İçeriğe geç
Philon

Philon

Kötünün İyiye Saldırması Üzerine

Quod Deterius Potiori Insidiari Soleat

1Kötünün İyiye Saldırmayı Sevmesi Üzerine

"Ve Kabil kardeşi Habil'e, 'Ovaya gidelim' dedi. Ovadayken Kabil kardeşi Habil'e saldırıp onu öldürdü" (Tekvin 4:8). Kabil'in istediği şudur: Habil'e meydan okuyup onu bir tartışmaya çekmek ve akla yatkın, inandırıcı safsatalarla zorla yenmek. Çünkü açık olandan belirsiz olana hükmederek, gelmeye çağırdığı ovanın yarışın ve çekişmenin işareti olduğunu söylüyoruz.

1

„Καὶ εἶπε Κάιν πρὸς Ἄβελ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ Διέλθωμεν ἐπὶ τὸ πεδίον. καὶ ἐγένετο ἐν τῷ εἶναι αὐτοὺς ἐν τῷ πεδίῳ, ἀνέστη Κάιν ἐπὶ Ἄβελ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ καὶ ἀπέκτεινεν αὐτόν“ (Gen. 4, 8). ὃ βούλεται ὁ Κάιν τοιοῦτόν ἐστιν, ἐκ προκλήσεως τὸν Ἄβελ εἰς συζήτησιν ἀγαγὼν εἰκόσι καὶ πιθανοῖς σοφίσμασιν ἑλεῖν ἀνὰ κράτος· τὸ γὰρ πεδίον, εἰς ὃ προτρέπεται παραγενέσθαι, σημεῖον ἁμίλλης καὶ διαμάχης εἶναί φαμεν ἀπὸ τῶν προφανῶν τεκμαιρόμενοι περὶ τῶν ἀδήλων.

2Savaşta da barışta da mücadelelerin çoğunun ovalarda yapıldığını görürüz. Barışta beden yarışmalarında yarışanlar stadyumlara ve geniş düzlüklere yönelir; savaşta da yaya ve atlı çarpışmaları tepelerde yapmak âdet değildir, çünkü yerlerin elverişsizliğinden doğan zararlar, düşmanların

2

ὁρῶμεν γὰρ τοὺς πλείστους τῶν ἀγώνων κατά τε πόλεμον καὶ κατ’ εἰρήνην ἐν πεδίοις συνισταμένους· ἐν εἰρήνῃ μὲν οὖν ὅσοι τοὺς γυμνικοὺς ἄθλους διαθλοῦσι, στάδια καὶ λεωφόρα πεδία μεταδιώκουσι, κατὰ δὲ τὸν πόλεμον τὰς πεζομαχίας καὶ ἱππομαχίας οὐκ ἐν γεωλόφοις ἔθος ἐστὶ ποιεῖσθαι· πλείους γὰρ ἐκ τῆς ἀνεπιτηδειότητος τῶν χώρων αἱ βλάβαι, ὧν ἀντεπιφέρουσιν

3birbirine verdiği zararlardan daha büyük olabilir. En büyük işaret de şudur: epistēmēnin zıt hâli olan bilgisizlikle savaşarak epistēmēyi talim eden kişi, psykhēdeki akıldışı yetileri öğüt verip yola getirerek bir bakıma güttüğünde ovada görülür. Nitekim "Yakup haber gönderip Lea'yı ve Rahel'i sürülerin bulunduğu ovaya çağırdı" (Tekvin 31:4); bu, ovanın çekişmenin işareti olduğunu açıkça gösterir. Onları neden çağırır?

3

ἀλλήλοις οἱ ἐχθροί, γένοιντ’ ἄν. σημεῖον δὲ μέγιστον, ὁ ἀσκητὴς ἐπιστήμης τὴν ἐναντίαν διάθεσιν πολεμῶν ἀμαθίαν, ὅταν τὰς ἐν ψυχῇ δυνάμεις ἀλόγους τρόπον τινὰ ποιμαίνῃ νουθετῶν καὶ σωφρονίζων, ἐν πεδίῳ θεωρεῖται· „ἀποστείλας γὰρ Ἰακὼβ ἐκάλεσε Λείαν καὶ Ῥαχὴλ εἰς τὸ πεδίον, οὗ τὰ ποίμνια“ (Gen. 31, 4), παριστὰς ἐναργῶς ὅτι φιλονεικίας σημεῖον τὸ πεδίον ἐστί. καλεῖ δὲ αὐτὰς ⟨διὰ τί⟩;

4"Babanızın yüzünü görüyorum" dedi, "bana karşı dünkü ve önceki günkü gibi değil; ama babamın Tanrısı benimleydi" (Tekvin 31:5). Ben de derim ki: Laban senden yana değildir, çünkü Tanrı seninledir. Dışarıdaki hissedilir şeyin en büyük iyi diye yüceltildiği psykhēde erdemli bir logos bulunmaz; Tanrı'nın içinde gezindiği psykhēde ise dışarıdaki hissedilir şey iyi sayılmaz; Laban da bu anlamda düşünülüp adlandırılmıştır.

4

„ὁρῶ τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς ὑμῶν“ ἔφη „ὅτι οὐκ ἔστι πρὸς ἐμὲ ὡς ἐχθὲς καὶ τρίτην ἡμέραν· ὁ δὲ θεὸς τοῦ πατρός μου ἦν μετ’ ἐμοῦ“ (Gen. 31, 5). διὰ τοῦτο γάρ, εἴποιμ’ ἄν, ὁ Λάβαν οὐκ ἔστι πρὸς σοῦ, ὅτι μετὰ σοῦ ὁ θεός· ἐν ᾗ μὲν γὰρ ψυχῇ τὸ ἐκτὸς αἰσθητὸν ὡς μέγιστον ἀγαθὸν τετίμηται, ἐν ταύτῃ λόγος ἀστεῖος οὐχ εὑρίσκεται· ᾗ δ’ ἐμπεριπατεῖ ὁ θεός, τὸ ἐκτὸς αἰσθητὸν ἀγαθὸν οὐχ ὑπείληπται, καθ’ ὃ νενόηται καὶ προσηγόρευται Λάβαν.

5Babaları gibi ilerleyen logosun bir parçasıyla donanmış olanlar da uygun bir yer olarak ovayı seçip psykhēnin akıldışı eğilimlerini yeniden eğitirler. Nitekim Yusuf'a şöyle denir: "Kardeşlerin Şekem'de sürü gütmüyorlar mı? Gel, seni onlara göndereyim. O da 'İşte buradayım' dedi. Ona 'Git, bak, kardeşlerin ve koyunlar sağ salim mi, bana haber getir' dedi. Onu Hebron vadisinden gönderdi, o da Şekem'e geldi. Bir adam onu ovada dolaşırken buldu ve ona 'Ne arıyorsun?' diye sordu. O da 'Kardeşlerimi arıyorum, nerede sürü otlattıklarını bana söyle' dedi. Adam ona 'Buradan gittiler; Dotan'a gidelim dediklerini duydum' dedi" (Tekvin 37:13–17).

5

καὶ ὅσοι δὲ ἐν μέρει λόγου τοῦ προκόπτοντος κατὰ τὸν πατέρα κοσμοῦνται, τὰς ψυχῆς ἀλόγους φορὰς μεταδιδάσκουσιν ἐκλεξάμενοι ἐπιτήδειον τόπον τὸ πεδίον. λέγεται γὰρ τῷ Ἰωσήφ· „οὐχ οἱ ἀδελφοί σου ποιμαίνουσιν ἐν Συχέμ; δεῦρο ἀποστείλω σε πρὸς αὐτούς. ὁ δὲ εἶπεν Ἰδοὺ ἐγώ. εἶπε δὲ αὐτῷ Πορευθεὶς ἴδε, εἰ ὑγιαίνουσιν οἱ ἀδελφοί σου καὶ τὰ πρόβατα, καὶ ἀνάγγειλόν μοι. καὶ ἀπέστειλεν αὐτὸν ἐκ τῆς κοιλάδος τῆς Χεβρών, καὶ ἦλθεν εἰς Συχέμ. καὶ εὗρεν αὐτὸν ἄνθρωπος πλανωμένων ἐν τῷ πεδίῳ· ἠρώτησε δὲ αὐτὸν ὁ ἄνθρωπος Τί ζητεῖς; ὁ δὲ εἶπε Τοὺς ἀδελφούς μου ζητῶ, ἀνάγγειλόν μοι ποῦ βόσκουσιν. εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ ἄνθρωπος Ἀπήρκασιν ἐντεῦθεν· ἤκουσα γὰρ αὐτῶν λεγόντων Πορευθῶμεν εἰς Δωθαείμ“ (Gen. 37, 13—17).

6Kendilerindeki akıldışı yetileri ovada gözettikleri, söylenenlerden açıktır. Yusuf ise babasının pek sert olan epistēmēsine dayanamadığı için onlara gönderilir; ta ki daha yumuşak rehberlerden yapılması gereken ve faydalı olanı öğrensin. Çünkü farklı şeylerden dokunmuş, pek karışık ve girift bir öğretiye bağlıdır; bu yüzden kanun koyucu ona alacalı bir entari yapıldığını söyler (Tekvin 37:3) ve böylece onun labirent gibi, içinden çıkılması güç bir kanaatin savunucusu olduğunu gösterir.

6

ὅτι μὲν οὖν ἐν πεδίῳ τῶν ἐν αὐτοῖς ἀλόγων δυνάμεων ποιοῦνται τὴν ἐπιστασίαν, δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων. ὁ δὲ Ἰωσὴφ πέμπεται πρὸς αὐτούς, ἐπεὶ τὴν τοῦ πατρὸς ἐπιστήμην αὐστηροτέραν οὖσαν ἀδυνατεῖ φέρειν, ἵνα μάθῃ παρὰ τιθασωτέροις ὑφηγηταῖς τὰ πρακτέα καὶ συνοίσοντα· κέχρηται γὰρ δόγματι ἐκ διαφερόντων συνυφασμένῳ, πάνυ ποικίλῳ καὶ πολυπλόκῳ, παρὸ καὶ χιτῶνα κατεσκευάσθαι ποικίλον φησὶν ὁ νομοθέτης αὐτῷ (Gen. 37, 3), δηλῶν ὅτι λαβυρινθώδους καὶ δυσεκλύτου δόξης ἐστὶν εἰσηγητής·

7Çünkü hakikate göre değil daha çok siyasi hayata göre felsefe yaparak, tabiatları bakımından birbirinden tamamen ayrı olan üç iyi cinsini, yani dış iyileri, bedenle ilgili ve psykhēyle ilgili iyileri bir araya getirip birbirine bağlar. Her birinin her birine, hepsinin hepsine muhtaç olduğunu göstermeye kalkar; hepsinden birlikte oluşan şeyi tam, dolu ve gerçekten iyi sayar, onu meydana getiren şeyleri ise iyilerin parçaları ya da unsurları sayar, yetkin iyiler değil.

7

πρὸς γὰρ πολιτείαν μᾶλλον ἢ πρὸς ἀλήθειαν φιλοσοφῶν τὰ τρία γένη τῶν ἀγαθῶν, τά τε ἐκτὸς καὶ περὶ σῶμα καὶ ψυχήν, ὅλαις φύσεσιν ἀλλήλων διηρτημένα εἰς τὸ αὐτὸ ἄγει καὶ συνείρει, χρεῖον ἕκαστον ἑκάστου καὶ πάντα πάντων ἀποφαίνειν ἀξιῶν καὶ τὸ ἐξ ἀθρόων συντεθὲν ἄρτιον καὶ πλῆρες ὄντως ἀγαθόν, τὰ δ’ ἐξ ὧν τοῦτο ἐπάγη μέρη μὲν ἢ στοιχεῖα ἀγαθῶν, ἀγαθὰ δ’ οὐκ εἶναι τέλεια·

8Nasıl evrenin yapıldığı dört unsurdan ne ateş ne toprak ne de herhangi biri evren değildir de evren unsurların bir araya gelmesi ve karışmasıysa, aynı şekilde saadet de ne yalnız dış şeylerde, ne bedenle ilgili şeylerde, ne de psykhēyle ilgili şeylerde kendi başına aranır (çünkü sayılanların her biri bir parça ya da unsur

8

καθάπερ γὰρ μήτε πῦρ μήτε γῆν μήτε τι τῶν τεττάρων, ἐξ ὧν ἐδημιουργήθη τὸ πᾶν, κόσμον εἶναι, τὴν δὲ τῶν στοιχείων εἰς ταὐτὸ σύνοδόν τε καὶ κρᾶσιν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ εὔδαιμον μήτε ἐν τοῖς ἐκτὸς ἰδίᾳ μήτε ἐν τοῖς περὶ σῶμα μήτε ἐν τοῖς περὶ ψυχὴν καθ’ αὑτὰ ἐξετάζεσθαι — τῶν γὰρ εἰρημένων ἕκαστον μερῶν τινα καὶ στοιχείων

9konumundadır), ancak hepsinin toplamında aranır. Yusuf bu kanaati yeniden öğrenmek üzere, yalnız güzeli iyi sayan adamlara gönderilir. Güzel, psykhēnin psykhē olarak kendine has olanıdır; bu adamlar dış şeylerin ve bedenle ilgili şeylerin yalnızca üstünlük diye adlandırıldığına, gerçekte iyi olmadığına inanırlar. Nitekim "İşte kardeşlerin Şekem'de sürü güdüyorlar" der (Tekvin 37:13), yani kendilerindeki bütün akıldışı kısma hükmediyorlar. Şekem "omuz" diye yorumlanır ve katlanılan emeğin işaretidir; çünkü aretē sevenler en büyük yükü taşırlar: bedene ve bedenin hazzına, bir de dış şeylere ve onlardan gelen zevklere karşı koymanın yükünü.

9

λόγον ἔχειν —, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἐκ πάντων ἄθροισμα. ταύτην οὖν τὴν δόξαν πέμπεται μεταδιδαχθησόμενος πρὸς ἄνδρας μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν νομίζοντας, ὃ ψυχῆς ὡς ψυχῆς ἐστιν ἴδιον, τὰ δ’ ἐκτὸς καὶ περὶ σῶμα πλεονεκτήματα λεγόμενα μόνον, οὐ πρὸς ἀλήθειαν ὄντα, ἀγαθὰ πεπιστευκότας. „ἰδοὺ“ γάρ φησιν „οἱ ἀδελφοί σου ποιμαίνουσι“ καὶ ἄρχουσι παντὸς ἀλόγου μέρους τῶν ἐν αὐτοῖς „ἐν Συχέμ“ (Gen. 37, 13)· ὦμος δὲ ἑρμηνεύεται, τλητικοῦ σημεῖον πόνου· βαστάζουσι γὰρ ἄχθος μέγιστον οἱ φιλάρετοι, τὴν πρὸς σῶμα καὶ τὴν σώματος ἡδονὴν καὶ πάλιν αὖ τὴν πρὸς τὰ ἐκτὸς καὶ τὰς ἀπ’ αὐτῶν ἐγγινομένας τέρψεις ἀντίταξιν.

10"Gel, seni onlara göndereyim" (aynı yer); yani çağrıya uy, daha iyi şeyleri öğrenmek için isteyerek bir atılım edinip zihninle yaklaş. Ama şimdiye kadar gerçek terbiyeyi almış gibi görünmeye çalışıyorsun. Bunu henüz kendi içinde kabul etmemişken "İşte buradayım" diyerek yeniden öğrenmeye hazır olduğunu söylüyorsun; bence bununla öğrenmeye hazır olduğunu göstermekten çok kendi düşüncesizliğini ve hafifliğini ele veriyorsun. Kanıtı şudur: biraz sonra gerçek insan seni yolda dolaşırken bulacak (Tekvin 37:15); sağlıklı bir niyetle talime gelmiş olsaydın, yolunu kaybetmezdin.

10

„δεῦρο οὖν ἀποστείλω σε πρὸς αὐτούς“ (ibid.), τουτέστι μετακλήθητι καὶ πρόσελθε τῇ διανοίᾳ λαβὼν ὁρμὴν ἑκούσιον εἰς τὸ τὰ ἀμείνω μαθεῖν. ἀλλ’ ἄχρι γε τοῦ παρόντος ἐπιμορφάζεις ὡς παιδείαν δεξάμενος τὴν ἀληθῆ· μήπω γὰρ παρὰ σαυτῷ τοῦτο ὡμολογηκὼς ἕτοιμος εἶναι λέγεις ἀναδιδάσκεσθαι, ὅταν φῇς „ἰδοὺ ἐγώ,“ ἐξ οὗ μοι δοκεῖς εἰκαιότητα καὶ εὐχέρειαν ἀπελέγχειν σεαυτοῦ μᾶλλον ἢ πρὸς τὸ μαθεῖν ἑτοιμότητα μηνύειν. τεκμήριον δέ, εὑρήσει σε μικρὸν ὕστερον ὁ ἀληθινὸς ἄνθρωπος πλανώμενον ἐν τῇ ὁδῷ (Gen. 37, 15), οὐκ ἂν πλανηθέντα, εἰ ἀπὸ γνώμης ὑγιοῦς ἐπὶ τὴν ἄσκησιν ἦλθες.

11Babanın teşvik edici sözü hiçbir zorlama getirmez; ta ki daha iyi şeylere kendi isteğinle ve kendiliğinden yönelesin. Çünkü "Git, bak" der: işi gör, kavra ve pek titizlikle incele. Önce üzerinde emek vereceğin şeyi bilmen, sonra onunla uğraşmaya geçmen gerekir.

11

καὶ μὴν ὅ γε προτρεπτικὸς λόγος τοῦ πατρὸς ἀνάγκην ἐπιτίθησιν οὐδεμίαν, ἵνα ἐθελουργὸς καὶ αὐτοκέλευστος ἐπιτηδεύῃς τὰ βελτίω, φησὶ γάρ· „πορευθεὶς ἴδε,“ θέασαι καὶ κατανόησον καὶ πάνυ ἀκριβῶς περίσκεψαι τὸ πρᾶγμα· εἰδέναι γάρ σε δεῖ περὶ ὃ μέλλεις πονεῖσθαι πρότερον, εἶτ’ αὖθις ἐπὶ τὴν ἐπιμέλειαν αὐτοῦ χωρεῖν.

12İçine eğilip gözünü her yana çevirerek onu baştan başa iyice gördüğünde, ona daha önce girişmiş ve talimini yapmış olanları da incele: bunu yaparken "sağlıklılar" mı, yoksa haz düşkünlerinin alay edip küçümseyerek sandığı gibi delirmişler mi? Ama ne işin seyrini ne de talim edenlerin sağlıklı olup olmadığı hakkındaki yargını, "haber getirip" babana iletmeden kendi içinde kesinleştirme. Çünkü öğrenmeye yeni başlayanların düşünceleri kararsız ve dayanaksızdır, ilerlemiş olanlarınki ise sağlamdır; yeni başlayanların sarsılmazlığı ilerlemişlerden alması gerekir.

12

ὅταν μέντοι διακύψῃς καὶ περιαγαγὼν ὄμμα ὅλον δι’ ὅλων καταθεάσῃ, προσεξέτασον καὶ τοὺς ἐπιθεμένους ἤδη καὶ ἀσκητὰς αὐτοῦ γεγονότας, εἰ τοῦτο δρῶντες „ὑγιαίνουσιν“ ἀλλὰ μὴ μεμήνασι, καθάπερ οἱ φιλήδονοι διασύροντες καὶ ἐπιχλευάζοντες νομίζουσι. μήτε δὲ τὴν θέαν τοῦ πράγματος μήτε τὴν περὶ τοῦ ὑγιαίνειν τοὺς ἀσκητὰς διάγνωσιν βεβαιώσῃ παρὰ σεαυτῷ, πρὶν „ἀναγγεῖλαι“ καὶ ἀνενεγκεῖν τῷ πατρί· γνῶμαι γὰρ αἱ μὲν τῶν ἄρτι μανθάνειν ἀρχομένων ἄστατοι καὶ ἀνίδρυτοι, πάγιοι δ’ αἱ τῶν προκεκοφότων, ἀφ’ ὧν τὸ ἀκλινὲς κἀκείνους λαμβάνειν ἀναγκαῖον.

13Ey zihin, Tanrı'nın sözleri ve Tanrı'yı seven insanların kanunları olarak açıklanmış kutsal sözleri bu şekilde araştırırsan, onların büyüklüğüne yaraşmayan aşağılık hiçbir şeyi kabul etmek zorunda kalmazsın. Nitekim şu an üzerinde konuştuğumuz şeyi aklı başında biri nasıl kabul edebilir? Bir kralın servetine sahip olan Yakup'un öyle bir köle ya da hizmetçi kıtlığı çekmesi akla yatkın mı ki, öteki çocuklarının, üstelik de sürülerin sağ salim olup olmadığını haber getirsin diye oğlunu yabancı bir yere göndersin?

13

Τοῦτον, ὦ διάνοια, τὸν τρόπον ἐὰν ἐρευνᾷς τοὺς ἱεροφαντηθέντας λόγους μὲν θεοῦ, νόμους δὲ ἀνθρώπων θεοφιλῶν, οὐδὲν ταπεινὸν οὐδ’ ἀνάξιον τοῦ μεγέθους αὐτῶν ἀναγκασθήσῃ παραδέχεσθαι. αὐτὸ γὰρ τοῦτο, περὶ οὗ νῦν ὁ λόγος ἐστί, πῶς ἄν τις τῶν εὖ φρονούντων παραδέξαιτο; ἆρα τοσαύτην σπάνιν οἰκετῶν ἢ ὑπηρετῶν εἰκὸς εἶναι τῷ βασιλέως ἔχοντι περιουσίαν Ἰακώβ, ὡς υἱὸν ἐπὶ τὴν ξένην ἐκπέμπειν διαγγελοῦντα περὶ τῶν ἄλλων παίδων, εἰ ὑγιαίνουσι, καὶ προσέτι τῶν θρεμμάτων;

14Dedesi, dokuz kralı yenip götürdüğü esirlerin kalabalığı dışında, evde doğmuş üç yüzden fazla köleye sahipti; ev halkı hiç azalmamış, zaman geçtikçe her bakımdan artmıştı. Bu kadar bol hizmetçi varken, en çok değer verdiği oğlunu, en değersiz kölenin bile kolayca başarabileceği bir iş için göndermeyi uygun görmezdi.

14

ὁ πάππος αὐτοῦ χωρὶς τοῦ πλήθους τῶν αἰχμαλώτων, οὓς ἐννέα βασιλεῖς καθελὼν ἀπήγαγεν, ὑπὲρ τριακοσίους ἔσχεν οἰκότριβας· μεμείωται δὲ τῆς οἰκίας οὐδέν, ἀλλὰ χρόνου προϊόντος πάντα διὰ πάντων ἔλαβεν αὔξησιν. οὐκ ἂν οὖν ἀφθόνου θεραπείας ὑπαρχούσης υἱὸν ἠξίου πέμπειν, οὗ μάλιστα ἐκήδετο, ἐπὶ πρᾶξιν, ἣν καὶ τῶν εὐτελεστάτων ἄν τις ῥᾳδίως κατώρθωσεν.

15Ama görüyorsun ki onu gönderdiği yeri de gereğinden fazla ayrıntıyla yazıyor; bu, lafzi anlamdan uzaklaşmamızı neredeyse açıkça teşvik etmektir: "Hebron vadisinden" der (Tekvin 37:14). Hebron "eş" ve "ortak" demektir ve sembolik olarak bedenimizdir, çünkü beden psykhēye bağlanmış ve onunla bir ortaklık ve dostluk kurmuştur. Bedenin vadileri de duyu organlarıdır; bunlar dışarıdaki bütün hissedilir şeylerin büyük hazneleridir. Bu şeyler sayısız keyfiyeti doldurup bu hazneler aracılığıyla zihne akıtarak onu sular altında bırakır ve dibe batırır.

15

ἀλλ’ ὁρᾷς ὅτι καὶ τὸ χωρίον, ὅθεν αὐτὸν ἐκπέμπει, περιττῶς ἀναγράφει μόνον οὐκ ἐναργῶς προτρέπων ἀφίστασθαι τοῦ ῥητοῦ· „ἐκ γὰρ τῆς κοιλάδος τῆς Χεβρών“ (Gen. 37, 14)· συζυγὴ δὲ καὶ συνεταιρὶς Χεβρὼν καλεῖται συμβολικῶς ἡμῶν τὸ σῶμα, ὅτι συνέζευκται καὶ ὥσπερ ἑταιρίαν καὶ φιλίαν πρὸς ψυχὴν τέθειται· κοιλάδας δὲ ἔχει τὰ αἰσθητήρια, μεγάλας δεξαμενὰς ἁπάντων ὅσα ἐκτὸς αἰσθητά, ἃ τὰς παμπληθεῖς ποιότητας ἐπαντλοῦντα καὶ διὰ τῶν δεξαμενῶν ἐπεισχέοντα τῇ διανοίᾳ κατακλύζει καὶ βύθιον αὐτὴν ἀπεργάζεται.

16Bu yüzden cüzzam kanununda, bir evde yeşilimsi ya da kırmızımsı çukurlar belirdiğinde, bunların bulunduğu taşları çıkarıp yerlerine başkalarını koymak buyrulmuştur (Levililer 14:37 vd.). Yani hazların, arzuların ve onların kardeşi olan duyguların yarattığı farklı keyfiyetler bütün psykhēye ağırlık verip onu ezerek kendinden daha çukur ve daha alçak kıldığında, zayıflığın sebebi olan logosları ortadan kaldırıp kanuna uygun bir yetiştirme ya da doğru bir terbiye yoluyla yerlerine sağlıklı logoslar koymak gerekir.

16

διὰ τοῦτο ἐν τῷ νόμῳ τῆς λέπρας, ὅταν ἐν οἰκίᾳ κοιλάδες χλωρίζουσαι ἢ πυρρίζουσαι φανῶσι, διείρηται τοὺς λίθους, ἐν οἷς γεγόνασιν, ἐξελόντας ἑτέρους ἀντιτιθέναι (Lev. 14,37 ss.), τουτέστιν, ὅταν διαφέρουσαι ποιότητες, ἃς ἐδημιούργησαν ἡδοναὶ καὶ ἐπιθυμίαι καὶ τὰ ἀδελφὰ τούτων πάθη, βαρύνασαι καὶ πιέσασαι τὴν ὅλην ψυχὴν κοιλοτέραν καὶ ταπεινοτέραν αὐτὴν ἑαυτῆς ἐργάσωνται, τοὺς τῆς ἀσθενείας αἰτίους λόγους ἀνελεῖν, ὑγιεινοὺς δὲ δι’ ἀγωγῆς νομίμου ἢ καὶ παιδεύσεως ὀρθῆς ἀντεισαγαγεῖν.

17[Yakup] Yusuf'un bütünüyle bedenin ve hislerin çukurlarına gömüldüğünü görünce, onu bu inlerden dışarı çıkıp metanetin hür havasını solumaya, eskiden onun talimini yapmış olan ve şimdi öğretmenleri olanların yanına gitmeye çağırır. O ise dışarı çıktığını sanırken yolunu kaybetmiş olarak bulunur. Nitekim "Bir adam onu ovada dolaşırken buldu" der (Tekvin 37:15); bununla iyi olanın emeğin kendisi değil, tekhnēyle birleşen emek olduğunu gösterir.

17

τὸν Ἰωσὴφ οὖν ὅλον εἰς τὰς τοῦ σώματος καὶ τῶν αἰσθήσεων κοιλότητας εἰσδεδυκότα ὁρῶν προκαλεῖται τῶν φωλεῶν ἔξω προελθόντα ἐλευθέρου σπάσαι τοῦ καρτερίας πνεύματος φοιτήσαντα πρὸς τοὺς πάλαι μὲν ἀσκητὰς νυνὶ δὲ διδασκάλους αὐτῆς. ὁ δὲ προεληλυθέναι δόξας πλανώμενος εὑρίσκεται· „εὗρε“ γάρ φησιν „αὐτὸν ἄνθρωπος πλανώμενον ἐν τῷ πεδίῳ“ (Gen. 37, 15), δηλῶν ὅτι οὐχ ὁ πόνος καθ’ αὑτὸν ἀλλ’ ὁ μετὰ τέχνης ἀγαθόν.

18Nasıl ki müzikle müzik bilmeden, okuma yazmayla okuma yazma bilmeden, kısacası hiçbir tekhnēyle ustalıksızca ya da kötü bir ustalıkla değil, her biriyle ustalıkla uğraşmak gerekiyorsa, aynı şekilde phronēsisin kurnazlıkla, itidalin cimrilik ve hasislikle, cesaretin küstahlıkla, dindarlığın batıl korkuyla, aretēye dair başka herhangi bir epistēmēnin de bilgisizce peşine düşülmemelidir; çünkü bütün bunların yoldan sapmak olduğu herkesçe kabul edilir. Bu yüzden "adil olanın ardından adaletle git" (Tesniye 16:20) diye bir kanun da konmuştur: adalete ve her aretēye, onlara zıt işlerle değil, onlarla aynı soydan gelen işlerle yönelelim diye.

18

ὥσπερ γὰρ οὔτε μουσικὴν ἀμούσως οὔτε γραμματικὴν ἀγραμμάτως οὐδὲ συνόλως φράσαι τέχνην ἀτέχνως ἢ κακοτέχνως ἀλλὰ τεχνικῶς ἑκάστην ἐπιτηδεύειν προσῆκεν, οὕτως οὐδὲ φρόνησιν πανούργως οὐδὲ σωφροσύνην φειδωλῶς καὶ ἀνελευθέρως οὐδὲ θρασέως ἀνδρείαν οὐδὲ δεισιδαιμόνως εὐσέβειαν οὐδ’ ἄλλην τινὰ τῶν κατ’ ἀρετὴν ἐπιστήμην ἀνεπιστημόνως· ἀνοδία γὰρ ὁμολογουμένως ταῦτα πάντα. παρὸ καὶ νόμος κεῖται „δικαίως τὸ δίκαιον διώκειν“ (Deut. 16, 20), ἵνα δικαιοσύνην καὶ πᾶσαν ἀρετὴν τοῖς συγγενέσιν ἔργοις αὐτῆς ἀλλὰ μὴ τοῖς ἐναντίοις μετερχώμεθα.

19Öyleyse birini yiyeceği ve içeceği vaktinde almazken, banyoyu ve yağlanmayı reddederken, bedenini örten giysilere aldırmazken, yerde yatıp açıkta kalırken, sonra da bütün bunlarla kendine hâkim olma kılığına bürünürken görürsen, düştüğü yanılgıya acı ve ona kendine hâkim olmanın gerçek yolunu göster. Çünkü onun uğraştığı şeyler, açlıkla ve öteki eziyetlerle hem psykhēyi hem bedeni yere seren, sonu gelmez ve hiçbir şeye varmayan zahmetlerdir.

19

ἐὰν οὖν τινα θεάσῃ σῖτα καὶ ποτὰ μὴ ἐν καιρῷ προσιέμενον ἢ λουτρὰ καὶ ἀλείμματα παραιτούμενον ἢ τῶν περὶ σῶμα σκεπασμάτων ἀμελοῦντα ἢ χαμευνίαις καὶ δυσαυλίαις χρώμενον, εἶτ’ ἐκ τούτων ἐπιμορφάζοντα ἐγκράτειαν, οἶκτον λαβὼν τῆς περὶ αὐτὸν πλάνης τὴν ἀληθῆ τῆς ἐγκρατείας ὁδὸν δεῖξον· ἃ γὰρ ἐπετήδευσεν, ἀνήνυτοι καὶ ἄτρυτοι πόνοι λιμῷ καὶ ταῖς ἄλλαις κακώσεσι ψυχὴν καὶ σῶμα ἐκτραχηλίζοντες.

20Biri de serpme suları ve arınma ayinleri kullanıp zihnini kirletirken bedenini parlatıyorsa, ya da yine servetinin bolluğuyla en gösterişli masraflara girip bir tapınak kurduruyorsa, yahut yüzer öküzlük kurbanlar sunup kurban kesmekten geri durmuyorsa, ya da tapınağı pahalı adaklarla süslüyor, bol bol malzeme ve her türlü gümüşten, altından daha değerli sanat eserleri getiriyorsa, o da dindarlar arasına yazılmasın.

20

μηδ’ εἴ τις περιρραντηρίοις ἢ καθαρσίοις χρώμενος διάνοιαν μὲν ῥυπαίνει τὴν ἑαυτοῦ, τὸ δὲ σῶμα φαιδρύνει, μηδ’ εἰ πάλιν ὑπὸ περιουσίας νεὼν ἱδρύεται λαμπροτάταις χορηγίαις καὶ δαπάναις χρώμενος ἢ ἑκατόμβας ἀνάγει καὶ βουθυτῶν οὐ παύεται ἢ πολυτελέσιν ἀναθήμασι κοσμεῖ τὸ ἱερὸν ἀφθόνους μὲν ὕλας τέχνας δὲ παντὸς ἀργύρου καὶ χρυσοῦ τιμιωτέρας εἰσάγων, μετ’ εὐσεβῶν ἀναγεγράφθω·

21Çünkü bu adam da dindarlığa giden yoldan sapmıştır: kutsallığın yerine ibadet törenlerini koyar, rüşvet almayana, böyle şeyleri asla kabul etmeyecek olana hediyeler verir, dalkavukluğa kapılmayana dalkavukluk eder. Oysa O, hakiki ibadetleri kabul eder —hakiki ibadet, tek ve yalın kurban olarak hakikati getiren psykhēnin ibadetidir—, sahte ibadetlerden ise yüz çevirir; sahte ibadet de dış dünyadaki bolluklarla yapılan gösterilerdir.

