Philon
Habil ile Kabil'in Kurbanları Üzerine
De Sacrificiis Abelis et Caini
1Habil'in Doğumu ve Onun ile Kardeşi Kabil'in Sundukları Kurbanlar Üzerine
"Ve bir de kardeşi Habil'i doğurdu" (Tekvin 4:2). Bir şeyin eklenmesi başka bir şeyin çıkarılmasıdır; aritmetikte parçalarda, psykhēde de akıl yürütmelerde olduğu gibi. Habil'in eklendiğini söylemek gerekiyorsa, Kabil'in çıkarıldığını düşünmek gerekir. Adların alışılmadık oluşu birçok kişinin gözünü karartmasın diye, burada görünen felsefeyi elimizden geldiğince açıklamaya çalışacağız.
„Καὶ προσέθηκε τεκεῖν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν Ἄβελ“ (Gen. 4,2). ἡ τινὸς πρόσθεσις ἀφαίρεσίς ἐστιν ἑτέρου, ὡς ἀριθμητικῆς μορίων, καὶ ψυχῆς λογισμῶν. εἰ δὴ τὸν Ἄβελ προστίθεσθαι φατέον, τὸν Κάιν ἀφαιρεῖσθαι νομιστέον. ἵνα δὲ μὴ τὸ Τῶν ὀνομάτων ἀσύνηθες ἐπισκοτῇ πολλοῖς, τὴν ἐμφαινομένην φιλοσοφίαν ἀκριβοῦν ὡς ἂν οἷόν τε ᾖ πειρασόμεθα.
2Birbirine zıt ve birbiriyle savaşan iki kanaat vardır. Biri, akıl yürütmede, hissetmede, hareket etmede ya da durmada her şeyi yönetici sayarak nousa yazar; öteki ise Tanrı'nın ardından gider, çünkü kendini O'nun eseri bilir. Birincinin sureti, her şeye sahip olduğunu sandığı için "edinim" diye adlandırılan Kabil'dir; ötekinin sureti ise Habil'dir,
δύο τοίνυν δόξας εἶναι συμβέβηκεν ἐναντίας καὶ μαχομένας ἀλλήλαις, τὴν μὲν τῷ νῷ πάντα ἐπιγράφουσαν ὡς ἡγεμόνι τῶν ἐν τῷ λογίζεσθαι ἢ αἰσθάνεσθαι ἢ κινεῖσθαι ἢ ἴσχεσθαι, τὴν δὲ τῷ θεῷ ἑπομένην ὡς αὐτοῦ δημιουργίαν οὖσαν· τῆς μὲν προτέρας ἐκτύπωσίς ἐστιν ὁ Κάιν καλούμενος κτῆσις παρὰ τὸ πάντα κεκτῆσθαι δοκεῖν, τῆς δὲ ἑτέρας ὁ Ἄβελ,
3çünkü bu ad "[her şeyi] Tanrı'ya bağlayan" diye yorumlanır. Bu iki kanaate bir tek psykhē gebe kalır; ama doğunca ayrılmaları zorunludur, çünkü düşmanların sonsuza dek bir arada yaşaması imkânsızdır. Psykhē Tanrı'yı seven öğretiyi, yani Habil'i doğurmadıkça, kendini seven Kabil onda yaşıyordu; ama sebebi ikrar etmeyi doğurduğunda, kendini bilge sanan nousa bağlılığı bıraktı.
ἑρμηνεύεται γὰρ ἀναφέρων ἐπὶ θεόν. ἀμφοτέρας μὲν οὖν τὰς δόξας ὠδίνει μία ψυχή· ἀνάγκη δὲ αὐτάς, ὅταν ἀποκυηθῶσι, διακριθῆναι· συνοικεῖν γὰρ πολεμίους ἄχρι παντὸς ἀμήχανον. ἕως μὲν οὖν οὐκ ἔτεκεν ἡ ψυχὴ τὸ φιλόθεον δόγμα τὸν Ἄβελ, διῃτᾶτο τὸ φίλαυτον ὁ Κάιν ⟨ἐν⟩ αὐτῇ· ὁπότε δὲ τὴν πρὸς τὸ αἴτιον ὁμολογίαν ἐγέννησε, τὴν πρὸς τὸν δοκησίσοφον νοῦν ἐξέλιπε.
4Sabır olan Rebeka'ya verilen ilahî söz bunu daha açık gösterecektir (Tekvin 25:21 vd.). Rebeka iyinin ve kötünün savaşan iki tabiatına gebe kalmış, phronēsisin buyruğuyla her birini en açık biçimde zihninde canlandırmıştır. Onların içinde sıçradığını, gelecek savaşın bir ön çarpışmasını uzaktan atışlarla yaptığını görünce, Tanrı'ya yalvarır: bu hâlin ne olduğunu kendisine göstersin ve ona ne çare bulunabileceğini bildirsin. Tanrı da soran kadına şöyle der: "Rahminde iki millet var"; hâl budur, yani iyinin ve kötünün oluşumu. Ama "karnından iki halk ayrılacak"; çare de budur: bunların birbirinden ayrılıp seçilmesi ve artık aynı yerde oturmaması.
δηλώσει δὲ ἐναργέστερον ταῦτα καὶ τὸ τῇ ὑπομονῇ χρησμῳδηθὲν Ῥεβέκκᾳ (Gen. 25, 21 ss.). τὰς γὰρ μαχομένας δύο φύσεις ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ συλλαβοῦσα καὶ ἑκατέραν ἄκρως φαντασιωθεῖσα κατὰ τὴν τῆς φρονήσεως ἐπικέλευσιν, ἀνασκιρτώσας αὐτὰς ἰδοῦσα καί τινα τοῦ μέλλοντος πολέμου δι’ ἀκροβολισμῶν προάγωνα ποιουμένας, ἱκετεύει τὸν θεόν, τί τέ ἐστι τὸ πάθος αὐτῇ παραστῆσαι καὶ τίς ἂν ἴασις αὐτοῦ γένοιτο· ὁ δὲ πυνθανομένῃ φησί· „δύο ἔθνη ἐν τῇ γαστρί σού ἐστι“ — τὸ μὲν πάθος τοῦτο, ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ γένεσις —, ἀλλὰ „καὶ δύο λαοὶ ἐκ τῆς κοιλίας σου διασταλήσονται“ — ἡ ἴασις ἥδε, διασταλῆναι καὶ χωρισθῆναι ταῦτα ἀπ’ ἀλλήλων καὶ μηκέτι τὸν αὐτὸν χῶρον οἰκῆσαι.
5Tanrı psykhēye güzel bir öğreti olan Habil'i ekleyerek ondan yersiz bir kanaat olan Kabil'i çıkardı. Nitekim İbrahim de ölümlü olanı geride bırakınca "Tanrı'nın halkına eklenir" (Tekvin 25:8): ölümsüzlüğe erer, meleklere eşit olur; çünkü melekler Tanrı'nın ordusudur, bedensiz ve mesut psykhēlerdir. Kendini çalışarak yetiştiren Yakup için de aynı şekilde, daha kötüyü geride bıraktığında daha iyiye eklendiği söylenir (Tekvin 49:33).
προσθεὶς οὖν ὁ θεὸς τῇ ψυχῇ καλὸν δόγμα τὸν Ἄβελ ἀφεῖλεν αὐτῆς δόξαν ἄτοπον τὸν Κάιν. καὶ γὰρ Ἀβραὰμ ἐκλιπὼν τὰ θνητὰ „προστίθεται τῷ θεοῦ λαῷ“ (Gen. 25,8), καρπούμενος ἀφθαρσίαν, ἴσος ἀγγέλοις γεγονώς· ἄγγελοι γὰρ στρατός εἰσι θεοῦ, ἀσώματοι καὶ εὐδαίμονες ψυχαί· ὅ τε ἀσκητὴς τὸν αὐτὸν τρόπον Ἰακὼβ λέγεται προστίθεσθαι τῷ βελτίονι (Gen. 49, 33), ὅτε ἐξέλιπε τὸ χεῖρον.
6Kendiliğinden öğrenilen epistēmēye layık görülen İshak da psykhēsine dokunmuş olan bedensel her şeyi geride bırakır; ama öncekiler gibi bir halka değil, Musa'nın dediği gibi "soya" (genos) eklenir ve onun payına katılır (Tekvin 35:29). Çünkü genos, yani cins, en yükseğinde tektir; halk ise birçoklarına verilen addır.
ὁ δὲ αὐτομαθοῦς ἐπιστήμης ἀξιωθεὶς Ἰσαὰκ ἐκλείπει μὲν καὶ αὐτὸς ὅσον σωματοειδὲς αὐτοῦ τῇ ψυχῇ συνύφαντο, προστίθεται δὲ καὶ προσκληροῦται οὐκέθ’ ὡς οἱ πρότεροι λαῷ, „γένει“ δέ, καθάπερ φησὶ Μωυσῆς (Gen. 35, 29)· γένος μὲν γὰρ ἓν τὸ ἀνωτάτω, λαὸς δὲ ὄνομα πλειόνων·
7Öğrenerek ve öğretimle ilerleyip yetkinleşenler birçoklarına katılır, çünkü işiterek ve yol gösterilerek öğrenenlerin sayısı az değildir; [Musa] onlara halk adını vermiştir. İnsanların yol göstermesini geride bırakıp Tanrı'nın yetenekli öğrencileri olanlar, zahmetsiz epistēmēyi kazanmış olanlar ise bozulmaz ve en yetkin cinse göçerler, öncekilerden daha üstün bir pay almışlardır. İshak'ın bunların cemaatinden olduğu herkesçe kabul edilir.
ὅσοι μὲν οὖν μαθήσει καὶ διδασκαλίᾳ προκόψαντες ἐτελειώθησαν, προσκληροῦνται πλείοσιν· οὐ γὰρ ὀλίγος ἐστὶν ἀριθμὸς τῶν ἐξ ἀκοῆς καὶ ὑφηγήσεως μανθανόντων, οὓς λαὸν ὠνόμασεν· οἱ δὲ ἀνθρώπων μὲν ὑφηγήσεις ἀπολελοιπότες, μαθηταὶ δὲ εὐφυεῖς θεοῦ γεγονότες, τὴν ἄπονον ἐπιστήμην ἀνειληφότες, εἰς τὸ ἄφθαρτον καὶ τελεώτατον γένος μετανίστανται κλῆρον ἀμείνω τῶν προτέρων ἐνδεδεγμένοι, ὧν ὁ Ἰσαὰκ θιασώτης ἀνωμολόγηται.
8Bir başka benzer [ifade de] [...] ölümsüz nousu gösterir. Öyleleri de vardır ki [Tanrı] onları daha yükseğe çıkararak bütün türlerin ve cinslerin üstünden uçmaya hazırlamış, kendi yanına yerleştirmiştir; Musa'ya "Sen burada benimle dur" (Tesniye 5:31) dediği gibi. Nitekim Musa ölmek üzereyken, öncekiler gibi geride bırakarak eklenmez; ne eklenmeye ne çıkarılmaya yer verir, bütün evrenin de kendisi aracılığıyla yaratıldığı sebebin "sözü aracılığıyla" göçer (Tesniye 34:5). Öyle ki Tanrı'nın bilgeyi evrenle eşit değerde tuttuğunu öğrenesin: aynı logosla hem her şeyi yapar hem de yetkin insanı yeryüzündekilerden kendi yanına yükseltir.
δηλοῖ δὲ καὶ ἕτερον τοιοῦτον * * * νοῦν ἀθάνατον. εἰσὶ δὲ οὓς ἀνωτέρω προαγαγὼν εἴδη μὲν καὶ γένη πάντα ὑπερπτῆναι παρεσκεύασεν, ἵδρυσε δὲ πλησίον ἑαυτοῦ, καθὰ καὶ Μωυσῆς ᾧ φησι· „σὺ δὲ αὐτοῦ στῆθι μετ’ ἐμοῦ“ (Deut. 5, 31). ἡνίκα γοῦν τελευτᾶν ἔμελλεν οὗτος, οὐκ ἐκλιπὼν προστίθεται ὥσπερ οἱ πρότεροι μήτε πρόσθεσιν μήτε ἀφαίρεσιν κεχωρηκώς, ἀλλὰ „διὰ ῥήματος“ τοῦ αἰτίου μετανίσταται (Deut. 34, 5), δι’ οὗ καὶ ὁ σύμπας κόσμος ἐδημιουργεῖτο· ἵνα μάθῃς, ὅτι τὸν σοφὸν ἰσότιμον κόσμῳ ὁ θεὸς ἡγεῖται τῷ αὐτῷ λόγῳ καὶ τὸ πᾶν ἐργαζόμενος καὶ τὸν τέλειον ἀπὸ τῶν περιγείων ἀνάγων ὡς ἑαυτόν.
9Onu yeryüzündekilere ödünç verip onlarla birlikte yaşamasına izin verdiğinde bile, ona psykhēnin hâllerine güçle hükmetmesini sağlayacak bir yöneticinin ya da kralın sıradan aretēsini bahşetmedi; onu tanrı olarak atadı, beden bölgesinin tamamını ve onun yöneticisi olan nousu ona tabi ve kul kıldı. Nitekim "Seni Firavun'a tanrı olarak veriyorum" der (Çıkış 7:1). Tanrı ise ne eksilmeye ne eklenmeye katlanır, çünkü doludur ve kendine tamamen eşittir.
οὐ μὴν οὐδέ, ὅτε τοῖς περιγείοις χρήσας αὐτὸν εἴασεν ἐνομιλεῖν, ἄρχοντος ἢ βασιλέως κοινήν τινα ἀρετὴν ἀνῆπτεν αὐτῷ, καθ’ ἣν ἀνὰ κράτος ἡγεμονεύσει τῶν τῆς ψυχῆς παθῶν, ἀλλ’ εἰς θεὸν αὐτὸν ἐχειροτόνει πᾶσαν τὴν περὶ τὸ σῶμα χώραν καὶ τὸν ἡγεμόνα αὐτῆς νοῦν ὑπήκοα καὶ δοῦλα ἀποφήνας· „δίδωμι γάρ σε“ φησί „θεὸν Φαραώ“ (Exod. 7, 1)· θεὸς δὲ ἔλλειψιν ἢ πρόσθεσιν οὐκ ἀνέχεται πλήρης καὶ ἰσαίτατος ὢν ἑαυτῷ.
10Bu yüzden onun mezarını kimsenin bilmediği söylenir (Tesniye 34:6). Çünkü yetkin bir psykhēnin Var Olan'a göçünü kim kavrayabilir? Sanırım bunu yaşayan psykhē bile, o sırada ilahî bir coşku içinde olduğundan, kendi yükselişini bilmez. Çünkü Tanrı iyilik edeceği kimseye vereceği lütuflar hakkında danışmaz; o daha beklemeden iyiliklerini bolca uzatmayı âdet edinmiştir. Tanrı'nın zihne yetkin iyinin doğuşunu eklemesi işte böyledir. Bu iyi dindarlıktır; adı da Habil'dir.
παρὸ καὶ τὴν ταφὴν λέγεται μηδὲ εἷς εἰδέναι τούτου (Deut. 34, 6)· τίς γὰρ ἂν γένοιτο ἱκανὸς τὴν πρὸς τὸν ὄντα μετανάστασιν ψυχῆς τελείας κατανοῆσαι; οὐδὲ αὐτὴν οἶμαι τὴν τοῦθ’ ὑπομένουσαν εἰδέναι τὴν βελτίωσιν αὑτῆς, ἅτε κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον ἐπιθειάζουσαν· τῷ γὰρ εὖ πάσχοντι συμβούλῳ ὁ θεὸς περὶ ὧν μέλλει χαρίζεσθαι οὐ χρῆται, μὴ προλαβόντι δὲ τὰς εὐεργεσίας ἀφθόνους εἴωθεν ὀρέγειν. τοιοῦτόν ἐστι τὸ προσθεῖναι θεὸν γένεσιν ἀγαθοῦ τελείου διανοίᾳ· τὸ δὲ ἀγαθὸν ὁσιότης ἐστίν, ἧς ὄνομα Ἄβελ.
11"Ve Habil koyun çobanı oldu, Kabil ise toprağı işleyen biriydi" (Tekvin 4:2). [Musa] Kabil'i Habil'den büyük olarak tanıttığı hâlde, şimdi hayat tarzlarına dair prohairesislerini anarken neden sırayı değiştirip küçüğü önce zikretti? Akla yatkın olan, en büyüğün önce çiftçiliğe, küçüğün ise sonra sürülerin bakımına yönelmesiydi.
„Καὶ ἐγένετο Ἄβελ ποιμὴν προβάτων, Κάιν δὲ ἦν ἐργαζόμενος τὴν γῆν“ (Gen. 4, 2). τί δήποτε πρεσβύτερον εἰσαγαγὼν τοῦ Ἄβελ τὸν Κάιν νυνὶ τὴν τάξιν μετατέθεικεν, ὡς τοῦ νεωτέρου μεμνῆσθαι πρότερον κατὰ τὴν τῶν βίων προαίρεσιν; εἰκὸς γὰρ ἦν τὸν μὲν πρεσβύτατον πρότερον ἐπὶ γεωργίαν ἐλθεῖν, τὸν δὲ νεώτερον αὖθις ἐπὶ τὴν τῶν θρεμμάτων ἐπιμέλειαν.
12Ama Musa akla yatkın ve inandırıcı olanı benimsemez, katışıksız hakikatin peşinden gider. Tanrı'ya yalnız başına yaklaştığında da açık yüreklilikle "güzel konuşan" (eulogos) biri olmadığını söyler; bu, makul (eulogos) ve inandırıcı olanın peşinde olmamakla aynı anlama gelir. Bu hâlin de dünden ve daha öncesinden, Tanrı onunla kuluyla konuşur gibi konuşmaya başladığından beri sürdüğünü söyler (Çıkış 4:10).
ἀλλὰ γὰρ οὐ τὰ εἰκότα καὶ πιθανὰ Μωυσῆς ἀσπάζεται, τὴν δὲ ἀλήθειαν ἀκραιφνῆ μεταδιώκει· καὶ ὅταν γε μόνος ἰδίᾳ τῷ θεῷ προσέρχηται, μετὰ παρρησίας φησὶ μὴ εἶναι εὔλογος — ἴσον τῷ μὴ τῶν εὐλόγων καὶ πιθανῶν ἐφίεσθαι —, πεπονθέναι δὲ τοῦτο πρὸ τῆς ἐχθὲς καὶ τρίτης, ἀφ’ οὗ τὸν θεὸν ἄρξασθαι διαλέγεσθαι ὡς θεράποντι αὐτῷ (Exod. 4, 10).
13Hayatın çalkantısına ve dalgalarına düşmüş olanlar, epistēmēye ait sağlam hiçbir şeye tutunmadan, akla yatkın ve inandırıcı olana asılı kalarak yüzer ve ister istemez sürüklenirler. Tanrı'nın hizmetkârına ise hakikate sarılmak, makul olanın tahmine dayanan ve sağlam olmayan masallarını bir kenara bırakmak yaraşır.
τοῖς μὲν γὰρ εἰς τὸν τοῦ βίου σάλον καὶ κλύδωνα παρεληλυθόσιν ἐπινηχομένοις ἀνάγκη φορεῖσθαι, μηδενὸς ἐχυροῦ τῶν ἐπιστήμης ἐνειλημμένοις, εἰκότων δὲ καὶ πιθανῶν ἠρτημένοις· τῷ δὲ θεοῦ θεραπευτῇ πρεπῶδες ἀληθείας περιέχεσθαι, τὴν τῶν εὐλόγων εἰκαστικὴν καὶ ἀβέβαιον μυθοποιίαν χαίρειν ἐῶντι.
14Peki bunlarda yatan hakikat nedir? Kötülüğün zaman bakımından aretēden daha yaşlı, güç ve itibar bakımından ise daha genç olduğu. Demek ki ikisinin doğuşundan söz edilirken Kabil öne geçsin; ama uğraşları karşılaştırılırken Habil önde olsun.
τί οὖν καὶ τὸ ἐν τούτοις ἀληθές; κακίαν ἀρετῆς χρόνῳ μὲν εἶναι πρεσβυτέραν, δυνάμει δὲ καὶ ἀξιώματι νεωτέραν. ὅταν μὲν οὖν ἡ γένεσις ἀμφοῖν εἰσάγηται, προεκτρεχέτω ὁ Κάιν· ὅταν δὲ ἐπιτηδεύσεων σύγκρισις ἐξετάζηται, φθανέτω ὁ Ἄβελ.
15Canlı doğar doğmaz, daha kundaktayken, her şeyi değiştiren olgunluk çağı duyguların kaynayan alevini söndürünceye dek, akılsızlık, ölçüsüzlük, adaletsizlik, korku, korkaklık ve onlara akraba öteki belalarla birlikte büyür. Bunların her birini sütanneler ve lalalar besleyip büyütür; bir de dindarlığı kovup dinsizliğin kardeşi olan batıl itikadı yerleştiren âdet ve geleneklerin telkinleri ve hükümleri.
γενομένῳ γὰρ τῷ ζῴῳ συμβέβηκεν εὐθὺς ἔτ’ ἐκ σπαργάνων, ἄχρις ἂν ἡ νεωτεροποιὸς ἀκμῆς ἡλικία τὸν ζέοντα φλογμὸν τῶν παθῶν σβέσῃ, συντρόφους ἔχειν ἀφροσύνην ἀκολασίαν ἀδικίαν φόβον δειλίαν, τὰς ἄλλας συγγενεῖς κῆρας, ὧν ἑκάστην ἀνατρέφουσι καὶ συναύξουσι τιτθαὶ καὶ παιδαγωγοὶ καὶ ἐθῶν καὶ νομίμων εὐσέβειαν μὲν ἐλαυνόντων δεισιδαιμονίαν δὲ πρᾶγμα ἀδελφὸν ἀσεβείᾳ κατασκευαζόντων εἰσηγήσεις καὶ θέσεις.
16Gençlik geçip de duyguların çarpıntılı hastalığı, rüzgâr dindiğinde olduğu gibi gevşeyince, insan ancak geç ve güçlükle aretēnin sağlamlığına yerleşerek sükûnete kavuşmaya başlar; psykhēnin en ağır kötülüğü olan ardı ardına, durmaksızın gelen sarsıntıyı yatıştıran bu aretēdir. Böylece zamandaki önceliği kötülük, itibarda, şerefte ve şöhretteki önceliği ise aretē alacaktır.
ὅταν δὲ ἤδη παρηβήσῃ καὶ ἡ τῶν παθῶν παλμώδης νόσος χαλάσῃ, καθάπερ νηνεμίας ἐπιγενομένης, ἄρχεταί τις γαλήνην ἄγειν ὀψὲ καὶ μόλις βεβαιότητι ἀρετῆς ἱδρυθείς, ἣ τὸν ἐπάλληλον καὶ συνεχῆ σεισμόν, βαρύτατον κακὸν ψυχῆς, ἐπράυνεν. οὕτως μὲν δὴ τὰ χρόνου πρεσβεῖα οἴσεται κακία, τὰ δὲ ἀξιώματος καὶ τιμῆς καὶ εὐκλείας ἡ ἀρετή.
17Bunun güvenilir tanığı bizzat kanun koyucudur. Akılsızlık adını taşıyan Esav'ı zaman bakımından daha büyük olarak tanıtır, ama ilk oğulluk hakkını doğuşça daha küçük olan ve güzel şeylerin talimi adını taşıyan Yakup'a bahşeder. Yakup da bu hakkı, bir yarışmadaki gibi rakibi güçsüzlükten kollarını indirip pes etmeden, ödülleri ve çelengi duygulara karşı amansız ve barışsız bir savaş açmış olana bırakmadan almaya kalkışmaz.
πιστὸς δὲ τούτου μάρτυς ὁ νομοθέτης αὐτός· τὸν γὰρ ἀφροσύνης ἐπώνυμον Ἠσαῦ εἰσαγαγὼν χρόνῳ πρεσβύτερον τῷ γενέσει μὲν νεωτέρῳ ἐπωνύμῳ δὲ ἀσκήσεως τῶν καλῶν Ἰακὼβ χαρίζεται τὰ πρεσβεῖα· ὁ δὲ οὐ πρότερον αὐτὰ φέρεσθαι διαγνώσεται, ἢ καθάπερ ἐν ἀγῶνι τὸν ἀντίπαλον ἀπειπεῖν χεῖρας ὑπ’ ἀσθενείας καθέντα καὶ τὰ βραβεῖα καὶ τὸν στέφανον παραχωρῆσαι τῷ πόλεμον ἄσπονδον καὶ ἀκήρυκτον πρὸς τὰ πάθη πεποιημένῳ· „ἀπέδοτο“
18Nitekim "İlk oğulluk hakkını Yakup'a sattı" der (Tekvin 25:33). Böylece açıkça kabul eder ki güç bakımından ilk olan ve aretē bakımından değerli olan şeyler hiçbir kötüye değil, yalnız bilgelik âşığına aittir; tıpkı flütün, lirin ve öteki
γάρ φησι „τὰ πρωτοτόκια τῷ Ἰακώβ„ (Gen. 25,33), ὁμολογήσας ἄντικρυς, ὅτι τὰ δυνάμει πρῶτα καὶ κατ’ ἀρετὴν τίμια φαύλου μέν ἐστιν οὐδενός, μόνου δὲ τοῦ σοφίας ἐραστοῦ, καθάπερ καὶ αὐλὸς καὶ λύρα καὶ τὰ ἄλλα
19musiki aletlerinin yalnız musikişinasa ait olması gibi. Bu öğreti hakkında pek güzel ve faydalı bir kanun da koyup yazar. Şöyledir: "Bir adamın iki karısı olur da biri sevilen, biri nefret edilen olursa ve sevilen de nefret edilen de ona çocuk doğurur, ilk oğul da nefret edilenin oğlu olursa, adam mallarını oğullarına miras olarak bıraktığı gün, nefret edilenin ilk doğan oğlunu hiçe sayıp sevilenin oğluna ilk oğulluk hakkını veremeyecek; nefret edilenin oğlunu ilk oğul olarak tanıyıp ona sahip olduğu her şeyden iki pay verecektir, çünkü o çocuklarının ilkidir ve ilk oğulluk hakkı ona düşer" (Tesniye 21:15–17).
μουσικῆς ὄργανα μόνου τοῦ μουσικοῦ. περὶ δὲ τοῦ δόγματος τούτου καὶ νόμον ἀναγράφει πάνυ καλῶς καὶ συμφερόντως τιθείς. ἔχει δὲ ὧδε· „ἐὰν γένωνται ἀνθρώπῳ δύο γυναῖκες, μία αὐτῶν ἠγαπημένη καὶ μία μισουμένη, καὶ τέκωσιν αὐτῷ ἡ ἠγαπημένη καὶ ἡ μισουμένη καὶ γένηται ὁ υἱὸς τῆς μισουμένης πρωτότοκος, καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ, ᾗ ἂν κληροδοτῇ τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῦ, οὐ δυνήσεται πρωτοτοκεῦσαι τῷ υἱῷ τῆς ἠγαπημένης ὑπεριδὼν τὸν υἱὸν τῆς μισουμένης τὸν πρωτότοκον, ἀλλὰ τὸν πρωτότοκον υἱὸν τῆς μισουμένης ἐπιγνώσεται δοῦναι αὐτῷ διπλᾶ ἀπὸ πάντων ὧν ἂν εὑρεθῇ αὐτῷ, ὅτι οὗτός ἐστιν ἀρχὴ τέκνων αὐτοῦ καὶ τούτῳ καθήκει τὰ πρωτοτόκια“ (Deut. 21, 15 — 17).
