değerse, nous da psykhē'den daha çok eidos ve daha da çok sevilmeye değerse, güzelin ilk tabiatını eidos'tan yoksun saymak gerekir.
διὸ καὶ ὅταν κάλλος λέγηται, φευκτέον μᾶλλον ἀπὸ μορφῆς τοιαύτης, ἀλλ’ οὐ πρὸ ὀμμάτων ποιητέον, ἵνα μὴ ἐκπέσῃς τοῦ καλοῦ εἰς τὸ ἀμυδρᾷ μετοχῇ καλὸν λεγόμενον. τὸ δὲ ἄμορφον εἶδος καλόν, εἴπερ εἶδός ἐστι, καὶ ὅσον ἂν ἀποσυλήσῃς πᾶσαν μορφήν, οἷον καὶ τὴν ἐν λόγῳ, ᾗ διαφέρειν ἄλλο ἄλλου λέγομεν, ὡς δικαιοσύνην καὶ σωφροσύνην ἀλλήλων ἕτερα, καίτοι καλὰ ὄντα. ἐπεὶ δὲ ὁ νοῦς ἴδιόν τι νοεῖ, ἠλάττωται, κἂν ὁμοῦ πάντα λάβῃ ὅσα ἐν τῷ νοητῷ: κἂν ἕκαστον, μίαν μορφὴν νοητὴν ἔχει: ὁμοῦ δὲ πάντα οἷον ποικίλην τινά, ἔτι ἐν δεήσει, οἷον δεῖ θεάσασθαι ὂν ὑπὲρ ἐκεῖνο τὸ πάγκαλον καὶ ποικίλον καὶ οὐ ποικίλον, οὗ ὀρέγεται μὲν ψυχὴ οὐ λέγουσα διὰ τί τοιοῦτον ποθεῖ, ὁ δὲ λόγος λέγει, ὅτι τοῦτο τὸ ὄντως, εἴπερ ἐν τῷ πάντη ἀνειδέῳ ἡ τοῦ ἀρίστου φύσις καὶ ἡ τοῦ ἐρασμιωτάτου. διὸ ὅ τι ἂν εἰς εἶδος ἀνάγων τῇ ψυχῇ δεικνύῃς, ἐπὶ τούτῳ ἄλλο τὸ μορφῶσαν ζητεῖ. λέγει δὴ ὁ λόγος, ὅτι τὸ μορφὴν ἔχον καὶ ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος μεμετρημένον πᾶν, τοῦτο δὲ οὐ πᾶν οὐδὲ αὔταρκες οὐδὲ παῤ αὑτοῦ καλόν, ἀλλὰ καὶ τοῦτο μέμικται. δεῖ τοίνυν ταῦτα μὲν καλά, τὸ δὲ ὄντως ἢ τὸ ὑπέρκαλον μὴ μεμετρῆσθαι: εἰ δὲ τοῦτο, μὴ μεμορφῶσθαι μηδὲ εἶδος εἶναι. ἀνείδεον ἄρα τὸ πρώτως καὶ πρῶτον καὶ ἡ καλλονὴ ἐκεῖ νοητοῦ ἀγαθοῦ φύσις. μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ τῶν ἐραστῶν πάθος, ὡς, ἕως ἐστὶν ἐν ἐκείνῳ τῷ τὸν αἰσθητὸν ἔχοντι, οὔπω ἐρᾷ: ὅταν δ’ ἀπ’ ἐκείνου αὐτὸς ἐν αὑτῷ οὐκ αἰσθητὸν γεννήσῃ τύπον ἐν ἀμερεῖ ψυχῇ, τότε ἔρως φύεται. βλέπειν δὲ ζητεῖ τὸ ἐρώμενον, ἵν’ ἐκεῖνο ἐπάρδῃ μαραινόμενον. εἰ δὲ σύνεσιν λάβοι, ὡς δεῖ μεταβαίνειν ἐπὶ τὸ ἀμορφότερον, ἐκείνου ἂν ὀρέγοιτο: καὶ γὰρ ὃ ἐξ ἀρχῆς ἔπαθεν, ἐκ σέλαος ἀμυδροῦ ἔρως φωτὸς μεγάλου. τὸ γὰρ ἴχνος τοῦ ἀμόρφου μορφή: τοῦτο γοῦν γεννᾷ τὴν μορφήν, οὐχ ἡ μορφὴ τοῦτο, καὶ γεννᾷ, ὅταν ὕλη προσέλθῃ. ἡ δὲ ὕλη πορρωτάτω ἐξ ἀνάγκης, ὅτι μηδὲ τῶν ὑστάτων μορφῶν παῤ αὑτῆς τινα ἔχει. εἰ οὖν ἐράσμιον μὲν οὐχ ἡ ὕλη, ἀλλὰ τὸ εἰδοποιηθὲν διὰ τὸ εἶδος, τὸ δ’ ἐπὶ τῇ ὕλῃ εἶδος παρὰ ψυχῆς, ψυχὴ δὲ μᾶλλον εἶδος καὶ μᾶλλον ἐράσμιον καὶ νοῦς μᾶλλον ταύτης εἶδος καὶ ἔτι μᾶλλον ἐρασμιώτερον, ἀνείδεον δεῖ τὴν καλοῦ φύσιν τὴν πρώτην τίθεσθαι.
6.7.34Artık yakıcı özlemlere yol açan şeyin düşünülür biçimden bile büsbütün kurtulmuş olmasına şaşmayacağız. Çünkü psykhē de ona karşı yoğun bir aşk duyduğunda, sahip olduğu her biçimi, hatta içindeki düşünülüre ait biçimi bile üzerinden atar. Başka bir şeye sahip olan ve onunla uğraşan, onu ne görebilir ne de onunla uyuşabilir. Tek başına olanı tek başına kabul etmek için ne kötü ne iyi, başka hiçbir şeyi elinin altında tutmamalıdır. Psykhē bu talihe erişip o ona geldiğinde, daha doğrusu zaten mevcut olduğu belirdiğinde —yani psykhē mevcut şeylerden yüz çevirip kendini olabildiğince güzel hazırladığında ve benzerliğe ulaştığında; bu hazırlanmanın ve süslenmenin ne olduğunu hazırlananlar bilir— onu birden kendi içinde belirmiş olarak görür. Aralarında hiçbir şey kalmaz, artık iki değillerdir, ikisi birdir; o mevcutken onları ayırt edemezsin. Buradaki aşıkların ve sevgililerin bir olmak istemesi de bunun bir taklididir. Psykhē artık bir beden içinde olduğunu hissetmez; kendine başka bir ad da vermez: ne insan der, ne canlı, ne var olan, ne de her şey. Çünkü bunları seyretmek orada bir bakıma uyumsuzdur; onlara ayıracak ne vakti vardır ne de isteği. Onu aradığı için, o mevcutken onu karşılar ve kendi yerine ona bakar; bakarken kendisinin kim olduğunu görmeye bile vakit bulmaz.
Orada onu hiçbir şeye değişmez, biri bütün göğü ona verse bile; çünkü ondan daha iyi ya da daha çok iyi başka hiçbir şey yoktur. Daha yukarıya koşamaz; öbür her şey ise, yukarıda bile olsa, bir iniştir. Böylece o zaman doğru hüküm verebilir; aradığının bu olduğunu bilir ve ondan üstün hiçbir şey olmadığını kabul eder. Çünkü orada aldanma yoktur; hakikatten daha hakiki olana başka nerede erişebilir? Söylediği şey odur; sonra da söyler, susarken de söyler. İyi bir hâl yaşarken iyi bir hâl yaşadığını söylemekle yanılmaz; bunu bedeni gıdıklandığı için söylemez, eskiden talihi yaver gittiğinde ne idiyse o hâle geldiği için söyler. Daha önce haz duyduğu öbür her şeyi, makamları, güçleri, zenginlikleri, güzellikleri, epistēmē'leri küçümseyerek bunu söyler; bunlardan daha üstün olanla karşılaşmamış olsaydı söylemezdi. Onunla birlikteyken, hatta onu yalnızca görmüşken, başına bir şey gelmesinden korkmaz. Çevresindeki öbür her şey yok olsa bile, yalnızca onunla birlikte olmak için bunu pekâlâ ister. Esenliğin bu derecesine varır.