21

πεπλάνηται γὰρ καὶ οὗτος τῆς πρὸς εὐσέβειαν ὁδοῦ, θρησκείαν ἀντὶ ὁσιότητος ἡγούμενος καὶ δῶρα τῷ ἀδεκάστῳ διδοὺς οὐδέποτε ληψομένῳ τὰ τοιαῦτα καὶ κολακεύων τὸν ἀκολάκευτον, ὃς γνησίους μὲν θεραπείας ἀσπάζεται — γνήσιοι δ’ εἰσὶν αἱ ψυχῆς ψιλὴν καὶ μόνην θυσίαν φερούσης ἀλήθειαν —, τὰς δὲ νόθους ἀποστρέφεται· νόθοι δ’ ὅσαι διὰ τῶν ἐκτὸς ἀφθονιῶν ἐπιδείξεις.

22Kimileri, onu ovada dolaşırken bulan adamın (Tekvin 37:15) özel adının bildirilmediğini söyler. Bunlar da bir bakıma yolunu şaşırmışlardır, çünkü işlerin doğru yolunu açıkça göremezler. Psykhēlerinin gözü kör olmasaydı, hakiki insanın en kendine has ve hedefi en iyi tutturan adının tam da "insan" olduğunu bilirlerdi; çünkü bu, sözle kendini ifade eden ve akıl sahibi olan zihne en uygun düşen addır.

22

τοῦ δὲ εὑρόντος ἐν τῷ πεδίῳ πλανώμενον αὐτὸν ἀνθρώπου (Gen. 37, 15) τὸ κύριον ὄνομα οὔ φασί τινες δεδηλῶσθαι, καὶ αὐτοὶ τρόπον τινὰ πεπλανημένοι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὴν ὀρθὴν ὁδὸν τῶν πραγμάτων ἐναργῶς ὁρᾶν· εἰ γὰρ μὴ τὸ ψυχῆς ὄμμα ἐπεπήρωντο, ἔγνωσαν ἂν ὅτι τοῦ πρὸς ἀλήθειαν ἀνθρώπου τὸ ἰδιαίτατον καὶ εὐθυβολώτατον ὄνομά ἐστιν αὐτὸ τοῦτο ἄνθρωπος, ἠρθρωμένης καὶ λογικῆς διανοίας οἰκειοτάτη πρόσρησις.

23Her birimizin psykhēsinde oturan bu insan kimi zaman hükümdar ve kral, kimi zaman hayat yarışmalarının yargıcı ve hakemi olarak karşımıza çıkar. Kimi zaman da tanığın ya da davacının yerine geçer, bizi görünmeden içeriden sorguya çeker ve ağzımızı açmamıza bile izin vermez; vicdanın dizginleriyle bizi yakalar, ağzımıza gem vurur ve dilin dizgin tanımayan küstah koşusunu durdurur.

23

οὗτος ὁ ἄνθρωπος ἐν ἑκάστου τῇ ψυχῇ κατοικῶν τοτὲ μὲν ἄρχων καὶ βασιλεὺς εὑρίσκεται τοτὲ δὲ δικαστὴς καὶ βραβευτὴς τῶν κατὰ τὸν βίον ἀγώνων, ἔστι δ’ ὅτε μάρτυρος ἢ κατηγόρου λαβὼν τάξιν ἀφανῶς ἡμᾶς ἔνδοθεν ἐλέγχει μηδὲ διᾶραι τὸ στόμα ἐῶν, ἐλλαμβανόμενος δὲ καὶ ἐπιστομίζων ταῖς τοῦ συνειδότος ἡνίαις τὸν αὐθάδη μετὰ ἀφηνιασμοῦ δρόμον γλώττης ἐπέσχεν.

24İşte bu sorgulayıcı, psykhēnin yolunu şaşırdığını görünce ona sordu: "Ne arıyorsun?" (Tekvin 37:15). Phronēsisi mi? Öyleyse neden kurnazlığın yolundan gidiyorsun? İtidali mi? Ama tuttuğun patika cimriliğe çıkıyor. Cesareti mi? Senin yanına küstahlık geliyor. Dindarlığın peşinde misin?

24

οὗτος ὁ ἔλεγχος ἐπύθετο τῆς ψυχῆς, ἡνίκα τὴν πλάνην εἶδεν αὐτῆς· „τί ζητεῖς“ (Gen. 37, 15) ; ἆρά γε φρόνησιν; τί οὖν ἐπὶ πανουργίας βαίνεις; ἀλλὰ σωφροσύνην; ἀλλ’ ἐπὶ φειδωλίαν ἡ τρίβος ἄγει· ἀλλὰ ἀνδρείαν; θρασύτης προσέρχεται ταύτῃ· ἀλλ’ εὐσέβειαν μετέρχῃ;

25Bu yol batıl korkunun yoludur. Psykhē, epistēmēnin logoslarını aradığını ve onları soyca en yakın kardeşleri gibi özlediğini söylerse ona pek inanmayalım; çünkü öyle olsaydı "Nerede otlatıyorlar?" (ayet 16) diye değil, "Nerede güdüyorlar?" diye sorardı. Otlatanlar, hislerin akılsız ve doymak bilmez sürüsüne bütün duyulur şeyleri yem olarak verirler; bu yemler yüzünden kendimize hâkim olamaz ve bedbaht oluruz. Güdenler ise yöneticilerin ve önderlerin gücünü ellerinde tutarak arzuların taşkınlığını dizginler ve yabanileşmiş olanı evcilleştirirler.

25

δεισιδαιμονίας ἡ ὁδός. ἐὰν δὲ φάσκῃ ζητεῖν τοὺς ἐπιστήμης λόγους καὶ ποθεῖν ὡς τοὺς ἐγγυτάτω γένους ἀδελφούς, μὴ πάνυ πιστεύωμεν αὐτῇ· οὐ γὰρ ἂν ἐπυνθάνετο „ποῦ βόσκουσιν“ (ib. v. 16), ἀλλὰ „ποῦ ποιμαίνουσιν“· οἱ μὲν γὰρ βόσκοντες τροφὰς τὰ αἰσθητὰ πάντα παρέχουσι τῷ τῶν αἰσθήσεων ἀλόγῳ καὶ ἀπλήστῳ θρέμματι, δι’ ἃς ἀκράτορες ἑαυτῶν γινόμενοι καὶ κακοδαιμονοῦμεν, οἱ δὲ ποιμαίνοντες ἀρχόντων καὶ ἡγεμόνων ἔχοντες δύναμιν τὰ ἐξηγριωμένα ἡμεροῦσι στέλλοντες τὸ τῶν ἐπιθυμιῶν μέγεθος.

26Psykhē gerçekten aretēyi hakkıyla talim edenleri arasaydı, onları sakiler, fırıncılar ya da aşçılar arasında değil, krallar arasında arardı; çünkü bunlar hazlara yarayan şeyleri hazırlar, ötekiler ise hazlara hükmeder.

26

εἴπερ οὖν ἐζήτει τοὺς ἀρετῆς πρὸς ἀλήθειαν ἀσκητάς, ἐσκέπτετ’ ἂν αὐτοὺς ἐν βασιλεῦσιν, οὐκ ἐν οἰνοχόοις ἢ σιτοποιοῖς ἢ μαγείροις· οὗτοι μὲν γὰρ τὰ πρὸς ἡδονὰς εὐτρεπίζουσιν, ἐκεῖνοι δὲ ἡδονῶν ἄρχουσι.

27Bu yüzden aldanışı gören insan doğru bir cevap verir: "Buradan göçüp gittiler" (Tekvin 37:17). Bunu derken bedenin kütlesini gösterir ve aretēyi edinmek için zahmete katlanıp mücadele eden herkesin, yeryüzündeki yeri bırakıp yükseklerde dolaşmaya karar verdiğini, bedenin ölümcül belalarından hiçbirini peşinden sürüklemediğini anlatır. Nitekim onların şöyle dediğini duyduğunu söyler:

27

διὸ καὶ ἀποκρίνεται ὀρθῶς ὁ τὴν ἀπάτην ἰδὼν ἄνθρωπος· „ἀπήρκασιν ἐντεῦθεν“ (Gen. 37, 17). δείκνυσι δὲ τὸν σωματικὸν ὄγκον δηλῶν ὅτι πάντες, οἷς ὑπὲρ κτήσεως ἀρετῆς πόνος διαθλεῖται, τὸν περίγειον καταλελοιπότες χῶρον μετεωροπολεῖν ἐγνώκασιν οὐδεμίαν τῶν σωματικῶν ἐφελκόμενοι κηρῶν· καὶ γὰρ λεγόντων ἀκηκοέναι φησὶν αὐτῶν·

28"Dotan'a gidelim" (aynı yer) —bu ad "tam bir kesilme" anlamına gelir—. Böylece aretēye katkısı olmayan şeylerden ayrılmayı ve onları kesip atmayı yarım yamalak değil, en uç derecede çalıştıklarını gösterirler; tıpkı "Sara'da kadınlara özgü olanın gelmesi kesilmişti" (Tekvin 18:11) sözünde olduğu gibi. Duygular tabiatça dişidir; iyi duyguların erkek karakterine uyarak onları kesip atmaya çalışmak gerekir. Demek ki "ovada", yani söz yarışında bulunan da, rengârenk bir öğretiyi ortaya atan, hakikatten çok siyasete yarayan bir kalıba göre yolunu şaşırmış Yusuf'tur.

28

„εἰς Δωθαεὶμ πορευθῶμεν“ (ibid.) — ἑρμηνεύεται δὲ ἔκλειψις ἱκανή —, παριστάντων ὅτι οὐ μέσως ἀλλ’ ἄκρως ἀπόλειψιν καὶ ἔκλειψιν τῶν ἃ μὴ πρὸς ἀρετὴν συνεργεῖ μεμελετήκασι, καθὰ καὶ „Σάρρᾳ ἔτι γίνεσθαι τὰ γυναικεῖα ἐξέλιπε“ (Gen. 18, 11)· θήλεα δὲ φύσει τὰ πάθη, ὧν ἔκλειψιν ἐπιτηδευτέον παρὰ τοὺς ἄρρενας τῶν εὐπαθειῶν χαρακτῆρας. οὐκοῦν „ἐν πεδίῳ“ τουτέστιν ἐν ἁμίλλῃ λόγων εὑρίσκεται καὶ ὁ ποικίλου δόγματος εἰσηγητὴς πρὸς πολιτείας μᾶλλον ἢ πρὸς ἀληθείας τύπον χρησίμου πλανώμενος Ἰωσήφ.

29Bazı yarışmacılar vardır ki bedenlerinin gücü sayesinde, rakipleri çekildiği için dövüşmeden, üstlerine toz bile bulaşmadan taç giyerler; eşsiz kuvvetleri onlara birinciliği kazandırmıştır. İçimizdeki en ilahî şey olan zihin konusunda böyle bir kuvvete sahip olan İshak da "ovaya çıkar" (Tekvin 24:63), ama kimseyle yarışmak için değil —bütün rakipleri onun tabiatının her bakımdan büyüklüğü ve üstünlüğü karşısında sinmiştir—, yalnızca yol arkadaşıyla, hem yolun hem psykhēnin kılavuzu olan Tanrı'yla baş başa kalıp konuşmak istediği için.

29

εἰσὶ δέ τινες τῶν ἀγωνιστῶν οἳ διὰ σώματος εὐεξίαν, ἀπειπόντων τῶν ἀντιπάλων, ἐστεφανώθησαν ἀμαχὶ μηδ’ αὐτὸ μόνον κονισάμενοι ἀσυγκρίτου ῥώμης εὑράμενοι τὰ πρωτεῖα. τοιαύτῃ δυνάμει χρησάμενος περὶ τὸ θειότατον τῶν ἐν ἡμῖν τὴν διάνοιαν Ἰσαὰκ „ἐξέρχεται μὲν εἰς τὸ πεδίον“ (Gen. 24, 63), ἁμιλλησόμενος δ’ οὐδενί, πάντων κατεπτηχότων τῶν ἀνταγωνιστῶν τὸ μεγαλεῖον καὶ ὑπερβάλλον ἐν ἅπασι τῆς φύσεως αὐτοῦ, μόνον δὲ ἰδιάσαι βουλόμενος καὶ ἰδιολογήσασθαι τῷ συνοδοιπόρῳ καὶ ἡγεμόνι τῆς τε ὁδοῦ καὶ τῆς ψυχῆς θεῷ.

30İshak'la konuşanın ölümlü olmadığının en açık delili şudur: Sabır demek olan Rebeka, yalnız bir kişiyi gördüğü ve yalnız bir kişinin görüntüsünü edindiği hâlde uşağa soracaktır: "Bize doğru gelen bu adam kim?" (ayet 65). Çünkü güzel şeylerde sebat eden psykhē, kendi kendine öğrenilmiş bilgeliği, yani İshak adını taşıyanı kavramaya yeter, ama bilgeliğin kılavuzu olan Tanrı'yı görmeye henüz gücü yetmez.

30

τεκμήριον δὲ ἐναργέστατον τοῦ μηδένα προσομιλοῦντα τῷ Ἰσαὰκ θνητὸν εἶναι· Ῥεβέκκα γὰρ ἡ ὑπομονὴ πεύσεται τοῦ παιδὸς ἕνα ὁρῶσα καὶ ἑνὸς μόνου λαμβάνουσα φαντασίαν· „τίς ὁ ἄνθρωπος οὗτος ὁ πορευόμενος εἰς συνάντησιν ἡμῖν“ (ib. v. 65) ; ἡ γὰρ ἐπιμένουσα τοῖς καλοῖς ψυχὴ ἱκανὴ μέν ἐστι τὴν αὐτομαθῆ σοφίαν καταλαμβάνειν, ἐπίκλησιν Ἰσαάκ, οὔπω δὲ δυνατὴ τὸν τῆς σοφίας ἡγεμόνα θεὸν ἰδεῖν.

31Bu yüzden uşak da, görünmez olanı, görünmeden konuşanı kavrayamadığını onaylarcasına "Bu benim efendimdir" (aynı yer) der ve yalnız İshak'ı gösterir; çünkü iki kişi görünmüş olsaydı yalnız birini göstermesi akla yatmazdı. Gösterilemeyeni ise görmedi, çünkü O, yolun ortasındaki herkes için görünmezdir.

31

παρὸ καὶ ὁ παῖς ἐπισφραγιζόμενος τὸ μὴ δύνασθαι καταλαβεῖν τὸν ἀειδῆ καὶ προσομιλοῦντα ἀοράτως φησίν· „οὗτος ὁ κύριός μου“ (ibid.), τὴν δεῖξιν φέρων ἐπὶ τὸν Ἰσαὰκ μόνον· οὐ γὰρ εἰκὸς προφανέντων δυεῖν ἕνα δεικνύναι, ἀλλὰ τὸν ἄδεικτον οὐκ εἶδε πᾶσι τοῖς μέσοις ἀόρατον ὄντα.

32Kabil'in Habil'i gelmeye çağırdığı ovanın yarışmanın ve çekişmenin simgesi olduğunu yeterince gösterdiğimi sanıyorum. Şimdi sırada, dışarı çıktıktan sonra neyi tartıştıklarını incelemek var. Açıktır ki zıt ve birbiriyle çatışan kanaatleri: Habil her şeyi Tanrı'ya bağlayan, Tanrı'yı seven bir öğretiyi savunur; Kabil ise —adı "mülk" anlamına gelir— her şeyi kendine bağlayan, kendini seven bir öğretiyi. Kendini sevenler, aretēye değer verenlere karşı soyunup toza bulandılar mı, onları ya pes etmeye zorlayana ya da büsbütün mahvedene kadar pankration dövüşünü bırakmazlar.

32

Ὡς μὲν τοίνυν τὸ πεδίον, εἰς ὃ προκαλεῖται τὸν Ἄβελ ὁ Κάιν ἐλθεῖν, σύμβολον ἁμίλλης καὶ διαμάχης ἐστίν, ἱκανῶς δεδηλῶσθαι νομίζω. διαπορητέον δὲ ἑξῆς, περὶ τίνων ποιοῦνται τὰς ζητήσεις προελθόντες. ἦ δῆλον ὅτι περὶ ἐναντίων καὶ μαχομένων δοξῶν· ὁ μὲν γὰρ Ἄβελ ἀναφέρων ἐπὶ θεὸν πάντα φιλόθεον δόγμα, ὁ δὲ Κάιν ἐφ’ ἑαυτὸν — κτῆσις γὰρ ἑρμηνεύεται — φίλαυτον· φίλαυτοι δέ, ὅταν τοῖς ἀρετὴν τιμῶσιν ἐπαποδυσάμενοι κονίσωνται, [καὶ] παγκρατιάζοντες οὐ παύονται πρὶν ἢ ἀπειπεῖν βιάσασθαι ἢ παντελῶς διαφθεῖραι.

33Çünkü, deyim yerindeyse, oynatmadık taş bırakmazlar ve şöyle derler: "Beden psykhēnin evi değil mi? Öyleyse yıkılıp harabeye dönmesin diye evimize neden özen göstermeyelim? Gözler, kulaklar ve öteki hislerin korosu psykhēnin muhafızları ve dostları gibi değil mi? Öyleyse müttefiklerimize ve dostlarımıza kendimize gösterdiğimiz değeri göstermemiz gerekmez mi? Tabiat hazları, keyifleri ve hayat boyunca tadılan zevkleri ölüler için ya da hiç doğmamış olanlar için mi yarattı, yoksa yaşayanlar için mi? Zenginliği, şöhreti, payeleri, makamları ve bunlara benzer başka şeyleri ne diye edinmeyelim? Bunlar sayesinde insan yalnız güven içinde değil, mesut da yaşar.

33

πάντα γάρ, τὸ τοῦ λόγου δὴ τοῦτο, κινοῦσι λίθον φάσκοντες· οὐκ οἰκία ψυχῆς τὸ σῶμα; διὰ τί οὖν οἰκίας, ὡς μὴ γένοιτο ἐρείπιος, οὐκ ἐπιμελησόμεθα; οὐκ ὀφθαλμοὶ καὶ ὦτα καὶ ὁ τῶν ἄλλων χορὸς αἰσθήσεων ψυχῆς ὥσπερ τινὲς δορυφόροι καὶ φίλοι; συμμάχους οὖν καὶ φίλους οὐκ ἐν ἴσῳ τιμητέον ἑαυτοῖς; ἡδονὰς δὲ καὶ ἀπολαύσεις καὶ τὰς παρὰ πάντα τὸν βίον τέρψεις τοῖς τεθνεῶσιν ἢ τοῖς μηδὲ γενομένοις τὸ παράπαν ἀλλ’ οὐχὶ τοῖς ζῶσιν ἡ φύσις ἐδημιούργει; πλοῦτον δὲ καὶ δόξαν καὶ τιμὰς καὶ ἀρχὰς καὶ τὰ ἄλλα ὅσα τοιαῦτα τί παθόντες οὐ ποριούμεθα, ἐξ ὧν οὐ μόνον τὸ ἀσφαλῶς ἀλλὰ καὶ εὐδαιμόνως ζῆν περιγίνεται;

34Hayatın kendisi de buna tanıktır: Aretēnin dostu denenlerin neredeyse hepsi şöhretsiz, hor görülen, düşkün, zaruri ihtiyaçlarından bile yoksun, uyruklardan, hatta kölelerden daha itibarsız kimselerdir; kirli, solgun, iskelete dönmüş, yemeksizlikten gözlerinde açlık okunan, hastalıklı insanlardır ve ölmeyi talim ederler. Kendilerine özen gösterenler ise ünlü, zengin, önder, övülen ve saygı görenlerdir; sağlıklı, besili, gürbüzdürler, rahat ve nazlı yaşarlar, zahmet nedir bilmezler; bütün hisler yoluyla her şeyi kabul eden psykhēye tatlı şeyleri taşıyan hazlarla birlikte yaşarlar."

34

μάρτυς δὲ ὁ βίος τούτων· οἱ μὲν γὰρ λεγόμενοι φιλάρετοι ἄδοξοι σχεδὸν ἅπαντες, εὐκαταφρόνητοι, ταπεινοί, τῶν ἀναγκαίων ἐνδεεῖς, ὑπηκόων μᾶλλον δὲ καὶ δούλων ἀτιμότεροι, ῥυπῶντες, ὠχροί, κατεσκελετευμένοι, λιμὸν ὑπ’ ἀσιτίας ἐμβλέποντες, νοσερώτατοι, μελετῶντες ἀποθνῄσκειν· οἱ δ’ αὑτῶν ἐπιμελούμενοι ἔνδοξοι, πλούσιοι, ἡγεμόνες, ἐπαινούμενοι, τιμώμενοι, [πάλιν] ὑγιεινοί, πίονες, ἐρρωμένοι, ἁβροδίαιτοι, θρυπτόμενοι, πόνον οὐκ εἰδότες, ἡδοναῖς συζῶντες διὰ πασῶν τῶν αἰσθήσεων ἐπὶ τὴν πανδεχῆ ψυχὴν

35Böyle upuzun bir söz koşusu tutturup sofistlik yapmaya alışık olmayanları yendiklerini sandılar. Ama zaferin sebebi galip gelenlerin gücü değil, rakiplerinin bu konudaki zayıflığıdır. Çünkü aretēyle uğraşanların bir kısmı güzel olanı yalnız psykhēlerinde biriktirmiş, övgüye değer işleri talim etmiş, ama söz hokkabazlığını rüyalarında bile görmemiştir; ötekiler ise ikisini birden başarmış, zihinlerini iyi düşünüp taşınmakla ve iyi işlerle, sözlerini de söze dair tekhnēlerle iyice tahkim etmişlerdir.

35

τὰ ἡδέα φερούσαις. τοιουτονί τινα δόλιχον ἀπομηκύναντες λόγῳ νικᾶν τοὺς οὐκ εἰωθότας σοφιστεύειν ἔδοξαν. αἰτία δὲ τῆς νίκης οὐχ ἡ τῶν περιγεγενημένων ἰσχύς, ἀλλ’ ἡ περὶ ταῦτα τῶν ἀντιπάλων ἀσθένεια. τῶν γὰρ ἐπιτηδευόντων ἀρετὴν οἱ μὲν ἐν ψυχῇ μόνῃ τὸ καλὸν ἐθησαυρίσαντο πράξεων ἐπαινετῶν ἀσκηταὶ γενόμενοι, τερθρείας λόγων ἀλλ’ οὐδ’ ὄναρ ἐπῃσθημένοι, τοῖς δὲ ἀμφότερα ἐξεγένετο, τὴν μὲν διάνοιαν εὐβουλίᾳ καὶ ἀγαθοῖς ἔργοις, τοὺς δὲ λόγους ταῖς περὶ αὐτοὺς τέχναις μάλιστα ὀχυρώσασθαι·

36Bazılarının münakaşacı yarışmalarına karşı çıkmak bu sonuncuların işidir, çünkü rakiplerini püskürtecek silahlar ellerinin altında hazırdır. Öncekiler içinse hiçbir güvence yoktur: Silahlılara karşı silahsız olarak kim eşit güçle savaşabilir, hem de hazırlıklı olanlar için bile mücadele eşit değilken?

36

τούτοις μὲν οὖν πρὸς τὰς ἐριστικὰς ἐνίων ἁμίλλας ἀπαντᾶν ἐμπρεπές, οἷς τοὺς ἐναντίους ἀμύνονται πεπορισμένοις ἐξ ἑτοίμου, τοῖς δὲ προτέροις οὐδεμία ἀσφάλεια· γυμνοὶ γὰρ πρὸς ὡπλισμένους τίνες ἂν ἰσοκρατῶς ἀπομάχεσθαι δυνηθεῖεν, ὁπότε καὶ παρεσκευασμένοις ἀγὼν ἄνισος;

37Habil söz tekhnēlerini öğrenmemişti, güzel olanı yalnız zihniyle biliyordu. Bu yüzden ovaya gitmeyi reddetmesi, düşmanının meydan okumasını hiçe sayması gerekirdi; çünkü her türlü çekingenlik yenilgiden iyidir. Bu çekingenliğe düşmanlar korkaklık, dostlar ise ihtiyat der; dostlara da, yalan söylemedikleri için, düşmanlardan önce inanmak gerekir.

37

ὁ τοίνυν Ἄβελ τέχνας μὲν λόγων οὐκ ἔμαθε, διανοίᾳ δὲ μόνῃ τὸ καλὸν οἶδεν· οὗ χάριν τὴν εἰς τὸ πεδίον ἄφιξιν ἐχρῆν παραιτήσασθαι καὶ τῆς τοῦ δυσμενοῦς προκλήσεως ἀλογῆσαι· ἥττης γὰρ πᾶς ὄκνος ἀμείνων· τὸν δὲ ὄκνον τοῦτον οἱ μὲν ἐχθροὶ δειλίαν, ἀσφάλειαν δ’ οἱ φίλοι προσαγορεύουσι· φίλοις δὲ πρὸ δυσμενῶν ἅτε ἀψευδοῦσι πιστευτέον.

38Görmüyor musun, Musa Mısır'daki, yani bedendeki sofistleri nasıl reddeder? Onlara büyücüler der, çünkü sofizmlerin hileleri ve aldatmacaları iyi huyları bir bakıma büyüleyip bozar. Önce "sözü düzgün biri" olmadığını söyler (Çıkış 4:10); bu, akla yatkın ve inandırıcı görüneni tahminle kuran hitabete yatkın doğmamış olmak demektir. Ardından yalnız sözü düzgün olmadığını değil, büsbütün "sözsüz" (alogos) olduğunu da kesinlikle bildirir (Çıkış 6:12). Burada "sözsüz", aklı olmayan hayvanlara alogos dediğimiz anlamda değildir; ses organıyla dile getirilen sözü kullanmayı uygun bulmayan, hakiki bilgeliğin —sahte sofistliğin karşıtı olan bilgeliğin— hakikatlerini yalnız zihnine işaretleyip mühürleyen kişi demektir.

38

οὐχ ὁρᾷς ὅτι Μωυσῆς τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ τῷ σώματι σοφιστάς, οὓς φαρμακέας ὀνομάζει, παραιτεῖται — σοφισμάτων γὰρ τέχναις καὶ ἀπάταις ἤθη χρηστὰ τρόπον τινὰ φαρμακεύεται καὶ διαφθείρεται — φάσκων μὴ εἶναι „εὔλογος“ (Exod. 4,10), ἴσον τῷ μὴ πεφυκέναι πρὸς τὴν τῶν εὐλόγων καὶ πιθανῶν εἰκαστικὴν ῥητορείαν, ἔπειθ’ ἑξῆς διαβεβαιούμενος, ὅτι οὐ μόνον οὐκ εὔλογος ἀλλὰ καὶ παντελῶς „ἄλογός“ ἐστιν (Exod. 6, 12) ; ἄλογος δέ, οὐχ ὥς φαμεν τὰ μὴ λογικὰ τῶν ζῴων, ἀλλ’ ὁ μὴ δικαιῶν τῷ διὰ τοῦ φωνητηρίου ὀργάνου γεγωνῷ λόγῳ χρῆσθαι, μόνῃ δὲ σημειούμενος καὶ ἐνσφραγιζόμενος διανοίᾳ τὰ τῆς ἀληθοῦς σοφίας, ἥτις ἀντίθετός ἐστι ψευδεῖ σοφιστείᾳ, θεωρήματα.

39Musa, dile gelen logosta en uç derecede talim görmeden önce ne Mısır'a gidecek ne de oranın sofistleriyle yarışa girecektir; ta ki Tanrı, ifadeye dair bütün türleri Harun'u seçerek ortaya koyup tamamlayana kadar. Harun Musa'nın kardeşidir ve Tanrı onu "ağız", tercüman ve "peygamber" (Çıkış 4:16; 7:1) diye anmayı âdet edinmiştir. Bütün bu sıfatlar söze aittir;

39

καὶ οὐ βαδιεῖται πρότερον εἰς Αἴγυπτον οὐδ’ εἰς ἅμιλλαν ἀφίξεται τοῖς αὐτῆς σοφισταῖς, πρὶν ἢ τὸν προφορικὸν ἄκρως ἀσκηθῆναι λόγον, τὰς πρὸς ἑρμηνείαν ἁπάσας ἰδέας ἀναδείξαντος καὶ τελειώσαντος θεοῦ διὰ τῆς Ἀαρὼν χειροτονίας, ὃν ἀδελφὸν Μωυσέως ὄντα „στόμα“ καὶ ἑρμηνέα καὶ „προφήτην“ (Exod. 4, 16. 7, 1) εἴωθε καλεῖν· πάντα γὰρ ταῦτα τῷ λόγῳ συμβέβηκεν, ὃς

40çünkü söz zihnin kardeşidir. Zihin sözlerin kaynağıdır, söz de onun ağzı; bütün düşünceler, kaynaktan fışkıran sular gibi söz aracılığıyla göz önüne dökülür. Söz, zihnin kendi meclisinde kararlaştırdıklarının tercümanıdır; dahası, zihnin gizli ve görünmez odalarından durmaksızın bildirdiği kehanetlerin peygamberi ve yorumcusudur.

40

ἀδελφός ἐστι διανοίας· πηγὴ γὰρ λόγων διάνοια καὶ στόμιον αὐτῆς λόγος, ὅτι τὰ ἐνθυμήματα πάντα διὰ τούτου καθάπερ νάματα ἀπὸ πηγῆς εἰς τοὐμφανὲς ἐπιρρέοντα ἀναχεῖται· καὶ ἑρμηνεύς ἐστιν ὧν ἐν τῷ ἑαυτῆς βουλευτηρίῳ βεβούλευκεν· ἔτι μέντοι καὶ προφήτης καὶ θεοπρόπος ὧν ἐξ ἀδύτων καὶ ἀοράτων χρησμῳδοῦσα οὐ παύεται.

41Öğretiler konusunda münakaşacı olanlara bu yoldan karşı koymak faydalıdır. Çünkü sözün türlerinde idman yapmış olursak, sofistlerin güreş oyunlarını bilmediğimiz için artık diz çökmeyiz; ayağa kalkar, sağlam basar ve onların ustaca kurulmuş sarmalarından kolayca sıyrılırız. Onlar ise bir kez yakalandılar mı, yarışmacıların değil, gölgeyle dövüşenlerin gücünü sergiliyor görünecekler; zira gölgeyle dövüşenler de kendi başlarına el kol sallarken beğeni toplar, ama gerçek bir yarışmaya girince fena hâlde rezil olurlar.

41

Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον ἐναντιοῦσθαι τοῖς περὶ τὰ δόγματα ἐριστικοῖς χρήσιμον· γεγυμνασμένοι γὰρ περὶ τὰς τῶν λόγων ἰδέας οὐκέτ’ ἀπειρίᾳ σοφιστικῶν παλαισμάτων ὀκλάσομεν, ἐξαναστάντες δὲ καὶ διερεισάμενοι τὰς ἐντέχνους αὐτῶν περιπλοκὰς εὐμαρῶς ἐκδυσόμεθα. οἱ δ’ ἅπαξ εὑρεθέντες σκιαμάχων ἀλλ’ οὐκ ἀγωνιστῶν ἐπιδείκνυσθαι δόξουσι δύναμιν· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι καθ’ ἑαυτοὺς μὲν χειρονομοῦντες εὐδοκιμοῦσι, πρὸς δ’ ἅμιλλαν ἐλθόντες οὐ μετρίως ἀδοξοῦσιν.

42Ama biri psykhēsini bütün aretēlerle süslediği hâlde söz tekhnēlerini çalışmamışsa, sessiz kalarak ihtiyatı, tehlikesiz bir ödül olarak kazanır; Habil gibi sofistik bir mücadeleye girerse ise ayakları yere sağlam basmadan düşer.

42

εἰ δέ τις τὴν μὲν ψυχὴν ἀρεταῖς ἁπάσαις κεκόσμηται, τέχνας δὲ λόγων οὐκ ἐμελέτησεν, ἡσυχίᾳ χρώμενος ἀσφάλειαν γέρας ἀκίνδυνον εὑρήσεται, παρελθὼν δ’ ὡς Ἄβελ εἰς σοφιστικὸν ἀγῶνα πρὶν διερηρεῖσθαι πεσεῖται.

43Tıpta bazıları hemen her türlü derdi, hastalığı ve rahatsızlığı tedavi etmeyi bildikleri hâlde bunların hiçbirinin ne doğru ne de akla yatkın bir açıklamasını verebilirler; ötekiler ise tersine söz konusunda ustadırlar, tıp tekhnēsini oluşturan belirtileri, sebepleri ve tedavileri en iyi şekilde anlatırlar, ama hasta bedenlerin bakımında son derece beceriksizdirler ve iyileşmeye en küçük bir katkıda bile bulunamazlar. Aynı şekilde, işlerle kazanılan bilgeliği talim edenler çoğu kez sözü ihmal etmiş, söze dair tekhnēleri öğrenenler ise psykhēlerinde güzel hiçbir bilgi biriktirmemişlerdir.

43

καθάπερ γὰρ ἐν ἰατρικῇ τινες μὲν θεραπεύειν εἰδότες πάντα σχεδὸν πάθη καὶ νοσήματα καὶ ἀρρωστήματα λόγον οὐδενὸς αὐτῶν οὔτε ἀληθῆ οὔτ’ εἰκότα ἀποδοῦναι δύνανται, οἱ δ’ ἔμπαλιν τὰ μὲν περὶ λόγους εἰσὶ δεινοί, σημείων καὶ αἰτιῶν καὶ θεραπείας, ἐξ ὧν ἡ τέχνη συνέστηκεν, ἑρμηνεῖς ἄριστοι, τὰ δὲ πρὸς καμνόντων ἐπιμέλειαν σωμάτων φαυλότατοι, τῶν εἰς ἴασιν ἀλλ’ οὐδὲ τὸ μικρότατον παρασχεῖν ἱκανοί, τὸν αὐτὸν τρόπον οἱ μὲν τῆς δι’ ἔργων ἀσκηταὶ σοφίας πολλάκις λόγων ἠμέλησαν, οἱ δὲ τὰς ἐν λόγῳ τέχνας ἀναδιδαχθέντες οὐδὲν ἐν ψυχῇ παίδευμα καλὸν ἐθησαυρίσαντο.