20Ey psykhē, nefret edilen kadının ve onun oğlunun kim olduğunu iyice anla ve tanı; o zaman öncelik hakkının başka hiç kimseye değil, yalnız ona düştüğünü hemen fark edeceksin. Her birimizle birlikte, birbirine düşman ve hasım iki kadın yaşar; psykhēnin evini kıskançlık kavgalarıyla doldururlar. Bunlardan birini uysal, evcil, en sevgili ve kendimize en yakın sayarak severiz; adı hazdır. Ötekinden ise onu vahşi, yabani, azgın ve en amansız düşman sayarak nefret ederiz; bunun adı da aretēdir. Haz, bir fahişe ve sokak kadını tavrıyla süzülerek yaklaşır:
ἐπίγνωθι, ὦ ψυχή, καὶ γνώρισον, τίς ἐστιν ἡ μισουμένη καὶ τίς ὁ τῆς μισουμένης υἱός, καὶ εὐθὺς αἰσθήσῃ, ὅτι ἄλλῳ μὲν οὐδενί, μόνῳ δὲ τούτῳ καθήκει τὰ πρεσβεῖα. δύο γὰρ ἡμῶν ἑκάστῳ συνοικοῦσι γυναῖκες ἐχθραὶ καὶ δυσμενεῖς ἀλλήλαις, τῶν ζηλοτυπίας τὸν ψυχικὸν οἶκον ἀναπιμπλᾶσαι φιλονεικιῶν· τούτων τὴν μὲν ἑτέραν ἀγαπῶμεν χειροήθη καὶ τιθασὸν καὶ φιλτάτην καὶ οἰκειοτάτην αὑτοῖς νομίζοντες, καλεῖται δὲ ἡδονή· τὴν δὲ ἑτέραν ἐχθαίρομεν ἀτίθασον ἀνήμερον ἐξηγριωμένην πολεμιωτάτην ἡγούμενοι, ὄνομα δὲ [καὶ] ταύτης ἐστὶν ἀρετή. ἡ μὲν οὖν προσέρχεται πόρνης καὶ χαμαιτύπης τὸν τρόπον τεθρυμμένη,
21aşırı rahatlıktan ve sefahatten kırık dökük bir yürüyüşle, gençlerin psykhēlerini oltaya taktığı gözlerini oynatarak, küstahça ve utanmazca bakarak, boynunu dikerek, kendini tabiatın verdiğinden daha yükseğe kaldırarak, sırıtıp kıkırdayarak gelir. Saçlarını özenle ve süslü süslü örmüş, gözlerinin altına sürme çekmiş, kaşlarını boyamış, ardı ardına sıcak banyolar yapmış, yanaklarına allık sürmüş, uçları çiçek desenleriyle işlenmiş pahalı elbiseler giyinmiş, bilezikler, gerdanlıklar ve altından, değerli taşlardan yapılmış her türlü kadın süsünü takmıştır; en hoş kokulu merhemler saçar, çarşıyı evi bilir, sokaklarda salınır ve gerçek güzellikten yoksun olduğu için sahtesinin peşine düşer.
κεκλασμένῳ τῷ βαδίσματι ὑπὸ τρυφῆς τῆς ἄγαν καὶ χλιδῆς, σαλεύουσα τὼ ὀφθαλμώ, οἷς τὰς τῶν νέων ἀγκιστρεύεται ψυχάς, θράσος μετ’ ἀναισχυντίας ἐμβλέπουσα, τὸν αὐχένα ἐπαίρουσα, πλέον τῆς φύσεως ἑαυτὴν ἐνορθιάζουσα, σεσαρυῖα καὶ κιχλίζουσα, περιέργῳ ποικιλίᾳ τὰς τῆς κεφαλῆς τρίχας ἀναπεπλεγμένη, ὑπογεγραμμένη τὴν ὄψιν, ἐγκεκαλυμμένη τὰς ὀφρῦς, θερμολουσίαις ἐπαλλήλοις χρωμένη, ἔρευθος εἰργασμένη, πολυτελεῖς ἐσθῆτας ἐπηνθισμένας ἄκρως ἀμπεχομένη, περιβραχιόνια καὶ περιαυχένια καὶ ὅσα ἄλλα χρυσοῦ καὶ λίθων πολυτελῶν δημιουργηθέντα κόσμος ἐστὶ γυναικεῖος περικαθειμένη, μύρων εὐωδεστάτων ἀποπνέουσα, τὴν ἀγορὰν οἰκίαν νομίζουσα, τριοδῖτις σοβάς, χήτει γνησίου κάλλους τὸ νόθον μεταδιώκουσα.
22Ona en yakın dostları eşlik eder: kurnazlık, pervasızlık, sadakatsizlik, dalkavukluk, hilekârlık, aldatma, yalancılık, yalan yere yemin, dinsizlik, adaletsizlik, ölçüsüzlük. Bunların ortasında bir koro başı gibi durup nousa şunları söyler: "Ey sen! İnsana ait ne kadar iyi şey varsa, hepsinin hazineleri bendedir (ilahî olanlar gökte durur); bunların dışında hiçbir şey bulamazsın. Benimle yaşamak istersen, bu hazineleri açar, içlerindekileri kullanmanı ve onlardan sonsuza dek doya doya yararlanmanı sağlarım.
συνομαρτοῦσι δὲ αὐτῇ τῶν συνηθεστάτων πανουργία προπέτεια ἀπιστία κολακεία φενακισμὸς ἀπάτη ψευδολογία ψευδορκία ἀσέβεια ἀδικία ἀκολασία, ὧν ἐν μέσῳ καθάπερ ἡγεμὼν χοροῦ στᾶσά φησι πρὸς τὸν νοῦν τάδε· „εἰσίν, ὦ οὗτος, θησαυροὶ πάντων ἀγαθῶν ὅσα ἀνθρώπεια παρ’ ἐμοί — τὰ γὰρ θεῖα ἐν οὐρανῷ —, ὧν ἐκτὸς οὐδὲν εὑρήσεις· τούτους, ἢν ἐθέλῃς μοι συνοικεῖν, τοὺς θησαυροὺς ἀναπετάσασα χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν τῶν ἐνόντων ἀφθονωτάτην εἰσαεὶ παρέξω.
23Bende saklanan iyiliklerin çokluğunu sana önceden söylemek istiyorum ki, kabul edersen isteyerek sevinesin, yüz çevirirsen de bilmeden reddetmiş olmayasın. Bende rahatlık, başıboşluk, tatil, zahmetten uzaklık; renklerin çeşitliliği, sesin en ahenkli kıvrımları; pahalı yiyecekler ve içecekler, en hoş kokuların sayısız çeşidi; ardı arkası kesilmeyen aşklar, terbiye görmemiş oyunlar, sorgusuz birleşmeler, öğütsüz sözler, hesabı sorulmayan işler, kaygısız bir hayat, en yumuşak uyku ve hiç doyurulamayan bir doyum vardır.
βούλομαι δέ σοι προειπεῖν τὸ πλῆθος τῶν ταμιευομένων ἀγαθῶν, ἵνα κἂν συναινῇς ἑκὼν ἀσμενίζῃς, κἂν ἀποστρέφῃ μὴ ἀγνοῶν ἀρνῇ· ἄνεσίς ἐστι παρ’ ἐμοὶ καὶ ἄδεια καὶ ἐκεχειρία καὶ πόνων ἀμελετησία καὶ χρωμάτων ποικιλία καὶ κλάσεις ἐμμελέσταται φωνῆς, σιτία πολυτελῆ καὶ ποτά, ὀσμῶν ἡδίστων παμπληθεῖς διαφοραί, συνεχεῖς ἔρωτες, ἀπαιδαγώγητοι παιδιαί, μίξεις ἀνεξέταστοι, ἀνουθέτητοι λόγοι, ἔργα ἀνυπεύθυνα, ἀφρόντιστος βίος, μαλακώτατος ὕπνος, κόρος ἀπλήρωτος.
24Benimle vakit geçirmek istersen, her şeyden sana uygun olanları hazırlayıp armağan edeceğim; neyi yiyip içersen keyifleneceğini, gözlerinle neyi görüp kulaklarınla neyi işitip burnunla neyi kokladığında haz duyacağını seninle birlikte gözeteceğim. Arzulayacağın hiçbir şey eksik olmayacak, çünkü üretilenin tüketilenden fazla olduğunu göreceksin.
ἐὰν οὖν ἐθελήσῃς σὺν ἐμοὶ ποιεῖσθαι τὰς διατριβάς, ἐκ πάντων εὐτρεπίσασά σοι τὰ ἁρμόζοντα δωρήσομαι, συνεπισκοποῦσα τί ἂν φαγὼν ἢ πιὼν γανωθείης ἢ τί τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδὼν ἢ τοῖς ὠσὶν ἀκούσας ἢ μυκτῆρσιν ὀσφρόμενος ἡσθείης· ἐλλείψει δὲ οὐδὲν ὧν ἂν ἐπιθυμήσῃς, πλείω γὰρ τῶν ἀναλισκομένων εὑρήσεις τὰ γεννώμενα.
25Sözünü ettiğim hazinelerde hep yeşil kalan bitkiler vardır; filizlenir ve ardı ardına meyve verirler, öyle ki taze ve yeni meyvelerin olgunluğu artık olgunlaşmış olanlara yetişip onları yakalar. Ne bir iç savaş ne de bir dış savaş bu bitkileri hiç kesmemiştir. Toprak onları ilk aldığı günden beri iyi bir sütanne gibi besler: temel gibi en sağlam kökleri aşağıya salar, toprağın üstündeki gövdeyi göğe dek uzatır, canlılardaki ellerin ve ayakların benzeri dallar çıkarır, saç gibi hem gölge hem süs olacak yapraklar açtırır, bunların üstüne de bütün bunların kendileri için var olduğu meyveleri verir."
φυτὰ γάρ ἐστιν ἐν τοῖς λεχθεῖσι θησαυροῖς ἀειθαλῆ, βλαστάνοντα καὶ τίκτοντα καρποὺς ἐπαλλήλους, ὡς τὴν τῶν ὡραίων καὶ νέων ἀκμὴν ἐπιτρέχειν καὶ καταλαμβάνειν τοὺς ἤδη πεπανθέντας· πόλεμος οὐδὲ εἷς ἐμφύλιος ἢ ξενικὸς τὰ φυτὰ ταῦτα πώποτε ἔτεμεν, ἀλλ’ ἀφ’ οὗ τὸ πρῶτον αὐτὰ γῆ παρέλαβεν, ὥσπερ ἀγαθὴ τροφὸς τιθηνεῖται, ῥίζας μὲν οἱονεὶ θεμελίους εἰς τὸ κάτω βαλλομένη κραταιοτάτας, τὸ δὲ ὑπὲρ γῆς ἔρνος οὐρανόμηκες ἀνατείνασα, κλάδους δὲ ἐκφύσασα τῶν ἐν ζῴοις χειρῶν καὶ ποδῶν ἀναλογοῦντα μιμήματα, πέταλα δὲ οἷον κόμας σκέπην ἐν ταὐτῷ καὶ κόσμον ἐπανθῆσαι παρασκευάσασα, καρποὺς δὲ ἐπὶ τούτοις, ὧν ἕνεκα κἀκεῖνα“.
26Bunları öteki kadın da duydu, çünkü gizli ama sesi işitebileceği bir yerde duruyordu. Nousun bunca armağana ve vaade, bir de aldatmak için ustaca ve çeşit çeşit süslenmiş o görünüşe kapılıp farkına varmadan esir edilerek, köleleştirilerek götürülmesinden korktu; çünkü haz muskalarıyla ve büyüleriyle onu dürtüyor, büyülüyor, içinde gıdıklanmalar uyandırıyordu. Birden ortaya çıkıp göründü. Hür ve vatandaş bir kadının bütün hâllerini taşıyordu: sağlam bir yürüyüş, en sakin bir yüz; hem hayâsının hem bedeninin katıksız rengi; yalansız bir huy, sahtesiz bir hayat, süssüz bir düşünce, aldatmayan bir söz, sağlıklı bir zihnin en gerçek sureti; yapmacıksız bir duruş, telaşsız bir hareket, ölçülü bir elbise ve altından daha değerli olan phronēsis ve aretē süsü.
τούτων ἀκούσασα ἢ ἑτέρα — καὶ γὰρ ἐν ἀποκρύφῳ μὲν ἐν ἐπηκόῳ δὲ εἱστήκει —, δείσασα μή ποτε λαθὼν ὁ νοῦς αἰχμάλωτος ἀνδραποδισθεὶς ἀπαχθῇ τοσαύταις δωρεαῖς καὶ ὑποσχέσεσιν, ἔτι καὶ πρὸς τὴν ὄψιν ἐνδοὺς εὖ καὶ ποικίλως ἐπὶ ἀπάτῃ τετεχνιτευμένην — διὰ γὰρ τῶν περιάπτων καὶ μαγγανειῶν ἔνυττεν, ἐκήλει, γαργαλισμοὺς ἐνειργάζετο —, παρελθοῦσα ἐξαίφνης ἐπιφαίνεται ἐλευθέρας καὶ ἀστῆς προσφερομένη πάντα, σταθερὸν βάδισμα, ἠρεμαιοτάτην ὄψιν, χρῶμα καὶ τὸ αἰδοῦς καὶ τὸ σώματος ἀκιβδήλευτον, ἀψευδὲς ἦθος, ἀνόθευτον βίον, ἀποίκιλον γνώμην, λόγον οὐ φένακα, διανοίας ὑγιοῦς ἀληθέστατον μίμημα, σχέσιν ἄπλαστον, οὐ σεσοβημένην κίνησιν, μετρίαν ἐσθῆτα, τὸν χρυσοῦ τιμιώτερον φρονήσεως καὶ ἀρετῆς κόσμον.
27Ona şunlar eşlik ediyordu: dindarlık, takva, hakikat, hak, kutsala saygı, yemine bağlılık, adalet, eşitlik, sözünde durma, paylaşma, ağzı sıkılık, itidal, edep, kendine hâkim olma, yumuşaklık, azla yetinme, kolay hoşnut olma, hayâ, kendi işine bakma, cesaret, soyluluk, iyi danışma, ileri görüşlülük, phronēsis, dikkat, kendini düzeltme, gönül ferahlığı, iyi yüreklilik, uysallık, nezaket, insan sevgisi, yüce gönüllülük, kutluluk, iyilik. Aretēleri türlerine göre adlarıyla saymaya kalksam gün yetmez.
συνείποντο δὲ αὐτῇ εὐσέβεια ὁσιότης ἀλήθεια θέμις ἁγιστεία εὐορκία δικαιοσύνη ἰσότης εὐσυνθεσία κοινωνία ἐχεθυμία σωφροσύνη κοσμιότης ἐγκράτεια πρᾳότης ὀλιγοδεΐα εὐκολία αἰδὼς ἀπραγμοσύνη ἀνδρεία γενναιότης εὐβουλία προμήθεια φρόνησις προσοχὴ διόρθωσις εὐθυμία χρηστότης ἡμερότης ἠπιότης φιλανθρωπία μεγαλοφροσύνη μακαριότης ἀγαθότης· ἐπιλείψει με ἡ ἡμέρα λέγοντα τὰ τῶν κατ’ εἶδος ἀρετῶν ὀνόματα.
28Bunlar iki yanında durarak onu ortaya alıp muhafız gibi kuşatıyordu. O da kendine has duruşunu alarak şöyle söze başladı: "Mucizeler yaratan, şehvetli ve masalcı hazzı gördüm; bir tragedya oyuncusundan beter süslenip püslenmiş, sana ısrarla ve sık sık sokulup konuşuyordu. Tabiatım gereği kötülükten nefret ettiğim için, farkına varmadan aldanıp en büyük kötülükleri üstün iyilikler sanarak kabul etmenden korktum. Bu yüzden bu kadının nitelikleri hakkında sana bütün gerçeği önceden söylemeyi uygun buldum; ta ki neyin yararına olduğunu bilmediğin için hiçbir şeyi itip kendine istemediğin bir felaketi satın almayasın.
αὗται παρ’ ἑκάτερα στᾶσαι μέσην αὐτὴν ἐδορυφόρουν· ἡ δὲ σχῆμα τὸ σύνηθες ἑαυτῇ λαβοῦσα λόγων ἤρξατο τοιῶνδε· „τὴν τερατουργὸν καὶ μάχλον καὶ μυθολόγον εἶδον ἡδονὴν τραγικώτερον ἐνεσκευασμένην καὶ λιπαρῶς θαμινά σοι προσομιλοῦσαν, ὥστε — εἰμὶ γὰρ μισοπόνηρος φύσει —, δείσασα μὴ λάθῃς ἀπατηθεὶς καὶ συναινέσας κακοῖς μεγίστοις ὡς ὑπερβάλλουσιν ἀγαθοῖς, ἠξίωσα τὰ προσόντα τῇ γυναικὶ μετὰ πάσης ἀληθείας προειπεῖν, ἵνα μηδὲν ἀγνοίᾳ τῶν συμφερόντων ἀπωσάμενος ἀβούλητον ἐμπορεύσῃ κακοπραγίαν.
29Bil ki kullandığı bütün donanım başkasınındır. Gerçek güzellik için kendinden hiçbir şey getirmez; seni avlamak için ağlar ve tuzaklar, yani piç ve sahte bir güzellik takınmıştır. Aklın başındaysa, bunları önceden görüp avını boşa çıkarırsın. Çünkü görününce gözleri tatlandırır, konuşunca kulakları okşar; ama en değerli mülk olan psykhēyi hem bunlar aracılığıyla hem öteki bütün organlar aracılığıyla bozmak onun tabiatıdır. Kendine dair şeylerden yalnız işitince hoşuna gidecek olanları anlattı; rahatlık getirmeyen, sayılamayacak kadar çok olan ötekileri ise kurnazca gizledi, çünkü kimsenin onları kolayca kabul edeceğini ummazdı.
τὴν μὲν οὖν σκευὴν ᾗ κέχρηται πᾶσαν ἀλλοτρίαν ἴσθι· τῶν γὰρ εἰς γνήσιον κάλλος οὐδὲν οἰκεῖον ἐξ ἑαυτῆς ἐπιφέρεται, περιῆπται δὲ δίκτυα καὶ πάγας ἐπὶ τῇ σῇ θήρᾳ, νόθην καὶ κίβδηλον εὐμορφίαν, ἃ προϊδόμενος, ἢν εὖ φρονήσῃς, ἀτελῆ τὴν ἄγραν αὐτῇ παρασκευάσεις· ὀφθαλμοὺς μὲν γὰρ φανεῖσα ἡδύνει, ὦτα δὲ φθεγξαμένη λιγαίνει, ψυχὴν δὲ τὸ πλείστων ἄξιον κτῆμα καὶ διὰ τούτων καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων μερῶν πέφυκε λυμαίνεσθαι. τῶν δὲ περὶ αὑτὴν ἃ μὲν ἔμελλεν ἀκούσαντί σοι προσηνῆ γενήσεσθαι διεξῆλθε, τὰ δὲ ἄλλα ὅσα μὴ ῥᾳστώνην εἶχεν ἀμύθητα ὄντα ἐθελοκακοῦσα ἐπεκρύψατο, οἷς οὐκ ἄν τινα συναινέσειν εὐχερῶς προσεδόκησεν.
30Ben ise bunları da açığa çıkarıp göstereceğim. Hazzın yolunu taklit etmeyeceğim, yani bende çekici olanları gösterip zahmetli olanları gölgeleyip örtmeyeceğim. Tersine, kendiliğinden zevk ve sevinç verenler hakkında susacağım, çünkü onların işleriyle ses vereceğini biliyorum; ağır ve katlanılması güç olanları ise çıplak adlarıyla, tam anlamıyla ifade edip ortaya koyacağım, öyle ki her birinin tabiatı gözü zayıf görenlere bile açıkça görünsün. Çünkü bende en büyük kötülükler gibi görünen şeyler, onları kullananlar için hazzın en büyük iyiliklerinden daha güzel ve daha değerli çıkacaktır.
ἐγὼ δὲ καὶ ταῦτα ἀπαμφιάσασα ἀναδείξω καὶ οὐ μιμήσομαι τρόπους ἡδονῆς, ὡς ὅσα μὲν ἐπαγωγά ἐστιν ἐν ἐμοὶ μόνα ἐπιδείξασθαι, τὰ δὲ ἔχοντα δυσκολίαν συσκιάσαι καὶ περιστεῖλαι, ἀλλὰ τοὐναντίον τὰ μὲν τέρψιν ἐξ ἑαυτῶν καὶ χαρὰν ἐνδιδόντα ἡσυχάσω, εἰδυῖα ὅτι φωνὴν ῥήξει τὴν δι’ ἔργων, τὰ δ’ ἐπαχθῆ καὶ δυσυπομόνητα κυρίως ἑρμηνεύσω τοῖς ὀνόμασι γυμνοῖς κἀν μέσῳ τιθεῖσα αὐτά, ὡς ἔκδηλον τὴν ἑκάστου φύσιν καὶ τοῖς ἀμυδρῶς ὁρῶσι προφαίνεσθαι· τῶν γὰρ ἡδονῆς μεγίστων ἀγαθῶν τὰ παρ’ ἐμοὶ μέγιστα δοκοῦντα εἶναι κακὰ καλλίω καὶ τιμιώτερα τοῖς χρωμένοις ἐξελεγχθήσεται.
31Ama kendi niteliklerimden söz etmeye başlamadan önce, onun sustuğu şeylerden elimden geldiğince sana hatırlatacağım. Biriktirdiği renklerden, seslerden, kokulardan, tatlardan, dokunmaya ve bütün hislere ait keyfiyetlerden ve etkilerden söz edip dinleyeni çeken sözüyle kulağını okşarken, kendi öteki hastalıklarını ve belalarını bildirmedi; oysa o şeyleri seçersen bunlara da ister istemez katlanacaksın. Bunu, bir fayda rüzgârına kapılıp ağların içine düşesin diye yaptı.
πρὶν δὲ περὶ τῶν ἰδίων ἄρξασθαι, ὅσα ἂν ἐνδέχηται τῶν ὑπ’ ἐκείνης ἡσυχασθέντων ὑπομνήσω· εἰποῦσα γὰρ περὶ ὧν ἐθησαυρίσατο χρωμάτων φωνῶν ἀτμῶν χυλῶν ποιοτήτων δυνάμεων τῶν κατὰ ἁφὴν καὶ πᾶσαν αἴσθησιν καὶ τῷ τῆς ἀκροάσεως ἐφηδύνασα προσαγωγῷ τὰς ἄλλας νόσους καὶ κῆρας ἑαυτῆς οὐκ ἐμήνυσεν, αἷς ἐξ ἀνάγκης ἐκεῖνα αἱρούμενος χρήσῃ, ἵνα αὔρᾳ τινὸς ὠφελείας ἐπαρθεὶς ἐντὸς ἀρκύων ληφθῇς.
32Bil ki, ey sen, haz düşkünü olursan bütün şunlar olacaksın: kurnaz, küstah, uyumsuz, geçimsiz, çekilmez, kanunsuz, sıkıntı verici, çabuk öfkelenen, dizginsiz, kaba, söz dinlemez, hoppa, hileci, terbiyesiz, adaletsiz, hakkaniyetsiz, paylaşmaz, uzlaşmaz, barışmaz, açgözlü, kanunların en kötüsüyle yaşayan, dostsuz, evsiz, şehirsiz, fitneci, düzensiz, dinsiz, kutsallıktan yoksun, yersiz yurtsuz, kararsız, ayinlerden nasipsiz, murdar, lanetli, soytarı, uğursuz, kanlı katil, bayağı, sert, canavarca, kul ruhlu, korkak, hovarda, edepsiz, rezillik eden, rezilliğe katlanan, yüzü kızarmaz, haddini bilmez, doymak bilmez, palavracı, bilgiç, kendini beğenmiş, kaba saba, hasetçi, suçlamaya düşkün, kavgacı, iftiracı, boş böbürlenen, dolandırıcı, şarlatan, gelişigüzel, cahil, anlayışsız, ahenksiz, itaatsiz, dizgin tanımaz, büyücü, sinsi, hilebaz, içi okunmaz, adı kötüye çıkmış, bulunmaz, ele geçmez, kahrolası, kötü niyetli, ölçüsü bozuk, yersiz konuşan, lafı uzatan, geveze, boş laf eden, dalkavuk, uyuşuk, düşüncesiz, önünü göremeyen, tedbirsiz, umursamaz, hazırlıksız, zevksiz, yanlış çalan, sendeleyen, tökezleyen, idaresiz, hamisiz, obur, kolay sürüklenen, dağılıp akan, çabuk teslim olan, son derece hilekâr, kafası ikiye bölünmüş, çift dilli, entrikacı, pusu kuran, düzenbaz, ıslah olmaz, hep muhtaç, güvenilmez, serseri, telaşlı, önüne gelene kapılan, kolay saldırıya uğrayan, çılgın, çabuk bıkan, canına düşkün, şöhret avcısı, kin tutan, katı yürekli, asık suratlı, ağır kederli, huysuz, her sesten ürken, işi erteleyen, ağırdan alan, kuşkulu, güvensiz, kolay yatışmaz, kötü zanlı, umutsuz, gözü yaşlı, başkasının kötülüğüne sevinen, kuduz, aklı oynamış, kişiliksiz, fesat düzen kuran, haram kazanca düşkün, bencil, gönüllü köle, düşmanlık arayan, halk dalkavuğu, kötü idareci, dikbaşlı, kadınsı, solgun, dağınık, alaycı, asalak, ahmak, katıksız bir bedbahtlıkla dolup taşan.
ἴσθι οὖν, ὦ οὗτος, ὅτι γενόμενος φιλήδονος πάντ’ ἔσει ταῦτα· πανοῦργος θρασὺς ἀνάρμοστος ἄμικτος δύσχρηστος ἔκθεσμος ἀργαλέος ἀκρόχολος ἀνεπίσχετος φορτικὸς ἀνουθέτητος εὐχερὴς κακότεχνος ἀδιάγωγος ἄδικος ἄνισος ἀκοινώνητος ἀσύμβατος ἄσπονδος πλεονέκτης κακονομώτατος ἄφιλος ἄοικος ἄπολις στασιώδης ἄτακτος ἀσεβὴς ἀνίερος ἀνίδρυτος ἄστατος ἀνοργίαστος βέβηλος ἐναγὴς βωμολόχος ἀλάστωρ παλαμναῖος ἀνελεύθερος ἀπότομος θηριώδης ἀνδραποδώδης δειλὸς ἀκόλαστος ἄκοσμος αἰσχρουργὸς αἰσχροπαθὴς ἀχρώματος ἄμετρος ἄπληστος ἀλαζὼν δοκησίσοφος αὐθάδης βάναυσος βάσκανος φιλεγκλήμων δύσερις διάβολος χαῦνος ἀπατεὼν ἀγύρτης εἰκαῖος ἀμαθὴς ἀναίσθητος ἀσύμφωνος [ἄπιστος] ἀπειθὴς ἀφηνιαστὴς γόης εἴρων κέρκωψ δυσυπονόητος δυσώνυμος δυσεύρετος δυσέφικτος ἐξώλης κακόνους ἀσύμμετρος ἀκαιρολόγος μακρήγορος ἀδολέσχης ἀερόμυθος κόλαξ νωθὴς ἀπερίσκεπτος ἀπροόρατος ἀπρονόητος ὀλίγωρος ἀπαράσκευος ἀπειρόκαλος πλημμελὴς σφαλλόμενος διαπίπτων ἀδιοίκητος ἀπροστασίαστος λίχνος ἀγόμενος διαρρέων εὐένδοτος δολιώτατος διχόνους δίγλωσσος ἐπίβουλος ἐνεδρευτικὸς ῥᾳδιουργὸς ἀδιόρθωτος ἐνδεὴς ἀεὶ ἀβέβαιος ἀλήτης ἐπτοημένος φορᾷ χρώμενος εὐεπιχείρητος ἐπιμανὴς ἁψίκορος φιλόζωος δοξοκόπος βαρύμηνις βαρύσπλαγχνος βαρύθυμος βαρυπενθὴς δυσόργητος ψοφοδεὴς ὑπερθετικὸς μελλητὴς ὕποπτος ἄπιστος δύσλυτος καχυπόνους δύσελπις ἀρίδακρυς ἐπιχαιρέκακος λελυττηκὼς παρακεκομμένος ἀδιατύπωτος κακομήχανος αἰσχροκερδὴς φίλαυτος ἐθελόδουλος ἐθέλεχθρος δημοκόπος κακοικονόμος σκληραύχην θηλυδρίας ἐξίτηλος ἐκκεχυμένος σκωπτικὸς τρώκτης ἠλίθιος βαρυδαιμονίας ἐμπεφορημένος ἀκράτου.
33Pek güzel ve uğrunda kavga edilen hazzın büyük sırları işte bunlardır. Bunları, öğrenirsen onunla birleşmekten yüz çevirirsin korkusuyla bile bile gizledi. Bende saklanan iyiliklerin çokluğunu ya da büyüklüğünü ise kim layıkıyla anlatabilir? Onları zaten paylaşmış olanlar bilir; tabiatın kendilerine lütufkâr olduğu kimseler de bir ziyafete katılmaya çağrıldıklarında öğreneceklerdir. Bu, mide dolunca hazlarının bedeni semirttiği bir ziyafet değil, zihnin aretēlerle beslenip onlar arasında dans ederek
τοιαῦτα τῆς περικαλλοῦς καὶ περιμαχήτου ἡδονῆς ἐστι τὰ μεγάλα μυστήρια· ἅπερ ἑκοῦσα ἀπεκρύψατο δέει τοῦ μὴ γνόντα σε ἀποστραφῆναι τὴν εἰς τὸ αὐτὸ σύνοδον αὐτῆς. τῶν δὲ παρ’ ἐμοὶ θησαυριζομένων ἀγαθῶν τὸ πλῆθος ἢ μέγεθος τίς ἂν ἀξίως εἰπεῖν δυνηθείη; ἴσασιν οἱ κεκοινωνηκότες ἤδη καὶ οἷς ἵλεως ἡ φύσις πάλιν γνώσονται κληθέντες εἰς μετουσίαν θοίνης, οὐκ ἐξ ἧς αἱ γαστρὸς ἡδοναὶ πιμπλαμένης τὸ σῶμα πιαίνουσιν, ἀλλ’ ἀφ’ ἧς διάνοια ἐντρεφομένη καὶ ἐγχορεύουσα ἀρεταῖς
34sevindiği ve şenlendiği bir ziyafettir. Bu yüzden, bir de demin söylediğim gibi kutsal şeyler gerçekten iyi oldukları için susulsa bile kendiliğinden ses verdiklerinden, onlar hakkında konuşmayı bırakıyorum. Güneş ve ay da bütün evreni, biri gündüz biri gece doğarak ışıkla doldurduklarını anlatacak bir tercümana muhtaç değildir; onların parlayışı, kulaktan daha açık bir yargıç olan gözlerin doğruladığı, tanığa ihtiyaç duymayan bir kanıttır.