καὶ οὐκέτι θαυμάσομεν τὸ τοὺς δεινοὺς πόθους παρέχον εἰ πάντη ἀπήλλακται καὶ μορφῆς νοητῆς: ἐπεὶ καὶ ψυχή, ὅταν αὐτοῦ ἔρωτα σύντονον λάβῃ, ἀποτίθεται πᾶσαν ἣν ἔχει μορφήν, καὶ ἥτις ἂν καὶ νοητοῦ ᾖ ἐν αὐτῇ. οὐ γὰρ ἔστιν ἔχοντά τι ἄλλο καὶ ἐνεργοῦντα περὶ αὐτὸ οὔτε ἰδεῖν οὔτε ἐναρμοσθῆναι: ἀλλὰ δεῖ μήτε κακὸν μήτ̓ αὖ ἀγαθὸν μηδὲν ἄλλο πρόχειρον ἔχειν, ἵνα δέξηται μόνη μόνον. ὅταν δὲ τούτου εὐτυχήσῃ ἡ ψυχὴ καὶ ἥκῃ πρὸς αὐτήν, μᾶλλον δὲ παρὸν φανῇ, ὅταν ἐκείνη ἐκνεύσῃ τῶν παρόντων, καὶ παρασκευάσασα αὑτὴν ὡς ὅτι μάλιστα καλὴν καὶ εἰς ὁμοιότητα ἐλθοῦσα: ἡ δὲ παρασκευὴ καὶ ἡ κόσμησις δήλη που τοῖς παρασκευαζομένοις: ἰδοῦσα δὲ ἐν αὑτῇ ἐξαίφνης φανέντα — μεταξὺ γὰρ οὐδὲν οὐδ’ ἔτι δύο, ἀλλ’ ἓν ἄμφω: οὐ γὰρ ἂν διακρίναις ἔτι, ἕως πάρεστι: μίμησις δὲ τούτου καὶ οἱ ἐνταῦθα ἐρασταὶ καὶ ἐρώμενοι συγκρῖναι θέλοντες — οὔτε σώματος ἔτι αἰσθάνεται, ὅτι ἐστὶν ἐν αὐτῷ, οὔτε ἑαυτὴν ἄλλο τι λέγει, οὐκ ἄνθρωπον, οὐ ζῷον, οὐκ ὄν, οὐδὲ πᾶν: ἀνώμαλος γὰρ ἡ τούτων πως θέα, καὶ οὔτε σχολὴν ἄγει πρὸς αὐτὰ οὔτε θέλει, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ ζητήσασα ἐκείνῳ παρόντι ἀπαντᾷ κἀκεῖνο ἀντ̓ αὐτῆς βλέπει: τίς δὲ οὖσα βλέπει, οὐδὲ τοῦτο σχολάζει ὁρᾶν. ἔνθα δὴ οὐδὲν πάντων ἂν τούτου ἀλλάξαιτο, οὐδ’ εἴ τις αὐτῇ πάντα τὸν οὐρανὸν ἐπιτρέποι, ὡς οὐκ ὄντος ἄλλου ἔτι ἀμείνονος οὐδὲ μᾶλλον ἀγαθοῦ οὔτε γὰρ ἀνωτέρω τρέχει τά τε ἄλλα πάντα κατιούσης, κἂν ᾖ ἄνω: ὥστε τότε ἔχει καὶ τὸ κρίνειν καλῶς καὶ γινώσκειν, ὅτι τοῦτό ἐστιν οὗ ἐφίετο, καὶ τίθεσθαι, ὅτι μηδέν ἐστι κρεῖττον αὐτοῦ. οὐ γάρ ἐστιν ἀπάτη ἐκεῖ: ἢ ποῦ ἂν τοῦ ἀληθοῦς ἀληθεστέρου τύχοι; ὃ οὖν λέγει, ἐκεῖνό ἐστι, καὶ ὕστερον λέγει, καὶ σιωπῶσα δὲ λέγει καὶ εὐπαθοῦσα οὐ ψεύδεται, ὅτι εὐπαθεῖ: οὐδὲ γαργαλιζομένου λέγει τοῦ σώματος, ἀλλὰ τοῦτο γενομένη, ὃ πάλαι, ὅτε εὐτύχει. ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα πάντα, οἷς πρὶν ἥδετο, ἀρχαῖς ἢ δυνάμεσιν ἢ πλούτοις ἢ κάλλεσιν ἢ ἐπιστήμαις, ταῦτα ὑπεριδοῦσα λέγει οὐκ ἂν εἰποῦσα μὴ κρείττοσι συντυχοῦσα τούτων: οὐδὲ φοβεῖται, μή τι πάθῃ, μετ’ ἐκείνου οὖσα οὐδ’ ὅλως ἰδοῦσα: εἰ δὲ καὶ τὰ ἄλλα τὰ περὶ αὐτὴν φθείροιτο, εὖ μάλα καὶ βούλεται, ἵνα πρὸς τούτῳ ᾖ μόνον: εἰς τόσον ἥκει εὐπαθείας.
6.7.35O zaman psykhē öyle bir hâldedir ki, başka zamanlarda bağrına bastığı düşünmeyi bile küçümser; çünkü düşünmek bir tür hareketti, o ise hareket etmek istemez. Gördüğü o şeyin de hareket ettiğini söylemez; oysa kendisi nous olmuş olarak seyreder, sanki nous'a dönüşmüş ve düşünülür yere yerleşmiş gibi. Düşünülür yere geçip düşünülürü çevresinde bulundurduğu sürece düşünür; ama onu görünce artık her şeyi bırakır. Tıpkı süslerle dolu, böylesine güzel bir eve giren birinin, evin sahibini görmeden önce içerideki süslerin her birini seyredip hayran kalması gibi. Ama sahibini görüp de onun heykellerin tabiatında olmadığına, gerçek bir seyre layık olduğuna hayran kalınca, onları bırakıp bundan sonra yalnızca ona bakar. Sonra gözünü ondan ayırmadan bakarken, seyrin sürekliliği yüzünden artık bir görüntü görmez; kendi görüşünü seyrettiği şeyle kaynaştırır; öyle ki daha önce görülen şey onda artık görüşün kendisi olmuştur ve öbür bütün seyirlikleri unutur. Belki bu benzetme, evdekileri seyreden kişinin karşısına çıkan bir insan değil de bir tanrı olsaydı ve bu tanrı göze görünerek değil, seyredenin psykhē'sini doldurarak belirseydi, orantıyı koruyabilirdi.
Nous'un da bir gücü düşünmeye yöneliktir, onunla kendi içindekileri görür; öbür gücüyle ise kendi ötesindekileri bir tür doğrudan kavrayış ve kabulle görür. Bu ikincisiyle önce yalnızca görüyordu; sonra görürken nous edindi ve birdir. Birincisi aklı başında nous'un seyridir, bu ise seven nous'tur. Nektarla sarhoş olup aklını yitirdiğinde, işte o zaman doyumla yalınlaşıp esenliğe kavuşarak seven olur; ona böyle bir sarhoşluktan uzak ağırbaşlı kalmaktansa sarhoş olmak daha iyidir. Peki o nous sırayla mı görür, bir onu bir bunu mu? Hayır; öğreten logos onları oluyormuş gibi anlatır; nous ise düşünmeye her zaman sahiptir; düşünmemeye, yani onu başka türlü görmeye de sahiptir. Çünkü onu görürken doğurduğu şeyler oldu; bunların meydana geldiğini ve içinde bulunduğunu da sezdi. Bunları gördüğü için düşündüğü söylenir; onu ise düşünecek olduğu güçle görür.
Psykhē ise sanki içindeki nous'u, o yerinde kalırken, karıştırıp gözden silerek görür; daha doğrusu önce onun nous'u görür, seyir psykhē'ye de geçer ve ikisi bir olur. İyi ise onların üzerine yayılıp ikisinin bileşimine uyar, üzerlerine akar, ikisini birleştirir ve onlara kutlu bir his ve seyir vererek üzerlerinde durur. Onları o kadar yükseltir ki ne bir yerde bulunurlar ne de bir şeyin başka bir şeyin içinde bulunabildiği başka bir şeyde. Çünkü kendisi de bir yerde değildir: düşünülür yer ondadır, kendisi ise başka bir şeyde değildir. Bu yüzden psykhē o zaman hareket etmez, çünkü o da hareket etmez. Psykhē bile değildir, çünkü o yaşamaz, yaşamanın ötesindedir; nous da değildir, çünkü o düşünmez; zira ona benzemek gerekir. Psykhē onu düşünmez de, çünkü o düşünülen bir şey değildir.
