İçeriğe geç
Philon

Philon

Kaçış ve Buluş Üzerine

De Fuga et Inventione

girişPhilon

Kaçış ve Buluş Üzerine

giriş

ΦIΛΩNΟΣ ΠΕΡΙ ΦΥΓΗΣ ΚΑΙ ΕΥΡΕΣΕΩΣ

1"Sara ona kötü davrandı, o da onun yüzünden kaçtı. Rab'bin meleği onu çölde su pınarının başında, Şur yolundaki pınarın başında buldu. Rab'bin meleği ona dedi ki: Sara'nın cariyesi, nereden geliyorsun, nereye gidiyorsun? O da dedi ki: Hanımım Sara'nın yüzünden kaçıyorum. Rab'bin meleği ona dedi ki: Hanımına dön ve onun elleri altında alçal. Rab'bin meleği ona yine dedi ki: İşte sen gebesin; bir oğul doğuracak ve adını İsmail koyacaksın, çünkü Rab alçalışını işitti. O kaba, köylü bir adam olacak; onun eli herkese, herkesin eli ona karşı olacak" (Tekvin 16,6–12; 10. ayet atlanmıştır).

1

| „Καὶ ἐκάκωσεν αὐτὴν Σάρα, καὶ ἀπέδρα ἀπὸ προσώπου αὐτῆς. εὗρε δὲ αὐτὴν ἄγγελος κυρίου ἐπὶ τῆς πηγῆς τοῦ ὕδατος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἐπὶ τῆς πηγῆς ἐν τῇ ὁδῷ Σούρ. καὶ εἶπεν αὐτῇ ὁ ἄγγελος κυρίου· παιδίσκη Σάρας, πόθεν ἔρχῃ, καὶ ποῦ πορεύῃ; καὶ εἶπεν· ἀπὸ προσώπου Σάρας τῆς κυρίας μου ἐγὼ ἀποδιδράσκω. εἶπε δὲ αὐτῇ ὁ ἄγγελος κυρίου· ἀποστράφηθι πρὸς τὴν κυρίαν σου καὶ ταπεινώθητι ὑπὸ τὰς χεῖρας αὐτῆς. καὶ εἶπεν αὐτῇ ὁ ἄγγελος κυρίου· ⟨ἰδοὺ⟩ σὺ ἐν γαστρὶ ἔχεις, καὶ τέξῃ υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰσμαήλ, ὅτι ἐπήκουσε κύριος τῇ ταπεινώσει σου. οὗτος ἔσται ἀγροῖκος ἄνθρωπος· αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπὶ πάντας καὶ αἱ χεῖρες πάντων ἐπ’ αὐτόν (Gen. 16, 6—12, ομ. 10).”

2Önceki kitapta hazırlık bilgileri ve kötü davranma hakkında söylenmesi gerekenleri söyledik; şimdi sırada kaçaklar konusu var. Çünkü Musa kaçanları pek çok yerde anar; tıpkı burada Hacer için, kendisine kötü davranılınca "hanımının yüzünden kaçtı" dediği gibi.

2

εἰρηκότες ἐν τῷ προτέρῳ τὰ πρέποντα περὶ τῶν προπαιδευμάτων καὶ περὶ κακώσεως, ἑξῆς τὸν περὶ φυγάδων ἀναγράψομεν τόπον. μέμνηται γὰρ πολλαχοῦ τῶν ἀποδιδρασκόντων, καθάπερ καὶ νῦν φάσκων ἐπὶ τῆς Ἄγαρ, ὅτι κακωθεῖσα „ἀπέδρα ἀπὸ προσώπου τῆς κυρίας“.

3Bence kaçışın üç sebebi vardır: nefret, korku ve haya. Nefret yüzünden kadınlar kocalarını, kocalar karılarını terk eder; korku yüzünden çocuklar ana babalarından, köleler efendilerinden kaçar; haya yüzünden de dostlar, hoşlarına gitmeyecek bir şey yaptıklarında arkadaşlarının yanından uzaklaşır. Hatta rahata düşkün hayatları yüzünden çocuklarının sert ve felsefî hayatından uzak duran, haya yüzünden de şehir yerine kırda oturmayı seçen babalar bildim.

3

αἰτίας οὖν ἔγωγε τρεῖς εἶναι νομίζω φυγῆς, μῖσος, φόβον, αἰδῶ. μίσει μὲν οὖν καὶ γυναῖκες ἄνδρας καὶ ἄνδρες γυναῖκας ἀπολείπουσι, φόβῳ δὲ τοὺς γονεῖς παῖδες καὶ δεσπότας οἰκέται, αἰδοῖ δὲ τοὺς ἑταίρους, ὁπότε μὴ καθ’ ἡδονήν τι πράξειαν αὐτοῖς, οἱ φίλοι· ἤδη δὲ καὶ πατέρας οἶδα διὰ τὸ ἁβροδίαιτον αὐστηρὸν καὶ φιλόσοφον βίον παίδων ἐκτραπομένους καὶ δι’ αἰδῶ τὸν ἀγρὸν πρὸ τῆς πόλεως οἰκεῖν ἑλομένους.

4Bu üç sebebin örneklerini kutsal yazılarda bulmak mümkündür. Nitekim çileci Yakup, birazdan göstereceğimiz gibi, kayınbabası Lavan'dan nefret yüzünden, kardeşi Esav'dan ise korku yüzünden kaçar.

4

τῶν τριῶν τούτων αἰτιῶν ἔστιν εὑρεῖν ἐν ταῖς ἱεραῖς γραφαῖς ὑπομνήματα. ὁ γοῦν ἀσκητὴς Ἰακὼβ μίσει μὲν τὸν πενθερὸν Λάβαν, φόβῳ δὲ τὸν ἀδελφὸν Ἠσαῦ ἀποδιδράσκει, ὡς αὐτίκα παραστήσομεν.

5Hacer ise haya yüzünden ayrılır. Bunun işareti, karşısına bir meleğin, yani ilahî bir logosun çıkmasıdır: bu melek ona yapması gerekeni öğütleyecek ve hanımının evine dönüş yolunu gösterecektir. Ona cesaret vererek şöyle der: "Rab alçalışını işitti" (Tekvin 16,11). Yani korkudan da nefretten de değil —çünkü biri soysuz, öteki kavgacı bir psykhēnin hâlidir—, itidalin sureti olan hayadan dolayı içine düştüğün alçalışı işitti.

5

ἡ δ’ Ἄγαρ ἀπαλλάττεται δι’ αἰδῶ· σημεῖον δὲ τὸ ὑπαντᾶν αὐτῇ ἄγγελον, θεῖον λόγον, ἃ χρὴ παραινέσοντα καὶ ὑφηγησόμενον ἐπανόδου τῆς εἰς τὸν δεσποίνης οἶκον, ὃς καὶ θαρσύνων φησίν· „ἐπήκουσε κύριος τῇ ταπεινώσει σου“ (Gen. 16,11), ἣν οὔτε διὰ φόβον ἔσχες οὔτε διὰ μῖσος — τὸ μὲν γὰρ ἀγεννοῦς, τὸ δὲ φιλαπεχθήμονος πάθος ψυχῆς —, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ σωφροσύνης ἀπεικονίσματος, αἰδοῦς.

6Çünkü Hacer korku yüzünden kaçmış olsaydı, korkuyu salan kadını yumuşamaya ikna etmek gerekirdi; kaçan için dönmek ancak o zaman güvenli olurdu, daha önce değil. Oysa Sara'nın önüne kimse çıkmaz, çünkü o kendiliğinden yatışmıştır. Hacer'e ise, iyi niyetinden ötürü hem dost hem öğütçü olan uyarı, yalnız utanmakla kalmayıp cesaret de göstermesi gerektiğini öğretir; çünkü cesaretten yoksun haya, aretēnin ancak yarısıdır.

6

εἰκὸς γὰρ ἦν, εἰ διὰ φόβον ἀπεδίδρασκε, τῇ τὸν φόβον ἐπανατειναμένῃ παρηγορῆσαι πρᾳοπαθεῖν· τηνικαῦτα γὰρ ἀσφαλὲς ἦν ἐπανέρχεσθαι τῇ φυγούσῃ, πρότερον δ’ οὔ. ἀλλὰ τῇ μὲν οὐδεὶς προεντυγχάνει ἅτε ἐξευμενισθείσῃ δι’ ἑαυτῆς, τὴν δὲ ὁ δι’ εὔνοιαν φίλος ὁμοῦ καὶ σύμβουλος ἔλεγχος διδάσκει μὴ αἰδεῖσθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ εὐτολμίᾳ χρῆσθαι· ἥμισυ γὰρ ἀρετῆς εἶναι τὴν δίχα τοῦ θαρρεῖν αἰδῶ.

7Bunların daha ayrıntılı niteliklerini sonraki söz gösterecek. Şimdi ortaya koyduğumuz başlıklara dönüp nefret yüzünden kaçanlardan başlamalıyız. Musa şöyle der: "Yakup, Suriyeli Lavan'dan gizledi ve kaçtığını ona haber vermedi; kendisi ve bütün malı kaçtı" (Tekvin 31,20–21).

7

Τοὺς μὲν οὖν ἀκριβεστέρους χαρακτῆρας ὁ ἑξῆς μηνύσει λόγος. ἐπανιτέον δ’ ἐπὶ τὰ προταθέντα κεφάλαια καὶ ἀρκτέον ἀπὸ τῶν μίσους χάριν ἀποδιδρασκόντων. „ἔκρυψε“ γάρ φησιν „Ἰακὼβ Λάβαν τὸν Σύρον, τοῦ μὴ ἀπαγγεῖλαι αὐτῷ ὅτι ἀποδιδράσκει, καὶ ἀπέδρα αὐτὸς καὶ τὰ αὐτοῦ πάντα“ (Gen. 31,20. 21).

8Peki bu nefretin sebebi neydi? Belki bunu öğrenmek istiyorsun. Keyfiyetsiz, eidossuz ve şekilsiz ousiayı tanrılaştıran bazı kimseler vardır. Bunlar hareket ettiren sebebi ne bilirler ne de bilenlerden öğrenmeye heves etmişlerdir; bilgisini ilk ve tek olarak edinmek zorunda olduğumuz en güzel dersten habersiz ve cahil kalmışlardır.

8

τίς οὖν αἰτία τοῦ μίσους; ποθεῖς γὰρ ἴσως δὴ τοῦτο μαθεῖν. εἰσί τινες οἱ τὴν ἄποιον καὶ ἀνείδεον καὶ ἀσχημάτιστον οὐσίαν θεοπλαστοῦντες, τὸ κινοῦν αἴτιον οὔτε εἰδότες οὔτε παρὰ τῶν εἰδότων μαθεῖν σπουδάσαντες, ἀγνοίᾳ δὲ καὶ ἀμαθίᾳ κεχρημένοι τοῦ καλλίστου μαθήματος, οὗ πρώτου καὶ μόνου τὴν ἐπιστήμην ἐκπονεῖν ἦν ἀναγκαῖον.

9Lavan bu soydandır; çünkü ilahî sözler ona damgasız sürüyü verir (Tekvin 30,42). Damgasız olan, evrende keyfiyetsiz madde, insanlarda ise cahil ve terbiye görmemiş psykhēdir.

9

ὁ Λάβαν τοῦ γένους ἐστὶ τούτου· τὴν γὰρ ἄσημον αὐτῷ ποίμνην οἱ χρησμοὶ προσνέμουσιν (Gen. 30,42)· ἄσημος δὲ ἐν μὲν τοῖς ὅλοις ἡ ἄποιος ὕλη, ἐν ἀνθρώποις δὲ ἡ ἀμαθὴς ψυχὴ καὶ ἀπαιδαγώγητος.

10Daha iyi bir nasibe ermiş başkaları da vardır. Bunlar, nous'un gelip her şeyi düzene koyduğunu, varlıklardaki ayak takımı yönetiminin yol açtığı düzensizliği kanuni bir hükümranlığın, yani krallığın düzenine getirdiğini söylemişlerdir. Yakup bu topluluğun korosundandır; damgalı, alacalı sürünün başında durur. Damgalı ve alacalı olan da yine evrende eidos, insanlarda ise iyi terbiye görmüş ve öğrenmeyi seven zihindir.

10

ἕτεροι δ’ εἰσὶ τῆς ἀμείνονος μοίρας, οἳ νοῦν ἔφασαν ἐλθόντα πάντα διακοσμῆσαι, τὴν ἐξ ὀχλοκρατίας ἐν τοῖς οὖσιν ἀταξίαν εἰς ἀρχῆς νομίμου, βασιλείας, τάξιν ἀγαγόντα. τοῦ θιάσου τούτου χορευτὴς Ἰακώβ ἐστιν, ὃς ἐπιστατεῖ τῆς ἐπισήμου ποικίλης ἀγέλης· ἐπίσημον δὲ πάλιν καὶ ποικίλον ἐν μὲν τοῖς ὅλοις τὸ εἶδος, ἐν δὲ ἀνθρώποις ἡ εὐπαίδευτος καὶ φιλομαθὴς διάνοια.

11Tabiatça toplumcul olandan bolca nasip almış bu damgalı kişi, gerçek tek hükümranlığın dostu olarak damgasız kişinin yanına gelir. Az önce dediğim gibi, damgasız kişi maddî hükümranlıkları tanrılaştırır ve bunların dışında etkin hiçbir güç kabul etmez; damgalı kişi ona doğru düşünmediğini öğretmek için gelir.

11

πολλοῦ δὴ τοῦ φύσει κοινωνικοῦ σπάσας ὁ ἐπίσημος καὶ μοναρχίας ἀληθοῦς ἑταῖρος ἔρχεται πρὸς τὸν ἄσημον, ὑλικὰς μέν, ὡς εἶπον ἤδη, θεοπλαστοῦντα ἡγεμονίας, ἔξω δὲ τούτων δραστήριον μηδεμίαν νομίζοντα, διδάξων ὅτι οὐκ ὀρθογνωμονεῖ.

12Çünkü kosmos meydana gelmiştir ve elbette bir sebep tarafından meydana gelmiştir. Yapanın logosu ise varlıkların her birine biçim veren mührün kendisidir. Bu yüzden meydana gelen şeylere en başından eksiksiz eidos eşlik eder; çünkü o, eksiksiz logosun baskısı ve suretidir.

12

γέγονέ τε γὰρ ὁ κόσμος καὶ πάντως ὑπ’ αἰτίου τινὸς γέγονεν· ὁ δὲ τοῦ ποιοῦντος λόγος αὐτός ἐστιν ἡ σφραγίς, ᾗ τῶν ὄντων ἕκαστον μεμόρφωται· παρὸ καὶ τέλειον τοῖς γινομένοις ἐξ ἀρχῆς παρακολουθεῖ τὸ εἶδος, ἅτε ἐκμαγεῖον καὶ εἰκὼν τελείου λόγου.

13Meydana gelen canlı kemiyetçe eksiktir —her yaşta görülen büyüme buna tanıktır—, keyfiyetçe ise eksiksizdir. Çünkü keyfiyeti hep aynı kalır; zira sabit ve hiçbir şekilde değişmeyen ilahî logostan basılmıştır.

13

τὸ γὰρ γενόμενον ζῷον ἀτελὲς μέν ἐστι τῷ ποσῷ — μάρτυρες δὲ αἱ καθ’ ἡλικίαν ἑκάστην παραυξήσεις —, τέλειον δὲ τῷ ποιῷ· μένει γὰρ ἡ αὐτὴ ποιότης ἅτε ἀπὸ μένοντος ἐκμαγεῖσα καὶ μηδαμῇ τρεπομένου θείου λόγου.

14Yakup, Lavan'ın öğrenmeye ve kanuni bir yönetime sağır kaldığını görünce, haklı olarak kaçmaya karar verir; çünkü ona hiçbir fayda sağlayamamakla kalmayıp bir de zarara uğramaktan korkar. Akılsızlarla düşüp kalkmak zararlıdır; psykhē çoğu zaman istemeden onların akıl bozukluğunun hayallerini üzerine alır. Gerçekten de terbiye tabiatça terbiyesizliğin, çalışkanlık da ihmalin düşmanıdır.

14

ὁρῶν δ’ ὅτι πρὸς μάθησιν καὶ νόμιμον ἐπιστασίαν κεκώφωται, δρασμὸν εἰκότως βουλεύεται· δέδιε γάρ, μὴ πρὸς τῷ μηδὲν ἰσχῦσαι ὀνῆσαι ἔτι καὶ ζημιωθῇ. βλαβεραὶ γὰρ αἱ μετὰ ἀνοήτων συνουσίαι, καὶ ἄκουσα πολλάκις ἡ ψυχὴ τῆς ἐκείνων φρενοβλαβείας ἀπομάττεται τὰ εἴδωλα· καὶ ὄντως ἐστὶν ἐχθρὸν φύσει παιδεία ἀπαιδευσίᾳ καὶ φιλοπονία ἀμελετησίᾳ.

15Bu yüzden çilenin kuvvetleri de seslerini yükseltip nefretin sebeplerini anlatarak haykırmıştır: "Babamızın evinde artık bizim bir payımız, bir mirasımız var mı? O bizi yabancı saymadı mı? Çünkü bizi sattı, paramızı da yiyip bitirdi. Tanrı'nın babamızdan aldığı bütün zenginlik ve şan bizim ve çocuklarımızın olacaktır" (Tekvin 31,14–16).

15

παρὸ καὶ φωνὴν αἱ ἀσκητικαὶ δυνάμεις ἀφεῖσαι κεκράγασι τὰς αἰτίας τοῦ μίσους παραδιηγούμεναι· „μὴ ἔστιν ἡμῖν ἔτι μερὶς ἢ κληρονομία ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ πατρὸς ἡμῶν; οὐχ ὡς ἀλλότριαι λελογίσμεθα αὐτῷ; πέπρακε γὰρ ἡμᾶς καὶ κατέφαγε καταβρώσει τὸ ἀργύριον ἡμῶν. πᾶς ὁ πλοῦτος καὶ ἡ δόξα, ἣν ἀφείλετο ὁ θεὸς τοῦ πατρὸς ἡμῶν, ἡμῖν ἔσται καὶ τοῖς τέκνοις ἡμῶν“ (Gen. 31,14—16).

16Bunlar hem adlarıyla hem düşünceleriyle hür olduklarından akılsızların hiçbirini zengin ya da şanlı saymazlar; altın yüklü kralların talihini geride bıraksalar bile, hepsini bir bakıma itibarsız ve yoksul sayarlar. Nitekim babalarının zenginliğine değil, ondan alınmış zenginliğe; onun şanına değil, ondan alınmış şana sahip olacaklarını söylerler.

16

ἐλεύθεραι γὰρ καὶ τοῖς ὀνόμασι καὶ τοῖς ἐνθυμήμασιν οὐδένα τῶν ἀφρόνων νομίζουσι πλούσιον ἢ ἔνδοξον εἶναι, πάντας δ’, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἀδόξους καὶ πένητας, κἂν βασιλέων πολυχρύσων τύχας ὑπερβάλλωσιν. οὐ γάρ φασι τὸν πλοῦτον τοῦ πατρός, ἀλλὰ τὸν ἀφαιρεθέντα πλοῦτον, οὐδὲ τὴν ἐκείνου δόξαν, ἀλλὰ τὴν ἀφαιρεθεῖσαν αὐτοῦ δόξαν σχήσειν.

17Kötü insan gerçek zenginlikten ve sahte olmayan itibardan yoksundur; çünkü bu iyilikleri phronēsis, itidal ve onlarla akraba olan meziyetler kazandırır, aretēyi seven psykhēler de bunların mirasçısı olur. Öyleyse erdemli kişiler için zenginlik ve şöhret, kötü insanın sahip olduğu şeyler değil, yoksun kaldığı şeylerdir. O, aretēlerden yoksundur; aretēler ise ötekilerin malı olmuştur. Böylece başka bir yerde söylenen söz de buna uyar: "Mısırlıların iğrendiği şeyleri Tanrımız Rab'be kurban edeceğiz" (Çıkış 8,26). Çünkü eksiksiz ve kusursuz kurbanlar aretēler ve aretēye uygun eylemlerdir; hâllerine düşkün Mısırlı beden ise bunlardan iğrenir.

17

ἐστέρηται δ’ ὁ φαῦλος τοῦ ἀληθινοῦ πλούτου καὶ τῆς ἀψευδοῦς εὐδοξίας· τὰ γὰρ ἀγαθὰ ταῦτα φρόνησις καὶ σωφροσύνη καὶ αἱ συγγενεῖς περιποιοῦσι διαθέσεις, ὧν αἱ φιλάρετοι ψυχαὶ κληρονομοῦσιν. οὐοῦν οὐ

18

τὰ προσόντα τῷ μοχθηρῷ, τὰ δ’ ὧν ἐκεῖνος ἐστέρηται περιουσία καὶ εὔκλεια τοῖς ἀστείοις ἐστίν· ἐστέρηται δὲ ἀρετῶν, αἳ δὴ κτήματα τῶνδε γεγόνασιν, ἵνα καὶ τὸ ἑτέρωθι λεχθὲν συνᾴδῃ· „τὰ βδελύγματα Αἰγύπτου θύσομεν κυρίῳ τῷ θεῷ“ (Exod. 8,26)· τέλεια γὰρ καὶ ἄμωμα ἱερεῖα αἱ ἀρεταὶ καὶ αἱ κατὰ ἀρετὰς πράξεις, ἃς τὸ φιλοπαθὲς Αἰγύπτιον βδελύττεται σῶμα.

19Burada tabiata uygun bir yorumla, Mısırlıların murdar saydığı şeylerin gözü keskin görenler katında kutsal sayıldığı ve hepsinin kurban edildiği söylenir. Aynı şekilde her akılsızın yoksun kaldığı ve elinden alınmış olan şeylerin mirasçısı da iyilik ve güzelliğin dostu olacaktır. Bunlar da epistēmēden hiçbir farkı olmayan doğru kanaat ve kör değil, varlıkların gözü en keskin olanı olan zenginliktir; bu zenginlik hiçbir sahte parayı, muteber olsa bile cansız hiçbir şeyi kabul etmez.

19

καθάπερ γὰρ ἐνταῦθα φυσικῶς τὰ βέβηλα παρ’ Αἰγυπτίοις ἱερὰ παρὰ τοῖς ὀξὺ καθορῶσι λέγεται καὶ πάντα θύεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὧν ἐστέρηται καὶ ἀφῄρηται πᾶς ἄφρων, τούτων κληρονόμος ἔσται ὁ καλοκἀγαθίας ἑταῖρος· ταῦτα δέ ἐστι δόξα ἀληθὴς ἐπιστήμης ἀδιαφοροῦσα καὶ πλοῦτος οὐχ ὁ τυφλός, ἀλλ’ ὁ τῶν ὄντων ὀξυδερκέστατος, ὃς οὐδὲν παραδέχεται νόμισμα κίβδηλον, ἀλλ’ οὐδ’ ἄψυχον τὸ παράπαν, εἰ καὶ δόκιμον εἴη.

20Öyleyse Yakup'un ilahî iyiliklerden nasibi olmayan kimseden kaçması yerindedir. O kimse başkasını suçlarken farkında olmadan kendini ele verir; şöyle dediğinde: "Bana haber verseydin seni uğurlardım" (Tekvin 31,27). Çünkü kaçmaya değer olan tam da buydu: sen binlerce efendinin kölesi iken hükümranlık ve önderlik taslayıp başkalarına hürriyet ilan ediyordun.

20

προσηκόντως οὖν ἀποδράσεται τὸν τῶν θείων ἀγαθῶν ἀμέτοχον, ὃς καὶ ἐν οἷς ἕτερον αἰτιᾶται διαβάλλων ἑαυτὸν λέληθεν, ἐπειδὰν φῇ· „εἰ ἀνήγγειλάς μοι, ἐξαπέστειλα ἄν σε“ (Gen. 31,27). αὐτὸ γὰρ τοῦτο φυγῆς ἦν ἄξιον, εἰ μυρίων δεσποτῶν δοῦλος ὤν, ἐπιμορφάζων ἀρχὴν καὶ ἡγεμονίαν, ἐλευθερίαν ἄλλοις ἐκήρυττες.

21Ben ise, der Yakup, aretēye götüren yolda kendime yardımcı olarak bir insan almadım; buradan ayrılmamı buyuran ilahî sözlere kulak verdim ve onlar bugüne dek bana yol gösteriyor. Sen beni nasıl uğurlayabilirdin ki?

21

ἐγὼ δέ, φησί, τῆς ἐπ’ ἀρετὴν ἀγούσης ὁδοῦ συνεργὸν ἄνθρωπον οὐκ ἔλαβον, ἀλλ’ ὑπήκουσα χρησμῶν θείων κελευόντων ἐνθένδε ἀπαίρειν, οἳ καὶ μέχρι νῦν με ποδηγετοῦσι. πῶς δ’ ἄν με ἐξαπέστειλας;

22Yoksa ağız dolusu anlattığın gibi mi uğurlayacaktın: benim için acı olan bir neşeyle, musikiden nasibi olmayan musikicilerle, teflerle, kulaklar yoluyla psykhēye darbeler indiren anlamsız ve akılsız gürültülerle, bir de kitharayla (ayn. yer)? Oysa lirsiz ve ahenksiz olan çalgılardan çok senin hayattaki eylemlerindir. Hayır, ben kaçmaya tam da bunlar yüzünden karar verdim. Sen ise anlaşılan, hislerin tabiatça aldatıcı ve kolayca yoldan çıkarıcı olmasından yararlanıp geri döneyim diye beni kaçışımdan alıkoyacak çekicilikler tasarlıyordun; oysa hislere ancak güçlükle üstün gelebilmiştim.

22

ἤ, ὡς σεμνολογούμενος διεξῄεις, μετ’ εὐφροσύνης τῆς ἐμοὶ λυπηρᾶς καὶ μουσικῶν ἀμούσων καὶ τυμπάνων καὶ κτύπων ἀνάρθρων καὶ ἀλόγων πληγὰς ἐμφορούντων ψυχῇ δι’ ὤτων καὶ μετὰ κιθάρας (ibid.), ἀλύρων καὶ ἀναρμόστων οὐκ ὀργάνων μᾶλλον ἢ τῶν κατὰ τὸν βίον πράξεων; ἀλλὰ γὰρ ταῦτ’ ἐστὶν ὧν ἕνεκα φυγὴν ἐβούλευσα, σὺ δ’, ὡς ἔοικεν, ἀντισπάσματά μου τῆς φυγῆς ἐπενόεις, ἵνα παλινδρομήσω διὰ τὸ ἀπατηλὸν καὶ εὐπαράγωγον φύσει τῶν αἰσθήσεων, αἷς μόλις ἴσχυσα ἐπιβῆναι.

23Anlattığımız kaçışın sebebi nefretti; anlatacağımızınki ise korkudur. Çünkü şöyle der: "Rebeka Yakup'a dedi ki: İşte kardeşin Esav seni öldürmekle tehdit ediyor. Şimdi, oğlum, sözümü dinle; kalk, Harran'a, kardeşim Lavan'ın yanına kaç ve kardeşinin öfkesi (thymos) ve hiddeti geçene, ona yaptığını unutana kadar birkaç gün onunla otur; sonra haber gönderip seni oradan getirteceğim" (Tekvin 27,42–45).

23

Μῖσος μὲν δὴ τοῦ λεχθέντος δρασμοῦ γέγονεν αἴτιον, φόβος δὲ τοῦ λεχθησομένου. „εἶπε“ γάρ φησι „Ῥεβέκκα πρὸς Ἰακώβ· ἰδού, Ἠσαῦ ὁ ἀδελφός σου ἀπειλεῖ ⟨σοι⟩ ἀποκτεῖναί σε. νῦν οὖν, τέκνον, ἄκουσόν μου τῆς φωνῆς καὶ ἀναστὰς ἀπόδραθι πρὸς Λάβαν τὸν ἀδελφόν μου εἰς Χαρρὰν καὶ οἴκησον μετ’ αὐτοῦ ἡμέρας τινάς, ἕως τοῦ ἀποστρέψαι τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν τοῦ ἀδελφοῦ σου, καὶ ἐπιλάθηται ἃ πεποίηκας αὐτῷ· καὶ ἀποστείλασα μεταπέμψομαί σε ἐκεῖθεν“ (Gen. 27,42—45).

24Çünkü psykhēnin daha kötü kısmının pusuya yatarak ya da açıktan güreşe hazırlanarak daha iyi kısmı devirip yere sermesinden korkmak yerindedir. Doğru düşünen sebatın, yani Rebeka'nın en iyi öğüdü şudur:

24

ἄξιον γὰρ δεδιέναι, μὴ τὸ χεῖρον τῆς ψυχῆς μέρος ἐξ ἐνέδρας λοχῆσαν ἢ καὶ ἐκ τοῦ φανεροῦ κονισάμενον ἀνατρέψῃ καὶ καταβάλῃ τὸ κρεῖττον. συμβουλὴ δ’ ἀρίστη τῆς ὀρθογνώμονος ἐπιμονῆς, Ῥεβέκκας ἥδε·

25Kötü kişinin aretēye karşı coşkun bir sel gibi aktığını, önemsenmemesi gereken zenginliğe, şana ve haza büyük önem verdiğini, bunların her birinin sebebi olarak da haksızlığı övdüğünü gördüğünde —çünkü en çok gümüşe, altına ve şöhrete kavuşanların haksızlık edenler olduğunu söyler—, hemen ters yola sapıp yoksulluğa, gösterişsizliğe, sert ve münzevi bir hayata yönelme. Yoksa rakibini kışkırtır, düşmanını kendine karşı daha zorlu bir hasım olarak güreşe hazırlamış olursun. Onun oyunlarından ne yaparak kurtulabileceğine bak.

25

ἐπειδὰν ἴδῃς, φησί, τὸν φαῦλον πολὺν ῥέοντα κατὰ ἀρετῆς καὶ ὧν ἀλογεῖν προσῆκε πολὺν λόγον ἔχοντα, πλούτου, δόξης, ἡδονῆς, καὶ τἀδικεῖν ἐπαινοῦντα ὡς αἴτιον ἑκάστου τῶν εἰρημένων — πολυαργύρους γὰρ καὶ πολυχρύσους καὶ ἐνδόξους τοὺς ἀδικοῦντας μάλιστα γίνεσθαι —, μὴ τὴν ἐναντίαν ὁδὸν τραπόμενος εὐθὺς ἀχρηματίαν καὶ ἀτυφίαν αὐστηρόν τε καὶ μονωτικὸν βίον ἐπιτηδεύσῃς· ἀνερεθίσεις γὰρ τὸν ἀντίπαλον καὶ βαρύτερον ἐχθρὸν ἀλείψεις κατὰ σεαυτοῦ. τί ἂν οὖν ἐργασάμενος ἐκφύγῃς τὰ παλαίσματ’ αὐτοῦ, σκόπει.

26Onun uğraştığı şeylerle sen de haşır neşir ol; uğraşlarını demiyorum, söylediğim şeyleri meydana getirenleri: şerefleri, makamları, gümüşü, altını, mülkleri, renkleri, türlü şekilleri, güzellikleri. Bunlarla karşılaştığında, iyi bir zanaatkâr gibi maddî ousialara en iyi eidosu kazı ve övgüye değer bir eser ortaya koy.

26

συνενέχθητι τοῖς αὐτοῖς, οὐκ ἐπιτηδεύμασι λέγω, τοῖς δὲ τῶν εἰρημένων ποιητικοῖς, τιμαῖς, ἀρχαῖς, ἀργύρῳ, χρυσῷ, κτήμασι, χρώμασι, σχήμασι διαφόροις, κάλλεσι, καὶ ὅταν ἐντύχῃς, οἷα δημιουργὸς ἀγαθὸς εἶδος ἄριστον ταῖς ὑλικαῖς οὐσίαις ἐγχάραξον καὶ ἐπαινετὸν ἀποτέλεσον ἔργον.

27Yoksa bilmez misin ki kurtulabilecek bir gemiyi ele alan acemi onu batırır, dümen ustası ise batmakta olanı bile çoğu zaman kurtarır? Hastalardan bazıları kendilerine bakanların tecrübesizliği yüzünden bedenlerini tehlikeye atmış, bazıları ise onların tecrübesi sayesinde tehlikeli hastalıklardan bile kurtulmuştur. Uzatmaya ne gerek var? Tekhnē ile yapılanlar, tekhnē olmadan yapılanları her zaman çürütür; birine yapılan gerçek övgü, ötekine yöneltilmiş yalansız bir suçlamadır.

27

ἢ οὐκ οἶδας, ὅτι ναῦν ἰδιώτης μὲν παραλαβὼν σῴζεσθαι δυναμένην ἀνατρέπει, κυβερνητικὸς δὲ ἀνὴρ καὶ τὴν ἀπολλυμένην πολλάκις ἔσωσε, καὶ τῶν καμνόντων οἱ μὲν ἀπειρίᾳ τῶν θεραπευόντων χρησάμενοι σφαλερῶς τὰ σώματα ἔσχον, οἱ δὲ ἐμπειρίᾳ καὶ τὰς σφαλερὰς νόσους ἀπέφυγον; καὶ τί δεῖ μηκύνειν; ἀεὶ γὰρ τὰ μετὰ τέχνης ἔλεγχός ἐστι τῶν σὺν ἀτεχνίᾳ γινομένων, καὶ ὁ τούτων ἀληθὴς ἔπαινος ἀψευδὴς ἐκείνων ἐστὶ κατηγορία.