γήθει τε καὶ εὐφραίνεται. διὰ μὲν δὴ ταῦτα καὶ τὸ πάλαι λεχθέν, ὅτι πέφυκεν ἐξ ἑαυτῶν φωνὴν ἀφιέναι, κἂν ἡσυχάζηται, τὰ ὅσια ἅτε ὄντως ἀγαθά, τὸν περὶ αὐτῶν λόγον ἐῶ· οὐδὲ γὰρ ἥλιος ἢ σελήνη χρῄζουσιν ἑρμηνέως, ὅτι τὸν σύμπαντα κόσμον, ὁ μὲν ἡμέρας, ἡ δὲ νυκτὸς ἀνασχόντες, φωτὸς ἐμπιπλᾶσιν· ἀλλ’ ἔστιν αὐτοῖς ἡ ἐπίλαμψις ἀμάρτυρος πίστις ὀφθαλμοῖς ὤτων ἐναργεστέρῳ κριτηρίῳ βεβαιουμένη.
35Bende en çok zorluk ve güçlük içerdiği sanılan şeyi de hiçbir şey saklamadan açık yüreklilikle söyleyeceğim. Bu şey ilk karşılaşmada, görünüşte, sıkıntılı gibi gelir; ama alıştıkça en tatlı, üzerinde düşünülünce de en faydalı şey olur. Bu, rahatlığın düşmanı olan emektir: ilk ve en büyük iyidir, hazza karşı barışsız bir savaş açar. Doğrusunu söylemek gerekirse, Tanrı her iyinin ve her aretēnin başlangıcı olarak insanlara emeği göstermiştir; onsuz ölümlü soy arasında güzel olanlardan hiçbirinin var olduğunu bulamazsın.
τὸ δὲ δοκοῦν τῶν παρ’ ἐμοὶ μάλιστα δυσκολίαν ἔχειν καὶ χαλεπότητα οὐδὲν ὑποστειλαμένη μετὰ παρρησίας λέξω· καὶ γὰρ τοῦτό που φαντασίᾳ μὲν κατὰ τὴν πρόχειρον ἔντευξιν ἀργαλέον εἶναι δοκεῖ, μελέτῃ δὲ ἥδιστον καὶ ἐξ ἐπιλογισμοῦ συμφέρον. ἔστι δὲ ὁ ῥᾳστώνης ἐχθρὸς πόνος, πρῶτον καὶ μέγιστον ἀγαθόν, προσφερόμενος τὸν ἀκήρυκτον πρὸς ἡδονὴν πόλεμον· ἀρχὴν γάρ, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, παντὸς ἀγαθοῦ καὶ ἀρετῆς ἁπάσης ὁ θεὸς ἀνέδειξεν ἀνθρώποις πόνον, οὗ χωρὶς τῶν καλῶν παρὰ τῷ θνητῷ γένει συνιστάμενον οὐδὲν εὑρήσεις.
36Nasıl ışık olmadan görmek imkânsızsa (çünkü ne renkler ne gözler görme yoluyla algılamaya kendi başlarına yeter; tabiat ikisinin arasına bağ olarak önceden ışığı yaratmıştır, göz onunla renge bağlanıp uyum sağlar, karanlıkta ise ikisinin de gücü işe yaramaz), aynı şekilde psykhēnin gözü de, ışık gibi yardımcı olarak emeği kullanmadıkça aretēye uygun işleri kavrayamaz. Çünkü emek, zihinle zihnin özlediği güzelin ortasına yerleşir, birini bir elinden, ötekini öbür elinden tutup dostluk ve uyum içinde birbirine çeker ve böylece kendisi yetkin iyilikler meydana getirir.
καθάπερ γὰρ ἄνευ φωτὸς ἀμήχανον ἰδεῖν, μήτε χρωμάτων μήτε ὀμμάτων ἱκανῶν ὄντων πρὸς τὴν δι’ ὄψεως ἀντίληψιν — δεσμὸν γὰρ ἀμφοῖν προϋπειργάσατο τὸ φῶς ἡ φύσις, ᾧ συνάγεται καὶ ἁρμόζεται πρὸς χρῶμα ὀφθαλμός, ἐπὶ σκότους δὲ ἡ δύναμις ἀνωφελὴς ἑκατέρου —, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα τῶν κατ’ ἀρετὴν πράξεων ἀντιλαμβάνεσθαι ἀδυνατεῖ μὴ προσχρησάμενον ὥσπερ φωτὶ συνεργῷ τῷ πόνῳ· μέσος γὰρ διανοίας ἱδρυθεὶς καὶ οὗ διάνοια ὀρέγεται καλοῦ, τὸ μὲν ἔνθεν τὴν δὲ ἔνθεν ἐπισπασάμενος ἑκατέρᾳ χειρὶ φιλίαν καὶ συμφωνίαν αὐτὸς ἀγαθὰ τέλεια ἐργάζεται.
37İyilerden hangisini istersen seç, onun da emekle kazanılıp sağlamlaştırıldığını göreceksin. Dindarlık ve takva iyidir, ama onlara Tanrı'ya hizmet etmeden erişemeyiz; hizmet ise emek isteyen çabalara bağlıdır. Phronēsis, cesaret ve adalet hepsi güzel ve yetkin iyiliklerdir, ama rahatlıkla elde edilmezler; sürekli özenle gönülleri kazanılabilirse ne mutlu. Bütün psykhēnin çalgısı, Tanrı'yı ve aretēyi hoşnut etmeyi pek gergin ve sert bir akort gibi taşıyamadığından çoğu kez gevşeyip çözülmüş, en yüksek tekhnēlerden orta derecedekilere inmiştir. Ama orta derecedekilerde bile yorgunluk çoktur.
ὁποῖον γὰρ ἂν ἐθέλῃς ἑλοῦ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τοῦθ’ εὑρήσεις πόνῳ περιγινόμενόν τε καὶ βεβαιούμενον· εὐσέβεια καὶ ὁσιότης ἀγαθά, ἀλλ’ οὐκ ἄνευ θεραπείας θεοῦ τυχεῖν αὐτῶν δυνάμεθα, θεραπεία δὲ ταῖς ἐν πόνοις φιλοτιμίαις συνέζευκται· φρόνησις καὶ ἀνδρεία καὶ δικαιοσύνη καλαὶ πᾶσαι καὶ τέλεια ἀγαθά, ἀλλ’ οὐ τῇ ῥᾳστώνῃ ταῦτα ληπτά, ἀγαπητὸν δέ, εἰ συνεχέσι ταῖς ἐπιμελείαις ἐξευμενισθήσονται· τὴν πρὸς θεὸν καὶ ἀρετὴν ἀρέσκειαν ὥσπερ τινὰ ἔντονον καὶ σφοδρὰν ἁρμονίαν οὐ δυνηθὲν τὸ πάσης ψυχῆς ὄργανον ἐνεγκεῖν ἀνείθη καὶ ἐχαλάσθη πολλάκις, ὡς ἀπὸ τῶν ἄκρων ἐπὶ τὰς μέσας καταβῆναι τέχνας· ἀλλ’ ὅμως κἂν ταῖς μέσαις πολὺς ὁ κάματος·
38Genel derslerin ve hazırlık eğitimi denen şeylerin bütün çalışanlarına bak; çiftçilere ve geçimini bir zanaatla sağlayan herkese bak. Bunlar ne gece ne gündüz kaygılardan uzaklaşır; her zaman ve her yerde, deyim yerindeyse, eliyle, ayağıyla, bütün gücüyle sıkıntı çekmekten geri durmazlar, öyle ki
ἴδε τοὺς τῶν ἐγκυκλίων καὶ τῶν λεγομένων προπαιδευμάτων ἀσκητὰς ἅπαντας· ἴδε τοὺς γεωπόνους καὶ ὅσοι τὸν βίον ἔκ τινων ἐπιτηδεύσεων πορίζουσιν· οὗτοι τῶν φροντίδων οὐ μεθ’ ἡμέραν οὐ νύκτωρ ἀφίστανται, ἀλλ’ ἀεὶ καὶ πανταχοῦ τὸ λεγόμενον δὴ τοῦτο χειρὶ καὶ ποδὶ καὶ πάσῃ δυνάμει κακοπαθοῦντες οὐ παύονται, ὡς καὶ θάνατον ἀντικαταλλάττεσθαι
39çoğu kez bu uğurda ölümü bile göze alırlar. Kendi psykhēsini iyi tutmaya çalışanların zorunlu olarak psykhēnin aretēlerine hizmet etmesi gerektiği gibi, bedenini iyi tutmayı seçenlerin de sağlığa ve ona akraba güçlere hizmet etmesi gerekir. Nitekim kendilerini oluşturan unsurların güçlerini dert edinenler, bunlara bitmez tükenmez, durmak bilmez emeklerle hizmet ederler.
πολλάκις. ἀλλ’ ὥσπερ τοῖς ψυχὴν τὴν ἑαυτῶν ἵλεων σπουδάζουσι λαβεῖν θεραπευτέον ἐξ ἀνάγκης τὰς ψυχῆς ἀρετάς, οὕτως καὶ τοῖς ἵλεων τὸ σῶμα ἔχειν προαιρουμένοις θεραπευτέον ὑγίειαν καὶ τὰς συγγενεῖς αὐτῇ δυνάμεις, καὶ δῆτα θεραπεύουσι μετ’ ἀνηνύτων καὶ ἀπαύστων πόνων οἷς φροντὶς εἰσέρχεται τῶν ἐν αὐτοῖς δυνάμεων, ἐξ ὧν συνεκρίθησαν.
40Görüyorsun ki bütün iyilikler tek bir kökten çıkar gibi emekten çıkıp filizlenir. Onu bırakmaya asla razı olma; yoksa onunla birlikte, farkına varmadan, bir iyilik yığınını da bırakmış olursun. Bütün göğün ve evrenin yöneticisi, iyiliklere hem sahiptir hem de dilediğine onları büyük bir kolaylıkla verir; çünkü bu kadar büyük evreni de bir zamanlar zahmetsizce yaptı, şimdi de sonsuza dek bir arada tutmaktan hiç geri durmaz (yorulmazlık en çok Tanrı'ya yakışır). Ama tabiat hiçbir ölümlüye emeksiz bir iyiliğe sahip olmayı bağışlamamıştır; ta ki bu yönden de
πάντ’ οὖν ὁρᾷς τὰ ἀγαθὰ ἐκ πόνου καθάπερ ἐκ ῥίζης μιᾶς ἐκπεφυκότα καὶ βλαστάνοντα· ὃν μήποτε ὑπομείνῃς μεθέσθαι, λήσῃ γὰρ ἅμ’ αὐτῷ καὶ σωρὸν ἀθρόον ἀγαθῶν μεθέμενος. ὁ μὲν γὰρ τοῦ σύμπαντος ἡγεμὼν οὐρανοῦ τε καὶ κόσμου καὶ ἔχει καὶ παρέχει οἷς ἂν ἐθέλῃ τὰ ἀγαθὰ μετὰ πάσης εὐμαρείας, ἐπεὶ καὶ τὸν τοσοῦτον κόσμον ἄνευ πόνων πάλαι μὲν εἰργάζετο, νυνὶ δὲ καὶ εἰσαεὶ συνέχων οὐδέποτε λήγει — θεῷ γὰρ τὸ ἀκάματον ἁρμοδιώτατον —, θνητῷ δὲ οὐδενὶ κτῆσιν ἀγαθοῦ δίχα πόνων ἡ φύσις δεδώρηται, ἵνα καὶ ταύτῃ
41var olanlar içinde yalnız Tanrı kutlu ve mesut sayılsın. Bana öyle geliyor ki emek besinle aynı gücü taşır. Nasıl besin yaşamayı ve onunla birlikte yaşamın bütün işlerini ve hâllerini kendine bağlamışsa, emek de iyilikleri kendine bağlamıştır. Nasıl yaşamak isteyenler besini ihmal etmemeliyse, iyiliklere sahip olmak isteyenler de emeği gözetmelidir; çünkü besin yaşam için neyse, emek de güzel için odur. O tek olduğuna göre onu asla küçümseme ki bütün iyiliklerin meyvesini birden toplayasın.
τὸ μακάριον ἐν τοῖς οὖσι μόνον ὁ θεὸς εὐδαιμονίζηται. δοκεῖ γάρ μοι πόνος τὴν αὐτὴν προσφέρεσθαι δύναμιν τροφῇ· καθάπερ γοῦν αὕτη τὸ ζῆν ἐξήρτηκεν ἑαυτῆς συναρτήσασα καὶ τὰ ἐν τῷ ζῆν ἅπαντα ἔργα τε καὶ πάθη, οὕτως καὶ πόνος ἐκκεκρέμακεν ἑαυτοῦ τὰ ἀγαθά. ὥσπερ οὖν τοῦ ζῆν τοῖς γλιχομένοις τροφῆς οὐκ ἀμελητέον, οὕτως τοῖς τῶν ἀγαθῶν κτήσεως ἐφιεμένοις πόνου προνοητέον· ὃ γὰρ πρὸς τὸ ζῆν τροφή, τοῦτο πρὸς τὸ καλὸν πόνος· ἑνὸς οὖν ὄντος αὐτοῦ μηδέποτε ὀλιγωρήσῃς, ἵνα τὰ πάντα ἀγαθὰ ἀθρόα καρπώσῃ.
42Böylece doğuşça daha genç olsan da daha yaşlı sayılacak ve öncelik hakkına layık görüleceksin. Durmadan iyileşerek gayeye ulaşırsan, Baba sana yalnız öncelik hakkını değil, babadan kalan her şeyi de bağışlayacaktır; tıpkı duygunun oturaklarına ve temellerine çelme takıp onları deviren Yakup'a yaptığı gibi. Yakup başına geleni itiraf ederek "Çünkü Tanrı bana merhamet etti ve her şeyim var" demiştir (Tekvin 33:11). Bu hem öğretici hem terbiye edici bir sözdür, çünkü her şey Tanrı'nın merhametinde demirlemiştir.
οὕτως καὶ γενέσει νεώτερος ὢν πρεσβύτερος νομισθήσῃ καὶ τῶν πρεσβείων ἀξιωθήσῃ· ἐὰν δὲ βελτιούμενος ἀεὶ πρὸς τέλος ἀφίκῃ, οὐ μόνον σοι τὰ πρεσβεῖα ὁ πατὴρ ἀλλὰ καὶ τὰ πατρῷα χαριεῖται πάντα, καθάπερ καὶ τῷ τὰς ἕδρας τοῦ πάθους καὶ βάσεις πτερνίζοντι Ἰακώβ, ὃς ὡμολόγησεν ὃ ἔπαθεν εἰπὼν „ὅτι ἠλέησέ με ὁ θεός, καὶ ἔστι μοι πάντα“ (Gen. 33,11), δογματικῶς ἅμα καὶ παιδευτικῶς· ἐν γὰρ τῷ τοῦ θεοῦ ἐλέῳ τὰ πάντα ὁρμεῖ.
43Bunu terbiyesinin dedesi İbrahim'den öğrenmişti. İbrahim sahip olduğu her şeyi pek bilge İshak'a verir (Tekvin 25:5); cariyelerden doğma piç ve yan soydan akıl yürütmelere sahip olduğu şeylerden hiçbirini bırakmaz, onlara küçük şeyler bağışlar, çünkü onlar da küçüktür. Sahip olunan şeyler, yani yetkin aretēler, yalnız yetkin ve meşru olanın mülküdür; orta dereceli ödevler ise genel hazırlık derslerine kadar varabilmiş yetkin olmayanlara da uyar. Bu derslerin başında Hacer ile Ketura bulunur: Hacer "konukluk", Ketura da "tütsü yakan" demektir.
μεμάθηκε δὲ ταῦτα παρὰ τῷ πάππῳ τῆς ἑαυτοῦ παιδείας Ἀβραάμ, ὃς τῷ πανσόφῳ Ἰσαὰκ δίδωσι τὰ ὑπάρχοντα πάντα (Gen. 25, 5), οὐδὲν ὑπολειπόμενος τῶν ὑπαρκτῶν τοῖς νόθοις καὶ πλαγίοις τῶν παλλακῶν λογισμοῖς, ἀλλὰ μικρὰ χαρίζεται καὶ μικροῖς ἐκείνοις· τὰ μὲν γὰρ ὑπαρκτά, αἱ τέλειοι ἀρεταί, μόνου τοῦ τελείου καὶ γνησίου κτήματα, τὰ δὲ μέσα τῶν καθηκόντων ἐφαρμόττει καὶ τοῖς ἀτελέσι μέχρι τῶν ἐγκυκλίων προπαιδευμάτων ἐλθοῦσιν, ὧν Ἄγαρ καὶ Χεττοῦρα κατάρχουσιν, ἡ μὲν Ἄγαρ παροίκησις, ἡ δὲ Χεττοῦρα θυμιῶσα·
44Çünkü yalnız genel derslere kendini veren kimse bilgelikte konuk olarak yaşar, onda yerleşik olmaz; kuramın inceliğinden psykhēsine hoş bir koku gönderiyor gibidir. Oysa sağlıklı olmak için kokulara değil besinlere ihtiyacı vardır. Denir ki tabiat koklamayı ustalıkla tadın hizmetçisi olarak, bir kraliçenin emrindeki çeşnici gibi yaratmıştır. Yöneten epistēmēlere her zaman yönetilenlerden önce, yerli olanlara da konuk olanlardan önce hizmet etmek gerekir."
ὁ γὰρ τοῖς ἐγκυκλίοις μόνοις ἐπανέχων παροικεῖ σοφίᾳ, οὐ κατοικεῖ, καθάπερ τινὰ ὀδμὴν ἡδεῖαν ἐκ τῆς περὶ τὴν θεωρίαν γλαφυρότητος ἐπιπέμπων τῇ ψυχῇ· τροφῶν δὲ οὗτος, οὐκ ὀσμῶν, δεῖται πρὸς τὸ ὑγιαίνειν· ὄσφρησιν δὲ ὑπηρέτιν γεύσεως καθάπερ βασιλίδος προγευστρίδα ὑπήκοον λέγεται ἡ φύσις εὐμηχάνως δημιουργῆσαι· τὰς δὲ ἡγεμονίδας πρὸ τῶν ἀρχομένων ἀεὶ θεραπευτέον καὶ τὰς αὐτόχθονας πρὸ τῶν παροίκων ἐπιστήμας.“
45Nous bunları işitince hazdan yüz çevirir, aretēnin yapmacıksız, gerçek ve son derece kutsal güzelliğini görerek ona bağlanır. O zaman "koyun çobanı" da olur: psykhēnin akıldışı yetilerinin arabacısı ve dümencisi olur. Onların bir gözetici ve yönetici olmadan başıboş ve aksak biçimde sürüklenmesine izin vermez; ta ki dizgin tanımayan bu huylar koruyucusuz ve vasisiz bir öksüzlüğe düşüp müttefiksiz kalarak yok olmasınlar.
ταῦτα ἀκούσας ὁ νοῦς ἀποστρέφεται μὲν ἡδονήν, ἁρμόζεται δὲ ἀρετῇ, τὸ κάλλος ἄπλαστον καὶ γνήσιον καὶ ἱεροπρεπέστατον αὐτῆς κατανοήσας. τότε καὶ γίνεται ποιμὴν προβάτων, τῶν κατὰ ψυχὴν ἀλόγων δυνάμεων ἡνίοχός τε καὶ κυβερνήτης, οὐκ ἐῶν αὐτὰς ἀτάκτως φέρεσθαι καὶ πλημμελῶς δίχα ἐπιστάτου καὶ ἡγεμόνος, ἵνα μὴ καθάπερ τινὰ ἀπροστασίαστον καὶ ἀνεπιτρόπευτον ὀρφανίαν ὑποστάντες ἐρημίᾳ συμμάχων οἱ ἀφηνιασταὶ τρόποι παραπόλωνται.
46Nitekim kendini çalışarak yetiştiren [Yakup], bu işi aretēye en uygun iş sayarak "Laban'ın koyunlarını gütmeye" katlanır (Tekvin 30:36); renklere, şekillere, kısacası cansız cisimlere düşkün olan Laban'ın, hem de hepsini değil, "geride kalanları". Bu ne demektir? Akıldışı (alogos) olan tabiatı gereği iki türlüdür: biri ikna eden logosa aykırı olandır, bazılarının akılsız kişiye alogos demesi bu anlamdadır; öteki ise logosun hiç bulunmamasıdır, hayvanlardan akıl sahibi olmayanlarda olduğu gibi.
οἰκειότατον γοῦν ὁ ἀσκητὴς ὑπολαβὼν ἀρετῇ τὸ ἔργον ὑπομένει „ποιμαίνειν τὰ πρόβατα Λάβαν“ (Gen. 30, 36), τοῦ χρώμασι καὶ σχήμασι καὶ συνόλως ἀψύχοις σώμασιν ἐγκειμένου, καὶ οὐχ ἅπαντα ἀλλὰ „τὰ ὑπολειφθέντα“. τί δὲ τοῦτ’ ἐστί; διττὸν εἶναι πέφυκε τὸ ἄλογον, τὸ μὲν παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον, ὡς ἄλογον τὸν ἄφρονά φασί τινες, τὸ δὲ κατ’ ἐκτομὴν λόγου, ὡς τῶν ζῴων τὰ μὴ λογικά.
47Laban'ın oğulları onun akıldışı eğilimlerini, yani ikna eden logosa aykırı güçlerini, "üç günlük yol uzaklaşarak" (aynı yer) güderler; bu, sembolik olarak, iyi insandan bütün zaman boyunca ayrılmış olmaları demektir, çünkü zaman üç bölümlüdür, geçmiş, şimdi ve gelecekten oluşur. Öbür anlamda akıldışı olanlara ise, yani doğru logosa aykırı olan değil de akıl sahibi olmayan, akılsız hayvanların da paylaştığı yetilere, kendini çalışarak yetiştiren kişi özen gösterecektir; çünkü onların hatalarının kurnaz bir kötülükten değil, terbiye görmemiş bir bilgisizlikten ileri geldiğini düşünür.
τὰς μὲν οὖν ἀλόγους αὐτοῦ φοράς, λέγω δὲ τὰς παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον δυνάμεις, οἱ υἱοὶ Λάβαν „τριῶν ἡμερῶν ἀποστάντες ὁδὸν” (ibid.) τημελοῦσι, συμβολικῶς ἅπαντα χωρισθέντες τὸν αἰῶνα τοῦ σπουδαίου· τριμερὴς γὰρ ὁ χρόνος, ἐκ παρεληλυθότος καὶ ἐνεστῶτος καὶ μέλλοντος συνεστώς· τὰς δὲ καθ’ ἑτέραν ἐκδοχὴν ἀλόγους, οὐχ αἳ παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον εἰσὶν ἀλλ’ ὅσαι μὴ λογικαί, ὧν καὶ τὰ ἄλογα ζῷα κοινωνεῖ, ὁ ἀσκητὴς ἐπιμελείας ἀξιώσει, τὰ σφάλματα αὐταῖς οὐκ ἀπὸ κακίας πανούργου μᾶλλον ἢ ἀπὸ ἀμαθίας ἀναγώγου προσγεγενῆσθαι νομίζων.
48Bilgisizlik istemeden düşülen hafif bir hâldir ve tedavisi zahmetsizdir: öğretim. Kurnazlık ise psykhēnin isteyerek tutulduğu bir hastalıktır; ondan döndürmek, büsbütün imkânsız olmasa da, güçtür. Bu yüzden pek bilge bir babanın yanında yetişen Yakup'un oğulları, duygulara düşkün Mısır bedenine inseler ve birleşik canlının kralı sayılan, güzel şeyleri dağıtıp saçan Firavun'la karşılaşsalar bile, onun bol donanımına hiç şaşırmadan "Koyun çobanıyız, yalnız biz değil, babalarımız da" diye itiraf edeceklerdir (Tekvin 47:3).
ἀμαθία μὲν οὖν, ἀκούσιον καὶ κοῦφον πάθος, θεραπείαν οὐ δύσεργον ἔχει διδασκαλίαν· πανουργία δέ, ἑκούσιον ψυχῆς ἀρρώστημα, χαλεπὴν εἰ καὶ μὴ πάντως ἀνίατον ἐργάζεται τὴν ἀποτροπήν. ἅτε οὖν παρὰ πανσόφῳ πατρὶ παιδευθέντες οἱ τοῦδε υἱεῖς, κἂν εἰς τὸ Αἰγύπτιον φιλοπαθὲς σῶμα καταβῶσι καὶ τῷ σκεδαστῇ τῶν καλῶν ἐντύχωσι Φαραώ, ὃς βασιλεὺς εἶναι δοκεῖ τοῦ συγκρίτου ζῴου, μηδὲν καταπλαγέντες τῆς ἀφθόνου παρασκευῆς ὁμολογήσουσιν, ὅτι „ποιμένες προβάτων εἰσίν, οὐ μόνον αὐτοί, ἀλλὰ καὶ οἱ πατέρες αὐτῶν“ (Gen. 47, 3).
49Oysa kimse iktidarla ve hükümranlıkla, bu adamların çoban olmakla övündüğü kadar övünemezdi. Gerçekten de düşünebilenler için bu iş krallıktan daha yücedir: bir şehri ya da ülkeyi yönetir gibi bedeni, hisleri, mideyi, midenin altındaki hazları ve öteki duyguları, dili, kısacası bütün bu bileşimi güçlü, pek kuvvetli ve yine de ılımlı bir biçimde yönetebilmek. Kimi zaman arabacı gibi koşulu hayvanlara dizginleri gevşetmek, kimi zaman da dışarıdaki şeylere doğru atılış ve hız dizgin tanımazlıkla artınca dizginleri geri çekip zaptetmek gerekir.
καίτοι γε οὐκ ἄν τις ἐπ’ ἀρχῇ καὶ δυναστείᾳ τοσοῦτον αὔχημά ποτε αὐχήσαι, ὅσον ἐπὶ τῷ ποιμένες εἶναι οἱ ἄνδρες οὗτοι. τοῖς μέντοι δυναμένοις λογίζεσθαι σεμνότερον βασιλείας ἐστὶ τὸ ἔργον, ἰσχῦσαι, καθάπερ πόλεως ἢ χώρας, σώματός τε καὶ αἰσθήσεων καὶ γαστρὸς καὶ τῶν μετὰ γαστέρα ἡδονῶν καὶ παθῶν τῶν ἄλλων καὶ γλώττης καὶ συνόλως ἅπαντος τοῦ συγκρίματος εὐτόνως καὶ σφόδρα ἐρρωμένως καὶ πάλιν ἐπιεικῶς ἀφηγήσασθαι· πῇ μὲν γὰρ ἐπανιέναι δεῖ καθάπερ ἡνίοχον τοῖς ὑπεζευγμένοις τὰς ἡνίας, πῇ δὲ ἀντισπᾶν καὶ ἀναχαιτίζειν, ὁπότε πλείων ἡ πρὸς τὰ ἐκτὸς ῥύμη καὶ φορὰ σὺν ἀφηνιασμῷ γίνοιτο.
50Kanunların koruyucusu Musa'ya da hayranım: çobanlığı büyük ve parlak bir iş sayarak onu üstlendi. Çünkü "fazlalık" demek olan Yitro'nun öğretilerinin başına geçip onları güder; onları siyasi hayatın kalabalık uğraşlarından alıp haksızlık etmemenin ıssızlığına götürür. Nitekim "koyunları çölün içlerine götürüyordu" (Çıkış 3:1).
ἄγαμαι καὶ τοῦ θεσμοφύλακος Μωυσέως, ὃς μέγα καὶ λαμπρὸν ἡγούμενος τὸ ποιμαίνειν περιῆψεν ἑαυτῷ τὸ ἔργον· τῶν γὰρ τοῦ περιττοῦ Ἰοθὸρ ἐπιστατεῖ καὶ ἀφηγεῖται δογμάτων, ἄγων αὐτὰ ἀπὸ τῶν ὀχλικῶν τῆς πολιτείας σπουδασμάτων εἰς ἐρημίαν τοῦ μὴ ἀδικεῖν· „ἦγε γὰρ τὰ πρόβατα ὑπὸ τὴν ἔρημον“ (Exod. 3, 1).