οὕτω δὲ διάκειται τότε, ὡς καὶ τοῦ νοεῖν καταφρονεῖν, ὃ τὸν ἄλλον χρόνον ἠσπάζετο, ὅτι τὸ νοεῖν κίνησίς τις ἦν, αὐτὴ δὲ οὐ κινεῖσθαι θέλει: καὶ γὰρ οὐδ’ ἐκεῖνόν φησιν, ὃν ὁρᾷ, καίτοι νοῦς γενομένη αὐτὴ θεωρεῖ, οἷον νοωθεῖσα καὶ ἐν τῷ τόπῳ τῷ νοητῷ γενομένη: ἀλλὰ γενομένη μὲν ἐν αὐτῷ καὶ περὶ αὐτὸν ἔχουσα τὸ νοητὸν νοεῖ, ἐπὴν δ’ ἐκεῖνον ἴδῃ, πάντα ἤδη ἀφίησιν, οἷον εἴ τις εἰσελθὼν εἰς οἶκον ποικίλον καὶ οὕτω καλὸν θεωροῖ ἔνδον ἕκαστα τῶν ποικιλμάτων καὶ θαυμάζοι, πρὶν ἰδεῖν τὸν τοῦ οἴκου δεσπότην, ἰδὼν δ’ ἐκεῖνον καὶ ἀγασθεὶς οὐ κατὰ τὴν τῶν ἀγαλμάτων φύσιν ὄντα, ἀλλ’ ἄξιον τῆς ὄντως θέας, ἀφεὶς ἐκεῖνα τοῦτον μόνον τοῦ λοιποῦ βλέποι, εἶτα βλέπων καὶ μὴ ἀφαιρῶν τὸ ὄμμα μηκέτι ὅραμα βλέποι τῷ συνεχεῖ τῆς θέας, ἀλλὰ τὴν ὄψιν αὑτοῦ συγκεράσαιτο τῷ θεάματι, ὥστε ἐν αὐτῷ ἤδη τὸ ὁρατὸν πρότερον ὄψιν γεγονέναι, τῶν δ’ ἄλλων πάντων ἐπιλάθοιτο θεαμάτων. καὶ τάχ̓ ἂν σώζοι τὸ ἀνάλογον ἡ εἰκών, εἰ μὴ ἄνθρωπος εἴη ὁ ἐπιστὰς τῷ τὰ τοῦ οἴκου θεωμένῳ, ἀλλά τις θεός, καὶ οὗτος οὐ κατ’ ὄψιν φανείς, ἀλλὰ τὴν ψυχὴν ἐμπλήσας τοῦ θεωμένου. καὶ τὸν νοῦν τοίνυν [δεῖ] τὴν μὲν ἔχειν δύναμιν εἰς τὸ νοεῖν, ᾗ τὰ ἐν αὑτῷ βλέπει, τὴν δέ, ᾗ τὰ ἐπέκεινα αὐτοῦ ἐπιβολῇ τινι καὶ παραδοχῇ, καθ̓ ἣν καὶ πρότερον ἑώρα μόνον καὶ ὁρῶν ὕστερον καὶ νοῦν ἔσχε καὶ ἕν ἐστι: καὶ ἔστιν ἐκείνη μὲν ἡ θέα νοῦ ἔμφρονος, αὕτη δὲ νοῦς ἐρῶν. ὅταν [γὰρ] ἄφρων γένηται μεθυσθεὶς τοῦ νέκταρος, τότε ἐρῶν γίνεται ἁπλωθεὶς εἰς εὐπάθειαν τῷ κόρῳ: καὶ ἔστιν αὐτῷ μεθύειν βέλτιον ἢ σεμνοτέρῳ εἶναι τοιαύτης μέθης. παρὰ μέρος δὲ ὁ νοῦς ἐκεῖνος ἄλλα, τὰ δὲ ἄλλοτε ἄλλα ὁρᾷ; ἢ οὔ: ὁ δὲ λόγος διδάσκων γινόμενα ποιεῖ, ὁ δὲ ἔχει τὸ νοεῖν ἀεί, ἔχει δὲ καὶ τὸ μὴ νοεῖν, ἀλλὰ ἄλλως ἐκεῖνον βλέπειν. καὶ γὰρ ὁρῶν ἐκεῖνον ἔσχε γεννήματα καὶ συνῄσθετο καὶ τούτων γενομένων καὶ ἐνόντων: καὶ ταῦτα μὲν ὁρῶν λέγεται νοεῖν, ἐκεῖνον δὲ ᾗ δυνάμει ἔμελλε νοεῖν. ἡ δὲ ψυχὴ οἷον συγχέασα καὶ ἀφανίσασα μένοντα τὸν ἐν αὐτῇ νοῦν, μᾶλλον δὲ αὐτῆς ὁ νοῦς ὁρᾷ πρῶτος, ἔρχεται δὲ ἡ θέα καὶ εἰς αὐτὴν καὶ τὰ δύο ἓν γίνεται. ἐκταθὲν δὲ τὸ ἀγαθὸν ἐπ’ αὐτοῖς καὶ συναρμοσθὲν τῇ ἀμφοτέρων συστάσει ἐπιδραμὸν καὶ ἑνῶσαν τὰ δύο ἔπεστιν αὐτοῖς μακαρίαν διδοὺς αἴσθησιν καὶ θέαν, τοσοῦτον ἄρας, ὥστε μήτε ἐν τόπῳ εἶναι, μήτε ἔν τῳ ἄλλῳ, ἐν ᾧ πέφυκεν ἄλλο ἐν ἄλλῳ εἶναι: οὐδὲ γὰρ αὐτός που: ὁ δὲ νοητὸς τόπος ἐν αὐτῷ, αὐτὸς δὲ οὐκ ἐν ἄλλῳ. διὸ οὐδὲ κινεῖται ἡ ψυχὴ τότε, ὅτι μηδ’ ἐκεῖνο: οὐδὲ ψυχὴ τοίνυν, ὅτι μηδὲ ζῇ ἐκεῖνο, ἀλλὰ ὑπὲρ τὸ ζῆν: οὐδὲ νοῦς, ὅτι μηδὲ νοεῖ: ὁμοιοῦσθαι γὰρ δεῖ: νοεῖ δὲ οὐκ ἐκεῖνο, ὅτι οὐδὲ νοεῖται.
6.7.36Öbür noktalar açıktır; bu konuda da bir şey söylendi. Yine de şimdi, oradan başlayıp akıl yürütmelerle ilerleyerek, kısaca söz etmek gerekir. İyinin bilgisi ya da ona temas, adı ne olursa olsun, en büyük şeydir; Platon da bunun en büyük öğrenim olduğunu söyler; ama ona bakmayı değil, önce onun hakkında bir şey öğrenmeyi öğrenim diye adlandırır. Benzetmeler, soyutlamalar, ondan gelen şeylerin bilgisi ve bir tür basamak basamak yükselişler bunu öğretir; arınmalar, aretē'ler, süslenmeler, düşünülüre ayak basmak, orada yerleşmek ve oradakilerle beslenmek ise insanı ona doğru yürütür. Böylece insan hem kendisinin hem öbür şeylerin hem seyircisi hem seyirliği olur; ousia, nous ve kusursuz canlı hâline gelince artık onu dışarıdan görmez. Bu hâle gelince yakındadır; sıradaki şey odur ve artık bütün düşünülürün üzerinde parıldayarak yanı başındadır.
Orada insan her öğrenimi bırakır; buraya kadar yetiştirilmiş ve güzelin içine yerleşmiş olarak, içinde bulunduğu şeye kadar düşünür. Ama nous'un dalgası denebilecek şeyle dışarı taşınıp, kabaran o dalgayla yükseğe kaldırılınca, nasıl gördüğünü görmeden birden görür. Seyir gözleri ışıkla doldurup onlara bu ışık aracılığıyla başka bir şey göstermemiştir; görülen şey ışığın kendisiydi. Çünkü onda bir yanda görülen, öbür yanda onun ışığı yoktu; nous ve düşünülen de yoktu; bunları sonraya doğuran ve yanında var olmalarına izin veren bir parıltı vardı. Kendisi yalnızca nous'u doğuran bir parıltıdır; doğururken kendinden hiçbir şey söndürmez, kendisi olarak kalır; nous ise onun böyle olmasıyla meydana gelir. Bu, böyle olmasaydı, o da var olmazdı.
τὰ μὲν γὰρ ἄλλα δῆλα, εἴρηται δέ τι καὶ περὶ τούτου. ἀλλ’ ὅμως καὶ νῦν ἐπ’ ὀλίγον λεκτέον ἀρχομένοις μὲν ἐκεῖθεν, διὰ λογισμῶν δὲ προιοῦσιν. ἔστι μὲν γὰρ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ εἴτε γνῶσις εἴτε ἐπαφὴ μέγιστον, καὶ μέγιστόν φησι τοῦτο εἶναι μάθημα, οὐ τὸ πρὸς αὐτὸ ἰδεῖν μάθημα λέγων, ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ μαθεῖν τι πρότερον. διδάσκουσι μὲν οὖν ἀναλογίαι τε καὶ ἀφαιρέσεις καὶ γνώσεις τῶν ἐξ αὐτοῦ καὶ ἀναβασμοί τινες, πορεύουσι δὲ καθάρσεις πρὸς αὐτὸ καὶ ἀρεταὶ καὶ κοσμήσεις καὶ τοῦ νοητοῦ ἐπιβάσεις καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἱδρύσεις καὶ τῶν ἐκεῖ ἑστιάσεις, ὥς τις γένηται ὁμοῦ θεατής τε καὶ θέαμα αὐτὸς αὑτοῦ καὶ τῶν ἄλλων καὶ γενόμενος οὐσία καὶ νοῦς καὶ ζῷον παντελὲς μηκέτι ἔξωθεν αὐτὸ βλέπῃ: τοῦτο δὲ γενόμενος ἐγγύς ἐστι καὶ τὸ ἐφεξῆς ἐκεῖνο καὶ πλησίον αὐτὸ ἤδη ἐπὶ παντὶ τῷ νοητῷ ἐπιστίλβον. ἔνθα δὴ ἐάσας τις πᾶν μάθημα καὶ μέχρι τούτου παιδαγωγηθεὶς καὶ ἐν καλῷ ἱδρυθείς, ἐν ᾧ μέν ἐστι, μέχρι τούτου νοεῖ, ἐξενεχθεὶς δὲ τῷ αὐτῷ τοῦ νοῦ οἷον κύματι καὶ ὑψοῦ ὑπ’ αὐτοῦ οἷον οἰδήσαντος ἀρθεὶς εἰσεῖδεν ἐξαίφνης οὐκ ἰδὼν ὅπως, ἀλλ’ ἡ θέα πλήσασα φωτὸς τὰ ὄμματα οὐ δἰ αὐτοῦ πεποίηκεν ἄλλο ὁρᾶν, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ φῶς τὸ ὅραμα ἦν. οὐ γὰρ ἦν ἐν ἐκείνῳ τὸ μὲν ὁρώμενον, τὸ δὲ φῶς αὐτοῦ, οὐδὲ νοῦς καὶ νοούμενον, ἀλλ’ αὐγὴ γεννῶσα ταῦτα εἰς ὕστερον καὶ ἀφεῖσα εἶναι παῤ αὐτῷ: αὐτὸς δὲ αὐγὴ μόνον γεννῶσα νοῦν, οὔτι σβέσασα αὑτῆς ἐν τῷ γεννῆσαι, ἀλλὰ μείνασα μὲν αὐτή, γενομένου δ’ ἐκείνου τῷ τοῦτο εἶναι. εἰ γὰρ μὴ τοῦτο τοιοῦτον ἦν, οὐκ ἂν ὑπέστη ἐκεῖνο.