28Öyleyse çok mal sahibi kötüyü çürütmek istiyorsan, mal bolluğundan yüz çevirme. Çünkü o ya cimri, köle ruhlu bir kuruş hesapçısı ve tefeci, bahtı kara bir adam olarak ortaya çıkacak; ya da tersine, yağmalayıp savurmaya her an hazır, fahişelerin, genelev sahiplerinin, pezevenklerin ve bütün ahlaksız takımın en cömert hamisi olan, her yana savrulmuş bir müsrif olarak görünecektir.

28

ἐὰν οὖν θέλῃς διελέγξαι τὸν πολυχρήματον φαῦλον, μὴ ἀποστραφῇς τὴν ἐν χρήμασι περιουσίαν. ὁ μὲν γὰρ ἢ ἀνελεύθερος καὶ δουλοπρεπὴς ὀβολοστάτης καὶ τοκογλύφος, βαρυδαίμων ἀνήρ, ἀναφανεῖται ἢ ἔμπαλιν ἄσωτος πεφορημένος, λαφύττειν καὶ σπαθᾶν ἑτοιμότατος, ἑταιρῶν καὶ πορνοτρόφων καὶ μαστροπῶν καὶ παντὸς ἀκολάστου θιάσου χορηγὸς φιλοτιμότατος.

29Sen ise yoksul dostların için yardım toplayacak, vatanına bağışlarda bulunacak, darda kalmış ana babaların kızlarını bol bir çeyiz vererek evlendirmelerine yardım edecek, malını neredeyse ortaya koyup lütfa layık herkesi ondan pay almaya çağıracaksın.

29

σὺ δὲ ἔρανον παρέξεις πένησι φίλων, χαριεῖ δωρεὰς τῇ πατρίδι, συνεκδώσεις θυγατέρας ἀπόροις γονεῦσιν αὐταρκεστάτην προῖκα ἐπιδούς, μονονοὺκ εἰς μέσον προθεὶς τὰ ἴδια καλέσεις ἐπὶ μετουσίαν ἅπαντας τοὺς ἀξίους χάριτος.

30Aynı şekilde şan düşkünü ve böbürlenen kötüyü ayıplamak istersen, itibar sahibi olabiliyorsan kalabalığın övgüsünden yüz çevirme; böylece çalım satarak yürüyen ve kibirle şahlanan o zavallıya çelme takarsın. O, şöhretini kendinden iyi olanları aşağılamak ve hor görmek için kötüye kullanacak, kötüleri de onların sırtından yükseltecektir. Sen ise tersine, itibarından layık olan herkese pay verecek, iyilere güvenlik sağlayacak, kötüleri de öğütle düzelteceksin.

30

τὸν αὐτὸν μέντοι τρόπον καὶ δοξομανοῦντα καὶ ἐπικομπάζοντα βουληθεὶς ὀνειδίσαι μοχθηρόν, δυνηθεὶς ἔντιμος εἶναι μὴ ἀποστραφῇς τὸν παρὰ τοῖς πολλοῖς ἔπαινον· οὕτως γὰρ τὸν μακρὰ βαίνοντα καὶ φρυαττόμενον ἄθλιον ὑποσκελιεῖς. ὁ μέν γε τῷ ἐπιφανεῖ καταχρήσεται πρὸς ὕβριν καὶ ἀτιμίαν ἀμεινόνων ἑτέρων, αὔξων τοὺς χείρους ἐπ’ αὐτοῖς· σὺ δὲ ἔμπαλιν τοῖς ἀξίοις ἅπασι μεταδώσεις τῆς εὐκλείας, ἀσφάλειαν μὲν περιποιῶν τοῖς ἀγαθοῖς, βελτιῶν δὲ τοὺς χείρους νουθεσίᾳ.

31Saf şaraba ve pahalı sofralara gittiğinde de cesaretle git; çünkü nefsine hâkim olamayanı kendi becerinle utandıracaksın. O, kendini karnına kaptırıp doymak bilmez arzularını ağzının önüne açarak çirkince tıkınacak, yanındakinin payını da kendine çekecek ve her şeyi yalayıp yutarken hiç kızarmayacaktır. Yemeğe doyduğunda da, şairlerin dediği gibi, kana kana içerek görenlere gülünç ve alay konusu olacaktır.

31

κἂν ἐπ’ ἄκρατον μέντοι καὶ πολυτελεῖς τραπέζας ἴῃς, θαρρῶν ἴθι· τὸν γὰρ ἀκράτορα αἰσχυνεῖς διὰ τῆς σεαυτοῦ δεξιότητος. ὁ μὲν γὰρ πεσὼν ἐπὶ γαστέρα καὶ πρὸ τοῦ στόματος τὰς ἀπλήστους διοίξας ἐπιθυμίας ἀκόσμως ἐμφορήσεται καὶ τὰ τοῦ πλησίον ἐπισπάσεται καὶ πάντ’ ἐπιλιχμώμενος οὐκ ἐρυθριάσει· καὶ διακορὴς ἐδωδῆς ἐπειδὰν γένηται, χανδόν, ὡς οἱ ποιηταὶ λέγουσι, πίνων γέλωτα καὶ χλεύην παρέξει τοῖς ὁρῶσι.

32Sen ise zorunluluk olmadıkça ölçülü şeylerle yetineceksin. Bir yerde daha fazlasının tadını çıkarmaya zorlanırsan, zorunluluğu tartan aklı başa geçirerek hazzı asla tiksintiye çevirmeyeceksin; böyle söylemek caizse, ayık bir sarhoşlukla sarhoş olacaksın.

32

σὺ δ’ ἄνευ μὲν ἀνάγκης χρήσῃ τοῖς μετρίοις, ἐὰν δέ που βιασθῇς εἰς πλειόνων ἀπόλαυσιν ἐλθεῖν, λογισμὸν τῆς ἀνάγκης ἐπιστήσας ἡγεμόνα τὴν ἡδονὴν εἰς ἀηδίαν οὐδέποτε ἐκτρέψεις, ἀλλ’, εἰ χρὴ τὸν τρόπον εἰπεῖν τοῦτον, νηφάλια μεθυσθήσῃ.

33Bu yüzden hakikat, siyasî hayattaki işleri ve kazançları iyice düşünmeden bırakıp şanı ve hazzı hor gördüklerini söyleyenleri haklı olarak kınayacaktır. Çünkü onlar hor görmüyor, böbürleniyorlar: kirli kalmayı, surat asmayı, sert ve kupkuru bir hayat sürmeyi yem gibi öne sürüyorlar; sanki edebin, itidalin ve dayanıklılığın âşığıymışlar gibi.

33

μέμψαιτ’ ἂν οὖν δεόντως ἡ ἀλήθεια τοῖς ἀνεξετάστως ἀπολείπουσι τὰς ἐν τῷ πολιτικῷ βίῳ πραγματείας καὶ πορισμοὺς καὶ δόξης καὶ ἡδονῆς καταπεφρονηκέναι λέγουσιν. ἀλαζονεύονται γάρ, οὐ καταφρονοῦσι, τὸ ῥυπᾶν καὶ σκυθρωπάζειν αὐστηρῶς τε καὶ αὐχμηρῶς ἀποζῆν δελέατα προτιθέντες, ὡς δὴ κοσμιότητος καὶ σωφροσύνης καὶ καρτερίας ἐρασταί.

34Ama daha dikkatli olanları aldatamazlar; çünkü onlar içeri bakar ve dıştan görünene kapılmazlar. Başka şeyleri örten bu perdeleri kaldırıp içeride saklı olanların tabiatça nasıl şeyler olduğunu seyrederler; güzelseler hayran kalır, çirkinseler alay eder ve ikiyüzlülükten nefret ederler.

34

τοὺς δ’ ἀκριβεστέρους ἀπατᾶν οὐ δύνανται διακύπτοντας εἴσω καὶ μὴ τοῖς ἐν ἐμφανεῖ παραγομένους. ταῦτα γὰρ προκαλύμματα ὄντα ἑτέρων ἀναστείλαντες, τὰ ἐναποκείμενα ἔνδον, ὁποῖα ἄττα τὴν φύσιν ἐστίν, ἐθεάσαντο καί, εἰ μὲν εἴη καλά, ἐθαύμασαν, εἰ δὲ αἰσχρά, ἐχλεύασαν καὶ τῆς ὑποκρίσεως ἐμίσησαν.

35Öyleyse böylelerine şunu söyleyelim: Kimseyle karışmayan, kimseyle bir şey paylaşmayan, tek başına ve münzevi bir hayata mı özeniyorsunuz? Peki daha önce toplum içindeki güzel şeylerden hangisini gösterdiniz? Para kazanmaktan yüz mü çeviriyorsunuz? Peki para işine girdiğinizde adaletle iş görmek istediniz mi? Karnın ve karnın altındakinin hazlarını önemsemiyormuş gibi yapıyorsunuz; peki bunlar için bol malzemeniz varken ölçülü davrandınız mı? Şanı hor mu görüyorsunuz? Peki şeref mevkilerindeyken gösterişsizliği uyguladınız mı? Siyasetle alay ettiniz; belki de bu işin ne kadar faydalı olduğunu kavramadığınız için.

35

λέγωμεν οὖν τοῖς τοιούτοις· τὸν ἄμικτον καὶ ἀκοινώνητον μονότροπόν τε καὶ μονωτικὸν βίον ζηλοῦτε; τί γὰρ τῶν ἐν κοινωνίᾳ καλῶν προεπεδείξασθε; ἀργυρισμὸν ἀποστρέφεσθε; γενόμενοι γὰρ χρηματισταὶ δικαιοπραγεῖν ἠθελήσατε; τῶν γαστρὸς καὶ μετὰ γαστέρα ἡδονῶν ἐπιμορφάζοντες ἀλογεῖν, ἡνίκα τὰς εἰς ταῦτα ἀφθόνους ὕλας εἴχετε, ἐμετριάσατε; δόξης καταφρονεῖτε; γενόμενοι γὰρ ἐν τιμαῖς ἀτυφίαν ἠσκήσατε; πολιτείαν ἐγελάσατε ὑμεῖς, ἴσως ὡς χρήσιμόν ἐστι τὸ πρᾶγμα οὐ κατανοήσαντες.

36Öyleyse önce hayatın özel ve kamusal işlerinde idman yapın, alıştırma edinin. Kardeş aretēler olan ev idaresi ve siyaset sayesinde birer siyaset adamı ve ev idarecisi olduktan sonra, bolca azıkla başka ve daha iyi bir hayata göç edin. Çünkü daha mükemmel bir müsabakanın ön müsabakası olan eylem hayatı yarışını, temaşa hayatından önce sonuna kadar vermek güzeldir. Böylece tembellik ve atalet suçlamasından da kaçmış olursunuz.

36

πρότερον οὖν ἐγγυμνάσασθε καὶ προεμμελετήσατε τοῖς τοῦ βίου πράγμασιν ἰδίοις τε καὶ κοινοῖς καὶ γενόμενοι πολιτικοί τε καὶ οἰκονομικοὶ δι’ ἀδελφῶν ἀρετῶν, οἰκονομικῆς τε καὶ πολιτικῆς, κατὰ πολλὴν περιουσίαν τὴν εἰς ἕτερον καὶ ἀμείνω βίον ἀποικίαν στείλασθε· τὸν γὰρ πρακτικὸν τοῦ θεωρητικοῦ βίου, προάγωνά τινα ἀγῶνος τελειοτέρου, καλὸν πρότερον διαθλῆσαι. οὕτως τὴν ὄκνου καὶ ἀργίας κατηγορίαν ἀποδράσεσθε.

37Nitekim Levililere de elli yaşına kadar hizmetleri yerine getirmeleri buyrulmuştur (Sayılar 4,30 vd.); eylemli hizmetten kurtulduktan sonra ise her şeyi gözden geçirip seyretmeleri emredilmiştir. Böylece eylem hayatındaki başarılarının ödülü olarak yalnız epistēmē ve temaşadan sevinç duyan başka bir hayat almışlardır.

37

οὕτως καὶ τοῖς Λευίταις τὰ μὲν ἔργα ἐπιτελεῖν ἄχρι πεντηκονταετίας διείρηται (Num. 4,30 ss.), ἀπαλλαγεῖσι δὲ τῆς πρακτικῆς ὑπηρεσίας σκοπεῖν ἕκαστα καὶ θεωρεῖν, τῆς ἐν τῷ πρακτικῷ βίῳ κατορθώσεως γέρας λαβόντας ἕτερον βίον, ὃς ἐπιστήμῃ καὶ θεωρίᾳ μόνῃ χαίρει.

38Ayrıca Tanrı'ya karşı yükümlülükleri üstlenmeye talip olanların önce insanlara karşı olanları yerine getirmesi de zorunludur; çünkü küçük şeylerin üstesinden gelemeyenlerin büyüklerine ulaşacaklarını sanması büyük saflıktır. Öyleyse önce insanlara karşı aretēnizle tanının ki Tanrı'ya karşı aretēyle de takdim edilesiniz. Sebat çileciye böyle yol gösterir.

38

καὶ ἄλλως ἀναγκαῖον, τοὺς τῶν θείων ἀξιοῦντας μεταποιεῖσθαι δικαίων τὰ ἀνθρώπεια πρότερον ἐκπληρῶσαι· πολλὴ γὰρ εὐήθεια τῶν μειζόνων ὑπολαμβάνειν ἐφίξεσθαι ἀδυνατοῦντας τῶν ἐλαττόνων περιγίνεσθαι. γνωρίσθητε οὖν πρότερον τῇ κατ’ ἀνθρώπους ἀρετῇ, ἵνα καὶ τῇ πρὸς θεὸν συσταθῆτε. τοιαῦτα ὑφηγεῖται τῷ ἀσκητικῷ ἡ ὑπομονή,

39Ama ifadeleri dikkatle incelemek gerek. "İşte kardeşin Esav seni tehdit ediyor" der. Yani: cahillik yüzünden söz dinlemeyen o meşe odunu gibi kaba karakter, adı Esav olan, sana kin beslemiyor mu, ölümlü hayatın yemlerini —parayı, şanı, hazları ve bunlarla akraba olanları— yıkımın için önüne sürerek kanına susamıyor mu? Sen ise, oğlum, şimdilik bu mücadeleden kaç; çünkü gücün henüz tam gelişmedi, psykhēnin gerginliği hâlâ bir çocuğunki gibi gevşektir.

39

τὰς δὲ λέξεις ἀκριβωτέον. „ἰδοὺ“ φησίν „Ἠσαῦ ὁ ἀδελφός σου ἀπειλεῖ σοι“ — ἀλλ’ οὐχ ὁ δρύινος καὶ ὑπ’ ἀμαθίας ἀπειθὴς τρόπος, ὄνομα Ἠσαῦ, ἐγκότως ἔχει καὶ τὰ τῆς θνητῆς ζωῆς προτείνων ἐπ’ ὀλέθρῳ δελέατα, χρήματα, δόξαν, ἡδονάς, τὰ συγγενῆ τούτοις, κατὰ σοῦ φονᾷ; — σὺ δέ, ὦ τέκνον, ἀπόδραθι τὸν ἐν τῷ παρόντι ἀγῶνα· οὔπω γὰρ εἰς τὸ παντελὲς ἐπιδέδωκέ σοι τὰ τῆς ῥώμης, ἀλλ’ ἔτι οἷα παιδὸς οἱ ψυχικοὶ τόνοι μαλθακώτεροι.

40Bu yüzden ona "oğlum" dedi; bu ad hem sevgiyi hem yaşı aynı anda bildirir. Çünkü çileci karakteri, kâmil olana göre genç ve sevgiye layık sayarız. Böylesi çocuklara konan ödülleri kazanmaya yeter, ama erkeklere konanlara henüz gücü yetmez. Erkeklerin en iyi ödülü ise yalnız Tanrı'ya hizmettir.

40

διὸ καὶ τέκνον αὐτὸν προσεῖπε, τὸ δ’ ἐστὶν εὐνοίας καὶ ἡλικίας ὄνομα ἐν ταὐτῷ· τὸν γὰρ ἀσκητικὸν τρόπον καὶ νέον παρὰ τὸν τέλειον καὶ φιλίας ἄξιον εἶναι τίθεμεν. ὁ δὲ τοιοῦτος ἱκανὸς μέν ἐστι τὰ προτιθέμενα παισὶν ἆθλα ἄρασθαι, τὰ δὲ ἀνδράσιν οὐδέπω δυνατός· ἀνδρῶν δὲ ἄριστον ἆθλον ἡ θεοῦ μόνου θεραπεία.

41Bu yüzden henüz tamamen arınmadan, hayatımızı kirleten şeyleri yalnızca yıkayıp temizlediğimizi sanarak hizmetin avlularına vardığımızda, yaklaşamadan geri sıçradık; onun sert yaşayışına, uykusuz ibadetine, sürekli ve yorulmak bilmez emeğine dayanamadık.

41

τοιγαροῦν ἐπειδὰν μήπω τελείως καθαρθέντες, δόξαντες δὲ αὐτὸ μόνον ἐκνίψασθαι τὰ καταρρυπαίνοντα ἡμῶν τὸν βίον, ἐπ’ αὐλὰς τῆς θεραπείας ἀφικώμεθα, θᾶττον ἢ προσελθεῖν ἀπεπηδήσαμεν, τὴν αὐστηρὰν δίαιταν αὐτῆς καὶ τὴν ἄυπνον θρησκείαν καὶ τὸν συνεχῆ καὶ ἀκάματον πόνον οὐκ ἐνεγκόντες.

42Öyleyse şimdilik hem en kötüden hem en iyiden kaçın. En kötüsü, efsanevî uydurma, ölçüsüz ve ahenksiz şiir, cahillikten gelen sert ve gerçekten meşe odunu gibi düşünce ve inattır; Esav adını bunlardan alır. En iyisi ise adaktır; çünkü Tanrı'ya hizmet eden soy Tanrı'ya adanmış bir adaktır ve yalnız O'na büyük başkâhinlik hizmeti görür.

42

ἀποφεύγετε οὖν ἐν τῷ παρόντι καὶ τὸ κάκιστον καὶ τὸ ἄριστον, κάκιστον μὲν τὸ μυθικὸν πλάσμα, τὸ ἄμετρον καὶ ἐκμελὲς ποίημα, τὸ ὑπ’ ἀμαθίας σκληρὸν καὶ δρύινον ὄντως νόημα καὶ πεῖσμα, ὧν Ἠσαῦ ἐπώνυμος, ἄριστον δὲ τὸ ἀνάθημα· τὸ γὰρ θεραπευτικὸν γένος ἀνάθημά ἐστι θεοῦ, ἱερώμενον τὴν μεγάλην ἀρχιερωσύνην αὐτῷ μόνῳ.

43Çünkü kötüyle birlikte yaşamak çok zararlı, kâmil bir iyiyle yaşamak ise çok tehlikelidir. Nitekim Yakup hem Esav'dan kaçar hem de anne babasından ayrı yaşar; çünkü çileci olduğu ve hâlâ mücadele ettiği için kötülükten kaçar, ama kâmil ve kendi kendine öğrenmiş aretēyle birlikte yaşayamaz.

43

τὸ μὲν γὰρ συνδιατρίβειν κακῷ βλαβερώτατον, τὸ δὲ ἀγαθῷ τελείῳ σφαλερώτατον. ὁ γοῦν Ἰακὼβ καὶ τὸν Ἠσαῦ ἀποδιδράσκει καὶ τῶν γονέων διοικίζεται· ἀσκητικὸς γὰρ ὢν καὶ ἔτι διαθλῶν φεύγει μὲν κακίαν, ἀρετῇ δὲ τελείᾳ καὶ αὐτομαθεῖ συζῆν ἀδυνατεῖ.

44Bu yüzden Lavan'ın yanına gidecektir; ama Suriyeli Lavan'ın değil, annesinin kardeşi Lavan'ın. Yani hayatın parlak şeylerine varacaktır, çünkü Lavan "beyaz" diye çevrilir. Varınca da talihin getirdiği başarılarla kabarıp burnu havada dolaşmayacaktır; çünkü "Suriyeli" çevrildiğinde "yüksekte olan" demektir. Burada ise Suriyeli Lavan'dan değil, Rebeka'nın kardeşinden söz eder.

44

διόπερ ἀποδημήσει πρὸς Λάβαν, οὐ τὸν Σύρον, ἀλλὰ τὸν ἀδελφὸν τῆς μητρός, τὸ δ’ ἐστὶν εἰς τὰς τοῦ βίου λαμπρότητας ἀφίξεται· λευκὸς γὰρ ἑρμηνεύεται Λάβαν. ἀφικόμενος δὲ οὐχ ὑψαυχενήσει, φυσώμενος ταῖς τυχηραῖς εὐπραγίαις· μεταληφθεὶς γὰρ ὁ Σύρος ἐστὶ μετέωρος. νυνὶ δὲ τοῦ Σύρου Λάβαν οὐχὶ μέμνηται, τοῦ δὲ Ῥεβέκκας ἀδελφοῦ.

45Çünkü hayatın malzemeleri kötü birine verildiğinde, Suriyeli diye adlandırılan, phronēsisten yoksun nous'u havalara kaldırır; ama iyilik ve güzelliğin öğretilerine sağlam ve sarsılmaz biçimde bağlı kalan terbiye âşığına verildiğinde [...]. İşte bu, Rebeka'nın, yani sebatın kardeşidir. O Harran'da oturur; Harran çevrildiğinde "delikler" demektir ve hislerin sembolüdür. Çünkü hâlâ ölümlü hayatın korosunda yer alan kimse his organlarına muhtaçtır.

45

αἱ γὰρ κατὰ τὸν βίον ὗλαι φαύλῳ μὲν παραδοθεῖσαι μετέωρον ἐξαίρουσι τὸν κενὸν φρονήσεως νοῦν, ὅστις ὠνόμασται Σύρος, ἐραστῇ δὲ παιδείας ἐπιμένοντι τοῖς καλοκἀγαθίας σταθερῶς καὶ παγίως δόγμασιν * * * οὗτός ἐστιν ὁ Ῥεβέκκας ἀδελφός, τῆς ἐπιμονῆς· οἰκεῖ δὲ τὴν Χαρράν, ἣ μεταληφθεῖσά εἰσι τρῶγλαι, σύμβολον τῶν αἰσθήσεων· ὁ γὰρ ἔτι χορεύων ἐν τῷ θνητῷ βίῳ χρεῖος τῶν αἰσθήσεων ὀργάνων ἐστίν.

46Öyleyse "oğlum, onunla otur" der; bütün ömrünce değil, "birkaç gün" (Tekvin 27,44). Yani hislerin ülkesini iyice öğren; kendini ve kendi parçalarını tanı: her biri nedir, ne için meydana gelmiştir, tabiatça nasıl iş görür ve bu şaşılası kuklaları görünmeden, görünmez bir şekilde iplerinden oynatan kimdir, sendeki nous mu, yoksa evrenin nous'u mu?

46

„οἴκησον οὖν“ φησίν „ὦ τέκνον, μετ’ αὐτοῦ“ μὴ τὸν ἅπαντα αἰῶνα, ἀλλ’ „ἡμέρας τινάς“ (Gen. 27,44), τοῦτο δ’ ἐστὶ τὴν τῶν αἰσθήσεων χώραν κατάμαθε, γνῶθι σαυτὸν καὶ τὰ σαυτοῦ μέρη, τί τε ἕκαστον καὶ πρὸς τί γέγονε καὶ πῶς ἐνεργεῖν πέφυκε καὶ τίς ὁ τὰ θαύματα κινῶν καὶ νευροσπαστῶν ἀόρατος ἀοράτως εἴτε ὁὁ ἐν σοὶ νοῦς εἴτε ὁὁ τῶν συμπάντων.

47Kendini inceledikten sonra Lavan'a özgü şeyleri de, yani boş kanaatin parlak sanılan başarılarını da iyice tanı. Bunlardan hiçbirine yakalanma; iyi bir zanaatkâr gibi hepsini ustalıkla kendi ihtiyaçlarına uydur. Çünkü bu karmaşık siyasî hayatın içine girip sağlam ve iyi terbiye görmüş bir karakter gösterirsen, seni oradan getirteceğim (Tekvin 27,45); ta ki ana babanın kazandığı ödülü sen de kazanasın. O ödül de yalnız bilge olan Tanrı'ya şaşmaz ve gevşemez bir hizmettir.

47

ἐπειδὰν δὲ σαυτὸν ἐξετάσῃς, καὶ τὰ ἴδια τοῦ Λάβαν ἀκρίβωσον, τὰς τῆς κενῆς δόξης λαμπρὰς νομιζομένας εὐπραγίας, ὑφ’ ὧν μηδεμιᾶς ἁλῷς, πάσας δ’ οἷα ἀγαθὸς δημιουργὸς τεχνικῶς ταῖς οἰκείαις ἐφάρμοσον χρείαις. ἐὰν γὰρ ἐπιδείξῃ γενόμενος ἐν τῷ πολιτικῷ καὶ πεφυρμένῳ τούτῳ βίῳ σταθερὸν καὶ εὐπαίδευτον ἦθος, μεταπέμψομαί σε ἐκεῖθεν (Gen. 27,45), ἵνα τύχῃς οὗπερ καὶ οἱ σοὶ γονεῖς ἄθλου. τὸ δ’ ἆθλόν ἐστιν ἡ ἀκλινὴς καὶ ἀνένδοτος

48Babası da küçük bir ekleme yaparak benzer bir yol gösterir. Şöyle der: "Kalk, Mezopotamya'ya, annenin babası Betuel'in evine kaç ve oradan annenin kardeşi Lavan'ın kızlarından kendine bir eş al" (Tekvin 28,2).

48

τοῦ μόνου θεραπεία σοφοῦ. τὰ δ’ ὅμοια καὶ ὁ πατὴρ ὑφηγεῖται, μικρὰ προσθείς· λέγει γάρ· „ἀναστὰς ἀπόδραθι εἰς τὴν Μεσοποταμίαν εἰς τὸν οἶκον Βαθουήλ, τοῦ πατρὸς τῆς μητρός σου, καὶ λάβε ἐκεῖθεν σαυτῷ γυναῖκα ἐκ τῶν θυγατέρων Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρός σου“ (Gen. 28,2).

49İshak da Lavan'a Suriyeli demedi, Rebeka'nın kardeşi dedi; çünkü o, evlilik yoluyla çileciyle hısım olacaktı. "Öyleyse Mezopotamya'ya kaç", yani hayatın sel gibi akan ırmağının ortasına. Orada sele kapılıp boğulma; sağlam bas ve yukarıdan, iki yandan, her yandan dalga dalga üstüne gelen olayların o şiddetli akıntısını güçlü bir şekilde geri it.

49

πάλιν καὶ οὗτος οὐ Σύρον εἶπε τὸν Λάβαν, ἀλλὰ Ῥεβέκκας ἀδελφόν, μέλλοντα κατ’ ἐπιγαμίαν τῷ ἀσκητῇ κῆδος συνάπτειν. „ἀπόδραθι οὖν εἰς τὴν Μεσοποταμίαν,“ τουτέστιν εἰς μέσον τὸν χειμάρρουν ποταμὸν τοῦ βίου, καὶ μὴ ἐπικλυσθεὶς ἐγκαταποθῇς, στηριχθεὶς δὲ βιαιοτάτην ἄνωθεν καὶ ἑκατέρωθεν καὶ πανταχόθεν ἐπικυματίζουσαν φορὰν τῶν πραγμάτων σθεναρῶς ἀπώθει.

50Çünkü bilgeliğin evini sakin ve dingin bir liman olarak bulacaksın; oraya demir attığında seni kolayca kabul edecektir. İlahî sözlerde bilgeliğin adı Betuel diye anılır; bu ad çevrildiğinde "Tanrı'nın kızı" demektir, hem de meşru bir kız ve ebedî bakire. Hem kendi edebi hem de onu doğuranın şerefi sayesinde dokunulmamış ve lekesiz bir tabiata nasip olmuştur.

50

τὸν γὰρ σοφίας οἶκον εὔδιον καὶ γαληνὸν λιμένα εὑρήσεις, ὃς ἐνορμιζόμενόν σε ῥᾳδίως ὑποδέξεται· σοφίας δὲ ὄνομα Βαθουὴλ ἐν χρησμοῖς ᾄδεται, τοῦτο δὲ μεταληφθὲν θυγάτηρ θεοῦ προσαγορεύεται, καὶ γνησία γε θυγάτηρ καὶ ἀειπάρθενος, ἀψαύστου καὶ ἀμιάντου φύσεως ἐπιλαχοῦσα διά τε τὴν ἑαυτῆς κοσμιότητα καὶ διὰ τὸ ἀξίωμα τοῦ γεννήσαντος.

51Musa Betuel'e Rebeka'nın babası dedi. Peki Tanrı'nın kızı olan bilgeliğe nasıl haklı olarak baba denebilir? Bilgeliğin adı dişil, tabiatı ise eril olduğu için olmasın? Gerçekten de bütün aretēlerin adları kadın adıdır, ama güçleri ve eylemleri en kâmil erkeklerinkidir. Çünkü Tanrı'dan sonra gelen şey, öteki her şeyden daha eski olsa bile, ikinci sırada olduğu için evreni yapan erile kıyasla dişil diye adlandırılmıştır; bu da öteki şeylerle olan benzerliğe göredir: üstünlük her zaman erilindir, dişil ise eksik kalır ve geride gelir.

51

πατέρα δὲ τῆς Ῥεβέκκας Βαθουὴλ εἶπε. καὶ πῶς ἥ γε θυγάτηρ τοῦ θεοῦ, σοφία, λέγοιτ’ ἂν ἐνδίκως εἶναι πατήρ; ἢ διότι ὄνομα μὲν θῆλυ σοφίας ἐστίν, ἄρρεν δὲ ἡ φύσις; καὶ γὰρ αἱ ἀρεταὶ πᾶσαι προσρήσεις μὲν ἔχουσι γυναικῶν, δυνάμεις δὲ καὶ πράξεις ἀνδρῶν τελειοτάτων· ἐπειδὴ τὸ μετὰ τὸν θεόν, κἂν εἰ τῶν ἄλλων ἁπάντων πρεσβύτατον εἴη, δευτέραν ἔχον χώραν θῆλυ ὡς ἂν παρὰ ἄρρεν τὸ τὰ ὅλα ποιοῦν ἐλέχθη κατὰ τὴν πρὸς τἄλλα ὁμοιότητα· ἀεὶ γὰρ προνομίαν τοῦ ἄρρενος ἔχοντος ἐνδεῖ καὶ ὑστερίζει τὸ θῆλυ.

52Öyleyse adlardaki farka hiç aldırmadan diyelim ki Tanrı'nın kızı bilgelik hem erildir hem babadır; psykhēlere öğrenmeyi, terbiyeyi, epistēmēyi, phronēsisi, güzel ve övgüye değer eylemleri eker ve doğurur. Çileci Yakup kendine eşi buradan ister; çünkü bütün ömrünü birlikte geçireceği kusursuz bir düşünceyi bilgeliğin evinden başka nerede bulabilir?

52

λέγωμεν οὖν μηδὲν τῆς ἐν τοῖς ὀνόμασι διαφορᾶς φροντίσαντες τὴν θυγατέρα τοῦ θεοῦ σοφίαν ἄρρενά τε καὶ πατέρα εἶναι, σπείροντα καὶ γεννῶντα ἐν ψυχαῖς μάθησιν, παιδείαν, ἐπιστήμην, φρόνησιν, καλὰς καὶ ἐπαινετὰς πράξεις. ἐνθένδε ὁ ἀσκητὴς Ἰακὼβ μνᾶται γάμον ἑαυτῷ· πόθεν γὰρ ἄλλοθεν ἢ ἐκ τοῦ σοφίας οἴκου κοινωνὸν εὑρήσει γνώμην ἀνεπίληπτον, ᾗ πάντα συνδιατρίψει τὸν αἰῶνα;

53Musa kaçış hakkında daha ayrıntılı olarak, adam öldürenlerle ilgili kanunu koyduğu yerde konuşmuştur; orada bütün türleri ele alır: isteyerek öldürmeyi, istemeyerek öldürmeyi, saldırıyı ve tasarlamayı. Kanunu oku: "Bir kimse birine vurur da o ölürse, ölümle öldürülsün. Ama isteyerek yapmadıysa, Tanrı onu onun eline teslim ettiyse, sana öldürenin kaçacağı bir yer vereceğim. Biri ise komşusunu hileyle öldürmek için ona saldırır ve sığınırsa, onu öldürmek için sunağımdan bile alacaksın" (Çıkış 21,12–14).