44Bu sonuncuların dizginsiz bir dille küstahça cüret göstermelerinde şaşılacak bir şey yoktur; çünkü baştan beri talim ettikleri akılsızlığı sergilerler. Öbürleri ise, psykhēnin hastalıklarını ve belalarını iyileştiren şeyi öğrenmiş hekimler gibi, Tanrı onlar için de en iyi tercümanı hazırlayıncaya, konuşmanın kaynaklarını fışkırtıp onlara gösterinceye kadar kendilerini tutmak zorundadırlar.

44

τούτους μὲν οὖν ἀχαλίνῳ κεχρημένους γλώττῃ μετ’ αὐθαδείας θρασύνεσθαι παράδοξον οὐδέν, ἀπόνοιαν γὰρ ἣν ἐξ ἀρχῆς ἐμελέτησαν ἐπιδείκνυνται· ἐκείνοις δ’ ὥσπερ ἰατροῖς τὸ ὑγιάζον τὰς ψυχῆς νόσους τε καὶ κῆρας ἀναδιδαχθεῖσι μέρος ἐπέχειν ἀναγκαῖον, μέχρις ἂν ὁ θεὸς καὶ τὸν ἄριστον ἑρμηνέα κατασκευάσῃ τὰς τοῦ λέγειν πηγὰς ἀνομβρήσας καὶ ἀναδείξας αὐτῷ.

45Bu yüzden Habil'in, kurtarıcı bir aretē olan sakınmaya başvurup evde kalması, münakaşacı ve kavgacı mücadeleye çağrıyı hiçe sayması yararına olurdu. Sabır demek olan Rebeka'yı örnek almalıydı: Kötülüğün tarikatından olan Esav, aretēyi talim eden Yakup'u öldürmekle tehdit edince Rebeka, kendisine tuzak kurulacak olan Yakup'a, Esav ona karşı duyduğu amansız öfkeden vazgeçinceye kadar uzaklaşmasını öğütler.

45

Σύμφορον οὖν ἦν εὐλαβείᾳ σωτηρίῳ ἀρετῇ χρησάμενον τὸν Ἄβελ οἴκοι καταμεῖναι τῆς εἰς τὸν ἐριστικὸν καὶ φιλόνεικον ἀγῶνα προκλήσεως ἀλογήσαντα, μιμησάμενον Ῥεβέκκαν τὴν ὑπομονήν, ἥτις ἀπειλοῦντος Ἠσαῦ τοῦ κακίας θιασώτου τὸν ἀρετῆς ἀσκητὴν Ἰακὼβ ⟨ἀποκτενεῖν⟩ ἀναχωρῆσαι τῷ μέλλοντι ἐπιβουλεύεσθαι παραγγέλλει, μέχρις ἂν ἐκεῖνος τῆς ἐπ’ αὐτῷ σχετλίου λύττης ἀνῇ.

46Çünkü Esav dayanılmaz bir tehdit savurur: "Babamın yasının günleri yaklaşsın da kardeşim Yakup'u öldüreyim" (Tekvin 27:41). Böylece oluş âleminde hâllerden azade tek eidos olan İshak'ın —ona "Mısır'a inme" (Tekvin 26:2) diye kehanet verilmiştir— akılsız bir hâle kapılmasını diler; sanırım hazzın, acının ya da başka bir hâlin dikenleriyle yaralansın diye. Bununla da daha eksik olanın, zahmetli bir ilerleyişle yol alanın yalnız yaralanmayacağını, büsbütün yok olacağını ima eder. Ama iyi olan Tanrı ne yaralanmaz soydan gelen eidosu hâllerin eline düşürecek ne de aretēnin talimini cinayet hırsıyla kudurmuş birine yok edilsin diye teslim edecektir.

46

καὶ γὰρ ἀφόρητόν τινα ἀπειλὴν ἐπανατείνεται φάσκων· „ἐγγισάτωσαν αἱ ἡμέραι τοῦ πένθους τοῦ πατρός μου, ἵνα ἀποκτείνω Ἰακὼβ τὸν ἀδελφόν μου“ (Gen. 27, 41)· εὔχεται γὰρ τὸ μόνον ἀπαθὲς εἶδος ἐν γενέσει τὸν Ἰσαάκ, ᾧ χρησμός ἐστι „μὴ καταβῆναι εἰς Αἴγυπτον“ (Gen. 26, 2), ἀλόγῳ πάθει χρῆσθαι, ἵνα, δοκῶ, ἡδονῆς ἢ λύπης ἤ τινος ἄλλου πάθους κέντροις τρωθῇ, δηλῶν ὡς ὁ ἀτελέστερος καὶ ἐπιπόνῳ προκοπῇ χρώμενος οὐ τραῦμα μόνον ἀλλὰ καὶ παντελῆ φθορὰν δέξεται· ὁ μέντοι χρηστὸς θεὸς οὔτε ἁλωτὸν πάθει τὸ ἀτρώτου γένους εἶδος ἐργάσεται οὔτε τὴν ἀρετῆς ἄσκησιν ἐπ’ ὀλέθρῳ φονῶντι καὶ δαιμονῶντι ἐκδώσει.

47Bu yüzden ardından gelen "Kabil kardeşi Habil'e karşı kalktı ve onu öldürdü" (Tekvin 4:8) sözü, ilk akla gelen anlamıyla Habil'in öldürüldüğünü düşündürür; daha dikkatli bir incelemeyle ise Kabil'in kendi kendini öldürdüğünü. Öyleyse şöyle okunmalıdır: "Kabil kalktı ve başkasını değil, kendini öldürdü."

47

διὸ καὶ τὸ ἐπιφερόμενον „ἀνέστη Κάιν ἐπὶ Ἄβελ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ καὶ ἀπέκτεινεν αὐτὸν“ (Gen. 4, 8) κατὰ μὲν τὴν πρόχειρον φαντασίαν ὑποβάλλει, ὅτι Ἄβελ ἀνῄρηται, κατὰ δὲ τὴν ἀκριβεστέραν ἐξέτασιν, ὅτι αὐτὸς ὁ Κάιν ὑφ’ ἑαυτοῦ· ὥσθ’ οὕτως ἀναγνωστέον· „ἀνέστη Κάιν καὶ ἀπέκτεινεν ἑαυτόν,“ ἀλλ’ οὐχ ἕτερον.

48Bunun başına gelmesi yerindedir; çünkü aretēyi ve Tanrı'yı seven öğretiyi kendinden söküp atan psykhē, aretē hayatına ölmüştür. Böylece, işin en şaşırtıcı yanı, Habil hem öldürülmüştür hem de yaşar: Akılsızın zihninden silinmiştir, ama Tanrı'da mesut hayatı yaşar. Buna verilen ilahî söz tanıklık edecektir: Orada Habil'in "ses" çıkardığı ve kötü yoldaşının elinden çektiklerini "haykırdığı" (Tekvin 4:10) açıkça görülür. Artık var olmayan biri nasıl konuşabilir?

48

εἰκότως δὲ τοῦτο ἔπαθεν· ἡ γὰρ ἐξ αὑτῆς ἀνελοῦσα ψυχὴ τὸ φιλάρετον καὶ φιλόθεον δόγμα τὸν ἀρετῆς τέθνηκε βίον· ὥσθ’ ὁ Ἄβελ, τὸ παραδοξότατον, ἀνῄρηταί τε καὶ ζῇ· ἀνῄρηται μὲν ἐκ τῆς τοῦ ἄφρονος διανοίας, ζῇ δὲ τὴν ἐν θεῷ ζωὴν εὐδαίμονα. μαρτυρήσει δὲ τὸ χρησθὲν λόγιον, ἐν ᾧ „φωνῇ“ χρώμενος καὶ „βοῶν“ (Gen. 4, 10) ἃ πέπονθεν ὑπὸ κακοῦ συνδέτου τηλαυγῶς εὑρίσκεται· πῶς γὰρ ὁ μηκέτ’ ὢν διαλέγεσθαι δυνατός;

49Demek ki bilge, bozulup giden hayata ölmüş görünse de bozulmaz hayatı yaşar; kötü ise kötülük içindeki hayatı yaşarken mesut hayata ölmüştür. Birbirinden ayrı canlılarda ve genel olarak ayrı cisimlerde yapanla maruz kalanın başka başka olması mümkündür, hem de kolayca: Bir baba oğlunu yola getirmek için ya da bir öğretmen öğrencisini dövdüğünde döven başkadır, dövülen başka. Birleşik olanlarda ise yapma da maruz kalma da aynı şeyde bulunur; başka bir zamanda ya da başka bir şeyde değil, aynı zamanda ve aynı şeyde. Nitekim bir atlet idman için kendini ovarsa elbette kendisi ovulmuş olur; biri kendine vurur ya da kendini yaralarsa vurulan ve yaralanan da kendisidir; kendini sakatlayan ya da öldüren de sakatlanır ve ölür. Bunları niçin söyledim?

49

Ὁ μὲν δὴ σοφὸς τεθνηκέναι δοκῶν τὸν φθαρτὸν βίον ζῇ τὸν ἄφθαρτον, ὁ δὲ φαῦλος ζῶν τὸν ἐν κακίᾳ τέθνηκε τὸν εὐδαίμονα. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν διεστηκότων ζῴων τε καὶ κοινῶς σωμάτων ἕτερα μὲν τὰ ποιοῦντα, ἕτερα δ’ εἶναι τὰ πάσχοντα δυνατὸν καὶ ῥᾴδιον· ὁπότε γὰρ πατὴρ υἱὸν τύπτει σωφρονίζων ἢ διδάσκαλος γνώριμον, ἕτερος ὁ τύπτων καὶ ἕτερος ὁ τυπτόμενός ἐστιν· ἐπὶ δὲ τῶν ἡνωμένων περὶ ὃ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν εὑρίσκεται, καὶ οὔτε ἐν ἑτέρῳ χρόνῳ οὔτε ἕτερον, ἀλλὰ κατὰ τὸν αὐτὸν καὶ τὸ αὐτό· ἐπειδὰν γοῦν ἀθλητὴς ἑαυτὸν τοῦ γυμνάσασθαι χάριν ἀνατρίβῃ, πάντως τρίβεται, καὶ εἴ τις μέντοι παίει ἑαυτὸν ἢ τιτρώσκει, παίεταί τε καὶ τιτρώσκεται, καὶ γὰρ ὁ πηρῶν ἢ κτείνων ἑαυτὸν πηροῦται καὶ κτείνεται. πρὸς τί δὴ ταῦτ’ εἶπον;

50Şunu göstermek için: Psykhē birbirinden ayrı olanlardan değil, birleşik olanlardan olduğu için, yaptığını sandığı şeye kendisi maruz kalmak zorundadır; şimdi de tam böyle olmuştur: Tanrı'nın en sevdiği öğretiyi öldürdüğünü sanırken kendini öldürmüştür. Buna tanık, Kabil'in dinsizliğinin soyundan gelen Lamek'tir. Lamek karılarına, yani anlayıştan yoksun iki görüşe şöyle der: "Kendi yaram için bir adam, kendi beremi ödetmek için bir delikanlı öldürdüm" (Tekvin 4:23).

50

ὅτι τὴν ψυχὴν οὐχὶ τῶν διεστηκότων ἀλλὰ τῶν ἡνωμένων οὖσαν ἀνάγκη πάσχειν ὃ ποιεῖν δοκεῖ, καθάπερ ἀμέλει καὶ νῦν· δόξασα γὰρ ἀνελεῖν τὸ θεοφιλέστατον δόγμα ἑαυτὴν ἀνῄρηκε. μάρτυς δὲ Λάμεχ ὁ τῆς Κάιν ἀσεβείας ἔκγονος, ὅς φησι γυναιξὶ ταῖς ἑαυτοῦ, δυσὶ γνώμαις ἀγνώμοσιν· „ἄνδρα ἀπέκτεινα εἰς τραῦμα ἐμοί, καὶ νεανίσκον εἰς μώλωπα ἐμοί“ (Gen. 4, 23).

51Açıktır ki biri cesaretin logosunu öldürürse, kendini zıt hastalıkla, korkaklıkla yaralar; güzel şeylerin talimiyle gençleşen gücü yok ederse, başına darbeler, ağır eziyetler ve büyük bir utanç getirir. Sabır da şunu söyler: Talim ve ilerleme yok edilirse psykhē yalnız bir çocuğunu değil ötekilerini de kaybeder ve büsbütün çocuksuz kalır (Tekvin 27:45).

51

δῆλον γὰρ ὅτι, εἴ τις τὸν ἀνδρείας λόγον κτείνει, ἑαυτὸν ἐναντίᾳ νόσῳ τιτρώσκει δειλίας, καὶ εἴ τις τὴν ἀνηβῶσαν ἰσχὺν ἐν ἀσκήσει τῶν καλῶν ἀναιρεῖ, πληγὰς καὶ μεγάλας αἰκίας μετ’ οὐ μετρίας αἰσχύνης ἐπιφέρει ἑαυτῷ. λέγει μέντοι καὶ ἡ ὑπομονὴ ὅτι, ἐὰν ἄσκησις ἀναιρεθῇ καὶ προκοπή, οὐχ ἓν μόνον ἔκγονον ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα

52Erdemliye zarar verenin aslında kendine zarar verdiği gösterildi; aynı şekilde, daha iyi olanlara ayrıcalık tanıyan da görünüşte onlara, gerçekte ise kendine iyilik eder. Sözüme tabiat ve ona uygun olarak konmuş kanunlar tanıktır; çünkü açıkça ve dolaysızca şöyle buyrulmuştur: "Babana ve annene saygı göster ki sana iyilik olsun" (Çıkış 20:12). Saygı gösterilenlere değil, "sana" der. Nitekim bu bileşiğin babası olarak nousa, annesi olarak da hisse saygı gösterirsek, onlardan iyilik gören biz oluruz.

52

ἀποβάλλει, ἀτεκνίαν ἐνδεξαμένη παντελῆ (Gen. 27, 45). ὥσπερ δ’ ὁ βλάπτων τὸν ἀστεῖον ἐπιδέδεικται ζημιῶν ἑαυτόν, οὕτως καὶ ὁ προνομίας τοὺς ἀμείνους ἀξιῶν λόγῳ μὲν ἐκείνοις, ἔργῳ δὲ αὑτῷ περιποιεῖται ἀγαθόν. μαρτυρεῖ δέ μου τῷ λόγῳ ἡ φύσις καὶ τὰ ἀκολούθως αὐτῇ νομοθετηθέντα, διείρηται γὰρ ἄντικρυς καὶ σαφῶς οὕτως· „τίμα τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, ἵνα εὖ σοι γένηται“ (Exod. 20, 12)· οὐχὶ τοῖς τιμωμένοις, φησίν, ἀλλὰ „σοί“· ἐάν τε γὰρ τὸν νοῦν ὡς πατέρα τοῦ συγκρίματος ἐάν τε τὴν αἴσθησιν ὡς μητέρα διὰ τιμῆς ἔχωμεν, εὖ πρὸς ἐκείνων αὐτοὶ πεισόμεθα.

53Nousa saygı, ona hoşa gidenlerle değil yararlı olanlarla hizmet etmektir —aretēden gelen her şey de yararlıdır—; hisse saygı ise onun tek bir hamleyle dışarıdaki duyulur şeylere savrulup gitmesine izin vermemek, içimizdeki akılsız yetileri yönetmeyi ve dizginlemeyi bilen nousun gemine vurmaktır.

53

τιμὴ δὲ τοῦ μὲν νοῦ ⟨τὸ⟩ διὰ τῶν συμφερόντων ἀλλὰ μὴ διὰ τῶν ἡδέων θεραπεύεσθαι—πάντα δὲ τὰ ἀπ’ ἀρετῆς συμφέροντα —, τῆς δὲ αἰσθήσεως τὸ μὴ ἀφεθῆναι ῥύμῃ μιᾷ φέρεσθαι πρὸς τὰ ἐκτὸς αἰσθητά, ἐγχαλινωθῆναι δὲ ὑπὸ νοῦ κυβερνᾶν καὶ ἡνιοχεῖν τὰς ἀλόγους ἐν ἡμῖν δυνάμεις ἐπισταμένου.

54His de nous da sözünü ettiğim saygıdan paylarını alırlarsa, ikisini de kullanan ben ister istemez iyilik görürüm. Ama sözü nousla histen çok uzağa taşıyıp kâinatı doğuranı baba, her şeyin kendisi aracılığıyla tamamlandığı bilgeliği de anne sayar ve onları saygıya layık görürsen, iyiliği gören sen olursun. Çünkü ne her bakımdan kendi kendine yeten Tanrı'nın ne de en yüksek ve tam epistēmēnin hiçbir şeye ihtiyacı vardır; öyle ki onlara hizmet eden, hiçbir şeye muhtaç olmayan bu hizmet ettiklerine değil, en çok kendine fayda sağlar.

54

ἐὰν μὲν οὖν ἧς εἶπον ἑκάτερον λάχῃ τιμῆς αἴσθησίς τε καὶ νοῦς, ἀνάγκη τὸν κεχρημένον ἀμφοτέροις ἐμὲ εὐεργετεῖσθαι· ἐὰν δὲ πόρρω τὸν λόγον ἀπὸ νοῦ καὶ αἰσθήσεως ἀπαγαγὼν πατέρα μὲν τὸν γεννήσαντα ⟨τὸν⟩ κόσμον, μητέρα δὲ τὴν σοφίαν, δι’ ἧς ἀπετελέσθη τὸ πᾶν, τιμῆς ἀξιώσῃς, αὐτὸς εὖ πείσῃ· δεῖται γὰρ οὐδενὸς οὔτε ὁ πλήρης θεὸς οὔτε ἡ ἄκρα καὶ παντελὴς ἐπιστήμη, ὥστε τὸν θεραπευτικὸν τούτων μὴ τοὺς θεραπευομένους ἀνενδεεῖς ὄντας ἀλλ’ ἑαυτὸν μάλιστα ὠφελεῖν.

55Atçılık ve köpek yetiştiriciliği, biri atların öteki köpeklerin bakımına dair birer epistēmē olarak, bu hayvanlara muhtaç oldukları faydalı şeyleri sağlar; sağlamasalar ihmal etmiş sayılırlar. Dindarlık ise Tanrı'ya hizmet olduğu hâlde, onun ilahî olana fayda sağlayacak şeyleri tedarik ettiğini söylemek caiz değildir. Çünkü ilahî olan hiçbir şeyden fayda görmez: Hem muhtaç değildir, hem de hiçbir şey her bakımdan kendisinden üstün olana fayda sağlayabilecek tabiatta değildir; tersine, kendisi bütün varlıklara durmadan, kesintisiz fayda sağlar.

55

ἱππικὴ μὲν γὰρ καὶ σκυλακευτική, ἐπιστήμη θεραπείας ἡ μὲν ἵππων ἡ δὲ σκυλάκων οὖσα, πορίζει τοῖς ζῴοις τὰ ὠφέλιμα, ὧν ἐκεῖνα δεῖται· μὴ πορίζουσα δὲ ἀμελεῖν ἂν δοκοίη. τὴν δὲ εὐσέβειαν θεοῦ θεραπείαν ὑπάρχουσαν οὐ θέμις ποριστικὴν εἰπεῖν τῶν ὠφελησόντων τὸ θεῖον· ὠφελεῖται γὰρ ὑπ’ οὐδενός, ἅτε μήτε ἐνδεὲς ὂν μήτε τινὸς τὸ ἐν ἅπασιν αὐτοῦ κρεῖττον πεφυκότος ὀνῆσαι, τοὐναντίον δὲ τὰ σύμπαντα συνεχῶς καὶ ἀπαύστως ὠφελεῖ.

56Öyleyse dindarlığın Tanrı'ya hizmet olduğunu söylediğimizde, emredileni hiç ağırdan almadan yapmaya karar vermiş kölelerin efendilerine gördükleri türden bir hizmeti kastederiz. Ama yine bir fark vardır: Efendiler hizmete muhtaçtır, Tanrı ise değildir. Bu yüzden köleler efendilerine işlerine yarayacak hizmetleri sunar; Tanrı'ya hizmet edenler ise O'na efendisine bağlı bir gönülden başka hiçbir şey sunamaz. Çünkü O'na ait her şey en baştan en iyi olduğundan iyileştirecek hiçbir şey bulamazlar; ama Tanrı tarafından tanınmaya özen göstererek kendilerine büyük fayda sağlarlar.

56

ὥστε ὅταν τὴν εὐσέβειαν λέγωμεν εἶναι θεοῦ θεραπείαν, ὑπηρεσίαν τινὰ τοιαύτην φαμέν, ὁποίαν δοῦλοι δεσπόταις τὸ κελευόμενον ἀόκνως ποιεῖν ἐγνωκότες ὑπηρετοῦσι. διοίσει δὲ πάλιν, ὅτι οἱ μὲν δεσπόται ὑπηρεσίας ἐνδεεῖς, ὁ δὲ θεὸς οὐ χρεῖος· ὥστε ἐκείνοις μὲν τὰ ὠφελήσοντα αὐτοὺς ὑπηρετοῦσι, τῷ δ’ οὐδὲν ἔξω φιλοδεσπότου γνώμης παρέξουσι· βελτιῶσαι μὲν γὰρ οὐδὲν εὑρήσουσι, τῶν δεσποτικῶν πάντων ἐξ ἀρχῆς ὄντων ἀρίστων, μεγάλα δ’ αὑτοὺς ὀνήσουσι γνωρισθῆναι θεῷ προμηθούμενοι.

57Başkalarına iyilik ya da kötülük ettiğini sananlara karşı bu kadarını söylemenin yeterli olduğunu düşünüyorum; çünkü her ikisini de aslında kendilerine yaptıkları ortaya çıktı. Şimdi sıradakini inceleyelim. Soru şudur: "Kardeşin Habil nerede?" (Tekvin 4:9). Kabil buna şöyle cevap verir: "Bilmiyorum; ben kardeşimin bekçisi miyim?" (aynı yer). O hâlde Tanrı'nın gerçek anlamda soru sorup sormayacağını tartışmaya değer. Çünkü soran ya da bilgi isteyen, bilmediği şeyleri sorar ve bilmediğini öğrenmesini sağlayacak bir cevap arar; Tanrı ise her şeyi bilir, yalnız şimdiki ve geçmiş şeyleri değil, gelecektekileri de.

57

Ταῦτα μὲν οὖν ἱκανῶς εἰρῆσθαι νομίζω πρὸς τοὺς εὖ ἢ κακῶς ἑτέρους ποιεῖν δοκοῦντας· εὑρέθησαν γὰρ ἑαυτοὺς ἑκάτερον δρῶντες. τὰ δ’ ἑξῆς ἐρευνήσωμεν. ἔστι δὲ πεῦσις τοιαύτη· „ποῦ Ἄβελ ὁ ἀδελφός σου“ (Gen. 4, 9) ; πρὸς ἣν ἀποκρίνεται· „οὐ γινώσκω, μὴ φύλαξ τοῦ ἀδελφοῦ μού εἰμι ἐγώ“ (ibid.) ; οὐκοῦν ἄξιον διαπορῆσαι, εἰ κυρίως ἐνδέχεται πυνθάνεσθαι θεόν· ὁ γὰρ ἐρωτῶν ἢ πυνθανόμενος περὶ ὧν ἀγνοεῖ ἐρωτᾷ τε καὶ πυνθάνεται ζητῶν ἀπόκρισιν, ἐξ ἧς ὃ μὴ οἶδεν εἴσεται· πάντα δὲ θεᾷ γνώριμα, οὐ τὰ παρόντα μόνον καὶ παρεληλυθότα ἀλλὰ καὶ τὰ μέλλοντα.

58Öyleyse soran kişiye hiçbir kavrayış kazandırmayacak bir cevabın ne faydası olur? Şunu söylemek gerekir: Bu tür ifadeler her şeyin Sebebi olan Tanrı için gerçek anlamlarıyla kullanılamaz. Yalan söylemeden yalan bir söz dile getirmek mümkün olduğu gibi, soru sormadan ve bilgi istemeden bir soru dile getirmek de mümkündür. Peki, diyecektir belki biri, bu tür sözler niçin söylenir? Cevap verecek olan psykhē, iyi ya da kötü yönde ortaya koyduğu şeyler hakkında başka bir davacıya ya da yardımcıya ihtiyaç duymadan kendi kendini sorgulasın diye.

58

τί οὖν καὶ ἀποκρίσεως ὄφελος μὴ μελλούσης τινὰ περιποιεῖν τῷ πυνθανομένῳ κατάληψιν; ἀλλὰ ῥητέον, ὅτι τοιαῦτα οὐ πέφυκεν ἐπὶ τοῦ αἰτίου κυριολογεῖσθαι, ἀλλ’ ὥσπερ ψεῦδος λέγειν ἔστι μὴ ψευδόμενον, οὕτως καὶ ἐρώτημα καὶ πύσμα προφέρεσθαι μήτε ἐρωτῶντα μήτε πυνθανόμενον. τίνος οὖν ἕνεκα, φήσει τις ἴσως, λέγεται τοιαῦτα; ἵν’ ἡ μέλλουσα τὰς ἀποκρίσεις ποιεῖσθαι ψυχὴ δι’ ἑαυτῆς ἐλέγχηται περὶ ὧν εὖ ἢ κακῶς ἀποφαίνεται, μήτε κατηγόρῳ μήτε συναγωνιστῇ χρωμένη ἑτέρῳ.

59Nitekim bilgeye —Sara hakkında İbrahim'e— "Aretēn nerede?" (Tekvin 18:9) diye sorduğunda da bilmediği için sormaz; övgünün bizzat konuşanın kendi sözünden doğması için onun cevap vermesi gerektiğini düşündüğünden sorar. Nitekim İbrahim'in "İşte çadırda", yani psykhēde, dediğini bildirir. Peki bu cevabın övgüye değer yanı nedir? "İşte," der, "aretēyi bir hazine gibi yanımda tutuyorum ve bu yüzden hemen mesudum.

59

ἐπεὶ καὶ τὸν σοφὸν ὁπότε ἀνερωτᾷ „ποῦ ἐστί σοι ἡ ἀρετή“; (Gen. 18, 9) — τὸν Ἀβραὰμ λέγω περὶ Σάρρας —, οὐκ ἀγνοῶν ἐρωτᾷ, ἀλλὰ δεῖν οἰόμενος αὐτὸν ἀποκρίνεσθαι ἕνεκα τοῦ τὸν ἔπαινον τὸν ἐξ αὐτοῦ τοῦ λέγοντος παραστῆσαι· φησὶ γοῦν ὅτι εἶπεν· „ἰδοὺ ἐν τῇ σκηνῇ“ τουτέστι τῇ ψυχῇ. τί οὖν τὸ ἐκ τῆς ἀποκρίσεως ἐπαινετόν; ἰδοὺ τὴν ἀρετήν, φησίν, ἔχω παρ’ ἐμαυτῷ καθάπερ τι κειμήλιον, καὶ διὰ τοῦτ’ εὐθὺς εὐδαιμονῶ.

60Çünkü saadet, aretēye yalnızca kuru kuruya sahip olmak değil, onu kullanmak ve tadına varmaktır. Ama sen gökten tohumları indirip onu gebe bırakmazsan, o da saadetin soyundan olan İshak'ı doğurmazsa, onu kullanamam —ben saadeti, tam bir hayatta tam aretēnin kullanılması olarak anlamışımdır—." Bu yüzden Tanrı da onun prohairesisine hayran kalarak istediklerini vaktinde gerçekleştireceğine söz verir.

60

χρῆσις γὰρ καὶ ἀπόλαυσις ἀρετῆς τὸ εὔδαιμον, οὐ ψιλὴ μόνον κτῆσις· χρῆσθαι δ’ οὐκ ἂν δυναίμην, εἰ μὴ σὺ καθεὶς ἐξ οὐρανοῦ τὰ σπέρματα ἀπεργάσαιο αὐτὴν ἐγκύμονα, ἡ δὲ εὐδαιμονίας γένος ἀποτέκοι τὸν Ἰσαάκ — εὐδαιμονίαν δὲ χρῆσιν ἀρετῆς τελείας ἐν βίῳ τελείῳ νενόηκα —. παρὸ καὶ τῆς προαιρέσεως ἀγάμενος αὐτὸν ὁμολογεῖ τελεσφορήσειν καιρίως ἃ

61Böylece bu cevap, aretēnin bile ilahî özen olmadan kendi başına fayda sağlamaya yetmediğini kabul eden İbrahim'e övgü getirdi; buna uygun olarak, hileyle öldürdüğü kişinin nerede olduğunu bilmediğini söyleyen Kabil'e de kınama getirdi. Çünkü Kabil, dinleyeni, sanki O her şeyi görmüyor ve başvuracağı hileyi önceden bilmiyormuş gibi, aldatabileceğini sanmış olacaktır. Tanrı'nın gözünün bir şeyi gözden kaçırdığını sanan herkes ise kanun tanımaz ve soysuzdur.

61

ᾐτήσατο. τούτῳ μὲν οὖν ἡ ἀπόκρισις ἔπαινον ἤνεγκεν ὁμολογοῦντι μηδὲ τὴν ἀρετὴν ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης ἱκανὴν ἐξ ἑαυτῆς ὠφελεῖν εἶναι, τῷ δὲ Κάιν ἀκολούθως ψόγον φάσκοντι μὴ εἰδέναι, ποῦ ὁ δολοφονηθείς ἐστι παρ’ αὐτοῦ· δόξει γὰρ τὸν ἀκούοντα ἀπατήσειν ὡς οὐ πάντα διορῶντα καὶ τὴν ἀπάτην ᾗ μέλλει χρῆσθαι προκατειληφότα· ἔκθεσμος δὲ καὶ ἔκφυλος πᾶς ὁ τὸν τοῦ θεοῦ ὀφθαλμὸν οἰόμενός τι παρορᾶν.

62Üstelik bir de küstahça kafa tutar: "Ben kardeşimin bekçisi miyim?" (Tekvin 4:9). Ben de derim ki: Tabiat bu kadar büyük bir iyiliğin muhafızı ve bekçisi olarak seni atasaydı, o iyilik pek sefil bir hayat sürecekti. Yoksa kanun koyucunun kutsal şeylerin korunmasını ve bekçiliğini rastgele kimselere değil, düşünceleri en kutsal olan Levililere emanet ettiğini görmüyor musun? Toprak, su, hava, hatta gök ve bütün kâinat onlara pay olmaya layık görülmedi; onlara layık tek pay Yaratıcı'dır. Onlar O'na hakiki sığınanlar ve kulları olarak sığınmışlardır; efendilerine bağlılıklarını kesintisiz hizmetleriyle ve kendilerine emanet edilenleri hiç gevşemeden korumalarıyla gösterirler.

62

ὁ δέ γε καὶ ἐπινεανιεύεται φάσκων· „μὴ φύλαξ τοῦ ἀδελφοῦ μού εἰμι ἐγώ“ (Gen. 4, 9) ; πάνυ γάρ, εἴποιμ’ ἂν, ἀθλίως ἔμελλε βιώσεσθαι, εἰ σὲ φρουρὸν καὶ φύλακα ἡ φύσις ἀγαθοῦ τοσούτου κατέστησεν. ἢ οὐχ ὁρᾷς ὅτι τὴν τῶν ἁγίων διατήρησίν τε καὶ φυλακὴν οὐ τοῖς ἐπιτυχοῦσιν ὁ νομοθέτης ἀλλὰ τοῖς τὰς γνώμας ἱερωτάτοις Λευίταις ἐπιτρέπει; ὧν ἀνάξιος κλῆρος γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀὴρ ἔτι δὲ οὐρανὸς καὶ πᾶς ὁ κόσμος ἐνομίσθη, μόνος δ’ ἀξιόχρεως ὁ δημιουργός, ᾧ προσπεφεύγασιν ἱκέται γνήσιοι καὶ θεράποντες αὐτοῦ γινόμενοι, τὸ φιλοδέσποτον διὰ τῆς συνεχοῦς ὑπηρεσίας καὶ τῆς τῶν ἐπιτραπέντων ἀοκνοτάτης

63Üstelik sığınanların hepsine kutsal şeylerin bekçisi olmak nasip olmadı; yalnız, affı, tam özgürlüğü ve eski mülklere dönüşü ilan eden elli sayısına erişmiş olanlara. Çünkü şöyle der: "Levililer hakkındaki kural şudur: Yirmi beş yaşından itibaren Tanıklık Çadırı'nda hizmet etmek için girecek, elli yaşından itibaren hizmetten çekilecek ve artık çalışmayacak; kardeşi hizmet edecek, o ise nöbet tutacak, ama iş yapmayacaktır" (Sayılar 8:24–26).