6.7.37Ona düşünme verenler, daha aşağıdaki ve ondan gelen şeyleri düşünmesini vermediler; gerçi bazıları onun öbür şeyleri bilmemesinin de yersiz olduğunu söyler. Her neyse, onlar ondan daha değerli başka bir şey bulamadıkları için ona kendini düşünmeyi verdiler; sanki düşünmeyle daha yüce olacakmış ve düşünmek onun kendi olduğu şeyden daha üstünmüş gibi; oysa düşünmeyi yücelten odur. Değerini neyden alacak, düşünmeden mi, kendisinden mi? Düşünmeden alıyorsa, kendisi bakımından değerli değildir ya da daha az değerlidir; kendisinden alıyorsa, düşünmeden önce yetkindir ve düşünmeyle yetkinleşmez. Kuvve değil fiil olduğu için düşünmesi gerektiği söyleniyorsa: eğer o her zaman düşünen bir ousia ise ve buna fiil diyorlarsa, yine de iki şey söylemiş olurlar, ousia'yı ve düşünmeyi; yalın bir şey söylemiş olmazlar, ona başka bir şey eklemiş olurlar; tıpkı gözlere, her zaman baksalar bile, fiil hâlindeki görmeyi eklemek gibi. Düşünme ve fiil olduğu için ona fiil diyorlarsa, düşünme olduğu için düşünmez; tıpkı hareketin kendisinin hareket etmemesi gibi.
Peki ne olacak? Siz de o şeylerin ousia ve fiil olduğunu söylemiyor musunuz? Ama biz bunların çok olduğunu ve birbirinden farklı olduğunu kabul ediyoruz; ilk olan ise yalındır. Başka bir şeyden geleni düşünme sahibi sayarız; o, sanki kendi ousia'sını, kendini ve kendini yapanı arar; seyre dönüp onu tanıyınca artık haklı olarak nous olur. Ama meydana gelmemiş, kendinden önce hiçbir şey olmayan, her zaman ne ise o olan şeyin düşünmek için ne sebebi olabilir? Bu yüzden Platon onun nous'un ötesinde olduğunu haklı olarak söyler. Düşünmeyen bir nous akılsız olurdu; çünkü tabiatı düşünmek olan şey bunu yapmıyorsa akılsızdır. Ama hiçbir işi olmayan bir şeye bir iş yükleyip, onu yapmıyor diye ona bir yoksunluk yakıştırmanın ne anlamı var? Bu, birine hekimliği yok demek gibidir. Onun hiçbir işi yoktur, çünkü yapması gereken hiçbir şey yoktur. Kendisi yeter; her şeyin üstünde olduğu için kendi dışında bir şey araması gerekmez; ne ise o olarak hem kendine hem öbürlerine yeter.
οἱ μὲν οὖν νόησιν αὐτῷ δόντες τῶν μὲν ἐλαττόνων καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ οὐκ ἔδοσαν: καίτοι καὶ τοῦτο ἄτοπον τὰ ἄλλα, φασί τινες, μὴ εἰδέναι: ἀλλ’ οὖν ἐκεῖνοι ἄλλο τιμιώτερον αὐτοῦ οὐχ εὑρόντες τὴν νόησιν αὐτῷ αὑτοῦ εἶναι ἔδοσαν, ὥσπερ τῇ νοήσει σεμνοτέρου αὐτοῦ ἐσομένου καὶ τοῦ νοεῖν κρείττονος ἢ κατ’ αὐτὸν ὃ ἔστιν ὄντος, ἀλλ’ οὐκ αὐτοῦ σεμνύνοντος τὴν νόησιν. τίνι γὰρ τὸ τίμιον ἕξει, τῇ νοήσει ἢ αὑτῷ; εἰ μὲν οὖν τῇ νοήσει, αὑτῷ οὐ τίμιον ἢ ἧττον, εἰ δὲ αὑτῷ, πρὸ τῆς νοήσεώς ἐστι τέλειος καὶ οὐ τῇ νοήσει τελειούμενος. εἰ δ’ ὅτι ἐνέργειά ἐστιν, ἀλλ’ οὐ δύναμις, δεῖ νοεῖν, εἰ μὲν οὐσία ἐστὶν ἀεὶ νοοῦσα καὶ τούτῳ ἐνέργειαν λέγουσι, δύο ὅμως λέγουσι, τὴν οὐσίαν καὶ τὴν νόησιν, καὶ οὐχ ἁπλοῦν λέγουσιν, ἀλλά τι ἕτερον προστιθέασιν αὐτῷ, ὥσπερ ὀφθαλμοῖς τὸ ὁρᾶν κατ’ ἐνέργειαν, κἂν ἀεὶ βλέπωσιν. εἰ δ’ ἐνεργείᾳ λέγουσιν, ὅτι ἐνέργειά ἐστι καὶ νόησις, οὐκ ἂν οὖσα νόησις νοοῖ, ὥσπερ οὐδὲ κίνησις κινοῖτο ἄν. τί οὖν; οὐ καὶ αὐτοὶ λέγετε οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν εἶναι ἐκεῖνα; ἀλλὰ πολλὰ ταῦτα ὁμολογοῦμεν εἶναι καὶ ταῦτα ἕτερα, τὸ δὲ πρῶτον ἁπλοῦν, καὶ τῷ ἐξ ἄλλου δίδομεν νοεῖν καὶ οἷον ζητεῖν αὑτοῦ τὴν οὐσίαν καὶ αὑτὸ καὶ τὸ ποιῆσαν αὐτό, καὶ ἐπιστραφὲν ἐν τῇ θέᾳ καὶ γνωρίσαν νοῦν ἤδη δικαίως εἶναι: τὸ δὲ μήτε γενόμενον μήτε ἔχον πρὸ αὑτοῦ [ἄλλο], ἀλλ’ ἀεὶ [ὂν] ὃ ἔστι, τίν̓ αἰτίαν τοῦ νοεῖν ἕξει; διὸ ὑπὲρ νοῦν φησιν ὁ Πλάτων εἶναι ὀρθῶς. νοῦς μὲν γὰρ μὴ νοῶν ἀνόητος: ᾧ γὰρ ἡ φύσις ἔχει τὸ νοεῖν, εἰ μὴ τοῦτο πράττοι, ἀνόητον: ᾧ δὲ μηδὲν ἔργον ἐστί, τί ἂν τούτῳ τις ἔργον προσάγων κατὰ στέρησιν αὐτοῦ κατηροροῖ τοῦτο, ὅτι μὴ πράττει; οἷον εἰ ἀνίατρον αὐτόν τις λέγοι. μηδὲν δὲ ἔργον εἶναι αὐτῷ, ὅτι μηδὲν ἐπιβάλλει αὐτῷ ποιεῖν: ἀρκεῖ γὰρ αὐτὸς καὶ οὐδὲν δεῖ ζητεῖν παῤ αὑτὸν ὑπὲρ τὰ πάντα ὄντα ἀρκεῖ γὰρ αὐτῷ καὶ τοῖς ἄλλοις ὢν αὐτὸς ὃ ἔστιν.
6.7.38Hatta "vardır" bile değildir; çünkü buna da ihtiyacı yoktur. "İyidir" bile onun hakkında söylenmez; bu, "vardır" denen şey hakkında söylenir. "Vardır" ise bir şey hakkında başka bir şey söylenir gibi değil, onun ne olduğunu gösterir gibi söylenir. Ona iyi derken onu bir yüklem olarak, kendisine ait bir şey olarak söylemiş olmayız; onun kendisi olduğu için söyleriz. Sonra ona "iyidir" demeyi, hatta Yunancadaki tanımlığı önüne koymayı bile doğru bulmayız; ama başka türlü anlatamadığımız için, onu bütün eklerden arındırmak isteyince —bir şeyi başka, öbürünü başka kılmayalım diye— artık "vardır"a ihtiyaç duymayacak biçimde "İyi" deriz.