53

Λελάληκε δ’ ἀκριβέστερον περὶ φυγῆς, ἡνίκα τὸν ἐπὶ τοῖς ἀνδροφόνοις ἐτίθει νόμον, ἐν ᾧ πάντ’ ἐπεξῆλθε τὰ εἴδη, τὸ ἑκουσίου φόνου, τὸ ἀκουσίου, τὸ ἐπιθέσεως, τὸ βουλεύσεως. λέγε τὸν νόμον· „ἐὰν πατάξῃ τίς τινα καὶ ἀποθάνῃ, θανάτῳ θανατούσθω· ὁ δὲ οὐχ ἑκών, ἀλλ’ ὁ θεὸς παρέδωκεν αὐτὸν εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ, δώσω σοι τόπον, οὗ φεύξεται ὁ φονεύσας. ἐὰν δέ τις ἐπιθῆται τῷ πλησίον ἀποκτεῖναι αὐτὸν δόλῳ καὶ καταφύγῃ, ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου λήψῃ αὐτὸν θανατῶσαι“ (Exod. 21,12—14).

54Musa'nın gereksiz hiçbir kelime koymadığını açıkça bildiğim için, işin aslını araştırmaya duyduğum tarifsiz istekle kendi kendime şaşırıp kalmıştım: Neden isteyerek öldüren için yalnız "öldürülsün" değil de "ölümle öldürülsün" dedi? Ölen, ölümden başka neyle can verir ki?

54

σαφῶς εἰδώς, ὅτι περιττὸν ὄνομα οὐδὲν τίθησιν, ὑπὸ τῆς τοῦ πραγματολογεῖν ἀμυθήτου φορᾶς ἠπόρουν κατ’ ἐμαυτόν, διὰ τί τὸν ἑκουσίως κτείναντα οὐκ εἶπε θανατοῦσθαι μόνον, ἀλλὰ θανάτῳ θανατοῦσθαι· τίνι γὰρ ἄλλῳ ὁ ἀποθνῄσκων ἢ θανάτῳ τελευτᾷ;

55Bunun üzerine adı İnceleme olan bilge bir kadından ders aldım ve aramaktan kurtuldum. Çünkü bana, bazılarının yaşarken ölü, bazılarının da ölüyken diri olduğunu öğretti. Kötülerin, en ileri yaşlılığa kadar ömür sürseler bile, aretēyle geçen hayattan yoksun kaldıkları için ölü olduğunu söylüyordu; erdemlilerin ise, bedenle ortaklıklarından ayrılsalar bile, ölümsüz bir nasibe eriştikleri için sonsuza dek yaşadığını.

55

φοιτήσας οὖν παρὰ γυναῖκα σοφήν, ᾗ σκέψις ὄνομα, τοῦ ζητεῖν ἀπηλλάγην· ἐδίδαξε γάρ με, ὅτι καὶ ζῶντες ἔνιοι τεθνήκασι καὶ τεθνηκότες ζῶσι. τοὺς μέν γε φαύλους ἄχρι γήρως ὑστάτου παρατείνοντας νεκροὺς ἔλεγεν εἶναι τὸν μετ’ ἀρετῆς βίον ἀφῃρημένους, τοὺς δὲ ἀστείους, κἂν τῆς πρὸς σῶμα κοινωνίας διαζευχθῶσι, ζῆν εἰσαεί, ἀθανάτου μοίρας ἐπιλαχόντας.

56İnceleme bu sözünü ilahî sözlerle de doğruluyordu. Bunlardan biri şudur: "Tanrınız Rab'be bağlı olanlar, hepiniz bugün yaşıyorsunuz" (Tesniye 4,4). Çünkü Musa yalnız Tanrı'ya sığınanları ve O'na yalvaranları yaşıyor bilir, ötekileri ise ölü. Anlaşılan "bugün yaşıyorsunuz" ekiyle onların bozulmazlığına da tanıklık eder.

56

ἐπιστοῦτο μέντοι καὶ χρησμοῖς τὸν ἑαυτῆς λόγον, ἑνὶ μὲν τοιῷδε· „οἱ προσκείμενοι κυρίῳ τῷ θεῷ, ζῆτε πάντες ἐν τῇ σήμερον“ (Deut. 4,4) — τοὺς γὰρ πρόσφυγας καὶ ἱκέτας τοῦ θεοῦ μόνους ζῶντας οἶδε, νεκροὺς δὲ τοὺς ἄλλους· ἐκείνοις δ’, ὡς ἔοικε, καὶ ἀφθαρσίαν μαρτυρεῖ διὰ τοῦ προσθεῖναι „ζῆτε ἐν τῇ σήμερον“.

57Çünkü "bugün", sınırsız ve sonu gelmez ebediyettir. Ayların, yılların ve genel olarak zaman dilimlerinin devirleri, sayıya fazla değer vermiş insanların düşünceleridir; ebediyetin yalansız adı ise "bugün"dür. Nitekim güneş hiç değişmeden hep aynıdır; kâh yerin üstünden kâh altından geçer ve ebediyetin ölçüleri olan gündüz ile gece onun sayesinde birbirinden ayrılmıştır.

57

σήμερον δ’ ἐστὶν ὁ ἀπέρατος καὶ ἀδιεξίτητος αἰών· μηνῶν γὰρ καὶ ἐνιαυτῶν καὶ συνόλως χρόνων περίοδοι δόγματα ἀνθρώπων εἰσὶν ἀριθμὸν ἐκτετιμηκότων· τὸ δ’ ἀψευδὲς ὄνομα αἰῶνος ἡ σήμερον. ἥλιος γὰρ οὐκ ἀλλαττόμενος ὁ αὐτός ἐστιν ἀεί, ποτὲ μὲν ὑπὲρ γῆς ποτὲ δὲ ὑπὸ γῆν ἰών, παρ’ ὃν ἡμέρα καὶ νύξ, τὰ αἰῶνος μέτρα, διεκρίθησαν —,

58İnceleme sözünü bir başka ilahî sözle de doğruluyordu: "İşte önüne hayatı ve ölümü, iyiyi ve kötüyü koydum" (Tesniye 30,15). Öyleyse, ey bilgelerin bilgesi, iyi ve aretē hayattır, kötü ve kötülük ise ölüm. Başka bir yerde de şöyle denir: "Senin hayatın ve günlerinin uzunluğu budur: Tanrın Rab'bi sevmek" (Tesniye 30,20). Ölümsüz hayatın en güzel tarifi budur: ete ve bedene bağlı olmayan bir aşk ve sevgiyle Tanrı'ya tutulmak.

58

ἑτέρῳ δ’ ἐπιστοῦτο τοιῷδε χρησμῷ· „ἰδοὺ δέδωκα πρὸ προσώπου σου τὴν ζωὴν καὶ τὸν θάνατον, τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν“ (Deut. 30,15.) — οὐκοῦν, ὦ πάνσοφε, τὸ μὲν ἀγαθὸν καὶ ἡ ἀρετή ἐστιν ἡ ζωή, τὸ δὲ κακὸν καὶ ἡ κακία ὁ θάνατος —· καὶ ἐν ἑτέροις· „αὕτη ἡ ζωή σου καὶ ἡ μακρότης τῶν ἡμερῶν, ἀγαπᾶν κύριον τὸν θεόν σου.“ (Deut. 30,20). ὅρος ἀθανάτου βίου κάλλιστος οὗτος, ἔρωτι καὶ φιλίᾳ θεοῦ ἀσάρκῳ καὶ ἀσωμάτῳ κατεσχῆσθαι.

59Böylece kâhinler Nadav ile Avihu yaşamak için ölürler: ölümlü hayatı bozulmaz bir hayatla değiştirir, meydana gelmiş olandan meydana gelmemiş olana göçerler. Onlar hakkında bozulmazlığın sembolleri dile getirilir: Rab'bin huzurunda öldükleri (Levililer 10,2), yani yaşadıkları söylenir; çünkü bir ölünün Tanrı'nın gözü önüne çıkması caiz değildir. Rab'bin "Bana yaklaşanlar arasında kutsanacağım" (Levililer 10,3) sözü de yine bunu anlatır. İlahilerde de denildiği gibi, "ölüler Rab'bi övmeyecek" (Mezmurlar 113,25);

59

οὕτως οἱ μὲν ἱερεῖς Ναδὰβ καὶ Ἀβιούδ, ἵνα ζήσωσιν, ἀποθνῄσκουσιν θνητῆς ζωῆς ἄφθαρτον ἀντικαταλλαττόμενοι βίον καὶ ἀπὸ τοῦ γενομένου πρὸς τὸ ἀγένητον μετανιστάμενοι· ἐφ’ ὧν τὰ σύμβολα τῆς ἀφθαρσίας ᾄδεται, ὅτι ἐτελεύτησαν ἐνώπιον κυρίου (Lev. 10,2), τουτέστιν ἔζησαν· νεκρὸν γὰρ οὐ θέμις εἰς ὄψιν ἐλθεῖν τοῦ θεοῦ. καὶ πάλιν τοῦτό ἐστιν ὃ εἶπε κύριος· „ἐν τοῖς ἐγγίζουσί μοι ἁγιασθήσομαι“ (Lev. 10,3), „νεκροὶ δ’,“ ὡς καὶ ἐν ὕμνοις λέγεται, „οὐκ αἰνέσουσι κύριον“ (Psalm 113,25)·

60çünkü övmek dirilerin işidir. Lanetli ve kardeş katili Kabil ise kanunların hiçbir yerinde ölürken görülmez; hatta onun hakkında şöyle bir ilahî söz bildirilmiştir: "Rab Tanrı, onu bulan kimse onu öldürmesin diye Kabil'e bir işaret koydu" (Tekvin 4,15). Neden?

60

ζώντων γὰρ τὸ ἔργον. Κάιν δ’ ὁ ἐναγὴς καὶ ἀδελφοκτόνος οὐδαμοῦ τῆς νομοθεσίας ἀποθνῄσκων εὑρίσκεται, ἀλλὰ καὶ λόγιόν ἐστιν ἐπ’ αὐτῷ χρησθὲν τοιοῦτον· „ἔθετο κύριος ὁ θεὸς τῷ Κάιν σημεῖον, τοῦ μὴ ἀνελεῖν αὐτὸν πάντα τὸν εὑρίσκοντα“ (Gen. 4, 15). διὰ τί;

61Sanırım dinsizlik sonu olmayan bir kötülüktür; bir kez tutuşur ve hiçbir zaman söndürülemez. Öyle ki şairin şu sözünü kötülük için söylemek yerinde olur:

"O ölümlü değildir, ölümsüz bir beladır."

Ama bizim aramızdaki hayatta ölümsüzdür; Tanrı'daki hayata göre ise cansız ve ölüdür, birinin dediği gibi "gübreden daha atılası"dır.

61

ὅτι, οἶμαι, ἡ ἀσέβεια κακόν ἐστιν ἀτελεύτητον, ἐξαπτόμενον καὶ μηδέποτε σβεσθῆναι δυνάμενον, ὡς τὸ ποιητικὸν ἁρμόττειν ἐπὶ κακίας εἰπεῖν· ἡ δέ τοι οὐ θνητή, ἀλλ’ ἀθάνατον κακόν ἐστιν, ἀθάνατον δ’ ἐν τῷ παρ’ ἡμῖν βίῳ, ἐπεὶ πρός γε τὴν ἐν θεῷ ζωὴν ἄψυχον καὶ νεκρὸν καὶ „κοπρίων“, ὡς ἔφη τις, „ἐκβλητότερον.“

62Ama farklı şeylere farklı yerlerin verilmesi elbette gerekiyordu: göğün iyiye, yeryüzü çevresinin kötüye. İyi yukarılarda dolaşır; bir gün bize gelecek olsa bile —çünkü babası cömerttir— haklı olarak geri dönmeye can atar. Kötü ise burada kalır; ilahî korodan çok uzaklara sürülmüş olarak ölümlü hayatın çevresinde dolaşır ve insan soyunun içinden ölüp gidemez.

62

ἀλλ’ ἔδει γε πάντως χώρας ἀπονεμηθῆναι διαφερούσας πράγμασι διαφέρουσιν, οὐρανὸν μὲν ἀγαθῷ, τὰ δὲ περίγεια κακῷ. τὸ μὲν οὖν ἀγαθὸν ἀνώφοιτόν ἐστι, κἂν εἴ ποτε ἔλθοι πρὸς ἡμᾶς — φιλόδωρος γὰρ ὁ πατὴρ αὐτοῦ —, σπουδάζει παλινδρομῆσαι δικαίως· τὸ δὲ κακὸν ἐνταυθοῖ καταμένει, πορρωτάτω θείου χοροῦ διῳκισμένον, περιπολοῦν τὸν θνητὸν βίον καὶ μὴ δυνάμενον ἐκ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους ἀποθανεῖν.

63Bilgeliğiyle hayranlık uyandırmış olanlar arasında saygın bir adam da bunu Theaitetos'ta daha yüce bir dille söylemiştir: "Kötülüklerin yok olması mümkün değildir —çünkü iyiye zıt bir şeyin her zaman var olması zorunludur—; ilahî olanların arasında yerleşmeleri de mümkün değildir, ölümlü tabiatın ve bu yerin çevresinde dolaşırlar. Bu yüzden buradan oraya bir an önce kaçmaya çalışmak gerekir. Kaçış ise mümkün olduğunca Tanrı'ya benzemektir; benzemek de phronēsisle birlikte adil ve dindar olmaktır."

63

τοῦτό τις καὶ τῶν ἐπὶ σοφίᾳ θαυμασθέντων ἀνὴρ δόκιμος ἐφώνησε μεγαλειότερον ἐν Θεαιτήτῳ φάσκων· „ἀλλ’ οὔτ’ ἀπολέσθαι τὰ κακὰ δυνατόν — ὑπεναντίον γάρ τι τῷ ἀγαθῷ αἰεὶ εἶναι ἀνάγκη — οὔτε ἐν θείοις αὐτὰ ἱδρῦσθαι, τὴν δὲ θνητὴν φύσιν καὶ τόνδε τὸν τόπον περιπολεῖν· διὸ καὶ πειρᾶσθαι χρὴ ἐνθένθε ἐκεῖσε φεύγειν ὅτι τάχιστα. φυγὴ δὲ ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν· ὁμοίωσις δὲ δίκαιον καὶ ὅσιον μετὰ φρονήσεως γενέσθαι.“

64Öyleyse kötülüğün sembolü olan Kabil'in ölmemesi yerindedir; çünkü kötülüğün ölümlü soyda, insanlar arasında hep yaşaması gerekir. Dolayısıyla adam öldüren için "ölümle öldürülsün" denmesi, açıkladığımız sebeplerle, hedefi şaşırmış bir söz değildir.

64

εἰκότως οὖν ὁ Κάϊν οὐκ ἀποθανεῖται, τὸ κακίας σύμβολον, ἣν ἀεὶ δεῖ ζῆν ἐν τῷ θνητῷ γένει παρ’ ἀνθρώποις· ὥστ’ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τὸ „θανάτῳ θανατοῦσθαι“ λέλεκται τὸν ἀνδροφόνον διὰ τὰς δεδηλωμένας αἰτίας.

65İstemeyerek adam öldürenler hakkında "isteyerek değil, ama Tanrı onu teslim etti" denmesi de pek yerindedir. Çünkü Musa'ya göre isteyerek yapılanlar bizim düşüncemizin eseridir, istemeyerek olanlar ise Tanrı'nın. Günahları kastetmiyorum; tersine, günahların cezası olan şeyleri kastediyorum.

65

τὸ δὲ „οὐχ ἑκών, ἀλλ’ ὁ θεὸς παρέδωκεν“ ἐπὶ τῶν τὸν ἀκούσιον φόνον δρώντων πάνυ καλῶς εἴρηται. δοκεῖ γὰρ αὐτῷ τὰ μὲν ἑκούσια γνώμης τῆς ἡμετέρας ἔργα εἶναι, τὰ δὲ ἀκούσια θεοῦ· λέγω δὲ οὐ τὰ ἁμαρτήματα, ἀλλὰ τοὐναντίον ὅσα ἁμαρτημάτων ἐστὶ κόλασις.

66Çünkü ilk ve en iyi kanun koyucu olan Tanrı'ya cezalandırmak yakışmaz; O kendi eliyle değil, hizmet eden başkaları aracılığıyla cezalandırır. Tabiatça iyi ve cömert olduğu için lütufları, bağışları ve iyilikleri bizzat sunmak O'na yaraşır; cezaları ise, kral olduğu için kendi emri olmadan değil ama bu tür işler için hazır bekleyen başkaları aracılığıyla verir. Çileci de şu sözlerle söylediğime tanıklık eder:

66

ἀπρεπὲς γὰρ θεῷ τὸ κολάζειν ἅτε πρώτῳ καὶ ἀρίστῳ νομοθέτῃ, κολάζει δὲ ⟨δῐ⟩ ὑπηρετούντων ἑτέρων, οὐ δι’ ἑαυτοῦ. τὰς μὲν γὰρ χάριτας καὶ δωρεὰς καὶ εὐεργεσίας αὐτὸν ἁρμόττει προτείνειν ἅτε ἀγαθὸν καὶ φιλόδωρον ὄντα φύσει, τὰς δὲ τιμωρίας οὐκ ἄνευ μὲν ἐπικελεύσεως τῆς ἑαυτοῦ βασιλέως ἅτε ὑπάρχοντος, δι’ ἄλλων δέ, οἳ πρὸς τοιαύτας χρείας εὐτρεπεῖς εἰσι. μαρτυρεῖ δέ μου τῷ λόγῳ ὁ ἀσκητὴς ἐν οἷς φησιν·

67"Beni gençliğimden beri besleyen Tanrı, beni bütün kötülüklerden kurtaran melek" (Tekvin 48,15–16). Psykhēnin beslendiği daha kıdemli iyilikleri Tanrı'ya, daha küçük olanları, yani günahlardan kaçmakla elde edilenleri ise Tanrı'nın hizmetkârına mal etti.

67

„ὁ θεὸς ὁ τρέφων με ἐκ νεότητος, ὁὁ ἄγγελος ὁὁ ῥυόμενός με ἐκ πάντων τῶν κακῶν“ (Gen. 48, 15. 16). τὰ μὲν γὰρ πρεσβύτερα ἀγαθά, οἷς ἡ ψυχὴ τρέφεται, ἀνέθηκε θεῷ, τὰ δὲ νεώτερα, ὅσα ἐκ φυγῆς ἁμαρτημάτων περιγίνεται, θεράποντι θεοῦ.

68Sanırım bu yüzden Musa dünyanın yaratılışını felsefî olarak anlatırken de, öteki her şeyin Tanrı tarafından meydana getirildiğini söyledikten sonra, yalnız insanın başka yardımcılarla birlikte biçimlendirildiğini göstermiştir. Çünkü şöyle der: "Tanrı dedi ki: Kendi suretimize göre insan yapalım" (Tekvin 1,26); "yapalım" sözüyle bir çokluk ortaya konur.

68

διὰ τοῦτ’, οἶμαι, καὶ ἡνίκα τὰ τῆς κοσμοποιΐας ἐφιλοσόφει, πάντα τἄλλα εἰπὼν ὑπὸ θεοῦ γενέσθαι μόνον τὸν ἄνθρωπον ὡς ἂν μετὰ συνεργῶν ἑτέρων ἐδήλωσε διαπλασθέντα. „εἶπε“ γάρ φησιν „ὁ θεός· ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν“ (Gen. 1,26), πλήθους διὰ τοῦ „ποιήσωμεν“ ἐμφαινομένου.

69Evrenin babası burada kendi kuvvetleriyle konuşur. Psykhēmizin ölümlü kısmını biçimlendirmeyi, kendi tekhnēsini taklit etsinler diye onlara bırakmıştır; çünkü içimizdeki akıllı kısmı kendisi biçimlendiriyordu ve psykhēde hükmeden kısmın bir hükümdar tarafından, itaat eden kısmın ise itaat edenler tarafından yapılmasını uygun görüyordu.

69

διαλέγεται μὲν οὖν ὁ τῶν ὅλων πατὴρ ταῖς ἑαυτοῦ δυνάμεσιν, αἷς τὸ θνητὸν ἡμῶν τῆς ψυχῆς μέρος ἔδωκε διαπλάττειν μιμουμέναις τὴν αὐτοῦ τέχνην, ἡνίκα τὸ λογικὸν ἐν ἡμῖν ἐμόρφου, δικαιῶν ὑπὸ μὲν ἡγεμόνος τὸ ἡγεμονεῦον ἐν ψυχῇ, τὸ δ’ ὑπήκοον πρὸς ὑπηκόων δημιουργεῖσθαι.

70Yanındaki kuvvetlerden yararlanması yalnız bu yüzden değildi. İnsan psykhēsi, kötü ve iyi şeylerin kavramlarını alabilecek tek psykhē olacaktı ve ikisini birden kullanamazsa birini kullanacaktı. Bu yüzden kötü şeylerin meydana gelişini başka yapıcılara, iyilerinkini ise yalnız kendine ayırmayı zorunlu saydı. Nitekim önce, çokluktan söz edercesine "insan yapalım" dendikten sonra, tek biri hakkında konuşulurcasına "Tanrı insanı yaptı" (Tekvin 1,27) diye eklenir. Çünkü gerçek insanın, yani en saf nous'un yapıcısı tek olan Tanrı'dır; his ile karışmış, adına insan denilenin yapıcısı ise çokluktur.

70

κατεχρήσατο ⟨δὲ⟩ καὶ ταῖς μεθ’ ἑαυτοῦ δυνάμεσιν οὐ διὰ τὸ λεχθὲν μόνον, ἀλλ’ ὅτι ἔμελλεν ἡ ἀνθρώπου ψυχὴ μόνη κακῶν καὶ ἀγαθῶν ἐννοίας λαμβάνειν καὶ χρῆσθαι ταῖς ἑτέραις, εἰ μὴ δυνατὸν ἀμφοτέραις. ἀναγκαῖον οὖν ἡγήσατο τὴν κακῶν γένεσιν ἑτέροις ἀπονεῖμαι δημιουργοῖς, τὴν δὲ τῶν

71

ἀγαθῶν ἑαυτῷ μόνῳ. διὸ καὶ λεχθέντος πρότερον „ποιήσωμεν ἄνθρωπον“ ὡς ἂν ἐπὶ πλήθους, ἐπιφέρεται τὸ ὡς ἂν ἐφ’ ἑνός· „ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον“ (Gen. 1,27). τοῦ μὲν γὰρ πρὸς ἀλήθειαν ἀνθρώπου, ὃς δὴ νοῦς ἐστι καθαρώτατος, εἷς ὁ μόνος θεὸς δημιουργός, τοῦ δὲ λεγομένου καὶ κεκραμένου μετ’ αἰσθήσεως τὸ πλῆθος.

72Bu yüzden asıl anlamıyla insan, belirleyici bir ekle, "o insan" diye bildirilmiştir —çünkü "Tanrı o insanı yaptı" denir, yani o görünmez ve saf aklı—; öteki ise bu ek olmadan: "insan yapalım" sözü akılsız ve akıllı tabiattan birlikte dokunmuş olanı gösterir.

72

οὗ χάριν ὁ μὲν κατ’ ἐξοχὴν ἄνθρωπος σὺν τῷ ἄρθρῳ μεμήνυται — λέγεται γάρ· „ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον,“ τὸν ἀειδῆ καὶ ἄκρατον ἐκεῖνον λογισμόν —, ὁ δὲ ἄνευ τῆς τοῦδε προσθήκης· τὸ γὰρ· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον“ ἐμφαίνει τὸν ἐξ ἀλόγου καὶ λογικῆς συνυφανθέντα φύσεως.

73Bunlara uyarak iyileri kutsamayı ve suçlulara lanet etmeyi de aynı kişilere vermedi. Gerçi ikisi de övgüye değerdir; ama layık olanları kutsamak övgüler arasında başta gelir, kötülere lanet okumak ise ikinci sırada kalır. Bu işlere seçilenlerden —bunlar soyun on iki öncüsüdür, onlara kabile başları demek âdettir— daha iyi olan altısını kutsama için atadı: Şimon, Levi, Yahuda, İssakar, Yusuf ve Benyamin. Ötekileri ise lanet için atadı: Lea'nın ilk ve son oğlu olan Ruben ile Zevulun'u ve cariyelerden doğan dört gayrimeşru oğlu (Tesniye 27,12–13).

73

ἑπόμενος τούτοις τό τε εὐλογεῖν τοὺς ἀγαθοὺς καὶ τὸ καταρᾶσθαι τοῖς ὑπαιτίοις ἀνέθηκεν οὐχὶ τοῖς αὐτοῖς, καίτοι γε ἀμφοτέρων ἐχόντων ἔπαινον, ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ μὲν εὐλογεῖν τοὺς ἀξίους ἡγεμονίαν ἔχει τὴν ἐν ἐγκωμίοις, τὸ δ’ ἀρὰς τοῖς φαύλοις τίθεσθαι δευτέραν τάξιν, τῶν ἐπὶ ταῦτα χειροτονηθέντων — εἰσὶ δὲ οἱ τοῦ γένους ἀρχηγέται δώδεκα ἀριθμῷ, φυλάρχας αὐτοὺς ὀνομάζειν ἔθος — ἓξ μὲν τοὺς ἀμείνους ἔταξεν ἐπὶ τῆς εὐλογίας, Συμεών, Λευί, Ἰούδαν, Ἰσσάχαρ, Ἰωσὴφ καὶ Βενιαμίν, τοὺς δ’ ἑτέρους ἐπὶ τῆς κατάρας, τόν τε πρῶτον καὶ τὸν ὕστατον τῶν Λείας, Ῥουβὴν καὶ Ζαβουλών, καὶ τοὺς ἐκ τῶν θεραπαινίδων νόθους τέτταρας (Deut. 27, 12. 13).

74Çünkü krallık soyunun ve kâhin soyunun önderleri olan Yahuda ile Levi ilk sırada yer alır. Öyleyse ölümü hak eden işler yapanları cezalandırılmak üzere başkalarının ellerine teslim etmesi de yerindedir. Bununla bize kötünün tabiatının ilahî korodan uzaklara sürüldüğünü öğretmek ister; çünkü kötüye benzeyen bir iyi olan ceza bile başkaları aracılığıyla yerine getirilir.

74

τῆς γὰρ βασιλείου καὶ ἱερωμένης φυλῆς οἱ ἡγεμόνες ἐν τῇ προτέρᾳ τάξει χορεύουσιν, Ἰούδας τε καὶ Λευί. εἰκότως οὖν καὶ τοὺς ἄξια θανάτου δρῶντας ἑτέρων χερσὶν ἐκδίδωσιν ἐπὶ τιμωρίᾳ, βουλόμενος ἡμᾶς ἀναδιδάσκειν, ὅτι ἡ κακοῦ φύσις μακρὰν ἀπελήλαται χοροῦ θείου, ὁπότε καὶ τὸ μιμηλάζον ἀγαθὸν κακῷ, ἡ τιμωρία, δι’ ἑτέρων βεβαιοῦται.

75"Sana öldürenin" —istemeyerek öldürenin— "kaçacağı bir yer vereceğim" (Çıkış 21,13) sözü bence pek yerinde söylenmiştir. Çünkü burada "yer" diye bir bedenin doldurduğu bir alanı değil, gizli anlamıyla bizzat Tanrı'yı anar; çünkü O kuşatır ama kuşatılmaz ve evrenin sığınağıdır.

75

τὸ δὲ „δώσω σοι τόπον, οὗ φεύξεται ὁ φονεύσας“ (Exod. 21,13) ἀκουσίως, πάνυ καλῶς εἰρῆσθαί μοι δοκεῖ· τόπον γὰρ καλεῖ νῦν οὐ χώραν ἐκπεπληρωμένην ὑπὸ σώματος, ἀλλὰ δι’ ὑπονοιῶν αὐτὸν τὸν θεόν, ἐπειδὴ περιέχων οὐ περιέχεται καὶ ὅτι καταφυγὴ τῶν ὅλων ἐστί.

76Öyleyse istemeyerek bir sapmaya düşmüş görünen kimsenin, bu sapmanın Tanrı'nın dilemesiyle olduğunu söylemesi caizdir; isteyerek günah işleyen içinse bu caiz değildir. "Vereceğim" der, ama öldürene değil, kendisiyle konuştuğu kişiye; öyle ki orada oturan başka, oraya kaçan başkadır. Çünkü Tanrı kendi logosuna, kendi epistēmēsini, yerli birine verir gibi, içinde oturacağı bir vatan olarak bağışlamıştır; istemeyerek yanılgılara düşmüş olana ise bir sığınak bağışlamıştır: bir vatandaşa vatan olarak değil, bir yabancıya gurbet yurdu olarak. İstemeyerek yapılanlar hakkında bu felsefî açıklamayı yaptıktan sonra sırada saldırı ve tasarlama hakkında kanun koyar ve şöyle der: "Ama biri komşusunu hileyle öldürmek için ona saldırır ve sığınırsa" (Çıkış 21,14); yani Tanrı'ya, yukarıda sembolik olarak "yer" denilene sığınırsa. Herkes O'nun sayesinde yaşar; nitekim başka bir yerde de "Oraya kaçan yaşayacaktır" (Tesniye 19,5) der.

76

θέμις οὖν τῷ δόξαντι τροπῇ χρήσασθαι ἀκουσίῳ φάναι κατὰ θεὸν συμβῆναι τὴν τροπήν, ὅπερ οὐ θέμις τῷ ἑκουσίως ἁμαρτόντι. „δώσειν“ δέ φησιν οὐ τῷ κτείναντι, ἀλλ’ ᾧ διαλέγεται, ὥσθ’ ἕτερον μὲν εἶναι τὸν οἰκήτορα, ἕτερον δὲ τὸν φεύγοντα. τῷ μὲν γὰρ ἑαυτοῦ λόγῳ ὁ θεὸς πατρίδα οἰκεῖν τὴν ἐπιστήμην ἑαυτοῦ, ὡς ἂν αὐτόχθονι, δεδώρηται, τῷ δ’ ἐν ἀκουσίοις γενομένῳ σφάλμασι καταφυγήν,

77

ὡς ὀθνείῳ ξένην, οὐχ ὡς πατρίδα ἀστῷ. ταῦτα καὶ περὶ τῶν ἀκουσίων φιλοσοφήσας περὶ τῆς ἐπαναστάσεως καὶ βουλεύσεως ἑξῆς νομοθετεῖ φάσκων· „ἐὰν δέ τις ἐπιθῆται τῷ πλησίον ἀποκτεῖναι αὐτὸν δόλῳ καὶ καταφύγῃ“ (Exod. 21, 14) ἐπὶ τὸν θεόν, τὸν προειρημένον συμβολικῶς τόπον, παρ’ ὃν ζῆν συμβέβηκε τοῖς πᾶσι· καὶ γὰρ ἑτέρωθί φησιν· „ὃς ἂν φύγῃ ἐκεῖ, καὶ ζήσεται“ (Deut. 19,5).

78Var Olana sığınmak ebedî hayat, O'ndan kaçmak ise ölüm değil midir? Bir kimse saldırıyorsa, elbette önceden tasarlayarak haksızlık etmektedir. Hileyle yapılan isteyerek yapılmış sayılır ve suçtur; hilesiz yapılan ise tersine suç bile sayılmaz.

78

ἀλλ’ οὐ ζωὴ μέν ἐστιν αἰώνιος ἡ πρὸς τὸ ὂν καταφυγή, θάνατος δ’ ὁ ἀπὸ τούτου δρασμός; εἰ δέ τις ἐπιτίθεται, πάντως ἐκ προνοίας ἀδικεῖ, καὶ τὸ σὺν δόλῳ πραττόμενον ἑκουσίως ἔνοχον, ὡς τὸ ἀδόλως ἔμπαλιν οὐδ’ ὑπαίτιον.

79Öyleyse sinsice, hileyle ve önceden tasarlanarak işlenen haksızlıklardan hiçbiri için Tanrı'nın dilemesiyle olduğunu söylemek doğru olmaz; bunlar bizden kaynaklanır. Çünkü dediğim gibi, kötülüklerin hazineleri bizim içimizdedir, Tanrı katında ise yalnız iyiliklerin hazineleri vardır.

79

οὐδὲν οὖν τῶν ὑπούλως καὶ δολερῶς καὶ ἐκ προνοίας πραττομένων ἀδικημάτων ἄξιον λέγειν γίνεσθαι κατὰ θεόν, ἀλλὰ καθ’ ἡμᾶς αὐτούς. ἐν ἡμῖν γὰρ αὐτοῖς, ὡς ἔφην, οἱ τῶν κακῶν εἰσι θησαυροί, παρὰ θεῷ δὲ οἱ μόνων ἀγαθῶν.

80Öyleyse kim sığınırsa, yani günahları için kendini değil de Tanrı'yı suçlarsa, cezalandırılsın; yalnız yalvaranların kurtuluş ve güvenlik için sığındığı sunaktan da yoksun bırakılsın. Bu da elbette yerindedir; çünkü sunak kusursuz kurbanlarla, yani zarar görmemiş ve arınmış psykhēlerle doludur. Tanrısal olanın kötülüklerin de sebebi olduğunu söylemek ise tedavisi zor, hatta büsbütün tedavi edilemez bir kusurdur.