63

ἐπιδεικνύμενοι φυλακῆς. καὶ οὐδ’ ἅπασιν ἐξεγένετο τοῖς ἱκέταις γενέσθαι φύλαξιν ἱερῶν, ἀλλ’ εἴ τινες ἀριθμὸν πεντηκοστὸν ἔλαχον ἄφεσιν καὶ ἐλευθερίαν παντελῆ καὶ ἐπάνοδον εἰς τὰς ἀρχαίας λήξεις προκηρύττοντα. „τοῦτο“ γάρ φησιν „ἐστὶ τὸ περὶ τῶν Λευιτῶν· ἀπὸ πέντε καὶ εἴκοσιν ἐτῶν εἰσελεύσεται ἐνεργεῖν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου, καὶ ἀπὸ πεντήκοντα ἐτῶν ἀποστήσεται τῆς λειτουργίας, καὶ οὐκ ἐργάσεται ἔτι, λειτουργήσει δὲ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ· ὁ δὲ φυλάξει φυλακάς, ἔργα δὲ οὐκ ἐργάσεται“ (Num. 8, 24 — 26).

64Böylece kemalin yarısında olana —elli sayısı kâmildir, yirmi beş ise onun yarısıdır—, yani Tanrı'yı işleriyle hoşnut ettiğini gösterene faaliyette bulunmayı ve kutsal işleri görmeyi emanet eder —eskilerden birinin dediği gibi, başlangıç bütünün yarısıdır—; kâmil olana ise artık zahmet çekmemeyi, çalışarak ve emek vererek kazandıklarını korumayı. Talim edip de sonra koruyamayacağım şeylerle uğraşmaktan Tanrı korusun!

64

οὐκοῦν τῷ μὲν ἡμίσει τὴν τελειότητα — τέλειος γὰρ ὁ πεντηκοστὸς λόγος, ὁ δὲ τῶν πέντε καὶ εἴκοσιν ἥμισυ μέρος — ἐνεργεῖν ἐπιτρέπει καὶ δρᾶν τὰ ἅγια τὴν δι’ ἔργων ἀρέσκειαν ἐπιδεικνυμένῳ — ἀρχὴ δέ, ὡς ἔφη τις τῶν πάλαι, τοῦ παντὸς ἥμισυ μέρος —, τῷ δὲ τελείῳ μηκέτι πονεῖν, τὰ δ’ ὅσα ἐκ μελέτης καὶ πόνου περιεποιήσατο φυλάττειν· μὴ γὰρ γενοίμην ἀσκητὴς ὧν μὴ φύλαξ αὖθις.

65Talim orta bir şeydir, kâmil değildir; çünkü kâmil olmayan ama zirveye özlem duyan psykhēlerde ortaya çıkar. Koruma ise eksiksiz bir şeydir: Kutsal şeylere dair talimle edinilmiş kavrayışları belleğe teslim etmek, epistēmēnin güzel emanetini, unutmanın türlü hileli ağlarını tek başına hiçe sayan sadık bir bekçiye bırakmaktır. Bu yüzden öğrendiklerini hatırlayan kişiye haklı olarak ve tam yerinde bir adla bekçi der.

65

ἡ μὲν οὖν ἄσκησις μέσον, οὐ τέλειον, γίνεται γὰρ ἐν οὐ τελείαις μὲν ἀκρότητος δὲ ἐφιεμέναις ψυχαῖς· ἡ δὲ φυλακὴ παντελές, μνήμῃ τὰ ἀσκητὰ παραδοῦναι θεωρήματα τῶν ἁγίων, ἐπιστήμης καλὴν παρακαταθήκην φύλακι πιστῇ, ἣ μόνη τῶν λήθης πολυμηχάνων δικτύων ἀλογεῖ· ὥστε τὸν μνήμονα ὧν ἔμαθεν ὑγιῶς καὶ εὐθυβόλως καλεῖ φύλακα.

66Bu kişi önceleri, idman yaparken, bir başkasının öğrettiği bir öğrenciydi; korumaya yeterli hâle gelince öğretmenin gücünü ve mevkiini elde etti ve kendi dile gelen logosunu, yani kardeşini, öğretim hizmetine atadı. Çünkü "kardeşi hizmet edecek" (Sayılar 8:26) denir. Böylece erdemlinin nousu aretē öğretilerinin bekçisi ve hazinedarı olacak, onun kardeşi olan logos ise bilgeliğin öğretilerini ve kavrayışlarını anlatarak terbiye peşinde olanlara hizmet edecektir.

66

οὗτος δὲ πρότερον ὅτε ἐγυμνάζετο μαθητὴς ἦν διδάσκοντος ἑτέρου· ὁπότε δὲ ἱκανὸς φυλάττειν ἐγένετο, διδασκάλου δύναμιν καὶ τάξιν ἔλαχε, τὸν ἀδελφὸν εἰς τὰς ὑπηρεσίας τῆς διδασκαλίας χειροτονήσας τὸν ἑαυτοῦ προφορικὸν λόγον· λέγεται γὰρ ὅτι „λειτουργήσει ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ“ (Num. 8, 26)· ὥστε ὁ μὲν τοῦ ἀστείου νοῦς φύλαξ καὶ ταμίας τῶν ἀρετῆς ἔσται δογμάτων, ὁ δ’ ἀδελφὸς αὐτοῦ λόγος λειτουργήσει τοῖς παιδείαν μετιοῦσι διεξιὼν τὰ σοφίας δόγματά τε καὶ θεωρήματα.

67Bu yüzden Musa da Levi için okuduğu kutsamalarda önce pek çok şaşırtıcı şey söyler, sonra şunu ekler: "Senin sözlerini korudu, ahdini gözetti"; ardından da: "Senin hükümlerini Yakup'a, kanununu İsrail'e bildirecekler" (Tesniye 33:9–10).

67

διὸ καὶ ὁ Μωυσῆς ἐν ταῖς εὐλογίαις Λευὶ πολλὰ καὶ θαυμάσια προειπὼν ἐπιφέρει· „ἐφύλαξε τὰ λόγιά σου, καὶ τὴν διαθήκην σου διετήρησεν“· εἶθ’ ἑξῆς· „δηλώσουσι τὰ δικαιώματά σου Ἰακὼβ καὶ τὸν νόμον σου Ἰσραήλ“ (Deut. 33, 9. 10).

68Böylece erdemlinin hem Tanrı'nın sözlerinin hem de ahdinin bekçisi olduğunu açıkça gösterir; hükümlerin ve kanunların en iyi yorumcusu ve öğreticisi olduğunu da ayrıca belirtir. Çünkü yorum, söze akraba bir organ aracılığıyla, yani elbette ses organıyla yapılır; koruma ise nousta görülür. Tabiatın büyük bir hazine olarak yarattığı nous, bütün cisimlerin ve olayların kavramlarını kolayca içine alır. Kendini seven Kabil için de Habil'i korumak kârlı olurdu; çünkü onu koruyup gözetseydi karma ve orta bir hayata kavuşurdu, katıksız ve saf kötülükle dolup taşmazdı.

68

οὐκοῦν ὅτι καὶ λόγων καὶ διαθήκης θεοῦ φύλαξ ὁ ἀστεῖός ἐστιν, ἐναργῶς παρίστησι· καὶ μὴν ὅτι δικαιωμάτων καὶ νόμων ἑρμηνεὺς καὶ ὑφηγητὴς ἄριστος, πάλιν δεδήλωκε, τῆς μὲν ἑρμηνείας διὰ συγγενικοῦ ὀργάνου, τοῦ φωνητηρίου δήπου, συνισταμένης, τῆς δὲ φυλακῆς περὶ τὸν νοῦν ἐξεταζομένης, ὃς μέγα ταμεῖον ὑπὸ φύσεως δημιουργηθεὶς τὰς ἁπάντων καὶ σωμάτων καὶ πραγμάτων ἐννοίας εὐμαρῶς κεχώρηκεν. ἐλυσιτέλει δὴ καὶ τῷ φιλαύτῳ Κάιν φυλάξαι τὸν Ἄβελ· εἰ γὰρ διετήρησεν αὐτόν, κεκριμένου καὶ μέσου βίου μετεποιήσατ’ ἄν, ἀλλ’ οὐκ ἀμιγοῦς καὶ ἀκράτου κακίας ἐνεφορήθη.

69"Tanrı dedi: Ne yaptın? Kardeşinin kanının sesi topraktan bana haykırıyor" (Tekvin 4:10). "Ne yaptın?" sözü hem lanetli bir işe duyulan öfkeyi hem de hileyle adam öldürdüğünü sanan kişiyle alay etmeyi gösterir. Öfke, failin niyetine yöneliktir, çünkü güzel olanı yok etmeyi tasarlamıştır; alay ise, kendinden daha iyi olana tuzak kurduğunu sanıp aslında tuzağı ondan çok kendine kurmuş olmasındandır.

69

„Καὶ εἶπεν ὁ θεός Τί ἐποίησας; φωνὴ αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρὸς μὲ ἐκ τῆς γῆς“ (Gen. 4, 10). τὸ „τί ἐποίησας„ καὶ ἀγανάκτησιν ἐμφαίνει ἐπὶ οὐκ εὐαγεῖ πράξει καὶ χλευασμὸν ἐπὶ τῷ δολοφονῆσαι δοκοῦντι. ἡ μὲν οὖν ἀγανάκτησις ἐπὶ ⟨τῇ⟩ τοῦ δεδρακότος γνώμῃ γίνεται, ὅτι τὸ καλὸν ἀνελεῖν ἐβούλευσεν· ἡ δὲ χλεύη διὰ τὸ οἴεσθαι μὲν ἐπιβεβουλευκέναι τῷ κρείττονι, ἐπιβεβουλευκέναι δ’ οὐκ ἐκείνῳ μᾶλλον ἢ ἑαυτῷ· ζῇ

70Çünkü, daha önce de dediğim gibi, ölmüş görünen yaşar; nitekim Tanrı'ya yalvaran ve sesini yükselten biri olarak karşımıza çıkar. Hayatta kaldığı sanılan ise psykhēnin ölümüyle ölmüştür, çünkü yaşamaya değer tek hayatın ölçüsü olan aretēden koparılmıştır. Öyle ki "Ne yaptın?" sözü "Hiçbir şey yapmadın, hiçbir şey başaramadın" demeye eşittir.

70

μὲν γάρ, ὡς καὶ πρότερον ἔφην, ὁ τεθνάναι δοκῶν, εἴ γε καὶ ἱκέτης ὢν θεοῦ καὶ φωνῇ χρώμενος εὑρίσκεται, τέθνηκε δὲ ὁ περιεῖναι νομιζόμενος τὸν ψυχικὸν θάνατον, ἀρετῆς καθ’ ἣν ἄξιον μόνην ἐστὶ ζῆν ἀποσχοινισθείς· ὥστε καὶ τὸ „τί ἐποίησας“ ἴσον εἶναι τῷ „οὐδὲν ἐποίησας“, οὐδὲν ἤνυσας.

71Nitekim sofist Belam da —birbirine zıt ve çatışan kanaatlerin boş bir kalabalığıdır o— erdemliye lanet okumak ve zarar vermek istediği hâlde bunu başaramadı; çünkü Tanrı lanetleri kutsamaya çevirdi (Sayılar 23:8). Bunu, adil olmayanın kurnazlığını açığa çıkarmak ve kendisinin aretēyi sevdiğini göstermek için yaptı.

71

οὐδὲ γὰρ ὁ σοφιστὴς Βαλαάμ, μάταιος ὢν ὄχλος ἐναντίων καὶ μαχομένων δοξῶν, βουληθεὶς ἀρὰς τίθεσθαι καὶ βλάπτειν τὸν ἀστεῖον ἴσχυσε, τοῦ θεοῦ τὰς κατάρας εἰς εὐλογίαν τρέποντος (Num. 23, 8), ἵνα καὶ τῆς πανουργίας ἀπελέγξῃ τὸν

72Sofistlerin tabiatı, içlerindeki yetileri birbirine düşman gibi kullanmaktır: Sözleri düşüncelerine, niyetleri sözlerine karşı durur ve hiçbir şekilde birbiriyle uyuşmaz. Kulaklarımızın zarını patlatırlar: Adaletin toplumu bir arada tuttuğunu, itidalin yararlı, kendine hâkim olmanın güzel, dindarlığın son derece faydalı, öteki aretēlerin de son derece sağlıklı ve kurtarıcı olduğunu ilan ederler; buna karşılık adaletsizliğin barış tanımadığını, ölçüsüzlüğün hastalıklı, dinsizliğin kanunsuz, öteki kötülüklerin de son derece zararlı olduğunu uzun uzun anlatırlar.

72

ἄδικον καὶ ἑαυτοῦ τὸ φιλάρετον παραστήσῃ. πεφύκασι δὲ οἱ σοφισταὶ πολεμίοις χρῆσθαι ταῖς ἐν αὑτοῖς δυνάμεσι, λόγων ἐνθυμήμασι καὶ βουλημάτων λόγοις ἀντιστατούντων καὶ μηδαμῇ μηδαμῶς συνᾳδόντων· ἀποκναίουσι γοῦν ἡμῶν τὰ ὦτα, τὴν δικαιοσύνην κοινωνικόν, τὴν σωφροσύνην συμφέρον, τὴν ἐγκράτειαν ἀστεῖον, τὴν εὐσέβειαν ὠφελιμώτατον, τὴν ἄλλην ἀρετὴν ὑγιεινότατόν τε καὶ σωτήριον ἀποφαίνοντες, καὶ πάλιν τὴν ἀδικίαν ἄσπονδον, τὴν ἀκολασίαν νοσερόν, τὴν ἀσέβειαν ἔκθεσμον, τὴν ἄλλην κακίαν βλαβερώτατον διεξιόντες·

73Yine de söylediklerinin tam tersini düşünmekten geri durmazlar. Phronēsisi, itidali, adaleti ve dindarlığı övdükleri sırada, tam da o zaman akılsızca, ölçüsüzce, adaletsizce ve dinsizce davranırken, kısacası insana ve Tanrı'ya dair her şeyi birbirine karıştırıp altüst ederken yakalanırlar.

73

καὶ ὅμως τὰ ἐναντία τοῖς λεγομένοις φρονοῦντες οὐ παύονται, ἀλλ’ ὅταν φρόνησιν καὶ σωφροσύνην καὶ δικαιοσύνην καὶ εὐσέβειαν ὑμνῶσι, τότε δὴ μάλιστα ἀφραίνοντες ἀκολασταίνοντες ἀδικοῦντες ἀσεβοῦντες πάνθ’ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀνθρώπεια καὶ θεῖα συγχέοντές τε καὶ ἀνατρέποντες εὑρίσκονται.

74Onlara, kehanetin Kabil'e söylediğini söylemek yerinde olur: Ne yaptınız? Kendinize ne iyilik ettiniz? Aretē üzerine bunca söz psykhēnize ne fayda sağladı? Hayatınızın küçük ya da büyük hangi kısmını düzelttiniz? Tersine, kendi aleyhinize haklı suçlamalar biriktirmediniz mi? Güzel olanı anlayıp sözde felsefe yaparak en iyi yorumcular oldunuz, ama hep en çirkin şeyleri düşünürken ve yaparken yakalanıyorsunuz. Kötülükler alevlenince psykhēlerinizdeki güzel şeyler ölmedi mi?

74

πρὸς οὓς εἴποι τις ἂν ὀρθῶς, ὅπερ καὶ ὁ χρησμὸς ἔφη τῷ Κάιν· τί ἐποιήσατε; τί εἰργάσασθε αὑτοὺς ἀγαθόν; τί οἱ τοσοῦτοι περὶ ἀρετῆς λόγοι τὴν ὑμετέραν ψυχὴν ὠφέλησαν; τί τοῦ βίου μικρὸν ἢ μέγα μέρος ἐπηνωρθώσασθε; τί δ’; οὐχὶ τἀναντία διαβολὰς καθ’ αὑτῶν ἀληθεῖς ἠρανίσατε, ὅτι συνιέντες τὰ καλὰ καὶ τῷ λόγῳ φιλοσοφοῦντες ἑρμηνεῖς μὲν ἄριστοι γεγόνατε, τὰ δ’ αἴσχιστα καὶ φρονοῦντες καὶ ἐπιτηδεύοντες ἀεὶ ἁλίσκεσθε; οὐ μὴν ἔτι γε ἐν ταῖς ὑμετέραις ψυχαῖς τέθνηκε τὰ καλά, ζωπυρηθέντων κακῶν;

75İşte bu yüzden hiçbiriniz hayatta değildir. Bir müzisyen ya da bir dilbilgini ölünce o adamlardaki müzik ve dilbilgisi de onlarla birlikte yok olur; ama bunların ideaları kalır ve bir bakıma kâinatla yaşıt olarak yaşar; şimdiki ve gelecek müzisyenler ve dilbilginleri ebediyen birbirini izleyerek bu ideaların örneğine göre yetişir. Aynı şekilde birindeki phronēsis, itidal, cesaret ya da adalet, kısacası bilgelik yok edilse bile, kâinatın ölümsüz tabiatında ölümsüz phronēsis ve bütünüyle bozulmaz aretē bir dikili taşa kazınmış gibi durur; şimdi de bazı insanlar ona göre erdemlidir, ileride de olacaktır.

75

διὰ τοῦτο ἕκαστος ὑμῶν οὐ περίεστιν. ὥσπερ γὰρ μουσικοῦ τινος ἢ γραμματικοῦ τελευτήσαντος ἡ μὲν ἐν τοῖς ἀνδράσι μουσικὴ καὶ γραμματικὴ συνέφθαρται, αἱ δὲ τούτων ἰδέαι μένουσι καὶ τρόπον τινὰ βιοῦσιν ἰσοχρόνιοι τῷ κόσμῳ, καθ’ ἃς οἵ τε ὄντες καὶ οἱ μέλλοντες διαδοχαῖς ταῖς εἰσαεὶ μουσικοί τε καὶ γραμματικοὶ γενήσονται, οὕτως καὶ τὸ ἔν τινι φρόνιμον ἢ σῶφρον ἢ ἀνδρεῖον ἢ δίκαιον ἢ συνόλως σοφὸν ἂν ἀναιρεθῇ, οὐδὲν ἧττον ἐν τῇ τοῦ παντὸς ἀθανάτῳ φύσει φρόνησις ἀθάνατος καὶ ἀρετὴ σύμπασα ἄφθαρτος ἐστηλίτευται, καθ’ ἣν καὶ νῦν εἰσιν ἀστεῖοί τινες καὶ αὖθις γενήσονται·

76Yoksa cüzî insanlardan birinin ölümünün insanlığı da yok ettiğini mi söyleyeceğiz? Bu insanlığa cins mi, idea mı, kavram mı, yoksa ne denmesi gerekiyorsa, onu doğru adların peşine düşenler bilir. Tek bir mühür çoğu kez sayısız maddeye (ousia) basılır; bazen bütün izler maddeleriyle birlikte silinip gider, ama mühür kendi tabiatında hiç zarar görmeden yerinde kalır.

76

εἰ μὴ καὶ ἀνθρώπου τινὸς τῶν ἐν μέρει θάνατον φθορὰν ἐργάσασθαι φήσομεν ἀνθρωπότητι, ἣν εἴτε γένος εἴτε ἰδέαν εἴτε ἐννόημα εἴθ’ ὅ τί ποτε χρὴ καλεῖν οἱ ζητητικοὶ τῶν κυρίων ὀνομάτων εἴσονται. μία σφραγὶς πολλάκις μυρίας ὅσας ἀπείρους οὐσίας τυπώσασα πάντων ἔστιν ὅτε τῶν τύπων ἐξιτήλων αὐταῖς οὐσίαις γενομένων ἐν τῇ ἑαυτῆς φύσει μηδὲν βλαβεῖσα κατὰ χώραν ἔμεινεν.

77Öyleyse aretēlerin, yanlarına gelenlerin psykhēlerine bastıkları bütün izler kötü bir yaşayış ya da başka bir sebeple silinse bile, kendi saf ve bozulmaz tabiatlarını ebediyen koruyacaklarını düşünmez miyiz? Terbiyenin sırlarına ermemiş olanlar ise bütünlerle parçalar, cinslerle eidoslar arasındaki farkları ve bunlardaki ad ortaklıklarını bilmedikleri için her şeyi birbirine karıştırıp bulandırırlar.

77

εἶτ’ οὐκ οἰόμεθα τὰς ἀρετάς, κἂν πάντες οἱ χαρακτῆρες, οὓς ἐνεσημήναντο ταῖς τῶν προσεληλυθότων ψυχαῖς, ὑπὸ μοχθηρᾶς διαίτης ἤ τινος ἑτέρας ἐξ αἰτίας ἐξίτηλοι γένωνται, τὴν ἀκήρατον ἑαυτῶν καὶ ἄφθαρτον φύσιν εἰσαεὶ σχήσειν; οὐκ εἰδότες οὖν οἱ παιδείας ἀμύητοι διαφορὰς οὔθ’ ὅλων πρὸς μέρη οὔτε γενῶν πρὸς εἴδη οὔτε τὰς ἐν τούτοις ὁμωνυμίας πάντα διὰ πάντων συγχέουσι καὶ φύρουσι.

78Bu yüzden, Kabil adını taşıyan her kendini seven şunu öğrensin: Yok ettiği şey, Habil'in yalnız adını paylaşandır; eidos, parça, kopya edilmiş izdir; ilk örnek, cins ya da idea değil. Oysa o, bozulmaz olan bunların da canlılarla birlikte yok olduğunu sanır. Biri onunla alay edip eğlenerek şöyle desin: Ne yaptın, ey bedbaht? Yok ettiğini sandığın, Tanrı'yı seven kanaat Tanrı katında yaşamıyor mu? Sen ise, yanında suçsuz yaşayabileceğin tek varlığı pusuya düşürüp öldürerek kendi katilin oldun.

78

διὸ πᾶς φίλαυτος, ἐπίκλησιν Κάιν, διδαχθήτω ὅτι τὸ ὁμώνυμον τοῦ Ἄβελ ἀνῄρηκε, τὸ εἶδος, τὸ μέρος, τὸν ἀπεικονισθέντα τύπον, οὐ τὸ ἀρχέτυπον, οὐ τὸ γένος, οὐ τὴν ἰδέαν, ἅπερ οἴεται μετὰ ζῴων ἄφθαρτα ὄντα συνεφθαρκέναι. λεγέτω δή τις κατακερτομῶν αὐτὸν κἀπιχλευάζων· τί πεποίηκας, ὦ κακόδαιμον; οὐχ ἣν μὲν δοκεῖς ἀνῃρηκέναι φιλόθεον δόξαν, ζῇ παρὰ θεῷ; σαυτοῦ δὲ γέγονας αὐθέντης, ᾧ μόνῳ βιοῦν ἀνυπαιτίως ἠδύνασο ἐξ ἐνέδρας ἀνελών.

79Ardından gelen şu söz hem ifadesinin güzelliği hem de taşıdığı düşüncelerin buluşu bakımından pek yerinde söylenmiştir: "Kardeşinin kanının sesi topraktan bana haykırıyor" (Tekvin 4:10). Üsluptaki yücelik, sözün sırlarına yabancı olmayan herkesçe bilinir; biz ise elimizden geldiğince içerdiği düşünceleri inceleyelim, önce de kan hakkında söyleneni.

79

Πάνυ δὲ πεφώνηται καὶ πρὸς κάλλος ἑρμηνείας καὶ πρὸς νοημάτων εὕρεσιν τὰ ἐπιλεγόμενα ταῦτα· „φωνὴ αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρὸς μὲ ἐκ τῆς γῆς“ (Gen. 4, 10). ἡ μὲν οὖν κατὰ τὴν φράσιν ὑψηγορία πᾶσι τοῖς μὴ λόγων ἀμυήτοις γνώριμος· τὰ δ’ ἐμφαινόμενα νοήματα, ὡς ἂν οἷοί τε ὦμεν, ἐπισκεψώμεθα, καὶ πρότερόν γε περὶ τοῦ αἵματος.

80Kanun koyucu yasalarının birçok yerinde kanın psykhēnin ousiası olduğunu açıkça söyler: "Çünkü her etin psykhēsi kanıdır" (Levililer 17:11 vd.). Öte yandan canlıları biçimlendiren, göğün, yerin ve aradakilerin oluşundan sonra insanı ilk kez yarattığında, "Yüzüne hayat nefesi üfledi ve insan yaşayan bir psykhē oldu" (Tekvin 2:7) der; böylece de psykhēnin ousiasının nefes (pneuma) olduğunu gösterir.

80

πολλαχοῦ μὲν γὰρ τῆς νομοθεσίας οὐσίαν τῆς ψυχῆς ἀποφαίνεται τὸ αἷμα λέγων ἄντικρυς· „ἡ γὰρ ψυχὴ πάσης σαρκὸς αἷμά ἐστιν“ (Lev. 17, 11 al.)· ὁπότε δὲ πρῶτον μετὰ τὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν μεταξὺ γένεσιν ἐδημιούργει ⟨τὸν⟩ ἄνθρωπον ὁ ζῳοπλάστης, φησὶν ὅτι „ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνεῦμα ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν“ (Gen. 2, 7), πάλιν διὰ τούτου παριστάς, ὅτι πνεῦμά ἐστιν ἡ ψυχῆς οὐσία.

81Üstelik o, baştan koyduğu esasları özenle hatırda tutmayı, sonra gelenleri öncekilere uygun ve onlarla uyumlu kılmayı ilke edinmiştir. Öyleyse psykhēnin ousiasının nefes olduğunu önceden söylemişken, nefesten farklı bir cisim olan kanı yeniden psykhēnin ousiası diye anmazdı, meğer ki bununla en zaruri ve hayatı en çok bir arada tutan şeylerden birine işaret ediyor olsun. Peki ne demeli?

81

καὶ μὴν τῶν ἐξ ἀρχῆς ὑποθέσεων ἄκρως εἴωθε διαμεμνῆσθαι, τὰ ἀκόλουθα καὶ ὁμολογούμενα τοῖς προτέροις δικαιῶν ἐφαρμόττειν· οὐκ ἂν οὖν πνεῦμα ψυχῆς οὐσίαν προειπὼν αἷμα διαφέρον σῶμά τι αὖθις ἔλεγεν, εἰ μὴ πρός τι τῶν ἀναγκαιοτάτων καὶ συνεκτικωτάτων τὴν ἀναφορὰν ἐποιεῖτο. τί οὖν λεκτέον;

82En yakın bölümlemeye göre her birimiz sayıca iki şeyiz: hem canlı hem insan. Bunların her birine psykhēye ait yetilerden kendine akraba bir yeti düşmüştür: Birine yaşamamızı sağlayan hayat yetisi, ötekine akıl sahibi olmamızı sağlayan akıl yetisi. Hayat yetisine akılsız varlıklar da ortaktır; akıl yetisinin ise Tanrı ortağı değil, kaynağıdır, çünkü en kadim logosun pınarı O'dur.

82

ἕκαστον ἡμῶν κατὰ τὰς προσεχεῖς τομὰς ἀριθμῷ δύο εἶναι συμβέβηκε, ζῷόν τε καὶ ἄνθρωπον· ἑκατέρῳ δὲ τούτων συγγενὴς δύναμις τῶν κατὰ ψυχὴν ἀποκεκλήρωται, τῷ μὲν ἡ ζωτική, καθ’ ἣν ζῶμεν, τῷ δ’ ἡ λογική, καθ’ ἣν λογικοὶ γεγόναμεν· τῆς μὲν οὖν ζωτικῆς μετέχει καὶ τὰ ἄλογα, τῆς δὲ λογικῆς οὐ μετέχει μέν, ἄρχει δὲ ὁ θεός, ἡ τοῦ πρεσβυτάτου λόγου πηγή.

83Akılsız varlıklarla ortak olan yetinin ousiası kandır; akıl pınarından akan yetinin ousiası ise nefestir. Bu nefes hareket eden hava değil, ilahî kuvvetin bir izi ve damgasıdır; Musa ona asıl adıyla "suret" der. Böylece akıl sahibi tabiatın ilk örneğinin Tanrı, onun taklidinin ve kopyasının ise insan olduğunu gösterir; ama iki tabiatlı canlı olarak insan değil, psykhēnin nous ve logos denen en üstün eidosu.

83

ἡ μὲν οὖν κοινὴ πρὸς τὰ ἄλογα δύναμις οὐσίαν ἔλαχεν αἷμα, ἡ δὲ ἐκ τῆς λογικῆς ἀπορρυεῖσα πηγῆς τὸ πνεῦμα, οὐκ ἀέρα κινούμενον, ἀλλὰ τύπον τινὰ καὶ χαρακτῆρα θείας δυνάμεως, ἣν ὀνόματι κυρίῳ Μωυσῆς εἰκόνα καλεῖ, δηλῶν ὅτι ἀρχέτυπον μὲν φύσεως λογικῆς ὁ θεός ἐστι, μίμημα δὲ καὶ ἀπεικόνισμα ἄνθρωπος, οὐ τὸ διφυὲς ζῷον, ἀλλὰ τὸ τῆς ψυχῆς ἄριστον εἶδος, ὃ νοῦς καὶ λόγος κέκληται.

84Bu yüzden kana etin psykhēsi der; çünkü etin tabiatının nousa pay almadığını, ama bütün bedenimiz gibi hayata ortak olduğunu bilir. İnsanın psykhēsine ise nefes adını verir. İnsan derken, dediğim gibi, bileşiği değil, akıl yürütmemizi sağlayan o Tanrı'ya benzer yaratığı kasteder; Tanrı onun köklerini göğe uzatmış ve sabit denen yıldızların en dış kubbesine bağlamıştır.

84

διὰ τοῦτο σαρκὸς μὲν ψυχήν φησι τὸ αἷμα, εἰδὼς ὅτι ἡ σαρκῶν φύσις νοῦ μὲν οὐ μεμοίραται, ζωῆς δὲ καθάπερ καὶ ὅλον ἡμῶν τὸ σῶμα μετέχει, ἀνθρώπου δὲ ψυχὴν πνεῦμα ὀνομάζει, ἄνθρωπον οὐ τὸ σύγκριμα καλῶν, ὡς ἔφην, ἀλλὰ τὸ θεοειδὲς ἐκεῖνο δημιούργημα, ᾧ λογιζόμεθα, οὗ τὰς ῥίζας εἰς οὐρανὸν ἔτεινε καὶ τῆς ὑστάτης τῶν λεγομένων ἀπλανῶν ἁψῖδος ἐξῆψε.

85Çünkü Tanrı yeryüzündekiler arasında yalnız insanı göksel bir bitki olarak yarattı. Ötekilerin başlarını toprağa sapladı —hepsi başı yere eğik yaratılmıştır—, insanınkini ise yukarıya doğru kaldırdı, öyle ki besinleri topraktan ve bozulup giden değil, semavî ve bozulmaz olsun. Bu yüzden bedenimizin en duyarsız kısmını akıl yürütmeden en uzağa koydu ve ayaklarımızı toprağa kök saldırdı; nousun muhafızları olan hisleri ve nousun kendisini ise yeryüzündekilerden en uzağa yerleştirip havanın ve göğün bozulmaz devirlerine bağladı.

85

μόνον γὰρ δὴ τῶν ἐπὶ γῆς φυτὸν οὐράνιον ὁ θεὸς ἄνθρωπον εἰργάσατο, τῶν μὲν ἄλλων τὰς κεφαλὰς πηξάμενος ἐν χέρσῳ — κατωκάρα γὰρ πάντα —, ἀνθρώπου δὲ εἰς τὸ ἄνω προαγαγών, ἵνα τὰς τροφὰς ὀλυμπίους καὶ ἀφθάρτους ἀλλὰ μὴ γεώδεις καὶ φθαρτὰς ἔχοι· παρὸ καὶ τοῦ σώματος ἡμῶν τὸ μὲν ὅσον ἀναισθητότατον πλεῖστον ἀποστήσας λογισμοῦ τὰς βάσεις γῇ προσερρίζου, τὰς δὲ νοῦ δορυφόρους αἰσθήσεις καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον πορρωτάτω μὲν τῶν περὶ γῆν ἐξῴκισε, ταῖς δὲ ἀέρος καὶ οὐρανοῦ περιόδοις ἀφθάρτοις οὔσαις ἐνεδήσατο.

86Musa'nın öğrencileri olan bizler, insanın görünmeyen Tanrı'yı nasıl kavrayabildiğini artık merak etmeyelim; çünkü sebebini bir kehanetten öğrenen Musa bize bizzat anlatmıştır. Şöyle diyordu: Yaratan, bedene kendi başına yaratıcısını görebilecek hiçbir psykhē koymadı; ama yaratılan varlığın, yaratıcısını kavrarsa büyük fayda göreceğini düşünerek —çünkü saadetin ve kutluluğun tarifi budur— ona yukarıdan kendi tanrılığından üfledi. Görünmez tanrılık, görünmez psykhēye kendi izlerini bastı; öyle ki yeryüzü bile Tanrı'nın suretinden payını alsın.

86

μηκέτ’ οὖν ἀπορῶμεν, πῶς ἔννοιαν ἔλαβεν ἄνθρωπος θεοῦ τοῦ ἀειδοῦς, οἱ Μωυσέως γνώριμοι· τὴν γὰρ αἰτίαν χρησμῷ μαθὼν αὐτὸς ἡμῖν ὑφηγήσατο. ἔλεγε δὲ ὧδε· ψυχὴν οὐδεμίαν τῷ σώματι ὁ ποιῶν εἰργάζετο ἱκανὴν ἐξ ἑαυτῆς τὸν ποιητὴν ἰδεῖν, λογισάμενος δὲ μεγάλα ὀνήσειν τὸ δημιούργημα, εἰ λάβοι τοῦ δημιουργήσαντος ἔννοιαν — εὐδαιμονίας γὰρ καὶ μακαριότητος ὅρος οὗτος —, ἄνωθεν ἐνέπνει τῆς ἰδίου θειότητος· ἡ δ’ ἀόρατος ἀοράτῳ ψυχῇ τοὺς ἑαυτῆς τύπους ἐνεσφαγίζετο, ἵνα μηδ’ ὁ περίγειος χῶρος εἰκόνος ἀμοιρήσῃ θεοῦ.