Ama kendini hissetmeyen ve bilmeyen bir tabiatı kim kabul eder? Peki "ben varım" diye bilmeyecek mi? Ama o var değildir. O hâlde neden "ben iyiyim" demesin? Yine kendine "var"ı yüklemiş olur. Peki yalnızca "iyi" der, neyi ekleyerek? Biri iyiyi "var" olmadan düşünebilir, yeter ki onu başka bir şeye yüklemesin; ama kendini iyi olarak düşünen her hâlükârda "ben iyi olanım" diye düşünür; yoksa iyiyi düşünür, ama bu iyinin kendisi olduğunu düşünmek ona nasip olmaz. Öyleyse düşünme "ben iyiyim" olmalıdır. Düşünmenin kendisi iyi ise, düşünme onun düşünmesi değil, iyinin düşünmesi olur; kendisi de iyi olmaz, iyi olan düşünme olur. İyinin düşünmesi iyiden başkaysa, iyi kendi düşünmesinden önce vardır. İyi düşünmeden önce varsa, iyi olmak için kendine yettiğinden, kendisi hakkındaki düşünmeye hiç ihtiyaç duymaz; dolayısıyla kendini iyi olarak düşünmez. Peki ne olarak düşünür? Yoksa yanında başka hiçbir şey yoktur; yalnızca kendine yönelik yalın bir kavrayış olur.
ἔστι δὲ οὐδὲ τὸ ἔστιν: οὐδὲν γὰρ οὐδὲ τούτου δεῖται: ἐπεὶ οὐδὲ τὸ ἀγαθός ἐστι κατὰ τούτου, ἀλλὰ καθ̓ οὗ τὸ ἔστι: τὸ δὲ ἔστιν οὐχ ὡς κατ’ ἄλλου ἄλλο, ἀλλ’ ὡς σημαῖνον ὃ ἔστι. λέγομεν δὲ τἀγαθὸν περὶ αὐτοῦ λέγοντες οὐκ αὐτὸ οὐδὲ κατηγοροῦντες, ὅτι αὐτῷ ὑπάρχει, ἀλλ’ ὅτι αὐτό: εἶτα οὐδ’ ἔστιν ἀγαθὸν λέγειν ἀξιοῦντες οὐδὲ τὸ τὸ προτιθέναι αὐτοῦ, δηλοῦν δὲ οὐ δυνάμενοι, εἴ τις αὐτὸ παντάπασιν ἀφέλοι, ἵνα μὴ ἄλλο, τὸ δ’ ἄλλο ποιῶμεν, ὡς μὴ δεῖσθαι τοῦ ἔστιν ἔτι, οὕτω λέγομεν τἀγαθόν. ἀλλὰ τίς παραδέξεται φύσιν οὐκ οὖσαν ἐν αἰσθήσει καὶ γνώσει αὑτῆς; τί οὖν [οὐ] γνώσεται ʽἐγὼ εἰμἴ; ἀλλ’ οὐκ ἔστι. διὰ τί οὖν οὐκ ἐρεῖ τὸ ʽἀγαθὸν εἰμἴ; ἢ πάλιν τὸ ἔστι κατηγορήσει αὑτοῦ. ἀλλὰ τὸ ἀγαθὸν μόνον ἐρεῖ τί προσθείς; ἀγαθὸν μὲν γὰρ νοήσειεν ἄν τις ἄνευ τοῦ ἔστιν, εἰ μὴ κατ’ ἄλλου κατηγοροῖ: ὁ δὲ αὑτὸν νοῶν ὅτι ἀγαθὸν πάντως νοήσει τὸ ʽἐγὼ εἰμὶ τὸ ἀγαθόν̓: εἰ δὲ μή, ἀγαθὸν μὲν νοήσει, οὐ παρέσται δὲ αὐτῷ τὸ ὅτι αὐτός ἐστι τοῦτο νοεῖν. δεῖ οὖν τὴν νόησιν εἶναι, ὅτι ἀγαθὸν εἰμί. καὶ εἰ μὲν [ἡ] νόησις αὐτὴ τὸ ἀγαθόν, οὐκ αὐτοῦ ἔσται νόησις, ἀλλ’ ἀγαθοῦ, αὐτός τε οὐκ ἔσται τὸ ἀγαθόν, ἀλλ’ ἡ νόησις. εἰ δὲ ἑτέρα τοῦ ἀγαθοῦ ἡ νόησις τοῦ ἀγαθοῦ, ἔστιν ἤδη τὸ ἀγαθὸν πρὸ τῆς νοήσεως αὐτοῦ. εἰ δέ ἐστι πρὸ τῆς νοήσεως τὸ ἀγαθόν, αὔταρκες ὂν αὑτῷ εἰς ἀγαθὸν οὐδὲν ἂν δέοιτο τῆς νοήσεως τῆς περὶ αὑτοῦ: ὥστε ᾗ ἀγαθὸν οὐ νοεῖ ἑαυτό, ἀλλὰ ᾗ τί. ἢ οὐδὲν ἄλλο πάρεστιν αὐτῷ, ἀλλ’ ἁπλῆ τις ἐπιβολὴ αὐτῷ πρὸς αὑτὸ ἔσται.
6.7.39Ama kendisiyle arasında bir tür mesafe ya da fark yoksa, kendini kavrayan, kendisinden başka ne olabilir? Bu yüzden Platon başkalığı, nous'un ve ousia'nın bulunduğu yerde haklı olarak kabul eder. Nous düşünecekse her zaman başkalığı ve aynılığı kabul etmelidir. Çünkü düşünülürle arasında bir başkalık ilişkisi olmadan kendini ondan ayırt edemez; her şey olmak için hiçbir başkalık meydana gelmezse her şeyi seyredemez; öyle olsa iki bile olmazdı. Sonra, düşünecekse, gerçekten düşünecekse, yalnızca kendini düşünmeyecektir; neden her şeyi değil? Yoksa gücü mü yetmeyecek? Genel olarak, kendini düşünen yalın olmaz; kendini bir şekilde düşünebiliyorsa, kendisi hakkındaki düşünme başka bir şeyin düşünmesi olmalıdır. Kendini başka biri olarak görmek istemedikçe bunun düşünme olmadığını söylemiştik. Düşününce kendisi çok olur: düşünülen, düşünen, hareket eden ve nous'a yakışan öbür her şey.
Bunlara ek olarak, başka yerlerde söylenmiş olan şuna da bakmak gerekir: her düşünme, gerçekten düşünme olacaksa, çok yönlü bir şey olmalıdır; yalın ve baştan başa aynı olan bir tür hareket ise, bir temas gibiyse, nous'a ait hiçbir şey taşımaz. Peki ne olacak? Ne öbür şeyleri ne de kendini bilecek, ağırbaşlı bir sükûn içinde mi duracak? Öbür şeyler ondan sonradır; o, onlardan önce ne idiyse oydu. Onları düşünmesi sonradan edinilmiş olurdu, her zaman aynı olmazdı ve sabit olmayan şeylerin düşünmesi olurdu; sabit olanları düşünse bile çok olurdu. Çünkü sonraki şeyler düşünmeyle birlikte ousia'ya da sahip olurken, onun düşünmeleri yalnızca boş seyirler olacak değildir. İnayet için de, her şeyin kendisinden geldiği varlık olarak kendisinin var olması yeter. Peki kendini düşünmüyorsa kendisiyle ilişkisi nasıl olur? Ağırbaşlı bir sükûn içinde duracaktır. Platon ousia hakkında konuşurken onun düşüneceğini, ama "ağırbaşlı bir sükûn içinde durmayacağını" söylemişti; yani ousia düşünür, düşünmeyen ise ağırbaşlı bir sükûn içinde durur. "Duracak" dedi, çünkü başka türlü ifade edemezdi; düşünmeyi aşanı ise daha ağırbaşlı, gerçekten ağırbaşlı sayıyordu.