51Bu yüzden ardından "Her koyun çobanı Mısırlılar için iğrençtir" denir (Tekvin 46:34). Çünkü duygulara düşkün her insan güzel şeylerin dümencisi ve rehberi olan doğru logostan iğrenir; tıpkı çocukların en akılsızlarının öğretmenlerden, lalalardan, öğüt verip yola getiren her sözden iğrenmesi gibi. Musa ise "Mısır'ın iğrendiği şeyleri Tanrı'ya kurban edeceğiz" der (Çıkış 8:26); bunlar aretēlerdir, her akılsızın iğrendiği kusursuz ve en yaraşır kurbanlar. Demek ki en iyi şeyleri Tanrı'ya bağlayan Habil'e haklı olarak çoban, onları kendine ve kendi nousuna bağlayan Kabil'e de toprak işçisi denmiştir. Toprağı işlemenin (Tekvin 4:2) ne demek olduğunu önceki kitaplarda açıkladık.
παρὸ καὶ ἀκολουθεῖ „βδέλυγμα Αἰγυπτίων εἶναι πάντα προβάτων ποιμένα“ (Gen. 46,34)· τὸν γὰρ κυβερνήτην καὶ ὑφηγητὴν τῶν καλῶν ὀρθὸν λόγον βδελύττεται πᾶς φιλοπαθής, καθάπερ οἱ τῶν παίδων ἀφρονέστατοι τοὺς διδασκάλους καὶ παιδαγωγοὺς καὶ πάντα νουθετητὴν καὶ σωφρονιστὴν λόγον. Μωυσῆς δὲ „τὰ βδελύγματα Αἰγύπτου θύσειν τῷ θεῷ“ (Exod. 8, 26) φησί, τὰς ἀρετάς, ἄμωμα καὶ πρεπωδέστατα ἱερεῖα, ἃ βδελύττεται πᾶς ἄφρων. ὥστ’ εἰκότως ὁ τὰ ἄριστα ἐπὶ θεὸν ἀναφέρων Ἄβελ ποιμὴν κέκληται, ὁ δὲ ἐφ’ ἑαυτὸν καὶ τὸν ἴδιον νοῦν γῆς ἐργάτης ὁ Κάιν. τί δέ ἐστι τὸ γῆν ἐργάζεσθαι (Gen. 4, 2), διὰ τῶν προτέρων βιβλίων ἐδηλώσαμεν.
52"Ve günler sonra Kabil toprağın ürünlerinden Rab'be bir kurban getirdi" (Tekvin 4:3). Bencile iki suç yüklenir: biri, Tanrı'ya hemen değil "günler sonra" şükretmesi; öteki, ilk ürünlerden değil de sadece "ürünlerden" getirmesi; ilk ürünlerin bileşik adı prōtogennēmatadır. Bu suçlamaların her birini inceleyelim, önce de sırada önce geleni.
„Καὶ ἐγένετο μεθ’ ἡμέρας, ἤνεγκε Κάιν ἀπὸ τῶν καρπῶν τῆς γῆς θυσίαν τῷ κυρίῳ“ (Gen. 4, 3). δύο ἐγκλήματα τοῦ φιλαύτου· ἓν μὲν τὸ „μεθ’ ἡμέρας“ ἀλλ’ οὐκ εὐθὺς εὐχαριστῆσαι θεῷ, ἕτερον δὲ τὸ „ἀπὸ τῶν καρπῶν“ ἀλλὰ μὴ ἀπὸ τῶν πρώτων καρπῶν, ὧν σύνθετον ὄνομα πρωτογεννήματα. ἑκατέραν δὲ τῶν αἰτιῶν ἐρευνήσωμεν, καὶ προτέραν γε τὴν προτέραν τῇ τάξει.
53Güzel işleri yavaşlığı ve ağırdan almayı bir kenara atarak, öne geçip koşarak yapmak gerekir. En iyi iş de ilk ve asıl güzel olanı geciktirmeden hoşnut etmektir. Bu yüzden şu da buyrulmuştur: "Bir adak adarsan, onu yerine getirmekte gecikme" (Tesniye 23:21). Adak, Tanrı'dan iyilikler dilemektir; buyruk ise umduğuna kavuşan kişinin kendini değil Tanrı'yı taçlandırmasını, mümkünse de hiç vakit geçirmeden, ağırdan almadan taçlandırmasını ister.
φθάνοντας καὶ προεκτρέχοντας δεῖ πράττειν τὰ καλὰ τῶν ἔργων βραδυτῆτα καὶ μέλλησιν ἐκποδὼν ποιουμένους· ἔργον δὲ ἄριστον ἡ πρὸς τὸ πρῶτον καλὸν ἀνυπέρθετος ἀρέσκεια. διὸ καὶ προστέτακται· „ἐὰν εὔξῃ εὐχήν, μὴ χρονίσῃς ἀποδοῦναι αὐτήν“ (Deut. 23, 21). εὐχὴ μὲν οὖν ἐστιν αἴτησις ἀγαθῶν παρὰ θεοῦ, ἡ δὲ πρόσταξις τυχόντα τῶν ἐλπισθέντων στεφανῶσαι θεόν, μὴ ἑαυτόν, καὶ εἰ οἷόν τε ἀχρόνως καὶ ἀμελλητὶ στεφανῶσαι.
54Bu konuda başarısız olanlardan bazıları, gördükleri iyilikleri unuttukları için şükran gibi büyük bir mülkü kaçırmıştır. Bazıları da aşırı kibirleri yüzünden başlarına gelen iyiliklerin sebebini gerçek sebepte değil kendilerinde görmüştür. Bir üçüncü grup da vardır ki bunlardan daha hafif, öncekilerden daha ağır bir günah işler: güzel şeylerin sebebi olarak yönetici nousu yazarlar, ama onlara hak ederek eriştiklerini söylerler; çünkü phronēsis sahibi, cesur, itidalli ve adildirler, dolayısıyla bu yüzden Tanrı katında da lütuflara layık
τῶν δὲ μὴ κατορθούντων ἐν τούτῳ οἱ μὲν διὰ λήθην ὧν εὖ πεπόνθασι μεγάλου κτήματος εὐχαριστίας ἐσφάλησαν, οἱ δὲ ὑπὸ σφοδρᾶς οἰήσεως ἑαυτοὺς τῶν συμβεβηκότων ἀγαθῶν αἰτίους ἐνόμισαν, ἀλλ’ οὐ τὸ ὄντως αἴτιον, τρίτοι δ’ εἰσὶν οἳ τούτων μὲν κουφότερον ἁμάρτημα τῶν δὲ προτέρων βαρύτερον δρῶσιν· ἀναγράφοντες γὰρ αἴτιον τῶν καλῶν τὸν ἡγεμόνα νοῦν φασιν εἰκότως τυχεῖν αὐτῶν, εἶναι γὰρ φρόνιμοι καὶ ἀνδρεῖοι καὶ σώφρονες καὶ δίκαιοι, ὥστε ἄξιοι διὰ ταῦτα καὶ παρὰ θεῷ χαρίτων
55sayılmaları gerekir. Kutsal söz bunların her birine karşı çıkar. Önce belleği yok edip unutkanlığı alevlendirene şöyle der: "Ey sen, yiyip doyduğunda, güzel evler yapıp içlerinde oturduğunda, koyunların ve sığırların çoğaldığında, gümüşün, altının ve sahip olduğun her şey arttığında yüreğin gururlanıp Tanrın Rab'bi unutma" (Tesniye 8:12–14). Peki Tanrı'yı ne zaman unutmazsın? Kendini unutmadığın zaman. Çünkü her bakımdan kendi hiçliğini hatırlarsan, Tanrı'nın her bakımdan üstünlüğünü de hatırlarsın.
νομισθῆναι. πρὸς ἕκαστον οὖν ὁ ἱερὸς λόγος ἀντιταχθείς φησι πρώτῳ τῷ μνήμην μὲν ἀνῃρηκότι λήθην δὲ ζωπυροῦντι· „μὴ φαγών, ὦ οὗτος, καὶ ἐμπλησθεὶς καὶ οἰκίας καλὰς οἰκοδομήσας καὶ κατοικήσας καὶ τῶν προβάτων σου καὶ βοῶν αὐξηθέντων καὶ ἀργυρίου καὶ χρυσίου καὶ πάντων ὅσα σοί ἐστι πληθυνθέντων ὑψωθῇς τῇ καρδίᾳ καὶ ἐπιλάθῃ κυρίου τοῦ θεοῦ σου“ (Deut. 8,12 — 14). πότε οὖν οὐκ ἐπιλήσῃ θεοῦ; ὅταν μὴ ἐπιλάθῃ σεαυτοῦ· μεμνημένος γὰρ τῆς ἰδίου περὶ πάντα οὐδενείας μεμνήσῃ καὶ τῆς τοῦ θεοῦ περὶ πάντα ὑπερβολῆς.
56Başına gelen iyiliklerin sebebini kendinde gören kişiyi ise şöyle yola getirir: "Kuvvetim ya da elimin gücü bana bütün bu serveti kazandırdı deme; sana servet kazanma gücü veren Tanrın Rab'bi hatırla" (Tesniye 8:17–18).
τὸν δὲ ἑαυτὸν νομίζοντα τῶν συμβαινόντων ἀγαθῶν αἴτιον σωφρονίζει τὸν τρόπον τοῦτον· „μὴ εἴπῃς,“ φησίν „ἡ ἰσχύς μου ἢ τὸ κράτος τῆς χειρός μου ἐποίησέ μοι πᾶσαν τὴν δύναμιν ταύτην· ἀλλὰ μνείᾳ μνησθήσῃ κυρίου τοῦ θεοῦ σου τοῦ διδόντος σοι ἰσχὺν ποιῆσαι δύναμιν“ (Deut. 8, 17. 18).
57Kendini iyiliklere sahip olmaya ve onlardan yararlanmaya layık sanan kişi de şu ilahî sözle yeniden öğrensin: "O toprağa girip onu miras almanı adaletin de yüreğinin temizliği de sağlamıyor"; bunun sebebi önce "bu milletlerin kanunsuzluğu"dur, çünkü Tanrı kötülüklerin üstüne yıkım getirir; sonra da "atalarımıza ant içerek verdiği ahdi yerine getirmek"tir (Tesniye 9:5). Tanrı'nın ahdi sembolik olarak O'nun lütuflarıdır. O'nun eksik bir şey bağışlaması ise düşünülemez; öyle ki yaratılmamış olanın bütün armağanları tam ve eksiksizdir. Var olanlar arasında tam olan ise aretē ve aretēye uygun işlerdir.
ὁ δὲ ἀξιόχρεων ἑαυτὸν ὑπολαμβάνων κτήσεως καὶ ἀπολαύσεως ἀγαθῶν χρησμῷ μεταδιδαχθήτω λέγοντι· „οὐχὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην σου οὐδὲ διὰ τὴν ὁσιότητα τῆς καρδίας σου εἰσπορεύῃ τὴν γῆν κληρονομῆσαι αὐτήν, ἀλλὰ“ πρῶτον μὲν „διὰ τὴν ἀνομίαν τῶν ἐθνῶν τούτων“, ὄλεθρον κακίαις ἐπάγοντος θεοῦ, ἔπειθ’ „ἵνα στήσῃ τὴν διαθήκην, ἣν ὤμοσε τοῖς πατράσιν ἡμῶν“ (Deut. 9, 5). διαθήκη δ’ ἐστὶ θεοῦ συμβολικῶς αἱ χάριτες αὐτοῦ, θέμις δὲ οὐδὲν ἀτελὲς αὐτῷ χαρίζεσθαι, ὥσθ’ ὁλόκληροι καὶ παντελεῖς αἱ τοῦ ἀγενήτου δωρεαὶ πᾶσαι· ὁλόκληρον δὲ ἐν τοῖς οὖσιν ἀρετὴ καὶ αἱ κατ’ ἀρετὴν πράξεις.
58Öyleyse unutkanlığı, nankörlüğü, bencilliği ve bunları doğuran kötülük olan kibri ortadan kaldırırsak, artık ağırdan alıp gerçek hizmette geri kalmayız; oluş âlemindeki şeylerin üstünden koşup atlayarak, ölümlü olanlardan herhangi birini kucaklamadan önce, kendimizi buyrulanı yapmaya hazır kılmış olarak Efendi'nin huzuruna çıkarız.
ἐὰν οὖν λήθην καὶ ἀχαριστίαν καὶ φιλαυτίαν καὶ τὴν γεννητικὴν τούτων κακίαν ἀνέλωμεν οἴησιν, οὐκέτι διαμέλλοντες ὑστεριοῦμεν γνησίου θεραπείας, ἀλλ’ ὑπερτροχάζοντες καὶ ὑπερπηδῶντες τὰ ἐν γενέσει, πρὶν ἀσπάσασθαί τι τῶν θνητῶν, ἐντευξόμεθα τῷ δεσπότῃ παρεσκευακότες ἑτοίμους τὰ κελευόμενα ποιεῖν ἑαυτούς.
59Nitekim İbrahim de bütün gayret, hız ve istekle gelip aretē olan Sara'ya acele etmesini, üç ölçü ince unu yoğurup külde gizli çörek (enkryphias) yapmasını buyurur (Tekvin 18:6). Bu, Tanrı'nın en yüksek iki kuvveti olan hükümranlık ve iyilik tarafından muhafızlar gibi kuşatıldığı, tek olduğu hâlde ortada durup gören psykhēde üç görüntü uyandırdığı zamandı. Bu görüntülerin hiçbiri ölçülmüş değildir, çünkü Tanrı sınırsızdır, kuvvetleri de sınırsızdır; ama hepsi her şeyi ölçmüştür. O'nun iyiliği iyi şeylerin ölçüsüdür, iktidarı tabi olanların ölçüsüdür; kendisi ise cisimli ve cisimsiz her şeyin yöneticisidir ve kuvvetler O'nun sayesinde kural ve ölçü yerine geçerek kendilerinden sonra gelenleri tartmıştır.
καὶ γὰρ Ἀβραὰμ μετὰ σπουδῆς καὶ τάχους καὶ προθυμίας πάσης ἐλθὼν παρακελεύεται τῇ ἀρετῇ Σάρρᾳ σπεῦσαι καὶ φυρᾶσαι τρία μέτρα σεμιδάλεως καὶ ποιῆσαι ἐγκρυφίας (Gen. 18, 6), ἡνίκα ὁ θεὸς δορυφορούμενος ὑπὸ δυεῖν τῶν ἀνωτάτω δυνάμεων ἀρχῆς τε αὖ καὶ ἀγαθότητος εἷς ὢν ὁ μέσος τριττὰς φαντασίας ἐνειργάζετο τῇ ὁρατικῇ ψυχῇ, ὧν ἑκάστη μεμέτρηται μὲν οὐδαμῶς — ἀπερίγραφος γὰρ ὁ θεός, ἀπερίγραφοι δὲ καὶ αἱ δυνάμεις αὐτοῦ —, μεμέτρηκε δὲ τὰ ὅλα· ἡ μὲν οὖν ἀγαθότης αὐτοῦ μέτρον ἀγαθῶν ἐστιν, ἡ δὲ ἐξουσία μέτρον ὑπηκόων, ὁ δὲ ἡγεμὼν αὐτὸς ἁπάντων καὶ σωμάτων καὶ ἀσωμάτων, δι’ ὃν καὶ αἱ δυνάμεις κανόνων καὶ παραπηγμάτων λαβοῦσαι λόγον τὰ μεθ’ αὑτὰς ἐσταθμήσαντο.
60Bu üç ölçünün psykhēde yoğrulup birleştirilmesi güzeldir. Ta ki psykhē, kuvvetlerinin üstünde yükselen, onlardan ayrı da görülen, onlarda da beliren en yüce Tanrı'nın var olduğuna inanarak O'nun iktidarının ve iyiliğinin damgalarını alsın; yetkin ayinlere erdirilmiş biri olarak sırları kimseye düşüncesizce açmasın, onları saklayıp ağzını sıkı tutarak gizlilik içinde korusun. Çünkü "gizli çörek yapmak" yazılmıştır, zira yaratılmamış olan ve O'nun kuvvetleri hakkındaki kutsal ve sırra erdiren sözün gizli tutulması gerekir; ilahî ayinlerin emanetini korumak herkesin harcı değildir.
τὰ δὴ τρία μέτρα ταῦτα καλὸν ἐν ψυχῇ ὥσπερ φυραθῆναί τε καὶ συνενεχθῆναι, ἵνα πεισθεῖσα τὸν ἀνωτάτω εἶναι θεόν, ὃς ὑπερκέκυφε τὰς δυνάμεις ἑαυτοῦ καὶ χωρὶς αὐτῶν ὁρώμενος καὶ ἐν αὐταῖς ἐμφαινόμενος, δέξηται χαρακτῆρας ἐξουσίας τε καὶ εὐεργεσίας αὐτοῦ καὶ τῶν τελείων μύστις γενομένη τελετῶν μηδενὶ προχείρως ἐκλαλῇ τὰ μυστήρια, ταμιευομένη δὲ αὐτὰ καὶ ἐχεμυθοῦσα ἐν ἀπορρήτῳ φυλάττῃ· γέγραπται γὰρ „ἐγκρυφίας ποιεῖν“, ὅτι κεκρύφθαι δεῖ τὸν ἱερὸν περὶ τοῦ ἀγενήτου καὶ τῶν δυνάμεων αὐτοῦ μύστην λόγον, ἐπεὶ θείων παρακαταθήκην ὀργίων οὐ παντός ἐστι φυλάξαι.
61Çünkü nefsine hâkim olamayan psykhēnin akıntısı ağızdan ve dilden dışarı taşarak bütün kulaklara boşalır. Bunlardan geniş hazneleri olanlar dökülen şeyi saklar, ötekiler ise kanallarının darlığı yüzünden sulanamaz. Taşan kısım da zaptedilemez biçimde dökülüp her yana dağılır; öyle ki gizli şeyler yüzeye çıkıp üstte yüzer ve bütün özene değer olan şeyler gelişigüzel bir süprüntü gibi selle sürüklenip gider.
τὸ γὰρ τῆς ἀκράτορος ψυχῆς νᾶμα ἔξω ῥέον διὰ στόματός τε καὶ γλώττης πάσαις ἀκοαῖς ἐπαντλεῖται, ὧν αἱ μὲν εὐρυχώρους δεξαμενὰς ἔχουσαι τὸ ἐπεισχεόμενον φυλάττουσιν, αἱ δὲ διὰ στενότητα πόρων ἀδυνατοῦσιν ἄρδεσθαι· τὸ δ’ ὑπερβλύζον ἀκατασχέτως ἐκχεόμενον σκίδναται πάντῃ, ὡς ὑπαναπλεῖν καὶ ἐπινήχεσθαι τὰ κεκρυμμένα καὶ φορυτοῦ τρόπον εἰκαίου τὰ πάσης ἄξια σπουδῆς μετὰ συρμοῦ καταφέρεσθαι.
62Bu yüzden bence bu büyük sırlardan önce küçük sırlara erdirilenler doğru bir karar vermişlerdir. "Mısır'dan çıkardıkları hamurdan mayasız gizli çörekler pişirdiler" (Çıkış 12:39); yani evcilleşmemiş ve çiğ olan duyguyu, besini pişirir gibi logosla olgunlaştırıp işlediler. İlahî bir esinle gerçekleşen bu olgunlaşma ve iyileşmenin nasıl olduğunu da boşboğazlıkla anlatmadılar, onu gizli yerlerde sakladılar; ayine erdirilmekle büyüklenmediler, aksine övünçlerini indirip alçakgönüllü oldular.
παρό μοι δοκοῦσιν ὀρθῶς βεβουλεῦσθαι οἱ πρὸ τῶν μεγάλων τούτων τὰ μικρὰ μυστήρια μυηθέντες· „ἔπεψαν γὰρ τὸ σταῖς αὐτῶν, ὃ ἐξήνεγκαν ἐξ Αἰγύπτου, ἐγκρυφίας ἀζύμους“ (Exod. 12, 39), τουτέστι τὸ ἀτίθασον καὶ ὠμὸν πάθος κατειργάσαντο ὥσπερ τροφὴν λόγῳ πεπαίνοντι, καὶ τὸν τρόπον τῆς πεπάνσεως καὶ βελτιώσεως ἔκ τινος θείας κατοκωχῆς γεγενημένον οὐκ ἐξελάλησαν, ἀλλὰ ἐν ἀποκρύφοις αὐτὸν ἐθησαυρίσαντο, οὐκ ἐπαρθέντες τῇ τελετῇ, ὑπενδόντες δὲ καὶ ταπεινωθέντες τὸ αὔχημα.
63Öyleyse Her Şeye Gücü Yeten'e şükretmek ve O'nu onurlandırmak için ağırdan almayı reddedelim, her zaman kuşanmış ve hazır olalım. Nitekim duygulardan aretē talimine geçiş olan Pesah'ın şöyle yapılması buyrulmuştur: "bellerimiz kuşanmış", yani hizmete hazır; ten yığınını, yani "çarıkları" sarmış, "ayaklarımız" üzerinde eğilmeden ve sağlam durarak; hayattaki bütün işleri sürçmeden başarmak için terbiyeyi, yani "değneği elimizde" tutarak; son olarak da "aceleyle" yiyerek (Çıkış 12:11). Çünkü bu geçiş ölümlü bir geçiş değildir; Pesah'ın yaratılmamış ve bozulmaz olana ait olduğu söylenmiştir. Bu da pek yerindedir, çünkü güzel olanlardan Tanrı'ya ait ve ilahî olmayan hiçbir şey yoktur.
πρὸς οὖν εὐχαριστίαν καὶ τιμὴν τοῦ παντοκράτορος εὔζωνοι καὶ εὐτρεπεῖς ἀεὶ γινώμεθα μέλλησιν παραιτούμενοι. καὶ γὰρ τὸ Πάσχα, τὴν ἐκ παθῶν εἰς ἄσκησιν ἀρετῆς διάβασιν, προστέτακται ποιεῖσθαι „τὰς ὀσφῦς περιεζωσμένους“ ἑτοίμως πρὸς ὑπηρεσίαν ἔχοντας, καὶ τὸν σάρκινον ὄγκον, „τὰ ὑποδήματα“ λέγω, περιειληφότας ἀκλινῶς καὶ παγίως ἑστῶσι „τοῖς ποσί“, καὶ τὴν παιδείαν „διὰ χειρὸς“ ἔχοντας „ῥάβδον“ πρὸς τὴν τῶν ἐν τῷ βίῳ πραγμάτων πάντων ἄπταιστον κατόρθωσιν, καὶ τὸ τελευταῖον „μετὰ σπουδῆς” ἐντραφῆναι (Exod. 12, 11)· διάβασις γάρ ἐστιν οὐ θνητή, ἐπεὶ τοῦ ἀγενήτου καὶ ἀφθάρτου τὸ Πάσχα εἴρηται· καὶ σφόδρα προσηκόντως· οὐδὲν γάρ ἐστι τῶν καλῶν, ὃ μὴ θεοῦ τε καὶ θεῖον.
64Öyleyse, ey psykhē, onu çabucak ara; tıpkı kendini çalışarak yetiştiren Yakup gibi. Babası "Oğlum, bu kadar çabuk bulduğun nedir?" diye sorduğunda öğretici bir cevap verir: "Tanrın Rab'bin önüme koyduğu şeydir" (Tekvin 27:20). Birçok işte tecrübe kazanmış olduğundan biliyordu ki oluşun psykhēye verdiği şeyler uzun zamanda sağlamlaşır; tıpkı tekhnēleri ve tekhnēlerin kurallarını öğrencilere aktaranlarda olduğu gibi, çünkü bunlar acemilerin zihnini, bir kaba sıvı döker gibi, hemen dolduramazlar. Ama bilgeliğin kaynağı olan Tanrı ölümlü soya epistēmēleri aktardığında, onları zaman geçirmeden aktarır; O'nun öğrencileri de tek bilgenin yetenekli öğrencileri oldukları için aradıklarını çabucak
ταχέως οὖν αὐτὸ ἀναζήτησον, ὦ ψυχή, καθάπερ ὁ ἀσκητὴς Ἰακώβ, ὃς πυνθανομένου τοῦ πατρὸς „τί τοῦτο ὃ ταχὺ εὗρες, ὦ τέκνον;“ δογματικῶς ἀποκρίνεται „ὃ παρέδωκε κύριος ὁ θεὸς ἐναντίον ἐμοῦ“ (Gen. 27, 20)· πολλῶν γὰρ ἔμπειρος πραγμάτων γεγονὼς ἠπίστατο, ὅτι ἃ μὲν ἂν διδῷ γένεσις ψυχῇ χρόνῳ μακρῷ βεβαιοῦται, ὥσπερ οἱ τὰς τέχνας καὶ τὰ τῶν τεχνῶν παραγγέλματα τοῖς μανθάνουσι παραδιδόντες· οὐ γὰρ εὐθὺς ὥσπερ οἱ προχέοντες εἰς ἄγγος ἰσχύουσιν ἀποπληρῶσαι τὴν τῶν εἰσαγομένων διάνοιαν· ἐπειδὰν δὲ ἡ πηγὴ τῆς σοφίας, ὁ θεός, παραδιδῷ τὰς ἐπιστήμας τῷ θνητῷ γένει, παραδίδωσιν ἀχρόνως· οἱ δ’ ἅτε τοῦ μόνου σοφοῦ μαθηταὶ γεγονότες εὐφυεῖς ταχέως τὰς εὑρέσεις
65bulurlar. Acemilerin ilk aretēsi, yetkin olmayanlar olarak öğretmeni elden geldiğince taklit etmeye çabalamaktır. Öğretmen ise zamanın bile önüne geçer; evreni doğururken zamanın hiçbir yardımı olmamıştır, çünkü zaman da oluşan evrenle birlikte var olmuştur. Tanrı söylerken aynı anda yapıyordu, ikisinin arasına hiçbir şey koymuyordu; daha doğru bir öğreti ileri sürmek gerekirse, O'nun logosu işinin ta kendisiydi. Ölümlü soy arasında da logostan, yani sözden daha çabuk hareket eden hiçbir şey yoktur: isimlerin ve fiillerin akışı, onları kavramaya koşan anlayışı geride bırakır.
ὧν ἐζήτησαν ἔλαβον. πρώτη δὲ τῶν εἰσαγομένων ἀρετὴ τὸ διδάσκαλον ὡς ἔνεστι τέλειον ἀτελεῖς μιμεῖσθαι γλίχεσθαι. ὁ δὲ διδάσκαλος φθάνει καὶ τὸν χρόνον οὐδ’ ὅτε τὸ πᾶν ἐγέννα συνεργήσαντα, ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς γινομένῳ τῷ κόσμῳ συνυφίστατο· ὁ γὰρ θεὸς λέγων ἅμα ἐποίει, μηδὲν μεταξὺ ἀμφοῖν τιθείς· εἰ δὲ χρὴ δόγμα κινεῖν ἀληθέστερον, ὁ λόγος ἔργον ἦν αὐτοῦ. λόγου δὲ ὀξυκινητότερον οὐδὲν καὶ παρὰ τῷ θνητῷ γένει, παραμείβεται γὰρ ἡ ῥύμη τῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων τὴν ἐπ’ αὐτοῖς φθάνουσα κατάληψιν.
66Pınarlardan dökülen hiç kurumayan sular, gelen akıntı her an bir öncekinin bittiği yere yetiştiği için nasıl kesintisiz akarsa, logosun taşkını da akmaya başladığında içimizdeki en çabuk hareket eden şeyle, kanatlı varlıkları bile geride bırakan zihinle birlikte koşar. Yaratılmamış olan nasıl her oluşun önüne geçerse, yaratılmamış olanın logosu da, bulutların üstünde pek hızlı sürüklense bile oluşun logosunu geride bırakır. Bu yüzden açık yüreklilikle şöyle der: "Şimdi göreceksin, sözüm sana yetişecek mi, yetişmeyecek mi?" (Sayılar 11:23); çünkü ilahî logos her şeyin önüne geçmiş ve her şeye yetişmiştir.
ὥσπερ οὖν τὰ διὰ κρουνῶν ἐκχεόμενα ἀέναα ῥεῖθρα ἄληκτον ἔχει τὴν φοράν, ἐπικαταλαμβάνοντος ἀεὶ τὴν λῆξιν τοῦ ἐπιόντος ῥεύματος, οὕτως ἡ τοῦ λόγου πλήμμυρα, ὅταν ἄρξηται φέρεσθαι, τῶν ἐν ἡμῖν τῷ ὀξυκινητοτάτῳ διανοίᾳ, ὃ καὶ τὰς πτηνὰς παραμείβεται φύσεις, συντρέχει. καθάπερ οὖν ὁ ἀγένητος φθάνει πᾶσαν γένεσιν, οὕτως καὶ ὁ τοῦ ἀγενήτου λόγος παραθεῖ τὸν γενέσεως, κἂν ὀξύτατα ἐπὶ νεφῶν καταφέρηται· διὸ καὶ παρρησιάζεται φάσκων· „ἤδη ὄψει, εἰ ἐπικαταλήψεταί σε ὁ λόγος μου ἢ οὔ“ (Num. 11, 23), ὡς πάντα ἐφθακότος καὶ κατειληφότος τοῦ θείου λόγου.