87İlk örnek o kadar görünmezdi ki suret de görünür değildi; ama bu örneğe göre damgalanınca artık ölümlü değil, ölümsüz kavramlar edindi. Yoksa ölümlü bir tabiat nasıl hem yerinde kalıp hem uzaklara gidebilir, hem buradakileri hem başka yerdekileri görebilir, bütün denizi dolaşıp karayı uçlarına kadar gezebilir, kanunlara ve âdetlere, kısacası olaylara ve cisimlere el uzatabilirdi? Ya da yeryüzündekilerin ötesinde yüksekteki şeyleri, havayı ve onun dönüşümlerini, mevsimlerin hususiyetlerini, yılın devirlerinde hem yeniden hem âdet üzere meydana gelen her şeyi nasıl kavrayabilirdi?

87

τὸ δ’ ἀρχέτυπον οὕτως ἦν ἄρα ἀειδές, ὥστε καὶ ἡ εἰκὼν οὐχ ὁρατή, τυπωθεῖσα μέντοι κατὰ τὸ παράδειγμα οὐκέτι θνητὰς ἀλλ’ ἀθανάτους ἐννοίας ἐδέχετο· πῶς γὰρ ἂν θνητὴ φύσις μένειν ἅμα καὶ ἀποδημεῖν ἠδύνατο ἢ τὰ ἐνταῦθα καὶ τὰ ἑτέρωθι καθορᾶν ἢ θάλατταν μὲν περιπλεῖν ἅπασαν, γῆν δὲ ἄχρι περάτων ἐπέρχεσθαι, ἢ νόμων καὶ ἐθῶν ἢ συνόλως πραγμάτων καὶ σωμάτων ἐφάπτεσθαι; ἢ δίχα τῶν ἐπιγείων καὶ τὰ μετάρσια καταλαμβάνειν, ἀέρα καὶ τροπὰς αὐτοῦ καὶ καιρῶν ἰδιότητας καὶ ὅσα ταῖς ἐτησίοις ὥραις καινουργούμενά τε κἀξ ἔθους ἀποτελεῖται;

88Ya da nasıl yerden havanın içinden göğe uçabilir, oradaki varlıkların tabiatlarını inceleyebilirdi: nasıl olduklarını, nasıl hareket ettiklerini, hareketlerinin başlangıç ve sonunu hangi sınırların belirlediğini, birbirleriyle ve kâinatla bir tür akrabalık hakkına göre nasıl uyum içinde olduklarını? Dıştaki şeyleri meydana getiren, beden ile psykhēnin nasıl daha iyi olacağıyla uğraşan tekhnēleri ve epistēmēleri, sayısını da tabiatını da sözle kuşatmanın kolay olmadığı daha binlerce şeyi nasıl bulup çıkarabilirdi?

88

ἢ πάλιν δι’ ἀέρος εἰς οὐρανὸν ἀπὸ γῆς ἀνίπτασθαι καὶ τὰς ἐν οὐρανῷ φύσεις ἐξετάζειν, ὡς ἔχουσιν, ὡς κινοῦνται, τίνες ὅροι τῆς κινήσεως ἀρχῆς καὶ τέλους αὐταῖς, πῶς ἀλλήλαις τε καὶ τῷ παντὶ κατά τι συγγενείας δίκαιον ἁρμόζονται; τέχνας τε καὶ ἐπιστήμας ἐπινοῆσαι, ὅσαι τά τε ἐκτὸς δημιουργοῦσι καὶ τὰ περὶ σῶμα καὶ ψυχήν, ὡς ἑκάτερον βελτιωθήσεται, πραγματεύονται, καὶ μυρία ἄλλα, ὧν οὔτε ἀριθμὸν οὔτε φύσιν λόγῳ περιλαβεῖν εὔπορον;

89Çünkü içimizdeki şeylerden yalnız nous, her şeyden hızlı koştuğu için, içinde olup bittiği sanılan zamanı bile geçip ardında bırakır; görünmez kuvvetleriyle, zamana bağlı olmadan, kâinata da parçalarına da bunların sebeplerine de dokunur. Yalnız yerin ve denizin değil, havanın ve göğün de sınırlarına varmışken orada da durmadı; kâinatı, kesintisiz ve dur durak bilmeyen koşusu için dar bir sınır saydı. Daha ileri gitmeye can attı ve elinden gelirse Tanrı'nın, yalnız var olduğu bilinebilen kavranamaz tabiatını da kavramak istedi.

89

μόνον γὰρ αὐτὸ τῶν παρ’ ἡμῖν ὁ νοῦς ἅτε πάντων ὠκυδρομώτατος καὶ τὸν χρόνον, ἐν ᾧ γίνεσθαι δοκεῖ, φθάνει καὶ παραμείβεται, κατὰ ἀοράτους δυνάμεις ἀχρόνως τοῦ τε παντὸς καὶ μερῶν καὶ τῶν τούτων αἰτίων ἐπιψαύων. ἤδη δὲ οὐ μόνον ἄχρι τῶν γῆς καὶ θαλάττης ἀλλὰ καὶ ἀέρος καὶ οὐρανοῦ περάτων ἐλθὼν οὐδ’ ἐνταῦθα ἔστη, βραχὺν ὅρον τοῦ συνεχοῦς καὶ ἀπαύστου δρόμου νομίσας τὸν κόσμον εἶναι, προσωτέρω δὲ χωρῆσαι γλιχόμενος καὶ τὴν ἀκατάληπτον θεοῦ φύσιν, ὅτι μὴ πρὸς τὸ εἶναι μόνον, καταλαβεῖν, ἢν δύνηται.

90Öyleyse beyin zarına ya da kalbe, yani küçük kütlelere hapsolmuş, bu kadar küçük insan nousu, o ilahî ve mesut psykhēden kopmuş ama ondan ayrılmamış bir parça olmasaydı, göğün ve kâinatın bu denli büyüklüğünü nasıl içine alabilirdi? Çünkü ilahî olandan hiçbir şey koparılıp kesilmez, yalnızca uzanır. Bu yüzden nous, kâinattaki kemalden pay aldığı için kâinatı düşündüğünde onun sınırlarıyla birlikte genişler, ama kopmaz; çünkü kuvveti uzayıp gerilebilir.

90

πῶς οὖν εἰκὸς βραχὺν οὕτως ὄντα τὸν ἀνθρώπινον νοῦν μήνιγγι ἢ καρδίᾳ, βραχέσιν ὄγκοις, ἐγκατειλημμένον μέγεθος οὐρανοῦ καὶ κόσμου χωρῆσαι τοσοῦτον, εἰ μὴ τῆς θείας καὶ εὐδαίμονος ψυχῆς ἐκείνης ἀπόσπασμα ἦν οὐ διαιρετόν; τέμνεται γὰρ οὐδὲν τοῦ θείου κατ’ ἀπάρτησιν, ἀλλὰ μόνον ἐκτείνεται. διὸ μεμοιραμένος τῆς ἐν τῷ παντὶ τελειότητος, ὅταν ἐννοῇ κόσμον, τοῖς πέρασι τοῦ παντὸς συνευρύνεται ῥῆξιν οὐ λαμβάνων· ὁλκὸς γὰρ ἡ δύναμις αὐτοῦ.

91Psykhēnin ousiası hakkında bu kısa söz yeterli olsun. "Kanın sesi haykırıyor" (Tekvin 4:10) sözünü ise buna uygun olarak şöyle açıklayacağız: Psykhēmizin bir kısmı sessiz, bir kısmı seslidir. Akılsız kısım sessizdir; akıl sahibi kısım ise seslidir ve Tanrı'yı kavramış olan da yalnız odur. Çünkü öteki kısımlarımızla ne Tanrı'yı ne de düşünülür herhangi bir şeyi kavrayabiliriz.

91

Ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐν βραχέσιν εἰρήσθω περὶ οὐσίας ψυχῆς. τὸ δὲ „φωνὴν αἵματος βοᾶν“ (Gen. 4, 10) κατ’ ἀκόλουθον οὕτως ἀποδώσομεν. τῆς ἡμετέρας ψυχῆς τὸ μὲν ἄφωνόν ἐστι, τὸ δὲ φωνῆεν· τὸ μὲν ἄλογον ἄφωνον, φωνῆεν δ’ ὅσον λογικόν, ὃ δὴ μόνον ἔννοιαν εἴληφε θεοῦ· τοῖς γὰρ ἄλλοις μέρεσιν οὔτε θεὸν οὔτε τι νοητὸν καταλαβεῖν δυνάμεθα.

92Ousiası kan olan hayat yetisinin bir kısmına seçkin bir ayrıcalık olarak ses ve logos verilmiştir: ağızdan ve dilden akan dere değil, dile gelen logosun havuzlarını dolduran pınar. Bu pınar nousdur; Var Olan'a yönelttiğimiz yakarışları ve haykırışları onun aracılığıyla, kimi zaman isteyerek kimi zaman istemeyerek dile getiririz.

92

τῆς οὖν ζωτικῆς δυνάμεως, ἧς τὸ οὐσιῶδες αἷμα, μοῖρά τις ἐξαίρετον ἔσχε γέρας φωνὴν καὶ λόγον, οὐ τὸ διὰ στόματος καὶ γλώττης ῥέον νᾶμα, ἀλλὰ τὴν πηγήν, ἀφ’ ἧς αἱ τοῦ προφορικοῦ δεξαμεναὶ πληροῦσθαι πεφύκασιν· ἡ δὲ πηγὴ νοῦς ἐστι, δι’ οὗ τὰς πρὸς τὸν ὄντα ἐντεύξεις καὶ ἐκβοήσεις τῇ μὲν ἑκόντες τῇ δὲ καὶ ἄκοντες ἀναφθεγγόμεθα.

93O ise iyi ve merhametli olduğu için kendisine sığınanları geri çevirmez, hele Mısır'a özgü işler ve hâller yüzünden inleyip yalansız ve yapmacıksız haykırdıklarında. Musa, o zaman onların sözlerinin Tanrı'ya yükseldiğini (Çıkış 2:23), O'nun da onları işitip başlarındaki kötülüklerden kurtardığını söyler.

93

ὁ δὲ ἅτε ἀγαθὸς ὢν καὶ ἵλεως τοὺς ἱκέτας οὐκ ἀποστρέφεται, καὶ μάλισθ’ ὅταν ἐπὶ τοῖς Αἰγυπτίοις ἔργοις καὶ πάθεσι στενάζοντες ἀψευδῶς καὶ ἀπλάστως ἐκβοῶσι· τότε γὰρ ἀναβαίνειν φησὶ Μωυσῆς τοὺς λόγους αὐτῶν πρὸς τὸν θεόν (Exod. 2, 23), τὸν δὲ ἐπακούσαντα ῥύεσθαι τῶν παρεστώτων κακῶν·

94Bütün bunlar da Mısır kralı ölünce olur. İşin en şaşırtıcı yanı budur: Bir tiran öldüğünde zulmü altında yaşayanların sevinip neşelenmesi beklenirdi; oysa onların tam o sırada inledikleri söylenir: "O uzun günlerden sonra Mısır kralı öldü ve İsrailoğulları inlediler" (aynı yer).

94

ταῦτα δὲ πάντα γίνεσθαι, ὅταν ὁ βασιλεὺς Αἰγύπτου τελευτήσῃ· τὸ παραδοξότατον· εἰκὸς γὰρ ἦν ἀποθανόντος τυράννου χαίρειν καὶ γεγηθέναι τοὺς τυραννουμένους· ἀλλὰ τότε λέγονται στενάζειν· „μετὰ γὰρ τὰς ἡμέρας τὰς πολλὰς ἐκείνας ἐτελεύτησεν ὁ βασιλεὺς Αἰγύπτου, καὶ κατεστέναξαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ“ (ibid.).

95Lafzî anlamıyla bu ifade akla yatkın bir şey içermez; ama psykhēdeki yetilere uygulandığında kendi içinde tutarlı bir anlam bulunur. Güzel şeylere dair kanaatleri dağıtıp atan Firavun içimizde alevlenip sağlıklı göründüğünde —kötülerden birine sağlıklı denebilirse— kendine hâkim olmayı sınırların ötesine sürer ve hazzı kabul ederiz. Ama iğrenç ve şehvet düşkünü bir hayatın sebebi olan bu kral gücünü yitirip bir bakıma öldüğünde, itidalli hayatın ışığını görür, eski yaşayışımız yüzünden kendimize ağlar ve inleriz; çünkü hazzı aretēye tercih edip ölümsüz hayata ölümlü hayatı koşmuşuzdur. Tek merhametli olan da aralıksız ağlayışımıza acıyarak yalvaran psykhēleri kabul eder ve üzerimize salınan hâllerin Mısır'a özgü yıldırımını kolayca savar.

95

πρὸς μὲν οὖν τὸ ῥητὸν ἡ λέξις τὸ εὔλογον οὐ περιέχει, πρὸς δὲ τὰς ἐν ψυχῇ δυνάμεις τὸ κατ’ αὐτὴν ἀκόλουθον εὑρίσκεται. ὁ γὰρ ἀνασκιδνὰς καὶ ἀπορρίπτων τὰς περὶ τῶν καλῶν δόξας ὅταν ἐν ἡμῖν ζωπυρῆται Φαραὼ καὶ ὑγιαίνειν δοκῇ, εἰ δή τινα τῶν φαύλων ὑγιαίνειν λεκτέον, τὴν ἡδονὴν ἀποδεχόμεθα ἐγκράτειαν πέραν ὅρων ἐλαύνοντες· ὅταν δὲ ἀπόκρατος γένηται καὶ τρόπον τινὰ τελευτήσῃ ὁ τοῦ βδελυρῶς καὶ ἀσελγῶς ζῆν αἴτιος, τὸν σώφρονα ἐναυγασθέντες βίον μετακλαίομεν καὶ μεταστένομεν τῆς παλαιᾶς διαίτης ἑαυτούς, ὅτι ἡδονὴν ἀρετῆς προτιμήσαντες θνητὸν βίον ἀθανάτῳ ἐπεζεύξαμεν· λαβὼν δ’ οἶκτον τῆς συνεχοῦς ἡμῶν ὀλοφύρσεως ὁ μόνος εὐμενὴς προσίεται ψυχὰς ἱκέτιδας, τὸν δὲ ἐπισεισθέντα τῶν παθῶν Αἰγύπτιον σκηπτὸν ῥᾳδίως ἀπωθεῖται.

96Pişmanlığa yer vermeyen Kabil'e ise, kardeş katlinin lanetinin büyüklüğü yüzünden, ona en çok yakışan lanetleri okur. Önce ona şöyle der: "Ve şimdi sen topraktan lanetlisin" (Tekvin 4:11). Bununla ilk olarak, onun yalnız şimdi, hileyle öldürdüğünde değil, cinayeti tasarladığı daha önceki zamanda da murdar ve lanetli olduğunu gösterir; çünkü niyet, tamamlanmış fiil kadar ağır basar.

96

Τῷ δὲ μὴ δεχομένῳ μετάνοιαν Κάιν δι’ ὑπερβολὴν ἄγους ἀδελφοκτονίας οἰκειοτάτας ἀρὰς τίθεται· πρῶτον μὲν γάρ φησιν αὐτῷ· „καὶ νῦν ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ τῆς γῆς“ (Gen. 4,11), δηλῶν πρῶτον ὅτι οὐχὶ νῦν ὅτε ἐδολοφόνησεν ἐναγὴς καὶ ἐπάρατός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ πρότερον ὅτε ἐβούλευσε τὸν φόνον, τῆς γνώμης ἴσον τῷ τελείῳ δυναμένης.

97Utanç verici şeyleri yalnızca nousun çıplak bir tasavvuru olarak düşündüğümüz sürece, düşünce yüzünden sorumlu tutulmayız; çünkü psykhē istemeden de o yana dönebilir. Ama tasarlanan şeylere fiil de eklenince tasarlamak da suç olur; çünkü isteyerek hata yapmak en çok bundan anlaşılır.

97

ἕως μὲν γὰρ τὰ αἰσχρὰ μόνον ἐννοοῦμεν κατὰ ψιλὴν τοῦ νοῦ φαντασίαν, τότε τῆς διανοίας ⟨οὔκ⟩ ἐσμεν ὕποχοι, δύναται γὰρ καὶ ἀκουσίως ἡ ψυχὴ τρέπεσθαι· ὅταν δὲ προσγένηται τοῖς βουλευθεῖσιν ἡ πρᾶξις, ὑπαίτιον γίνεται καὶ τὸ βουλεύσασθαι, τὸ γὰρ ἑκουσίως διαμαρτάνειν ταύτῃ μάλιστα διαγνωρίζεται.

98Nousun başka hiçbir şeyden değil, topraktan lanetli olacağını söyler; çünkü onun en ağır felaketlerinin sebebi her birimizdeki topraksı unsurdur. Nitekim beden ya hastalanıp kendinden gelen belaları ona yöneltir ve onu bıkkınlık ve sıkıntıyla doldurur, ya da hazların ölçüsüz tadıyla semirip kavrayışın keskinliğini köreltir.

98

κατάρατον δέ φησι τὸν νοῦν οὐκ ἀπ’ ἄλλου τινὸς ἢ ἀπὸ τῆς γῆς ἔσεσθαι· τῶν γὰρ χαλεπωτάτων αὐτοῦ συμφορῶν τὸ περὶ ἕκαστον ἡμῶν γεῶδες αἴτιον εὑρίσκεται· τὸ γοῦν σῶμα ἢ νόσῳ χρησάμενον τὰς ἀφ’ ἑαυτοῦ προσβαλὸν κῆρας ἄσης καὶ ἀδημονίας αὐτὸν ἐνέπλησεν ἢ πιανθὲν ἀμέτρως ἀπολαύσει ἡδονῶν ἀμβλυτέρας τὰς εἰς τὸ καταλαμβάνειν ἀκμὰς ἀπειργάσατο.

99Üstelik hislerin her biri zarar görmeye açıktır: Nous ya bir güzellik görüp korkunç bir hâlin, aşkın oklarıyla yaralanır, ya da bir akrabasının ölüm haberini duyup acıdan iki büklüm olur. Çoğu zaman tat alma da onu ya tatsız özsularla eziyet ederek ya da bol tatlılarla ağırlaştırarak yere serer. Cinsel birleşmeye yönelik kudurmalardan söz etmeye ise ne gerek var? Bunlar bütün şehirleri, ülkeleri, yeryüzünün geniş bölgelerini mahvetmiştir; buna şairlerin ve tarihçilerin hemen hepsi tanıktır.

99

καὶ μὲν δὴ ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων δεκτικὴ βλάβης ἐστίν· ἢ γὰρ κάλλος ἰδὼν ἔρωτος ἐτρώθη δεινοῦ πάθους βέλεσιν ἢ θάνατον ἀκούσας γένει προσήκοντός τινος ὑπὸ λύπης ἐκάμφθη· πολλάκις δὲ καὶ γεῦσις αὐτὸν κατέβαλεν ἀηδέσι χυλοῖς αἰκισαμένη ἢ πλήθει ἡδέων βαρύνασα· τῶν μὲν γὰρ πρὸς συνουσίαν οἴστρων τί δεῖ μεμνῆσθαι; πόλεις ὅλας καὶ χώρας καὶ κλίματα μεγάλα γῆς οὗτοι διέφθειραν, ὧν μάρτυς ἡ ποιητῶν καὶ συγγραφέων

100Nousun topraktan nasıl lanetli olduğunu da şöyle diyerek ayrıca belirtir: "Kardeşinin kanını almak için ağzını açan topraktan" (Tekvin 4:11). Çünkü hislerin ağızlarının açılıp genişlemesi, duyulur şeylerin akınının bu açık ağızlara taşkın bir ırmak gibi dökülmesi ve şiddetli hücumunu kimsenin geri itmemesi pek tehlikelidir. O zaman nous böyle bir dalgaya yutulup dibe gömülür; yüzüp başını sudan çıkaracak kadar bile gücü kalmaz.

100

πληθὺς σχεδὸν ἅπασα. τὸν δὲ τρόπον, καθ’ ὃν ἀπὸ τῆς γῆς κατάρατος ὁ νοῦς γίνεται, προσυπογράφει λέγων· „ἣ ἔχανε τὸ στόμα αὐτῆς δέξασθαι τὸ αἷμα τοῦ ἀδελφοῦ σου“ (Gen. 4, 11). χαλεπὸν γὰρ διοιχθῆναί τε καὶ ἀνευρυνθῆναι τὰ τῶν αἰσθήσεων στόμια, ὡς ἀχανέσιν αὐτοῖς τὴν τῶν αἰσθητῶν φορὰν ποταμοῦ πλημμυροῦντος δίκην ἐπιχεῖσθαι, μηδενὸς τὴν βίαιον ὁρμὴν ἀνωθοῦντος· τότε γὰρ ἐγκαταποθεὶς ὁ νοῦς τοσούτῳ κλύδωνι βύθιος εὑρίσκεται, μηδ’ ὅσον ἀνανήξασθαι καὶ ὑπερκῦψαι δυνάμενος.

101Ama bunların her birini, yapabildikleri şeyler için değil, en iyi şeyler için kullanmak gerekir. Görme bütün renkleri ve şekilleri görebilir, ama karanlığa değil ışığa layık olanları görsün. Kulak da bütün sesleri algılayabilir, ama bazılarını duymazdan gelsin, çünkü söylenenlerin binlercesi utanç vericidir. Ey kibirden gözü dönmüş adam, tabiat sana tat alma payı verdi diye bir karabatak gibi her şeyle doymak bilmeden tıkınma; çünkü yalnızca besleyici olmayan değil, üstelik fazlalık olan pek çok şey de ağır sancılarla hastalıklar doğurmuştur.

101

ἀλλὰ χρὴ τούτων ἑκάστῳ καταχρῆσθαι μὴ πρὸς ἃ δύναται μᾶλλον ἢ πρὸς τὰ βέλτιστα· δύναται μὲν γὰρ πάνθ’ ὁρᾶν χρώματα καὶ σχήματα ἡ ὄψις, ἀλλ’ ὁράτω τὰ φωτός, μὴ σκότους, ἄξια· δύναται δὲ καὶ τὸ οὖς πασῶν ἀντιλαμβάνεσθαι φωνῶν, ἀλλ’ ἐνίων παρακουέτω, μυρία γὰρ τῶν λεγομένων αἰσχρά· μηδ’ ὅτι γεύσεώς σοι μεταδέδωκεν ἡ φύσις, ὦ τετυφωμένε, τρόπον αἰθυίης πάντων ἀπλήστως ἐμφοροῦ· πολλὰ γὰρ τῶν οὐ τροφίμων μόνον ἀλλὰ καὶ περιττῶν νόσους μετὰ χαλεπῆς ὠδῖνος ἔτεκε·

102Kâinatın devamı için sana üreme organları bahşedildi diye ırza geçmenin, zinanın ve öteki lanetli birleşmelerin peşine düşme; yalnız insan soyunu kanuna uygun olarak eken ve yetiştiren birleşmelere yönel. Dile, ağıza ve ses organlarına sahipsin diye her şeyi, söylenmemesi gerekenleri bile ağzından kaçırma; çünkü sır tutmak kimi zaman faydalıdır. Bana öyle geliyor ki konuşmayı öğrenenler susmayı da öğrenmişlerdir, çünkü ikisini de aynı yeti kazandırır; uygun olmayan şeyleri anlatıp duranlar ise söz gücünü değil, susma zaafını gösterirler.

102

μηδ’ ὅτι μερῶν τῶν πρὸς γονὰς ἠξιώθης ἕνεκα τῆς διαμονῆς τοῦ παντός, φθορὰς καὶ μοιχείας καὶ τὰς ἄλλας οὐκ εὐαγεῖς μίξεις μετέρχου, ἀλλ’ ὅσαι μετὰ νόμου τὸ ἀνθρώπων σπείρουσί τε καὶ φυτεύουσι γένος· μηδ’ ὅτι γλώττης καὶ στόματος καὶ φωνητηρίων ὀργάνων μεμοίρασαι, πάντ’ ἐκλάλει, καὶ τὰ ἄρρητα· τὸ γὰρ ἐχεμυθεῖν ἔστιν ὅπου χρήσιμον, καί μοι δοκοῦσιν οἱ μαθόντες λέγειν μεμαθηκέναι καὶ ἡσυχάζειν, τῆς αὐτῆς δυνάμεως περιποιούσης ἑκάτερον, οἱ δ’ ὅσα μὴ προσῆκε διεξιόντες οὐ δύναμιν λόγων ἀλλ’ ἡσυχίας ἀσθένειαν ἐπιδείκνυσθαι.

103Bu yüzden saydığımız ağızların her birini kendine hâkim olmanın kopmaz bağlarıyla bağlamaya gayret edelim. Nitekim Musa başka bir yerde "Bağla bağlanmamış her şey murdardır" der (Sayılar 19:15); sanki psykhēnin kısımlarının gevşemesi, açık kalması ve çözülmesi bedbahtlığın sebebiymiş, toplanıp sıkıca bağlanması ise doğru bir hayatı ve doğru bir sözü meydana getirirmiş gibi. Tanrısız ve dinsiz Kabil'e de haklı olarak lanet okur; çünkü o, bileşiğin inlerini açıp dışarıdaki her şeye ağzını açmış, doymazlığı yüzünden, Tanrı'yı seven Habil öğretisinin yok olması pahasına onları içine alıp sığdırmayı dilemiştir.

103

διὸ σπουδάζωμεν ἕκαστον τῶν εἰρημένων στομίων καταδεῖν τοῖς ἀρρήκτοις ἐγκρατείας δεσμοῖς· „ὅσα γὰρ οὐχὶ δεσμῷ καταδεῖται“ φησὶ Μωυσῆς ἐν ἑτέροις (Num. 19, 15) „ἀκάθαρτα εἶναι,“ ὡς ἂν τοῦ κεχαλάσθαι καὶ κεχηνέναι καὶ λελύσθαι τὰ ψυχῆς μέρη κακοδαιμονίας αἰτίου, τοῦ δὲ συνῆχθαι καὶ συνεσφίγχθαι ὀρθὸν καὶ βίον καὶ λόγον ἐργαζομένου. τὸν ἄθεον οὖν καὶ ἀσεβῆ Κάιν δεόντως καταρᾶται, ὅτι τοὺς φωλεοὺς τοῦ συγκρίματος διοίξας ἐπικέχηνε πᾶσι τοῖς ἐκτός, εὐχόμενος δι’ ἀπληστίαν δέξασθαί τε αὐτὰ καὶ χωρῆσαι ἐπ’ ὀλέθρῳ τοῦ φιλοθέου δόγματος Ἄβελ.

104Bu yüzden toprağı işleyecek (Tekvin 4:12), ama çiftçilik etmeyecektir. Çünkü her çiftçi bir ustadır, zira çiftçilik de bir tekhnēdir; oysa sıradan insanların birçoğu, zorunlu ihtiyaçları için bu hizmete tecrübesizce girişen toprak işçileridir. Bunlar başlarında bir usta bulunmadığı için yaptıkları işlerde çok zarar verirler; iyi yaptıkları şeyleri de akılla değil, rastlantıyla başarırlar. Çiftçilerin epistēmēyle yaptığı her iş ise zorunlu olarak faydalıdır.

104

Ἐργάσεται διὰ τοῦτο τὴν γῆν (Gen. 4, 12), οὐ γεωργήσει· γεωργὸς μὲν γὰρ πᾶς τεχνίτης, ὅτι τέχνη καὶ ἡ γεωργία, πολλοὶ δὲ τῶν ἰδιωτῶν γεωπόνοι τὴν ἄνευ ἐμπειρίας ἕνεκα τῶν ἀναγκαίων μετιόντες ὑπηρεσίαν· οὗτοι μὲν οὖν ἐν οἷς δρῶσι πολλὰ βλάπτουσιν ἐπιστάτου μὴ τυχόντες· ἃ δ’ ἂν καὶ εὖ ἐργάσωνται, κατὰ τύχην, οὐ σὺν λόγῳ, κατορθοῦσι· τὰ δὲ τῶν γεωργῶν τὰ μετ’ ἐπιστήμης ἐνεργούμενα πάντ’ ἐστὶν ἐξ ἀνάγκης ὠφέλιμα.

105Bu yüzden kanun koyucu çiftçilik tekhnēsini adil Nuh'a bağladı (Tekvin 9:20). Bununla şunu öğretir: İyi bir çiftçi gibi erdemli kişi de yabani bitki örtüsünden, hâllerin ya da kötülüklerin diktiği zararlı filizleri keser; meyve vermeyen ama sur yerine psykhēyi en sağlam biçimde çevreleyen bir çit olabilecek olanları ise bırakır. Bütün evcil bitkilere de farklı farklı yöntemlerle bakar: kiminden eksiltir, kimine ekler, kimini büyütür, kimini budayıp kısaltır.

105

τούτου χάριν ὁ νομοθέτης τῷ δικαίῳ Νῶε τὴν γεωργικὴν ἀνῆψε τέχνην (Gen. 9, 20), ἐκδιδάσκων ὅτι καθάπερ γεωργὸς ἀγαθὸς ὁ σπουδαῖος τῆς τε ἀγρίας ὕλης τὰ μὲν ὅσα βλαβερὰ ἔρνη πρὸς παθῶν ἢ κακιῶν φυτευθέντα ἐκκόπτει, τὰ δ’ ὅσα μὴ καρποτόκα μὲν δύναται δὲ ἀντὶ τείχους φραγμὸς εἶναι ψυχῆς ὀχυρώτατος ἐᾷ, καὶ πάλιν αὖ τῆς ἡμέρου πάσης κατὰ διαφέροντας καὶ οὐχὶ τοὺς αὐτοὺς τρόπους ἐπιμελεῖται, τῶν μὲν ἀφαιρῶν, τοῖς δὲ προστιθείς, καὶ τὰ μὲν εἰς μέγεθος αὔξων, τὰ δὲ εἰς βραχύτητα συντέμνων·

106Nitekim gürbüz bir asma gördüğünde hendekler kazdı, dallarını yere doğru uzatıp üstlerine yeniden toprak örttü. Bu dallar kısa zamanda parça olmaktan çıkıp birer bütün, kız olmaktan çıkıp birer ana oldular; üstelik tabiattaki analarını da yaşlılığından soydular. Çünkü ana asma, artık kendi kendilerini besleyebilen çok sayıdaki yavrusuna besinini paylaştırıp bölmeyi bırakınca —açlık çekip zayıflamasının sebebi buydu— nihayet doydu; öyle ki besilenip yeniden gençleşti.

106

ἤδη δὲ καὶ ἄμπελον ἰδὼν εὐθηνοῦσαν τὰς κληματίδας ἔτεινε κατὰ γῆς, τάφρους ὀρυξάμενος καὶ τὸν χοῦν αὖθις ἐπενεγκών· αἱ δ’ ἀντὶ μερῶν ὅλαι καὶ ἀντὶ θυγατέρων μητέρες οὐκ εἰς μακρὰν ἐγίνοντο, ἔτι καὶ τῆς φύσει μητρὸς ἀποδύσασαι τὸ γῆρας· παυσαμένη γὰρ τοῦ διανέμειν καὶ κατακερματίζειν τὴν τροφὴν πολλοῖς ἐκγόνοις ἅτε ἱκανοῖς γεγονόσιν ἐξ ἑαυτῶν τρέφεσθαι, παρ’ ἣν αἰτίαν λιμώττουσα ἠσθένει, μόλις διακορὴς ἐγένετο, ὡς πιανθεῖσαν πάλιν ἀνηβῆσαι.

107Bir başkasını da gördüm: Evcil ağaçlardan soysuz birinin topraktan yukarıda kalan gövdesini kesti, yalnız köklerin hemen üstünde kısa bir kısmını bıraktı. Sonra soylu başka bir ağaçtan gürbüz bir dal aldı ve dalın bir yanını özüne kadar yonttu; kökün yanındaki kütüğü ise çok derin olmayan, yalnız dokuyu ayıracak kadar bir yarıkla kesti ve yontulmuş dalı getirip bu yarığa yerleştirdi.

107

ἕτερον δὲ ἐθεασάμην, ὃς τῶν ἡμέρων δένδρων οὐκ εὐγενὲς ὃ μὲν ὑπερεῖχε τῆς γῆς ἔρνος ἔτεμε, μικρὸν δ’ ὅσον πρὸς αὐταῖς ῥίζαις ἀνέχον εἴασε, λαβὼν δ’ ἀπ’ εὐγενοῦς ἑτέρου κλάδον εὐφυᾶ τὸν μὲν ἄχρι τῆς ἐντεριώνης καθ’ ἓν μέρος ἀπέξεσε, τὸ δὲ πρὸς ταῖς ῥίζαις οὐ κατὰ πολλοῦ βάθους ἐντεμών, ἀλλ’ ὥστε διαστῆσαι μόνον τὴν ἕνωσιν, τὸ ἀπεξεσμένον ὑπενεγκὼν ἐνηρμόσατο τῷ διαστήματι·

108Bu ikisinden tek bir birleşik ağaç tabiatı meydana gelir; her kısım ötekine kendi faydasını karşılık olarak sunar: Kökler aşılanan dalı besler ve kurumasını önler, dal da beslenmenin karşılığı olarak onlara bol meyve bağışlar. Çiftçiliğe ait daha binlerce ustalık işi vardır, ama şimdi onları anmak gereksizdir; bu kadarını da yalnızca toprak işçisiyle çiftçi arasındaki farkı göstermek için uzattık.