80

ὃς ἂν οὖν καταφύγῃ, τὸ δ’ ἐστὶν ὃς ἂν τῶν ἁμαρτημάτων μὴ ἑαυτὸν ἀλλὰ θεὸν αἰτιᾶται, κολαζέσθω, τῆς μόνοις ἱκέταις πρὸς σωτηρίαν καὶ ἀσφάλειαν καταφυγῆς, τοῦ βωμοῦ, στερούμενος, καὶ μήποτ’ εἰκότως· ἀμώμων γὰρ ἱερείων, λέγω δὲ ψυχῶν ἀσινῶν καὶ κεκαθαρμένων, τὸ θυσιαστήριον ἀνάπλεών ἐστι· δυσίατος δὲ ἢ παντελῶς ἀνίατος μῶμος τὸ φάσκειν καὶ κακῶν αἴτιον εἶναι τὸ θεῖον.

81Tanrı'yı sevmekten çok kendini sevmeye düşkün olan bütün bu karakterler kutsal su kaplarının ötesine, dışarıya çıksınlar; ta ki murdar ve kirli kimseler olarak, Tanrı'ya bütün ve eksiksiz bir güçle adanıp arınmış, sönmez psykhēden yükselen kutsal alevi uzaktan bile görmesinler.

81

φίλαυτοι δὴ μᾶλλον ἢ φιλόθεοι σπουδάσαντες οἱ τοιοῦτοι τρόποι πάντες εἶναι βαινέτωσαν ἔξω περιρραντηρίων, ἵν’ ὡς μιαροὶ καὶ ἀκάθαρτοι μηδ’ ἐξ ἀπόπτου τὴν ἱερὰν φλόγα τῆς ἀνακαιομένης ἀσβέστου ψυχῆς καὶ θεῷ καθαγνιζομένης ὁλοκλήρῳ καὶ παντελεῖ δυνάμει θεάσωνται.

82Eski bilgelerden biri de aynı noktaya varıp pek güzel bir şekilde şunu söylemeye cesaret etmiştir: "Tanrı hiçbir yerde, hiçbir şekilde adaletsiz değildir; tersine, olabildiğince adildir. O'na, aramızda en adil olan kimseden daha çok benzeyen hiçbir şey yoktur. Bir adamın gerçek becerisi de, hiçliği ve korkaklığı da buna bağlıdır. Çünkü bunu bilmek bilgelik ve gerçek aretē, bilmemek ise cahillik ve apaçık kötülüktür. Beceri ve bilgelik gibi görünen ötekiler ise siyasî iktidarlarda bayağı, tekhnēlerde ise zanaatkâr işidir."

82

παγκάλως τις τῶν πάλαι σοφῶν εἰς ταὐτὸ τοῦτο συνδραμὼν ἐθάρρησεν εἰπεῖν, ὅτι „θεὸς οὐδαμῇ οὐδαμῶς ἄδικος, ἀλλ’ ὡς οἷόν τε δικαιότατος, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτῷ ὁμοιότερον οὐδὲν ἢ ὃς ἂν ἡμῶν αὖ γένηται ὅτι δικαιότατος. περὶ τοῦτον καὶ ἡ ὡς ἀληθῶς δεινότης ἀνδρὸς καὶ οὐδενία τε καὶ ἀνανδρία. ἡ μὲν γὰρ τούτου γνῶσις σοφία καὶ ἀρετὴ ἀληθινή, ἡ δὲ ἄγνοια ἀμαθία τε καὶ κακία ἐναργής. αἱ δὲ ἄλλαι δεινότητες δοκοῦσαι καὶ σοφίαι ἐν μὲν πολιτικαῖς δυναστείαις γιγνόμεναι φορτικαί, ἐν δὲ τέχναις βάναυσοι.“

83Dinsiz ve ilahî şeyleri kötüleyen kişinin en kutsal yerlerden uzaklaştırılmasını ve cezalandırılmak üzere teslim edilmesini emrettikten sonra şöyle der: "Babasına ya da annesine vuran ölsün"; benzer şekilde: "Babasına ve annesine söven ölsün" (Çıkış 21,15–16).

83

προστάξας οὖν ἀπάγεσθαι τὸν ἀνίερον καὶ κακήγορον τῶν θείων ἀπὸ τῶν ἱερωτάτων καὶ ἐκδίδοσθαι ἐπὶ τιμωρίᾳ φησὶν ἑξῆς· „ὃς τύπτει πατέρα ἢ μητέρα, τελευτάτω“ καὶ ὁμοίως „ὁ κακηγορῶν πατέρα καὶ μητέρα τελευτάτω“ (Exod. 21, 15. 16).

84Âdeta haykırıyor, bağırıyor: Tanrısal olana küfredenlerin hiçbiri bağışlanmamalıdır. Çünkü ölümlü ana babalarına sövenler ölüme götürülüyorsa, evrenin babasına ve yapıcısına küfretmeye cüret edenleri nasıl bir cezaya layık görmek gerekir? Kötülüklerin bizden değil de Tanrı'dan meydana geldiğini söylemekten daha çirkin bir sövgü olabilir mi?

84

μονονοὺ γὰρ βοᾷ καὶ κέκραγεν, ὅτι τῶν εἰς τὸ θεῖον βλασφημούντων οὐδενὶ συγγνώμης μεταδοτέον. εἰ γὰρ οἱ τοὺς θνητοὺς κακηγορήσαντες γονεῖς ἀπάγονται τὴν ἐπὶ θανάτῳ, τίνος ἀξίους χρὴ νομίζειν τιμωρίας τοὺς τὸν τῶν ὅλων πατέρα καὶ ποιητὴν βλασφημεῖν ὑπομένοντας; τίς δ’ ἂν γένοιτο αἰσχίων κακηγορία ἢ τὸ φάσκειν μὴ παρ’ ἡμᾶς, ἀλλὰ παρὰ θεὸν γένεσιν εἶναι τῶν κακῶν;

85Kovun öyleyse, kovun, ey ilahî gizemlerin müritleri ve gizem rahipleri, o karışık, derme çatma ve bulanık, zor arınan ve zor yıkanan psykhēleri! Bunlar kilitsiz kulaklar ve kapısız bir dil taşırlar, kendi bahtsızlıkları için her an hazır aletler. Böylece her şeyi, duyulması caiz olmayanları bile duyar, her şeyi, söylenmemesi gerekenleri bile ağızlarından kaçırırlar.

85

ἐλαύνετε οὖν, ἐλαύνετε, ὦ μύσται καὶ ἱεροφάνται θείων ὀργίων, τὰς μιγάδας καὶ σύγκλυδας καὶ πεφυρμένας, δυσκαθάρτους καὶ δυσεκπλύτους ψυχάς, αἳ ἄκλειστα μὲν ὦτα, ἄθυρον δὲ γλῶτταν, ὄργανα τῆς ἑαυτῶν βαρυδαιμονίας εὐτρεπῆ, περιφέρουσιν, ἵνα καὶ πάντων καὶ ὧν μὴ θέμις ἀκούωσι καὶ πάντα καὶ ὅσα μὴ χρεὼν ἐκλαλῶσιν.

86İsteyerek yapılanla istemeyerek yapılan arasındaki farkı öğrenmiş, kötüleyici bir dil yerine hayırlı söz söyleyen bir ağza nasip olmuş olanlar ise doğru yaptıklarında övgüye değer, kasıtsız yanıldıklarında da pek kınanmaz kimselerdir. Bu yüzden onlara sığınmak için şehirler ayrılmıştır (Sayılar 35).

86

ὅσοι δὲ διαφορὰν ἑκουσίων καὶ ἀκουσίων ἐπαιδεύθησαν καὶ εὔφημον στόμα ἀντὶ κακηγόρου γλώττης ἔλαχον, κατορθοῦντες μὲν ἐπαινετοί, σφαλλόμενοι δὲ μὴ κατὰ γνώμην οὐ πάνυ ψεκτοί· διὸ καὶ πόλεις αὐτοῖς εἰς καταφυγὴν ἀπεκρίθησαν (Num. 35).

87Yerle ilgili meselelerden en gerekli olanları iyice incelemeye değer. Bunlar dört tanedir. Birincisi: Kaçaklara neden öteki kabilelere düşen şehirlerden değil de yalnız Levi kabilesine ait olanlardan şehirler ayrılmıştır? İkincisi: Neden sayıları altıdır, ne daha çok ne daha az? Üçüncüsü: Neden üçü Ürdün'ün öte yakasında, ötekiler Kenan diyarındadır? Dördüncüsü: Kaçakların geri dönmesi için neden başkâhinin ölümü süre olarak belirlenmiştir?

87

ἄξιον δὲ τῶν περὶ τὸν τόπον αὐτὰ τὰ ἀναγκαῖα μάλιστα ἀκριβῶσαι. ἔστι δ’ ἀριθμῷ τέτταρα· ἓν μέν, διὰ τί οὐκ ἐξ ὧν αἱ ἄλλαι φυλαὶ πόλεων ἔλαχον, ἀλλ’ ἐξ ὧν ἡ Λευιτικὴ μόνη, φυγάσι πόλεις ἀπεκρίθησαν· δεύτερον δέ, διὰ τί ἓξ ἀριθμῷ καὶ οὔτε πλείους οὔτε ἐλάττους· τρίτον, τί δήποτε τρεῖς μὲν πέραν τοῦ Ἰορδάνου, αἱ δ’ ἕτεραι ἐν τῇ Χαναναίων γῇ· τέταρτον, διὰ τί προθεσμία τοῖς φυγάσιν ὥρισται τοῦ κατελθεῖν ὁ τοῦ ἀρχιερέως θάνατος.

88Öyleyse her biri hakkında uygun olanı söylemeli ve birinciden başlamalıyız. Yalnız Levililere ayrılmış şehirlere kaçılmasının buyrulması pek yerindedir. Çünkü Levililer de bir bakıma kaçaktır; Tanrı'yı hoşnut etmek için ana babalarını, çocuklarını, kardeşlerini ve bütün ölümlü akrabalarını terk etmişlerdir.

88

λεκτέον οὖν περὶ ἑκάστου τὰ ἁρμόττοντα, ἀρχὴν ἀπὸ τοῦ πρώτου λαβόντας. εἰς τὰς ἀπονεμηθείσας Λευίταις μόνοις πόλεις φεύγειν διείρηται πάνυ προσηκόντως· καὶ γὰρ οἱ Λευῖται τρόπον τινὰ φυγάδες εἰσίν, ἕνεκα ἀρεσκείας θεοῦ γονεῖς καὶ τέκνα καὶ ἀδελφοὺς καὶ πᾶσαν τὴν θνητὴν συγγένειαν ἀπολελοιπότες.

89Nitekim bu topluluğun önderi, babasına ve annesine şöyle derken gösterilir: "Sizi görmedim, kardeşlerimi tanımıyorum, oğullarımı da bilmiyorum" (Tesniye 33,9); hiçbir şeyin kendisini ondan çekip almasına izin vermeden Var Olana hizmet etmek için. Yalansız kaçış ise insanın en yakınlarından ve en sevdiklerinden yoksun kalmasıdır. Öyleyse kaçakları, yaptıkları unutulsun diye, işlerinin benzerliği yüzünden başka kaçaklara emanet eder.

89

ὁ γοῦν ἀρχηγέτης τοῦ θιάσου τούτου λέγων εἰσάγεται τῷ πατρὶ καὶ τῇ μητρί· „οὐχ ἑώρακα ὑμᾶς, καὶ τοὺς ἀδελφοὺς οὐ γινώσκω, καὶ τοὺς υἱοὺς ἀπογινώσκω“ (Deut. 33,9) ὑπὲρ τοῦ δίχα μεθολκῆς θεραπεύειν τὸ ὄν. ἡ δ’ ἀψευδὴς φυγὴ στέρησις τῶν οἰκειοτάτων καὶ φιλτάτων ἐστίν. φυγάδας οὖν φυγάσι παρακατατίθεται πρὸς τὴν ὧν εἰργάσαντο ἀμνηστίαν, δι’ ὁμοιότητα ἔργων.

90Yalnız bu yüzden mi, yoksa şu yüzden de mi? Tapınak hizmetkârları olan Levi kabilesi, Mısır kibri olan altın buzağıyı tanrılaştıranları haklı bir öfkeyle, coşkuyla ve Tanrı'dan gelen bir kendinden geçişle üzerlerine saldırıp topyekûn öldürmüştü: "Herkes kardeşini, komşusunu ve en yakınını öldürsün" (Çıkış 32,27). Psykhēnin kardeşi beden, akıllı olanın komşusu akılsız olan, nous'un en yakını ise dile gelen logostur.

90

ἆρ’ οὖν διὰ τοῦτο μόνον ἢ καὶ δι’ ἐκεῖνο, ⟨ὅτι⟩ ἡ τῶν νεωκόρων Λευιτικὴ φυλὴ τοὺς θεοπλαστήσαντας τὸν χρυσοῦν μόσχον, τὸν Αἰγυπτιακὸν τῦφον, ἡβηδὸν ἐξ ἐπιδρομῆς κατέκτειναν, ὀργῇ δικαίᾳ σὺν ἐνθουσιασμῷ καί τινι κατοκωχῇ θεοφορήτῳ χρησάμενοι; „καὶ κτείνει ἕκαστος ἀδελφὸν καὶ πλησίον καὶ τὸν ἔγγιστα“ (Exod. 32,27), ἀδελφὸν μὲν ψυχῆς τὸ σῶμα, τὸ δὲ λογικοῦ πλησίον τὸ ἄλογον, τὸν δὲ ἔγγιστα νοῦ τὸν προφορικὸν λόγον.

91Çünkü içimizdeki en iyi şey ancak şöyle varlıkların en iyisine hizmet edebilir: Önce insan, kardeşi olan beden ve doymak bilmez arzular kendisinden ayrılıp koparılarak psykhēye indirgenmelidir. Sonra psykhē, dediğim gibi, akıllı olanın komşusunu, yani akılsız olanı atmalıdır; çünkü o da bir sel gibi beş kola ayrılır ve bütün hisler yoluyla, sanki havuzlardan taşarcasına, hâllerin akıntısını kabartır.

91

οὕτως γὰρ ἂν μόνως θεραπευτικὸν γένοιτο τοῦ τῶν ὄντων ἀρίστου τὸ ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ἄριστον, πρῶτον μὲν εἰ ἀναλυθείη ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχήν, διαζευχθέντος καὶ διακοπέντος αὐτῷ τοῦ ἀδελφοῦ σώματος καὶ τῶν ἀνηνύτων ἐπιθυμιῶν· εἶτα τῆς ψυχῆς ἀποβαλούσης, ὡς ἔφην, τὸ πλησίον τοῦ λογικοῦ, τὸ ἄλογον — καὶ γὰρ αὐτὸ χειμάρρου τρόπον πενταχῇ σχιζόμενον διὰ πασῶν τῶν αἰσθήσεων οἷα δεξαμενῶν τὴν τῶν παθῶν ἀνεγείρει φοράν —·

92Ardından akıl, kendine en yakın görünen dile gelen logosu da kendinden ayırıp uzaklaştırmalıdır; ta ki düşüncedeki logos tek başına kalsın: bedenden yoksun, histen yoksun, sesli sözün telaffuzundan yoksun. Çünkü tek başına kalınca, yalnızlık içinde yaşayarak, tek olan Var Olanı saf olarak ve hiçbir şey onu oradan çekip almadan kucaklayacaktır. Söylenenlere ek olarak şunu da hatırlatmalı:

92

εἶθ’ ἑξῆς τοῦ λογισμοῦ διοικίσαντος καὶ διαζεύξαντος τὸν ἐγγυτάτω δοκοῦντα εἶναι, τὸν προφορικὸν λόγον, ἵν’ ὁ κατὰ διάνοιαν ἀπολειφθῇ μόνος, ἔρημος σώματος, ἔρημος αἰσθήσεως, ἔρημος γεγωνοῦ λόγου προφορᾶς· ἀπολειφθεὶς γάρ, τῇ κατὰ τὴν μόνωσιν διαίτῃ χρώμενος, τὸ μόνον ⟨ὂν⟩ καθαρῶς καὶ ἀμεθέλκτως ἀσπάσεται. πρός γε μὴν τοῖς εἰρημένοις κἀκεῖνο ὑπομνηστέον,

93Levi kabilesi, kutsal hizmetin kendilerine verildiği tapınak hizmetkârlarının ve kâhinlerin kabilesidir. İstemeyerek adam öldürenler de bir hizmet görürler; eğer gerçekten, Musa'nın dediği gibi, ölümü hak eden işler yapanları "Tanrı" öldürülmeleri için "onların ellerine teslim ediyorsa" (Çıkış 21,13). Ama biri iyilere saygı göstermekle, öteki suçluları cezalandırmakla görevlendirilmiştir. İşte istemeyerek adam öldürenlerin yalnız tapınak hizmetkârlarının şehirlerine kaçmasının sebepleri bunlardır. Bu şehirlerin hangileri olduğunu ve neden sayılarının altı olduğunu da sırasıyla söylemeliyiz. Belki de en eski, en sağlam ve en iyi ana şehir —yalnızca bir şehir değil, bir ana şehir— ilahî logostur; önce ona sığınmak en faydalı olandır.

93

ὅτι ἡ Λευιτικὴ φυλὴ νεωκόρων καὶ ἱερέων ἐστίν, οἷς ἡ τῶν ἁγίων ἀνάκειται λειτουργία· λειτουργοῦσι δὲ καὶ οἱ τὸν ἀκούσιον φόνον δρῶντες, εἴ γε κατὰ Μωυσῆν "ὁ θεὸς παραδίδωσιν εἰς τὰς χεῖρας αὐτῶν“ (Exod. 21, 13) τοὺς θανάτου ἄξια εἰργασμένους πρὸς ἀναίρεσιν. ἀλλ’ οἱ μὲν ἐτάχθησαν ἐπὶ τῷ τοὺς ἀγαθοὺς σεμνύνειν, οἱ δ’ ἐπὶ τῷ τοὺς ὑπαιτίους

94

κολάζειν. αὗται μέν εἰσιν αἱ αἰτίαι, ὧν ἕνεκα οἱ τὸν ἀκούσιον φόνον δράσαντες εἰς μόνας τὰς τῶν νεωκόρων φεύγουσι πόλεις. τίνες δέ εἰσι καὶ διὰ τί ἀριθμῷ ἕξ, ἑπομένως λεκτέον. μήποτ’ οὖν ἡ μὲν πρεσβυτάτη καὶ ἐχυρωτάτη καὶ ἀρίστη μητρόπολις, οὐκ αὐτὸ μόνον πόλις, ὁ θεῖός ἐστι λόγος, ἐφ’ ὃν πρῶτον καταφεύγειν ὠφελιμώτατον.

95Öteki beşi ise, onun kolonileri gibi, konuşanın kuvvetleridir. Bunların başında yaratıcı kuvvet gelir; yapan, kosmosu onunla, logos aracılığıyla meydana getirmiştir. İkincisi krallık kuvvetidir; yapan, meydana gelene onunla hükmeder. Üçüncüsü merhamet kuvvetidir; zanaatkâr onun aracılığıyla kendi eserine acır ve merhamet eder. Dördüncüsü [...] kanun koyma kuvvetinin bir payıdır; onun aracılığıyla yapılmaması gerekenleri yasaklar.

95

αἱ δ’ ἄλλαι πέντε, ὡς ἂν ἀποικίαι, δυνάμεις εἰσὶ τοῦ λέγοντος, ὧν ἄρχει ἡ ποιητική, καθ’ ἣν ὁ ποιῶν λόγῳ τὸν κόσμον ἐδημιούργησε· δευτέρα δ’ ἡ βασιλική, καθ’ ἣν ὁ πεποιηκὼς ἄρχει τοῦ γενομένου· τρίτη δ’ ἡ ἵλεως, δι’ ἧς ὁ τεχνίτης οἰκτείρει καὶ ἐλεεῖ τὸ ἴδιον ἔργον· τετάρτη δ’ ἡ * * * νομοθετικῆς μοῖρα, δι’ ἧς ἃ μὴ χρὴ γίνεσθαι ἀπαγορεύει.

96Bunlar pek güzel ve sağlam surlarla çevrili şehirlerdir; sonsuza dek kurtulmaya layık psykhēler için en iyi sığınaklardır. Bu düzenleme de iyi ve insanseverdir; insanları güzel bir umut için yağlayıp güçlendirmeye yeter. İstemeyerek sapmalara düşenlerin farklılıklarını gözeterek —çünkü hepsinin gücü de zaafı da aynı değildir— iyilik yapabilecek olanların bu bolluğunu bundan daha iyi kim ortaya koyabilirdi?

96

πάγκαλοι δὲ καὶ εὐερκέσταται πόλεις, ἀξίων σῴζεσθαι ψυχῶν τὸν αἰῶνα ἄρισταί γε καταφυγαί· χρηστὴ δὲ καὶ φιλάνθρωπος ἡ διάταξις, ἀλεῖψαι καὶ ῥῶσαι πρὸς εὐελπιστίαν ⟨ἱκανή. ἧς⟩ τίς ἂν ἐδυνήθη μᾶλλον τοσαύτην τῶν δυναμένων εὐεργετεῖν ἀναδεῖξαι ἀφθονίαν διὰ τὰς διαφορὰς τῶν ἐν τροπαῖς ἀκουσίοις γενομένων, οἷς οὔτε ἰσχὺς οὔτε [ἡ] ἀσθένεια ἡ αὐτή;

97Hızlı koşabilen kişiyi, soluk almadan en yukarıdaki ilahî logosa, bilgeliğin pınarı olana yönelmeye teşvik eder; ta ki o kaynaktan su alıp ölüm yerine ödül olarak ebedî hayatı bulsun. O kadar hızlı olmayanı ise Musa'nın "Tanrı" diye adlandırdığı yaratıcı kuvvete sığınmaya teşvik eder; çünkü evren onun aracılığıyla kurulmuş ve düzene konmuştur. Evrenin meydana geldiğini kavrayan kişi büyük bir iyiliğe, onu yapanın epistēmēsine sahip olur; bu epistēmē de meydana gelmiş olanı hemen kendisini dikmiş olanı sevmeye ikna eder.

97

προτρέπει δὴ τὸν μὲν ὠκυδρομεῖν ἱκανὸν συντείνειν ἀπνευστὶ πρὸς τὸν ἀνωτάτω λόγον θεῖον, ὃς σοφίας ἐστὶ πηγή, ἵνα ἀρυσάμενος τοῦ νάματος ἀντὶ θανάτου ζωὴν ἀίδιον ἆθλον εὕρηται· τὸν δὲ μὴ οὕτως ταχὺν ἐπὶ τὴν ποιητικὴν καταφεύγειν δύναμιν, ἣν Μωυσῆς ὀνομάζει θεόν, ἐπειδὴ δι’ αὐτῆς ἐτέθη καὶ διεκοσμήθη τὰ σύμπαντα — τῷ γὰρ ὅτι γέγονε τὸ πᾶν καταλαβόντι μεγάλου κτῆσις ἀγαθοῦ περιγίνεται, ἡ τοῦ πεποιηκότος ἐπιστήμη, ἡ δ’ εὐθὺς ἀναπείθει τὸ γενόμενον ἐρᾶν τοῦ φυτεύσαντος —·

98Bu kadar hazır olmayanı krallık kuvvetine sığınmaya teşvik eder; çünkü tebaa, bir evladın babasına duyduğu sevgiyle olmasa bile, hükümdar korkusuyla, akıllandırıcı bir zorunlulukla yola getirilir. Söylenen sınırlar çok uzakta olduğu için oralara zamanında varamayan kişi için ise daha içeride, zorunlu kuvvetlerin başka dönüm direkleri dikilmiştir: merhamet kuvveti, yapılması gerekeni buyuran kuvvet ve yapılmaması gerekeni yasaklayan kuvvet.

98

τὸν δὲ μὴ οὕτως ἕτοιμον ἐπὶ τὴν βασιλικήν — φόβῳ γὰρ ἄρχοντος τὸ ὑπήκοον, εἰ καὶ μὴ εὐνοίᾳ πατρὸς τὸ ἔκγονον, ἀνάγκῃ σωφρονιζούσῃ νουθετεῖται —· τῷ δὲ μὴ φθάνοντι πρὸς τοὺς λεχθέντας ὅρους ὡς μακρὰν διεστῶτας ἀφικνεῖσθαι καμπτῆρες εἴσω πεπήγασιν ἕτεροι δυνάμεων ἀναγκαίων, τῆς ἵλεω, τῆς προσταττούσης ἃ δεῖ, τῆς ἀπαγορευούσης ἃ μὴ δεῖ.

99Çünkü tanrısal olanın, tabiatının yumuşaklığından ötürü yatıştırılamaz değil, lütufkâr olduğuna önceden kanaat getiren kimse, daha önce günah işlemiş olsa bile bağışlanma umuduyla tövbe eder. Tanrı'nın kanun koyucu olduğunu kavrayan kimse de O'nun buyurduğu her şeye uyarak mesut olacaktır. En sonuncusu ise en son sığınağı bulacaktır: asıl iyiliklerden pay almasa bile kötülüklerden korunmayı.

99

ὅ τε γὰρ προλαβών, ὡς οὐκ ἀπαραίτητον ἀλλ’ εὐμενὲς δι’ ἡμερότητα φύσεώς ἐστι τὸ θεῖον, κἂν ἁμάρτῃ πρότερον, αὖθις μετενόησεν ἀμνηστίας ἐλπίδι, ὅ τε ἔννοιαν λαβών, ὅτι νομοθέτης ὁ θεός ἐστιν, πειθαρχῶν οἷς ἂν προστάττῃ πᾶσιν εὐδαιμονήσει· ὁ δ’ ὕστατος ὑστάτην εὑρήσεται καταφυγήν, ἀποτροπὴν κακῶν, εἰ καὶ μὴ μετουσίαν προηγουμένων ἀγαθῶν.

100İşte Musa'nın "sığınak şehirleri" dediği altı şehir bunlardır (Sayılar 35,12). Bunlardan beşinin suretleri yapılmıştır ve kutsal yerlerde benzerleri vardır: buyurma ve yasaklama kuvvetlerinin benzeri sandıktaki kanunlar, merhamet kuvvetinin benzeri sandığın kapağıdır —Musa ona "merhamet kapağı" der—; yaratıcı ve krallık kuvvetlerinin benzeri ise kapağın üzerine yerleştirilmiş kanatlı Keruvlardır.

100

αἵδ’ εἰσὶν ⟨αἱ⟩ ἓξ πόλεις, ἃς καλεῖ φυγαδευτήρια (Num. 35, 12), ὧν αἱ μὲν πέντε ἀπεικονίσθησαν καὶ ἔστιν αὐτῶν ἐν τοῖς ἁγίοις τὰ μιμήματα, προστάξεως μὲν καὶ ἀπαγορεύσεως οἱ ἐν τῇ κιβωτῷ νόμοι, τῆς δ’ ἵλεω δυνάμεως τὸ ἐπίθημα τῆς κιβωτοῦ — καλεῖ δὲ αὐτὸ ἱλαστήριον —, ποιητικῆς δὲ καὶ βασιλικῆς τὰ ὑπόπτερα καὶ ἐφιδρυμένα Χερουβίμ·

101Bunların üstündeki ilahî logos ise görünür bir suret almamıştır; çünkü hisle algılanan hiçbir şeye benzemez. Kendisi Tanrı'nın suretidir, bütün düşünülürlerin en kıdemlisidir; arada sınır oluşturan hiçbir aralık olmaksızın, yalansız olarak var olan tek varlığa en yakın yerde oturtulmuştur. Çünkü şöyle denir: "Seninle merhamet kapağının üstünden, iki Keruv'un arasından konuşacağım" (Çıkış 25,21). Böylece logos kuvvetlerin arabacısıdır; konuşan ise arabada oturan ve evrenin arabasını doğru sürmesi için arabacıya buyruk verendir.

101

ὁ δ’ ὑπεράνω τούτων λόγος θεῖος εἰς ὁρατὴν οὐκ ἦλθεν ἰδέαν, ἅτε μηδενὶ τῶν κατ’ αἴσθησιν ἐμφερὴς ὤν, ἀλλ’ αὐτὸς εἰκὼν ὑπάρχων θεοῦ, τῶν νοητῶν ἅπαξ ἁπάντων ὁ πρεσβύτατος, ὁ ἐγγυτάτω, μηδενὸς ὄντος μεθορίου διαστήματος, τοῦ μόνου, ὅ ἔστιν ἀψευδῶς, ἐφιδρυμένος. λέγεται γάρ· „λαλήσω σοι ἄνωθεν τοῦ ἱλαστηρίου, ἀνὰ μέσον τῶν δυεῖν Χερουβίμ“ (Exod. 25, 21), ὥσθ’ ἡνίοχον μὲν εἶναι τῶν δυνάμεων τὸν λόγον, ἔποχον δὲ τὸν λαλοῦντα, ἐπικελευόμενον τῷ ἡνιόχῳ τὰ πρὸς ὀρθὴν τοῦ παντὸς ἡνιόχησιν.

102Hiçbir sapmaya —isteyerek olanına elbette değil, istemeyerek olanına da— düşmemiş olan kimse, payı bizzat Tanrı olduğu için (Tesniye 10,9), yalnız O'nda oturacaktır. Önceden tasarlayarak değil de istemeden yanılgılara düşenler ise sözü edilen bu bol ve zengin sığınaklara sahip olacaktır.

102

ὁ μὲν οὖν ἄνευ τροπῆς, ἑκουσίου μὲν ἄπαγε, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀκουσίου γεγονώς, αὐτὸν τὸν θεὸν κλῆρον ἔχων (Deut. 10,9), ἐν αὐτῷ μόνῳ κατοικήσει· οἱ δ’ οὐκ ἐκ προνοίας ἀλλ’ ἀβουλήτοις χρησάμενοι σφάλμασι καταφυγὰς ἕξουσι τὰς εἰρημένας ἀφθόνους καὶ πλουσίας οὕτως.

103Sığınak şehirlerinden üçü öte yakadadır ve bizim soyumuzdan çok uzaktır. Bunlar hangileridir? Hükümdarın logosu ile onun yaratıcı ve krallık kuvveti; çünkü gök de bütün kosmos da bunlardan pay alır.

103

τῶν δὲ πρὸς καταφυγὴν πόλεων τρεῖς μέν εἰσι πέραν, αἳ μακρὰν ἡμῶν τοῦ γένους ἀφεστᾶσι. τίνες αὗται; ὁ τοῦ ἡγεμόνος λόγος καὶ ἡ ποιητικὴ καὶ βασιλικὴ δύναμις αὐτοῦ· τούτων γὰρ ὅ τε οὐρανὸς καὶ σύμπας ὁ κόσμος ἐπικοινωνεῖ.

104Bize yakın olan ve günah işlemesi mümkün olan tek soy olan ölümlü insan soyuna dokunan şehirler ise içerideki üç şehirdir: merhamet kuvveti, yapılması gerekenleri buyuran kuvvet ve yapılmaması gerekenleri yasaklayan kuvvet;

104

αἱ δὲ προσεχεῖς ἡμῖν καὶ ἐφαπτόμεναι τοῦ τῶν ἀνθρώπων ἐπικήρου γένους, ᾧ μόνῳ συμβέβηκε διαμαρτάνειν, αἱ ἐντός εἰσι τρεῖς, ἡ ἵλεως, ἡ προστακτικὴ τῶν ποιητέων, ἡ ἀπαγορευτικὴ τῶν μὴ ποιητέων·

105çünkü bunlar artık bize dokunur. Haksızlık etmeyecek olanların yasağa, tabiatça yanılmayanların buyruğa, hiç günah işlemeyecek olanların merhamete ne ihtiyacı olabilir? Ama bizim soyumuz, tabiatı gereği isteyerek ve istemeyerek işlenen günahlara meyilli olduğu için bunlara muhtaç olmuştur. Ortaya koyduğumuz meselelerin dördüncü ve sonuncusu, kaçmış olanların geri dönüşü için belirlenen süre, yani başkâhinin ölümüydü; metnin lafzı bu konuda bana büyük güçlük çıkarıyor. Çünkü böylece aynı şeyi yapanlara eşit olmayan bir ceza konmuş olur; bazıları daha uzun, bazıları daha kısa süre sürgünde kalacaktır. Zira başkâhinlerin kimi çok uzun, kimi çok kısa ömürlüdür; kimi genç, kimi yaşlıyken göreve getirilir.