67Logos önce geldiyse, onu söyleyen çok daha önce gelmiştir; başka bir yerde tanıklık ederek dediği gibi: "İşte ben burada ve orada, senden önce durmaktayım" (Çıkış 17:6). Bununla, oluşan her şeyden önce var olduğunu; burada olanın aynı zamanda orada, başka yerde ve her yerde bulunduğunu, her şeyi her şeyle doldurduğunu ve hiçbir şeyi kendinden boş bırakmadığını gösterir.
εἰ δὲ ὁ λόγος ἔφθακε, πολὺ μᾶλλον ὁ λέγων αὐτός, καθάπερ ἐν ἑτέροις μαρτυρεῖ φάσκων· „ὧδε ἐγὼ ἕστηκα ἐκεῖ πρὸ τοῦ σέ“ (Exod. 17, 6)· δηλοῖ γὰρ ὅτι πρὸ παντὸς ὑφέστηκε τοῦ γενομένου καὶ ὁ ἐνταῦθα ὢν κἀκεῖ καὶ ἀλλαχόθι καὶ πανταχοῦ πεπληρωκὼς πάντα διὰ πάντων καὶ οὐδὲν ἔρημον ἑαυτοῦ καταλελοιπὼς ὑπάρχει·
68Çünkü "burada da orada da duracağım" demiyor; şimdi burada hazır bulunduğum anda aynı zamanda orada da duruyorum diyor. Bir yeri tutup ötekini bırakarak yer değiştiren bir hareketle değil, gerilim hareketiyle hareket eder. Bu yüzden itaatkâr çocuklar Babalarının tabiatını gerektiği gibi taklit ederek güzel işleri ağırdan almadan, bütün gayretleriyle yaparlar; bunların en güzeli de Tanrı'yı vakit geçirmeden
οὐ γάρ φησιν „ὧδε ἐγὼ στήσομαι καὶ ἐκεῖ“, ἀλλὰ καὶ νῦν ὅτε πάρειμι ἕστηκα κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον κἀκεῖθι, ἄλλ’ οὐ μεταβατικῶς κινούμενος, ὡς τὸν μὲν ἐπιλαμβάνειν τὸν δὲ ἀπολείπειν τόπον, ἀλλὰ τονικῇ χρώμενος τῇ κινήσει. δεόντως οὖν μιμούμενοι τὴν τοῦ πατρὸς φύσιν οἱ ὑπήκοοι παῖδες ἀμελλητὶ μετὰ σπουδῆς πάσης τὰ καλὰ δρῶσιν, ὧν ἔργον ἐστὶ κάλλιστον ἡ ἀνυπέρθετος
69onurlandırmaktır. Güzel şeyleri dağıtıp saçan Firavun ise zamansız kuvvetlerin görüntüsünü kabul edemez, çünkü cisimsiz tabiatları kavrayabilen tek şey olan psykhē gözleri körelmiştir; zamansız yollardan yarar görmeye de katlanmaz. Gerçeklikten yoksun, boş bir ses ve gürültü çıkaran cansız kanaatlerin, yani "kurbağaların" baskısı altındayken Musa ona "Senin ve hizmetkârlarının için kurbağaları yok etmek üzere ne zaman dua edeyim, bana bir vakit belirle" der (Çıkış 8:9). O ise şiddetli bir sıkıntı içinde olduğu hâlde "hemen dua et" diyeceği yerde "yarın" diyerek erteler; ta ki tanrısızlığını her bakımdan tutarlı biçimde korusun. Bu durum iki tarafa birden oynayan hemen herkeste görülür,
θεοῦ τιμή. Φαραὼ δὲ ὁ σκεδαστὴς τῶν καλῶν ἀχρόνων δυνάμεων φαντασίαν οὐχ οἷός τε ὢν δέξασθαι, τὰ ψυχῆς ὄμματα πεπηρωμένος, οἷς μόνοις αἱ ἀσώματοι καταλαμβάνονται φύσεις, οὐδὲ ὠφεληθῆναι δι’ ἀχρόνων ὑπομένει, ἀλλὰ ταῖς ἀψύχοις δόξαις, λέγω δὲ „βατράχοις“, πιεσθεὶς ἦχον καὶ ψόφον ἔρημον καὶ κενὸν πραγμάτων ἀποτελούσαις, εἰπόντος Μωυσέως „τάξαι πρὸς μέ, πότε εὔξομαι περὶ σοῦ καὶ τῶν θεραπόντων σου, ἀφανίσαι τοὺς βατράχους“ (Exod. 8, 9), δέον ἐν ἀνάγκαις σφοδραῖς ὄντα εἰπεῖν „εὐθὺς εὔχου“, ὑπερτίθεται λέγων „εἰς αὔριον“, ἵνα διὰ πάντων τὴν ὁμαλότητα τῆς ἀθεότητος διαφυλάξῃ. τοῦτο σχεδὸν ἅπασι παρακολουθεῖ τοῖς ἐπαμφοτερισταῖς,
70bunu sözle ve kelimeyle itiraf etmeseler bile. İstemedikleri bir şey başlarına gelince, kurtarıcı Tanrı'ya sağlam bir inançla güvenmedikleri için önce oluş âleminin yardımlarına sığınırlar: hekimlere, şifalı otlara, ilaç karışımlarına, sıkı perhize ve ölümlü soy arasında bulunan öteki bütün çarelere. Biri onlara "Ey boş insanlar, duygulara açık oluş âleminden gelen ve adı sahte olan yardımı bırakın da psykhē hastalıklarının tek hekimine sığının" derse, gülüp alay ederler ve "bunlar yarına" diye bağırırlar; sanki ne olursa olsun, başlarındaki kötülüklerin savuşturulması için ilahî olana yalvarmayacaklarmış gibi.
κἂν μὴ διὰ τῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων ὁμολογῶσιν· ἐπειδὰν γὰρ συμβῇ τι τῶν ἀβουλήτων, ἅτε μὴ πεπιστευκότες παγίως τῷ σωτῆρι θεῷ πρότερον καταφεύγουσιν ἐπὶ τὰς ἐν γενέσει βοηθείας, ἰατρούς, βοτάνας, φαρμάκων συνθέσεις, δίαιταν ἠκριβωμένην, τἆλλα πάνθ’ ὅσα παρὰ τῷ θνητῷ γένει βοηθήματα· κἂν ἄρα εἴπῃ τις „καταφεύγετε, ὦ μάταιοι, ἐπὶ τὸν μόνον ἰατρὸν ψυχῆς ἀρρωστημάτων μεθέμενοι τὴν ἀπὸ γενέσεως τῆς παθητῆς ψευδώνυμον ὠφέλειαν“, γελῶσι καὶ χλευάζουσιν ἐπιφωνοῦντες „ταῦτα εἰς αὔριον“, ὡς οὐδ’ ἂν εἴ τι γένοιτο περὶ τῆς τῶν παρόντων κακῶν ἀποτροπῆς ἱκετεύσοντες τὸ θεῖον·
71Ama insana ait hiçbir şey yetmeyip şifa verenlerin bile hepsi zararlı çıkınca, büyük bir çaresizlik içinde, ötekilerden yardım umudunu kesmiş olarak, bu zavallılar istemeye istemeye, geç ve güçlükle tek kurtarıcı olan Tanrı'ya sığınırlar. O da zorunluluk altında yapılanları geçersiz sayan kanunu bildiğinden, bu kanunu herkese değil, uygulanmasının güzel ve faydalı olduğu kimselere uygular. Demek ki her şeyi kendi mülkü sayan ve kendini Tanrı'dan üstün tutan her akıl, dinsizlik davasıyla yargılanmayı hak ettiğini bilsin; "günler sonra kurban sunmak" sözü de böyle bir anlam telkin eder.
ἀλλ’ ὅταν γε τῶν ἀνθρωπείων μηδὲν ἀρκῇ, πάντα δὲ εὑρίσκηται καὶ τὰ παιώνια βλαβερά, τηνικαῦτα ἐξ ἀμηχανίας πολλῆς, τὴν ἀπὸ τῶν ἄλλων ὠφέλειαν ἀπογνόντες, ἄκοντες οἱ δείλαιοι καταφεύγουσιν ὀψὲ καὶ μόλις ἐπὶ τὸν μόνον σωτῆρα θεόν· ὁ δ’ ἅτε εἰδὼς τὰ ἐν ἀνάγκαις ἄκυρα οὐκ ἐπὶ πάντων χρῆται τῷ νόμῳ, ἀλλ’ ἐφ’ ὧν καλὸν καὶ συμφέρον χρῆσθαι. πᾶς οὖν λογισμὸς κτήματα ἑαυτοῦ τὰ πάντα ἡγούμενος καὶ ἑαυτὸν προτιμῶν θεοῦ — τὸ γὰρ „μεθ’ ἡμέρας θύειν“ τοιοῦτον ὑποβάλλει νοῦν — ἔνοχος ὢν ἀσεβείας ἴστω γραφῇ.
72Kabil'in ilk suçunu yeterince inceledik. Öteki şuydu: İlk sunuyu neden ilk ürünlerden değil de sadece ürünlerden getiriyor? Belki aynı sebepten: öncelik hakkını oluşa verip ilahî olanı ikinci sırayla geçiştirmek için. Nasıl bazıları bedeni psykhēye, köleyi hanımına tercih ediyorsa, öyle de oluşu Tanrı'dan daha çok onurlandıranlar vardır. Oysa kanun koyucu, onları kendimize mal etmeyelim diye "toprağın ilk ürünlerinden ilk sunuyu Tanrın Rab'bin evine getireceksin" (Çıkış 23:19) buyruğunu koymuştur. Çünkü psykhēnin hareketlerinden sıra ya da güç bakımından ilk olanları Tanrı'ya ait diye ikrar etmek adil olandır.
Καὶ τὸ μὲν πρότερον ἔγκλημα τοῦ Κάιν ἀποχρώντως ἐπεξήλθομεν. τὸ δ’ ἕτερον τοιοῦτον ἦν· τί δήποτε ἀπὸ τῶν καρπῶν, ἀλλ’ οὐκ ἀπὸ τῶν πρώτων καρπῶν φέρει τὴν ἀπαρχήν; μήποτε διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, ἵνα τὰ μὲν πρεσβεῖα γενέσει δῷ, τοῖς δὲ δευτερείοις ἀμείψηται τὸ θεῖον· ὥσπερ γὰρ εἰσί τινες οἳ ψυχῆς προκρίνουσι σῶμα, τῆς δεσποίνης τὸ δοῦλον, οὕτως εἰσὶν οἳ γένεσιν μᾶλλον θεοῦ τετιμήκασι, πρόσταγμα τεθεικότος τοῦ νομοθέτου, ἵνα „τὰς ἀπαρχὰς τῶν πρωτογεννημάτων τῆς γῆς εἰσφέρωμεν εἰς τὸν οἶκον κυρίου τοῦ θεοῦ“ (Exod. 23, 19), ἀλλὰ μὴ ἑαυτοῖς ἐπιγράφωμεν· καὶ γὰρ δίκαιον τῶν τῆς ψυχῆς κινημάτων ὅσα πρῶτα ἢ τάξει ἢ δυνάμει θεῷ ὁμολογεῖν.
73Sıra bakımından ilk olanlar, ilk doğuşumuzda hemen pay aldığımız şeylerdir: beslenme, büyüme, görme, işitme, tatma, koklama, dokunma, logos, nous; psykhēnin parçaları, bedenin parçaları, bunların faaliyetleri, kısacası tabiata uygun hareketleri ve durumları. İtibar ve güç bakımından ilk olanlar ise doğru eylemler, aretēler ve aretēlere uygun işlerdir. Demek ki ilk sunuyu bunlardan yapmak adildir.
τὰ μὲν οὖν τῇ τάξει πρῶτα τοιαῦτά ἐστιν, οἷς κατὰ τὴν πρώτην γένεσιν εὐθὺς ἐκοινωνήσαμεν, τροφὴ αὔξησις ὅρασις ἀκοὴ γεῦσις ὄσφρησις ἁφὴ λόγος νοῦς, μέρη ψυχῆς, μέρη σώματος, αἱ τούτων ἐνέργειαι, συνόλως κινήσεις αὐτῶν καὶ σχέσεις αἱ κατὰ φύσιν· τὰ δὲ ἀξιώματι καὶ δυνάμει τὰ κατορθώματα, αἱ ἀρεταί, αἱ κατ’ ἀρετὰς πράξεις. δίκαιον οὖν ἀπὸ τούτων ἀπάρχεσθαι.
74İlk sunu, gerçek bir zihinden yükselen şükran logosudur. Onu kendine uygun bölümlerine göre böl, tıpkı lirin ve öteki musiki aletlerinin bölünmüş olduğu gibi; çünkü bunlardaki seslerin her biri hem kendi başına akortludur hem de bir başkasıyla uyuşmaya pek yatkındır. Gramerdeki harflerden ünlü denenler de böyledir: hem kendi başlarına seslendirilirler hem de başkalarıyla birlikte tam bir ses meydana getirirler.
αἱ δὲ ἀπαρχαὶ λόγος ἐστὶν ἐκ διανοίας ἀληθοῦς ἀναπεμπόμενος εὐχαριστητικός· τέμνε δὲ αὐτὸν κατὰ τὰς οἰκείας τομάς, ὅνπερ τρόπον ἡ λύρα καὶ τὰ ἄλλα μουσικῆς ὄργανα τέτμηται· τῶν γὰρ ἐν τούτοις φθόγγων καὶ καθ’ αὑτὸν ἕκαστος ἥρμοσται καὶ πρὸς τὴν ἑτέρου συμφωνίαν μάλιστα ᾠκείωται καθάπερ καὶ τῶν ἐν γραμματικῇ στοιχείων τὰ λεγόμενα φωνήεντα, ἃ καὶ καθ’ αὑτὰ φωνεῖται καὶ σὺν ἑτέροις ὁλόκληρον ἀποτελεῖ φωνήν.
75Tabiat içimizde hisle, akılla ve düşünceyle ilgili birçok yeti yaratmış, her birini kendine has işlerden birine yöneltmiş, sonra da hepsini orantı yoluyla birbirleriyle ortaklık ve uyum içinde akort etmiştir; bu yüzden hem her biri hem de hepsi için pek haklı olarak tebrik edilebilir.
πολλὰς γὰρ δυνάμεις αἰσθητικάς τε καὶ λογικὰς καὶ νοητὰς ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ἡ φύσις δημιουργήσασα καὶ πρός τι τῶν οἰκείων ἑκάστην τείνασα ἔργων καὶ πάλιν πάσας ἁρμοσαμένη δι’ ἀναλογίας κοινωνίᾳ καὶ συμφωνίᾳ τῇ πρὸς ἀλλήλας ὀρθότατα ἂν καὶ ἐφ’ ἑκάστῃ καὶ ἐφ’ ἁπάσαις εὐδαιμονίζοιτο.
76Bu yüzden "ilk ürünlerden kurban sunarsan", kutsal sözün öğrettiği gibi onları şöyle ayır (Levililer 2:14): önce "taze", sonra "kavrulmuş", sonra "yarma", en son da "dövülmüş". "Taze" şu yüzdendir: eski, yaşlı ve masalımsı zamanı benimseyip Tanrı'nın hızlı ve zamansız gücünü görmemiş olanlara ders verir, onları taze, olgunlaşan ve gençleşen düşünceler edinmeye teşvik eder. Ta ki uzun zamanın ölümlüyü aldatmak için aktardığı eski masallarla beslenip yanlış kanaatlere düşmesinler; hep yaşlanmayan Tanrı'dan taze ve yeni iyilikleri büyük bir bollukla alarak, O'nun katında hiçbir şeyin eski ya da büsbütün geçmiş olmadığını, her şeyin zamansız olarak oluşup var olduğunu öğrensinler.
διόπερ „ἐὰν προσφέρῃς θυσίαν πρωτογεννημάτων“, οὕτως διαίρει, ὡς ὑφηγεῖται ὁ ἱερὸς λόγος (Lev. 2, 14)· „νέα“ τὸ πρῶτον, εἶτα „πεφρυγμένα“, ἔπειτα „χίδρα“, καὶ ἐπὶ πᾶσιν „ἐρικτά“. „νέα“ μὲν διὰ τόδε· τοὺς τὸν παλαιὸν καὶ γέροντα καὶ μυθώδη χρόνον ἀσπαζομένους, ταχεῖαν δὲ καὶ ἄχρονον θεοῦ δύναμιν μὴ συνεωρακότας ἐκδιδάσκει νέα καὶ ἐπακμάζοντα καὶ ἀνηβῶντα προτρέπων ἐνθύμια λαμβάνειν, ἵνα μὴ παλαιαῖς ἐντρεφόμενοι μυθοποιίαις, ἃς ὁ μακρὸς αἰὼν ἐπὶ ἀπάτῃ τοῦ θνητοῦ παραδέδωκε, ψευδοδοξῶσιν, ἀλλὰ παρὰ τοῦ ἀεὶ ἀγήρω [νέου] θεοῦ τὰ νέα καὶ καινὰ ἀγαθὰ μετὰ πάσης ἀφθονίας λαμβάνοντες ἐκδιδάσκωνται μηδὲν ἡγεῖσθαι παρ’ αὐτῷ παλαιὸν ἢ συνόλως παρεληλυθός, ἀλλὰ γινόμενόν τε ἀχρόνως καὶ ὑφεστηκός.
77Bu yüzden başka bir yerde de şöyle der: "Ak saçlının önünden kalkıp çekileceksin, yaşlının yüzünü ise onurlandıracaksın" (Levililer 19:32); çünkü ikisi arasında pek büyük bir fark vardır. Ak saçlı, hiçbir şey yapmayan zamandır; zamanın bir şey yapma tabiatı varmış gibi düşünen ve binlerce kişiyi aldatan kanıdan sapıp ondan uzaklaşmak ve kaçmak gerekir. Yaşlı ise şerefe, ödüle ve önceliğe layık olandır; onu sınamak Tanrı'nın sevgilisi Musa'ya bırakılmıştır. Nitekim "Senin bildiklerin, işte onlar yaşlılardır" der (Sayılar 11:16); çünkü Musa hiçbir yenilik merakını kabul etmez, köklü ve en yüksek şerefe layık öğretileri sevmeyi âdet edinmiştir.
οὗ χάριν καὶ δι’ ἑτέρων φησίν· „ἀπὸ προσώπου πολιοῦ ἐξαναστήσῃ, καὶ τιμήσεις πρόσωπον πρεσβυτέρου“ (Lev. 19, 32), ὡς παμμεγέθους διαφορᾶς οὔσης· πολιὸς μὲν γὰρ ὁ μηδὲν ἐνεργῶν ἐστι χρόνος, ἀφ’ οὗ μετανίστασθαι καὶ ἀποδιδράσκειν δεῖ τὴν μυρίους ἀπατῶσαν ἐκκλίνοντας ὑπόληψιν, ὡς ἄρα τι ποιεῖν οὗτος πέφυκε· πρεσβύτερος δὲ ὁ τιμῆς καὶ γέρως καὶ πρεσβείων ἐπάξιος ὤν, ὃν Μωυσῇ τῷ θεοφιλεῖ δοκιμάζειν ἐπιτέτραπται· „οὓς γὰρ σὺ οἶδας,“ φησίν „οὗτοί εἰσι πρεσβύτεροι“ (Num. 11, 16), ὡς ἂν μηδεμίαν ἀποδεχομένου νεωτεροποιίαν, ἀλλὰ πρεσβυτέρων καὶ τῆς ἀνωτάτω τιμῆς ἀξίων δογμάτων εἰωθότος ἐρᾶν.
78Eski ve kadim kanaatlerle beslenmek, tarihçilerin ve bütün şairler soyunun hem kendi çağdaşlarına hem sonrakilere hatıra olarak bıraktığı güzel işlerin eski rivayetlerinin peşinden gitmek, yetkin aretēnin kazanılmasına değilse bile siyasi hayata yararlıdır. Ama kendiliğinden öğrenilen bilgeliğin ışığı, önceden görmemiş ve ummamış olanların üzerine birden parladığında; bu bilgelik psykhēnin kapalı gözünü açıp onları epistēmēnin dinleyicileri olmaktan çıkarıp seyircileri yaptığında ve hislerin en çabuk koşanı olan görmeyi daha yavaş olan işitmenin önüne
ὠφέλιμον μὲν οὖν, εἰ καὶ μὴ πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν τελείας, ἀλλά τοι πρὸς πολιτείαν, καὶ τὸ παλαιαῖς καὶ ὠγυγίοις ἐντρέφεσθαι δόξαις καὶ ἀρχαίαν ἀκοὴν ἔργων καλῶν μεταδιώκειν, ἅπερ ἱστορικοὶ καὶ σύμπαν τὸ ποιητικὸν γένος τοῖς τε καθ’ αὑτοὺς καὶ τοῖς ἔπειτα μνήμῃ παραδεδώκασιν. ἀλλ’ ὅταν γε μὴ προϊδομένοις μηδὲ ἐλπίσασι φέγγος αἰφνίδιον ἐπιλάμψῃ τὸ αὐτομαθοῦς σοφίας, ἡ δὲ τὸ μεμυκὸς ὄμμα ψυχῆς διοίξασα ἀντὶ ἀκροατῶν θεατὰς ἐπιστήμης ἐργάσηται τὴν ὠκυδρομωτάτην αἰσθήσεων ὄψιν πρὸ τῆς βραδυτέρας ἀκοῆς
79zihinde yerleştirdiğinde, artık kulakları sözlerle çalıştırmak boşunadır. Bu yüzden şöyle denir: "Eskiyi ve eskinin eskisini yiyeceksiniz, ama yeninin yüzünden eskiyi dışarı çıkaracaksınız" (Levililer 26:10). Yani zamanın ağarttığı hiçbir bilgiyi reddetmemeye çalışmalı, bilge adamların yazılarını okumalı, eski zamanları anlatanların vecizelerinde ve hikâyelerinde hazır bulunmalı, önceki insanlar ve olaylar hakkında hep merakla soru sormalıyız, çünkü hiçbir şeyden habersiz olmamak pek hoştur. Ama Tanrı psykhēde kendi kendine öğrenilen bilgeliğin yeni filizlerini yeşerttiğinde, öğretimden gelenleri hemen silip süpürmeliyiz; zaten kendiliklerinden çekilip akıp giderler. Çünkü Tanrı'nın öğrencisinin, müridinin, talebesinin, ya da ona hangi adı vermek gerekiyorsa onun, artık ölümlülerin rehberliğine katlanması imkânsızdır.
ἐν διανοίᾳ θεῖσα, μάταιον ἔτι διὰ λόγων ὦτα γυμνάζειν. διὸ καὶ λέγεται· „φάγεσθε παλαιὰ καὶ παλαιὰ παλαιῶν, ἀλλὰ καὶ παλαιὰ ἐκ προσώπου νέων ἐξοίσετε“ (Lev. 26, 10), ὡς δέον πολιὸν μὲν μάθημα χρόνῳ μηδὲν ἀρνεῖσθαι πειρωμένους καὶ γράμμασι σοφῶν ἀνδρῶν ἐντυγχάνειν καὶ γνώμαις καὶ διηγήσεσιν ἀρχαιολογούντων παρεῖναι καὶ φιλοπευστεῖν ἀεὶ περὶ τῶν προτέρων καὶ ἀνθρώπων καὶ πραγμάτων, τοῦ μηδὲν ἀγνοεῖν ὄντος ἡδίστου, νέας δὲ ὅταν ἀνατείλῃ βλάστας αὐτοδιδάκτου σοφίας ὁ θεὸς ἐν ψυχῇ, τὰ ἐκ διδασκαλίας εὐθὺς περιγράφειν καὶ περισύρειν ὑπονοστοῦντα καὶ ὑπορρέοντα ἐξ ἑαυτῶν· τὸν γὰρ θεοῦ φοιτητὴν ἢ γνώριμον ἢ μαθητὴν ἢ ὅ τί ποτε χρὴ θεμένους ὄνομα καλεῖν αὐτὸν ἀμήχανον ἔτι θνητῶν ὑφηγήσεως ἀνέχεσθαι.
80Psykhēnin taze olgunluğu "kavrulmuş" olsun, yani altın ateşle nasıl sınanırsa öyle güçlü bir logosla sınanmış olsun. Sınanmış ve denenmiş olmanın işareti de katılaşmış olmaktır. Gelişmiş başakların tanesi artık yaş kalmasın diye kavrulur, bu da ateş olmadan olmaz; aynı şekilde aretēye doğru taze olgunlukla edinilen şeyi de güçlü ve yenilmez bir logosla sağlam ve son derece kararlı kılmak gerekir. Logos tabiatı gereği yalnız psykhēdeki düşünceleri akıp dağılmaktan alıkoyarak katılaştırmakla kalmaz, akıldışı duygunun atılımını da kuvvetle gevşetir.
ἔστω δὲ ἡ νέα ψυχῆς ἀκμὴ „πεφρυγμένη“, τουτέστιν, ὡς πυρὶ χρυσός, λόγῳ δυνατῷ βεβασανισμένη· τοῦ δὲ βεβασανίσθαι καὶ δεδοκιμάσθαι σημεῖον τὸ πεπηγέναι· καθάπερ γὰρ ὁ τῶν τεθηλότων ἀσταχύων καρπός, ἵνα μηκέτι πλαδᾷ, φρύγεται, τοῦτο δ’ οὐκ ἄνευ πυρὸς πέφυκε συμβαίνειν, οὕτως καὶ τὴν νέαν πρὸς ἀρετῆς ἀκμὴν ἀνάληψιν δυνατῷ καὶ ἀνικήτῳ λόγῳ χρὴ πάγιον καὶ σταθερωτάτην ἀπεργάζεσθαι· πέφυκε δὲ ὁ λόγος οὐ μόνον πήττειν ἐν ψυχῇ τὰ θεωρήματα διαρρεῖν αὐτὰ κωλύων, ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ ἀλόγου πάθους ὁρμὴν εὐτόνως ἐκλύειν.
81Bak, kendini çalışarak yetiştiren Yakup bu atılımı kaynatırken "bitkin düşmüş Esav" hemen ortaya çıkar (Tekvin 25:29). Çünkü kötünün temeli kötülük ve duygudur; onlara dayanan kötü kişi, onların ikna eden logos tarafından yenilip gevşetildiğini görünce, doğal olarak gücünün bağları çözülür.
ἴδε γέ τοι τὸν ἀσκητὴν Ἰακὼβ ἕψοντα αὐτήν, ὅτε καὶ „Ἠσαῦ ἐκλείπων“ (Gen. 25,29) εὐθὺς εὑρίσκεται· θεμέλιος γὰρ τῷ φαύλῳ κακία καὶ πάθος, οἷς ἐπερηρεισμένος, ὅταν ἐξηττημένα καὶ παρειμένα ὑπὸ τοῦ αἱροῦντος αὐτὰ λόγου θεάσηται, κατὰ τὸ εἰκὸς ἐκλύεται τοὺς ἰσχύος δεσμούς.
82Logos karmakarışık olmasın, kendine uygun bölümlere ayrılsın; "yarma yapmak" bu demektir. Her şeyde düzen düzensizlikten iyidir, ama en çok da pek hızlı akan bir tabiat olan logosta. Onu ana başlıklara, yani konuya giren başlıklara ayırmalı ve her birine uygun kanıtları bağlamalıyız; bir hedef koyup bütün oklarını ona atmaya çalışan iyi okçuları taklit etmeliyiz. Başlık hedefe, kanıtlama da oklara benzer.
ἔστω δὲ ὁ λόγος μὴ συγκεχυμένος, ἀλλ’ εἰς οἰκείους τετμήσθω τομάς· τὸ „χίδρα ποιῆσαι“ τοιοῦτόν ἐστιν· ἐν ἅπαντι μὲν γὰρ ἀταξίας ἄμεινον ἡ τάξις, μάλιστα δ’ ἐν ὀξύτατα ῥεούσῃ φύσει, τῷ λόγῳ. διαιρετέον οὖν αὐτὸν εἰς κεφάλαια προηγούμενα, τὰ λεγόμενα ἐμπίπτοντα, καὶ ἐφαρμοστέον ἑκάστῳ τὰς οἰκείους κατασκευάς, μιμουμένους τοὺς ἀγαθοὺς τῶν τοξοτῶν, οἳ σκοπόν τινα προθέμενοι τὰ βέλη πάντα ἐπ’ αὐτὸν ἀφιέναι πειρῶνται· σκοπῷ μὲν γὰρ τὸ κεφάλαιον, βέλεσι δὲ ἔοικεν ἡ κατασκευή.
83Böylece logos, bütün giysilerin en güzeli olarak ahenkle dokunur. Nitekim kanun koyucu da altın levhaları kıl inceliğinde şeritlere keser ki onlarla uygun şeyler sağlamca dokunsun (Çıkış 36:10). Aynı şekilde altından daha değerli olan logos da sayısız desenden oluşmuş bir işlemedir; en ince başlıklarına kadar bölünüp bir bakıma iplik hâline gelince, atkı gibi ahenkli ispatları kabul ettiğinde övgüye değer biçimde tamamlanır.