ἀλλ’ οὐκ ὄντος οἷον διαστήματός τινος οὐδὲ διαφορᾶς πρὸς αὑτό, τὸ ἐπιβάλλον ἑαυτῷ τί ἂν εἴη ἢ αὐτό; διὸ καὶ ὀρθῶς ἑτερότητα λαμβάνει, ὅπου νοῦς καὶ οὐσία. δεῖ γὰρ τὸν νοῦν ἀεὶ ἑτερότητα καὶ ταυτότητα λαμβάνειν, εἴπερ νοήσει. ἑαυτόν τε γὰρ οὐ διακρινεῖ ἀπὸ τοῦ νοητοῦ τῇ πρὸς αὐτὸ ἑτέρου σχέσει, τά τε πάντα οὐ θεωρήσει μηδεμιᾶς ἑτερότητος γενομένης εἰς τὸ πάντα εἶναι: οὐδὲ γὰρ ἂν οὐδὲ δύο. ἔπειτα, εἰ νοήσει, οὐ δήπου ἑαυτὸν μόνον νοήσει, εἴπερ ὅλως νοήσει: διὰ τί γὰρ οὐχ ἅπαντα; ἢ ἀδυνατήσει. ὅλως δὲ οὐχ ἁπλοῦς γίνεται νοῶν ἑαυτόν, ἀλλὰ δεῖ τὴν νόησιν τὴν περὶ αὐτοῦ ἑτέρου εἶναι, εἴ τι ὅλως δύναιτο νοεῖν αὑτό. ἐλέγομεν δέ, ὅτι οὐ νόησις τοῦτο, εἰ μὴ ἄλλον αὑτὸν ἐθέλοι ἰδεῖν. νοήσας δὲ αὐτὸς πολὺς γίνεται, νοητός, νοῶν, κινούμενος καὶ ὅσα ἄλλα προσήκει νῷ. πρὸς δὲ τούτοις κἀκεῖνο ὁρᾶν προσήκει, ὅπερ εἴρηται ἤδη ἐν ἄλλοις, ὡς ἑκάστη νόησις, εἴπερ νόησις ἔσται, ποικίλον τι δεῖ εἶναι, τὸ δὲ ἁπλοῦν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶν οἷον κίνημα, εἰ τοιοῦτον εἴη οἷον ἐπαφή, οὐδὲν νοερὸν ἔχει. τί οὖν; οὔτε τὰ ἄλλα οὔτε αὑτὸν εἰδήσει, ἀλλὰ σεμνὸν ἑστήξεται. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ὕστερα αὐτοῦ, καὶ ἦν πρὸ αὐτῶν ὃ ἦν, καὶ ἐπίκτητος αὐτῶν ἡ νόησις καὶ οὐχ ἡ αὐτὴ ἀεὶ καὶ οὐχ ἑστηκότων, κἂν τὰ ἑστῶτα δὲ νοῇ, πολύς ἐστιν. οὐ γὰρ δὴ τὰ μὲν ὕστερα μετὰ τῆς νοήσεως καὶ τὴν οὐσίαν ἕξει, αἱ δὲ τούτου νοήσεις θεωρίαι κεναὶ μόνον ἔσονται. ἡ δὲ πρόνοια ἀρκεῖ ἐν τῷ αὐτὸν εἶναι, παῤ οὗ τὰ πάντα. τὸ δὲ πρὸς αὐτὸν πῶς, εἰ μὴ αὑτόν; ἀλλὰ σεμνὸν ἑστήξεται. ἔλεγε μὲν οὖν ὁ Πλάτων περὶ τῆς οὐσίας λέγων, ὅτι νοήσει, ἀλλ’ οὐ σεμνὸν ἑστήξεται, ὡς τῆς οὐσίας μὲν νοούσης, τοῦ δὲ μὴ νοοῦντος σεμνοῦ ἑστηξομένου, τὸ μὲν ἑστήξεται τῷ μὴ ἄλλως ἂν δεδυνῆσθαι ἑρμηνεῦσαι, σεμνότερον δὲ καὶ ὄντως σεμνὸν νομίζων εἶναι τὸ ὑπερβεβηκὸς τὸ νοεῖν.
6.7.40Onda düşünme olmaması gerektiğini, böyle bir şeye dokunmuş olanlar bilir; yine de söylenenlere ek olarak, logos'la bir şekilde işaret etmek mümkünse, bazı destekleyici açıklamalar getirmek gerekir. Bunlarda ikna zorunlulukla karışık olmalıdır. Dikkatle bakarak şunu bilmek gerekir: her düşünme bir şeyden doğar ve bir şeyin düşünmesidir. Kaynağıyla birlikte bulunan düşünme, düşündüğü şeyi dayanak olarak alır; kendisi ise onun üzerine konmuş gibidir: onun fiilidir, kuvve hâlindeki o şeyi doldurur, kendisi hiçbir şey doğurmaz; çünkü yalnızca ait olduğu şeyin bir tür tamamlanmasıdır. Ousia ile birlikte bulunan ve ousia'yı var kılan düşünme ise, kendisini doğuranın içinde olamaz; çünkü onun içinde olsaydı hiçbir şey doğurmazdı. Doğurma gücü olarak kendi başına doğurdu; fiili ousia'dır, ousia ile birliktedir ve onun içindedir. Düşünme ile bu ousia başka başka şeyler değildir; bu tabiat kendini düşünse bile, düşünülen ve düşünen —ki bunlar birçok yerde gösterildiği gibi bir çokluktur— ancak düşüncede ayrılır, gerçekte değil. Bu, ousia'ya varan bir varlık doğuran ilk fiildir; başka bir şeyin görüntüsü olarak öylesine büyük bir şeyin görüntüsüdür ki ousia olmuştur. Eğer ondan gelen değil de ona ait olsaydı, ona ait bir şeyden başka bir şey olmazdı ve kendi başına bir varlık olmazdı. Bu ilk fiil ve ilk düşünme olduğuna göre, kendinden önce ne bir fiil ne de bir düşünme taşıyabilir.
Öyleyse bu ousia'dan ve düşünmeden öteye geçen kişi ne ousia'ya ne de düşünmeye varır; ousia'nın ve düşünmenin ötesinde şaşılası bir şeye varır. O, kendinde ne ousia ne de düşünme taşır; kendi başına yalnızdır ve kendinden gelenlerin hiçbirine ihtiyaç duymaz. Önce fiilde bulunup sonra fiili doğurmadı; yoksa fiil meydana gelmeden önce de var olurdu. Düşünüp de düşünmeyi doğurmadı; yoksa düşünme meydana gelmeden önce düşünmüş olurdu. Genel olarak, düşünme iyinin düşünmesiyse ondan aşağıdır; dolayısıyla iyiye ait olmaz. "İyiye ait olmaz" derken iyiyi düşünmenin mümkün olmadığını söylemiyorum, bunu kabul edelim; iyinin kendisinde düşünme bulunamayacağını söylüyorum; yoksa iyi ile ondan aşağı olan bir arada, bir olur. Düşünme aşağıysa, düşünme ile ousia bir arada olacaktır; düşünme daha üstünse, düşünülen aşağı olacaktır. Öyleyse düşünme iyinin içinde değildir; ondan aşağı olduğu ve bu yüzden iyiye erişmeye layık görüldüğü için ondan başka bir yerde olmalıdır; o şeyi, öbür şeylerden olduğu gibi kendisinden de arınmış bırakmalıdır. Düşünmeden arınmış olduğundan, katışıksız olarak ne ise odur; yanında bulunan bir düşünme onu katışıksız ve bir olmaktan alıkoymaz.
Biri onu da aynı anda düşünen ve düşünülen yapar, ona ousia'yı ve ousia ile birlikte bulunan düşünmeyi verir ve böylece onu kendini düşünen kılmak isterse, onun da kendinden önce başka bir şeye ihtiyacı olacaktır. Çünkü fiil ve düşünme, ya başka bir dayanağın tamamlanması ya da onunla birlikte var olan şey olduğundan, kendinden önce başka bir tabiatın bulunmasını gerektirir; düşünmek de haklı olarak bu tabiata aittir. Düşünmenin kendinden önce başka bir şey bulunduğu için düşüneceği bir şey vardır; kendini düşündüğünde de, başkasını seyrederek içinde edindiklerini bir bakıma öğrenir. Ama kendinden önce hiçbir şey olmayan ve başkasından gelip kendisiyle birlikte bulunan hiçbir şeyi olmayan şey neyi düşünecek ya da kendini nasıl düşünecek? Neyi arıyordu ki? Neyi özlüyordu? Yoksa gücünün ne kadar olduğunu mu, sanki düşünürken bu güç kendi dışında imiş gibi? Yani öğrendiği güç bir başka, onunla öğrendiği güç bir başka olsaydı; ama tek bir güçse, neyi arar?