105

αὗται γὰρ ἤδη ἡμῶν ἐφάπτονται. τίς γὰρ ἀπαγορεύσεως χρεία τοῖς μὴ μέλλουσιν ἀδικήσειν, τίς δὲ προστάξεως τοῖς μὴ πεφυκόσι σφάλλεσθαι, τίς δὲ τῆς ἵλεω τοῖς μηδ’ ὅλως ἁμαρτησομένοις; ἀλλὰ τό γε ἡμέτερον γένος χρεῖον γέγονε τούτων διὰ τὸ πεφυκέναι καὶ ἐπικλινῶς

106

ἔχειν πρός τε τὰ ἑκούσια καὶ ἀκούσια ἁμαρτήματα. τέταρτον καὶ λοιπὸν ἦν τῶν προταθέντων ἡ προθεσμία τῆς τῶν πεφευγότων καθόδου, τοῦ ἀρχιερέως ὁ θάνατος, πολλὴν ἐν τῷ ῥητῷ μοι παρέχουσα δυσκολίαν. ἄνισος γὰρ ἡ τιμωρία κατὰ τῶν τὰ αὐτὰ δρασάντων νομοθετεῖται, εἴ γε οἱ μὲν πλείω χρόνον ἀποδράσονται, οἱ δὲ ἐλάττω· μακροβιώτατοι γὰρ ⟨οἱ μέν⟩, οἱ δὲ ὀλιγοχρονιώτατοι τῶν ἀρχιερέων εἰσί· καὶ οἱ μὲν νέοι, οἱ δὲ πρεσβῦται καθίστανται·

107Ayrıca istemeyerek adam öldürmekten hüküm giyenlerden kimi kâhinliğin başında sürgüne gönderilmiş, kimi de görevdeki kâhin ölmek üzereyken. Böylece kimi vatanından çok uzun bir süre yoksun kalır, kimi de belki yalnızca bir gün; o günün ardından da başlarını kaldırıp kibirle şahlanarak ve gülerek öldürülenlerin en yakın akrabalarının yanına döneceklerdir.

107

καὶ τῶν ἑαλωκότων ἐπ’ ἀκουσίῳ φόνῳ οἱ μὲν ἐν ἀρχῇ τῆς ἱερωσύνης ἐφυγαδεύθησαν, οἱ δ’ ἤδη μέλλοντος τελευτᾶν τοῦ ἱερωμένου, ὡς τοὺς μὲν αἰῶνα μακρόν τινα τῆς πατρίδος ἐστερῆσθαι, τοὺς δ’ αὐτὸ μόνον ἡμέραν, εἰ τύχοι, μεθ’ ἣν τὸν αὐχένα ἐπαίροντες καὶ φρυαττόμενοι καὶ γελῶντες τοὺς ἄγχιστα γένους τῶν ἀνῃρημένων ἀφίξονται.

108Bu çıkmazdan ve savunulması güç durumdan, gizli anlamlara dayanan, tabiata uygun bir yoruma başvurarak kaçacağız. Diyoruz ki başkâhin bir insan değil, ilahî logostur; yalnız isteyerek değil, istemeyerek işlenen haksızlıkların da hiçbirine ortak değildir.

108

τὸ ἄπορον οὖν καὶ δυσαπολόγητον ἀποδρασόμεθα τῆς δι’ ὑπονοιῶν φυσικῆς ἀποδόσεως ἐφιέμενοι. λέγομεν γὰρ τὸν ἀρχιερέα οὐκ ἄνθρωπον ἀλλὰ λόγον θεῖον εἶναι πάντων οὐχ ἑκουσίων μόνον ἀλλὰ καὶ ἀκουσίων ἀδικημάτων ἀμέτοχον.

109Çünkü Musa onun ne babası olan nous yüzünden ne de annesi olan his yüzünden kirlenebileceğini söyler (Levililer 21,11); sanırım bozulmaz ve en saf ana babaya sahip olduğu için. Babası, evrenin de babası olan Tanrı'dır; annesi ise evrenin kendisi aracılığıyla meydana geldiği bilgeliktir.

109

οὔτε γὰρ ἐπὶ πατρί, τῷ νῷ, οὔτε ἐπὶ μητρί, τῇ αἰσθήσει, φησὶν αὐτὸν Μωυσῆς (Lev. 21,11) δύνασθαι μιαίνεσθαι, διότι, οἶμαι, γονέων ἀφθάρτων καὶ καθαρωτάτων ἔλαχεν, πατρὸς μὲν θεοῦ, ὃς καὶ τῶν συμπάντων ἐστὶ πατήρ, μητρὸς δὲ σοφίας, δι’ ἧς τὰ ὅλα ἦλθεν εἰς γένεσιν·

110Ayrıca başı yağla meshedilmiştir; yani hükmeden kısmı ışık gibi parlayan bir aydınlıkla çevrilmiştir, öyle ki "giysileri giymeye" layık sayılır. Var Olanın en kıdemli logosu kosmosu bir elbise gibi giyer —çünkü toprağı, suyu, havayı, ateşi ve bunlardan meydana gelenleri üzerine örtünür—; cüzî psykhē bedeni, bilgenin zihni de aretēleri giyer.

110

καὶ διότι τὴν κεφαλὴν κέχρισται ἐλαίῳ, λέγω δὲ τὸ ἡγεμονικὸν φωτὶ αὐγοειδεῖ περιλάμπεται, ὡς ἀξιόχρεως "ἐνδύσασθαι τὰ ἱμάτια“ νομισθῆναι — ἐνδύεται δ’ ὁ μὲν πρεσβύτατος τοῦ ὄντος λόγος ὡς ἐσθῆτα τὸν κόσμον (γῆν γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ καὶ τὰ ἐκ τούτων ἐπαμπίσχεται), ἡ δ’ ἐπὶ μέρους ψυχὴ τὸ σῶμα, ἡ δὲ τοῦ σοφοῦ διάνοια τὰς ἀρετάς —·

111Ayrıca başından "sarığını hiç çıkarmayacak", yani kendi başına buyruk olmayan ama naip olarak süren şaşılası bir hükümranlığın sembolü olan kraliyet tacını çıkarmayacak, "giysilerini de yırtmayacaktır" (Levililer 21,10).

111

καὶ ὅτι τὴν κεφαλὴν „οὐδέποτε ἀπομιτρώσει“, τὸ βασίλειον οὐκ ἀποθήσεται διάδημα, τὸ σύμβολον τῆς οὐκ αὐτοκράτορος μέν, ὑπάρχου δὲ καὶ θαυμαστῆς ἡγεμονίας, "οὐδ’ αὖ τὰ ἱμάτια διαρρήξει“ (Lev. 21, 10)·

112Çünkü Var Olanın logosu, söylendiği gibi, her şeyin bağı olarak bütün parçaları bir arada tutar ve sıkıca bağlar; çözülüp dağılmalarını engeller. Cüzî psykhē de, payına düşen güç ölçüsünde, bedenin parçalarından hiçbirinin tabiata aykırı biçimde ayrılıp kopmasına izin vermez; elinden geldiği kadar hepsini bütün halinde tutar ve aralarında ahenk ve çözülmez bir birlik sağlar. Bilgenin arınmış nous'u da aretēleri kırılmaz ve zarar görmez halde korur; onların tabiî akrabalığını ve ortaklığını daha sağlam bir sevgiyle birbirine uydurur.

112

ὅ τε γὰρ τοῦ ὄντος λόγος δεσμὸς ὢν τῶν ἁπάντων, ὡς εἴρηται, καὶ συνέχει τὰ μέρη πάντα καὶ σφίγγει κωλύων αὐτὰ διαλύεσθαι καὶ διαρτᾶσθαι· ἥ τ’ ἐπὶ μέρους ψυχή, καθόσον δυνάμεως μεμοίραται, τῶν τοῦ σώματος οὐδὲν ἀποσχίζεσθαι καὶ ἀποτέμνεσθαι μερῶν παρὰ φύσιν ἐᾷ, τὸ δ’ ἐπ’ αὐτῇ πάντα ὁλόκληρα ὄντα ἁρμονίαν καὶ ἕνωσιν ἀδιάλυτον ἄγει τὴν πρὸς ἄλληλα· ὅ τε κεκαθαρμένος τοῦ σοφοῦ νοῦς ἀρρήκτους καὶ ἀπήμονας διαφυλάττει τὰς ἀρετάς, τὴν φυσικὴν αὐτῶν συγγένειάν τε καὶ κοινωνίαν ἁρμοσάμενος εὐνοίᾳ παγιωτέρᾳ.

113Musa'nın dediği gibi o, "ölmüş hiçbir psykhēnin yanına girmeyecektir" (Levililer 21,11). Psykhēnin ölümü ise kötülükle geçen hayattır; öyle ki akılsızlığın bulaştırmayı sevdiği kirlerin hiçbirine asla dokunmayacaktır.

113

οὗτος „ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν τετελευτηκυῖαν“, ᾗ φησι Μωυσῆς, „οὐκ εἰσελεύσεται“ (Lev. 21, 11)· θάνατος δὲ ψυχῆς ὁ μετὰ κακίας | ἐστὶ βίος, ὥστε οὐδέ τινος ἄγους, ὧν προσβάλλειν ἀφροσύνη φιλεῖ, ποτὲ προσάψεται.

114Ona kutsal soydan bir bakire de yaraşır: saf, lekesiz ve sonsuza dek bozulmamış bir düşünce. Çünkü o asla dul, boşanmış, bayağı ya da fahişe bir kadının kocası olmaz (ayn. yer 13–14); bunlara karşı ateşkessiz, elçi kabul etmeyen bir savaşı hep sürdürür. Çünkü aretēden dul kalmak, onun tarafından kovulup sürülmek ve bayağı, kutsallıktan uzak her türlü inanış ona düşmandır. Pek çok kişiyle karışan, çok kocalı ve çok tanrılı, daha doğrusu tanrısız bir kötülük olan fahişeye ise bakmaya bile tenezzül etmez; çünkü tek kocası ve babası olarak hükümran Tanrı'yı yazdırmış olan kadını sevmiştir.

114

τούτῳ καὶ παρθένος ἐκ τοῦ ἱεροῦ γένους ἁρμόζεται, καθαρὰ καὶ ἀμίαντος καὶ ἀδιάφθορος εἰς ἀεὶ γνώμη· χήρας γὰρ καὶ ἐκβεβλημένης καὶ βεβήλου καὶ πόρνης ἀνὴρ οὐδέποτε γίνεται (ibid. 13.14), πόλεμον ἄσπονδον καὶ ἀκήρυκτον πρὸς αὐτὰς ἀεὶ συγκροτῶν. ἐχθρὸν γὰρ αὐτῷ τὸ χηρεύειν ἀρετῆς καὶ ἐκβεβλῆσθαι καὶ πεφυγαδεῦσθαι πρὸς αὐτῆς καὶ πᾶν ὅ τι ἂν ᾖ βέβηλον πεῖσμα καὶ ἀνίερον· τὸ δὲ πολυμιγὲς καὶ πολύανδρον καὶ πολύθεον, ἄθεον μὲν οὖν κακόν, πόρνην, οὐδὲ προσιδεῖν ἀξιοῖ, τὴν ἕνα ἄνδρα καὶ πατέρα τὸν ἡγεμόνα θεὸν ἐπιγεγραμμένην ἠγαπηκώς.

115Bu karakterde olağanüstü bir kemal görülür. Musa, büyük adağı adayan kimsenin, isteyerek olmasa da, istemeyerek yanılabildiğini bir yerde kabul eder. Çünkü şöyle der: "Biri onun yanında ansızın ölürse, o hemen kirlenecektir" (Sayılar 6,9). İstenmeyen ve dışarıdan ansızın çarpan şeyler, istemeyerek olduklarından psykhēyi uzun bir süre için değil, yalnız o an için kirletir. Başkâhin ise isteyerek olanların üstünde durduğu gibi bunların da üstünde durur ve onlara aldırmaz.

115

ὑπερβολή τις περὶ τὸν τρόπον τοῦτον τελειότητος ἐνορᾶται. τὸν μέν γε τὴν μεγάλην εὐξάμενον εὐχὴν οἶδέ που καὶ ἀκουσίως σφαλλόμενον, εἰ καὶ μὴ ἑκουσίῳ γνώμῃ· λέγει γάρ· „ἐὰν δέ τις ἀποθάνῃ ἐπ’ αὐτῷ ἐξάπινα, παραχρῆμα μιανθήσεται“ (Num. 6, 9)· τὰ γὰρ ἀβούλητα ἔξωθεν αἰφνίδιον κατασκήπτοντα παραχρῆμα τὴν ψυχὴν οὐ πρὸς αἰῶνα μήκιστον μιαίνει, ἅτε ὄντα ἀκούσια. τούτων δ’ ὁ ἀρχιερεὺς καθάπερ καὶ τῶν ἑκουσίων ὑπεράνω στὰς ἀλογεῖ.

116Bunları boşuna söylemedim; kaçakların dönüşü için en tabiî sürenin başkâhinin ölümü olduğunu öğretmek için söyledim (Sayılar 35,25).

116

ταῦτα δ’ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ μοι λέλεκται, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ διδάξαι, ὅτι φυσικωτάτη προθεσμία καθόδου φυγάδων ὁ τοῦ ἀρχιερέως ἐστὶ θάνατος (Num. 35,25).

117Çünkü bu en kutsal logos psykhēde yaşadıkça ve var oldukça, istemeyerek bir sapmanın oraya inmesi imkânsızdır; zira tabiatı gereği hiçbir günaha ortak olmaz, hiçbirini içine kabul etmez. Ama ölürse —kendisi yok olarak değil, bizim psykhēmizden ayrılarak— isteyerek yapılan yanılgılara hemen geri dönüş izni verilir. Çünkü o içimizde kalıp sağlıklı oldukça bunlar dışarı sürülüyordu; o göçüp gidince mutlaka içeri yerleşeceklerdir.

117

ἕως μὲν γὰρ ὁ ἱερώτατος οὗτος λόγος ζῇ καὶ περίεστιν ἐν ψυχῇ, ἀμήχανον τροπὴν ἀκούσιον εἰς αὐτὴν κατελθεῖν· ἀμέτοχος γὰρ καὶ ἀπαράδεκτος παντὸς εἶναι πέφυκεν ἁμαρτήματος. ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, οὐκ αὐτὸς διαφθαρείς, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς διαζευχθείς, κάθοδος εὐθὺς δίδοται τοῖς ἑκουσίοις σφάλμασιν· εἰ γὰρ μένοντος καὶ ὑγιαίνοντος ἐν ἡμῖν ἐξῳκίζετο, μετανισταμένου πάντως εἰσοικισθήσεται.

118Çünkü lekesiz başkâhin, yani vicdan, tabiatından seçkin bir ayrıcalık edinmiştir: düşüncenin kaymasına kendi içinde asla yer vermemek. Bu yüzden hem başkâhin hem kral olan bu yargıcın, vicdanın psykhēde yaşaması için dua etmeye değer; zihnimizin bütün mahkemesi ona verilmiş olduğundan, yargılanmak üzere getirilenlerin hiçbirinden çekinmez.

118

γέρας γὰρ ἐξαίρετον ὁ ἀμίαντος ἀρχιερεύς, ἔλεγχος, ἐκ φύσεως κεκάρπωται τὸ μηδέποτ’ εἰς αὑτὸν παραδέξασθαι τόπον γνώμης ὄλισθον. διόπερ ἄξιον εὔχεσθαι ζῆν ἐν ψυχῇ τὸν ἀρχιερέα ὁμοῦ καὶ βασιλέα, δικαστὴν ἔλεγχον, ὃς ὅλον ἡμῶν τὸ διανοίας ἀποκεκληρωμένος δικαστήριον ὑπ’ οὐδενὸς τῶν ἀγομένων εἰς κρίσιν δυσωπεῖται.

119Kaçaklar hakkında uygun olanı söyledikten sonra metnin sırasına uygun devamı örelim. Ardından şöyle denir: "Rab'bin meleği onu buldu" (Tekvin 16,7). Melek, haya yüzünden yolunu kaybetme tehlikesindeki psykhēnin dönmesine karar verdi ve şaşmaz düşünceye geri dönüşünde âdeta ona yol arkadaşı oldu.

119

Λελαληκότες οὖν τὰ ἁρμόττοντα περὶ φυγάδων τὴν κατὰ τὸν εἱρμὸν ἀκολουθίαν συνυφανοῦμεν. λέγεται γὰρ ἑξῆς· "εὗρεν αὐτὴν ἄγγελος κυρίου“ (Gen. 16,7), κάθοδον ψηφισάμενος ὑπ’ αἰδοῦς κινδυνευσούσῃ ψυχῇ πλανᾶσθαι καὶ μονονοὺ προπομπὸς γινόμενος τῆς εἰς τὴν ἀπλανῆ γνώμην ἐπανόδου.

120Kanun koyucunun buluş ve arayış hakkındaki felsefî düşüncelerini de geçiştirmemek faydalı olur. Çünkü Musa kimilerini ne arayan ne bulan, kimilerini ikisinde de başarılı olan, kimilerini de yalnız birini elde etmiş kimseler olarak gösterir; bu sonunculardan bazıları arar ama bulamaz, bazıları da aramadan bulur.

120

χρήσιμον δὲ καὶ τὰ περὶ εὑρέσεως καὶ ζητήσεως φιλοσοφηθέντα τῷ νομοθέτῃ μὴ ἡσυχασθῆναι. τοὺς μὲν γὰρ εἰσάγει μηδὲν μήτε ζητοῦντας μήτε εὑρίσκοντας, τοὺς δὲ ἐν ἑκατέρῳ κατορθοῦντας, ἐνίους δὲ θάτερον περιπεποιημένους, ὧν οἱ μὲν ζητοῦντες οὐχ εὑρίσκουσιν, οἱ δ’ εὑρίσκουσιν οὐ ζητήσαντες.

121Ne bulmaya ne aramaya heves edenler, terbiyesizlik ve ihmal yüzünden akıllarına ağır bir eziyet etmiş, keskin görebilecekken sakatlanmışlardır. "Lut'un karısı arkasına dönünce bir sütun oldu" (Tekvin 19,26) derken Musa efsane uydurmuyor, işin kendine özgü niteliğini bildiriyor.

121

οἱ μὲν οὖν μήτε εὑρέσεως μήτε ζητήσεως ἐφιέμενοι τὸν λογισμὸν ἀπαιδευσίᾳ καὶ ἀμελετησίᾳ χαλεπῶς ᾐκίσαντο καὶ δυνάμενοι ὀξὺ καθορᾶν ἐπηρώθησαν. οὕτως φησὶ „τὴν γυναῖκα Λὼτ στραφεῖσαν εἰς τοὐπίσω γενέσθαι στήλην“ (Gen. 19,26), οὐ μυθοπλαστῶν, ἀλλὰ πράγματος ἰδιότητα μηνύων.

122Çünkü öğretene aldırmayan kimse, hem doğuştan gelen hem alışkanlık hâline gelmiş bir tembellikle, tabiatın işlerini ayırt etmek için görmeyi, işitmeyi ve öteki yetileri kullanmayı sağlayan öndeki şeyleri bırakıp boynunu çevirerek arkaya dönerse, bedenin kör parçalarından çok hayattaki kör şeylere özenmiş olur ve cansız, sağır bir taş gibi teşhir sütununa dikilir.

122

ὃς γὰρ ἂν ὀλιγωρήσας τοῦ διδάσκοντος ὑπὸ ῥᾳθυμίας ἐμφύτου τε ὁμοῦ καὶ συνήθους τὰ μὲν πρόσω καταλίπῃ, δι’ ὧν ὁρᾶν καὶ ἀκούειν καὶ ταῖς ἄλλαις δυνάμεσιν ἔστι χρῆσθαι πρὸς τὴν τῶν φύσεως πραγμάτων ἐπίκρισιν, ἐκτραχηλίσας δ’ αὑτὸν εἰς τοὐπίσω περιαγάγῃ, τὰ τυφλὰ τῶν ἐν τῷ βίῳ πραγμάτων μᾶλλον ἢ τῶν τοῦ σώματος μερῶν ἐζηλωκώς, ἀψύχου καὶ κωφῆς λίθου τρόπον στηλιτεύεται.

123Musa'nın dediği gibi, böyle karakterlerin "anlayan bir yüreği, gören gözleri, işiten kulakları" (Tesniye 29,4) olmadı; tersine, kendilerine kör, sağır, akılsız ve her bakımdan sakat, yaşanmaya değmez bir hayat kurdular ve gereken hiçbir şeye dikkat etmediler. Bu korunun önderi beden ülkesinin kralıdır. Çünkü şöyle der: "Firavun dönüp evine girdi ve buna bile aklını vermedi" (Çıkış 7,23); yani hiçbir şeye aklını vermedi. Nous'unu işlenmemiş bir bitki gibi kurumaya, kısırlaşıp ürün vermemeye bıraktı.

123

οὐ γὰρ ἔσχον, ᾗ φησι Μωυσῆς, οἱ τοιοῦτοι τρόποι „καρδίαν συνιέναι καὶ ὀφθαλμοὺς βλέπειν καὶ ὦτα ἀκούειν“ (Deut. 29, 4), ἀλλὰ τυφλὸν καὶ κωφὸν καὶ ἀνόητον καὶ πάντῃ πηρὸν βίον ἀβίωτον ἑαυτοῖς ἐξειργάσαντο, οὐδενὶ τῶν δεόντων

124

ἐφιστάντες. ἡγεμὼν δ’ ἐστὶ τοῦ χοροῦ τούτου ὁ τῆς σωματικῆς χώρας βασιλεύς· „ἐπιστραφεὶς“ γάρ φησι „Φαραὼ εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἐπέστησε τὸν νοῦν οὐδ’ ἐπὶ τούτῳ“ (Exod. 7,23), ἴσον τῷ ἐπ’ οὐδενὶ τὸ παράπαν, ἀλλ’ εἴασεν αὐτὸν οἷα φυτὸν ἀγεώργητον ἀφαυαίνεσθαι καὶ στειρούμενον ἀγονίᾳ χρῆσθαι.

125Danışanlar, inceleyenler ve her şeyi dikkatle sınayanlar nous'u bileyip keskinleştirirler. İdman yapan nous kendine özgü meyvelerini, zekâ keskinliğini ve anlayışı verir; bunlar sayesinde aldanmazlık kazanılır. Düşüncesiz kişi ise phronēsisin keskin uçlarını köreltir ve kırar.

125

οἱ μέν γε βουλευόμενοι καὶ σκοπούμενοι καὶ πάντ’ ἐπιμελῶς ἐξετάζοντες ἀκονῶσι καὶ παραθήγουσιν αὐτόν· ὁ δὲ γυμναζόμενος τοὺς οἰκείους φέρει καρπούς, ἀγχίνοιάν τε καὶ σύνεσιν, δι’ ὧν τὸ ἀφενάκιστον περιγίνεται· ὁ δ’ ἀπερίσκεπτος ἀμβλύνει καὶ περιθραύει τὰς φρονήσεως ἀκμάς.

126Böylelerinin akılsız ve gerçekten cansız topluluğunu bir yana bırakmalı, inceleme ve buluşla uğraşanlarınkini ele almalıyız. Örneğin siyasetle uğraşan ama şan çılgınlığından hiç nasibi olmayan karakter, aretēlerin payına düştüğü daha iyi soya heveslenen, onu arayan ve bulan biri olarak gösterilir.

126

Τὸν μὲν οὖν ἄλογον καὶ ἄψυχον ὡς ἀληθῶς τῶν τοιούτων θίασον ἐατέον, τὸν δὲ τῶν σκέψει καὶ εὑρέσει χρωμένων ἐπικριτέον. αὐτίκα τοίνυν ὁ πολιτικὸς μὲν ἥκιστα δὲ δοξομανὴς τρόπος, ἐφιέμενος τῆς ἀμείνονος γενεᾶς, ἣν ἀρεταὶ κεκλήρωνται, ζητῶν τε καὶ ἀνευρίσκων αὐτὴν εἰσάγεται.

127Çünkü şöyle der: "Bir adam Yusuf'u kırda dolaşırken buldu ve ona sordu: Ne arıyorsun? O da dedi ki: Kardeşlerimi arıyorum; bana söyle, sürüleri nerede otlatıyorlar? Adam ona dedi ki: Buradan gittiler; çünkü 'Dotan'a gidelim' dediklerini duydum. Yusuf da kardeşlerinin ardından gitti ve onları Dotan'da buldu" (Tekvin 37,15–17).

127

„εὗρε“ γάρ φησιν „ἄνθρωπος τὸν Ἰωσὴφ πλανώμενον ἐν τῷ πεδίῳ, καὶ ἠρώτησεν αὐτόν· τί ζητεῖς; ὁ δὲ εἶπεν· τοὺς ἀδελφούς μου ἐγὼ ζητῶ, ἀνάγγειλόν μοι, ποῦ βόσκουσιν. εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ ἄνθρωπος· ἀπήρκασιν ἐντεῦθεν· ἤκουσα γὰρ αὐτῶν λεγόντων· πορευθῶμεν εἰς Δωθαΐν. καὶ ἐπορεύθη Ἰωσὴφ κατόπιν τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ, καὶ εὗρεν αὐτοὺς ἐν Δωθαΐν“ (Gen. 37, 15—17).

128Dotan "yeterli terk" diye çevrilir; bu, boş kanaatlerden yarı yarıya değil, büsbütün kaçmış bir psykhēnin sembolüdür. Bu kanaatler erkeklerden çok kadınların uğraşlarına benzer. Bu yüzden aretē olan Sara'nın "kadınlara özgü olanları terk ettiği" (Tekvin 18,11) pek yerinde söylenmiştir; erkeklikten uzak ve gerçekten kadınsı bir hayatın peşinde koşan bizler bunlarla uğraşır dururuz. Bilge ise Musa'ya göre "terk ederek eklenir" (Tekvin 25,17); pek tabiî bir söz: çünkü boş kanaatin alınıp atılması, hakikatin eklenmesidir.

128

ἑρμηνεύεται Δωθαῒν ἔκλειψις ἱκανή, σύμβολον ψυχῆς οὐ μέσως ἀλλὰ τελείως ἀποδεδρακυίας τὰς κενὰς δόξας, αἳ γυναικῶν μᾶλλον ἢ ἀνδρῶν ἐπιτηδεύμασιν ἐοίκασι. διὸ πάνυ καλῶς ἡ ἀρετὴ Σάρρα „τὰ γυναικεῖα ἐκλείπει“ (Gen. 18,11), περὶ ἃ πονούμεθα οἱ τὸν ἄνανδρον καὶ θῆλυν ὄντως βίον μεταδιώκοντες. ὁ δὲ σοφὸς καὶ „ἐκλείπων προστίθεται“ (Gen. 25, 17) κατὰ Μωυσῆν, φυσικώτατα· τὴν γὰρ τῆς κενῆς δόξης ἀφαίρεσιν πρόσθεσιν ἀληθείας εἶναι συμβέβηκεν.

129Öyleyse hâlâ ölümlü, karmakarışık ve çok biçimli bir hayatın içinde yaşayan ve servet için bol malzemeye sahip olan biri, daha iyi olan ve yalnız güzele bakan soy hakkında inceleme yapıp arıyorsa takdire layıktır; yeter ki iyi sayılan ve iyi görünen şeylerin rüyaları ve hayalleri yeniden su yüzüne çıkıp ona üstün gelmesin.

129

εἰ δή τις ἔτ’ ἐν θνητῷ καὶ πολυμιγεῖ καὶ πολυμόρφῳ βίῳ διατρίβων καὶ κεχρημένος ἀφθόνοις ταῖς πρὸς περιουσίαν ὕλαις σκέπτεται καὶ ζητεῖ περὶ τῆς ἀμείνονος καὶ πρὸς τὸ καλὸν μόνον ἀφορώσης γενεᾶς, ἄξιος ἀποδοχῆς ἐστιν, ἂν μὴ πάλιν τὰ ὀνείρατα καὶ φαντάσματα τῶν νομιζομένων καὶ φαινομένων ἀγαθῶν ὑπαναπλεύσαντα παρευημερήσῃ.

130Çünkü psykhēnin hilesiz incelemesinde kalırsa, aradıklarının izini sürüp peşlerinden giderek, özlediklerine kavuşmadan bırakmayacaktır. Ama bunlardan hiçbirini kötülerin yanında bulamayacaktır. Neden?

130

μένων γὰρ ἐν ἀκιβδηλεύτῳ τῇ ψυχικῇ σκέψει, κατ’ ἴχνος τῶν ζητουμένων βαίνων καὶ ἐπακολουθῶν οὐκ ἀνήσει πρότερον ἢ τοῖς ποθουμένοις ἐντυχεῖν. ἀλλ’ οὐδὲν αὐτῶν παρὰ μοχθηροῖς ἀνευρήσει· διὰ τί;

131Çünkü "buradan gittiler": bizim uğraşlarımızı bırakıp kötülüklerden arınmış dindarların ülkesine göç ettiler. Bunu söyleyen gerçek insandır, yani psykhēnin başındaki vicdan. O, psykhēyi şaşkın, inceleyen ve arayan hâlde görünce, yolunu kaybedip doğru yoldan sapmasından endişe eder.

131

„ἀπήρκασι γὰρ ἐντεῦθεν“, τὰς μὲν ἡμετέρας σπουδὰς ἐκλιπόντες, μετοικισάμενοι δ’ εἰς τὸν ἔρημον κακῶν εὐσεβῶν χῶρον. λέγει δὲ ταῦτα ὁὁ ἀληθινὸς ἄνθρωπος, ὁὁ ἐπὶ ψυχῆς ἔλεγχος, ὃς ἀποροῦσαν καὶ σκεπτομένην καὶ ζητοῦσαν αὐτὴν ἰδὼν εὐλαβεῖται, μὴ πλανηθεῖσα διαμάρτῃ τῆς ὀρθῆς ὁδοῦ.

132Şunlara da çok hayran kaldım: biri iki ucun arasındaki ortayı merakla sorup "İşte ateş ve odunlar; yakmalık kurban için koyun nerede?" der; öteki cevap verir: "Oğlum, Tanrı yakmalık kurban için koyunu kendisi görecektir"; sonra da onun yerine verileni bulur: "İşte Sabek bitkisine boynuzlarından takılmış bir koç" (Tekvin 22,7–8.13).

132

πάνυ τεθαύμακα κἀκείνους, τὸν μὲν φιλοπευστοῦντα περὶ τοῦ μέσου τῶν ἄκρων καὶ λέγοντα· „ἰδοὺ τὸ πῦρ καὶ τὰ ξύλα, ποῦ τὸ πρόβατον τὸ εἰς ὁλοκάρπωσιν“, τὸν δ’ ἀποκρινόμενον· „ὁ θεὸς ὄψεται ἑαυτῷ πρόβατον εἰς ὁλοκάρπωσιν, τέκνον“ καὶ ὕστερον τὸ ἀντιδοθὲν εὑρίσκοντα· „ἰδοὺ γὰρ κριὸς εἷς κατεχόμενος τῶν κεράτων ἐν φυτῷ Σαβέκ“ (Gen. 22,7. 8. 13).

133Öyleyse soranın neye takıldığını, cevap verenin neyi açıkladığını ve üçüncü olarak bulunanın ne olduğunu görelim. Sorulan şudur: İşte etkin sebep, ateş; işte edilgen olan, madde, yani odunlar; üçüncüsü, ortaya çıkan sonuç nerede?

133

ἴδωμεν οὖν, τί ὁ μὲν ζητῶν ἀπορεῖ, ὁ δ’ ἀποκρινόμενος ἀποφαίνεται, καὶ τρίτον τί τὸ εὑρισκόμενον ἦν. ὃ μὲν οὖν πυνθάνεται τοιοῦτόν ἐστιν· ἰδοὺ τὸ δρῶν αἴτιον, τὸ πῦρ· ἰδοὺ καὶ τὸ πάσχον, ἡ ὕλη, τὰ ξύλα· ποῦ τὸ τρίτον, τὸ ἀποτέλεσμα;

134Örneğin: İşte nous, sıcak ve ateşli bir pneuma; işte düşünülürler, sanki onun malzemeleri; üçüncüsü, düşünmek nerede? Yine: İşte görme, işte renk; görmek nerede? Genel olarak da: İşte ölçüt olan his, işte onun malzemeleri olan hissedilirler; peki hissetmek nerede?

134

οἷον ἰδοὺ ὁ νοῦς, ἔνθερμον καὶ πεπυρωμένον πνεῦμα· ἰδοὺ καὶ τὰ νοητά, ὡσανεὶ ὗλαι· ποῦ τὸ τρίτον, τὸ νοεῖν; πάλιν ἰδοὺ ἡ ὅρασις, ἰδοὺ τὸ χρῶμα, ποῦ τὸ ὁρᾶν; καὶ συνόλως ἰδοὺ ἡ αἴσθησις, τὸ κριτήριον, ἀλλὰ καὶ τὰ αἰσθητά, αἱ ὗλαι· τὸ οὖν αἰσθάνεσθαι ποῦ;

135Böyle soran kimseye yerinde bir cevap verilir: "Tanrı kendisi görecektir"; çünkü üçüncüsü Tanrı'ya özgü bir eserdir. Onun inayeti sayesinde nous kavrar, görme görür ve her his hisseder. "Takılmış bir koç bulunur"; yani susan ve yargısını askıya alan bir logos.

135

ταῦτα πυνθανομένῳ δεόντως ἀποκρίνεται· „ὁ θεὸς ὄψεται ἑαυτῷ“· θεοῦ γὰρ ἔργον ἴδιον τὸ τρίτον. ἐπιφροσύνῃ γὰρ αὐτοῦ ὁ μὲν νοῦς καταλαμβάνει, ἡ δ’ ὅρασις ὁρᾷ καὶ πᾶσα αἴσθησις αἰσθάνεται. „κριὸς δ’ εὑρίσκεται κατεχόμενος“, τουτέστι λόγος ἡσυχάζων καὶ ἐπέχων.