οὕτως τὸ πάντων ἄριστον ἐσθημάτων ὁ λόγος ἁρμονίως συνυφαίνεται· καὶ γὰρ τὰ πέταλα τοῦ χρυσίου κατατέμνει ὁ νομοθέτης εἰς τρίχας, ὥστε συνυφῆναι τὰ οἰκεῖα ἐπιμόνως (Exod. 36, 10)· οὕτως ὁ τιμιώτερος χρυσοῦ λόγος ποίκιλμα ὢν ἐκ μυρίων ἰδεῶν ἐπαινετῶς τελεσιουργεῖται, ὅταν ἄχρι τῶν λεπτοτάτων κεφαλαίων τμηθεὶς τρόπον τινὰ νήματος δέξηται καθάπερ κρόκην ἀποδείξεις ἐναρμονίους.
84Ayrıca "yakmalık sunuyu yüzüp parçalarına ayırmak" da buyrulmuştur (Levililer 1:6). Bunun amacı, önce psykhēnin boş ve yanlış kanıların sağladığı örtülerden sıyrılarak çıplak görünmesi, sonra da uygun bölümlemeleri kabul etmesidir. Çünkü bütün ve cins olan aretēdir; o da en yakın türlerine (eidos) ayrılır: phronēsis, itidal, cesaret ve adalet. Böylece her birinin farklarını bilerek hem bütün olarak hem parça parça gönüllü bir hizmete katlanırız.
προστέτακται μέντοι καὶ „τὸ ὁλοκαύτωμα δείραντας εἰς μέλη διανεῖμαι“ (Lev. 1, 6), ὑπὲρ τοῦ πρῶτον μὲν γυμνὴν ἄνευ σκεπασμάτων, ὅσα περιποιοῦσιν αἱ κεναὶ καὶ ψευδεῖς ὑπολήψεις, τὴν ψυχὴν φανῆναι, εἶτα δέξασθαι διαιρέσεις ἐμμελεῖς· τὸ γὰρ ὅλον καὶ ἐν γένει ἡ ἀρετή, ἣ κατὰ εἴδη τὰ προσεχῆ τέμνεται, φρόνησιν καὶ σωφροσύνην καὶ ἀνδρείαν καὶ δικαιοσύνην, ἵνα τὰς καθ’ ἕκαστον εἰδότες διαφορὰς ἑκούσιον ὑπομένωμεν λατρείαν καὶ καθ’ ὅλα καὶ κατὰ μέρη.
85Hem psykhēyi kaba ve şekilsiz görüntülerle karmakarışık biçimde aldanmamaya, şeyleri bölüp ayırarak her birini bütün titizlikle araştırmak üzere içine bakmaya nasıl alıştıracağımıza, hem de logosu nasıl işleyeceğimize bakalım. Logos düzensiz bir hızla sürüklenirse belirsizlik yaratır; ama kendine uygun başlıklara ve her birine ait ispatlara bölünürse, yetkin parçalardan oluşmuş bir canlı gibi birleşip ahenk kazanır. Bunların içimizde sağlamlaşmasını istiyorsak onları sürekli çalışmalı ve talim etmeliyiz; çünkü epistēmēye dokunup onda kalmamak, yiyeceklerin ve içeceklerin tadına bakıp sonra doyasıya beslenmekten alıkonmaya benzer.
σκοπῶμεν δὲ ὅπως τήν τε ψυχὴν γυμνάσομεν, μὴ ὁλοσχερέσι καὶ ἀτυπώτοις φαντασίαις ὑποσυγχύτως ἀπατᾶσθαι, τομὰς δὲ καὶ διαιρέσεις ποιουμένην τῶν πραγμάτων διακύπτειν εἰς ἕκαστον ἔρευναν μετὰ πάσης ἀκριβείας ληψομένην, τόν τε λόγον, ὃς [οὐκ] ἀτάκτῳ ῥύμῃ φερόμενος ἀσάφειαν ἐργάσεται, τμηθεὶς δὲ εἰς τὰ οἰκεῖα κεφάλαια καὶ τὰς εἰς ἕκαστον ἀποδείξεις ὥσπερ ζῷον ἐκ τελείων μερῶν συμπαγεὶς ἁρμοσθήσεται. χρὴ δέ, εἰ μέλλει ταῦτα παρ’ ἡμῖν αὐτοῖς βεβαιοῦσθαι, μελέτην καὶ ἄσκησιν αὐτῶν ποιεῖσθαι συνεχῆ· ὡς τό γε ἁψαμένους ἐπιστήμης μὴ ἐπιμεῖναι ὅμοιόν ἐστι τῷ γευσαμένους σιτίων ἢ ποτῶν εἰς κόρον κωλυθῆναι τραφῆναι.
86Öyleyse "yarma"dan sonra "dövülmüş" yapmak yerinde olur; yani bölümlemeden sonra düşünülen şeyler üzerinde durup onlarla uğraşmak. Çünkü ihmal bilgisizliği nasıl kalıcı kılarsa, sürekli talim de epistēmēyi öyle sağlamlaştırır. Nitekim binlerce kişi çalışmaktan kaçındığı için tabiattan gelen gücünü bile yitirmiştir. Psykhēlerini mana denen ilahî besinle besleyenler ise onları taklit etmediler; onu döğüp ezerek gizli çörekler yaptılar (Sayılar 11:8), çünkü zihne daha sağlam bir damga vurmak için aretēnin göksel logosunu ovup inceltmek gerektiğini anlamışlardı.
μετὰ τὸ „χίδρα“ οὖν ἁρμόττει ποιεῖν „ἐρικτά“, τουτέστι μετὰ τὴν διαίρεσιν ἐνδιατρίβειν καὶ ἐνσχολάζειν τοῖς ἐπινοηθεῖσι· συνεχὴς γὰρ ἄσκησις ἐπιστήμην πάγιον ἐργάζεται, ὡς ἀμαθίαν ἀμελετησία· μυρίοι γοῦν ἀθλήσεως ὄκνῳ καὶ τὴν ἐκ φύσεως ἰσχὺν ἐξέλυσαν, οὓς οὐκ ἐμιμήσαντο οἱ τροφῇ θείᾳ τὴν ψυχὴν τραφέντες τῷ λεγομένῳ μάννα· οὗτοι γὰρ ἤλουν καὶ ἔτριβον αὐτὸ ποιοῦντες ἐγκρυφίας (Num. 11, 8), τὸν οὐράνιον ἀρετῆς λόγον ἀνατρίβειν καὶ ἐπιλεαίνειν ἕνεκα τοῦ τυπῶσαι βεβαιότερον τὴν διάνοιαν ἐγνωκότες.
87Öyleyse "taze" ile olgunluğu, "kavrulmuş" ile ateşte sınanmış ve yenilmez logosu, "yarma" ile şeylerin bölünüp ayrılmasını, "dövülmüş" ile düşünülen şeylerin ovulup çalışılmasını Tanrı'ya uygun biçimde ikrar ettiğinde, psykhēnin ilk ve en iyi olarak doğurduğu ilk ürünlerden kurban sunmuş olursun. Biz ağırdan alsak bile O, hizmete elverişli olanları kendine almakta gecikmez. Nitekim "Sizi kendime halk olarak alacağım ve sizin Tanrınız olacağım" (Çıkış 6:7) "ve siz benim halkım olacaksınız; Rab benim" der (Levililer 26:12).
ὅταν οὖν „νέα" τὴν ἀκμὴν καὶ „πεφρυγμένα„ τὸν πεπυρωμένον καὶ ἀνίκητον λόγον καὶ „χίδρα„ τὴν τομὴν καὶ διαίρεσιν τῶν πραγμάτων καὶ „ἐρικτὰ„ τὴν τριβὴν καὶ μελέτην τῶν ἐπινοηθέντων ὁμολογῇς κατὰ θεόν, πρωτογεννημάτων οἴσεις θυσίαν, ὧν πρώτων καὶ ἀρίστων ἐγέννησεν ἡ ψυχή. κἂν ἡμεῖς μέντοι βραδύνωμεν, αὐτὸς οὐ βραδύνει τοὺς ἐπιτηδείους πρὸς θεραπείαν λαβεῖν ἑαυτῷ· „λήψομαι„ γάρ φησιν „ὑμᾶς ἐμαυτῷ λαὸν ἐμοὶ καὶ ἔσομαι ὑμῶν θεὸς„ (Exod. 6,7) „καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι λαός· ἐγώ εἰμι κύριος„ (Lev. 26, 12).
88Günler sonra kurban getiren Kabil'in suçları bunlardı. Habil ise aynı şeyleri aynı şekilde getirmedi: cansızların yerine canlıları, daha genç ve ikinci sıradakilerin yerine daha yaşlı ve ilk olanları, zayıfların yerine güçlü ve daha semiz olanları getirdi. Nitekim kurbanını "sürüsünün ilk doğanlarından ve onların yağlarından" yaptığı söylenir (Tekvin 4:4); bu da en kutsal buyruğa uygundur. Buyruk şöyledir: "Ve şöyle olacak:
Τὰ μὲν δὴ τοῦ Κάιν μεθ’ ἡμέρας φέροντος θυσίαν ἐγκλήματα τοιαῦτα ἦν. Ἄβελ δὲ ἤνεγκεν οὐ τὰ αὐτὰ οὐδὲ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλ’ ἀντὶ μὲν ἀψύχων ἔμψυχα, ἀντὶ δὲ νεωτέρων καὶ δευτερείων πρεσβύτερα καὶ πρῶτα, ἀντὶ δὲ ἠσθενηκότων ἐρρωμένα καὶ πιότερα· „ἀπὸ γὰρ τῶν πρωτοτόκων τῶν προβάτων αὐτοῦ καὶ ἀπὸ τῶν στεάτων αὐτῶν“ φησι τὴν θυσίαν ποιήσασθαι (Gen. 4, 4), κατὰ τὸ ἱερώτατον διάταγμα· ἔστι δὲ τοιόνδε· „καὶ ἔσται“
89Tanrın Rab seni atalarına ant içtiği gibi Kenanlıların ülkesine götürüp orayı sana verdiğinde, rahmi açan her şeyi, erkekleri Rab için ayıracaksın; sığır sürülerinden ve hayvanlarından rahmi açan her şeyi, ne kadar olursa olsun, erkekleri Rab için ayıracaksın. Eşeğin rahmini açan her şeyi bir koyunla değiştireceksin; değiştirmezsen onu fidyeyle kurtaracaksın" (Çıkış 13:11–13). Rahmi açan şey Habil'in ilk doğan armağanıdır; onu ne zaman ve nasıl getirmek gerektiğini araştır.
φησίν „ὡς ἂν εἰσαγάγῃ σε κύριος ὁ θεός σου εἰς τὴν γῆν τῶν Χαναναίων, ὃν τρόπον ὤμοσε τοῖς πατράσι σου, καὶ δῷ σοι αὐτήν, καὶ ἀφελεῖς πᾶν διανοῖγον μήτραν, τὰ ἀρσενικά, τῷ κυρίῳ, πᾶν διανοῖγον ⟨μήτραν⟩ ἐκ τῶν βουκολίων ἐν τοῖς κτήνεσιν ὅσα ἂν γένηταί σοι, τὰ ἀρσενικά, τῷ κυρίῳ. πᾶν διανοῖγον μήτραν ὄνου ἀλλάξεις προβάτῳ· ἐὰν δὲ μὴ ἀλλάξῃς, λυτρώσῃ αὐτό“ (Exod. 13, 11 — 13). τὸ γὰρ διανοῖγον μήτραν τὸ Ἄβελ δῶρόν ἐστι πρωτότοκον, ὃ πότε καὶ πῶς δεῖ φέρειν ἐρεύνησον.
90En uygun vakit, Tanrı seni sarsılan logosa, yani Kenanlıların ülkesine götürdüğü zamandır; hem de rastgele bir şekilde değil, kendisinin ant içtiği şekilde. Bu, sarsıntıya, savrulmaya ve dalgalara katlanarak oraya buraya kararsızca sürüklenesin diye değil, sarsıntıdan kurtulup açık havaya ve sükûnete kavuşasın, bir sığınağa, bir demir yerine ya da en emniyetli limana varır gibi
καιρὸς μὲν δὴ ἐπιτηδειότατος, ὅταν εἰσαγάγῃ σε ὁ θεὸς εἰς τὸν σαλεύοντα λόγον, τὴν τῶν Χαναναίων γῆν, οὐχ ὃν τύχοι τρόπον, ἀλλ’ ὃν ὤμοσεν αὐτός· οὐχ ἵνα σάλον καὶ τροπὴν καὶ κλύδωνα ὧδε κἀκεῖσε φορούμενος ἀστάτως ὑπομένῃς, ἀλλ’ ἵνα τοῦ σάλου παυσάμενος αἰθρίαν καὶ γαλήνην ἀγάγῃς καὶ ὥσπερ εἰς ὑπόδρομον ἢ ὕφορμον ἢ ναυλοχώτατον λιμένα
91aretēye varıp sağlamca yerleşesin diyedir. Tanrı'nın ant içtiğini söylediğinde, bunu gerçekten O'na yakışan bir şey olarak gösterip göstermediğini incelemek gerekir, çünkü binlerce kişiye bu O'na yaraşmaz gibi gelmiştir. Yemin kavramı, tartışmalı bir konu hakkında Tanrı'yı tanık göstermektir; oysa Tanrı için hiçbir şey belirsiz ya da tartışmalı değildir, başkalarına da hakikatin alametlerini açıkça gösteren O'dur. Hiçbir tanığa da ihtiyacı yoktur, çünkü O'nunla eşit değerde başka bir tanrı yoktur.
τὴν ἀρετὴν ἀφικόμενος βεβαίως ἱδρυθῇς. ὅταν δὲ λέγῃ τὸν θεὸν ὀμνύναι, σκεπτέον εἰ πρὸς ἀλήθειαν ὡς ἐπιβάλλον αὐτῷ τοῦτο ἀποφαίνεται, ἐπεὶ μυρίοις ἔδοξεν ἀνοίκειον εἶναι· ὅρκου γὰρ ἔννοιά ἐστι μαρτυρία θεοῦ περὶ πράγματος ἀμφισβητουμένου· θεῷ δὲ οὐδὲν ἄδηλον οὐδὲ ἀμφισβητούμενον, ὃς καὶ τοῖς ἄλλοις τὰ γνωρίσματα τῆς ἀληθείας ἐναργῶς ἐπιδέδειχε· μάρτυρός γε μὴν οὐδενὸς δεῖται, οὐδὲ γάρ ἐστιν ἄλλος θεὸς ἰσότιμος αὐτῷ.
92Tanıklık edenin, tanıklık ettiği ölçüde, lehine tanıklık edilenden üstün olduğunu söylemiyorum bile: biri muhtaçtır, öteki fayda sağlar, fayda sağlayan da her zaman muhtaç olandan daha değerlidir. Oysa sebepten daha iyi bir şey düşünmek bile caiz değildir; çünkü Tanrı'dan sonra gelen her şey O'na eşit, hatta ondan biraz aşağı bile değildir, bütün cinsiyle aşağıdadır.
ἐῶ λέγειν ὅτι ὁ μαρτυρῶν, παρόσον μαρτυρεῖ, κρείττων ἐστὶ τοῦ ἐκμαρτυρουμένου· ὁ μὲν γὰρ δεῖται, ὁ δὲ ὠφελεῖ, τὸ δὲ ὠφελοῦν ἀξιονικότερον ἀεὶ τοῦ δεομένου. ἄμεινον δὲ οὐδὲ ἐπινοῆσαι θέμις τοῦ αἰτίου, ὁπότε οὐδὲ ἴσον αὐτοῦ ἀλλ’ οὐδὲ ὀλίγῳ καταδεέστερον, ἀλλ’ ὅλῳ γένει καταβεβηκὸς ἅπαν τὸ μετὰ θεὸν εὑρίσκεται.
93İnsanlar inanılmadıkları için, inanılsınlar diye yemine sığınırlar; Tanrı ise konuşurken de güvenilirdir, öyle ki sözleri sağlamlık bakımından yeminlerden hiç farklı değildir. Bizim düşüncemiz yeminle güvence altına alınır, yemin ise Tanrı'yla. Çünkü Tanrı yemin yüzünden güvenilir değildir; yemin O'nun sayesinde sağlamdır.
τοῦ γε μὴν πιστευθῆναι χάριν ἀπιστούμενοι καταφεύγουσιν ἐφ’ ὅρκον ἄνθρωποι· ὁ δὲ θεὸς καὶ λέγων πιστός ἐστιν, ὥστε καὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ βεβαιότητος ἕνεκα μηδὲν ὅρκων διαφέρειν. καὶ συμβέβηκε τὴν μὲν ἡμετέραν γνώμην ὅρκῳ, τὸν δὲ ὅρκον αὐτὸν θεῷ πεπιστῶσθαι· οὐ γὰρ δι’ ὅρκον πιστὸς ὁ θεός, ἀλλὰ δι’ αὐτὸν καὶ ὁ ὅρκος βέβαιος.
94Öyleyse kutsal sırların yorumcusu neden O'nu ant içerken tanıtmayı uygun gördü? Yaratılmışın zayıflığını gözler önüne sermek ve bunu yaparken aynı zamanda onu teselli etmek için. Çünkü sebebe yaraşan o temel öğreti olan "Tanrı insan gibi değildir" (Sayılar 23:19) sözünü psykhēmizde sürekli saklayıp insana göre söylenen her şeyin üstüne çıkamıyoruz.
τί οὖν ἔδοξε τῷ ἱεροφάντῃ παρεισαγαγεῖν αὐτὸν ὀμνύντα; ἵνα τὴν ἀσθένειαν διελέγξῃ τοῦ γενητοῦ καὶ διελέγξας ἅμα παρηγορήσῃ· οὐ γὰρ δυνάμεθα διηνεκῶς τὸ ἄξιον τοῦ αἰτίου κεφάλαιον ἐν ψυχῇ ταμιεύεσθαι τῇ ἑαυτῶν, τὸ „οὐχ ὡς ἄνθρωπος ὁ θεός“ (Num. 23, 19), ἵνα πάντα τὰ ἀνθρωπολογούμενα ὑπερκύψωμεν·
95Ölümlü olandan pek çok pay aldığımız için kendimizin dışında hiçbir şey düşünemeyiz, kendi belalarımızdan çıkmaya gücümüz yetmez; salyangozlar gibi ölümlü olanın içine girer, kirpiler gibi kendi çevremizde top gibi kıvrılırız. Kutlu ve bozulmaz olan hakkında da kendimiz hakkında düşündüklerimizi düşünürüz: ilahî olanın insan biçimli olduğu söyleminin saçmalığından kaçarız, ama onun insanca duygular taşıdığını kabul etmenin fiilî dinsizliğini üstleniriz.
ἀλλὰ πλεῖστον μετέχοντες τοῦ θνητοῦ καὶ χωρὶς ἑαυτῶν ἐπινοῆσαι μηδὲν δυνάμενοι μηδὲ ἐκβῆναι τὰς ἰδίους κῆρας ἰσχύοντες, ἀλλ’ εἰς τὸ θνητὸν εἰσδυόμενοι καθάπερ οἱ κοχλίαι καὶ περὶ ἑαυτοὺς ὥσπερ οἱ ἐχῖνοι σφαιρηδὸν εἱλούμενοι, καὶ περὶ τοῦ μακαρίου καὶ ἀφθάρτου τὰ αὐτὰ ἃ καὶ περὶ ἑαυτῶν δοξάζομεν τὴν μὲν ἀτοπίαν τοῦ λόγου, ὅτι ἀνθρωπόμορφον τὸ θεῖον, ἀποδιδράσκοντες, τὴν δὲ ἐν τοῖς ἔργος ἀσέβειαν, ὅτι ἀνθρωποπαθές, ἐπαναιρούμενοι.
96Bu yüzden sebebe eller, ayaklar, girişler, çıkışlar, düşmanlıklar, yüz çevirmeler, uzaklaşmalar, öfkeler, yani O'na hiç yakışmayan parçalar ve hâller yakıştırırız. Yemin de bunlardandır; zayıflığımıza yardım etmek için vardır.
διὰ τοῦτο χεῖρας πόδας εἰσόδους ἐξόδους ἔχθρας ἀποστροφὰς ἀλλοτριώσεις ὀργὰς προσαναπλάττομεν, ἀνοίκεια καὶ μέρη καὶ πάθη τοῦ αἰτίου· ὧν ἐστι καὶ ὁ ὅρκος τῆς ἡμετέρας ἐπίκουρος ἀσθενείας.
97Musa bir sınır çizerek "Tanrı sana verdiğinde ayıracaksın" (Çıkış 13:11) der. Çünkü O vermezse sahip olamazsın, zira her şey O'nun mülküdür: dış şeyler, beden, his, logos, nous ve hepsinin faaliyetleri; yalnız sen değil, bu evren de O'nundur. Neyi kesip ayırırsan ayır, onun başkasına ait olduğunu göreceksin. Toprak, su, hava, gök, yıldızlar, bozulmaz ve bozulur hayvanların ve bitkilerin bütün türleri senin kendi malın değildir; öyle ki onlardan hangisini kurban olarak sunarsan, kendi malını değil,
„ἐὰν οὖν δῷ σοι ὁ θεός, ἀφελεῖς“ (Exod. 13, 11) λέγει Μωυσῆς ὁριζόμενος· μὴ δόντος γὰρ οὐχ ἕξεις, ἐπεὶ πάντα αὐτοῦ κτήματα, καὶ τὰ ἐκτὸς καὶ τὸ σῶμα καὶ ἡ αἴσθησις καὶ ὁ λόγος καὶ ὁ νοῦς καὶ αἱ πάντων ἐνέργειαι καὶ οὐ σὺ μόνος ἀλλὰ καὶ ὅδε ὁ κόσμος· ὅ τι ἂν ἀποτέμνῃ καὶ διαιρῇ, τοῦτ’ ἀλλότριον εὑρήσεις· καὶ γὰρ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ πνεῦμα καὶ οὐρανὸν καὶ ἀστέρας καὶ ζῴων καὶ φυτῶν ἀφθάρτων τε καὶ φθαρτῶν ἰδέας ἁπάσας οὐκ ἴδια κέκτησαι, ὥσθ’ ὅ τι ἂν αὐτῶν ἱερείου τρόπον προσάγῃς, τὸ θεοῦ προσάξεις κτῆμα, οὐ
98Tanrı'nın mülkünü sunmuş olursun. Kutsal söze pek yaraşır biçimde, verilenlerin hepsini sunmanın değil, verilenlerden ayırmanın buyrulduğuna dikkat et. Çünkü [ilahî] tabiat insan soyuna, ona uygun düşen sayısız şey bağışlamıştır, ama kendisi bunların hiçbirine katılmaz: yaratılmamış olduğu için doğuşa, besine muhtaç olmadığı için beslenmeye, hep aynı kaldığı için büyümeye katılmaz, zamanla gelen yaş evrelerinde de eksilme ya da artma kabul etmez. Bize alet olarak kullanılan bir beden vermiştir: onunla almak, vermek, ilerlemek, görmek, işitmek, besin almak, sindirileni yeniden dışarı atmak, kokuların farklarını ayırt etmek, sesli bir söz kullanmak ve hem zorunlu hem faydalı hizmetlere ait daha birçok şey mümkündür.
τὸ σαυτοῦ. παρατήρει δὲ ὡς πάνυ εὐαγῶς ἀπὸ τῶν δοθέντων ἀφελεῖν διείρηται, οὐχ ὅλα προσάγειν τὰ δοθέντα. μυρία γὰρ ἡμῖν ἡ φύσις ἐπιβάλλοντα ἀνθρώπων γένει δεδώρηται, ὧν ἀμέτοχος ἁπάντων ἐστὶν αὐτή, γένεσιν ἀγένητος οὖσα, τροφὴν τροφῆς οὐ δεομένη, αὔξησιν ἐν ὁμοίῳ μένουσα, τὰς κατὰ χρόνον ἡλικίας ἀφαίρεσιν ἢ πρόσθεσιν οὐκ ἐπιδεχομένη, σῶμα ὀργανικὸν ᾧ λαβεῖν, ᾧ δοῦναι, προελθεῖν, ἰδεῖν, ἀκοῦσαι, προσενέγκασθαι τροφήν, τὴν ἐξικμασθεῖσαν ἀποπέμψασθαι πάλιν, ἀτμῶν ἐπικρῖναι διαφοράς, λόγῳ χρήσασθαι γεγωνῷ, πολλὰ καὶ ἄλλα τῶν εἰς τὰς ἀναγκαίας ἅμα καὶ ὠφελίμους ὑπηρεσίας ἔνεστιν.
99Ama biri bunların iyi de kötü de olmayan şeyler olduğunu, [ilahî] tabiatın ise herkesçe iyi kabul edilen şeyleri taşıması gerektiğini söyleyebilir. Öyleyse gerçek iyiliklerden de aramızda en çok hayranlık uyandıranları inceleyelim; hepsine uygun zamanlarda kavuşmak için dua eder, kavuşunca da kendimizi en mesut insanlar sayarız.
ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀδιάφορα ἄν τις εἴποι, τὰ δὲ ὁμολογούμενα ἀγαθὰ δεῖν ἀνῆφθαι τὴν φύσιν. φέρ’ οὖν ἐξετάσωμεν καὶ τῶν πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθῶν τὰ μάλιστα παρ’ ἡμῖν θαυμαζόμενα, ὧν ἁπάντων μὲν τυχεῖν κατὰ καιροὺς τοὺς ἁρμόζοντας εὐχόμεθα, τυχόντες δὲ εὐδαιμονέστατοι νομιζόμεθα.
100İyi bir yaşlılığın ve iyi bir ölümün insana ait iyiliklerin en büyükleri olduğunu kim bilmez? Oysa yaşlanmaz ve ölümsüz olan [ilahî] tabiat bunların hiçbirine ortak değildir. Yaratılmamış olanın yaratılmışların iyiliklerini kullanmaya tenezzül etmemesinde şaşılacak ne var, madem ki yaratılmış olan bile bölündüğü türlerin farklarına göre birbirine benzemeyen aretēlere sahip olur? Nitekim erkekler kadınlarla, kadınlar da erkeklerle yalnız öbür cinse yaraşan şeylerde yarışmaz; kadınlar erkeklere ait şeylere özenirse erkeksi kadın, erkekler de kadınların uğraşlarına girişirse kadınsı erkek diye kötü bir ün kazanırlar.
τίς οὖν ἀγνοεῖ ὅτι εὐγηρία καὶ εὐθανασία μέγιστα τῶν ἀνθρωπείων ἀγαθῶν ἐστιν, ὧν οὐδετέρου κοινωνὸς ἡ φύσις ἀγήρως τε καὶ ἀθάνατος οὖσα; καὶ τί παράδοξον, εἰ τὸ ἀγένητον γενητῶν ἀγαθοῖς οὐκ ἀξιοῖ προσχρῆσθαι, ὁπότε καὶ τὸ γενόμενον αὐτὸ κατὰ τὰς τῶν εἰδῶν εἰς ἃ τέμνεται διαφορὰς ἀνομοίων μεταποιεῖται ἀρετῶν; ἄνδρες γοῦν ⟨οὐ⟩ γυναιξὶν οὐδὲ γυναῖκες ἀνδράσιν ἁμιλλήσαιντο ἂν περὶ ὧν μόνοις τοῖς ἑτέροις ἁρμόττει προσεῖναι· ἀλλ’ αἱ μὲν γυνάνδρων, εἰ ζηλώσαιεν τὰ ἀνδρῶν, οἱ δὲ ἀνδρογύνων, εἰ τοῖς γυναικῶν ἐπίθοιντο ἐπιτηδεύμασι, δύσκλειαν οἴσονται.
101Tabiat bazı aretēleri öyle ayırmıştır ki uğraşla bile ortak kılınamazlar. Mesela aretēye uygun biçimde tohum ekip çocuk yapmak erkeklere hastır, kadın bunu asla elde edemez; kadınlarda bir iyilik olan kolay doğurmayı da erkeğin tabiatı kabul etmez. Bu yüzden "insan gibi" (Tesniye 1:31) sözü de Tanrı için asıl anlamında kullanılmamıştır; zayıflığımızı teselli eden mecazi bir kullanımdır. Öyleyse, ey psykhē, yaratılmış, ölümlü, değişken ve kutsal olmayan her şeyi, yaratılmamış, bozulmaz, değişmez, kutsal ve tek kutlu olan Tanrı hakkındaki kavrayışından ayıracaksın.
ἐνίας δὲ ἀρετὰς ἡ φύσις οὕτως διακέκρικεν, ὡς μηδὲ ἐξ ἐπιτηδεύσεως εἰς κοινωνίαν ἀχθῆναι δύνασθαι· τὸ γοῦν σπείρειν καὶ γεννᾶν κατ’ ἀρετὴν ἀνδρῶν ἴδιον, οὐκ ἂν εὕροι τοῦτό γε γυνή· καὶ μὴν ἀγαθὸν οὖσαν γυναικῶν εὐτοκίαν ἀνδρὸς οὐ δέχεται φύσις. ὥστε οὐδὲ τὸ „ὡς ἄνθρωπος“ (Deut. 1,31) ἐπὶ θεοῦ κυριολογεῖται, κατάχρησις δὲ ὀνομάτων ἐστὶ παρηγοροῦσα τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν. ἀφελεῖς οὖν, ὦ ψυχή, πᾶν γενητὸν θνητὸν μεταβλητὸν βέβηλον ἀπὸ ἐννοίας τῆς περὶ θεοῦ τοῦ ἀγενήτου καὶ ἀφθάρτου καὶ ἀτρέπτου καὶ ἁγίου καὶ μόνου μακαρίου.