καὶ ὅτι μὲν μὴ δεῖ νόησιν περὶ αὐτὸν εἶναι, εἰδεῖεν ἂν οἱ προσαψάμενοι τοῦ τοιούτου: δεῖ γε μὴν παραμύθια ἄττα πρὸς τοῖς εἰρημένοις κομίζειν, εἴ πῃ οἷόν τε τῷ λόγῳ σημῆναι. δεῖ δὲ τὴν πειθὼ μεμιγμένην ἔχειν τὴν ἀνάγκην. δεῖ τοίνυν γινώσκειν ἐπιστήσαντα, ὡς νόησις πᾶσα ἔκ τινός ἐστι καὶ τινός. καὶ ἡ μὲν συνοῦσα τῷ ἐξ οὗ ἐστιν ὑποκείμενον μὲν ἔχει τὸ οὗ ἐστι νόησις, οἷον δὲ ἐπικείμενον αὐτὴ γίνεται ἐνέργεια αὐτοῦ οὖσα καὶ πληροῦσα τὸ δυνάμει ἐκεῖνο οὐδὲν αὐτὴ γεννῶσα: ἐκείνου γάρ ἐστιν, οὗ ἐστι, μόνον οἷον τελείωσις. ἡ δὲ οὖσα νόησις μετ’ οὐσίας καὶ ὑποστήσασα τὴν οὐσίαν οὐκ ἂν δύναιτο ἐν ἐκείνῳ εἶναι, ἀφ̓ οὗ ἐγένετο: οὐ γὰρ ἂν ἐγέννησέ τι ἐν ἐκείνῳ οὖσα. ἀλλ’ οὖσα δύναμις τοῦ γεννᾶν ἐφ̓ ἑαυτῆς ἐγέννα, καὶ ἡ ἐνέργεια αὐτῆς ἐστιν οὐσία, καὶ σύνεστι καὶ ἐν τῇ οὐσίᾳ, καὶ ἔστιν οὐχ ἕτερον ἡ νόησις καὶ ἡ οὐσία αὕτη, κἂν αὕτη ἑαυτὴν νοῇ ἡ φύσις, οὐχ ἕτερον, ἀλλ’ ἢ λόγῳ, τὸ νοούμενον καὶ τὸ νοοῦν, πλῆθος ὄν, ὡς δέδεικται πολλαχῇ. καὶ ἔστιν αὕτη πρώτη ἐνέργεια ὑπόστασιν γεννήσασα εἰς οὐσίαν, καὶ ἴνδαλμα ὂν ἄλλου οὕτως ἐστὶ μεγάλου τινός, ὥστε ἐγένετο οὐσία. εἰ δ’ ην ἐκείνου καὶ μὴ ἀπ’ ἐκείνου, οὐδ’ ἂν ἄλλο τι ἢ ἐκείνου ἦν, καὶ οὐκ ἂν ἐφ̓ ἑαυτῆς ὑπόστασις ἦν. πρώτη δὲ οὖσα αὕτη ἐνέργεια καὶ πρώτη νόησις οὐκ ἂν ἔχοι οὔτε ἐνέργειαν πρὸ αὑτῆς οὔτε νόησιν. μεταβαίνων τοίνυν τις ἀπὸ ταύτης τῆς οὐσίας καὶ νοήσεως οὔτε ἐπὶ οὐσίαν ἥξει οὔτε ἐπὶ νόησιν, ἀλλ’ ἐπέκεινα ἥξει οὐσίας καὶ νοήσεως ἐπί τι θαυμαστόν, ὃ μήτε ἔχει ἐν αὑτῷ οὐσίαν μήτε νόησιν, ἀλλ’ ἔστιν ἔρημον αὐτὸ ἐφ̓ ἑαυτοῦ τῶν ἐξ αὐτοῦ οὐδὲν δεόμενον. οὐ γὰρ ἐνεργήσας πρότερον ἐγέννησεν ἐνέργειαν — ἤδη γὰρ ἂν ἦν, πρὶν γενέσθαι: οὐδὲ νοήσας ἐγέννησε νόησιν — ἤδη γὰρ ὂν νενοήκει, πρὶν γενέσθαι νόησιν. ὅλως γὰρ ἡ νόησις, εἰ μὲν ἀγαθοῦ, χεῖρον αὐτοῦ: ὥστε οὐ τοῦ ἀγαθοῦ ἂν εἴη: λέγω δὲ οὐ τοῦ ἀγαθοῦ, οὐχ ὅτι μὴ ἔστι νοῆσαι τὸ ἀγαθόν: τοῦτο γὰρ ἔστω: ἀλλ’ ὅτι ἐν αὐτῷ τῷ ἀγαθῷ οὐκ ἂν εἴη νόησις: ἢ ἓν ἔσται ὁμοῦ τἀγαθὸν καὶ τὸ ἔλαττον αὐτοῦ. εἰ δὲ χεῖρον ἔσται, ὁμοῦ ἡ νόησις ἔσται καὶ ἡ οὐσία. εἰ δὲ κρεῖττον ἡ νόησις, τὸ νοητὸν χεῖρον ἔσται. οὐ δὴ ἐν τῷ ἀγαθῷ ἡ νόησις, ἀλλὰ χεῖρον οὖσα καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἀγαθὸν ἀξιωθεῖσα ἑτέρωθι ἂν εἴη αὐτοῦ καθαρὸν ἐκεῖνο, ὥσπερ τῶν ἄλλων, καὶ αὐτῆς ἀφεῖσα. καθαρὸν δὲ ὂν νοήσεως εἰλικρινῶς ἐστιν ὃ ἔστιν, οὐ παραποδιζόμενον τῇ νοήσει παρούσῃ, ὡς μὴ εἰλικρινὲς καὶ ἓν εἶναι. εἰ δέ τις καὶ τοῦτο ἅμα νοοῦν καὶ νοούμενον ποιοῖ καὶ οὐσίαν καὶ νόησιν συνοῦσαν τῇ οὐσίᾳ, καὶ οὕτως αὑτὸ νοοῦν θέλοι ποιεῖν, ἄλλου δεήσεται καὶ τούτου πρὸ αὐτοῦ: ἐπείπερ ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ νόησις ἢ ἄλλου ὑποκειμένου τελείωσις ἢ συνυπόστασις οὖσα πρὸ αὑτῆς καὶ αὐτὴ ἄλλην ἔχει φύσιν, ᾗ καὶ τὸ νοεῖν εἰκότως: καὶ γὰρ ἔχει ὃ νοήσει, ὅτι ἄλλο πρὸ αὐτῆς: καὶ ὅταν αὐτὴ αὑτήν, οἷον καταμανθάνει ἃ ἔσχεν ἐκ τῆς ἄλλου θέας ἐν αὑτῇ. ᾧ δὲ μήτε τι ἄλλο πρὸ αὐτοῦ μήτε τι σύνεστιν αὐτῷ ἐξ ἄλλου, τί καὶ νοήσει ἢ πῶς ἑαυτό; τί γὰρ ἐζήτει; ἢ τί ἐπόθει; ἢ τὴν δύναμιν αὐτοῦ ὅση, ὡς ἐκτὸς οὔσης αὐτοῦ, καθὸ ἐνόει. λέγω δέ, εἰ ἄλλη μὲν ἡ δύναμις αὐτοῦ, ἣν ἐμάνθανεν, ἄλλη δέ, ᾗ ἐμάνθανεν: εἰ δὲ μία, τί ζητεῖ;
6.7.41Öyle görünüyor ki düşünmek, daha ilahî ama daha aşağı olan tabiatlara bir yardım olarak, sanki kör olan bu tabiatlara bir göz olarak verilmiştir. Ama göz, kendisi ışık iken var olanı görmek için neye ihtiyaç duysun? Göze ihtiyaç duyan şey, içinde karanlık taşıdığı için ışık arar. Düşünmek ışıksa ve ışık ışık aramıyorsa, ışık aramayan o parıltı düşünmeyi de aramaz ve kendine düşünmeyi eklemez. Ne yapacak ki, ya da düşünmek için kendisi de bir şeye ihtiyaç duyan nous gibi neyi ekleyecek? Öyleyse kendini hissetmez, çünkü buna ihtiyacı yoktur. İki de değildir, daha doğrusu çok değildir: kendisi ve düşünme —çünkü düşünme onun kendisi değildir—; üstelik düşünülenin de üçüncü olarak bulunması gerekir. Nous, düşünme ve düşünülen aynı şeyse, büsbütün bir olup birbirlerinin içinde kaybolurlar; birbirlerinden başkalıkla ayrılırlarsa, bu kez o olmazlar. Öyleyse hiçbir yardıma ihtiyacı olmayan en iyi tabiatta öbür her şeyi büsbütün bir yana bırakmak gerekir; çünkü ne eklersen ekle, hiçbir şeye ihtiyacı olmayanı bu eklemeyle eksiltmiş olursun.
Bizim için düşünme güzeldi, çünkü psykhē'nin nous'a sahip olmaya ihtiyacı vardır. Nous için de güzeldir, çünkü onun için var olmak düşünmekle aynıdır ve onu yapan düşünmedir. Öyleyse nous düşünmeyle birlikte olmalı ve kendini her zaman kavramalıdır: bunun bu olduğunu, ikisinin bir olduğunu. Yalnızca bir olsaydı, kendine yeterdi ve kavramaya ihtiyaç duymazdı. "Kendini bil" sözü de, çok oldukları için kendilerini sayıp dökmek ve ne kadar, ne tür şeyler olduklarını öğrenmek zorunda olanlara söylenir; bunlar kendilerinin hepsini bilmezler ya da hiçbir şey bilmezler; içlerinde neyin hükmettiğini ve neyle kendileri olduklarını da bilmezler. Ama onun bir şeyi varsa, bu, kendini bilmekten, düşünmekten ve kendini sezmekten daha büyük bir biçimde vardır; çünkü kendisi için bile hiçbir şey değildir. Kendi içine hiçbir şey sokmaz, kendine yeter. Öyleyse kendisi için iyi bile değildir, öbürleri için iyidir; çünkü onların ona ihtiyacı vardır, onun ise kendine ihtiyacı olamaz; bu gülünç olurdu, çünkü o zaman kendine muhtaç olurdu. Kendini görmez de; çünkü görmekten ona bir şey olması, bir şey meydana gelmesi gerekirdi. Bütün bunları kendinden sonrakilere bırakmıştır; öbürlerinde bulunan şeylerin hiçbiri onda bulunmuyor gibidir; ousia da onda yoktur. Öyleyse düşünmek de yoktur, madem ousia buradadır ve ilk ve asıl anlamda düşünme ile var olmak bir aradadır. Bu yüzden onun hakkında ne logos ne his ne de epistēmē vardır; çünkü onda mevcutmuş gibi ona hiçbir şey yüklenemez.