136Çünkü hiçbir kesin delilin bulunmadığı şeyler hakkında susmak ve yargıyı askıya almak en iyi kurbandır. Söylenebilecek olan yalnız şudur: "Tanrı görecektir." O her şeyi bilir ve evreni en parlak ışıkla, yani kendisiyle aydınlatır. Öteki şeyler ise, üzerine koyu bir karanlık dökülmüş olan meydana gelmiş tabiat tarafından söylenemez; karanlıkta ise sükûnet güvenlidir.

136

ἄριστον γὰρ ἱερεῖον ἡσυχία καὶ ἐποχὴ περὶ ὧν πάντως οὔκ εἰσι πίστεις. ῥητὸν γὰρ μόνον τοῦτο „ὁ θεὸς ὄψεται“, ᾧ γνώριμα τὰ πάντα, ὃς λαμπροτάτῳ φωτί, ἑαυτῷ, τὰ ὅλα αὐγάζει· τὰ δ’ ἄλλα οὐ ῥητὰ γενέσει, ἧς πολὺ κατακέχυται τὸ σκότος· ἠρεμία δ’ ἀσφαλὲς ἐν σκότῳ.

137Psykhēyi besleyenin ne olduğunu da aradılar —çünkü Musa'nın dediği gibi "ne olduğunu bilmiyorlardı" (Çıkış 16,15)— ve öğrenince bunun Tanrı'nın sözü ve ilahî logos olduğunu buldular; bütün terbiye ve bilgelikler ondan durmaksızın akar. Göksel besin budur; kutsal kayıtlarda sebebin ağzından şöyle bildirilir: "İşte size gökten ekmek yağdırıyorum" (ayn. yer 4). Gerçekten de Tanrı esirden gelen bilgeliği yukarıdan, iyi yaratılışlı ve seyretmeyi seven zihinlere serper.

137

ζητήσαντες καὶ τί τὸ τρέφον ἐστὶ τὴν ψυχήν — „οὐ γὰρ“ ᾗ φησι Μωυσῆς „ᾔδεισαν τί ἦν“ (Exod. 16, 15) — εὗρον μαθόντες ῥῆμα θεοῦ καὶ λόγον θεῖον, ἀφ’ οὗ πᾶσαι παιδεῖαι καὶ σοφίαι ῥέουσιν ἀένναοι. ἥδ’ ἐστὶν ἡ οὐράνιος τροφή, μηνύεται δ’ ἐν ταῖς ἱεραῖς ἀναγραφαῖς ἐκ προσώπου τοῦ αἰτίου λέγοντος· „ἰδοὺ ἐγὼ ὕω ὑμῖν ἄρτους ἐκ τοῦ οὐρανοῦ“ (ibid. 4)· τῷ γὰρ ὄντι τὴν αἰθέριον σοφίαν ὁ θεὸς ταῖς εὐφυέσι καὶ φιλοθεάμοσιν ἄνωθεν ἐπιψεκάζει διανοίαις·

138Onlar da onu görüp tadına bakınca ve ondan çok hoşlanınca, başlarına geleni anladılar, ama buna yol açanı bilmiyorlar. Bu yüzden soruyorlar: "Bu nedir?" (ayn. yer 15). Tabiatça baldan tatlı, kardan beyaz olan bu şey nedir?

138

αἱ δὲ ἰδοῦσαι καὶ γευσάμεναι καὶ σφόδρ’ ἡσθεῖσαι ἔμαθον μὲν ὃ ἔπαθον, τὸ δὲ διαθὲν ἀγνοοῦσι. διὸ πυνθάνονται· „τί ἐστι τοῦτο“ (ibid. 15), ὃ μέλιτος γλυκύτερον, χιόνος δὲ λευκότερον εἶναι πέφυκε;

139Kehanet sözcüsünden şunu öğrenecekler: "Bu, Rab'bin onlara yemeleri için verdiği ekmektir" (ayn. yer 15). Söyle, peki bu ekmek nedir? "Bu, Rab'bin buyurduğu sözdür" der (ayn. yer 16). Bu ilahî buyruk gören psykhēyi hem aydınlatır hem tatlandırır: hakikatin ışığını parıldatır, tatlı bir aretē olan ikna ile de iyiliğe ve güzelliğe susamış ve acıkmış olanların içini tatlandırır.

139

διδαχθήσονται δὲ ὑπὸ τοῦ θεοπρόπου, ὅτι „οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος, ὃν ἔδωκε κύριος αὐτοῖς φαγεῖν“ (ibid. 15). τίς οὖν ὁ ἄρτος, εἰπέ. „τοῦτο“ φησί „τὸ ῥῆμα ὃ συνέταξε κύριος“ (ibid. 16). ἡ θεία σύνταξις αὕτη τὴν ὁρατικὴν ψυχὴν φωτίζει τε ὁμοῦ καὶ γλυκαίνει, φέγγος μὲν τὸ ἀληθείας ἀπαστράπτουσα, πειθοῖ δέ, ἀρετῇ γλυκείᾳ, τοὺς διψῶντας καὶ πεινῶντας καλοκἀγαθίας ἐφηδύνουσα.

140Peygamber de başarının sebebinin ne olduğunu araştırınca, bunun yalnız Tanrı ile birlikte olmak olduğunu buldu. Çünkü "Ben kimim, kim oluyorum da gören soyu hükümran gibi görünen Tanrı düşmanı karakterin elinden kurtarayım?" diye şaşırıp kalınca, bir ilahî sözle şunu öğrenir: "Seninle birlikte olacağım" (Çıkış 3,11–12).

140

ζητήσας καὶ ὁ προφήτης αὐτός, τί τὸ τοῦ κατορθοῦν αἴτιον, ἀνεῦρεν ὅτι ἡ θεοῦ μόνου σύνοδος. ἐπειδὴ γὰρ ἠπόρει, τίς εἰμι καὶ τίς ὢν τὸ ὁρατικὸν γένος ἀπὸ τοῦ βασιλεύειν δοκοῦντος ἀντιθέου τρόπου ῥύσομαι, διδάσκεται χρησμῷ, ὅτι „ἔσομαι μετὰ σοῦ“ (Exod. 3,11. 12).

141Cüzî şeyler hakkındaki arayışlar ince ve felsefî bir seyir sağlar; nasıl sağlamasın? Ama varlıkların en iyisi, kıyas kabul etmeyen ve her şeyin sebebi olan Tanrı'yı aramak, incelemeye girişenleri hemen sevindirir ve sonuçsuz kalmaz. Çünkü Tanrı merhametli tabiatından ötürü bakir lütuflarıyla onları karşılamaya çıkar ve görmeye can atanlara kendini gösterir: olduğu gibi değil —bu imkânsızdır; Musa bile "yüzünü çevirdi, çünkü Tanrı'nın huzurunda bakmaktan çekiniyordu" (Çıkış 3,6)—, meydana gelmiş bir tabiatın o kavranamaz güce yaklaşabildiği ölçüde.

141

ζητήσεις δ’ αἱ τῶν κατὰ μέρος ἔχουσι μὲν γλαφυρὰν θεωρίαν καὶ φιλόσοφον — πῶς γὰρ οὔ; —, ἡ δὲ τοῦ τῶν ὄντων ἀρίστου καὶ ἀσυγκρίτου καὶ πάντων αἰτίου θεοῦ ζήτησις εὐφραίνει μὲν εὐθὺς ἰόντας ἐπὶ τὴν σκέψιν, ἀτελὴς δ’ οὐ γίνεται, προϋπαντῶντος διὰ τὴν ἵλεω φύσιν ἑαυτοῦ ταῖς παρθένοις χάρισι καὶ ἐπιδεικνυμένου ἑαυτὸν τοῖς γλιχομένοις ἰδεῖν, οὐχ οἷός ἐστιν — ἀμήχανον γάρ, ἐπεὶ καὶ Μωυσῆς „ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον· εὐλαβεῖτο γὰρ κατεμβλέψαι ἐνώπιον τοῦ θεοῦ“ (Exod. 3,6) —, ἀλλ’ ὡς ἐνεχώρει γενητὴν φύσιν τῇ ἀπερινοήτῳ δυνάμει προσβαλεῖν.

142Teşvik edici sözler arasında şu da yazılıdır: "Tanrınız Rab'be döneceksiniz ve O'nu bütün yüreğinizle ve bütün psykhēnizle aradığınızda bulacaksınız" (Tesniye 4,29–30).

142

ἀναγέγραπται καὶ τοῦτο ἐν τοῖς προτρεπτικοῖς· „ἐπιστραφήσεσθε“ γάρ φησι „πρὸς κύριον τὸν θεὸν ὑμῶν, καὶ εὑρήσετε αὐτόν, ὅταν ἐκζητήσητε αὐτὸν ἐξ ὅλης τῆς καρδίας καὶ ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς ὑμῶν“ (Deut. 4, 29. 30).

143Bunlar hakkında da yeterince konuştuktan sonra sıradaki üçüncü başlığa geçelim; burada arayış vardı ama ardından buluş gelmiyordu. Nitekim Lavan, çilecinin psykhēsindeki bütün evi baştan sona aradı ama, Musa'nın dediği gibi, "putları bulamadı" (Tekvin 31,33);

143

Ἀποχρώντως λελαληκότες καὶ περὶ τούτων ἐπὶ τὸ τρίτον ἑξῆς τρεψώμεθα κεφάλαιον, ἐν ᾧ τὸ μὲν ζητεῖν ἦν, τὸ δ’ εὑρίσκειν οὐχ εἵπετο. Λάβαν γοῦν ἀναζητήσας ὅλον τοῦ ἀσκητοῦ τὸν ψυχικὸν οἶκον „οὐχ εὗρεν“ ᾗ φησι Μωυσῆς „τὰ εἴδωλα“ (Gen. 31, 33)·

144çünkü o ev rüyalarla ve boş hayallerle değil, gerçek şeylerle doluydu. Zihinleri kör olan Sodomlular da kutsal ve lekesiz logosları utandırmaya hırsla heveslendiler, ama buna götüren yolu bulamadılar. İlahî sözün dediği gibi, yabani ve dinsiz arzularını yerine getirmek için evin çevresinde dört dönüp her taşı yerinden oynattıkları hâlde "kapıyı ararken bitkin düştüler" (Tekvin 19,11).

144

πλήρης γὰρ πραγμάτων, οὐκ ὀνειράτων καὶ κενῶν φαντασμάτων ἦν. οὐδ’ οἱ τυφλοὶ διάνοιαν Σοδομῖται σπουδάσαντες ἐκθύμως αἰσχῦναι τοὺς ἱεροὺς καὶ ἀμιάντους λόγους εὗρον τὴν εἰς τοῦτ’ ἄγουσαν ὁδόν, ἀλλ’, ὥς φησι τὸ λόγιον, „παρελύθησαν ζητοῦντες τὴν θύραν“ (Gen. 19, 11), καίτοι γε ἐν κύκλῳ πᾶσαν τὴν οἰκίαν περιθέοντες καὶ πάντα κινήσαντες λίθον πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ἐκφύλου καὶ ἀσεβοῦς ἐπιθυμίας.

145Bazıları da kapıcı olmak yerine kral olmak, hayatın en güzel şeyi olan düzeni yıkmak istemiş; haksız yere umdukları başarıya ulaşamamakla kalmayıp ellerindekini de bırakmak zorunda kalmışlardır. Nitekim kanun, kâhinliğe göz diken Korah taraftarlarının [...] ikisini de kaybettiğini söyler (Sayılar 16).

145

ἤδη τινὲς καὶ ἀντὶ πυλωρῶν βασιλεῖς ἐθελήσαντες γενέσθαι καὶ τὸ κάλλιστον ἐν βίῳ, τάξιν, καταλῦσαι οὐ μόνον τῆς ἀδίκως ἐλπισθείσης εὐπραγίας ἐσφάλησαν, ἀλλὰ καὶ ἣν ἐν χερσὶν εἶχον ἐκβαλεῖν ἠναγκάσθησαν. ἱερωσύνης γὰρ τοὺς Κορὲ θιασώτας ὀρεχθέντας * * * ὁ νόμος διαμαρτεῖν φησιν ἀμφοῖν (Num. 16).

146Çünkü çocuklar ve yetişkinler aynı şeyleri öğrenmez, her yaşa uygun dersler vardır. Aynı şekilde bazı psykhēler, yaşlanmış bedenlerde de hep çocuk kalır; bazıları ise tersine, henüz gençliğin ve tazeliğin doruğundaki bedenlerde bile en kâmil hâldedir. Öyleyse kendi tabiatlarını aşan şeylere âşık olanlar saflıkla suçlanmayı hak eder; çünkü gücü aşan her şey aşırı gerginliğin şiddetiyle kopar.

146

ὥσπερ γὰρ οὐ τὰ αὐτὰ παῖδες καὶ ἄνδρες μανθάνουσιν, ἀλλ’ ἑκατέρᾳ τῶν ἡλικιῶν εἰσιν ἁρμόττουσαι διδασκαλίαι, οὕτως πεφύκασιν εἶναί τινες αἰεὶ παιδικαὶ ψυχαὶ καὶ ἐν σώμασι γεγηρακόσι καὶ ἔμπαλιν τελειόταται ἐν ἄρτι ἀκμάζουσι καὶ ἡβῶσιν. ὄφλοιεν ἂν οὖν εὐήθειαν, ὅσοι μειζόνων ἢ κατὰ τὴν ἑαυτῶν φύσιν ἐρῶσιν, ἐπειδὴ πᾶν τὸ ὑπὲρ δύναμιν ἐπιτάσει σφοδρότητος ἀπορρήττεται.

147Firavun da "Musa'yı", yani peygamber soyunu, "öldürmeye çalışırken" (Çıkış 2,15) onu asla bulamayacaktır; oysa onun hakkında, iki saldırıyla bedenin bütün hükümranlığını yıkmaya kalkıştığına dair ağır bir söz işitmişti.

147

καὶ Φαραὼ „ζητῶν ἀνελεῖν Μωυσῆν“ (Exod. 2,15), τὸ προφητικὸν γένος, οὐδέποτε εὑρήσει, καίτοι χαλεπὸν ἀκηκοὼς κατ’ αὐτοῦ λόγον ὡς ἐπικεχειρηκότος καθελεῖν τὴν σώματος ἅπασαν ἡγεμονίαν δυσὶ προσβολαῖς·

148Bu saldırıların birincisini psykhēye karşı hazzı bir kale gibi diken Mısırlı karaktere yöneltti: "Onu vurup" dağınık bir ousiaya, "kuma gömdü" (Çıkış 2,12). Çünkü iki öğretiyi, hazzın ilk ve en büyük iyi olduğunu ve atomların evrenin ilkeleri olduğunu, aynı kişiye ait saydı. İkincisini ise (ayn. yer 13) iyinin tabiatını parça parça bölüp bir kısmını psykhēye, bir kısmını bedene, bir kısmını da dış şeylere veren karaktere yöneltti. Çünkü Musa iyinin bütün olmasını, içimizdeki en iyi şeye, yalnız zihne ait olmasını ve cansız hiçbir şeye uymamasını ister.

148

ὧν τὴν μὲν προτέραν ἐποιήσατο πρὸς τὸν Αἰγύπτιον τρόπον, ὃς ἐπετείχιζεν ἡδονὴν ψυχῇ — „πατάξας γὰρ αὐτὸν“ οὐσίᾳ σποράδι „κατέχωσεν, ἄμμῳ“ (Exod. 2,12), τοῦ αὐτοῦ νομίσας ἀμφότερα εἶναι τὰ δόγματα, καὶ ἡδονὴν ὡς πρῶτον καὶ μέγιστον ἀγαθὸν καὶ ἀτόμους ὡς τῶν ὅλων ἀρχάς —, τὴν δ’ ἑτέραν (ibid. 13) πρὸς τὸν κατακερματίζοντα τὴν φύσιν τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τὸ μὲν ψυχῇ, τὸ δὲ σώματι, τὸ δὲ τοῖς ἐκτὸς ἀπονέμοντα. ὁλόκληρον γὰρ αὐτὸ βούλεται εἶναι, τῷ ἀρίστῳ τῶν ἐν ἡμῖν, διανοίᾳ μόνῃ, προσκεκληρωμένον καὶ μηδενὶ τῶν ἀψύχων ἐφαρμόττον.

149İnsanların gülünç uğraşlarına öfkelenen yenilmez aretēyi, adı Tamar olanı da, onu aramaya gönderilen kişi bulamaz. Pek tabiî; çünkü şöyle denir: "Yahuda, kadından rehini geri almak için oğlağı Adullamlı çobanın eliyle gönderdi; ama o kadını bulamadı. O yerin adamlarına sordu: Enayim'de yol kenarındaki fahişe nerede? Onlar da: Burada fahişe yoktu, dediler. Yahuda'ya dönüp dedi ki: Bulamadım; o yerin adamları da burada fahişe olmadığını söylüyorlar. Yahuda dedi ki: Onlar onda kalsın, yeter ki alay konusu olmayalım; ben bu oğlağı gönderdim, sen de onu bulamadın" (Tekvin 38,20–23). Ne şaşılası bir sınama, ne kutsal bir deneme!

149

οὐδὲ τὴν ἀνίκητον ἀρετὴν καὶ πικραινομένην ἐπὶ ταῖς καταγελάστοις τῶν ἀνθρώπων σπουδαῖς, ὄνομα Θάμαρ, ὁ διαπεμφθεὶς ἐπὶ τὴν ζήτησιν αὐτῆς ἀνευρίσκει. φυσικώτατα· λέγεται γάρ· „ἀπέστειλε δὲ Ἰούδας τὸν ἔριφον ἐν χειρὶ τοῦ ποιμένος τοῦ Ὁδολλαμίτου κομίσασθαι τὸν ἀρραβῶνα παρὰ τῆς γυναικός· καὶ οὐχ εὗρεν αὐτήν. ἐπηρώτησε δὲ τοὺς ἄνδρας τοὺς ἐκ τοῦ τόπου· ποῦ ἐστιν ἡ πόρνη ἡ γενομένη ἐν Αἰνὰν ἐπὶ τῆς ὁδοῦ; καὶ εἶπον· οὐκ ἦν ἐνταῦθα πόρνη. καὶ ἀπεστράφη πρὸς Ἰούδαν καὶ εἶπεν· οὐχ εὗρον, καὶ οἱ ἄνθρωποι οἱ ἐκ τοῦ τόπου λέγουσι μὴ εἶναι ὧδε πόρνην. εἶπε δὲ Ἰούδας· ἐχέτω αὐτά, ἀλλὰ μή ποτε καταγελασθῶμεν· ἐγὼ μὲν ἀπέσταλκα τὸν ἔριφον τοῦτον, σὺ δὲ οὐχ εὕρηκας“ (Gen. 38,20—23). ὢ θαυμαστῆς δοκιμασίας, ὢ ἱεροπρεποῦς πείρας.

150En güzel mülkü, Tanrı'ya saygıyı satın almaya hazır olan bir zihin üç teminatla, yani üç işaretle bir rehin verdi: yüzük, gerdanlık ve asa (ayn. yer 18). Bunlar sağlamlık ve güven; logosun hayatla, hayatın logosla bağlantısı ve uyumu; bir de dayanılması faydalı olan doğru ve sapmaz terbiyedir.

150

ἀρραβῶνά τις ἔδωκεν ὠνητικῶς ἔχουσα διάνοια τοῦ καλλίστου κτήματος, θεοσεβείας, διὰ τριῶν ἐνεχύρων ἢ συμβόλων, δακτυλίου, ὁρμίσκου, ῥάβδου (ibid. 18), βεβαιότητα καὶ πίστιν, εἱρμὸν καὶ ἀκολουθίαν λόγου πρὸς βίον καὶ βίου πρὸς λόγον, ὀρθὴν καὶ ἀκλινῆ παιδείαν, ᾗ λυσιτελὲς ἐπερείδεσθαι.

151Zihin bu rehni iyi verip vermediğini sınar. Peki sınama nedir? Çekici bir güce sahip bir yem atmak —şan, zenginlik, beden sağlığı ya da benzeri bir şey— ve terazinin kefesi gibi hangi yana eğileceğini anlamak; çünkü bunlardan birine doğru bir eğilim olursa rehin sağlam değildir. Bu yüzden kadından rehni geri almak için oğlağı gönderdi; onu mutlaka geri almak niyetiyle değil, kadın onu elinde tutmaya layık olmazsa diye. Peki bu ne zaman olacaktır?

151

τὸν ἀρραβῶνα τοῦτον εἰ καλῶς ἔδωκε, βασανίζει. τίς οὖν ἡ βάσανος; καθεῖναί τι δέλεαρ ὁλκῷ κεχρημένον δυνάμει, δόξαν ἢ πλοῦτον ἢ ὑγείαν σώματος ἤ τι τῶν ὁμοιοτρόπων, καὶ γνῶναι πρὸς πότερα καθάπερ ἐπὶ πλάστιγγος ταλαντεύσει· ῥοπὴ γὰρ εἰ γένοιτο πρός τι τούτων, ὁ ἀρραβὼν οὐ βέβαιος. ἀπέστειλεν οὖν τὸν ἔριφον κομίσασθαι τὸν ἀρραβῶνα παρὰ τῆς γυναικός, οὐ τοῦτο προῃρημένος πάντως ἀπολαβεῖν, ἀλλ’ εἴ ποτε ἀναξία τοῦ κατέχειν ἐκείνη γένοιτο. γενήσεται δὲ πότε;

152Zihin, önemli olanları kendi başına ne iyi ne kötü olan şeylerle değiştirdiğinde, meşru iyilere piç iyileri tercih ettiğinde. Meşru iyiler güven, sözlerin eylemlerle bağlantısı ve uyumu ve doğru terbiyenin ölçüsüdür; tersine kötüler güvensizlik, tutarsızlık ve terbiyesizliktir. Piç iyiler ise akılsız akıntıya bağlı olan her şeydir.

152

ἡνίκα ἂν τὰ διαφέροντα ἀδιαφόρων ἀντικαταλλάξηται, τῶν γνησίων ἀγαθῶν τὰ νόθα προτιμήσασα· γνήσια μὲν οὖν ἀγαθὰ πίστις, εἱρμὸς καὶ ἀκολουθία λόγων πρὸς ἔργα, παιδείας κανὼν ὀρθῆς, ὡς ἔμπαλιν κακὰ ἀπιστία, τὸ ἀνακόλουθον, ἀπαιδευσία, τὰ δὲ νόθα, ὅσα τῆς ἀλόγου φορᾶς ἀπῃώρηται.

153Arar ama "onu bulamaz"; çünkü karmakarışık bir hayatta güzel olanı bulmak zordur, hatta hiç bulunmaz. Güzelin bütün yerinde fahişelik etmiş bir psykhē bulunup bulunmadığını sorarsa, açıkça şu cevabı alacaktır: Ne vardır ne de daha önce olmuştur. Ahlaksız, şehvet düşkünü psykhē; kavşak başında salınan sokak kadını; gençliğinin çiçeğini ucuza satan; temizlik ve banyolarla dışını parlatıp içini kirli tutan; tabiî bir güzelliği olmadığı için yüzünü resim levhaları gibi boyayan; çok kocalı denen kötülüğü bir iyilik gibi kovalayan; çok evliliğe âşık olan; binlerce kişinin tohum ektiği ya da binlerce beden ve şeyin oyuncağı olup aşağılanan psykhē orada yoktur.

153

ζητῶν οὖν „οὐκ ἀνεῦρεν αὐτήν“· δυσεύρετον γὰρ ἢ καὶ παντελῶς ἀνεύρετον ἐν πεφυρμένῳ βίῳ τὸ καλόν. κἂν διαπύθηται, εἰ ἔστι περὶ πάντα τὸν τόπον τοῦ καλοῦ πεπορνευμένη ψυχή, ῥητῶς ἀκούσεται, ὅτι οὔτε ἔστιν οὔτε ἦν πρότερον· ἀκόλαστος γὰρ ἢ μαχλὰς ἢ τριοδῖτις σοβὰς ἢ τὸ τῆς ὥρας ἄνθος ἐπευωνίζουσα ἢ καθαρσίοις καὶ λουτροῖς τὰ ἐκτὸς φαιδρυνομένη, τὰ δὲ ἐντὸς ῥυπῶσα, ἢ καθάπερ τὰ πινάκια χρώμασι τὴν ὄψιν ὑπογραφομένη χήτει φυσικῆς εὐμορφίας ἢ τὸ λεγόμενον πολύανδρον κακὸν ὡς ἀγαθὸν μεταδιώκουσα ἢ πολυγαμίας ἐρῶσα ἢ πρὸς μυρία σπειρομένη ἢ ὑπὸ μυρίων σωμάτων ὁμοῦ καὶ πραγμάτων ἐμπαιζομένη καὶ περιυβριζομένη κεῖθι οὐκ ἔστι.

154Bunu duyunca, birini göndermiş olan kişi, kıskançlığı kendinden uzaklaştırmış ve tabiatı merhametli olduğu için son derece sevinir ve der ki: Zihnimin gerçekten zarif ve hür doğmuş bir şehirli olması; edeple, itidalle ve öteki aretēlerle seçkin, tek kocaya bağlı, tek kişinin evini seven ve tek hükümranlıktan hoşlanan bir zihin olması benim duam değil mi? Eğer böyle bir zihin varsa, verilenler onda kalsın: terbiye, logosun hayatla ve hayatın logosla bağlantısı ve en zorunlusu, sağlamlık ve güven.

154

ταῦτα ὁ διαπεμψάμενος ἀκούσας, φθόνον ἠλλοτριωκὼς ἀφ’ αὑτοῦ καὶ τὴν φύσιν ἵλεως γέγηθεν οὐ μετρίως καί φησι· μὴ γὰρ οὐ δι’ εὐχῆς ἐστί μοι τὴν διάνοιαν ἀστείαν τε καὶ ἀστὴν ὡς ἀληθῶς εἶναι, κοσμιότητι καὶ σωφροσύνῃ καὶ ταῖς ἄλλαις διαπρέπουσαν ἀρεταῖς, ἑνὶ προσέχουσαν ἀνδρὶ καὶ τὴν ἑνὸς οἰκουρίαν ἀγαπῶσαν καὶ μοναρχίᾳ χαίρουσαν. εἰ δὴ τοιαύτη τίς ἐστιν, ἐχέτω τὰ δεδομένα, καὶ τὴν παιδείαν καὶ τὸν εἱρμὸν λόγου πρὸς βίον καὶ βίου πρὸς λόγον καὶ τὸ ἀναγκαιότατον, βεβαιότητα καὶ πίστιν.

155Ama layık olmayana bağışta bulunmuş görünerek gülünç duruma düşmeyelim; oysa psykhēye en uygun şeyleri bağışladığımızı düşünmüştük. Ama ben, bir karakteri sınamak ve denemek isteyen birinin yapması gerekeni yaptım: yemi attım ve birini gönderdim; o da tabiatının kolay avlanır olmadığını gösterdi.

155

ἀλλὰ μή ποτε γελασθῶμεν ἀνάξια κεχαρίσθαι δόξαντες, καίτοι γ’ ὑπολαβόντες ἐπιτηδειότατα τῇ ψυχῇ δεδωρῆσθαι. ἀλλὰ γὰρ ἐγὼ μέν, ὅπερ εἰκὸς ἦν ἐργάσασθαι τὸν βουλόμενον τρόπου βάσανον καὶ δοκιμασίαν λαβεῖν, πεποίηκα, δέλεαρ καθεὶς καὶ διαπεμψάμενος, ὁ δὲ ἐπεδείξατο τὴν ἑαυτοῦ φύσιν οὐκ εὐάλωτον.

156Neden kolay avlanmadığı bana açıktır. Çünkü pek kötü olanlardan binlercesinin zaman zaman pek iyi olanlarla aynı şeyleri yaptığını gördüm, ama aynı düşünceyle değil; çünkü iyiler hakikati, kötüler ikiyüzlülüğü uygular. İkisini ayırt etmek zordur; çünkü çoğu zaman görünen, gerçekte olana üstün gelmiştir.

156

δῆλον δὲ ἐμοὶ τὸ διὰ τί οὐκ εὐάλωτος· μυρίους γὰρ εἶδον τῶν ἄγαν φαύλων τὰ αὐτὰ δρῶντας ἔσθ’ ὅτε τοῖς λίαν ἀγαθοῖς, ἀλλ’ οὐκ ἀπὸ διανοίας τῆς αὐτῆς, ἐπειδὴ τοῖς μὲν ἀλήθεια, τοῖς δὲ ὑπόκρισις ἀσκεῖται· χαλεπὴ δ’ ἡ διάγνωσις ἀμφοῖν· πολλάκις γὰρ ὑπὸ τοῦ δοκεῖν παρευημερήθη τὸ εἶναι.

157Aretē âşığı günah için kurban edilecek tekeyi de arar ama bulamaz; çünkü ilahî sözün gösterdiği gibi teke çoktan yakılmıştı (Levililer 10,16). Bununla neyin ima edildiğini incelemeliyiz. Hiç günah işlememek Tanrı'ya, tövbe etmek ise bilgeye özgüdür; bu da pek zor ve güç bulunur bir şeydir.

157

καὶ τὸν χίμαρον τὸν περὶ τῆς ἁμαρτίας ὁ φιλάρετος ζητεῖ μέν, οὐχ εὑρίσκει δέ· ἤδη γὰρ, ὡς δηλοῖ τὸ λόγιον, ἐνεπέπρηστο (Lev. 10, 16). τί δ’ αἰνίττεται, σκεπτέον· τὸ μὲν μηδὲν ἁμαρτεῖν ἴδιον θεοῦ, τὸ δὲ μετανοεῖν σοφοῦ· παγχάλεπον δὲ καὶ δυσεύρετον τοῦτό γε.

158İlahî söz, Musa'nın ölümlü hayatta günahlar için tövbe logosunu "aradıkça aradığını" söyler. Çünkü haksızlığı üzerinden atan ve günahlardan soyunmuş olarak utanmadan ilerleyen bir psykhē bulmaya can atıyordu. Ama yine de bulamadı; çünkü alev, yani akılsız dürtünün o en hızlı hareketi, üzerine koşup bütün psykhēyi sarmıştı.

158

φησὶν οὖν ὁ χρησμός, ὅτι „ζητῶν ἐξεζήτησε Μωυσῆς“ ἐν τῷ θνητῷ βίῳ τὸν περὶ ἁμαρτημάτων μετανοίας λόγον. ἐσπούδαζε γὰρ ἀνευρεῖν ἀπαμπισχομένην τὸ ἀδικεῖν ψυχὴν καὶ ἄνευ αἰσχύνης γυμνὴν προϊοῦσαν ἁμαρτημάτων. ἀλλ’ ὅμως οὐχ εὗρε, τῆς φλογός, λέγω δὲ τῆς ὀξυκινητοτάτης ὁρμῆς ἀλόγου, καταδραμούσης καὶ ὅλην ψυχὴν ἐπινεμηθείσης.

159Çünkü az olan çoğa, yavaş olan hızlıya, gelecekte olan şimdiki olana yenilir. Tövbe ise ağır başlı, yavaş ve geleceğe aittir; ölümlü hayatta haksızlık etmek ise çok, hızlı ve süreklidir. Öyleyse bir sapmaya düşmüş olan kimsenin "günah kurbanından yiyemeyeceğini" söylemesi yerindedir; çünkü vicdanı onun tövbeyle beslenmesine izin vermez. Bu yüzden şöyle denir: "Musa işitti ve bu onun hoşuna gitti" (Levililer 10,19–20).

159

νικᾶται γὰρ τὰ μὲν ἐλάττω πρὸς τῶν πλειόνων, τὰ δὲ βραδύτερα πρὸς τῶν ὠκυδρομωτέρων, τὰ δὲ μέλλοντα πρὸς τῶν παρόντων· ἐσταλμένον δὲ καὶ βραδὺ καὶ μέλλον ἡ μετάνοια, πολὺ δὲ καὶ ταχὺ καὶ συνεχὲς ἐν τῷ θνητῷ βίῳ τὸ ἀδικεῖν. εἰκότως οὖν ἐν τροπῇ τις γενόμενός φησι μὴ δύνασθαι „τοῦ περὶ ἁμαρτίας ἐμφαγεῖν“· μὴ γὰρ ἐπιτρέπειν τὸ συνειδὸς αὐτῷ μετανοίᾳ τραφῆναι· διὸ λέγεται· „ἤκουσε Μωυσῆς, καὶ ἤρεσεν αὐτῷ“ (Lev. 10, 19. 20).

160Çünkü meydana gelmiş tabiata ait olanlar Tanrı'ya ait olanlardan çok uzaktır: ona yalnız açık olanlar bilinir, Tanrı'ya ise gizli olanlar da. Hâlâ haksızlık ederken tövbe ettiğini söyleyip hakikat hakkında yalan konuşan kimse saçmalamaktadır. Bu, hastanın sağlıklıyı oynamasına benzer; anlaşılan, sağlığa yarayan hiçbir şeyi yapmaya tenezzül etmediği için daha da hasta olacaktır.