102"Rahmi açan her şeyin erkekleri Rab içindir" (Çıkış 13:12) sözü de tabiat bilgisine pek uygundur. Tabiat kadınlara canlıların doğumu için en uygun organ olarak rahmi verdiği gibi, şeylerin doğumu için de psykhēde bir yeti belirlemiştir; zihin onun aracılığıyla birçok şeye gebe kalır, doğum sancısı çeker ve doğurur.
τὸ δὲ „παντὸς διανοίγοντος μήτραν τὰ ἀρσενικὰ τῷ κυρίῳ“ (Exod. 13, 12) φυσικώτατα ἔχει. ὥσπερ γὰρ ταῖς γυναιξὶ πρὸς ζῴων γένεσιν οἰκειότατον μέρος ἡ φύσις ἔδωκε μήτραν, οὕτως πρὸς γένεσιν πραγμάτων ὥρισεν ἐν ψυχῇ δύναμιν, δι’ ἧς κυοφορεῖ καὶ ὠδίνει καὶ ἀποτίκτει πολλὰ διάνοια.
103Doğurulan düşüncelerin de, canlılarda olduğu gibi, bir kısmı erkek, bir kısmı dişidir. Psykhēnin dişi yavrusu kötülük ve duygudur; bunlarla her uğraşta kadınsılaşırız. Erkek yavrusu ise iyi hâl ve aretēdir; bunlarla uyanır ve kuvvetleniriz. Bunlardan erkekler bölümünü bütünüyle Tanrı'ya adamalı, kadınlar bölümünü kendimize ayırmalıyız. Bu yüzden şu buyrulmuştur: "Rahmi açan her şeyin erkekleri Rab içindir."
τῶν δὲ ἀποκυουμένων ἐννοημάτων τὰ μὲν ἄρρενα, τὰ δὲ θήλεα, καθάπερ ἐπὶ ζῴων εἶναι συμβέβηκε· θῆλυ μὲν οὖν ἔγγονον ψυχῆς ἐστι κακία καὶ πάθος, οἷς καθ’ ἕκαστον τῶν ἐπιτηδευμάτων ἐκθηλυνόμεθα, ἄρρεν δὲ εὐπάθεια καὶ ἀρετή, ὑφ’ ὧν ἐγειρόμεθα καὶ ῥωννύμεθα. τούτων δὲ τὴν μὲν ἀνδρωνῖτιν ἑστίαν πᾶσαν ἀνιερωτέον θεῷ, τὴν δὲ γυναικωνῖτιν ἀπονεμητέον ἑαυτοῖς· διὸ καὶ προστέτακται· „πᾶν διανοῖγον μήτραν, τὰ ἀρσενικά, τῷ κυρίῳ.“
104Ayrıca "hayvanlarının arasında sığır sürülerinden rahmi açan her şeyin, ne kadar olursa olsun, erkekleri Rab içindir" der (Çıkış 13:12). Yönetici kısmın ürünlerinden söz ettikten sonra, hislerin payına düşen akıldışı kısmın ürünlerinden de söz etmeye başlar; hisleri hayvanlara benzetir.
ἀλλὰ καὶ „παντὸς“ φησί „διανοίγοντος μήτραν ἐκ τῶν βουκολίων ἐν τοῖς κτήνεσιν ὅσα ἂν γένηταί σοι τὰ ἀρσενικὰ τῷ κυρίῳ“ (Exod. 13, 12). εἰπὼν περὶ τῶν τοῦ ἡγεμονικοῦ γεννημάτων ἄρχεται διδάσκειν καὶ περὶ τῶν τοῦ ἀλόγου, ὅπερ αἱ αἰσθήσεις κεκλήρωνται, ἃς κτήνεσιν ἀπεικάζει.
105Sürü hayvanlarından sığır sürülerinde yetiştirilenler evcil ve uysaldır, çünkü bir gözetici olan sığırtmacın özeniyle güdülürler. Salıverilmiş ve başıboş kalanlar, onları yatıştıracak biri olmadığından yabanileşir; keçi çobanları, sığırtmaçlar ve çobanlar gibi her türden canlının gözeticilerinin yönettiği hayvanlar ise zorunlu olarak evcilleşir. Hisler cinsi de tabiatça bir bakımdan yabani, bir bakımdan uysaldır: sığırtmaç gibi olan noustan dizgin koparıp akıldışı biçimde dışarıdaki hissedilir şeylere doğru sürüklendiğinde yabani; bileşimin yöneticisi olan akla itaatle boyun eğip onun tarafından yönetilip dizginlendiğinde ise evcildir.
θρεμμάτων δὲ ὅσα ἐν βουκολίοις ἀνατρέφεται τιθασὰ καὶ χειροήθη, ἅτε ὑπὸ ἐπιστάτου φροντίδος ἀγόμενα βουκόλου· τὰ μὲν γὰρ ἄφετα καὶ ἀπελευθεριάζοντα ἐρημίᾳ τοῦ πραΰνοντος ἐξαγριαίνεται, ὧν δὲ ἡγεμόνες αἰπόλοι βουκόλοι νομεῖς, τῶν καθ’ ἕκαστον εἶδος ἐπιστάται ζῴων, ταῦτ’ ἐξ ἀνάγκης ἡμεροῦται. πέφυκεν οὖν καὶ τὸ αἰσθήσεων γένος τῇ μὲν ἀτίθασον τῇ δ’ εἶναι χειρόηθες· ἀτίθασον μὲν ὅταν ἀφηνιάσαν ὥσπερ βουκόλου τοῦ νοῦ φέρηται πρὸς τὰ ἐκτὸς ἀλόγως αἰσθητά, ἥμερον δὲ ὅταν ὑπεῖξαν πειθηνίως τῷ τοῦ συγκρίματος ἡγεμόνι λογισμῷ κυβερνᾶταί τε καὶ ἡνιοχῆται πρὸς αὐτοῦ.
106Hislerin nousun buyruğuyla gördüğü, işittiği, kısacası hissettiği her şey erkek ve yetkindir, çünkü her birine iyilik eklenir. Yöneticisiz olarak hissettikleri ise, başıboşluğun bir şehri yok etmesi gibi bedenimizi yok eder. Demek ki yine, hislerin nousa uyan hareketlerinin, ki zorunlu olarak daha iyidirler, Tanrı'ya göre meydana geldiğini ikrar etmeli; dizgin tanımayan hareketlerini ise, dışarıdaki hissedilir şeylerin akıntısına akılsızca kapılan kendimize yüklemeliyiz.
ὅσα μὲν οὖν ἂν ἴδῃ ἢ ἀκούσῃ ἢ συνόλως αἴσθηται κατὰ τὴν ἐπικέλευσιν τοῦ νοῦ, πάντα ἐστὶν ἄρρενα καὶ τέλεια, προσγίνεται γὰρ ἑκάστῳ τὸ εὖ· ὅσα δ’ ἂν χωρὶς ἡγεμόνος, ὑπὸ ἀναρχίας ὥσπερ πόλιν τὸ σῶμα ἡμῶν διόλλυσι. πάλιν οὖν καὶ τῶν αἰσθήσεων τὰς μὲν ἑπομένας τῷ νῷ κινήσεις, αἵπερ ἐξ ἀνάγκης ἀμείνους εἰσίν, ὁμολογητέον κατὰ θεὸν συμβαίνειν, τὰς δὲ ἀφηνιαζούσας ἀναθετέον ἑαυτοῖς ἀλόγως ὑπὸ τῆς τῶν ἐκτὸς αἰσθητῶν φορᾶς ἀγομένοις.
107Ama yalnız bunlardan değil, bütün hamurdan da pay ayırmayı buyurmuştur. Buyruk şöyledir: "Ve şöyle olacak: ülkenin ekmeğinden yediğinizde Rab için bir pay ayıracaksınız; hamurunuzun ilk payı olarak bir ekmeği pay olarak ayıracaksınız; harmandan pay ayırdığınız gibi onu da öyle ayıracaksınız" (Sayılar 15:19–20).
ἀλλ’ οὐ μόνον ἀπὸ τούτων, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ φυράματος ὅλου προστέταχεν ἀφαιρεῖν. ἡ δὲ πρόσταξίς ἐστι τοιάδε· „καὶ ἔσται, ὅταν ἐσθίητε ἀπὸ τῶν ἄρτων τῆς γῆς, ἀφελεῖτε ἀφαίρεμα ἀφόρισμα τῷ κυρίῳ· ἀπαρχὴν φυράματος ὑμῶν ἄρτον, ἀφαίρεμα ἀφελεῖτε αὐτόν· ὡς ἀφαίρεμα ἀπὸ ἅλωνος, οὕτως ἀφελεῖτε“ (Num. 15, 19. 20).
108Doğrusunu söylemek gerekirse, asıl anlamda hamur bizzat biziz; tamamlanmamız için pek çok ousia bir araya getirilip karıştırılmıştır. Canlıları biçimlendiren, soğuğu sıcakla, kuruyu yaşla, yani zıt güçleri birbirine katıp karıştırarak her birimizi hepsinden tek bir karışım olarak yaptı; "hamur" adı da buradan gelir. Psykhē ve beden diye iki üst bölümü olan bu karışımın ilk paylarını Tanrı'ya adamalıyız.
τὸ τοίνυν φύραμα κυρίως, εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἡμεῖς ἐσμεν αὐτοί, συμπεφορημένων καὶ συγκεκριμένων πλείστων οὐσιῶν, ἵνα ἀποτελεσθῶμεν· ψυχρὸν γὰρ θερμῷ καὶ ξηρὸν ὑγρῷ, δυνάμεις ἐναντίας, ἀναμίξας καὶ ἀνακερασάμενος ὁ ζῳοπλάστης ἓν ἐκ πασῶν ἕκαστον ἡμῶν ἀπειργάζετο συμφόρημα, ἀφ’ οὗ καὶ φύραμα εἴρηται. τούτου τοῦ συμφορήματος, ὃ ψυχὴ καὶ σῶμα δύο τὰ ἀνωτάτω τμήματα κεκλήρωται, τὰς ἀπαρχὰς ἀνιερωτέον.
109İlk paylar ikisinin de aretēye uygun kutsal hareketleridir; bu yüzden harmana benzetilmiştir. Harmanda buğday, arpa ve bu türden şeyler kendi başlarına ayrılır, kılçıklar, saman ve başka süprüntü ise bir başka yana savrulur. Bizde de en iyi ve faydalı olan, gerçek besini sağlayan, doğru hayatın onlarla tamamlandığı şeyler vardır; bunları Tanrı'ya adamalı, ilahî olmayan ötekileri ise kepek gibi ölümlü soya bırakmalıyız. Demek ki ayrılacak pay bunlardandır.
ἀπαρχαὶ δέ εἰσιν ἅγιαι κινήσεις αἱ κατ’ ἀρετὴν ἑκατέρου, διὸ καὶ ἅλῳ παραβέβληται· καθάπερ οὖν ἐν ταῖς ἅλωσι πυροὶ καὶ κριθαὶ καὶ ὅσα τοιαῦτα καθ’ ἑαυτὰ χωρίζεται, ἀθέρες δὲ καὶ ἄχυρα καὶ εἴ τις ἄλλος φορυτὸς ἑτέρωσε σκίδναται, οὕτως καὶ παρ’ ἡμῖν τὰ μέν ἐστιν ἄριστα καὶ ὠφέλιμα καὶ τὰς ἀληθεῖς τροφὰς παρέχοντα, δι’ ὧν ὁ ὀρθὸς ἀποτελεῖται βίος, ἅπερ ἀναθετέον θεῷ, τὰ δὲ ἄλλα ὅσα μὴ θεῖα ὑπολειπτέον ὥσπερ σκύβαλα γένει τῷ θνητῷ. ἀπὸ μὲν οὖν τούτων ἀφαιρετέον.
110Ama baştan başa kötülükle karışmamış yetiler de vardır; onları bölerek kesip budamak caiz değildir. Bunlar parçalanmayan kurbanlara, yani bütünüyle yakılan sunulara benzer. Bunun açık örneği İshak'tır: yıkıcı hiçbir duyguya payı olmadığından, onu bir kurban gibi sunmak buyrulmuştur.
εἰσὶ δὲ δυνάμεις ἀμιγεῖς κακίας ὅλαι δι’ ὅλων, ἃς οὐ θέμις ἀκρωτηριάζειν διαιροῦντας, αἱ ἐοικυῖαι ταῖς ἀμερίστοις θυσίαις, ὁλοκαυτώμασιν, ὧν ἐναργὲς παράδειγμα ὁ Ἰσαάκ, ὃν ἱερείου τρόπον ἀνάγειν προστέτακται μηδενὸς πάθους φθοροποιοῦ μεμοιραμένον.
111Başka bir yerde de şöyle denir: "Armağanlarımı, bağışlarımı, ürün sunularımı bayramlarımda bana sunmak için saklayacaksınız" (Sayılar 28:2); yani onlardan bir şey ayırmadan ve bölmeden, dolu dolu, tam ve yetkin olarak sunarak. Çünkü psykhēnin bayramı yetkin aretēlerin verdiği sevinçtir; insan soyunun alabildiği aretēlerden belalara hiç pay almamış olanlar da yetkindir. Böyle bir bayramı yalnız bilge kutlar, ötekilerden hiçbiri kutlayamaz; çünkü duyguların ya da kötülüklerin tadını hiç almamış bir
λέγεται δὲ καὶ δι’ ἑτέρων· „τὰ δῶρά μου, δόματά μου, καρπώματά μου διατηρήσετε προσφέρειν ἐμοὶ ἐν ταῖς ἑορταῖς μου“ (Num. 28, 2), οὐκ ἀφαιροῦντες οὐδὲ διανέμοντες, ἀλλ’ ἔμπλεα καὶ ὁλόκληρα καὶ τέλεια προσάγοντες· ἑορτὴ γὰρ ψυχῆς ἡ ἐν ἀρεταῖς εὐφροσύνη τελείαις, τέλειαι δὲ αἱ κηρῶν ἀμέτοχοι, ὅσας τὸ ἀνθρώπειον γένος χωρεῖ. μόνος δὲ ἑορτάζει τὴν τοιαύτην ἑορτὴν ὁ σοφός, τῶν δὲ ἄλλων οὐδὲ εἷς· ἄγευστον γὰρ παθῶν ἢ κακιῶν
112psykhē bulmak pek nadirdir. [Musa] psykhēnin yönetici ve tabi parçaları hakkındaki sözü, her birinde neyin erkek, neyin dişi olduğunu açıkladıktan sonra, ardından gelenleri öğretir. Emek ve özen olmadan erkek soya nail olunamayacağını açıkça bildiği için sonra şöyle der: "Eşeğin rahmini açan her şeyi bir koyunla değiştireceksin" (Çıkış 13:13). Bu, her emeği ilerlemeyle değiş demektir. Çünkü eşek emeğin simgesidir, zira katlanan bir hayvandır; koyun (probaton) ise, adının da gösterdiği gibi, ilerlemenin simgesidir.
ψυχὴν εὑρεῖν σπανιώτατον. ἀποδοὺς οὖν τὸν περὶ τῶν μερῶν τῆς ψυχῆς λόγον ἡγεμονικοῦ τε καὶ ὑπηκόου καὶ τί ἐστιν ἐν ἑκατέρῳ τὸ ἄρρεν ἢ θῆλυ, μετὰ ταῦτα περὶ τῶν ἀκολούθων ἐκδιδάσκει. σαφῶς γὰρ εἰδὼς ὅτι δίχα πόνου καὶ ἐπιμελείας οὐχ οἷόν τε γενεᾶς τῆς ἄρρενος ἐπιλαχεῖν, φησὶν ἑξῆς· „πᾶν διανοῖγον μήτραν ὄνου ἀλλάξεις προβάτῳ“ (Exod. 13, 13), ἴσον τῷ πάντα πόνον ἀντικαταλλάττου προκοπῆς· πόνου μὲν γὰρ ὄνος — τλητικὸν γὰρ τὸ ζῷον —, προκοπῆς δὲ πρόβατον, ὡς καὶ αὐτὸ δηλοῖ τοὔνομα, σύμβολον.
113Öyleyse tekhnēlerin, uğraşların ve öğretilebilen öteki şeylerin çalışmasına giriş; ama ihmalle ya da gevşeklikle değil, bütün özeninle, zihnini her yorgunluğa yiğitçe katlanmaya hazırlamış olarak. Yarım kalan bir emeğe takılıp kalmamaya, seni en şanlı gayeye götürecek ilerlemeyi ve iyileşmeyi bulmaya çalış; çünkü emeğe ilerleme uğruna katlanılır.
ἴθι οὖν ἐπὶ τὴν τῶν τεχνῶν καὶ ἐπιτηδευμάτων καὶ τῶν ἄλλων ὅσα διδακτὰ μελέτην, μὴ ὀλιγώρως μηδὲ ῥᾳθύμως ἀλλὰ μετὰ φροντίδος τῆς πάσης παρεσκευακὼς τὴν σαυτοῦ διάνοιαν ὑποστῆναι καρτερῶς πάντα κάματον, καὶ σπούδαζε μὴ ὑπὸ ἀτελοῦς κατασχεθῆναι πόνου, προκοπὴν δὲ καὶ βελτίωσιν ἐπὶ τὸ εὐκλεέστατον ἄγοντα τέλος εὑρέσθαι· προκοπῆς γὰρ χάριν οἰστὸς ὁ πόνος.
114Ama sen emek vermenin yorgunluğunu üstlendiğin hâlde tabiat daha iyiye doğru hiçbir katkıda bulunmaz, ilerlemeden gelecek iyileşmelere karşı koyarsa, geri dön ve dinlen; çünkü tabiata karşı koymak zordur. Bu yüzden şunu ekler: "Değiştirmezsen onu fidyeyle kurtaracaksın" (Çıkış 13:13); yani emek karşılığında ilerleme elde edemezsen, emeği de bırak. Çünkü "fidyeyle kurtarmak" şu anlamı telkin eder: psykhēyi sonuçsuz ve yarım kalan bir kaygıdan özgür kılmak.
ἐὰν δὲ ἄρα σὺ μὲν ἀναδέχῃ τὸν ἐκ τοῦ πονεῖν κάματον, ἡ δὲ φύσις μηδὲν ἐπιδιδῷ πρὸς τὸ ἄμεινον ἐναντιουμένη ταῖς ἐκ προκοπῆς βελτιώσεσι, μετατραπόμενος ἠρέμει· χαλεπὸν γάρ ἐναντιοῦσθαι φύσει. διὸ καὶ προστίθησιν· „ἐὰν δὲ” φησί „μὴ ἀλλάξῃς, λυτρώσῃ αὐτό“ (Exod. 13, 13), ὅπερ ἐστίν, ἐὰν μὴ δυνηθῇς προκοπὴν ἀλλάξασθαι τοῦ πονεῖν, μέθες καὶ τὸν πόνον· τὸ γάρ λυτρώσασθαι τοιοῦτον ὑποβάλλει νοῦν, ἐλευθερῶσαι τὴν ψυχὴν ἀνηνύτου καὶ ἀτελοῦς φροντίδος.
115Bunları aretēler için değil, orta derecedeki tekhnēler ve bedenin bakımına, dış şeylerin bolluğuna yönelik öteki zorunlu işler için söylüyorum. Çünkü iyi ve güzel olan yetkin şeyler uğruna verilen emek, gayeye ulaşamasa bile, onu sarf edenlere kendiliğinden önceden yarar sağlar; aretēnin dışında kalan şeyler ise sona ulaşmazlarsa hepsi faydasızdır. Tıpkı canlılarda olduğu gibi: başı kesersen geri kalanı da yok olur. İşlerin başı da gayeleridir; gaye yerine oturunca onlar bir bakıma yaşar, onu kesip koparmak istersen ölürler.
λέγω δὲ ταῦτα οὐ περὶ τῶν ἀρετῶν ἀλλὰ περὶ τῶν μέσων τεχνῶν καὶ ὧν ἄλλων ἀναγκαίων περί τε σώματος ἐπιμέλειαν καὶ τὴν τῶν ἐκτὸς περιουσίαν πραγματεύονται, ἐπεὶ ὅ γε περὶ ἀγαθῶν καὶ καλῶν τελείων πόνος, κἂν ὑστερίζῃ τοῦ τέλους, ἱκανὸς ἐξ ἑαυτοῦ προωφελῆσαι τοὺς χρωμένους, τὰ δὲ ὅσα ἐκτὸς ἀρετῆς, ἐὰν μὴ προσγένηται τὸ πέρας, ἀνωφελῆ πάντα· ὥσπερ ἐπὶ ζῴων, ἐὰν ἀφέλῃς κεφαλήν, οἴχεται τἆλλα· κεφαλὴ δὲ πραγμάτων ἐστὶ τὸ τέλος αὐτῶν, ἃ ζῇ μὲν τρόπον τινὰ ἐφαρμοζομένου, θνῄσκει δέ, ἐὰν ἐκτεμεῖν καὶ ἀκρωτηριάζειν ἐθέλῃς.
116Bu yüzden zafer kazanamayan, hep yenilen atletler bıraksın; denizde dolaşan bir tüccar ya da gemi sahibi ardı ardına felaketlere uğruyorsa, geri dönüp dinlensin. Orta derecedeki tekhnēlerle uğraşıp tabiatlarının katılığı yüzünden hiçbir bilgiyi kavrayamayanlar da bırakırlarsa övgüye değer. Çünkü bu tür şeylere talimin kendisi için değil, bağlı oldukları hedef için çalışılır.
ὥστε καὶ ἀθληταὶ μὴ δυνάμενοι νικηφορεῖν, ἀεὶ δὲ ἡττώμενοι, καταλυέτωσαν· καὶ εἴ τις ἔμπορος ἢ ναύκληρος θαλαττεύων ἐπαλλήλοις κακοπραγίαις χρῆται, μετατραπόμενος ἠρεμείτω· ὅσοι τε τὰς μέσας ἐπιτηδεύσαντες τέχνας μηδὲν ἠδυνήθησαν διὰ σκληρότητα φύσεως μάθημα παραδέξασθαι, ἐπαινετοὶ καταλύοντες· οὐ γὰρ ἕνεκα ἀσκήσεως ἀσκεῖται τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ τοῦ πρὸς ὃν ἀναφέρεται σκοποῦ.
117Öyleyse tabiat daha iyiye doğru ilerlememizin önüne dikilirse boş yere direnmeyelim; bize yardım ederse de ilahî olanı ilk sunularla ve şereflerle yüceltelim. Bunlar psykhēmizin fidyesidir: onu vahşi efendilerden kurtarıp hürriyete kavuştururlar.
ἐὰν οὖν ἐμποδοστατῇ πρὸς τὰς ἀμείνους ἐπιδόσεις ἡ φύσις, μὴ ἀνόνητα ἀντιτείνωμεν, συμπραττούσης δὲ ἀπαρχαῖς καὶ τιμαῖς γεραίρωμεν τὸ θεῖον, αἳ λύτρα τῆς ἡμετέρας ψυχῆς εἰσι, δεσποτῶν ἀνημέρων αὐτὴν ἀπαλλάττουσαι καὶ εἰς ἐλευθερίαν ἐξαιρούμεναι.
118Nitekim Musa, ilk doğanların yerine geçerek hizmet edilmeye layık tek varlığın hizmetkârları olan Levililerin öteki herkesin fidyesi olduğunu kabul eder. Şöyle der: "İşte ben Levilileri İsrailoğulları arasından, İsrailoğullarının rahmi açan her ilk doğanının yerine aldım; onlar bunların fidyesi olacak ve Levililer benim olacak. Çünkü her ilk doğan benimdir; Mısır ülkesinde bütün ilk doğanları vurduğum gün İsrail'deki her ilk doğanı kendime kutsadım" (Sayılar 3:12–13).
καὶ γὰρ τοὺς Λευίτας ὁμολογεῖ Μωυσῆς τοὺς ἀντὶ τῶν πρωτοτόκων γενομένους θεραπευτὰς τοῦ μόνου ἀξίου θεραπεύεσθαι λύτρα τῶν ἄλλων ἁπάντων εἶναι· „κἀγὼ“ γάρ φησιν „ἰδοὺ εἴληφα τοὺς Λευίτας ἐκ μέσου ⟨τῶν⟩ υἱῶν Ἰσραὴλ ἀντὶ παντὸς πρωτοτόκου διανοίγοντος μήτραν παρὰ τῶν υἱῶν Ἰσραήλ· λύτρα αὐτῶν ἔσονται, καὶ ἔσονται ἐμοὶ οἱ Λευῖται. ἐμοὶ γὰρ πᾶν πρωτότοκον· ἐν ᾗ ἡμέρᾳ ἐπάταξα πᾶν πρωτότοκον ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ἡγίασα ἐμοὶ πᾶν πρωτότοκον ἐν Ἰσραήλ“ (Num. 3, 12. 13).
119Tanrı'ya sığınıp O'na yalvaran logosa Levili denir. Tanrı onu psykhēnin en ortadaki ve en yönetici kısmından alarak, yani kendine alıp kendi payına katarak, öncelik payına layık gördü. Buradan açıkça anlaşılır ki Ruben Yakup'un, Levi ise İsrail'in ilk doğanıdır; biri zamandaki, öteki itibardaki ve güçteki önceliği alır.
ὁ καταπεφευγὼς ἐπὶ θεὸν καὶ ἱκέτης αὐτοῦ γεγονὼς λόγος ὀνομάζεται Λευίτης· τοῦτον ἐκ τοῦ μεσαιτάτου καὶ ἡγεμονικωτάτου τῆς ψυχῆς λαβών, τουτέστι προσλαβόμενος καὶ προσκληρώσας ἑαυτῷ, τῆς τῶν πρεσβείων ἠξίωσε μερίδος· ὥστε ἐνθένδε δῆλον εἶναι, ὅτι ὁ μὲν Ῥουβὴν τοῦ Ἰακώβ, ὁ δὲ Λευὶ τοῦ Ἰσραὴλ πρωτότοκός ἐστιν, ὁ μὲν τὰ χρόνου, ὁ δὲ τὰ ἀξιώματος καὶ δυνάμεως φερόμενος πρεσβεῖα·
120Çünkü Yakup'un simgesi olduğu emeğin ve ilerlemenin başlangıcı iyi yaratılıştır, Ruben adı da buna göre verilmiştir. İsrail'in temsil ettiği tek bilgeyi temaşa etmenin kaynağı ise O'na hizmet etmeye yatkın olmaktır; Levi de hizmetin işaretidir. Nasıl kötülüğe yönelik çaba güzele yönelik emeğe yenilince Esav'ın ilk oğulluk hakkının mirasçısı Yakup çıkıyorsa, yetkin aretēye sahip olan Levi de iyi yaratılışın, yani Ruben'in önceliğini alacaktır. Yetkinliğin en açık göstergesi de oluş âlemindeki şeylerle uğraşmayı bırakıp Tanrı'ya sığınmaktır.
πόνου μὲν γὰρ καὶ προκοπῆς, ὧν Ἰακὼβ σύμβολον, τὸ εὐφυὲς ἀρχή, καθ’ ὃ Ῥουβὴν καλεῖται, θεωρίας δὲ τῆς τοῦ μόνου σοφοῦ, καθ’ ἣν Ἰσραὴλ τέτακται, πηγὴ τὸ θεραπευτικῶς ἔχειν αὐτοῦ, θεραπείας δὲ ὁ Λευί ἐστι σημεῖον. καθάπερ οὖν τῶν Ἠσαῦ προτοτοκίων κληρονόμος Ἰακὼβ ἀνευρίσκεται, τῆς περὶ κακίαν σπουδῆς ἡττωμένης τοῦ πρὸς τὸ καλὸν πόνου, οὕτως καὶ τὰ Ῥουβὴν πρεσβεῖα τοῦ εὐφυοῦς ὁ κεχρημένος ἀρετῇ τελείᾳ Λευὶ οἴσεται· τῆς δὲ τελειότητος δεῖγμα ἐναργέστατον πρόσφυγα γενέσθαι θεοῦ καταλιπόντα τὴν τῶν ἐν γενέσει πραγματείαν.
121Asıl anlamıyla söylemek gerekirse, hürriyet özleyen psykhēnin kurtuluş bedeli ve fidyesi bunlardır. Belki [Musa] pek gerekli bir öğreti de ortaya koyuyor: her bilge kötünün fidyesidir. Bilge merhamet ve öngörüyle onun varlığını sürdürmesini gözetmeseydi, kötü kısa bir süre bile dayanamazdı. Tıpkı hastanın hastalıklarına karşı koyup onları hafifleten ya da tamamen gideren bir hekim gibi; meğer ki hastalıklar dizginlenemez bir şiddetle bastırıp tedavinin özenini aşmış olsun.