108

ἐξ ὧν ἀμφοτέρων μία δένδρου φύσις ἡνωμένη γίνεται, ἑκατέρου μέρους ἀντίδοσιν τῆς ὠφελείας θατέρῳ ποιουμένου· αἱ μὲν γὰρ ῥίζαι τὸν ἐφαρμοσθέντα τρέφουσι καὶ κωλύουσιν ἀφαυαίνεσθαι κλάδον, ὁ δ’ εὐκαρπίαν ἀμοιβὴν τροφῆς ἀντιχαρίζεται ταύταις. ἔστι δὲ καὶ ἄλλα μυρία τῶν κατὰ γεωργίαν τεχνικὰ ἔργα, ὧν περιττὸν ἐν τῷ παρόντι μεμνῆσθαι· τοῦ γὰρ διαφορὰν ἐνδείξασθαι μόνον ἐργάτου γῆς καὶ γεωργοῦ χάριν ταῦτ’ ἐμηκύναμεν.

109Kötü kişi topraksı bedeni, ona akraba olan hisleri ve dışarıdaki bütün duyulur şeyleri ustalıksızca işleyip durur; hem zavallı psykhēsine zarar verir, hem de en çok faydalandığını sandığı kendi bedenine. Erdemli kişi ise çiftçilik tekhnēsinde tecrübeli olduğu için bütün malzemeyi ustalıkla ve akılla işler.

109

ὁ μὲν δὴ φαῦλος τὸ γεῶδες σῶμα καὶ τὰς συγγενεῖς αἰσθήσεις αὐτῷ καὶ ὅσα ἐκτὸς αἰσθητὰ ἐργαζόμενος ἀτέχνως οὐ παύεται, καὶ βλάπτει μὲν τὴν παναθλίαν ψυχὴν ἑαυτοῦ, βλάπτει δὲ καὶ ὃ δοκεῖ μάλιστα ὠφελεῖν τὸ ἴδιον σῶμα· τῷ δὲ σπουδαίῳ — τέχνης γὰρ ἔμπειρος γεωργικῆς ἐστιν — ἡ ὕλη πᾶσα τεχνικῶς καὶ σὺν λόγῳ μεθοδεύεται.

110Hisler dizginlenemez bir hızla dışarıdaki duyulur şeylere savrulup azdığında, tekhnēnin hazırladığı araçlardan biriyle kolayca durdurulur. Psykhēde hazdan ve arzudan kaşıntılar ve gıdıklanmalar, ya da korkudan ve acıdan sızılar ve ürpertiler doğuran, çarpıntılı ve azgın bir hâl belirdiğinde, önceden hazırlanmış kurtarıcı bir ilaçla yatıştırılır. Bedendeki yayılıcı yaranın kardeşi olan bir kötülük yayılıp genişlerse, epistēmēye uygun olarak kesen logosla kesilip atılır.

110

ὅταν μέν γε αἱ αἰσθήσεις ἐξυβρίζωσι πρὸς τὰ ἐκτὸς αἰσθητὰ μετὰ ἀκατασχέτου ῥύμης ἐκφερόμεναι, μηχανῇ τινι ὧν ἡ τέχνη κατεσκευάσατο ῥᾳδίως στέλλονται· ὅταν δὲ παλμῶδες ἐν ψυχῇ πάθος ὠμὸν γένηται κνησμοὺς καὶ γαργαλισμοὺς ἐξ ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας ἢ πάλιν δηγμούς τε καὶ πτοίας ἐκ φόβου καὶ λύπης ἐμποιοῦν, προευτρεπισθέντι σωτηρίῳ πεπαίνεται φαρμάκῳ· καὶ μὴν εἴ τις ἐπινεμομένη κακία μηκύνεται, τῆς ἐν σώματι ἑρπηνώδους ἀδελφὴ νόσου, λόγῳ τομεῖ τῷ κατ’ ἐπιστήμην τέμνεται.

111Yabani bitki örtüsüne ait olanlar bu şekilde evcilleştirilir. Evcil ve meyve veren aretēlerin bütün fidanlarında ise uğraşlar filiz, güzel işler meyvedir; psykhēnin çiftçilik tekhnēsi bunların her birini büyütür ve kendine düşen ölçüde, gösterdiği özenle onları ölümsüzleştirir.

111

τὸν μὲν δὴ τρόπον τοῦτον τὰ τῆς ἀγρίας ὕλης τιθασεύεται, τῶν δ’ ἡμέρων καὶ καρποτόκων ἀρετῶν τὰ φυτὰ πάντα βλαστὰ μὲν ἔχει τὰ ἐπιτηδεύματα, καρπὸν δὲ τὰς καλὰς πράξεις· ὧν ἕκαστον ἡ γεωργικὴ ψυχῆς τέχνη συναύξει καὶ τό γε ἐφ’ ἑαυτὴν ἧκον μέρος ἀπαθανατίζει ταῖς ἐπιμελείαις.

112Böylece erdemlinin çiftçi, kötünün ise toprak işçisi olduğu açıkça gösterilmiş oldu. Keşke toprak işçiliği ederken içindeki topraksı unsur ona güç katsaydı da var olan kuvvetini elinden almasaydı! Ama "Toprak gücünü sana artık vermeyecek" (Tekvin 4:12) denir. Hep yiyip içen ama hiç doymayan, ya da karından sonra gelen hazları üst üste tadıp hâlâ cinsel isteklerle kıvranan bir insan nasıl biri olur?

112

Ἐναργῶς οὖν ἐπιδέδεικται γεωργὸς μὲν ὁ ἀστεῖος, γεωπόνος δὲ ὁ φαῦλος. καὶ εἴθε μέντοι γεωπονοῦντι αὐτῷ προσετίθει τὴν ἰσχὺν τὸ περὶ αὐτὸν γεῶδες, ἀλλὰ μὴ καὶ τῆς οὔσης ὑφῄρει δυνάμεως· λέγεται γὰρ ὅτι „οὐ προσθήσει τὴν ἰσχὺν αὐτῆς δοῦναί σοι“ (Gen. 4, 12)· ὁποῖός τις ἂν γένοιτο ἄνθρωπος ἐσθίων μὲν ἢ πίνων ἀεί,

113Yokluk zayıflık, doyma ise güç getirir; doymazlık ise, gerekli şeyler bol bol varken korkunç bir nefsine hâkim olamamayla birleşen açlıktır. Gövdeleri dolu, arzuları ise boş ve hâlâ susuz olanlara yazık!

113

ἐμπιπλάμενος δὲ μηδέποτε, ἢ ταῖς μετὰ γαστέρα χρώμενος ἡδοναῖς ἐπαλλήλοις καὶ ἔτι ταῖς πρὸς συνουσίαν ὀρέξεσιν ἀκμάζων· ἡ μὲν γὰρ ἔνδεια ἀσθένειαν, ἰσχὺν δ’ ἡ πλήρωσις ἀπεργάζεται· τὸ δ’ ἀκόρεστον ὁ μετ’ ἀφθονίας τῶν ἐπιτηδείων σὺν ἀκρασίᾳ δεινῇ λιμός ἐστιν· ἄθλιοι δ’ ὧν μεστοὶ μὲν οἱ ὄγκοι, κεναὶ δ’ αἱ ἐπιθυμίαι καὶ ἔτι διψῶσαι.

114Ama Musa Büyük Şarkı'da epistēmē âşıkları için şöyle der: "Onları toprağın gücünün üstüne çıkardı ve tarlaların ürünleriyle besledi" (Tesniye 32:13). Bununla şunu gösterir: Tanrısız kişi gayesine ulaşamaz ve daha çok acı çeksin diye yaptığı işlere güç eklenmez, tersine elindeki de alınır. Aretē peşinde koşanlar ise topraksı ve ölümlü olan her şeyin üstünde durur ve onların hâkimiyetini büyük bir gönül zenginliğiyle hiçe sayarlar; çünkü yükselişlerinde kılavuzları Tanrı'dır. Tanrı tarlaların ürünlerini de tadına varsınlar ve en faydalı biçimde kullansınlar diye onlara uzatır; aretēleri tarlalara, onların doğurduklarını da ürünlere benzetir. Çünkü phronēsisten phronēsisle davranmak, itidalden itidalli olmak, dindarlıktan dindarca yaşamak, öteki aretēlerin her birinden de ona uygun fiil doğar.

114

ἀλλὰ τοὺς ἐραστὰς ἐπιστήμης ἐν ᾠδῇ μεγάλῃ φησὶν ὅτι „ἀνεβίβασεν ἐπὶ τὴν ἰσχὺν τῆς γῆς, καὶ ἐψώμισε γεννήματα ἀγρῶν„ (Deut. 32, 13), δηλῶν ὅτι ὁ μὲν ἄθεος ἀτυχεῖ τοῦ τέλους, ἵνα μᾶλλον ὀδυνᾶται, μὴ προστιθεμένης ἰσχύος οἷς ἐνεργεῖ, τοὐναντίον δ’ ὑφαιρουμένης, οἱ δὲ μετιόντες ἀρετὴν ὑπεράνω τῶν ὅσα γεώδη καὶ θνητὰ ἱστάμενοι τοῦ κράτους αὐτῶν κατὰ πολλὴν περιουσίαν ἀλογοῦσιν, ἅτε ἡγεμόνι χρησάμενοι τῆς ἀνόδου θεῷ, ὃς καὶ τὰ γεννήματα τῶν ἀγρῶν εἰς ἀπόλαυσιν καὶ χρῆσιν ὠφελιμωτάτην αὐτοῖς ὀρέγει, τὰς μὲν ἀρετὰς ἀγροῖς, ἃ δ’ ἀποκύουσι γεννήμασι παρὰ τὴν γένεσιν ἀπεικάζων· γίνεται μὲν γὰρ ἐκ φρονήσεως τὸ φρονεῖν, ἐκ δὲ σωφροσύνης τὸ σωφρονεῖν, ἐκ δὲ εὐσεβείας τὸ εὐσεβεῖν, καὶ ἀφ’

115Kanun koyucunun dediği gibi, emmeye gücü yeten psykhēnin asıl besinleri bunlardır: "kayadan bal ve sert kayadan yağ" (aynı yer). Kaya ile Tanrı'nın sağlam ve kesintisiz bilgeliğini kasteder; bozulmaz bir yaşayışa özlem duyanların besleyicisi, dadısı ve bakıcısı odur.

115

ἑκάστης τῶν ἄλλων τὸ κατ’ αὐτὴν ἐνέργημα. ταῦτα δὲ ψυχῆς τροφαὶ κυρίως εἰσὶ τῆς θηλάζειν ἱκανῆς, ὡς ὁ νομοθέτης φησί, „μέλι ἐκ πέτρας καὶ ἔλαιον ἐκ στερεᾶς πέτρας“ (ibid.), πέτραν τὴν στερεὰν καὶ ἀδιάκοπον ἐμφαίνων σοφίαν θεοῦ, τὴν τροφὸν καὶ τιθηνοκόμον καὶ κουροτρόφον τῶν ἀφθάρτου διαίτης ἐφιεμένων.

116Çünkü bu bilgelik, kâinattakilerin anası olunca, doğurduklarına hemen kendinden besin verdi. Ama hepsi ilahî besine layık görülmedi, yalnız ana babalarına layık çıkan çocuklar layık görüldü; çünkü aretē açlığının, yiyecek ve içecek açlığından daha amansız olan bu açlığın mahvettiği pek çok kişi vardır.

116

αὕτη γὰρ οἷα μήτηρ τῶν ἐν κόσμῳ γενομένη τὰς τροφὰς ἐξ ἑαυτῆς εὐθὺς ἤνεγκε τοῖς ἀποκυηθεῖσιν· ἀλλ’ οὐχ ἅπαντα τροφῆς θείας ἠξιώθη, τὰ δ’ ὅσα τῶν ἐκγόνων ἐπάξια τῶν γεννησάντων εὑρίσκετο· πολλὰ γὰρ ἔσθ’ ἃ λιμὸς ἀρετῆς, ὁ τοῦ περὶ τὰ σιτία καὶ ποτὰ σχετλιώτερος, διέφθειρε.

117İlahî bilgeliğin pınarı kimi zaman daha sakin ve yumuşak bir akıntıyla, kimi zaman ise daha keskin bir hızla, daha güçlü bir akış ve hamleyle akar. Yavaşça indiğinde bal gibi tatlandırır; hızla indiğinde ise yağ gibi psykhēnin ışığına bol bol yakıt olur.

117

φέρεται δ’ ἡ τῆς θείας σοφίας πηγὴ τοτὲ μὲν ἠρεμαιοτέρῳ καὶ πρᾳοτέρῳ ῥεύματι, τοτὲ δὲ αὖ μετ’ ὀξυτέρου τοῦ τάχους καὶ πλείονος φορᾶς τε καὶ ῥύμης· ὅταν μὲν οὖν ἠρέμα κατέρχηται, μέλιτος γλυκαίνει τὸν τρόπον, ὅταν δὲ μετ’ ὠκύτητος, ἀθρόα ὕλη καθάπερ ἔλαιον ψυχικοῦ γίνεται φωτός.

118Bu kayaya başka bir yerde eşanlamlı bir adla "man" der: var olanların en kadimi olan ilahî logostur bu ve en genel ad olan "bir şey" diye anılır. Ondan biri baldan, öteki yağdan iki çörek çıkar; yani birbirine pek benzeyen ve gayrete değer iki eğitim yolu. Bunlar önce epistēmēnin kavrayışlarından bir tatlılık verir, sonra da sevdiklerine bıkıp usanmadan, kesintisiz ve sürekli bir sebatla güçlü ve sağlam bir şekilde sarılanlara çok parlak bir ışık saçarlar. Dediğim gibi, "toprağın gücünün üstüne çıkarılan" (Tesniye 32:13) da bunlardır.

118

τὴν πέτραν ταύτην ἑτέρωθι συνωνυμίᾳ χρώμενος καλεῖ μάννα, τὸν πρεσβύτατον τῶν ὄντων λόγον θεῖον, ὃς ὀνομάζεται τὸ γενικώτατον τί, ἀφ’ οὗ δύο ἐγκρίδες, ἡ μὲν ἐκ μέλιτος, ἡ δὲ ἐξ ἐλαίου, γίνονται, τουτέστιν ἀγωγαὶ δύο σφόδρα ἀδιάκριτοι καὶ σπουδῆς ἄξιαι, κατ’ ἀρχὰς μὲν γλυκύτητα ἐμποιοῦσαι τῶν ἐπιστήμης θεωρημάτων, αὖθις δὲ καὶ φῶς τηλαυγέστατον ἀπαστράπτουσαι τοῖς μὴ ἁψικόρως κραταιῶς δὲ καὶ παγίως ἐξ ἀδιαστάτου καὶ συνεχοῦς ἐπιμονῆς ἐλλαμβανομένοις ὧν ἐρῶσιν. οὗτοι μὲν οὖν, ὡς ἔφην, „ἐπὶ τὴν ἰσχὺν τῆς γῆς ἀναβιβάζονται“ (Deut. 32, 13).

119Tanrısız Kabil'e ise toprak, ondan başka hiçbir şeyle uğraşmadığı hâlde, gücünü artıracak hiçbir şey eklemez. Bu yüzden, tutarlı olarak, "yeryüzünde inleyip titreyen" (Tekvin 4:12) biri olarak bulunur; yani acı ve korku içinde. Kötünün bedbaht hayatı işte böyledir: Dört hâlden en elemli olanları, korku ve acı ona düşmüştür; acı inlemeyle, korku titremeyle aynı anlama gelir. Çünkü böyle birinin başında ya bir kötülük vardır ya da gelmek üzeredir: Gelecek olanın beklentisi korkuyu, şimdiki olanın yaşanması ise acıyı doğurur.

119

Τῷ δὲ ἀθέῳ Κάιν οὐδὲν ἡ γῆ τῶν εἰς εὐτονίαν προστίθησι, καίτοι μηδὲν ἔξω τῶν περὶ αὐτὴν πραγματευομένῳ. διὸ καὶ κατ’ ἀκόλουθον „στένων καὶ τρέμων ἐπὶ τῆς γῆς“ εὑρίσκεται (Gen. 4, 12), τουτέστι λύπῃ καὶ φόβῳ χρώμενος. τοιοῦτος δ’ ὁ φαῦλος κακοδαίμονος βίος, τῶν τεττάρων παθῶν τὰ ὀδυνηρότερα ἀποκεκληρωμένος φόβον τε καὶ λύπην, τὴν μὲν τοῦ στένειν, τὸν δὲ τοῦ τρέμειν συνώνυμον· ἀνάγκη γὰρ ἢ παρεῖναί τι κακὸν ἢ μέλλειν γε τῷ τοιούτῳ· τοῦ μὲν οὖν μέλλοντος ἡ προσδοκία φόβον, τοῦ δὲ παρόντος ἡ χρῆσις λύπην ἐγέννησεν.

120Aretēnin peşinde olan ise bunlara karşılık gelen iyi duygular içinde bulunur. Çünkü iyiyi ya edinmiştir ya da edinecektir: Ona sahip olmak, mülklerin en güzeli olan sevinci doğurur; ileride sahip olacağını beklemek ise aretē dostu psykhēlerin besini olan umudu. Bu umut sayesinde çekingenliği bırakır, kimse buyurmadan kendiliğimizden güzel işlere koşarız.

120

ἀλλ’ ὅ γε μετιὼν ἀρετὴν ἐν εὐπαθείαις ἀναλογούσαις ἐξετάζεται· ἢ γὰρ περιπεποίηται τἀγαθὸν ἢ περιποιήσεται· τὸ μὲν οὖν ἔχειν ἀποτελεῖ χαράν, κτημάτων τὸ κάλλιστον, τὸ δὲ σχήσειν προσδοκᾶν τὴν τροφὴν φιλαρέτων ψυχῶν ἐλπίδα, δι’ ἣν ὄκνον μεθιέμενοι σὺν αὐτοκελεύστῳ ἑτοιμότητι πρὸς τὰ καλὰ τῶν ἔργων ἀπαντῶμεν.

121Adaletin erkek bir soy, yani adil düşünce doğurduğu psykhēden bütün acılar sürülüp çıkarılmıştır. Buna, adı "adil" anlamına gelen Nuh'un doğuşu tanıklık edecektir; onun hakkında şöyle denir: "Bu bizi işlerimizden, ellerimizin acılarından ve Rab Tanrı'nın lanetlediği topraktan dinlendirecek" (Tekvin 5:29).

121

ᾗ μὲν οὖν ἀποκεκύηκε δικαιοσύνη ψυχῇ γενεὰν ἄρρενα, τὸν δίκαιον λογισμόν, ταύτης τὰ λυπηρὰ πάντα ἐξῴκισται. μαρτυρήσει δ’ ἡ Νῶε γένεσις — ὃ ἑρμηνεύεται δίκαιος —, ἐφ’ οὗ λέγεται· „οὗτος διαναπαύσει ἡμᾶς ἀπὸ τῶν ἔργων ἡμῶν καὶ ἀπὸ τῶν λυπῶν τῶν χειρῶν ἡμῶν καὶ ἀπὸ τῆς γῆς ἧς κατηράσατο κύριος ὁ θεός“ (Gen. 5, 29).

122Çünkü adaletin tabiatı şudur: Önce kötülükle aretē arasındaki sınır bölgesinde kalan şeyleri, yani zenginliği, şöhreti, makamları, payeleri ve insan soyunun çoğunun uğraştığı bunlara benzer şeyleri ne iyi ne kötü sayarak yorgunluğun yerine dinlenme getirir. Sonra kendi fiillerimizden doğan acıları ortadan kaldırır —çünkü Musa, bazı dinsizlerin yaptığı gibi kötülüklerin sebebi olarak Tanrı'yı değil ellerimizi gösterir; bununla mecazen kendi girişimlerimizi ve zihnin isteyerek daha kötüye yönelişlerini anlatır—. Hepsinden öte de "Rab Tanrı'nın lanetlediği topraktan" dinlendirir.

122

πέφυκε γὰρ ἡ δικαιοσύνη πρῶτον μὲν ἀνάπαυλαν ποιεῖν ἀντὶ καμάτου τὰ μεθόρια κακίας καὶ ἀρετῆς ἐξαδιαφοροῦσα, πλοῦτον καὶ δόξαν καὶ ἀρχὰς καὶ τιμὰς καὶ ὅσα τούτων ἀδελφά, περὶ ἃ πραγματεύεται τὸ πλεῖστον ἀνθρώπων γένος, ἔπειτα λύπας ἀναιρεῖν, αἳ συνίστανται κατὰ τὰς ἐξ ἡμῶν αὐτῶν ἐνεργείας — οὐ γάρ, ὡς ἔνιοι τῶν ἀσεβῶν, τὸν θεὸν αἴτιον κακῶν φησι Μωυσῆς, ἀλλὰ τὰς ἡμετέρας χεῖρας, συμβολικῶς τὰ ἡμέτερα παριστὰς ἐγχειρήματα καὶ τὰς ἑκουσίους τῆς διανοίας πρὸς τὸ χεῖρον τροπάς —, ἐπὶ πᾶσι μέντοι „ἀπὸ τῆς γῆς ἧς κατηράσατο κύριος ὁ θεὸς“ διαναπαύειν·

123Bu toprak, akılsızların psykhēlerine yerleşmiş olan kötülüktür; adil kişi adaletin her derde deva ilacını bulmuş olarak onu ağır bir hastalık gibi savar. Kötülükleri kovunca da sevinçle dolar, tıpkı Sara gibi; çünkü Sara şöyle der: "Rab beni güldürdü," ve ekler: "Kim duyarsa benimle birlikte sevinecek" (Tekvin 21:6).

123

αὕτη δέ ἐστι κακία, ἣ ταῖς τῶν ἀφρόνων ἐνίδρυται ψυχαῖς, ἧς καθάπερ νόσου βαρείας ἀποτροπὴ ὁ δίκαιος εὑρίσκεται πανακείας τυχὼν δικαιοσύνης. ὅταν μέντοι διώσηται τὰ κακά, χαρᾶς ἀναπίμπλαται, ὥσπερ ἡ Σάρρα· φησὶ γάρ· „γέλωτά μοι ἐποίησε κύριος“ καὶ προστίθησιν· „ὃς γὰρ ἂν ἀκούσῃ, συγχαρεῖταί μοι“ (Gen. 21, 6).

124Çünkü erdemli gülüşün ve sevincin yaratıcısı Tanrı'dır; bu yüzden İshak'ı oluşun bir ürünü değil, yaratılmamış olanın eseri saymak gerekir. İshak "gülüş" anlamına geliyorsa ve Sara'nın yalansız tanıklığına göre gülüşü yapan Tanrı ise, O'na en doğru biçimde İshak'ın babası denebilir. Tanrı bu babalık unvanından bilge İbrahim'e de pay verir; acıyı kesip atarak ona bilgeliğin ürünü olan sevinmeyi bağışlamıştır. Öyleyse Tanrı'nın yaratıcı şiirini duymaya yetenekli biri varsa, kendisi ister istemez sevinir ve o şiiri daha önce duymuş olanlarla birlikte sevinir.

124

δημιουργὸς γὰρ ὁ θεὸς σπουδαίου γέλωτος καὶ χαρᾶς ἐστιν, ὥστε οὐ γενέσεως πλάσμα τὸν Ἰσαάκ, ἔργον δὲ τοῦ ἀγενήτου νομιστέον· εἰ γὰρ γέλως μὲν Ἰσαὰκ ἑρμηνεύεται, γέλωτος δὲ ποιητὴς ὁ θεὸς κατὰ τὴν Σάρρας ἀψευδῆ μαρτυρίαν, καὶ τοῦ Ἰσαὰκ ὀρθότατα λέγοιτ’ ἂν εἶναι πατήρ. μεταδίδωσι δὲ καὶ τῷ σοφῷ τῆς ἰδίου κλήσεως Ἀβραάμ, ᾧ καὶ τὸ χαίρειν, ἐπιγέννημα σοφίας, ἐκτεμὼν λύπην δεδώρηται. εἴ τις οὖν ἱκανός ἐστιν ἀκοῦσαι τῆς θεοῦ ποιητικῆς, γέγηθε μὲν ἐξ ἀνάγκης αὐτός, συγχαίρει δὲ καὶ τοῖς ἀκροατικῶς πρότερον ἐσχηκόσιν.

125Tanrı'nın şiirinde hiçbir masal kurmacası bulamazsın; orada hakikatin bozulmaz ölçütlerinin hepsi bir dikili taşa kazınmış gibi durur. Sesin ölçüleri, ritimleri ve ezgileriyle müzik yoluyla kulakları okşayan şeyler de bulamazsın; yalnız tabiatın, kendine has ahengi taşıyan en kâmil eserlerini bulursun. Nous Tanrı'nın şiirlerini dinlerken nasıl seviniyorsa, zihnin düşünceleriyle uyum içinde olan ve bir bakıma onlara kulak veren söz de öyle, ister istemez sevinir.

125

ἐν δὲ τῇ τοῦ θεοῦ ποιητικῇ μύθου μὲν πλάσμα οὐδὲν εὑρήσεις, τοὺς δὲ ἀληθείας ἀσινεῖς κανόνας ἅπαντας ἐστηλιτευμένους, οὐδ’ αὖ τὰ φωνῆς μέτρα καὶ ῥυθμοὺς καὶ μέλη ἀκοὰς διὰ μουσικῆς ψυχαγωγοῦντα, τὰ δὲ φύσεως αὐτῆς τελειότατα ἔργα τὴν ἴδιον εὐαρμοστίαν κεκληρωμένα. καθάπερ δὲ ὁ νοῦς ἀκροατικῶς ἔχων τῶν θεοῦ ποιημάτων χαίρει, οὕτως καὶ ὁ λόγος συνῳδὸς ὢν τοῖς διανοίας ἐνθυμήμασι καὶ τρόπον τινὰ προσέχων

126Bunu her şeyi bilen Musa'ya verilen kehanet gösterecektir; orada şöyle denir: "Levili kardeşin Harun yok mu? Biliyorum, senin yerine o konuşacak. İşte seni karşılamaya çıkacak ve seni görünce içinden sevinecek" (Çıkış 4:14). Yaratıcı, zihnin kardeşi olan dile gelen logosun konuştuğunu bildiğini söyler; çünkü onu bütün bileşiğimizin bir aleti gibi, eklemli bir ses olarak yapmıştır.

126

αὐτοῖς ἐξ ἀνάγκης γέγηθε. δηλώσει δ’ ὁ τῷ πανσόφῳ Μωυσεῖ δοθεὶς χρησμός, ἐν ᾧ περιέχεται ταῦτα· „οὐκ ἰδοὺ Ἀαρὼν ὁ ἀδελφός σου, ὁ Λευίτης; ἐπίσταμαι ὅτι λαλήσει αὐτός σοι· καὶ ἰδοὺ αὐτὸς ἐξελεύσεται εἰς συνάντησίν σοι, καὶ ἰδών σε χαρήσεται ἐν ἑαυτῷ“ (Exod. 4, 14). τὸν γὰρ προφορικὸν λόγον διανοίας ἀδελφὸν ὄντα ἐπίστασθαί φησιν ὁ δημιουργὸς ὅτι λαλεῖ· πεποίηκε γὰρ αὐτὸν ὥσπερ ὄργανον τοῦ συγκρίματος ἡμῶν παντὸς ἔναρθρον ἠχήν.

127Bu logos benim için, senin için ve bütün insanlar için ses verir, konuşur, düşünceleri dile getirir; zihnin akıl yürüterek vardığı şeyleri karşılamaya da çıkar. Çünkü nous kalkıp kendine uygun bir şeye yöneldiğinde —ister içeriden kendi kendine kımıldamış, ister dışarıdan çeşitli izler almış olsun—, düşüncelere gebe kalır ve onlar için sancı çeker; doğurmak ister ama doğuramaz, ta ki dil ve öteki ses organları aracılığıyla çıkan ses bir ebe gibi onları karşılayıp gün ışığına çıkarana kadar.

127

οὗτος ὁ λόγος ἐμοί τε καὶ σοὶ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις φωνεῖ καὶ λαλεῖ καὶ ἑρμηνεύει τὰ ἐνθυμήματα καὶ προσεξέρχεταί γε ὑπαντησόμενος οἷς ἡ διάνοια λελόγισται. ἐπειδὰν γὰρ ὁ νοῦς ἐξαναστὰς πρός τι τῶν οἰκείων ὁρμὴν λάβῃ ἢ κινηθεὶς ἔνδοθεν ἐξ ἑαυτοῦ ἢ δεξάμενος ἀπὸ τῶν ἐκτὸς τύπους διαφέροντας, κυοφορεῖ τε καὶ ὠδίνει τὰ νοήματα· καὶ βουλόμενος ἀποτεκεῖν ἀδυνατεῖ, μέχρις ἂν ἡ διὰ γλώττης καὶ τῶν ἄλλων φωνητηρίων ὀργάνων ἠχὴ δεξαμένη μαίας τρόπον εἰς φῶς προαγάγῃ τὰ νοήματα.

128Düşünceleri en parlak biçimde aydınlatan bu sestir. Karanlıkta duran şeyler bir ışık parlayıp onları gösterinceye kadar nasıl gizli kalırsa, düşünceler de görünmez bir yerde, zihinde saklı durur; ta ki ses bir ışık gibi parlayıp hepsini açığa çıkarana kadar.

128

φωνὴ δὲ τηλαυγεστάτη νοημάτων ἐστὶν αὕτη· καθάπερ γὰρ τὰ ἀποκείμενα ἐν σκότῳ κέκρυπται, ἕως ἂν ἐπιλάμψαν φῶς αὐτὰ δείξῃ, τὸν αὐτὸν τρόπον τὰ ἐνθυμήματα ἐν ἀοράτῳ χωρίῳ, διανοίᾳ, ταμιεύεται, μέχρις ἂν οἷα φῶς ἐναυγάσασα ἡ φωνὴ πάντ’ ἐκκαλύψῃ.

129Bu yüzden logosun düşünceleri karşılamaya çıktığı pek güzel söylenmiştir; hatta onları bildirme özlemiyle, yakalamak için koşar. Çünkü her şeyin en çok özlediği kendi işidir; logosun kendi işi de söylemektir ve ona tabiî bir yakınlıkla koşar. Bildirilecek şeyin anlamını bir aydınlanmayla görüp tam olarak kavradığında sevinir ve keyiflenir; çünkü o zaman onu sıkıca kavrayıp en iyi tercüman olur.

129

παγκάλως οὖν εἴρηται, ὅτι ἐξέρχεται ὁ λόγος τοῖς νοήμασιν ὑπαντησόμενος, καὶ ἐπιτρέχει γε σπουδάζων καταλαβεῖν αὐτά, διὰ τὸν τοῦ μηνῦσαι πόθον. ἑκάστῳ γὰρ τὸ ἴδιον ἔργον ποθεινότατον· ἴδιον δὲ λόγου τὸ λέγειν, πρὸς ὃ οἰκειώσει φυσικῇ τινι σπεύδει. γέγηθε δὲ καὶ χαίρει, ὅταν ὥσπερ ἐναυγασθεὶς ἴδῃ καὶ καταλάβῃ τὸν νοῦν τοῦ δηλουμένου πράγματος ἄκρως· τότε γὰρ περιδραξάμενος ἄριστος ἑρμηνεὺς γίνεται.

130Nitekim konuşmalarının akışı içinde düşüncelerine pek hâkim olamayanları geveze ve lafı uzatan kimseler diye reddederiz; çünkü onlar boş, uzun ve tam anlamıyla cansız sözleri ard arda dizerler. Böylelerinin sözü yakışıksız düştüğü için haklı olarak inleyebilir; buna karşılık düşüncelerini iyice gözden geçirdikten sonra, gördüklerini ve sağlamca kavradıklarını bildirmeye yetkin olarak gelen kişinin sözü ister istemez sevinir.

130

τοὺς γοῦν μὴ πάνυ τῶν νοημάτων ἐν ταῖς τοῦ λέγειν διεξόδοις περικρατοῦντας ἀδολέσχους καὶ ἀπεραντολόγους ὄντας παραιτούμεθα, κενὰς καὶ μακρὰς ἔτι δὲ ἀψύχους κυρίως εἰπεῖν ῥήσεις συνείροντας. ἀσχημονῶν οὖν ὁ τῶν τοιούτων λόγος δικαίως ἂν στένοι, ὥστε ἔμπαλιν χαίρειν ἀναγκαῖον τὸν ἐκ περισκέψεως τῶν ἐνθυμημάτων ἱκανῶς ἐπὶ τὴν ὧν εἶδε καὶ ὧν δυνατῶς κατέλαβε μήνυσιν ἐλθόντα.

131Bunu hemen herkes gündelik tecrübesinden bilir. Söylediğimiz şeyi tam olarak bildiğimizde söz sevinçle ve neşeyle en anlamlı ve tam yerinde kelimelerle zenginleşir; bu kelimelerin bolluğu sayesinde anlatılanı akıcı ve tökezlemeden, açık ve etkili biçimde ortaya koyar. Düşüncenin kavranışı iki arada bir derede kaldığında ise söz, derin bir aporia içinde uygun ve isabetli kelimeleri kaçırır ve yerli yersiz konuşur. Bu yüzden kendisi de bıkkınlık ve tiksinti içinde sağa sola dağılıp yolunu kaybeder, dinleyenleri de ikna edeceği yerde kulaklarını acıtır.