κινδυνεύει γὰρ βοήθεια τὸ νοεῖν δεδόσθαι ταῖς φύσεσι ταῖς θειοτέραις μέν, ἐλάττοσι δὲ οὔσαις, καὶ οἷον αὐταῖς τυφλαῖς οὔσαις ὄμμα. ὁ δ’ ὀφθαλμὸς τί ἂν δέοιτο τὸ ὂν ὁρᾶν φῶς αὐτὸς ὤν; ὃ δ’ ἂν δέηται δἰ ὀφθαλμοῦ, σκότον ἔχον παῤ αὑτῷ φῶς ζητεῖ. εἰ οὖν φῶς τὸ νοεῖν, τὸ δὲ φῶς φῶς οὐ ζητεῖ, οὐκ ἂν ἐκείνη ἡ αὐγὴ φῶς μὴ ζητοῦσα ζητήσειε νοεῖν, οὐδὲ προσθήσει αὑτῇ τὸ νοεῖν. τί γὰρ καὶ ποιήσει, ἢ τί προσθήσει δεόμενος καὶ αὐτὸς ὁ νοῦς, ἵνα νοῇ; οὐκ αἰσθάνεται οὖν ἑαυτοῦ — οὐ γὰρ δεῖται: οὐδ’ ἐστὶ δύο, μᾶλλον δὲ πλείω, αὐτός, ἡ νόησις — οὐ γὰρ δὴ ἡ νόησις αὐτός — δεῖ δὲ τρίτον καὶ τὸ νοούμενον εἶναι. εἰ δὲ ταὐτὸν νοῦς, νόησις, νοητόν, πάντη ἓν γενόμενα ἀφανιεῖ αὑτὰ ἐν αὑτοῖς: διακριθέντα δὲ τῷ ἄλλο πάλιν αὖ οὐκ ἐκεῖνο ἔσται. ἐατέον οὖν τὰ ἄλλα πάντη ἐπὶ φύσεως ἀρίστης οὐδεμιᾶς ἐπικουρίας δεομένης: ὃ γὰρ ἂν προσθῇς, ἠλάττωσας τῇ προσθήκῃ τὴν οὐδενὸς δεομένην. ἡμῖν μὲν γὰρ ἦν ἡ νόησις καλόν, ὅτι ψυχὴ δεῖται νοῦν ἔχειν, καὶ νῷ, ὅτι τὸ εἶναι αὐτῷ ταὐτόν, καὶ ἡ νόησις πεποίηκεν αὐτόν: συνεῖναι οὖν δεῖ τῇ νοήσει τοῦτον καὶ σύνεσιν αὑτοῦ λαμβάνειν ἀεί, ὅτι τοῦτο τοῦτο, ὅτι τὰ δύο ἕν: εἰ δὲ ἓν ἦν μόνον, ἤρκεσεν ἂν αὑτῷ καὶ οὐκ ἂν ἐδεήθη λαβεῖν. ἐπεὶ καὶ τὸ γνῶθι σαυτὸν λέγεται τούτοις, οἳ διὰ τὸ πλῆθος ἑαυτῶν ἔργον ἔχουσι διαριθμεῖν ἑαυτοὺς καὶ μαθεῖν, ὅσα καὶ ποῖα ὄντες οὐ πάντα ἴσασιν ἢ οὐδέν, οὐδ’ ὅ τι ἄρχει οὐδὲ κατὰ τί αὐτοί. εἰ δέ τί ἐστιν αὐτῷ, μειζόνως ἐστὶν ἢ κατὰ γνῶσιν καὶ νόησιν καὶ συναίσθησιν αὐτοῦ: ἐπεὶ οὐδὲ ἑαυτῷ οὐδέν ἐστιν. οὐδὲν γὰρ εἰσάγει εἰς αὑτό, ἀλλὰ ἀρκεῖ αὑτῷ. οὐ τοίνυν οὐδ’ ἀγαθὸν. αὑτῷ, ἀλλὰ τοῖς ἄλλοις: ταῦτα γὰρ καὶ δεῖται αὐτοῦ, αὐτὸ δὲ οὐκ ἂν δέοιτο ἑαυτοῦ: γελοῖον γάρ: οὕτω γὰρ ἂν καὶ ἐνδεὲς ἦν αὑτοῦ. οὐδὲ βλέπει δὴ ἑαυτό: δεῖ γάρ τι εἶναι καὶ γίνεσθαι αὐτῷ ἐκ τοῦ βλέπειν. τούτων γὰρ ἁπάντων παρακεχώρηκε τοῖς μετ’ αὐτὸ καὶ κινδυνεύει μηδὲν τῶν προσόντων τοῖς ἄλλοις ἐκείνῳ παρεῖναι, ὥσπερ οὐδὲ οὐσία. οὐ τοίνυν οὐδὲ τὸ νοεῖν, εἴπερ ἐνταῦθα ἡ οὐσία, καὶ ὁμοῦ ἄμφω ἡ νόησις ἡ πρώτη καὶ κυρίως καὶ τὸ εἶναι. διὸ οὔτε λόγος οὔτε αἴσθησις οὔτε ἐπιστήμη, ὅτι μηδὲν ἔστι κατηγορεῖν αὐτοῦ ὡς παρόν.
6.7.42Böyle bir konuda güçlüğe düşüp bunları nereye koymak gerektiğini aradığında, akıl yürütmeyle onlara yönelerek, ikinci derecedeki şeylerde yüce saydığın şeyleri bir kenara koy. İkincileri ilk olana, üçüncüleri de ikincilere ekleme; ikincileri ilk olanın çevresine, üçüncüleri de ikincinin çevresine koy. Böylece her birini olduğu gibi bırakırsın; sonrakileri de, kendi başlarına duran öncekilerin çevresinde dönüyorlarmış gibi onlara bağlarsın. Bu yüzden şu söz bu bakımdan da doğrudur: "Her şey her şeyin kralının çevresindedir ve her şey onun uğrunadır." Platon "her şey" derken var olan her şeyi kastediyor; "onun uğruna" diyor, çünkü onların var olmasının sebebi odur ve her şey, her şeyden başka olan ve onlarda bulunan hiçbir şeye sahip olmayan onu bir bakıma ister. Yoksa ondan sonra gelen öbür şeylerden biri onda bulunsaydı, her şey artık her şey olmazdı. Öyleyse nous da her şeyden biriyse, onda nous da yoktur. Onu bütün güzel şeylerin sebebi diye adlandırırken, güzeli eidos'lara yerleştirdiği, onu ise bütün bu güzelin üstünde saydığı anlaşılıyor. Bunları ikinci sıraya koyup, bunlardan sonra meydana gelen şeylerin üçüncüler olarak onlara bağlı olduğunu söylüyor; üçüncülerin çevresine de, açıktır ki, üçüncülerden meydana gelenleri, yani psykhē'ye bağlı olan bu evreni koyuyor. Psykhē nous'a, nous da iyiye bağlı olduğuna göre, her şey aracılar yoluyla ona bağlıdır: kimi ona yakındır, kimi yakındakilere komşudur; en uzak mesafede bulunan duyulur şeyler ise psykhē'ye bağlıdır.
ἀλλ’ ὅταν ἀπορῇς ἐν τῷ τοιούτῳ καὶ ζητῇς, ὅπου δεῖ ταῦτα θέσθαι, λογισμῷ ἐπ’ αὐτὰ στελλόμενος ἀπόθου ταῦτα, ἃ νομίζεις σεμνὰ εἶναι ἐν τοῖς δευτέροις, καὶ μήτε τὰ δεύτερα προστίθει τῷ πρώτῳ, μήτε τὰ τρίτα τοῖς δευτέροις, ἀλλὰ τὰ δεύτερα περὶ τὸ πρῶτον τίθει, καὶ τὰ τρίτα περὶ τὸ δεύτερον: οὕτω γὰρ αὐτὰ ἕκαστα ἐάσεις, ὡς ἔχει, καὶ τὰ ὕστερα ἐξαρτήσεις ἐκείνων ὡς ἐκεῖνα περιθέοντα ἐφ̓ ἑαυτῶν ὄντα. διὸ καὶ ὀρθῶς καὶ ταύτῃ λέγεται ʽπερὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντα ἐστὶ κἀκείνου ἕνεκα πάντἀ, τὰ πάντα ὄντα λέγοντος αὐτοῦ καὶ τὸ ἐκείνου ἕνεκα, ἐπειδὴ καὶ τοῦ εἶναι αἴτιος αὐτοῖς καὶ οἷον ὀρέγεται ἐκείνου ἑτέρου ὄντος τῶν πάντων καὶ οὐδὲν ἔχοντος, ὃ ἐκίνοις πάρεστιν: ἢ οὐκ ἂν εἴη ἔτι τὰ πάντα, εἴ τι ἐκείνῳ τῶν ἄλλων τῶν μετ’ αὐτὸν παρείη. εἰ οὖν καὶ νοῦς τῶν πάντων, οὐδὲ νοῦς ἐκείνῳ. αἴτιον δὲ λέγων πάντων καλῶν τὸ καλὸν ἐν τοῖς εἴδεσι φαίνεται τιθέμενος, αὐτὸν δὲ ὑπὲρ τὸ καλὸν πᾶν τοῦτο. ταῦτα δὴ δεύτερα τιθεὶς εἰς αὐτὰ τρίτα φησὶν ἀνηρτῆσθαι τὰ μετὰ ταῦτα γενόμενα, καὶ περὶ τὰ τρίτα δὲ τιθεὶς εἶναι δῆλον ὅτι τὰ γενόμενα ἐκ τῶν τρίτων, κόσμον τόνδε εἰς ψυχήν. ἀνηρτημένης δὲ ψυχῆς εἰς νοῦν καὶ νοῦ εἰς τὸ ἀγαθόν, οὕτω πάντα εἰς ἐκεῖνο διὰ μέσων, τῶν μὲν πλησίον, τῶν δὲ τοῖς πλησίον γειτονούντων, ἐσχάτην δ’ ἀπόστασιν τῶν αἰσθητῶν ἐχόντων εἰς ψυχὴν ἀνηρτημένων.