160

τὰ γὰρ πρὸς γένεσιν τῶν πρὸς θεὸν μακρὰν ἀπέζευκται· τῇ μὲν γὰρ τὰ φανερὰ μόνα, τῷ δὲ καὶ τὰ ἀφανῆ γνώριμα. παραπαίει δ’, ὃς ἂν τοῦ ἀληθοῦς καταψευδόμενος ἔτ’ ἀδικῶν μετανενοηκέναι φάσκῃ· ὅμοιον ὡς εἰ καὶ ὁ νοσῶν τὸν ὑγιαίνοντα καθυποκρίνοιτο· μᾶλλον γάρ, ὡς ἔοικε, νοσήσει μηδὲν τῶν εἰς ὑγίειαν προσφόρων ἐπιτηδεύειν ἀξιῶν.

161Musa bir zaman, öğrenme sevgisinin itmesiyle, kosmostaki en zorunlu işlerin gerçekleşmesini sağlayan sebepleri de araştırıyordu. Çünkü meydana geliş âleminde bozulup doğan, yok olup kalan şeyleri seyredince hayretler içinde kalır, şaşırır ve haykırarak şöyle der:

161

ἐζήτει ποτὲ προαχθεὶς ὑπὸ τοῦ φιλομαθοῦς καὶ τὰς αἰτίας, αἷς τἀναγκαιότατα τῶν ἐν τῷ κόσμῳ πραγμάτων ἐπιτελεῖται· θεώμενος γὰρ ὅσα ἐν γενέσει φθειρόμενα καὶ γεννώμενα, ἀπολλύμενά τε αὖ καὶ διαμένοντα, τέθηπε καὶ καταπέπληκται καὶ ἐκβοᾷ φάσκων·

162"Çalı nasıl oluyor da yanıyor ama yanıp tükenmiyor?" (Çıkış 3,2–3). Ayak basılmaz yeri, ilahî tabiatların meskenini merakla karıştırmıyordu; ama tam sonu gelmez ve bitmez bir emeğe girişmek üzereyken, herkesin kurtarıcısı olan Tanrı'nın merhameti ve takdiriyle bu yükten kurtulur. Tanrı en iç kutsal yerden şu sözü bildirdi: "Buraya yaklaşma" (ayn. yer 5); yani böyle bir incelemeye girişme, çünkü bu iş insan gücünü aşan bir merakın ve karışkanlığın işidir. Meydana gelmiş şeylere hayran ol, ama meydana gelişlerinin ya da bozuluşlarının sebeplerini kurcalama.

162

„τί, ὅτι ὁ βάτος καίεται καὶ οὐ κατακαίεται“ (Exod. 3,2. 3)· τὸν γὰρ ἄβατον οὐ πολυπραγμονεῖ χῶρον, θείων ἐνδιαίτημα φύσεων, ἀλλ’ ἤδη μέλλων ἀνήνυτον καὶ ἀτελῆ πόνον διαθλεῖν ἐπικουφίζεται ἐλέῳ καὶ προμηθείᾳ τοῦ πάντων σωτῆρος θεοῦ, ὃς ἔχρησεν ἐκ τῶν ἀδύτων· „μὴ ἐγγίσῃς ὧδε“ (ibid. 5), ἴσον τῷ μὴ πρόσιθι τοιαύτῃ διασκέψει· περιεργίας γὰρ καὶ φιλοπραγμοσύνης μείζονος ἢ κατὰ ἀνθρωπίνην δύναμιν τὸ ἔργον· ἀλλὰ τὰ μὲν γεγονότα θαύμαζε, τὰς δὲ αἰτίας, δι’ ἃς ἢ γέγονεν ἢ φθείρεται, μὴ πολυπραγμόνει.

163"Çünkü üzerinde durduğun yer kutsal topraktır" der (ayn. yer 5). Hangi yer? Açıktır ki sebepleri açıklama yeri; Tanrı onu yalnız ilahî tabiatlara bağlamıştır, çünkü hiçbir insanın sebeplerin açıklanmasına el atmaya yeterli olmadığını düşünmüştür.

163

„ὁ γὰρ τόπος ἐν ᾧ σὺ ἕστηκας“ φησί „γῆ ἁγία ἐστί“ (ibid. 5). ποῖος τόπος; ἢ δῆλον ὅτι ὁ αἰτιολογικός, ὃν μόνον ταῖς θείαις ἀνῆψε φύσεσιν, ἀνθρώπων οὐδένα νομίσας ἱκανὸν εἶναι αἰτιολογίας ἐφάψασθαι;

164Ama Musa, epistēmē özlemiyle bütün kosmosun üstüne başını uzatıp kosmosun yapıcısını araştırır: görülmesi ve tahmin edilmesi bu kadar zor olan bu varlık kimdir? Beden midir, bedensiz midir, yoksa bunların üstünde bir şey mi; birlik gibi basit bir tabiat mı, bileşik bir şey mi, yoksa varlıklardan hangisidir? Bunun avlanmasının ve kavranmasının zor olduğunu görünce, Tanrı'nın kim olduğunu bizzat Tanrı'dan öğrenmek için dua eder; çünkü bunu O'ndan sonra gelenlerden herhangi birinden öğrenebileceğini ummuyordu.

164

ὁ δ’ ἄρα διὰ πόθον ἐπιστήμης ὑπερκύψας ἅπαντα τὸν κόσμον ζητεῖ περὶ τοῦ κοσμοποιοῦ, τίς ἐστιν ὁ δυσόρατος οὗτος καὶ δυστόπαστος, σῶμα ἢ ἀσώματος ἢ ὑπεράνω τι τούτων ἢ φύσις ἁπλῆ, οἵα μονάς, ἢ σύγκριμα ἢ τί τῶν ὄντων. καὶ τοῦθ’ ὁρῶν ὡς ἔστι δυσθήρατον καὶ δυσπερινόητον, εὔχεται παρ’ αὐτοῦ μαθεῖν τοῦ θεοῦ, τίς ἐστιν ὁ θεός· οὐ γὰρ ἤλπισε δυνήσεσθαι γνῶναι παρ’ ἑτέρου τινὸς τῶν μετ’ αὐτόν.

165Ama yine de Var Olanın ousiası hakkında hiçbir şeyi araştırmaya gücü yetmedi. Çünkü Tanrı der ki: "Arkamı göreceksin, ama yüzümü asla görmeyeceksin" (Çıkış 33,23). Bilgeye, Tanrı'nın ardından gelen, O'nu izleyen ve O'ndan sonra olan şeyleri bilmek yeter; hükümran ousiayı seyretmek isteyen ise ışınlarının parıltısı yüzünden onu görmeden önce kör olacaktır.

165

ἀλλ’ ὅμως ἴσχυσε μηδὲν περὶ τῆς τοῦ ὄντος ἐρευνᾶν οὐσίας· „τὰ γὰρ ὀπίσω μου“ φησίν „ὄψει, τὸ δὲ πρόσωπον οὐ μὴ ἴδῃς“ (Exod. 33, 23). αὔταρκες γάρ ἐστι σοφῷ τὰ ἀκόλουθα καὶ ἑπόμενα καὶ ὅσα μετὰ τὸν θεὸν γνῶναι, τὴν δ’ ἡγεμονικὴν οὐσίαν ὁ βουλόμενος καταθεάσασθαι τῷ περιαυγεῖ τῶν ἀκτίνων πρὶν ἰδεῖν πηρὸς ἔσται.

166Üçüncü başlık hakkında da bu kadarını söyledikten sonra ortaya koyduğumuz başlıkların dördüncüsüne ve sonuncusuna geçelim; burada arayış olmadan buluş öne çıkıp karşılar. Kendi kendine öğrenen ve kendi kendini yetiştiren her bilge bu sınıfa girer. Çünkü o, incelemelerle, alıştırmalarla ve emeklerle daha iyi olmadı; doğar doğmaz yukarıdan, gökten yağmış hazır bir bilgelik buldu. Onu katıksız içerek ziyafet çekti ve logosun doğruluğuyla birlikte giden o ayık sarhoşlukla sarhoş olarak yaşadı.

166

Τοσαῦτα καὶ περὶ τοῦ τρίτου διειλεγμένοι κεφαλαίου μέτιμεν ἐπὶ τὸ τέταρτον καὶ τελευταῖον τῶν προταθέντων, καθ’ ὃ μὴ γενομένης ζητήσεως φιλεῖ προαπαντᾶν εὕρεσις. ἐν τούτῳ τάττεται πᾶς αὐτομαθὴς καὶ αὐτοδίδακτος σοφός· οὐ γὰρ σκέψεσι καὶ μελέταις καὶ πόνοις ἐβελτιώθη, γενόμενος δ’ εὐθὺς εὐτρεπισμένην εὗρε σοφίαν ἄνωθεν ὀμβρηθεῖσαν ἀπ’ οὐρανοῦ, ἧς ἀκράτου σπάσας εἱστιάθη καὶ διετέλεσε μεθύων τὴν μετ’ ὀρθότητος λόγου νήφουσαν μέθην.

167İlahî sözlerin İshak diye adlandırdığı kişi budur; psykhē ona bir zamanda gebe kalıp başka bir zamanda doğurmamıştır. Çünkü "gebe kalıp doğurdu" (Tekvin 21,2) der, sanki zaman dışında olmuş gibi. Çünkü doğan bir insan değil, alışkanlıktan çok tabiatça güzel olan en saf bir düşünceydi. Bu yüzden onu doğuranın da "kadınlara özgü olanları", yani alışılmış, makul ve insanî olanları "terk ettiği" söylenir (Tekvin 18,11).

167

οὗτός ἐστιν ὃν Ἰσαὰκ ὠνόμασαν οἱ χρησμοί, ὃν οὐχ ἑτέρῳ μὲν χρόνῳ συνέλαβεν, ἑτέρῳ δὲ ἔτεκεν ἡ ψυχή· „συλλαβοῦσα“ γάρ φησιν „ἔτεκεν“ (Gen. 21, 2) ὡς ἂν ἀχρόνως. οὐ γὰρ ἄνθρωπος ἦν ὁ γεννώμενος, ἀλλὰ νόημα καθαρώτατον, φύσει μᾶλλον ἢ ἐπιτηδεύσει καλόν· οὗ χάριν καὶ ἡ τίκτουσα αὐτὸ λέγεται „τὰ γυναικεῖα ἐκλιπεῖν“ (Gen. 18, 11), τὰ συνήθη καὶ εὔλογα καὶ ἀνθρώπινα.

168Çünkü kendi kendine öğrenen soy yenidir, logosu aşar ve gerçekten ilahîdir; insanî düşüncelerle değil, Tanrı'dan gelen bir cezbeyle meydana gelir. Yoksa İbranî kadınların doğum için ebelere ihtiyaç duymadığını, Musa'nın dediği gibi "ebeler gelmeden doğurduklarını" (Çıkış 1,19) bilmez misin? Ebeler derken yöntemleri, tekhnēleri ve epistēmēleri kastediyorum; bu kadınlar yardımcı olarak yalnız tabiatı kullanırlar. Musa, kendi kendine öğrenilen şeyin pek güzel ve pek uygun tariflerini verir: biri "çabuk bulunan", öteki "Tanrı'nın teslim ettiği"dir.

168

καινὸν γὰρ καὶ κρεῖττον λόγου καὶ θεῖον ὄντως τὸ αὐτομαθὲς γένος, οὐκ ἀνθρωπίναις ἐπινοίαις, ἀλλ’ ἐνθέῳ μανίᾳ συνιστάμενον. ἢ ἀγνοεῖς ὅτι οὐ δέονται πρὸς τὸν τόκον μαιῶν Ἑβραῖαι, „τίκτουσι“ δ’, ὥς φησι Μωυσῆς, „πρὶν εἰσελθεῖν τὰς μαίας“ (Exod. 1, 19), λέγω δὲ μεθόδους, τέχνας, ἐπιστήμας, φύσει μόνῃ χρώμεναι συνεργῷ; παγκάλους δὲ καὶ προσφυεστάτους ὅρους ἀποδίδωσι τοῦ αὐτομαθοῦς, ἕνα μὲν τοιοῦτον, τὸ ταχὺ εὑρισκόμενον, ἕτερον δὲ „ὃ παρέδωκεν ὁ θεός“.

169Öğretilen şey uzun zaman ister; tabiatça olan ise hızlıdır ve bir bakıma zaman dışıdır. Biri yol gösterici olarak bir insana, öteki Tanrı'ya sahiptir. Musa birinci tarifi bir soruya yerleştirdi: "Oğlum, bu çabucak bulduğun nedir?"; ikincisini ise cevaba: "Rab Tanrı'nın teslim ettiği" (Tekvin 27,20).

169

τὸ μὲν οὖν διδασκόμενον μακροῦ χρόνου δεῖται, τὸ δὲ φύσει ταχύ τε καὶ τρόπον τινὰ ἄχρονόν ἐστι· κἀκεῖνο μὲν ἄνθρωπον, τοῦτο δὲ θεὸν ὑφηγητὴν ἔχει. τὸν μὲν δὴ πρότερον ὅρον κατέταξεν ἐν πεύσει· „τί τοῦτο ὃ ταχὺ εὗρες, ὦ τέκνον“, τὸν δὲ ἕτερον ἐν ἀποκρίσει φάσκων· „ὃ παρέδωκε κύριος ὁ θεός“ (Gen. 27, 20).

170Kendi kendine öğrenilenin üçüncü bir tarifi de vardır: kendiliğinden biten. Teşvik edici sözlerde şöyle denir: "Ekmeyeceksiniz, ondan kendiliğinden biteni de biçmeyeceksiniz" (Levililer 25,11). Çünkü tabiatça olan şeylerin hiçbir tekhnēye ihtiyacı yoktur; onları Tanrı eker ve kendi tarım tekhnēsiyle olgunlaştırır. Böylece kendiliğinden olmayanlar kendiliğinden olmuş gibidir; şu kadar ki insan düşüncesine hiç ihtiyaç duymamışlardır.

170

ἔστι δὲ καὶ τρίτος ὅρος τοῦ αὐτομαθοῦς, τὸ ἀναβαῖνον αὐτόματον. λέγεται γὰρ ἐν τοῖς προτρεπτικοῖς· „οὐ σπερεῖτε, οὐδὲ μὴ ἀμήσητε τὰ αὐτόματα ἀναβαίνοντα αὐτῆς“ (Lev. 25, 11)· τέχνης γὰρ οὐδεμιᾶς χρεῖα τὰ φύσει, τοῦ θεοῦ σπείροντος αὐτὰ καὶ τῇ γεωργικῇ τέχνῃ τελεσφοροῦντος ὡς ἂν αὐτόματα τὰ οὐκ αὐτόματα, πλὴν παρόσον ἐπινοίας ἀνθρωπίνης οὐκ ἐδεήθη τὸ παράπαν.

171Burada teşvik etmekten çok bir hüküm bildirir. Öğüt veriyor olsaydı "ekmeyin, biçmeyin" derdi; hüküm bildirdiği için ise "ekmeyeceksiniz, kendiliğinden biteni de biçmeyeceksiniz" der. Çünkü tabiattan kendiliğinden gelen şeylere kavuştuğumuzda, bunların ne başlangıçlarını ne de sonlarını, sebepleri bizmişiz gibi kendimizde buluruz;

171

οὐ προτρέπει δὲ μᾶλλον ἢ γνώμην ἀποφαίνεται· παραινῶν μὲν γὰρ εἶπεν ἄν· μὴ σπείρητε, μὴ ἀμήσητε, ἀποφαινόμενος δέ· „οὐ σπερεῖτε, οὐδὲ μὴ ἀμήσητε τὰ αὐτόματα“. οἷς γὰρ ἀπαυτοματίζουσιν ἐκ φύσεως ἐπιτυγχάνομεν, τούτων οὔτε τὰς ἀρχὰς οὔτε τὰ τέλη παρ’ ἑαυτοὺς ὡς ἂν αἰτίους εὑρίσκομεν·

172Başlangıç ekim, son ise hasattır. Ama şöyle anlamak daha iyidir: Her başlangıç ve her son kendiliğindendir, yani bizim değil, tabiatın eseridir. Örneğin öğrenmenin başlangıcı nedir? Açıktır ki öğrenen kişideki, cüzî bilgileri kolayca kabul eden tabiattır. Kemale erdiren nedir? Hiçbir şeyi gizlemeden söylemek gerekirse, yine tabiattır. Çünkü ilerleme sağlamaya öğretmen de yeter; ama en yüksek kemali yalnız Tanrı, yani en iyi tabiat sağlar.

172

ἀρχὴ μὲν οὖν ὁ σπόρος, τελευτὴ δὲ ὁ ἄμητος. ἄμεινον δ’ ἐκεῖνο ἐκδέξασθαι· πᾶσα ἀρχὴ καὶ πᾶν τέλος αὐτόματόν ἐστιν, ἴσον τῷ φύσεως, οὐχ ἡμέτερον ἔργον· οἷον ἀρχὴ τίς τοῦ μανθάνειν; ἢ δῆλον ὅτι ἡ ἐν τῷ διδασκομένῳ φύσις εὐπαράδεκτος οὖσα πρὸς τὰ κατὰ μέρος θεωρήματα; τίς δὲ τοῦ τελειοῦσθαι; πάλιν, εἰ δεῖ μηδὲν ὑποστειλάμενον εἰπεῖν, ἡ φύσις. προκοπὰς μὲν γὰρ ἐμποιῆσαι καὶ ὁ διδάσκων ἱκανός, τὴν δ’ ἐπ’ ἄκρον τελειότητα ὁ θεὸς μόνος, ἡ ἀρίστη φύσις.

173Bu öğretilerle beslenen kimse, bitmez emeklerden kurtulmuş olarak ebedî bir barış içinde yaşar. Kanun koyucuya göre bu barış yedinci günün barışından farksızdır; çünkü o gün meydana gelmiş olan, etkin görünmeyi bırakıp dinlenir.

173

ὁ τούτοις ἐντρεφόμενος τοῖς δόγμασι τὴν ἀίδιον εἰρήνην ἄγει, πόνων ἀφειμένος ἀτρύτων. ἀδιαφορεῖ δ’ ἑβδομάδος εἰρήνη κατὰ τὸν νομοθέτην· ἐν γὰρ αὐτῇ τὸ δοκεῖν ἐνεργεῖν ἀποτιθεμένη γένεσις ἀναπαύεται.

174Bu yüzden "toprağın Şabatları size besin olacaktır" (Levililer 25,6) sözü gizli anlamıyla yerinde söylenmiştir. Çünkü besleyici ve tadına varılabilir olan yalnız Tanrı'da dinlenmektir; o, en büyük iyiliği, savaşsız barışı sağlar. Şehirlerdeki barışa iç savaş karışmıştır; psykhēnin barışı ise her türlü anlaşmazlıktan arınmıştır.

174

προσηκόντως οὖν λέγεται· „καὶ ἔσται τὰ σάββατα τῆς γῆς ὑμῖν βρώματα“ (Lev. 25, 6), δι’ ὑπονοιῶν· τρόφιμον γὰρ καὶ ἀπολαυστὸν μόνον ἡ ἐν θεῷ ἀνάπαυσις, τὸ μέγιστον ἀγαθὸν περιποιοῦσα, τὴν ἀπόλεμον εἰρήνην. ἡ μὲν γὰρ κατὰ πόλεις ἀνακέκραται ἐμφυλίῳ πολέμῳ, ἡ δὲ ψυχῆς ἀμιγὴς διαφορᾶς ἁπάσης ἐστίν.

175Bence aramadan bulmayı en açık şekilde şu sözlerle gösterir: "Tanrın Rab seni atalarına and içtiği ülkeye götürüp sana kurmadığın büyük ve güzel şehirleri, doldurmadığın her türlü iyilikle dolu evleri, kazmadığın oyulmuş sarnıçları, dikmediğin bağları ve zeytinlikleri verdiğinde" (Tesniye 6,10–11).

175

ἐναργέστατα δέ μοι δοκεῖ τὴν ἄνευ ζητήσεως εὕρεσιν παριστάνειν διὰ τούτων· „ὅταν εἰσαγάγῃ σε κύριος ὁ θεός σου εἰς τὴν γῆν ἣν ὤμοσε τοῖς πατράσι σου δοῦναί σοι πόλεις μεγάλας καὶ καλάς, ἃς οὐκ ᾠκοδόμησας, οἰκίας πλήρεις πάντων ἀγαθῶν, ἃς οὐκ ἐνέπλησας, λάκκους λελατομημένους, οὓς οὐκ ἐξελατόμησας, ἀμπελῶνας καὶ ἐλαιῶνας, οὓς οὐ κατεφύτευσας“ (Deut. 6, 10. 11).

176Ortaya saçılmış, edinilmeye ve tadına varılmaya hazır büyük iyiliklerin bolluğunu görüyor musun? Şehirlere genel aretēler benzetilir, çünkü bunlar en geniş alana yayılır; evlere türlere ayrılmış aretēler, çünkü bunlar daha dar bir çembere sığar; sarnıçlara iyi yaratılışlı psykhēler, çünkü sarnıçlar suyu nasıl kolayca alırsa bunlar da bilgeliği öyle alır; bağlara ve zeytinliklere de ilerlemeler, büyümeler ve meyvelerin oluşması. Epistēmēnin meyvesi ise temaşa hayatıdır; o, şaraptan gelir gibi katıksız bir sevinç, besini yağ olan alevden gelir gibi düşünülür bir ışık sağlar.

176

ὁρᾷς τὴν ἀφθονίαν τῶν κεχυμένων μεγάλων καὶ ἑτοίμων πρὸς κτῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν ἀγαθῶν; εἰκάζονται δὲ πόλεσι μὲν αἱ γενικαὶ ἀρεταί, διότι ἐπὶ πλεῖστον εὐρύνονται, οἰκίαις δ’ αἱ ἐν εἴδει — στέλλονται γὰρ εἰς βραχύτερον αὗται κύκλον —, λάκκοις δὲ αἱ εὐφυεῖς ψυχαί, αἱ εὐπαράδεκτοι σοφίας ὡς ἐκεῖνοι ὕδατος, ἀμπελῶσι δὲ καὶ ἐλαιῶσιν αἱ προκοπαὶ καὶ αὐξήσεις καὶ καρπῶν γενέσεις· καρπὸς δ’ ἐπιστήμης ὁ θεωρητικὸς βίος, ἄκρατον εὐφροσύνην περιποιῶν ὡς ἀπ’ οἴνου καὶ νοητὸν φέγγος ὡς ἀπὸ φλογός, ἧς ἔλαιον τροφή.

177Buluş hakkında da bunları söyledikten sonra ele aldığımız konunun devamına geçelim. "Rab'bin meleği onu su pınarının başında buldu" der (Tekvin 16,7). Pınar birçok anlamda söylenir: bir anlamda bizim nous'umuz; başka bir anlamda akla ait meleke ve terbiye; üçüncü olarak kötü mizaç; dördüncü olarak buna zıt olan erdemli mizaç; beşinci olarak da bizzat evrenin yapıcısı ve babası.

177

Ταῦτα καὶ περὶ εὑρέσεως εἰπόντες μέτιμεν ἑξῆς ἐπὶ τὰ ἀκόλουθα τῆς ἐφόδου. „εὗρεν“ οὖν φησιν „αὐτὴν ἄγγελος κυρίου ἐπὶ τῆς πηγῆς τοῦ ὕδατος„ (Gen. 16, 7). λέγεται δὲ πολλαχῶς πηγή, ἕνα μὲν τρόπον ὁ ἡμέτερος νοῦς, ἕτερον δὲ ἡ λογικὴ ἕξις καὶ παιδεία, τρίτον δ’ ἡ φαύλη διάθεσις, τέταρτον ἡ σπουδαία καὶ ἐναντία ταύτης, πέμπτον αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων ποιητὴς καὶ πατήρ.

178Bunların delillerini yazılı ilahî sözler gösterir; bunların hangileri olduğunu incelemeliyiz. Kanunların başında, dünyanın yaratılışından hemen sonra şöyle bir söz dile getirilir: "Yerden bir pınar çıkar ve yeryüzünün bütün yüzünü sulardı" (Tekvin 2,6).

178

τὰς δὲ τούτων πίστεις οἱ ἀναγραφέντες δηλοῦσι χρησμοί· τίνες οὖν εἰσιν, ἐπισκεπτέον. ᾄδεταί τις ἐν ἀρχῇ τῆς νομοθεσίας μετὰ τὴν κοσμοποιίαν εὐθὺς τοιόσδε· „πηγὴ δὲ ἀνέβαινεν ἐκ τῆς γῆς καὶ ἐπότιζε πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς“ (Gen. 2, 6).

179Alegoriden ve gizlenmeyi seven tabiattan habersiz olanlar bu pınarı Mısır ırmağına benzetirler; o her yıl taşıp ovayı göle çevirir ve âdeta göğün gücüyle yarışan bir güç gösteriyor gibi görünür.

179

οἱ μὲν οὖν ἀλληγορίας καὶ φύσεως τῆς κρύπτεσθαι φιλούσης ἀμύητοι τὴν εἰρημένην εἰκάζουσι πηγὴν τῷ Αἰγυπτίῳ ποταμῷ, ὃς κατὰ πᾶν ἔτος ἀναχεόμενος λιμνάζει τὴν πεδιάδα, μονονοὺκ ἀντίμιμον οὐρανοῦ δύναμιν ἐπιδείκνυσθαι δοκῶν.

180Çünkü kışın öteki ülkeler için gök ne ise, yazın en sıcak zamanında Mısır için Nil odur. Gök yağmuru yukarıdan yere gönderir; Nil ise, en şaşırtıcısı, aşağıdan yukarıya yağarak tarlaları sular. Musa da buradan hareketle Mısırlı karakterin tanrısız olduğunu yazmıştır; çünkü o yeri göğe, karadakileri Olymposlulara, bedeni de psykhēye tercih eder.

180

ὃ γὰρ χειμῶνος ταῖς ἄλλαις χώραις οὐρανός, τοῦτ’ Αἰγύπτῳ θέρους ἀκμάζοντος ὁ Νεῖλός ἐστιν· ὁ μὲν γὰρ ἄνωθεν ἐπὶ γῆν τὸν ὑετὸν ἀποστέλλει, ὁ δὲ κάτωθεν ἄνω, τὸ παραδοξότατον, ὕων ἄρδει τὰς ἀρούρας. ὅθεν ὁρμηθεὶς καὶ Μωυσῆς ἄθεον ἀνέγραψε τὸν Αἰγύπτιον τρόπον γῆν οὐρανοῦ προκρίνοντα καὶ τῶν ὀλυμπίων τὰ χερσαῖα καὶ ψυχῆς τὸ σῶμα.

181Ama bunlar hakkında, zaman izin verdiğinde, bir başka sefer konuşmak mümkün olacaktır. Şimdilik —sözü uzatmamaya dikkat etmeliyiz— gizli anlama dayanan yoruma dönmeli ve "bir pınarın çıkıp yeryüzünün bütün yüzünü suladığı" sözünün şu anlama geldiğini söylemeliyiz:

181

ἀλλὰ μὴν περὶ τούτων καὶ αὖθίς ποτε ἐνέσται λέγειν, ὅταν ἐπιτρέπωσιν οἱ καιροί· νυνὶ δὲ — στοχαστέον γὰρ τοῦ μὴ μακρηγορεῖν — ἐπανιτέον ἐπὶ τὴν δι’ ὑπονοιῶν ἀπόδοσιν καὶ λεκτέον τὸ „πηγὴν ἀναβαίνειν καὶ ποτίζειν πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς“ τοιοῦτον εἶναι·

182Bizim hükmeden kısmımız bir pınara benzer: topraktaki damarlardan fışkırır gibi birçok kuvvet fışkırtır ve bu kuvvetleri gözlere, kulaklara, burun deliklerine ve ötekilere, yani his organlarına kadar gönderir. Bunlar her canlıda baş ve yüz çevresindedir. Böylece bedenin hükmeden kısmı olan yüz, psykhēdeki hükmeden kısımdan, bir pınardan sulanır gibi sulanır: bu kısım görme pneumasını gözlere, işitme pneumasını kulağa, koku pneumasını burun deliklerine, tat pneumasını ağza, dokunma pneumasını da bütün yüzeye uzatır.

182

τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν ἐοικὸς πηγῇ δυνάμεις πολλὰς οἷα διὰ γῆς φλεβῶν ἀνομβροῦν, τὰς δυνάμεις ταύτας ἄχρι τῶν αἰσθήσεων [ὀργάνων], ὀφθαλμῶν, ὤτων, ῥινῶν, τῶν ἄλλων, ἀποστέλλει· αἱ δ’ εἰσὶ παντὸς ζῴου περὶ κεφαλὴν καὶ πρόσωπον. ποτίζεται οὖν ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ κατὰ ψυχὴν ἡγεμονικοῦ τὸ σώματος ἡγεμονικὸν πρόσωπον, τὸ μὲν ὁρατικὸν πνεῦμα τείνοντος εἰς ὄμματα, τὸ δὲ ἀκουστικὸν εἰς οὖς, εἰς δὲ μυκτῆρας τὸ ὀσφρήσεως, τὸ δ’ αὖ γεύσεως εἰς στόμα καὶ τὸ ἁφῆς εἰς σύμπασαν τὴν ἐπιφάνειαν.

183Terbiyenin de çeşit çeşit pınarları vardır; bunların yanında doğru ve en besleyici logoslar hurma gövdeleri gibi boy vermiştir. Çünkü şöyle der: "Elim'e geldiler; Elim'de on iki su pınarı ve yetmiş hurma gövdesi vardı; orada suların yanında konakladılar" (Çıkış 15,27). Elim "kapılar" diye çevrilir ve aretēye girişin sembolüdür. Çünkü kapılar bir evin başlangıcı olduğu gibi, genel eğitimin hazırlık bilgileri de aretēnin başlangıcıdır.

183

εἰσὶ δὲ καὶ τῆς παιδείας πολύτροποι πηγαί, αἷς ὀρθοὶ καὶ τροφιμώτατοι λόγοι, καθάπερ στελέχη φοινίκων, παρανέβλαστον. „ἦλθον“ γάρ φησιν „εἰς Αἰλίμ, καὶ ἐν Αἰλὶμ ἦσαν δώδεκα πηγαὶ ὑδάτων καὶ ἑβδομήκοντα στελέχη φοινίκων· παρενέβαλον δὲ ἐκεῖ παρὰ τὰ ὕδατα“ (Exod. 15, 27). Αἰλὶμ πυλῶνες ἑρμηνεύονται, εἰσόδου τῆς πρὸς ἀρετὴν σύμβολον· ὥσπερ γὰρ οἰκίας ἀρχαὶ πυλῶνες, καὶ ἀρετῆς τὰ ἐγκύκλια προπαιδεύματα.

184On iki kâmil bir sayıdır. Buna, o kadar ışık saçan yıldızla bezenmiş olan gökteki zodyak çemberi tanıktır. Güneşin devri de tanıktır; çünkü güneş kendi çemberini on iki ayda tamamlar. İnsanlar da gündüzün ve gecenin saatlerini yılın ayları kadar sayarlar.

184

τέλειος δ’ ἀριθμὸς ὁ δώδεκα, μάρτυς δ’ ὁ ζῳδιακὸς ἐν οὐρανῷ κύκλος, τοσούτοις κατηστερισμένος φωσφόροις ἄστροις· μάρτυς καὶ ἡ ἡλίου περίοδος· μησὶ γὰρ δώδεκα τὸν ἑαυτοῦ περατοῖ κύκλον, ἰσαρίθμους τε τοῖς ἐνιαυτοῦ μησὶ τὰς ἡμέρας καὶ νυκτὸς ὥρας ἄγουσιν ἄνθρωποι.

185Musa bu sayıyı pek çok yerde över: milletin on iki kabilesini kaydeder, takdim ekmeklerinin on iki olmasını kanunlaştırır, üzerlerine oymalar kazınmış on iki taşın, ayağa kadar inen kutsal giysinin göğüslüğüne işlenmesini buyurur (Çıkış 28,17 vd.).

185

Μωυσῆς δ’ οὐκ ἐν ὀλίγοις ὑμνεῖ τὸν ἀριθμόν, δώδεκα φυλὰς τοῦ ἔθνους ἀναγράφων, ἄρτους δώδεκα τῆς προθέσεως νομοθετῶν, λίθους, ἐν οἷς αἱ γλυφαί, δώδεκα τῇ ἱερᾷ ἐσθῆτι τοῦ ποδήρους ἐνδύματος ἐπὶ τῷ λογίῳ συνυφαίνειν κελεύων (Exod. 28, 17 sqq.).

186Onla çarpılmış yediyi de över. Burada pınarların yanında yetmiş hurma ağacı bulunduğunu söyler; başka yerlerde ilahî ve peygamberlik pneumasının yalnız yetmiş ihtiyara dağıtıldığını (Sayılar 11,16); yine Çardak Bayramında ahenkli bölümler ve sıralar hâlinde sunulan yetmiş dana kurbanını anlatır. Çünkü bunlar topluca değil, yedi gün boyunca kesilir ve başlangıç on üç boğadan yapılır (Sayılar 29,13 vd.); böylece her gün birer eksiltilerek yedinci güne kadar yetmiş sayısı tamamlanacaktı.