131

γνωρίζεται δὲ τοῦτο σχεδὸν ἅπασιν ἐκ τῆς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν πείρας· ὅταν μὲν γὰρ ἄκρως εἰδῶμεν ὃ λέγομεν, χαίρων καὶ γεγηθὼς ὁ λόγος ἐμφαντικωτάτων καὶ κυρίων ὀνομάτων πλουτεῖ, οἷς κατὰ πολλὴν περιουσίαν εὐτρόχως καὶ ἀπταίστως ἔτι δὲ ἐναργῶς καὶ ἀνυσίμως τὸ δηλούμενον παρίστησιν· ὅταν δὲ τοῦ νοήματος ἐπαμφοτερίζῃ κατάληψις, ὑπὸ δεινῆς ἀπορίας προσεχῶν καὶ εὐθυβόλων ὀνομάτων παραπαίων ἀκυρολογεῖ· διόπερ αὐτός τε ἐν ἀηδίᾳ καὶ ἄσῃ περιρρέων καὶ πλανώμενος γίνεται τούς τε ἀκούοντας ἀντὶ τοῦ πείθειν τὰ ὦτα

132Ama her söz, her düşünceyi karşılamaya çıkmasın; kâmil Harun en kâmil Musa'nın düşüncelerini karşılasın. Yoksa "İşte kardeşin Harun" sözüne niçin "Levili" sözünü eklerdi? Şunu öğretmek için değilse: Kâmil psykhēnin filizleri olan düşünceleri bildirmek yalnız Levili, kâhin ve erdemli söze yaraşır.

132

ἀλγεῖν ἀναγκάζει. μήτε δ’ ὁ πᾶς λόγος ὑπαντάτω μήτε πᾶσι τοῖς ἐνθυμήμασιν, ἀλλ’ ὁ τέλειος Ἀαρὼν τοῖς τοῦ τελειοτάτου Μωυσέως· ἐπεὶ τίνος ἕνεκα τῷ „ἰδοὺ Ἀαρὼν ὁ ἀδελφός σου“ προσέθηκεν „ὁ Λευίτης“, εἰ μὴ τοῦ διδάξαι χάριν, ὅτι μόνῳ τῷ Λευίτῃ καὶ ἱερεῖ καὶ σπουδαίῳ λόγῳ προσήκει μηνύειν τὰ ἐνθυμήματα ψυχῆς τελείας ὄντα βλαστήματα;

133Çünkü kötünün sözü asla ilahî öğretilerin tercümanı olmasın —onların güzelliğini kendi pislikleriyle lekeler—; tersine, erdemlinin diliyle de ölçüsüz ve utanç verici şeyler bildirilmesin; kutsal şeyleri her zaman kutsal ve mukaddes sözler anlatsın.

133

μὴ γάρ ποτε φαύλου λόγος ἑρμηνεὺς γένοιτο δογμάτων θείων — τὸ γὰρ κάλλος αὐτῶν οἰκείοις μιάσμασιν αἰσχύνει —, μηδ’ ἔμπαλιν σπουδαίου προφορᾷ τὰ ἀκόλαστα καὶ αἰσχρὰ μηνύοιτο, ἀλλ’ ἀεὶ τὴν τῶν ἁγίων διήγησιν ἱεροὶ καὶ ἅγιοι ποιείσθωσαν λόγοι.

134Kanunları en iyi işleyen şehirlerden birinde şöyle bir âdet olduğu söylenir: Doğru yaşamamış biri meclise ya da halka bir görüş sunmaya kalkışırsa, bunu bizzat yapması engellenir; yöneticiler onu, görüşünü iyi ve soylu adamlardan birine aktarmaya zorlar. Sonra o adam kalkar ve duyduklarını anlatır; böylece öğretenin ağzı dikilmiş olur, ansızın öğrenci kesilen adam da başkasının buluşlarını sergiler, görüşü bulan kişi ise bir dinleyici ya da seyirci yeri bile edinmeye layık görülmez. Demek ki bazıları adil olmayanlardan fayda görmeyi bile uygun bulmaz; ardından gelecek utancın zararını elde edilecek faydadan büyük sayarlar.

134

ἔν τινι τῶν εὐνομωτάτων πόλεων ἔθος εἶναί φασι τοιοῦτον· ἐπειδάν τις ἢ βουλῇ ἢ δήμῳ τῶν μὴ βεβιωκότων ὀρθῶς ἐπιχειρῇ γνώμην εἰσηγεῖσθαι, κωλύεται μὲν αὐτὸς δι’ ἑαυτοῦ τοῦτο πράττειν, ἀναγκάζεται δὲ πρὸς τῶν ἀρχόντων ἀνενεγκεῖν τὴν γνώμην ἑνὶ τῶν καλῶν καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν· εἶτ’ ἐκεῖνος ἀναστὰς ἃ ἤκουσε διηγεῖται, ἀπερραμμένου τὸ στόμα τοῦ διδάξαντος ὁ ἐξ ὑπογυίου μαθητὴς ἀναφανείς, καὶ ἀλλοτρίας εὑρέσεις ἐπιδείκνυται, οὐδ’ ἀκροατοῦ τάξιν ἢ θεατοῦ τὸν ἐπινενοηκότα λαχεῖν ἀξιώσας. οὕτως οὐδὲ ὠφεληθῆναί τινες πρὸς ἀδίκων ἀξιοῦσιν, ἀλλὰ τῆς γενησομένης ὠφελείας μεῖζον τὸ ἐκ τῆς παρακολουθούσης βλαβερὸν

135Pek kutsal Musa da bu dersi öğretmiş gibidir; çünkü Levili Harun'un kardeşi Musa'yı karşılamaya çıkması ve onu görünce içinden sevinmesi (Çıkış 4:14) bunu anlatır. "İçinden sevinmek" ise söylenenin yanı sıra toplum hayatına daha dönük bir öğreti de taşır: Kanun koyucu bununla hakiki ve insana en uygun sevinci gösterir.

135

αἰσχύνης νομίζουσι. τοῦτο τὸ δίδαγμα Μωυσῆς ὁ ἱερώτατός πως ἔοικεν ἀναδιδάξαι· τοιοῦτον γάρ ἐστι τὸ Ἀαρὼν τὸν Λευίτην ὑπαντᾶν τῷ ἀδελφῷ Μωυσεῖ καὶ ἰδόντα χαίρειν ἐν ἑαυτῷ (Exod. 4, 14). τὸ δὲ ἐν ἑαυτῷ χαίρειν ἐμφαίνει δίχα τοῦ λεχθέντος ἤδη καὶ πολιτικώτερον δόγμα, δηλοῦντος τοῦ νομοθέτου τὴν γνήσιον καὶ οἰκειοτάτην ἀνθρώπῳ χαράν.

136Çünkü tam anlamıyla sevinmek ne paranın ya da malın bolluğuyla ne şöhretin parlaklığıyla ne de genel olarak cansız, istikrarsız ve yıkımı kendi içinde taşıyan dış şeylerden herhangi biriyle mümkündür; ne de güç, dinçlik ve bedenin öteki üstünlükleriyle. Çünkü bunlar en kötü insanlarda da bulunur ve sahiplerine çoğu zaman kaçınılmaz bir yıkım getirmiştir.

136

κυρίως γὰρ οὔτε ἐπὶ χρημάτων ἢ κτημάτων περιουσίᾳ οὔτε ἐπὶ δόξης λαμπρότητι οὐδὲ συνόλως ἐπί τινι τῶν ἐκτὸς ἀψύχων τε ὄντων καὶ ἀβεβαίων καὶ ἐξ ἑαυτῶν τὰς φθορὰς δεχομένων χαίρειν ἔνεστι, καὶ μὴν οὐδὲ ἐπὶ ῥώμῃ καὶ εὐτονίᾳ καὶ τοῖς ἄλλοις σώματος πλεονεκτήμασιν, ἃ καὶ τῶν φαυλοτάτων ἐστὶ κοινὰ καὶ τοῖς ἔχουσι πολλάκις ὄλεθρον ἀπαραίτητον ἤνεγκεν.

137Katıksız ve sahtesiz sevinç yalnız psykhēnin iyilerinde bulunduğuna göre, her bilge kendi içinde sevinir, etrafındaki şeylerde değil. Çünkü kendi içindekiler zihnin aretēleridir ve onlarla gurur duymaya değer; etrafındakiler ise ya bedenin iyi hâli ya da dış şeylerin bolluğudur ve onlarla böbürlenmemek gerekir.

137

ἐπεὶ οὖν ἐν τοῖς τῆς ψυχῆς μόνοις ἀγαθοῖς ἡ ἀνόθευτος χαρὰ καὶ ἀκιβδήλευτος εὑρίσκεται, ἐν ἑαυτῷ δὴ πᾶς σοφὸς χαίρει, οὐκ ἐν τοῖς περὶ αὐτόν· τὰ μὲν γὰρ ἐν ἑαυτῷ διανοίας εἰσὶν ἀρεταί, ἐφ’ αἷς ἄξιον σεμνύνεσθαι, τὰ δὲ περὶ αὐτὸν ἢ ἡ εὐπάθεια σώματος ἢ ἡ τῶν ἐκτὸς ἀφθονία, ἐφ’ οἷς οὐ μεγαλαυχητέον.

138Sevinmenin bilgeye özgü olduğunu en doğru sözlü tanık Musa aracılığıyla elimizden geldiğince gösterdik; şimdi de umut etmenin ona özgü olduğunu, başka bir tanığa başvurmadan gösterelim. Şit'in oğlu Enoş'un —bu ad "insan" anlamına gelir— [metinde boşluk] umut. Der ki: "Rab Tanrı'nın adını anmayı ilk umut eden budur" (Tekvin 4:26). Doğru söyler; çünkü hakiki insana, tek cömert olan Tanrı'dan iyilikler edinmeyi umut etmekten ve beklemekten daha uygun ne olabilir? Doğrusu istenirse, insanların tam anlamıyla tek doğuşu budur; çünkü Tanrı'ya umut bağlamayanlar akıl sahibi tabiattan pay almamışlardır.

138

Ἐπιδεδειχότες οὖν, ὡς ἐνῆν, διὰ μάρτυρος ἀψευδεστάτου Μωυσέως ὅτι σοφοῦ τὸ χαίρειν ἴδιον, αὖθις ἐπιδείξωμεν ὅτι καὶ τὸ ἐλπίζειν, οὐχ ἑτέρῳ χρώμενοι μάρτυρι. τὸν γὰρ τοῦ Σὴθ υἱὸν ὄνομα Ἐνὼς — ἑρμηνεύεται δὲ ⟨ἄνθρωπος⟩ — * * * ἐλπίς· „οὗτος ἤλπισε πρῶτον“ φησίν „ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα κυρίου τοῦ θεοῦ“ (Gen. 4, 26), λέγων ὑγιῶς· ἀνθρώπῳ γὰρ τῷ γε πρὸς ἀλήθειαν τί ἂν γένοιτο οἰκειότερον ἐλπίδος καὶ προσδοκίας κτήσεως ἀγαθῶν παρὰ τοῦ μόνου φιλοδώρου θεοῦ; τοῦτ’ ἐστίν, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἡ μόνη κυρίως γένεσις ἀνθρώπων, ὡς τῶν μὴ ἐλπιζόντων ἐπὶ θεὸν λογικῆς φύσεως οὐ μεμοιραμένων.

139Bu yüzden Enoş hakkında önce "Rab Tanrı'nın adını anmayı umut eden budur" dedikten sonra açıkça şunu ekler: "İnsanların doğuşunun kitabı budur" (Tekvin 5:1). Bunu ciddiyetle söyler; çünkü Tanrı'nın kitabına yalnız umutlu olanın insan olduğu yazılmıştır, öyle ki tersinden umutsuz olan insan değildir. Demek ki bizim bileşiğimizin tarifi "akıl sahibi ölümlü canlı"dır; Musa'ya göre insanın tarifi ise gerçekten var olan Tanrı'ya umut bağlayan psykhēnin yatkınlığıdır.

139

διὸ καὶ προειπὼν ἐπὶ τοῦ Ἐνὼς ὅτι „οὗτος ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα κυρίου τοῦ θεοῦ“, ῥητῶς ἐπιφέρει· „αὕτη ⟨ἡ⟩ βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων“ (Gen. 5, 1), σπουδαιολογῶν· ἐγγράφεται γὰρ τῇ θεοῦ βίβλῳ, ὅτι μόνος εὔελπις ἄνθρωπος, ὥστε κατὰ τὰ ἐναντία ὁ δύσελπις οὐκ ἄνθρωπος. ὅρος οὖν τοῦ μὲν συγκρίματος ἡμῶν ζῷον λογικὸν θνητόν ἐστι, τοῦ δὲ κατὰ Μωυσῆν ἀνθρώπου διάθεσις ψυχῆς ἐπὶ τὸν ὄντως ὄντα θεὸν ἐλπιζούσης.

140Öyleyse erdemliler, mesut bir pay olarak sevinci ve umudu almış olarak, iyilere ya sahip olsunlar ya da onları kesinlikle beklesinler. Kabil'in tarikatından olan kötüler ise acılar ve korkular içinde, kötülüklere ya katlanmanın ya da onları beklemenin en ağır payını toplasınlar: Ellerindeki acı verici şeyler yüzünden inlesinler, beklenen korkunç şeyler yüzünden titreyip ürpersinler (krş. Tekvin 4:12).

140

ἀστεῖοι μὲν οὖν χαρὰν καὶ ἐλπίδα κλῆρον λαχόντες εὐδαίμονα ἢ ἐχέτωσαν ἢ προσδοκάτωσαν πάντως ἀγαθά· φαῦλοι δ’, ὧν Κάιν ἐστὶ θιασώτης, ἐν λύπαις καὶ φόβοις ὄντες ἢ μετουσίαν ἢ προσδοκίαν κακῶν ἀργαλεωτάτην μερίδα καρπούσθωσαν, ἐπὶ μὲν τοῖς ἐν χερσὶν ὀδυνηροῖς στένοντες, ἐπὶ δὲ τοῖς προσδοκωμένοις φοβεροῖς τρέμοντές τε καὶ φρίττοντες (cf. Gen. 4, 12).

141Bu kadarı yeter; şimdi sıradakileri inceleyelim. Der ki: "Kabil Rab'be dedi: Suçum, bırakılamayacak kadar büyük" (Tekvin 4:13). Bunun ne demek olduğu benzerlerinden anlaşılacaktır. Denizde giden bir gemiyi dümencisi bırakırsa, geminin yolculuğunun aksaması kaçınılmaz değil midir? Ya bir arabacı at yarışında dört atlı arabasını bırakırsa? Arabanın düzensiz ve yanlış bir koşu yapması kaçınılmaz değil midir? Bir şehri yöneticileri ya da kanunları terk edince —kanunlar da elbette yöneticiler arasında sayılır— o şehir yönetimsizlik ve kanunsuzluk gibi en büyük kötülüklerle mahvolmaz mı? Nitekim beden psykhēnin yokluğunda, psykhē aklın yokluğunda, akıl da aretēnin eksikliğinde yok olup gider.

141

Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀρκούντως λελέχθω· τὰ δ’ ἑξῆς ἐρευνήσωμεν. „καὶ εἶπε“ φησί „Κάιν πρὸς κύριον Μείζων ἡ αἰτία μου τοῦ ἀφεθῆναι“ (Gen. 4, 13). τοῦθ’ οἷόν ἐστιν, ἀπὸ τῶν ὁμοίων φανεῖται. εἰ θαλαττεύουσαν ναῦν ἀπολείποι κυβερνήτης, ἆρ’ οὐκ ἀνάγκη τὰ περὶ πλοῦν τῇ νηὶ διαμαρτάνεσθαι; τί δ’, εἰ τέθριππον ἡνίοχος ἐν ἱπποδρομίας ἀγῶνι, οὐκ ἀναγκαῖον ἄτακτον καὶ πλημμελῆ τὸν δρόμον γίνεσθαι τῷ τεθρίππῳ; τί δ’, ὅταν ἀπολειφθῇ πόλις πρὸς ἀρχόντων ἢ νόμων — ἐν ἄρχουσι δὲ γράφονται δήπου καὶ νόμοι —, οὐκ ἀναρχίᾳ καὶ ἀνομίᾳ, κακοῖς μεγίστοις, ἡ πόλις ἐκείνη διαφθείρεται; καὶ μὴν σῶμα μὲν ἀπουσίᾳ ψυχῆς, ψυχὴ δὲ ἀπουσίᾳ λογισμοῦ, λογισμὸς δὲ ἐνδείᾳ ἀρετῆς πέφυκε παραπόλλυσθαι.

142Saydığım şeylerin her biri bıraktıklarına zarar veriyorsa, Tanrı'nın bıraktıklarının nasıl bir felakete uğrayacağını bilmez miyiz? O, onlardan yüz çevirip en kutsal kanunların firarileri olarak sürgüne göndermiş, kendi gözetimine ve yönetimine layık görmemiştir. Genel olarak bilmek gerekir ki daha üstün ve faydalı olan tarafından bırakılan kişi en büyük suçların ve suçlamaların içine düşer.

142

εἰ δ’ ἕκαστον ὧν εἶπον ζημία τοῖς ἀπολειφθεῖσι γίνεται πρὸς αὐτῶν, πόσῃ τινὶ χρήσεσθαι κακοπραγίᾳ τοὺς ὑπὸ θεοῦ καταλειφθέντας γνωρίζομεν, οὓς ἀποστραφεὶς καθάπερ λιποτάκτας ἱερωτάτων θεσμῶν ἐξώρισεν ἀναξίους ἐπιστασίας καὶ ἀρχῆς τῆς ἑαυτοῦ δοκιμάσας; συνόλως γὰρ εἰδέναι χρή, ὅτι ὁ πρὸς τοῦ κρείττονος καὶ ὠφελοῦντος ἀφεθεὶς ἐν αἰτίαις καὶ ἐγκλήμασι μεγίστοις γίνεται.

143Ustalıktan yoksun biri en çok ne zaman zarar görür, dersin? Epistēmē onu büsbütün bıraktığında değil mi? Ya cahil ve hiç eğitim görmemiş biri? Öğretim ve öğrenim onu terk ettiğinde değil mi? Akılsızları en çok ne zaman bedbaht sayarız? Phronēsis onları tamamen ittiğinde değil mi? Ya ölçüsüzleri ve adil olmayanları? İtidal ve adalet onlar hakkında ebedî sürgün kararı verdiğinde değil mi? Ya dinsizleri? Dindarlık onları kendi ayinlerinden kopardığında değil mi?

143

πότε γὰρ εἴποις ἂν τὸν ἄτεχνον μάλιστα βλάπτεσθαι; ἆρ’ οὐχ ὅταν πρὸς ἐπιστήμης κατὰ τὸ παντελὲς ἐαθῇ; πότε δὲ τὸν ἀμαθῆ καὶ λίαν ἀπαίδευτον; οὐχ ὅταν ἀπόλειψιν τὴν ἐπ’ αὐτῷ χρηματίσῃ διδασκαλία καὶ μάθησις; πότε δὲ τοὺς ἄφρονας κακοδαιμονίζομεν μᾶλλον; οὐχ ὅταν φρόνησις αὐτοὺς εἰσάπαν ἀπώσηται; πότε δὲ τοὺς ἀκολάστους ἢ ἀδίκους; οὐκ ἐπειδὰν σωφροσύνη καὶ δικαιοσύνη φυγὴν ἀίδιον κατ’ αὐτῶν ψηφίσωνται; πότε δὲ τοὺς ἀσεβεῖς; οὐχ ὅταν εὐσέβεια τῶν ἰδίων ὀργίων ἀποσχοινίσῃ;

144Bu yüzden bana öyle geliyor ki, büsbütün arınmaz olmayanlar bırakılmaktansa cezalandırılmayı dilerler; çünkü bırakılmak onları safrasız ve dümencisiz gemiler gibi kolayca devirir, ceza ise doğrultur.

144

διό μοι δοκοῦσιν οἱ μὴ τελείως δυσκάθαρτοι εὔξασθαι ἂν κολασθῆναι μᾶλλον ἢ ἀφεθῆναι· ἡ μὲν γὰρ ἄφεσις αὐτοὺς ὥσπερ ἀνερμάτιστα καὶ ἀκυβέρνητα πλοῖα ῥᾷστα ἀνατρέψει, ἡ δὲ κόλασις ἐπανορθώσεται.

145Hata yaptıklarında lalaları tarafından azarlananlar lalası olmayanlardan, tekhnēlerde beceremedikleri şeyler yüzünden öğretmenleri tarafından kınananlar hiç kınanmayanlardan daha iyi değil midir? Kimsenin himayesinde olmayan gençlerden de daha talihli ve daha iyi olanlar şunlar değil midir: En iyisi ana babanın çocukları üzerinde sahip olduğu tabiî gözetim ve yönetime layık görülenler; bu olmazsa, hiç değilse ikinci derecede önderlere, yani yetimliğe duyulan acımanın genellikle vasi olarak atadığı ve her yararlı işte ana babanın yerini dolduracak kişilere düşenler.

145

ἢ οὐκ ἀμείνους μὲν τῶν ἀπαιδαγωγήτων οἱ ὑπὸ παιδαγωγῶν ἐν οἷς ἁμαρτάνουσιν ἐπιπληττόμενοι, ἀμείνους δὲ τῶν ἀνεπιτιμήτων οἱ ὑπὸ διδασκάλων ἐν οἷς περὶ τὰς τέχνας οὐ κατορθοῦσιν ὀνειδιζόμενοι, εὐτυχέστεροι δὲ καὶ κρείττους τῶν ἀνεπιτροπεύτων νέων οἱ μάλιστα μὲν ἐπιστασίας καὶ ἀρχῆς ἀξιωθέντες φυσικῆς, ἣν οἱ γεννήσαντες ἐπὶ τέκνοις κεκλήρωνται, εἰ δὲ μή, δευτέρων γοῦν ἡγεμόνων ἐπιλαχόντες, οὓς ὀρφανίας ἔλεος ἐπιτρόπους εἴωθε χειροτονεῖν τὴν γονέων ἐν ἅπασι τοῖς συμφέρουσι τάξιν ἐκπλήσοντας;

146Öyleyse vicdanımızca kendi haksızlıklarımızdan ötürü suçlanan bizler, bizi bırakmaktansa cezalandırması için Tanrı'ya yalvaralım. Çünkü bizi bırakırsa artık merhametli olan kendisinin değil, merhamet bilmeyen oluşun köleleri yapar. Cezalandırırsa ise iyi olduğu için ölçülü ve yumuşak bir şekilde cezalandırır ve hatalarımızı düzeltir: Zihne, yola getiren sorgulayıcıyı, kendi logosunu gönderir ve onun aracılığıyla zihni yanlışları için utandırıp kınayarak iyileştirir.

146

ἱκετεύωμεν οὖν τὸν θεὸν οἱ συνειδήσει τῶν οἰκείων ἀδικημάτων ἐλεγχόμενοι, κολάσαι μᾶλλον ἡμᾶς ἢ παρεῖναι· παρεὶς μὲν γὰρ οὐκέτι τοῦ ἵλεω δούλους ἑαυτοῦ, γενέσεως δὲ τῆς ἀνηλεοῦς ἀπεργάσεται, κολάζων δὲ ἐπιεικῶς τε καὶ πρᾴως ἅτε χρηστὸς ὢν ἐπανορθώσεται τὰ ἁμαρτήματα, τὸν σωφρονιστὴν ἔλεγχον, τὸν ἑαυτοῦ λόγον, εἰς τὴν διάνοιαν ἐκπέμψας, δι’ οὗ δυσωπήσας καὶ ὀνειδίσας περὶ ὧν ἐπλημμέλησεν αὐτὴν ἰάσεται.

147Bu yüzden kanun koyucu, "dul ve boşanmış kadının psykhēsi aleyhine adadığı her şeyin" onun üzerinde kalacağını söyler (Sayılar 30:10). Çünkü her şeyin tohumunu ve oluşunu sağlayan Tanrı'ya haklı olarak kâinatın kocası ve babası diyeceğiz; Tanrı'dan boşanmış ve dul kalmış olan ise ya ilahî tohumları hiç kabul etmemiş ya da kabul edip sonra isteyerek düşürmüş olan zihindir.

147

διὰ τοῦτο „πάνθ’ ὅσα ἂν εὔξηται χήρα καὶ ἐκβεβλημένη κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτῆς“ φησὶν ὁ νομοθέτης μενεῖν αὐτῇ (Num. 30, 10)· τὸν μὲν γὰρ θεὸν ἄνδρα καὶ πατέρα τῶν ὅλων σπορὰν καὶ γένεσιν ἁπάντων παρεχόμενον ἐνδίκως φήσομεν, διάνοιαν δὲ ἐκβεβλῆσθαι καὶ χήραν θεοῦ, ἥτις ἢ γονὰς θείας οὐ παρεδέξατο ἢ παραδεξαμένη ἑκουσίως αὖθις ἐξήμβλωσε.

148Bu yüzden o zihin neyi karara bağlarsa kendi aleyhine bağlar ve bunlar kesinlikle çaresiz kalır. Her bakımdan kararsız ve savrulup giden oluşun kendisi hakkında bir şeyi karara bağlaması ve kesin bir hüküm vermesi, böylece Yaratıcı'nın aretēlerini kendine mal etmesi nasıl kaçınılması gereken bir kötülük olmasın? O aretēlerden biri de O'nun her şeyi tereddütsüz ve sarsılmadan karara bağlamasıdır.

148

τοιγαροῦν ὅσα ἂν ὁρίσηται, καθ’ ἑαυτῆς ὁριεῖται, καὶ ταῦτα μενεῖ πάντως ἀνίατα· πῶς γὰρ οὐ κακὸν ἀπευκτόν, ὁρίζεσθαί τι καὶ παγίως ἀποφαίνεσθαι περὶ αὑτῆς γένεσιν τὴν ἄστατον πάντῃ καὶ φορητήν, ἐπιγράφουσαν αὑτῇ τὰς τοῦ ποιοῦντος ἀρετάς, ὧν μία ἐστί, καθ’ ἣν ἀνενδοιάστως καὶ ἀκλινῶς ἕκαστα ὁρίζεται.

149Bu yüzden o zihin yalnız epistēmēden dul kalmakla kalmayacak, kovulmuş da olacaktır. Bunun anlamı şudur: Güzel olandan dul kalmış ama henüz kovulmamış psykhē, sabredip direnerek meşru kocası olan doğru logosla bir şekilde uzlaşma ve barışma yolu bulabilir; ama bir kez boşanıp evden ayrılmış olan, uzlaşmaz bir düşman gibi sonsuza dek dışarı atılmıştır ve eski evine dönemez.

149

τοιγαροῦν οὐ χηρεύσει μόνον ἐπιστήμης, ἀλλὰ καὶ ἐκβεβλήσεται· τοῦτο δ’ ἐστὶ τοιοῦτον· ἡ χηρεύουσα μὲν μήπω δὲ ἐκβεβλημένη τοῦ καλοῦ ψυχὴ δύναταί πως ἐγκαρτερήσασα τὰς πρὸς τὸν ὀρθὸν λόγον τὸν νόμιμον ⟨ἄνδρα⟩ συμβάσεις καὶ καταλλαγὰς εὑρεῖν· ἡ δ’ ἅπαξ διαζευχθεῖσα καὶ διοικισθεῖσα ὡς ἄσπονδος μέχρι τοῦ παντὸς αἰῶνος ἐκτετόξευται, εἰς τὸν ἀρχαῖον οἶκον ἐπανελθεῖν ἀδυνατοῦσα.

150"Suçum, bırakılamayacak kadar büyük" sözü hakkında bu kadarı söylenmiş olsun; şimdi ardından geleni inceleyelim. Der ki: "Bugün beni yeryüzünden kovarsan, senin yüzünden de saklanacağım" (Tekvin 4:14). Ne diyorsun, ey yiğit adam? Bütün yeryüzünden kovulursan yine de saklanacak mısın? Nasıl? Yaşayabilir misin ki?

150

Περὶ μὲν οὖν τοῦ „μείζων ἡ αἰτία μου τοῦ ἀφεθῆναι“ τοσαῦτα εἰρήσθω· τὰ δ’ ἀκόλουθα σκεψώμεθα. „εἰ ἐκβάλλεις με“ φησί „σήμερον ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου κρυβήσομαι“ (Gen. 4, 14). τί λέγεις, ὦ γενναῖε; ἐὰν ἐκβληθῇς ἐξ ἁπάσης τῆς γῆς, ἔτι κρυβήσῃ; τίνα τρόπον; ζῆν γὰρ δύναιο ἄν;

151Yoksa tabiatın canlılara yaşamak için aynı değil farklı yerler bağışladığını bilmiyor musun: denizi balıklara ve suda yaşayan bütün türlere, karayı da bütün kara canlılarına? İnsan da, en azından bedeninin yapısı bakımından, bir kara canlısıdır. Bu yüzden her canlı kendi yurdunu bırakıp yabancı bir ülkeye gider gibi başka yere geçince kolayca ölür: kara canlıları suya dalınca, suda yaşayanlar karaya çıkınca.

151

ἢ τοῦτ’ ἠγνόησας, ὅτι τοῖς ζῴοις ἡ φύσις διαφέροντας καὶ οὐχὶ τοὺς αὐτοὺς τόπους πρὸς διαμονὴν ἐδωρήσατο, θάλατταν μὲν ἰχθύσι καὶ παντὶ τῷ ἐνύδρῳ γένει, γῆν δὲ ἅπασι τοῖς χερσαίοις; χερσαῖον δὲ κατὰ γοῦν τὰς σώματος συγκρίσεις ζῷον καὶ ἄνθρωπός ἐστι· διὰ τοῦτο ἀμείψαντα τὰς οἰκείους χώρας ἕκαστα καὶ ὥσπερ εἰς ἀλλοδαπὴν ἐλθόντα ῥᾳδίως τελευτᾷ, τὰ μὲν χερσαῖα καθ’ ὕδατος δύντα, τὰ δ’ ἔνυδρα ἐπὶ χέρσον ἀναπλεύσαντα.

152Öyleyse insan olduğun hâlde yeryüzünden kovulursan nereye döneceksin? Suda yaşayanların tabiatını taklit edip suda mı yüzeceksin? Ama su altında hemen ölürsün. Yoksa kendine kanat takıp yükselerek, kara canlısını kuş soyuna çevirip havada mı yürümek isteyeceksin? Elinden gelirse ilahî sikkeyi yeniden kalıba dök, yeniden bas; ama gelmez. Kendini ne kadar yükseğe kaldırırsan, o kadar yüksekten, o kadar büyük bir hızla, kendi yerin olan toprağa o kadar çabuk düşersin.

152

εἴπερ οὖν ἐκβληθείης ἀπὸ γῆς ἄνθρωπος ὤν, ποῖ τετράψῃ; νήξῃ καθ’ ὕδατος τὴν τῶν ἐνύδρων ἀπομιμούμενος φύσιν; ἀλλ’ ὑποβρύχιος αὐτίκα τεθνήξῃ. ἀλλὰ πτερώσας καὶ μετεωρίσας σαυτὸν ἀεροβατεῖν ἐθελήσεις τὸ χερσαῖον εἰς πτηνοῦ γένος μεταβαλών; ἀλλ’ εἰ δύνασαι, μετάπλαττε καὶ μεταχάραττε τὸ θεῖον νόμισμα· ἀλλ’ οὐ δυνήσῃ· ὅσῳ γὰρ ἂν μετεωρότερον σεαυτὸν ἐξάρῃς, τοσούτῳ θᾶττον ἀφ’ ὑψηλοτέρου μετὰ πλείονος φορᾶς ἐπὶ γῆν τὸ οἰκεῖον χωρίον ἐνεχθήσῃ.

153İnsan ya da yaratılmış herhangi bir şey Tanrı'dan saklanabilir mi? Nereye? Her yere ulaşmış, sınırlara kadar gözünü dikmiş, kâinatı doldurmuş ve varlıkların en küçüğü bile kendisinden yoksun kalmamış olan O'ndan? Yaratılmış hiçbir şeyin Var Olan'dan saklanamamasında şaşılacak ne var? Maddî ilkelerden bile sıyrılıp çıkmak mümkün değildir; birinden kaçan ister istemez ötekine geçer.

153

ἄνθρωπος δ’ ἂν ἤ τι τῶν γενομένων κρύπτεσθαι δυνηθείη θεόν; ποῦ; τὸν ἐφθακότα πάντῃ, τὸν ἄχρι περάτων ἀποβλέποντα, τὸν πεπληρωκότα τὸ πᾶν, οὗ τῶν ὄντων οὐδὲ τὸ βραχύτατον ἔρημον; καὶ τί παράδοξον, εἰ μηδενὶ τῶν γενομένων ἐφικτὸν κρύπτεσθαι τὸ ὄν, ὁπότε οὐδὲ τὰς ὑλικὰς ἀρχὰς ἔνεστι διεκδῦναι, ἀλλ’ ἀνάγκη τῷ μίαν διαφυγόντι εἰς ἑτέραν μεταβῆναι;

154Var Olan, hem karada hem suda yaşayan canlıları yaptığı tekhnēyle her yerde yaşayabilecek bir canlı yaratmak isteseydi, bu canlı ağırlığı olan topraktan ve sudan kaçınca tabiatça hafif olan havaya ve ateşe varırdı; tersine, yükseklerdeki bu unsurlarla bir arada yaşarken onlardan göçmek isteseydi zıt bölgeye geçerdi. Çünkü bütünün dışına koşmak imkânsız olduğundan her hâlükârda kâinatın bir parçasında görünmesi gerekirdi. Üstelik Yaratıcı dışarıda hiçbir şey bırakmamış, kâinatı kurarken dört ilkenin tamamını baştan sona kullanmıştır; öyle ki kâmil parçalardan en kâmil bütünü meydana getirsin.