ταῦτ’ ἐστὶ κυρίως εἰπεῖν τὰ ψυχῆς ἐλευθερίας ἐφιεμένης σῶστρά τε καὶ λύτρα. μήποτε δὲ καὶ δόγμα εἰσηγεῖται σφόδρα ἀναγκαῖον, ὅτι πᾶς σοφὸς λύτρον ἐστὶ τοῦ φαύλου, μηδ’ ἂν πρὸς ὀλίγον χρόνον ἐξαρκέσαντος, εἰ μὴ ἐλέῳ καὶ προμηθείᾳ χρώμενος ἐκεῖνος προὐνόει τῆς διαμονῆς αὐτοῦ, καθάπερ ἰατρὸς τοῦ νοσοῦντος ἀντιτεταγμένος τοῖς ἀρρωστήμασι καὶ πρᾳότερα κατασκευάζων αὐτὰ ἢ συνόλως ἀναιρῶν, εἰ μή που μετὰ φορᾶς ἀνεπισχέτου βιασάμενα καὶ τὴν τῆς θεραπείας ὑπερβάλλοι φροντίδα.
122Nitekim Sodom da bu yüzden yok olur: sayısız kötülük yığınına karşı terazide ağır basabilecek tek bir iyi bulunamamıştır. Psykhēye kölelikten azat edilmenin ve tam hürriyetin ilan edildiği ellinin logosu (Levililer 25:10), ya da bilge İbrahim'in eksilterek terbiyeye ait onluğa kadar indirdiği ondan sonraki sayılardan biri bulunsaydı, nous böyle şerefsizce yok olmazdı (Tekvin 18:24 vd.).
οὕτως γὰρ καὶ Σόδομα φθείρεται, μηδενὸς οἷα ἐπὶ πλάστιγγος ἀμυθήτῳ πλήθει κακῶν ἀντιρρέψαι δυνηθέντος ἀγαθοῦ· ὡς εἴ γε ὁ πεντηκοστὸς λόγος εὑρέθη, καθ’ ὃν ἄφεσις ψυχῇ δουλείας καὶ παντελὴς ἐλευθερία προκηρύττεται (Lev. 25, 10), ἤ τις τῶν μετ’ αὐτὸν ἀριθμῶν, οὓς ὁ σοφὸς Ἀβραὰμ καταλέγεται μέχρι τῆς κατὰ παιδείαν ὁρίζων δεκάδος τὴν ὕφεσιν, οὐκ ἂν οὕτως ἀκλεῶς ὁ νοῦς ἐφθάρη (Gen. 18, 24 sqq.).
123Yine de içlerindeki kötülük yüzünden mutlaka yok olacak olanları bile elden geldiğince kurtarmaya çalışmalı, iyi hekimleri taklit etmeliyiz. Onlar hastaların kurtulmasının imkânsız olduğunu görseler bile, istenmeyen bir sonucun kendi ihmalleri yüzünden olmuş gibi görünmemesi için yine de seve seve tedavi uygularlar. Ufacık bir sağlık tohumu belirirse de onu bir kıvılcım gibi her türlü özenle alevlendirmek gerekir; çünkü o uzayıp büyüdükçe daha iyi ve daha sürçmesiz bir hayat sürme umudu vardır.
πειρᾶσθαι μέντοι δεῖ καὶ τοὺς πάντως ὑπὸ τῆς ἐν αὐτοῖς διαφθαρησομένους κακίας ὡς οἷόν τε διασῴζειν μιμουμένους τοὺς ἀγαθοὺς τῶν ἰατρῶν, οἵ, κἂν ὁρῶσιν ἀδύνατον τοῖς κάμνουσι τὸ σῴζεσθαι, προσφέρουσι τὴν θεραπείαν ὅμως ἄσμενοι, τοῦ μὴ τῇ παρ’ αὐτοὺς ὀλιγωρίᾳ δοκεῖν συμβῆναί τι τῶν παρὰ γνώμην· εἰ δέ τι καὶ μικρὸν ὅσον ὑγείας σπέρμα ἐμφαίνοιτο, τοῦτο ὥσπερ ἐμπύρευμα πάσαις ἐπιμελείαις ζωπυρητέον· ἐλπὶς γὰρ μηκυνθέντος καὶ συναυξηθέντος ἀμείνονι καὶ ἀπταιστοτέρῳ χρήσασθαι τῷ βίῳ.
124Ben de iyi insanlardan birinin bir evde ya da şehirde yaşadığını gördüğümde o evi ya da şehri mesut sayarım; orada mevcut iyiliklerden yararlanmanın sağlam olacağını, henüz olmayanların beklentisinin de gerçekleşeceğini düşünürüm, çünkü Tanrı sınırsız ve ölçüsüz zenginliğini layık olanlar yüzünden layık olmayanlara da bağışlar. Yaşlanmamak mümkün olmadığından, bu insanların olabildiğince uzun yaşaması için dua ederim; çünkü iyiliklerin insanlar arasında, onlar yaşayabildiği sürece kalacağını düşünürüm.
ἔγωγ’ οὖν ὅταν τινὰ τῶν σπουδαίων διαιτώμενον κατ’ οἰκίαν ἢ κατὰ πόλιν θεάσωμαι, τὴν οἰκίαν ἢ τὴν πόλιν ἐκείνην εὐδαιμονίζω καὶ οἴομαι τήν τε τῶν παρόντων ἀγαθῶν ἀπόλαυσιν βέβαιον καὶ τὴν τῶν ἀπόντων προσδοκίαν τελεσφορουμένην σχήσειν, τοῦ θεοῦ τὸν ἀπεριόριστον καὶ ἀπερίγραφον πλοῦτον αὑτοῦ διὰ τοὺς ἀξίους καὶ τοῖς ἀναξίοις δωρουμένου· καὶ εὔχομαι ὡς πολυχρονιωτάτους αὐτούς, ἐπειδὴ ἀγήρως οὐκ ἔνεστι, γενέσθαι, νομίζων ἐπὶ τοσοῦτον παραμένειν ἀνθρώποις τὰ ἀγαθά, ἐφ’ ὅσον ἂν οὗτοι χρόνον ζῆν δυνηθῶσιν.
125Bu yüzden onlardan birinin öldüğünü görür ya da işitirsem çok üzülür, kederlenirim ve ölenlerden çok geride kalanlar için ağlarım. Çünkü ölenler tabiatın düzeni gereği, mesut bir hayat ve şerefli bir ölüm kazanarak zorunlu sona ermişlerdir; geride kalanlar ise kendilerini koruyan büyük ve güçlü elden yoksun kaldıkları için kendi kötülüklerini pek çabuk hissedeceklerdir. Meğer ki tabiat, olgunlaşmış meyvelerini döken bir ağaçta olduğu gibi, öncekilerin yerine yenilerini yeşertip onlardan yararlanabilecek olanlara besin ve keyif sağlasın.
ὅταν οὖν ἢ ἴδω ἢ ἀκούσω τινὰ αὐτῶν τεθνεῶτα, σφόδρα κατηφῶ καὶ ἄχθομαι καὶ οὐ μᾶλλον αὐτοὺς ἢ τοὺς ζῶντας ὀλοφύρομαι· τοῖς μὲν γὰρ ἀκολουθίᾳ φύσεως τὸ ἀναγκαῖον ἀποβῆναι τέλος, βίον μὲν εὐδαίμονα εὐκλεᾶ δὲ θάνατον ἐνδεξαμένοις, τοὺς δὲ ἐρήμους μεγάλης καὶ δυνατῆς χειρός, δι’ ἣν ἐσῴζοντο, ἀπολειφθέντας ταχὺ δὴ μάλα τῶν ἰδίων αἰσθήσεσθαι κακῶν, εἰ μὴ πάλιν ἀντὶ τῶν προτέρων ἡ φύσις ὥσπερ δένδρῳ τοὺς ἤδη πεπανθέντας καρποὺς ἀποβάλλοντι νέους ἑτέρους ἀναβλαστῆσαι παρασκευάσει πρὸς τροφὴν καὶ ἀπόλαυσιν τῶν χρῆσθαι δυναμένων.
126Nasıl şehirlerin varlığını sürdürmesi için en sağlam dayanak iyi insanlarsa, her birimizin içindeki, psykhē ve bedenden oluşan şehrin yerinde durması için de en sağlam dayanak phronēsis ve epistēmē âşığı logoslardır. Kanun koyucu bunlara, demin söylediğim sebeplerle, mecaz yoluyla fidye ve ilk doğanlar der.
ὥσπερ οὖν τῶν πόλεων τὸ ἐχυρώτατον εἰς διαμονὴν ἄνδρες εἰσὶν ἀγαθοί, οὕτως καὶ τῆς περὶ ἕκαστον ἡμῶν πόλεως, ἣ συνέστηκεν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, τὸ βεβαιότατον εἰς ἵδρυσιν ἔλαχον οἱ φρονήσεως καὶ ἐπιστήμης ἐρασταὶ λόγοι, οὓς ὁ νομοθέτης μεταφορᾷ χρώμενος λύτρα καὶ πρωτοτόκους καλεῖ δι’ ἃς εἶπον αἰτίας ἤδη.
127Bu yüzden Levililerin şehirlerinin "her zaman fidyeyle kurtarılabilir" olduğunu söyler (Levililer 25:32); çünkü Tanrı'nın hizmetkârı, hep hareket hâlindeki psykhēnin sürekli değişmeleri karşısında ardı ardına şifa bularak ebedî bir hürriyete erer. Fidyeyle kurtarılmanın bir kez değil, onun dediği gibi her zaman olması şu anlamı telkin eder: insan durmadan değişir ve durmadan özgür kılınır; değişme tabiatça ölümlü olmaktan ileri gelir, hürriyet ise onun payına düşen iyilik sahibinin lütfuyla sağlamlaşır.
ταύτῃ καὶ τὰς πόλεις τῶν Λευιτῶν „λυτρωτὰς διὰ παντὸς“ εἶναί φησιν (Lev. 25, 32), ὅτι ὁ θεοῦ θεραπευτὴς αἰώνιον ἐλευθερίαν κεκάρπωται κατὰ τὰς συνεχεῖς τροπὰς τῆς ἀεικινήτου ψυχῆς ἰάσεις δεχόμενος ἐπαλλήλους· τὸ γὰρ λυτρωτὰς μὴ ἅπαξ ἀλλὰ διὰ παντός, ὥς φησι, γίνεσθαι τοιοῦτον ὑποβάλλει νοῦν, ἀεὶ μὲν τρέπεσθαι, ἀεὶ δὲ ἐλευθεροῦσθαι, τῆς μὲν τροπῆς διὰ τὸ φύσει θνητὸν ἐγγινομένης, τῆς δὲ ἐλευθερίας χάριτι τοῦ εὐεργέτου, ὃν κλῆρον ἔλαχεν, βεβαιουμένης.
128Levililerin şehirlerini neden sürgünlere açtığını, en kutsal kimselerle kutsal olmayan sayılanların birlikte yaşamasını neden uygun gördüğünü de üstünkörü değil dikkatle incelemeye değer; bunlar istemeden adam öldürmüş olanlardır. Önce, daha önce söylenene uygun olarak, iyi insanın kötünün fidyesi olduğunu söylemek gerekir; bu yüzden hata işleyenlerin arınmak için kutsanmış kimselere gelmesi doğaldır. Sonra Levililer sürgünleri kabul eder, çünkü kendileri de bir bakıma sürgündür.
ἄξιον δὲ μὴ παρέργως σκέψασθαι, τί δή ποτε τὰς πόλεις τῶν Λευιτῶν ἀνῆκε τοῖς φυγάσι, τοῖς ἱερωτάτοις τοὺς ἀνιέρους εἶναι δοκοῦντας συνοικεῖν ἀξιώσας· οὗτοι δ’ εἰσὶν οἱ τὸν ἀκούσιον φόνον δράσαντες. λεκτέον οὖν πρῶτον μὲν τἀκόλουθον τῷ πάλαι λεχθέντι, ὅτι ὁ σπουδαῖος τοῦ φαύλου λύτρον, ὥστ’ εἰκότως πρὸς τοὺς ἱερωμένους οἱ διαμαρτάνοντες ἀφίξονται τοῦ καθαρθῆναι χάριν· ἔπειθ’ ὅτι φυγάδας οἱ Λευῖται προσίενται καὶ αὐτοὶ δυνάμει φυγάδες ὄντες·
129Onlar yurtlarından kovulduğu gibi, bunlar da ölümlü pay yerine ölümsüz payı bulmak için çocuklarını, anne babalarını, kardeşlerini, en yakınlarını ve en sevdiklerini bırakmışlardır. Fark şudur: ötekilerin sürgünü istemeden yapılmış bir iş yüzünden istenmeyen bir sürgündür, bunların kaçışı ise en iyi şeylere duyulan aşk yüzünden isteyerek yapılmıştır. Bir de ötekilerin sığınağı Levililerdir, Levililerin sığınağı ise her şeyin yöneticisidir; ta ki yetkin olmayanların kanunu kutsal logos, bunlarınki ise hizmet ettikleri Tanrı olsun.
ὡς γὰρ ἐκεῖνοι τῶν πατρίδων ἐλαύνονται, οὕτως καὶ οὗτοι καταλελοίπασι τέκνα, γονεῖς, ἀδελφούς, τὰ οἰκειότατα καὶ φίλτατα, ἵνα ἀντὶ θνητοῦ τὸν ἀθάνατον κλῆρον εὕρωνται· διαφέρουσι δὲ ὅτι ἐκείνοις μὲν ἀβούλητος ἡ φυγὴ δι’ ἔργον ἀκούσιον, τούτοις δὲ ὁ δρασμὸς ἑκούσιος δι’ ἔρωτα τῶν ἀρίστων, καὶ ὅτι τοῖς μὲν οἱ Λευῖται καταφυγή, τοῖς δὲ Λευίταις ὁ πάντων ἡγεμών ἐστιν, ἵν’ οἱ μὲν ἀτελεῖς νόμον ἔχωσι τὸν ἱερὸν λόγον, οὗτοι δὲ τὸν ᾧ ἱερῶνται θεόν.
130Bundan başka, istemeden adam öldürenlerin Levililerle aynı şehirlerde oturmaları, Levililerin de kutsal bir öldürme yüzünden ayrıcalığa layık görülmüş olmasındandır. Psykhē yoldan çıkıp Mısır'ın tanrısını, yani bedeni altın gibi yüce tuttuğunda, bütün kutsal logoslar kendiliklerinden savunma silahlarıyla, yani epistēmēye dayalı ispatlarla atılmış; Tanrı'nın başkâhini, peygamberi ve dostu Musa'yı önder ve komutan edinerek dindarlık uğruna barışsız bir savaş yürütmüş ve karşı çıkanların bütün öğretilerini yıkmadan geri çekilmemişlerdi. Öyle ki benzer işleri yapmış olanların, bu işler
ἔτι γε μὴν οἱ τὸν ἀκούσιον φόνον δράσαντες τὰς αὐτὰς τοῖς Λευίταις πόλεις ἔλαχον οἰκεῖν, ὅτι καὶ οὗτοι διὰ φόνον ὅσιον προνομίας ἠξιώθησαν· ὅτε γοῦν ἡ ψυχὴ τραπεῖσα τὸν Αἰγύπτιον θεόν, τὸ σῶμα, ὡς χρυσὸν ἐξετίμησε, τόθ’ οἱ ἱεροὶ λόγοι πάντες αὐτοκέλευστοι μεθ’ ὅπλων ὁρμήσαντες ἀμυντηρίων, τῶν κατ’ ἐπιστήμην ἀποδείξεων, ἡγεμόνα προστησάμενοι καὶ στρατηγὸν τὸν ἀρχιερέα καὶ προφήτην καὶ φίλον τοῦ θεοῦ Μωυσῆν πόλεμον ἀκήρυκτον ὑπὲρ εὐσεβείας ἐπολέμουν καὶ οὐ πρότερον ἀπηλλάγησαν, ἢ πάντα τὰ τῶν ἐναντιουμένων δόγματα καταλῦσαι· ὥστ’ εἰκότως σύνοικοι γεγόνασιν οἱ τὰς ὁμοίας εἰ καὶ μὴ
131aynı olmasa da, birlikte oturması doğaldır. Gizli öğretiler arasında şöyle bir söz de dile getirilir; bunu gençlerin kulaklarını tıkayıp yaşlıların kulaklarına emanet etmek gerekir. Tanrı'nın çevresindeki kuvvetlerin hepsi en iyidir; bunlardan biri ötekilerle eşit değerde olan kanun koyucu kuvvettir (çünkü kanun koyucu ve kanunların kaynağı O'dur, tek tek bütün kanun koyucular O'ndan gelir). Bu kuvvet tabiatı gereği ikiye ayrılır: bir bölümü doğru iş yapanlara iyilik etmeye, öteki bölümü hata işleyenleri cezalandırmaya yöneliktir.
τὰς αὐτὰς πράξεις ἐργασάμενοι. ᾄδεται δέ τις καὶ τοιοῦτος ἐν ἀπορρήτοις λόγος, ὃν ἀκοαῖς πρεσβυτέρων παρακατατίθεσθαι χρὴ νεωτέρων ὦτα ἐπιφράξαντας. τῶν γὰρ περὶ τὸν θεὸν δυνάμεων ἀρίστων πασῶν μία οὖσα ταῖς ἄλλαις ἰσότιμος ἡ νομοθετικὴ — νομοθέτης γὰρ καὶ "πηγὴ νόμων αὐτός, ἀφ’ οὗ πάντες οἱ κατὰ μέρος νομοθέται — διχῆ πέφυκε τέμνεσθαι, τῇ μὲν εἰς εὐεργεσίαν κατορθούντων, τῇ δὲ εἰς κόλασιν ἁμαρτανόντων.
132Birinci bölümün hizmetkârı Levilidir; çünkü ölümlünün Tanrı'yla bağ kurduğu ve O'na tanıtıldığı yetkin rahipliğe ait bütün hizmetleri, ister yakmalık sunularla, ister esenlik kurbanlarıyla, ister günahlardan tövbeyle olsun, o üstlenir. İkinci, cezalandırıcı bölümün hizmetkârları ise istemeden adam öldürenlerdir.
τοῦ μὲν οὖν προτέρου τμήματος ὑπηρέτης ὁ Λευίτης ἐστί· τὰς γὰρ λειτουργίας ἁπάσας ἀναδέχεται, ὅσαι πρὸς ἱερωσύνην ἀναφέρονται τελείαν, καθ’ ἣν διασυνίσταται καὶ γνωρίζεται τὸ θνητὸν θεῷ, ἢ δι’ ὁλοκαυτωμάτων ἢ διὰ σωτηρίων ἢ διὰ μετανοίας ἁμαρτημάτων· τοῦ δὲ δευτέρου καὶ κολαστηρίου τμήματος οἱ τὸν ἀκούσιον φόνον δρῶντες ὑπηρέται γεγόνασι.
133Musa da buna tanıklık eder: "Ama o isteyerek yapmadı, Tanrı onu onun eline teslim etti" (Çıkış 21:13). Yani bu adamın elleri alet gibi kullanılmıştır; onlar aracılığıyla görünmeden iş gören ise başkasıdır, görünmeyen olandır. Öyleyse kanun koyucu kuvvetin iki türüne hizmet eden iki hizmetkâr birlikte otursun: iyilik etmeye yönelik olanın hizmetkârı Levili, cezalandırmaya yönelik olanınki istemeden öldüren.
καὶ μαρτυρεῖ Μωυσῆς φάσκων· „ὁ δὲ οὐχ ἑκών, ἀλλ’ ὁ θεὸς παρέδωκεν αὐτὸν εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ“ (Exod. 21, 13), ὥστε τὰς μὲν τούτου χεῖρας ὀργάνων τρόπον παραλαμβάνεσθαι, τὸν δὲ διὰ τούτων ἀοράτως ἐνεργοῦντα ἕτερον εἶναι, τὸν ἀόρατον. συνοικείτωσαν οὖν δύο θεράποντες τῶν νομοθετικῆς ὑπηρέται δυεῖν εἰδῶν, τοῦ μὲν πρὸς εὐεργεσίαν ὁ Λευίτης, τοῦ δὲ πρὸς κόλασιν ὁ ἀκουσίως ἀνελών.
134"Mısır ülkesinde bütün ilk doğanları vurduğum gün İsrail'deki her ilk doğanı kendime kutsadım" (Sayılar 3:13) der. Bunu, İsrail'in ilk doğanlarının yalnız Mısır'ın ilk doğanlarını yitirerek büyük darbeyi yediği o zamanda kutsal olduğunu sanalım diye değil, aynı şeyin eskiden de, şimdi de, ileride de, her zaman psykhēde tabiatı gereği meydana geldiğini anlayalım diye söyler: kör duygunun en yönetici yavruları yok edildiğinde, Tanrı'yı keskin gözle görenin daha yaşlı ve değerli yavruları kutsal olur.
„ἐν ᾗ“ δέ φησιν „ἡμέρᾳ ἐπάταξα πᾶν πρωτότοκον ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ἡγίασα ἐμοὶ πᾶν πρωτότοκον ἐν Ἰσραήλ“ (Num. 3, 13), οὐχ ἵνα τοῦθ’ ὑποτοπήσωμεν, ὅτι κατ’ ἐκεῖνον μόνον τὸν χρόνον, καθ’ ὃν ἐπλήγη τὴν μεγάλην πληγὴν φθορᾷ τῶν πρωτοτόκων Αἴγυπτος, οἱ Ἰσραὴλ πρωτότοκοι ἐγένοντο ἅγιοι, ἀλλ’ ὅτι καὶ πάλαι καὶ νῦν καὶ αὖθις καὶ ἀεὶ τοῦτο συμβαίνειν ἐπὶ ψυχῆς πέφυκεν· ὅταν τὰ τοῦ τυφλοῦ πάθους ἡγεμονικώτατα διαφθαρῇ, τηνικαῦτα τὰ τοῦ θεὸν ὀξυδερκῶς ὁρῶντος πρεσβύτερα καὶ τίμια ἔκγονα γίνεται ἅγια.
135Çünkü kötülüğün çıkışı aretēnin girişini sağlar; tersine iyi geri çekilince de pusuda bekleyen kötü içeri girer. Nitekim Yakup daha yeni çıkmıştı ki (Tekvin 27:30), her şeyi kabul eden zihne Esav geldi; başarabilirse aretēnin damgaları yerine kötülüğün izlerini basmak için. Ama bunu yapamazdı; çünkü bilge ona çelme takmış ve mirasını almıştır, kendisi bir zarar görmeden önce davranıp onu savuşturduğunu Esav fark bile etmeyecektir.
κακίας γὰρ ἔξοδος ἀρετῆς εἴσοδον ἐργάζεται, ὡς καὶ τοὐναντίον ὑπεκστάντος ἀγαθοῦ τὸ ἐφεδρεῦον κακὸν ἐπεισέρχεται· ὅσον οὐδέπω γοῦν ἐξῆλθεν Ἰακώβ (Gen. 27, 30), καὶ πάρεστιν ἐπὶ τὴν πανδεχῆ διάνοιαν Ἠσαῦ ἀντὶ τῶν ἀρετῆς τύπων ἐνσφραγιούμενος κακίας, ἢν δύνηται, χαρακτῆρας· ἀλλ’ οὐκ ἂν ἰσχύσαι τοῦτ’ ἐργάσασθαι, πτερνισθεὶς γὰρ καὶ κληρονομηθεὶς ὑπὸ τοῦ σοφοῦ λήσεται φθάσαντος πρὶν ἢ παθεῖν ἀμύνασθαι.
136[Habil] yalnız ilk doğanlardan değil, onların yağlarından da ilk sunuyu getirir; bununla psykhēdeki sevinçli, semiz, koruyucu ve hoşnutluk veren her şeyin Tanrı'ya bırakılması gerektiğini gösterir. Kurbanlarla ilgili hükümlerde de kurbanlıklardan üç ilk parçanın sunulmasının buyrulduğunu görüyorum: iç yağı, böbrekler ve karaciğerin lobu (Levililer 3:3 vd.); bunlardan ayrıca söz edeceğiz. Ama hiçbir yerde beyin ya da yürek buyrulmaz. Oysa kanun koyucuya göre de yönetici kısmın bunlardan birinde bulunduğu kabul edildiğine göre, bunların ötekilerden önce kutsanması beklenirdi.
Προσάγει δ’ οὐ μόνον ἀπὸ τῶν πρωτοτόκων τὰς ἀπαρχὰς ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν στεάτων, ἐμφαίνων ὅτι τὰ τῆς ψυχῆς γεγηθότα καὶ πίονα καὶ φυλακτικὰ καὶ χαρτὰ πάντα θεῷ παραχωρητέον. ὁρῶ δ’ ἔγωγε καὶ ἐν ταῖς τῶν θυσιῶν διατάξεσι τρία προστεταγμένον ἀναφέρειν ἀπὸ τῶν ἱερείων τὰ πρῶτα, στέαρ καὶ νεφροὺς καὶ λοβὸν ἥπατος (Lev. 3, 3 ss.), περὶ ὧν κατ’ ἰδίαν λέξομεν, οὐδαμοῦ δὲ ἐγκέφαλον ἢ καρδίαν, ἅπερ εἰκὸς ἦν πρὸ τῶν ἄλλων καθαγίζεσθαι, εἴ γε καὶ κατὰ τὸν νομοθέτην ἐν τῷ ἑτέρῳ τούτων τὸ ἡγεμονικὸν ἀνωμολόγηται.
137Ama belki [Musa] bunları pek dindarca ve titiz bir düşünceyle Tanrı'nın sunağına çıkarmadı; çünkü yönetici kısım bölünmez zaman aralıklarında hem iyiye hem kötüye doğru birçok değişikliğe uğrar ve durmadan değişen damgalar alır: kimi zaman saf ve geçer akçenin, kimi zaman kalp ve sahte paranın damgasını.
ἀλλὰ μήποτε ὁσίως πάνυ κἀκ περισκέψεως ἀκριβοῦς αὐτὰ εἰς τὸν τοῦ θεοῦ βωμὸν οὐκ ἀνῆκεν, ὅτι τὸ ἡγεμονικὸν κατὰ ἀμερῆ χρόνων διαστήματα πολλὰς πρὸς ἑκάτερον τό τε εὖ καὶ χεῖρον τροπὰς λαμβάνον καὶ διαλλάττοντας ἀεὶ τύπους δέχεται τοτὲ μὲν καθαροῦ καὶ δοκίμου τοτὲ δὲ παρακεκομμένου καὶ κιβδήλου νομίσματος.
138Kanun koyucu, birbiriyle savaşan iki şeyi, güzeli de çirkini de içine almış, ikisine de yakınlık duyan ve ikisine de eşit değer veren bu yeri temiz olduğu kadar kirli de saydığı için ilahî sunaktan uzak tuttu. Çünkü çirkin murdardır, murdar da her hâlükârda kutsallıktan yoksundur.
τὴν δεδεγμένην οὖν χώραν ἄμφω τὰ μαχόμενα καλόν τε καὶ αἰσχρὸν καὶ πρὸς ἑκάτερον ᾠκειωμένην καὶ τὴν ἴσην τιμὴν ἀμφοτέροις ἀπονέμουσαν οὐχ ἧττον ἄναγνον ἢ εὐαγῆ κρίνας ὁ νομοθέτης ἀπὸ τοῦ θείου βωμοῦ κατεβίβασε· τὸ γὰρ αἰσχρὸν βέβηλον, τὸ δὲ βέβηλον πάντως ἀνίερον.
139Yönetici kısım bu yüzden ayrı tutulmuştur. Ama bir arınmadan geçerse, o zaman bütün parçaları temizlenmiş olarak lekesiz ve pak bir şekilde bütünüyle yakılacaktır. Çünkü yakmalık sunuların kanunu şudur: yaratılmış olana besinin artığından ve deriden başka hiçbir şey bırakmamak, ki bunlar kötülüğün değil bedensel zayıflığın göstergeleridir; psykhēyi bütün parçalarıyla tam olarak sunan öteki her şeyi ise Tanrı için bütünüyle yakmak.
τοῦτο δὲ τὸ ἡγεμονικὸν διακεχώρικεν· εἰ δ’ ἐπίκρισιν πάσχοι, τηνικαῦτα πάντων τῶν μερῶν κεκαθαρμένων ἀκηλίδωτον ἄχραντον ὁλοκαυτωθήσεται· νόμος γὰρ ὁλοκαυτωμάτων οὗτος, μηδὲν ἔξω τροφῆς σκυβάλων καὶ δέρματος, ἃ σωματικῆς ἀσθενείας δείγματα, οὐχὶ κακίας, ἐστίν, ὑπολείπεσθαι τῷ γενητῷ, τὰ δ’ ἄλλα ὅσα ψυχὴν ὁλόκληρον κατὰ πάντα τὰ μέρη παρέχεται ὁλοκαυτοῦν θεῷ.