186

ὑμνεῖ μέντοι καὶ τὴν δεκάδι πολυπλασιαζομένην ἑβδομάδα, νυνὶ μὲν ἑβδομήκοντα φοίνικας παρὰ ταῖς πηγαῖς εἶναι λέγων, ἐν ἑτέροις δὲ πρεσβυτέρους μόνους ἑβδομήκοντα, οἷς τὸ θεῖον ἐπενεμήθη καὶ προφητικὸν πνεῦμα (Num. 11,16), καὶ πάλιν ἱερεῖα μόσχων ἑβδομήκοντα ἐν διαιρέσεσι καὶ τάξεσιν ἐναρμονίοις ἑορτῇ τῶν σκηνῶν προσαγομένων· βουθυτοῦνται γὰρ οὐκ ἀθρόοι, ἀλλ’ ἐν ἡμέραις ἑπτά, τῆς ἀρχῆς ἀπὸ τρισκαίδεκα ταύρων γενομένης (Num. 29, 13 sqq.)· οὕτως γὰρ κατὰ τὴν ἑνὸς ὑφαίρεσιν ἀεὶ μέχρι τῆς ἑβδόμης ἔμελλεν ὁ τῶν ἑβδομήκοντα συντεθεὶς ἀριθμὸς ἐκπληροῦσθαι.

187Aretēnin kapılarına, yani hazırlık bilgilerine varıp pınarları ve yanlarındaki hurma fidanlarını gördüklerinde, bitkilerin değil suların yanında konakladıkları söylenir. Neden? Çünkü tam aretēnin ödüllerini kazananlar hurma dalı ve şeritlerle süslenir; hâlâ hazırlık bilgilerinin korosunda olanlar ise öğrenmeye susadıkları için, psykhēlerini epistēmēlerle sulayıp suvarabilecek pınarların yanına yerleşirler.

187

παραγενόμενοι δὲ εἰς τοὺς θυρῶνας ἀρετῆς, τὰ προπαιδεύματα, καὶ θεασάμενοι πηγὰς καὶ παρ’ αὐταῖς ἔρνη φοινίκων στρατοπεδεύειν οὐ παρὰ τοῖς φυτοῖς ἀλλὰ παρὰ τοῖς ὕδασι λέγονται. διὰ τί; ὅτι φοίνικι μὲν καὶ ταινίαις οἱ παντελοῦς ἀρετῆς ἐπιφερόμενοι τὰ ἆθλα κοσμοῦνται, οἱ δὲ ἔτι ⟨ἐγ⟩χορεύοντες τοῖς προπαιδεύμασιν ἅτε μαθήσεως διψῶντες παρὰ ταῖς δυναμέναις ἄρδειν καὶ ποτίζειν τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐπιστήμαις ἱδρύονται.

188Orta terbiyenin pınarları bunlardır. Şimdi de akılsızlığın pınarını inceleyelim; kanun koyucu onun hakkında şöyle konuşmuştur: "Kim âdet yüzünden ayrı oturan bir kadınla yatarsa, onun pınarını açmış olur; kadın da kanının akışını açmış olur; ikisi de yok edilsin" (Levililer 20,18).

188

τοιαῦται μέν εἰσιν αἱ παιδείας τῆς μέσης πηγαί, τὴν δ’ ἀφροσύνης ἐπισκεψώμεθα, περὶ ἧς λελάληκεν ὁ νομοθέτης ὧδε· „ὃς ἂν κοιμηθῇ μετὰ γυναικὸς ἀποκαθημένης, τὴν πηγὴν αὐτῆς ἀπεκάλυψε, καὶ αὕτη ἀπεκάλυψε τὴν ῥύσιν τοῦ αἵματος αὐτῆς· ἐξολοθρευθήτωσαν ἀμφότεροι“ (Lev. 20,18)·

189Musa hissi kadın diye anar, nous'u da onun kocası olarak koyar. His, gerçek kocası olan nous'u bırakıp yemleyen ve bozan hissedilir şeylerin üzerine oturduğunda ve her birine âşıkça sarıldığında "ayrı oturur", yani en uzağa oturur. O zaman nous, uyanık olması gerekirken uykuya dalarsa, hissin "pınarını", yani kendini "açmış olur" —çünkü dediğim gibi hissin pınarı odur—; bu da kendini çatısız, surlarsız ve tuzaklara açık hâle getirmesi demektir.

189

γυναῖκα τὴν αἴσθησιν καλεῖ, νοῦν ἄνδρα αὐτῆς ὑποτιθέμενος. ἀποκάθηται δὲ αἴσθησις, ὅπερ ἐστὶν ἀπωτάτω καθέζεται, ὅταν νοῦν ἀπολιποῦσα, τὸν γνήσιον ἄνδρα, ἐφιδρύηται τοῖς δελεάζουσι καὶ φθείρουσιν αἰσθητοῖς καὶ ἐρωτικῶς ἑκάστοις ἐμπλέκηται· τότ’ οὖν εἰ πρὸς ὕπνον τράποιτο ὁ νοῦς, ἐγρηγορέναι δέον, „τὴν πηγὴν“ τῆς αἰσθήσεως „ἀπεκάλυψεν“ αὑτὸν — αὐτὸς γὰρ ἦν, ὥσπερ ἔφην, ἡ αἰσθήσεως πηγή —, τοῦτο δέ ἐστιν ἄστεγον καὶ ἀτείχιστον καὶ εὐεπιβούλευτον κατεσκεύασεν ἑαυτόν.

190Bununla birlikte o kadın da "kanının akışını açmış olur". Çünkü dıştaki hissedilir şeye doğru akan her his, akılla zapt edildiği sürece örtülür ve dizginlenir; doğru bir önderden dul kaldığında ise ıssız ve korumasız kalır. Bir şehir için surlarının olmaması ne kadar ağır bir kötülükse, bir psykhē için korunmasız kalmak da öyledir. Peki psykhē ne zaman korunmasız kalır?

190

οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκείνη „ἀπεκάλυψε τὴν ῥύσιν τοῦ αἵματος αὐτῆς“· ῥέουσα γὰρ πᾶσα αἴσθησις πρὸς τὸ ἐκτὸς αἰσθητὸν ἐπικαλύπτεται μὲν καὶ στέλλεται διακρατουμένη λογισμῷ, καταλείπεται δὲ ἔρημος χηρεύσασα ἡγεμόνος ὀρθοῦ· κακὸν δὲ βαρύτατον ὡς πόλει τὸ ἀτείχιστον, καὶ ψυχῇ τὸ ἀφύλακτον. πότ’ οὖν ἀφύλακτος γίνεται;

191Görme görünürlere doğru dökülüp çatısız kaldığında, işitme bütün seslerle dolup taşarak çatısız kaldığında; koku ve ona akraba yetiler, saldıranlar onları hangi hâle sokmak isterse ona uğramaya her an hazır biçimde çatısız bırakıldığında; dile gelen logos da çatısız kaldığında değil mi? Akışını hiçbir şey geri itmediği için bu logos sayısız sırrı yersiz yere ağzından kaçırmıştır. Nitekim engelsizce akarak, sakin denizde yol alır gibi giden hayatın büyük ve doğru tasarılarını alabora etmiştir.

191

ἢ ὅταν ἄστεγος μὲν ὅρασις κεχυμένη πρὸς τὰ ὁρατά, ἄστεγος δὲ ἀκοὴ φωναῖς ἁπάσαις ἐπαντλουμένη, ἄστεγοι δὲ ὀσμαὶ καὶ αἱ συγγενεῖς δυνάμεις καταλειφθῶσι, πρὸς ὅ τι ἂν οἱ κατατρέχοντες βούλωνται διαθεῖναι παθεῖν ἑτοιμόταται, ἄστεγος δὲ καὶ ὁ προφορικὸς λόγος, ὃς μυρία τῶν ἀπορρήτων, ἅτε μηδενὸς τὴν φορὰν ἀνωθοῦντος, ἀκαίρως ἐξελάλησε; ῥυεὶς γοῦν ἀκωλύτως μεγάλας βίων ὑποθέσεις ὀρθὰς οἷα ἐν γαλήνῃ πλεούσας περιέτρεψεν.

192İşte büyük tufan budur. Onda "göğün kapakları", yani nous'un kapakları "açıldı; enginin pınarları", yani hissin pınarları "açığa çıktı" (Tekvin 7,11). Çünkü psykhē ancak böyle sular altında kalır: yukarıdan, sanki nous'un göğünden haksızlıklar boşanır, aşağıdan da sanki hissin toprağından hâller fışkırır.

192

οὗτός ἐστιν ὁ μέγας κατακλυσμός, ἐν ᾧ „ἀνεῴχθησαν μὲν οἱ καταρράκται τοῦ οὐρανοῦ,“ λέγω δὲ τοῦ νοῦ, „ἀπεκαλύφθησαν δὲ αἱ πηγαὶ τῆς ἀβύσσου“ (Gen. 7,11), τουτέστι τῆς αἰσθήσεως. μόνως γὰρ οὕτως ἡ ψυχὴ κατακλύζεται, ἄνωθεν μὲν ὥσπερ ἀπ’ οὐρανοῦ τοῦ νοῦ καταρραγέντων ἀδικημάτων, κάτωθεν δὲ ὥσπερ ἀπὸ γῆς τῆς αἰσθήσεως ἀνομβρησάντων παθῶν.

193Musa bu yüzden "babanın ve annenin çıplaklığını açmayı" yasaklar (Levililer 18,7); çünkü nous'un ve hissin günahlarını dizginleyip örtmemenin, onları doğru işlermiş gibi ortaya sermenin ne büyük bir kötülük olduğunu açıkça bilmektedir. Günahların pınarları bunlardır; şimdi phronēsis pınarını araştırmalıyız. Sebat, yani Rebeka, bu pınara iner ve psykhēnin bütün kabını doldurup yukarı çıkar. Kanun koyucu inişe pek tabiî bir şekilde çıkış demiştir; çünkü kibirli böbürlenmeden aşağı inmeyi düşünen aretē psykhēsi yükseklere kaldırılır.

193

οὗ χάριν ἀπαγορεύει Μωυσῆς „ἀσχημοσύνην πατρὸς καὶ μητρὸς ἀποκαλύπτειν“ (Lev. 18,7), εἰδὼς σαφῶς, ἡλίκον ἐστὶ κακὸν τὰ ἁμαρτήματα τοῦ νοῦ καὶ τῆς αἰσθήσεως μὴ ἐπέχειν καὶ ἐπικρύπτειν, ἀλλ’ ὥσπερ κατορθώματα προφέρειν

194

εἰς μέσον. αἵδ’ εἰσὶν αἱ τῶν ἁμαρτημάτων πηγαί, τὴν δὲ φρονήσεως ἐρευνητέον. εἰς ταύτην ἡ ὑπομονὴ κάτεισι, Ῥεβέκκα, καὶ τὸ ψυχῆς ὅλον πληρώσασα ἀγγεῖον ἀναβαίνει, τὴν κάθοδον ἄνοδον εἰπόντος τοῦ νομοθέτου φυσικώτατα· πρὸς γὰρ ὕψος ἐξαίρεται τὸ ἀρετῆς, ἥτις ἂν ἀπ’ ἀλαζονείας τῆς ὑπεραύχου διανοῆται κατέρχεσθαι.

195Çünkü şöyle der: "Pınara inip testisini doldurdu ve çıktı" (Tekvin 24,16). Bu pınar ilahî bilgeliktir; cüzî epistēmēler de, en iyiye duydukları aşkla tutulmuş, seyretmeyi seven bütün psykhēler de ondan sulanır.

195

λέγει γάρ· „καταβᾶσα δὲ ἐπὶ τὴν πηγὴν ἔπλησε τὴν ὑδρίαν, καὶ ἀνέβη“ (Gen. 24,16). ἥδ’ ἐστὶν ἡ θεία σοφία, ἐξ ἧς αἵ τε κατὰ μέρος ἐπιστῆμαι ποτίζονται καὶ ὅσαι ψυχαὶ φιλοθεάμονες ἔρωτι τοῦ ἀρίστου κατέσχηνται.

196Kutsal söz bu pınara pek uygun adlar verir; ona "yargı" ve "kutsal" der. Çünkü şöyle der: "Dönüp yargı pınarına geldiler; burası Kadeş'tir" (Tekvin 14,7); Kadeş de "kutsal" demektir. Âdeta haykırıyor, bağırıyor: Tanrı'nın bilgeliği hem kutsaldır, çünkü yere ait hiçbir şey taşımaz, hem de evrenin yargısıdır; bütün zıtlar onunla birbirinden ayrılır. Şimdi en yüce ve en iyi pınar hakkında konuşmalıyız; evrenin babası onu peygamberlerin ağzıyla bildirmiştir. Bir yerde şöyle der: "Beni, hayat pınarını terk ettiler ve kendilerine su tutamayacak çatlak sarnıçlar kazdılar" (Yeremya 2,13).

196

ταύτῃ ὁ ἱερὸς λόγος τῇ πηγῇ προσφυέστατα ὀνόματα τίθεται, „κρίσιν“ αὐτὴν καὶ „ἁγίαν“ προσαγορεύων. „ἀναστρέψαντες“ γάρ φησιν "ἦλθον ἐπὶ τὴν πηγὴν τῆς κρίσεως, αὕτη ἐστὶ Κάδης“ (Gen. 14,7)· καλεῖται δὲ Κάδης ἁγία. μονονοὺ βοᾷ καὶ κέκραγεν, ὅτι ἡ τοῦ θεοῦ σοφία ἁγία τέ ἐστιν οὐδὲν ἐπιφερομένη γήινον καὶ κρίσις τῶν ὅλων, ᾗ πᾶσαι

197

αἱ ἐναντιότητες διαζεύγνυνται. λεκτέον δ’ ἤδη περὶ τῆς ἀνωτάτω καὶ ἀρίστης πηγῆς, ἣν ὁ πατὴρ τῶν ὅλων διὰ προφητικῶν ἐθέσπισε στομάτων. εἶπε γάρ που· „ἐμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν ζωῆς, καὶ ὤρυξαν ἑαυτοῖς λάκκους συντετριμμένους, οἳ οὐ δυνήσονται συσχεῖν ὕδωρ“ (Ier. 2,13).

198Öyleyse en kıdemli pınar Tanrı'dır; bu da elbette yerindedir, çünkü bütün bu kosmosu O fışkırtmıştır. Bu pınarın hayat pınarı olduğunu duyunca hayretler içinde kalıyorum; çünkü psykhēnin ve hayatın, özellikle de akıllı psykhēnin ve phronēsisle birlikte geçen hayatın sebebi yalnız Tanrı'dır. Madde ölüdür; Tanrı ise hayattan öte bir şeydir, kendi dediği gibi hayatın tükenmez pınarıdır.

198

οὐκοῦν ὁ θεός ἐστιν ἡ πρεσβυτάτη ⟨πηγή⟩, καὶ μήποτ’ εἰκότως· τὸν γὰρ σύμπαντα τοῦτον κόσμον ὤμβρησε. καταπέπληγμαι δ’ ἀκούων, ὅτι ζωῆς ἐστιν ἥδε ἡ πηγή· μόνος γὰρ ὁ θεὸς ψυχῆς καὶ ζωῆς καὶ διαφερόντως λογικῆς ψυχῆς καὶ τῆς μετὰ φρονήσεως ζωῆς αἴτιος. ἡ μὲν γὰρ ὕλη νεκρόν, ὁ δὲ θεὸς πλέον τι ἢ ζωή, πηγὴ τοῦ ζῆν, ὡς αὐτὸς εἶπεν, ἀένναος.

199Dinsizler ise O'ndan kaçıp ölümsüzlük içkisinin tadına hiç bakmadan yaşadılar. O akıl hastaları önce Tanrı için değil, kendileri için kazdılar; kendi eylemlerini göksel ve Olymposlu şeylere, düşünüp taşınarak elde edilenleri de kendiliğinden gelen ve hazır olanlara tercih ettiler.

199

οἱ δ’ ἀσεβεῖς ἀποδράντες, ἄγευστοι τοῦ τῆς ἀθανασίας ποτοῦ διατελέσαντες, ὤρυξαν, οἱ φρενοβλαβεῖς, ἑαυτοῖς ἀλλ’ οὐ θεῷ τὸ πρῶτον, τὰς ἰδίας πράξεις τῶν οὐρανίων καὶ ὀλυμπίων προκρίναντες καὶ τὰ ἐκ φροντίδος τῶν αὐτομάτων καὶ ἑτοίμων.

200Sonra bilge İbrahim ve İshak gibi kuyular (Tekvin 21,30; 26,18), yani içilebilir logoslar sunan derin epistēmēler kazmazlar; sarnıçlar kazarlar. Sarnıçların kendilerinden gelen besleyici hiçbir güzelliği yoktur, dışarıdan bir akıntıya muhtaçtırlar. Bu akıntı da öğretimden gelebilir: hocalar epistēmēnin öğretilerini ve bilgilerini öğrencilerin kulaklarına durmadan topluca boşaltır; öğrencilerin de verilenleri zihinlerinde tutup hafızalarında saklamaları gerekir.

200

ἔπειτα ὀρύττουσιν οὐχ ὡς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, οἱ σοφοί, φρέατα (Gen. 21,30. 26,18), βαθείας ἐπιστήμας ποτίμους λόγους ἀναδιδούσας, ἀλλὰ λάκκους, ἴδιον οὐδὲν ἐξ ἑαυτῶν ἔχοντας τρόφιμον καλόν, τῆς δ’ ἔξωθεν χρῄζοντας ἐπιρροῆς, ἣ γένοιτ’ ἂν ἐκ διδασκαλίας ἐπαντλούντων ἀεὶ τῶν ὑφηγητῶν ἀκοαῖς τῶν μανθανόντων ἀθρόα τὰ ἐπιστήμης δόγματα καὶ θεωρήματα, καὶ φρενὶ κατασχεῖν καὶ μνήμῃ τὰ παραδοθέντα ταμιεύεσθαι.

201Ama şimdi "sarnıçlar çatlaktır"; yani terbiye görmemiş psykhēnin bütün havuzları kırılmış ve sızdırmaktadır; fayda sağlayabilecek olanların akıntısını tutup koruyamazlar.

201

νυνὶ δ’ εἰσὶν „οἱ λάκκοι συντετριμμένοι“, τουτέστι πᾶσαι τῆς ἀναγώγου ψυχῆς αἱ δεξαμεναὶ τεθραυσμέναι καὶ διαρρέουσαι, μὴ δυνάμεναι συσχεῖν καὶ φυλάξαι τὴν τῶν οἵων τε ὠφελεῖν ἐπιρροήν.

202Pınarlar hakkında söylenmesi gerekenler söylendi. İlahî sözler pek dikkatli bir şekilde Hacer'i pınarın başında bulunmuş (Tekvin 16,7), ama ondan su çekmiyor olarak gösterir. Çünkü ilerlemekte olan psykhē henüz bilgeliğin katıksız içkisinden içmeye yeterli değildir; ama yakınında vakit geçirmesine engel yoktur.

202

Ἃ μὲν οὖν περὶ πηγῶν καιρὸς ἦν εἰπεῖν λέλεκται. πάνυ δ’ ἐξητασμένως τὴν Ἄγαρ εἰσάγουσιν οἱ χρησμοὶ εὑρισκομένην μὲν ἐπὶ τῆς πηγῆς (Gen. 16,7), οὐκ ἀρυτομένην δ’ ἀπ’ αὐτῆς. οὔπω γάρ ἐστιν ἱκανὴ ψυχὴ προκόπτουσα τῷ σοφίας ἀκράτῳ ποτῷ χρῆσθαι, πλησίον δ’ οὐ κεκώλυται ποιεῖσθαι τὰς διατριβάς.

203Terbiyenin yolu da baştan sona geniş bir caddedir, en sağlam ve en iyi korunmuş yoldur. Bu yüzden Hacer'in "Şur yolunda" bulunduğunu söyler (ayn. yer); Şur "sur" ya da "doğrultma" diye çevrilir. Psykhēyle konuşan vicdan ona şöyle der: "Nereden geliyorsun, nereye gidiyorsun?" (ayn. yer 8). Bunu tereddüt ettiği ya da bilmediği için sormaz; onu utandırmak ve azarlamak için söyler.

203

ἔστι δὲ καὶ λεωφόρος πᾶσα ἡ κατὰ παιδείαν ὁδὸς ἐχυρωτάτη καὶ εὐερκεστάτη. διό φησιν "ἐν τῇ ὁδῷ Σοὺρ“ αὐτὴν εὑρεθῆναι (ibid.), τεῖχος δὲ ἢ εὐθυσμὸς ἑρμηνεύεται Σούρ. ἐνλαλῶν οὖν ὁ ἔλεγχος τῇ ψυχῇ φησιν αὐτῇ· „πόθεν ἔρχῃ, καὶ ποῦ πορεύῃ“ (ibid. 8). τοῦτο δ’ οὐκ ἐνδοιάζων καὶ οὐ πυνθανόμενος μᾶλλον ἢ δυσωπῶν καὶ ὀνειδίζων προφέρεται·

204Çünkü bir meleğin bizimle ilgili hiçbir şeyi bilmemesi düşünülemez. Bunun işareti şudur: meydana gelmiş varlıklar için belirsiz olan ana rahmindekileri bile açıkça bilir; şöyle der: "İşte sen gebesin; bir çocuk doğuracak ve adını İsmail koyacaksın" (ayn. yer 11). Taşınan çocuğun erkek olduğunu bilmek insan gücüne ait değildir; henüz doğmamış olanın hayatta nasıl bir prohairesis edineceğini, şehirli ve uysal değil de kaba bir köylü olacağını bilmek de öyle.

204

θέμις γὰρ οὐδὲν ἀγνοεῖν τῶν καθ’ ἡμᾶς ἀγγέλῳ. σημεῖον δέ· καὶ τὰ κατὰ γαστρός, ἅπερ ἄδηλα γενέσει, σαφῶς οἶδεν ἐν οἷς φησιν· "ἰδοὺ σὺ ἐν γαστρὶ ἔχεις, καὶ τέξῃ παιδίον, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰσμαήλ“ (ibid. 11). τὸ γὰρ γνῶναι, ὅτι τὸ κυοφορούμενον ἄρρεν ἐστίν, οὐκ ἀνθρωπίνης δυνάμεως, ἀλλ’ οὐδὲ τὸ τὴν προαίρεσιν ᾗ χρήσεται τοῦ βίου ὁ μήπω γεγενημένος, ὅτι ἀγροῖκος, ἀλλ’ οὐ πολιτικὴ καὶ ἥμερος.

205"Nereden geliyorsun?" sözü, daha iyi olan ve hanımı olan düşünceden kaçan psykhēyi azarlamak için söylenir; o psykhē, yalnız adıyla değil işleriyle de o düşüncenin hizmetçisi olsaydı büyük bir şan kazanacaktı. "Nereye de gidiyorsun?" Herkesin kabul ettiği şeyleri atıp belirsiz şeylerin peşinden koşuyorsun.

205

τὸ "πόθεν οὖν ἔρχῃ“ πρὸς ἐπίπληξιν λέγεται τῆς ἀποδιδρασκούσης ψυχῆς τὴν ἀμείνω καὶ κυρίαν γνώμην, ἧς θεραπαινὶς οὐ λεγομένη μᾶλλον ἢ ἔργοις ὑπάρχουσα μέγα κλέος ἔμελλεν [ἐξ]οἴσεσθαι. „ποῖ δὲ καὶ πορεύῃ“; τὰ ἄδηλα μετατρέχεις, τὰ ὁμολογούμενα ἀπορρίψασα.

206Öyleyse öğütten sevinç duyduğu için onu övmek güzeldir. Sevindiğinin işaretlerini de göstermiştir: hanımını suçlamamış, kaçışın sebebini kendine yüklemiş ve ikinci soruya, "Nereye gidiyorsun?" sorusuna cevap vermemiştir; çünkü bu belirsizdir, belirsiz şeyler hakkında yargıyı askıya almak ise hem güvenli hem zorunludur. Vicdan onu söz dinlediği için takdir ederek şöyle der: "Hanımına dön"; çünkü öğrenen için öğretenin gözetimi, kâmil olmayan için phronēsisin hizmetinde bulunmak faydalıdır. Döndüğünde de "onun elleri altında alçal" (ayn. yer 9); bu güzel alçalış, akılsız kibrin yıkılması demektir.

206

καλὸν οὖν αὐτὴν ἐπαινέσαι χαίρουσαν ἐπὶ νουθεσίᾳ· δείγματα δὲ τοῦ χαίρειν ἐξενήνοχε τό τε μὴ κατηγορῆσαι τῆς δεσποίνης καὶ τὸ τὴν αἰτίαν ἀναθεῖναι ἑαυτῇ τοῦ δρασμοῦ καὶ τὸ μὴ ἀποκρίνασθαι πρὸς τὸ δεύτερον πύσμα τὸ „ποῦ πορεύῃ;“ ἄδηλον γάρ, περὶ δὲ τῶν ἀδήλων ἐπέχειν ἀσφαλές

207

τε καὶ ἀναγκαῖον. ἀποδεξάμενος οὖν τῆς πειθαρχίας αὐτὴν ὁ ἔλεγχος „ἀποστάφηθι πρὸς τὴν κυρίαν σου“ φησί· λυσιτελὲς γὰρ τῇ μανθανούσῃ ἡ τῆς διδασκούσης ἐπιστασία καὶ τῇ ἀτελεῖ ἡ παρὰ φρονήσει δουλεία. ὅταν δ’ ὑποστρέψῃς, „ταπεινώθητι ὑπὸ τὰς χεῖρας αὐτῆς“ (ibid. 9) καλὴν ταπείνωσιν φρονήματος ἀλόγου καθαίρεσιν περιέχουσαν.

208Böylece ilahî işitişlerle aklın başına gelerek, kolay bir doğumla İsmail adında erkek bir soy doğuracaksın (ayn. yer 11); çünkü İsmail "Tanrı'nın işitmesi" diye çevrilir. İşitme görmeden sonra ikinci sırayı alır; görme ise meşru ve ilk doğan oğul İsrail'in payına düşmüştür, çünkü İsrail çevrildiğinde "Tanrı'yı gören" demektir. Yalan olanları gerçekmiş gibi işitmek de mümkündür, çünkü işitme aldatıcıdır; görme ise yalan söylemez, gerçekten var olanlar onunla kavranır.

208

οὕτως γὰρ πραϋτόκοις ὠδῖσιν ἄρρενα γενεὰν ἀποκυήσεις, ὄνομα Ἰσμαήλ (ibid. 11), ἀκοαῖς θείαις σωφρονισθεῖσα· ἑρμηνεύεται γὰρ Ἰσμαὴλ ἀκοὴ θεοῦ. ἀκοὴ δ’ ὁράσεως τὰ δευτερεῖα φέρεται, ὅρασιν δὲ ὁ γνήσιος υἱὸς καὶ πρωτόγονος Ἰσραὴλ κεκλήρωται· μεταληφθεὶς γάρ ἐστιν ὁρῶν θεόν. ἀκούειν μὲν γὰρ καὶ ψευδῶν ὡς ἀληθῶν ἔνεστιν, ὅτι ἀπατηλὸν ἀκοή, ἀψευδὲς δ’ ὅρασις, ᾗ τὰ ὄντα ὄντως κατανοεῖται.

209Doğan karakteri de şu sözlerle tarif eder: "kaba, köylü olacak" der, yani köylüce bir bilgelik taslayan, henüz evcil ve gerçekten şehirli olanın nasibine layık görülmemiş biri olacak —bu nasip de karakterin onunla evcilleştiği aretēdir—; ayrıca şöyle der: "Onun eli herkese, herkesin eli ona karşı olacak" (ayn. yer 12). Çünkü bu, aşırı şüpheciliği taslayan ve çekişmeli sözlerden hoşlanan bir sofistin isteğidir.

209

τὸν δὲ γεννηθέντα τρόπον χαρακτηρίζει διά τε τοῦ λέγειν ἀγροῖκον ἔσεσθαι, ὡς ἂν ἀγροικόσοφον, μήπω τῆς τιθασοῦ καὶ πολιτικῆς ὄντως μοίρας ἠξιωμένον — αὕτη δέ ἐστιν ἀρετή, δι’ ἧς πέφυκεν ἡμεροῦσθαι τὸ ἦθος —, καὶ διὰ τοῦ φάσκειν· „αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπὶ πάντας καὶ αἱ χεῖρες πάντων ἐπ’ αὐτόν“ (ibid. 12)· σοφιστοῦ γὰρ βούλημα τοῦτο τὸ λίαν σκεπτικὸν ἐπιμορφάζοντος καὶ λόγοις χαίροντος ἐριστικοῖς.

210Bu kişi bilim ehlinin hepsine ok atar, her birine tek tek ve hepsine birden karşı çıkar; o da herkesin okuna hedef olur. Çünkü onlar, psykhēlerinin doğurduğu öğretileri kendi çocukları gibi haklı olarak savunurlar.

210

οὗτος καὶ πάντας βάλλει τοὺς ἀπὸ τῶν μαθημάτων, ἰδίᾳ τε ἑκάστῳ καὶ κοινῇ πᾶσιν ἐναντιούμενος, καὶ βάλλεται πρὸς ἁπάντων, εἰκότως ἀμυνομένων ὡς ὑπὲρ οἰκείων ἐκγόνων ὧν ἔτεκεν αὐτῶν ἡ ψυχὴ δογμάτων.

211Ama üçüncü bir özelliğini de ekler: "Bütün kardeşlerinin karşısında oturacak" (ayn. yer). Bununla yüz yüze bir çekişmeyi ve ebedî bir karşı koyuşu âdeta açıkça gösterir. Sofist logosa gebe olan psykhē, kendisiyle konuşan vicdana şöyle der: "Sen beni gören Tanrı'sın" (ayn. yer 13); bu, "sen benim isteklerimin ve çocuklarımın yapıcısısın" demekle birdir. Bu da elbette yerindedir;

211

ἀλλὰ καὶ τρίτον προσυπογράφει χαρακτῆρα φάσκων· "κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν ἀδελφῶν κατοικήσει“ (ibid.), μονονοὺκ ἄντικρυς ἐπιδεικνύμενος τὴν ἀντιπρόσωπον διαμάχην καὶ ἀντίστασιν αἰώνιον. ἡ κυοφοροῦσα οὖν τὸν σοφιστὴν λόγον ψυχή φησι τῷ λαλοῦντι πρὸς αὐτὴν ἐλέγχῳ· „σὺ θεὸς ὁ ἐπιδών με“ (ibid. 13), ἴσον τῷ σὺ ποιητὴς εἶ τῶν ἐμῶν βουλημάτων καὶ ἐκγόνων, καὶ μήποτ’ εἰκότως·

212çünkü hür ve gerçekten şehirli psykhēlerin yapıcısı hür ve hürleştirici olandır, kölelerinkiler ise kölelerdir. Melekler de Tanrı'nın hizmetkârlarıdır; ama hâlâ emekler ve kulluk içinde olanlar onları tanrı sayar. "Bu yüzden" der, "kuyuya 'huzurunda gördüğüm kuyu' adını verdi" (ayn. yer 14).

212

ἐλευθέρων μὲν γὰρ καὶ ἀστῶν ὡς ἀληθῶς ψυχῶν ὁ ἐλεύθερος καὶ ἐλευθεροποιὸς δημιουργός, δούλων δὲ δοῦλοι· ἄγγελοι δ’ οἰκέται θεοῦ, νομιζόμενοι πρὸς τῶν ἔτ’ ἐν πόνοις καὶ δουλείαις ὑπαρχόντων θεοί. „διὰ τοῦτο“ φησίν "ἐκάλεσε τὸ φρέαρ φρέαρ οὗ ἐνώπιον εἶδον“ (ibid. 14).

213Ey ilerlemekte olan ve genel eğitimin hazırlık bilgilerinde derinleşen psykhē, epistēmēnin sebebini terbiyenin aynasından görmeyecek miydin? Böyle bir kuyunun yeri de pek uygundur: "Kadeş ile Barad arasında" (ayn. yer 14). Barad "kötülükler içinde", Kadeş ise "kutsal" diye çevrilir. Çünkü ilerleme yolundaki kimse kutsal olanla kutsal olmayanın sınırındadır: kötü şeylerden kaçar, ama henüz kâmil iyilerle birlikte yaşamaya yeterli değildir.

213

ἀλλ’ οὐκ ἔμελλες, ὦ ψυχὴ προκόπτουσα καὶ τῇ τῶν ἐγκυκλίων ἐπιστήμῃ προπαιδευμάτων ἐμβαθύνουσα, καθάπερ διὰ κατόπτρου τῆς παιδείας τὸν αἴτιον τῆς ἐπιστήμης ἰδεῖν; οἰκειότατος δὲ καὶ ὁ τοῦ τοιούτου φρέατος τόπος „ἐν μέσῳ Κάδης καὶ Βαράδ“ (ibid. 14)· ἑρμηνεύεται δὲ Βαρὰδ μὲν ἐν κακοῖς, Κάδης δὲ ἁγία· μεθόριος γὰρ ἁγίων καὶ βεβήλων ὁ ἐν προκοπαῖς, ἀποδιδράσκων μὲν τὰ φαῦλα, μήπω δ’ ἱκανὸς ὢν τελείοις συμβιοῦν ἀγαθοῖς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…