154

εἰ τὸ ὄν, καθ’ ἣν τέχνην ἐποίει τὰ ἀμφίβια, κατὰ ταύτην καὶ ζῷον πανταχοῦ βιωσόμενον ἐβουλήθη καινουργῆσαι, τοῦτο τὸ ζῷον, εἰ μὲν τὰ βάρος ἔχοντα ἀπεδίδρασκε γῆν καὶ ὕδωρ, πρὸς τὰ τῇ φύσει κοῦφα ἀέρα καὶ πῦρ ἧκεν ἄν, ἔμπαλιν δ’ ἐνομιλῆσαν τοῖς μεταρσίοις, εἰ μετανάστασιν ἐζήτει τὴν ἀπ’ αὐτῶν, τὸν ἐναντίον ἤμειψεν ἂν χῶρον· ἔδει γὰρ αὐτὸ πάντως καθ’ ἓν τοῦ κόσμου μέρος προφαίνεσθαι, ἐπειδὴ τοῦ παντὸς ἔξω δραμεῖν ἦν ἀδύνατον, πρὸς τῷ μηδὲ ἐκτὸς ὑπολελεῖφθαί τι τὸν δημιουργὸν ὅλας δι’ ὅλων τὰς τέτταρας ἀρχὰς εἰς τὴν τοῦ κόσμου σύστασιν ἀναλώσαντα, ἵνα ἐκ μερῶν τελείων τελειότατον ἀπεργάσηται τὸ πᾶν.

155Tanrı'nın eserinden bütünüyle kaçmak imkânsız olduğuna göre, onun yaratıcısından ve yöneticisinden kaçmak nasıl daha da imkânsız olmasın? Öyleyse kimse sözün ilk akla gelen anlamını sorgulamadan kabul edip kendi saflığını kanuna yüklemesin; iyice inceleyip sözün imalarla anlattığını kavrasın ve açık anlamı bulsun.

155

ὁπότ’ οὖν ὅλον ἐκφυγεῖν τὸ τοῦ θεοῦ ἔργον ἀμήχανον, πῶς οὐκ ἀδύνατον μᾶλλον ἀποδρᾶναι τὸν ποιητὴν καὶ ἡγεμόνα τούτου; μηδεὶς οὖν τὴν πρόχειρον ἐκδοχὴν τοῦ λόγου παραδεχόμενος ἀνεξετάστως τῷ νόμῳ τὴν ἰδίαν εὐήθειαν προσαρτάτω, περισκεψάμενος δ’ ὅπερ αἰνίττεται δι’ ὑπονοιῶν τὸ σαφὲς διαγνώτω.

156"Bugün beni yeryüzünden kovarsan, senin yüzünden de saklanacağım" sözünün anlatmak istediği belki şudur: Bana yerin iyiliklerini vermezsen göğün iyiliklerini de kabul etmem; hazzı kullanıp tadına varmak yoksa aretēyi de istemem; insanî iyiliklerden pay vermezsen ilahî olanları da kendine sakla.

156

μήποτ’ οὖν ὅπερ ἐμφαίνεται διὰ τοῦ „εἰ ἐκβάλλεις με σήμερον ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου κρυβήσομαι“ τοῦτ’ ἐστίν· εἰ μὴ παρέχεις μοι τὰ γῆς ἀγαθά, οὐδὲ τὰ οὐρανοῦ δέχομαι· καὶ εἰ μή τίς ἐστι χρῆσις καὶ ἀπόλαυσις ἡδονῆς, καὶ ἀρετὴν παραιτοῦμαι· καὶ εἰ τῶν ἀνθρωπείων μὴ μεταδίδως ἀγαθῶν, ἔχε καὶ τὰ θεῖα.

157Çünkü bize göre zorunlu, değerli ve gerçekten hakiki iyilikler şunlardır: yemek, içmek, gözle rengârenk şeylerden hoşlanmak, kulakla her türlü sesin ezgilerinden zevk almak, burunla güzel kokulu buğulardan keyiflenmek, karnın ve karından sonra gelen bütün hazların doyasıya tadını çıkarmak, gümüş ve altın edinmeyi ihmal etmemek, payeleri, makamları ve şöhrete giden öteki her şeyi kuşanmak. Phronēsisi, metaneti ya da zahmetli bir hayat hazırlayan sert adalet yatkınlıklarını bir yana bırakalım; onları kullanmak gerekiyorsa bile kâmil iyiler olarak değil, iyiyi meydana getiren şeyler olarak kullanmalıyız.

157

τὰ γὰρ παρ’ ἡμῖν ἀναγκαῖα καὶ τίμια καὶ γνήσια ὡς ἀληθῶς ἀγαθὰ ταῦτα· φαγεῖν, πιεῖν, [περιβαλέσθαι,] ποικιλίαις χρωμάτων δι’ ὄψεως ἡσθῆναι, μελῳδίαις παντοδαπῶν ἤχων δι’ ἀκοῆς τερφθῆναι, ἀτμῶν ἀποφοραῖς εὐώδεσι διὰ μυκτήρων γανωθῆναι, ταῖς γαστρὸς καὶ μετὰ γαστέρα ἡδοναῖς ἁπάσαις εἰς κόρον χρήσασθαι, τῆς ἀργύρου καὶ χρυσοῦ κτήσεως μὴ ἀμελῆσαι, τιμὰς καὶ ἀρχὰς καὶ ὅσα ἄλλα συντείνοντα πρὸς δόξαν περιβαλέσθαι· φρόνησιν δ’ ἢ καρτερίαν ἢ δικαιοσύνης αὐστηρὰς διαθέσεις ἐπίπονον παρασκευαζούσας βίον ἐῶμεν· εἰ δ’ ἄρα καὶ χρηστέον αὐταῖς, οὐχ ὡς ἀγαθοῖς τελείοις χρηστέον, ἀλλὰ ὡς ποιητικοῖς ἀγαθοῦ.

158Ey gülünç adam, bedenin ve dış şeylerin sağladığı üstünlüklerden yoksun kalırsan Tanrı'nın huzuruna çıkamayacağını mı söylüyorsun? Ben ise sana diyorum ki onlardan yoksun kalırsan kesinlikle çıkacaksın; çünkü bedenin ve beden çevresindeki şeylerin kopmaz bağlarından kurtulunca yaratılmamış olanı tasavvur edeceksin.

158

σὺ μὲν οὖν, ὦ καταγέλαστε, φῂς ὅτι τῶν σωματικῶν καὶ τῶν ἐκτὸς ἀφαιρεθεὶς πλεονεκτημάτων εἰς ὄψιν οὐκ ἀφίξῃ θεοῦ; ἐγὼ δέ σοι λέγω ὅτι, ἐὰν ἀφαιρεθῇς, πάντως ἀφίξῃ· λυθεὶς γὰρ τῶν ἀρρήκτων σώματος καὶ περὶ

159İbrahim'i görmüyor musun? "Toprağını, akrabalarını ve baba evini", yani bedeni, hissi ve sözü "bırakınca" (Tekvin 12:1) Var Olan'ın kuvvetleriyle karşılaşmaya başlar. Bütün evden çıktığında kanun "Tanrı ona göründü" (Tekvin 12:7) der; bununla, ölümlü şeylerden sıyrılıp bu bedenin bedensiz psykhēsine doğru koşan kişiye Tanrı'nın açıkça göründüğünü gösterir.

159

σῶμα δεσμῶν φαντασιώσῃ τὸν ἀγένητον. ⟨τὸν⟩ Ἀβραὰμ οὐχ ὁρᾷς ὅτι „γῆν καὶ συγγένειαν καὶ πατρὸς οἶκον“, τὸ σῶμα, τὴν αἴσθησιν, τὸν λόγον, „καταλιπὼν“ (Gen. 12, 1) ἄρχεται ταῖς τοῦ ὄντος ἐντυγχάνειν δυνάμεσιν; ὅταν γὰρ ὑπεξέλθῃ πᾶσαν τὴν οἰκίαν, λέγει ὁ νόμος ὅτι „ὤφθη ὁ θεὸς αὐτῷ“ (Gen. 12, 7), δηλῶν ὅτι ἐναργῶς φαίνεται τῷ τὰ θνητὰ ὑπεκδύντι καὶ εἰς ἀσώματον τοῦδε τοῦ σώματος ψυχὴν ἀναδραμόντι.

160Bu yüzden Musa da "çadırını alıp ordugâhın dışına kurar" (Çıkış 33:7) ve onu bedensel ordugâhtan uzağa taşır; ancak böylece Tanrı'ya kâmil bir yakarıcı ve hizmetkâr olabileceğini umar. Bu çadırın "tanıklık çadırı" diye anıldığını söyler ve bu ifadeyi büyük bir dikkatle seçer: Var Olan'ın çadırı yalnız öyle anılmakla kalmasın, gerçekten var olsun diye. Çünkü aretēler arasında Tanrı'nın aretēsi hakikaten varlık bakımından mevcuttur, zira yalnız Tanrı varlıkta kaimdir. Bu yüzden kendisi hakkında zorunlu olarak "Ben Var Olan'ım" (Çıkış 3:14) diyecektir; ondan sonra gelenler varlık bakımından var değildir, yalnız kanaatte var sanılırlar. Musa'nın çadırı ise mecazen insanın aretēsi olduğu için varlığa değil, yalnızca ada layık görülecektir; o ilahî çadırın bir taklidi ve kopyasıdır.

160

διὸ καὶ Μωυσῆς „λαβὼν τὴν αὐτοῦ σκηνὴν ἔξω πήττει τῆς παρεμβολῆς“ (Exod. 33, 7) καὶ μακρὰν διοικίζει τοῦ σωματικοῦ στρατοπέδου, μόνως ἂν οὕτως ἐλπίσας ἱκέτης καὶ θεραπευτὴς ἔσεσθαι τέλειος θεοῦ. τὴν δὲ σκηνὴν ταύτην κεκλῆσθαί φησι μαρτυρίου, σφόδρα παρατετηρημένως, ἵν’ ἡ τοῦ ὄντος ὑπάρχῃ, μὴ καλῆται μόνον· τῶν γὰρ ἀρετῶν ἡ μὲν θεοῦ πρὸς ἀλήθειάν ἐστι κατὰ τὸ εἶναι συνεστῶσα, ἐπεὶ καὶ ὁ θεὸς μόνος ἐν τῷ εἶναι ὑφέστηκεν· οὗ χάριν ἀναγκαίως ἐρεῖ περὶ αὐτοῦ· „ἐγώ εἰμι ὁ ὤν“ (Exod. 3, 14), ὡς τῶν μετ’ αὐτὸν οὐκ ὄντων κατὰ τὸ εἶναι, δόξῃ δὲ μόνον ὑφεστάναι νομιζομένων· ἡ δὲ Μωυσέως σκηνὴ συμβολικῶς οὖσα ἀνθρώπου ἀρετὴ κλήσεως, οὐχ ὑπάρξεως, ἀξιωθήσεται, μίμημα καὶ ἀπεικόνισμα τῆς θείας ἐκείνης ὑπάρχουσα.

161Bundan şu da çıkar: Musa "Firavun'un tanrısı" olarak atandığında gerçekten tanrı olmamış, yalnız kanaatte öyle sanılmıştır. Çünkü veren ve bağışlayan bir Tanrı bilirim, ama verilen bir tanrı düşünemem. Oysa kutsal kitaplarda "Seni Firavun'a tanrı olarak veriyorum" (Çıkış 7:1) denir; verilen ise edilgendir, etken değildir; gerçekten var olanın ise etken olması, edilgen olmaması zorunludur. Bundan ne sonuç çıkar?

161

τούτοις ἕπεται καὶ τὸ Μωυσῆν, ὁπότε χειροτονεῖται „θεὸς τοῦ Φαραώ“, μὴ πρὸς ἀλήθειαν γεγενῆσθαι, δόξῃ δὲ μόνον ὑπολαμβάνεσθαι· θεὸν γὰρ διδόντα μὲν οἶδα καὶ χαριζόμενον, διδόμενον δὲ οὐ δύναμαι νοῆσαι, λέγεται δὲ ἐν ἱεραῖς βίβλοις· „δίδωμί σε θεὸν Φαραώ“ (Exod. 7, 1), τοῦ διδομένου πάσχοντος, οὐ δρῶντος· δραστήριον δὲ τὸ ὄντως ὄν, οὐ πάσχον, ἀναγκαῖον εἶναι. τί οὖν διὰ τούτων συνάγεται;

162Bilgeye akılsızın tanrısı denir, ama gerçekte tanrı değildir; tıpkı sahte dört drahminin dört drahmi olmaması gibi. Var Olan'la karşılaştırıldığında Tanrı'nın insanı olarak bulunacaktır; akılsız bir insanla karşılaştırıldığında ise hakikatte ve varlıkta değil, görüntüde ve sanıda tanrı olarak düşünülecektir.

162

ὅτι ὁ σοφὸς λέγεται μὲν θεὸς τοῦ ἄφρονος, πρὸς ἀλήθειαν δὲ οὐκ ἔστι θεός, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀδόκιμον τετράδραχμόν ἐστι τετράδραχμον· ἀλλ’ ὅταν μὲν τῷ ὄντι παραβάλληται, ἄνθρωπος εὑρεθήσεται θεοῦ, ὅταν δὲ ἄφρονι ἀνθρώπῳ, θεὸς πρὸς φαντασίαν καὶ δόκησιν, οὐ πρὸς ἀλήθειαν καὶ τὸ εἶναι, νοούμενος.

163Öyleyse "Beni yeryüzünden kovarsan senden de saklanacağım" (Tekvin 4:14) diyerek neden boş konuşuyorsun? Tam tersine, seni topraksı olandan uzaklaştırırsa kendi suretini sana açıkça gösterecektir. Delili şudur: Sen Tanrı'nın yüzünden uzaklaşacaksın, ama uzaklaştıktan sonra da topraktan bedende oturmaya devam edeceksin. Çünkü yine der ki: "Kabil Tanrı'nın yüzünden çıktı ve toprakta oturdu" (Tekvin 4:16). Demek ki yeryüzünden kovulduğun için Var Olan'dan saklanmış değilsin; O'ndan yüz çevirip toprağa, ölümlü yere sığınmışsın.

163

τί οὖν ματαιάζεις λέγων „εἴ με ἐκβάλλεις ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ σὲ κρυβήσομαι“ (Gen. 4, 14) ; τοὐναντίον γὰρ εἴ σε τοῦ γεώδους ἀπελάσαι, τὴν εἰκόνα ἐμφανῶς δείξει τὴν ἑαυτοῦ. τεκμήριον δέ· σὺ μὲν ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ μεταστήσῃ, μεταναστὰς δὲ τὸ γήινον σῶμα οὐδὲν ἧττον οἰκήσεις· λέγει γὰρ αὖθις· „ἐξῆλθε δὲ Κάιν ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ καὶ ᾤκησεν ⟨ἐν⟩ τῇ γῇ“ (Gen. 4,16)· ὥστε οὐκ ἐκβληθεὶς ἀπὸ γῆς ἀποκέκρυψαι τὸν ὄντα, ἀλλ’ ἐκτραπεὶς αὐτὸν εἰς γῆν καταπέφευγας, τὸ θνητὸν χωρίον.

164Üstelik sofistçe ileri sürdüğün gibi "Seni bulan herkes öldürecek" de değildir (Tekvin 4:14). Çünkü bulunan şey her hâlükârda ya benzeri ya da benzemeyeni tarafından bulunur: benzer ve akraba olan tarafından her bakımdan yakınlık ve ortaklık sebebiyle, benzemeyen tarafından ise düşmanca yabancılık sebebiyle. Benzer olan kendine yakın olanı korur, benzemeyen ise kendinden farklı olanı yok eder.

164

καὶ μὴν οὐδὲ πᾶς „ὁ εὑρίσκων σε ἀποκτενεῖ“, καθάπερ σοφιζόμενος διεξῄεις (Gen. 4, 14)· τὸ γὰρ εὑρισκόμενον ὑπὸ δυοῖν, ἢ ὁμοίου ἢ ἀνομοίου, πάντως εὑρίσκεται, ὑπὸ μὲν [οὖν] τοῦ ὁμοίου καὶ συγγενοῦς διὰ τὴν ἐν ἅπασιν οἰκειότητα καὶ κοινωνίαν, ὑπὸ δὲ τοῦ ἀνομοίου διὰ τὴν ἀντίπαλον ἀλλοτριότητα· τὸ μὲν οὖν ὅμοιόν ἐστι καὶ φυλακτικὸν τοῦ παραπλησίου, τὸ δ’ ἀνόμοιον καὶ φθαρτικὸν τοῦ διαλλάττοντος.

165Kabil de, başka her kurnaz da şunu bilsin: Karşılaştığı herkes onu öldürmeyecektir. Kardeş ve akraba kötülüklere özenmiş düzenbazlar onun muhafızı ve bekçisi olacak; phronēsis ve öteki aretēler için emek vermiş olanlar ise, ellerinden gelirse, onu barışmaz bir düşman olarak yere sereceklerdir. Çünkü hemen her şey, cisimler de olaylar da, yakınlar ve dostlar tarafından korunur, yabancılar ve düşmanlar tarafından yok edilir.

165

ἴστωσαν δὴ καὶ ὁ Κάιν καὶ εἴ τις ἕτερος πανοῦργος, ὅτι οὐχ ὑπὸ παντὸς τοῦ ἐντυγχάνοντος ἀναιρεθήσεται, ἀλλὰ ῥᾳδιουργοὶ μὲν ἀδελφὰς καὶ συγγενεῖς κακίας ἐζηλωκότες φρουροὶ καὶ φύλακες αὐτοῦ γενήσονται, φρόνησιν δ’ ὅσοι καὶ ἄλλην ἀρετὴν ἐξεπόνησαν ὡς ἄσπονδον ἐχθρόν, ἢν δύνωνται, καθελοῦσι· πάντα γάρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, καὶ σώματα καὶ πράγματα πρὸς μὲν οἰκείων καὶ φίλων σῴζεται, πρὸς ἀλλοτρίων δὲ καὶ δυσμενῶν διαφθείρεται.

166Bu yüzden kehanet de Kabil'in sahte saflığına karşı tanıklık ederek "Öyle değil" der (Tekvin 4:15); yani söylediğin gibi düşünmüyorsun. Hünerinin güreş oyunlarını keşfeden herkesin seni öldüreceğini söylüyorsun, ama sen de bilirsin ki herkes değil —binlercesi senin müttefiklerin arasındadır—, yalnız aretēnin dostu ve senin uzlaşmaz düşmanın olan öldürecektir.

166

διὰ τοῦτο καὶ ὁ χρησμὸς ἀντιμαρτυρῶν τῇ προσποιήτῳ εὐηθείᾳ τοῦ Κάιν φησίν· „οὐχ οὕτως“ φρονεῖς ὡς λέγεις (Gen. 4, 15)· λέγεις μὲν γὰρ ὅτι πᾶς ὁ τὰ παλαίσματά σου τῆς τέχνης εὑρὼν ἀνελεῖ, οἶδας δὲ ὅτι οὐχὶ πᾶς, μυρίων ἐν τῇ σῇ τεταγμένων συμμαχίᾳ, ἀλλὰ μόνος ὁ ἀρετῇ μὲν φίλος σοὶ δὲ ἐχθρὸς ἀσύμβατος.

167Der ki: "Kabil'i öldüren, cezaya çarptırılan yediyi gevşetip çözecektir" (Tekvin 4:15). Bunun lafzî yorumlara göre ne anlama geldiğini bilmiyorum; çünkü yedinin ne olduğunu, nasıl cezaya çarptırıldığını, nasıl gevşetilip çözüldüğünü açıklamamıştır. Bu yüzden bu tür sözlerin hepsinin daha mecazî bir dille ve imalarla söylendiğini kabul etmek gerekir.

167

„Ὁ δ’ ἀποκτείνας“ φησί „Κάιν ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει“ (Gen. 4, 15). καὶ τοῦτο τίνα ἔχει λόγον πρὸς τὰς ῥητὰς διερμηνεύσεις, οὐκ οἶδα· οὔτε γὰρ τίνα ἐστὶ τὰ ἑπτὰ οὔτε πῶς ἐκδικούμενα οὔτε ὃν τρόπον παρίεται καὶ ἐκλύεται, δεδήλωκεν· ὥστε τροπικώτερον καὶ δι’ ὑπονοιῶν ἀνάγκη πάντα τὰ τοιαῦτα λέγεσθαι νομίζειν.

168Belki göstermek istediği şudur: Psykhēnin akılsız kısmı yedi parçaya ayrılır: görme, işitme, koklama, tat alma, dokunma, söz ve üreme. Biri sekizincisini, bunların önderi olan nousu, yani Kabil'i öldürürse yedisini de gevşetip çözer. Çünkü zihin güçlü ve dinç oldukça hepsi onunla birlikte güçlenir, zihin zayıflayınca onlar da zayıflar, kötülüğün getirdiği yıkım karşısında ise büsbütün gevşeyip çözülürler.

168

μήποτ’ οὖν ὃ βούλεται παριστάνειν ἐστὶ τοιόνδε· τὸ ἄλογον τῆς ψυχῆς εἰς ἑπτὰ διανέμεται μοίρας, ὅρασιν ἀκοὴν ὄσφρησιν γεῦσιν ἁφὴν λόγον γόνιμον· εἰ δή τις τὸν ὄγδοον ἀνέλοι, νοῦν τὸν ἡγεμόνα τούτων Κάιν, παραλύσει καὶ τὰ ἑπτά· ῥώμῃ μὲν γὰρ τῆς διανοίας καρτερᾷ πάντα συρρώννυται, ἀσθενείᾳ δὲ συγκάμνει, φθορᾷ δὲ ἣν ἐπάγει κακία παντελεῖ πάρεσίν τε καὶ ἔκλυσιν λαμβάνει.

169Bu yedisi bilgenin psykhēsinde lekesiz ve temizdir, bu yüzden saygıya da layık bulunur; akılsızınkinde ise murdar ve kirlidir ve, dediği gibi, "cezaya çarptırılmış"tır, yani cezaya ve azaba layıktır.

169

τὰ δὲ ἑπτὰ ταῦτα ἐν μὲν σοφοῦ ψυχῇ ἀμίαντα. καὶ καθαρά, ταύτῃ καὶ τιμῆς ἐπάξια εὑρίσκεται, ἐν δὲ ἄφρονος ἀκάθαρτα καὶ μεμιασμένα καὶ ὅπερ εἶπεν ἐκδικούμενα, ἴσον τῷ δίκης ἐπάξια καὶ τιμωρίας.

170Nitekim Yaratıcı yeryüzünü suyla arındırmaya, psykhēnin de sayısız haksızlıklarından arınıp kirlerini kutsal bir arınma ayini gibi yıkayıp temizlemesine karar verdiğinde, tufanın akıntısına kapılmayan adil kişiye, psykhēnin kabı olan bedeni simgeleyen gemiye "temiz hayvanlardan yedişer, erkek ve dişi" (Tekvin 7:2) almasını öğütler; böylece erdemli düşüncenin, akılsız kısmın bütün parçalarını temiz olarak kullanmasını uygun görür.

170

ὁπότε γοῦν τὴν γῆν ὕδατι καθαίρειν ὁ δημιουργὸς διενοήθη καὶ τὴν ψυχὴν τῶν ἀμυθήτων ἀδικημάτων κάθαρσιν λαβεῖν ἐκνιψαμένην καὶ ἀπολουσαμένην τὰ μιάσματα τρόπον ἁγνείας ἱερᾶς, παραινεῖ τῷ φανέντι δικαίῳ, ὃς οὐ παρεσύρη τῇ τοῦ κατακλυσμοῦ φορᾷ, εἰσάγειν εἰς τὴν κιβωτόν, ὅπερ ἦν τὸ ψυχῆς ἀγγεῖον τὸ σῶμα, „ἀπὸ τῶν κτηνῶν τῶν καθαρῶν ἑπτά, ἄρρεν καὶ θῆλυ“ (Gen. 7, 2), δικαιώσας τὸν ἀστεῖον λογισμὸν χρῆσθαι μέρεσι τοῖς τοῦ ἀλόγου πᾶσι καθαροῖς.

171Kanun koyucunun belirlediği bu şey bütün bilgelerde zorunlu olarak bulunur: Arınmış bir görmeye, sınanmış bir işitmeye ve her bir hissin temizine sahiptirler; ayrıca lekesiz bir sözleri ve kanun dışına taşmayan cinsel dürtüleri vardır.

171

καὶ τοῦθ’ ὅπερ ὥρισεν ὁ νομοθέτης ἐξ ἀνάγκης παρακολουθεῖ πᾶσι τοῖς σοφοῖς· ἔχουσι γὰρ κεκαθαρμένην ὅρασιν καὶ ἐξητασμένην ἀκοὴν καὶ πᾶσαν αἴσθησιν, ἔχουσι μέντοι καὶ λόγον ἀκηλίδωτον καὶ τὰς πρὸς συνουσίας οὐκ ἐκνόμους ὁρμάς.

172Yedinin her biri bir bakımdan erkek, bir bakımdan da dişidir. Çünkü her biri ya durgundur ya da harekettedir: Uykuda dinlenirken durgundur, uyanıkken iş görürken harekettedir. Meleke ve dinginlik hâlinde olana, etkilenmeye açık olduğu için dişi; hareket ve fiil hâlinde olana ise etkin olarak düşünüldüğü için erkek denir.

172

ἕκαστον δὲ τῶν ἑπτὰ τῇ μὲν ἄρρεν γίνεται, τῇ δὲ καὶ θῆλυ· ἐπειδὴ γὰρ ἢ ἴσχεται ἢ κινεῖται, ἴσχεται μὲν κατὰ τοὺς ὕπνους ἠρεμοῦντα, κινεῖται δὲ ἐν ταῖς ἐγρηγόρσεσιν ἤδη ἐνεργοῦντα, τὸ μὲν καθ’ ἕξιν καὶ ἠρεμίαν ἅτε πρὸς τὸ παθεῖν ὑποβεβλημένον καλεῖται θῆλυ, τὸ δὲ κατὰ κίνησίν τε καὶ ἐνέργειαν ἅτε ἐν τῷ δρᾶν ἐπινοούμενον ἄρρεν ὀνομάζεται.

173Böylece yedisi bilgede temiz görünür; kötüde ise tersine hepsi cezaya çarptırılmıştır. Renklere, şekillere ve görülmesi caiz olmayan şeylere kaçıp giden gözlerin her gün ne kadar çok insanı ele verdiğini sanırız? Bütün seslerin peşine düşen kulakların ne kadar çok insanı? Kokuların ve sayısız başka çeşitliliğin sürüklediği koklama ve tat alma organlarının ne kadar çok insanı?

173

οὕτως μὲν ἐν τῷ σοφῷ τὰ ἑπτὰ φαίνεται καθαρά, κατὰ δὲ τὰ ἐναντία ἐν τῷ φαύλῳ πάντα ἐκδικούμενα· πόσην γὰρ ὑπολαμβάνομεν πληθὺν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ὑπ’ ὀφθαλμῶν προδίδοσθαι πρὸς τὰ χρώματα καὶ σχήματα καὶ ἃ μὴ θέμις ὁρᾶν αὐτομολούντων; πόσην δὲ ὑπὸ ὤτων ἁπάσαις φωναῖς ἐπακολουθούντων; πόσην δὲ πρὸς τῶν ὀσφρήσεως καὶ γεύσεως ὀργάνων ὑπό τε ἀτμῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀπλέτοις ποικιλίαις ἀγομένων;

174Dizginsiz bir dilin durdurulamaz akıntısının ya da nefsine hâkim olamayan arzuyla birleşen, cinsel birleşmeye dair o iyileşmez kudurmanın mahvettiği kalabalığı da sana anlatayım mı? Şehirler doludur, yeryüzü bir ucundan öbür ucuna bu kötülüklerle doludur; insan soyunda hem kişiler arasında hem toplumda, barış zamanında bile süren, kesintisiz, dinmek bilmeyen ve savaşların en büyüğü olan savaş bunlardan doğar.

174

ἔτι τοίνυν σοι λέγω τὸ πλῆθος ὧν ἀχαλίνου γλώττης ῥεῦμα ἀνεπίσχετον διέφθειρεν ἢ ὁ περὶ τὰς μίξεις μετ’ ἐπιθυμίας ἀκρατοῦς ἀνίατος οἶστρος; μεσταὶ μὲν αἱ πόλεις, μεστὴ δὲ ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα πᾶσα ἡ γῆ τῶν κακῶν τούτων, ἐξ ὧν ὁ συνεχὴς καὶ ἄπαυστος καὶ μέγιστος πολέμων ὁ κατ’ εἰρήνην ἀνθρώπων γένει καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ φύεται.

175Bu yüzden bana öyle geliyor ki, büsbütün terbiyesiz olmayanlar uygunsuz şeyler görmektense kör olmayı, zararlı sözler duymaktansa sağır olmayı, söylenmemesi gereken bir şeyi ağzından kaçırmaktansa dilinin kesilmesini tercih ederler.

175

διόπερ ἑλέσθαι ἄν μοι δοκοῦσιν οἱ μὴ τελείως ἀπαίδευτοι πεπηρῶσθαι μᾶλλον ἢ τὰ μὴ προσήκονθ’ ὁρᾶν ⟨καὶ⟩ κεκωφῶσθαι μᾶλλον ἢ βλαβερῶν ἀκούειν λόγων καὶ ἐκτετμῆσθαι γλῶτταν ὑπὲρ τοῦ μηδὲν τῶν ἀρρήτων ἐκλαλῆσαι.

176Nitekim bazı bilgelerin, sırları açıklasınlar diye çarka gerildiklerinde kendi dillerini ısırıp kopardıkları ve böylece işkencecilere onlarınkinden daha acı bir işkence tasarladıkları söylenir; çünkü işkenceciler öğrenmek istediklerini öğrenemediler. Kanun dışı birleşmeler için kudurmaktansa hadım edilmek de daha iyidir. Psykhēyi çaresiz felaketlere batıran bütün bu şeyler, haklı olarak en ağır cezaya ve azaba çarptırılır.

176

φασὶ γοῦν ἤδη τινὰς τῶν σοφῶν τροχιζομένους ὑπὲρ τοῦ τὰ ἄρρητα μηνῦσαι γλῶτταν ἀποτραγόντας τὴν ἑαυτῶν ἀργαλεωτέραν κατὰ τῶν βασανιστῶν ἀντιτεχνήσασθαι βάσανον οὐ δυνηθέντων ἃ ἐπόθουν ἐπιγνῶναι. ἐξευνουχισθῆναί γε μὴν ἄμεινον ἢ πρὸς συνουσίας ἐκνόμους λυττᾶν. ἅπαντα δὴ ταῦτα συμφοραῖς ἀνηκέστοις βαπτίζοντα τὴν ψυχὴν δίκης καὶ τιμωρίας εἰκότως ἂν τῆς ἀνωτάτω τυγχάνοι.

177Ardından şöyle der: "Rab Tanrı Kabil'e, onu bulan herkes onu öldürmesin diye bir işaret koydu" (Tekvin 4:15). İşaretin ne olduğunu ise açıklamamıştır; oysa her şeyin tabiatını genellikle bir işaretle gösterir: Mısır'dakiler karşısında asayı yılana, Musa'nın elini kar görünümüne, ırmağı kana çevirmesinde olduğu gibi.

177

λέγει δ’ ἑξῆς ὅτι „ἔθετο κύριος ὁ θεὸς σημεῖον τῷ Κάιν, τοῦ μὴ ἀνελεῖν αὐτὸν πάντα τὸν εὑρίσκοντα“ (Gen. 4, 15)· καὶ τί τὸ σημεῖόν ἐστιν, οὐ δεδήλωκε, καίτοι γε εἰωθὼς τὴν ἑκάστου φύσιν διὰ σημείου δεικνύναι, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ τὴν ῥάβδον μεταβαλὼν εἰς ὄφιν καὶ τὴν χεῖρα Μωυσέως εἰς χιόνος ἰδέαν καὶ τὸν ποταμὸν εἰς αἷμα.

178Belki de Kabil'in öldürülmemesi için konan işaret, tam da onun hiçbir zaman ölmemesidir. Çünkü bütün kanunlar boyunca onun ölümünü bildirmemiştir; böylece akılsızlığın, masallardaki Skylla gibi, ölümsüz bir kötülük olduğunu ima eder: Ölmüş olmak anlamındaki sona hiç ermez, ama bütün çağ boyunca ölmekte olma hâlini çeker. Keşke tersi olsaydı da kötü şeyler tam bir yıkıma uğrayıp ortadan kalksaydı! Oysa şimdi hep yeniden alevlenir ve bir kez ellerine düşenlere ölümsüz hastalığı salarlar.

178

μήποτ’ οὖν αὐτὸ τοῦτο σημεῖόν ἐστι τῷ Κάιν τοῦ μὴ φονευθῆναι τὸ μηδέποτε ἀναιρεθῆναι· οὐ γὰρ θάνατον αὐτοῦ διὰ πάσης τῆς νομοθεσίας δεδήλωκεν αἰνιττόμενος ὅτι, ὥσπερ ἡ μεμυθευμένη Σκύλλα, κακὸν ἀθάνατόν ἐστιν ἀφροσύνη, τὴν μὲν κατὰ τὸ τεθνάναι τελευτὴν οὐχ ὑπομένουσα, τὴν δὲ κατὰ τὸ ἀποθνῄσκειν πάντα ἐνδεχομένη τὸν αἰῶνα. εἴθε μέντοι συμβαίνοι τἀναντία, ὡς ἐκποδὼν τὰ φαῦλα ἀναιρεῖσθαι παντελῆ φθορὰν ὑπομένοντα· νῦν δ’ ἀεὶ ζωπυρούμενα τὴν ἀθάνατον ἐγκατασκήπτει νόσον τοῖς ἅπαξ πρὸς αὐτῶν ἁλοῦσιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…