Philon
Eğitim Uğruna Birleşme Üzerine
De Congressu Eruditionis Gratia
1"İbrahim'in karısı Sara ona çocuk doğurmuyordu. Hacer adında Mısırlı bir cariyesi vardı. Sara İbrahim'e dedi ki: İşte Rab beni doğurmaktan alıkoydu; cariyemin yanına gir de ondan çocuk edin" (Tekvin 16,1–2).
„Σάρα δὲ ἡ γυνὴ Ἀβραὰμ οὐκ ἔτικτεν αὐτῷ. ἦν δὲ αὐτῇ παιδίσκη Αἰγυπτία, ᾗ ὄνομα Ἄγαρ. εἶπε δὲ Σάρα πρὸς Ἀβραάμ· ἰδού, συνέκλεισέ με κύριος τοῦ μὴ τίκτειν, εἴσελθε πρὸς τὴν παιδίσκην μου, ἵνα τεκνοποιήσῃς ἐξ αὐτῆς“ (Gen. 16,1.2).
2Sara adının anlamı "benim hükümranlığım"dır. Bendeki phronēsis, bendeki itidal, bende cüzî olarak bulunan adalet ve yalnız bana ait olan öteki aretē'lerin her biri, yalnız benim üzerimde kurulmuş bir hükümranlıktır; çünkü tabiatça bir kraliçe olan bu aretē, itaat etmeye karar vermiş olan bana nezaret eder ve yol gösterir.
τὸ Σάρας ὄνομα μεταληφθέν ἐστιν „ἀρχή μου“· φρόνησις δὲ ἡ ἐν ἐμοὶ καὶ σωφροσύνη ἡ ἐν ἐμοὶ καὶ ἡ ἐπὶ μέρους δικαιοσύνη καὶ ἑκάστη τῶν ἄλλων ἀρετῶν, ἣν περὶ ἐμὲ μόνον εἶναι συμβέβηκεν, ἀρχή ἐστιν ἐμοῦ μόνου· ἐπιστατεῖ γάρ μου καὶ ἡγεμονεύει πειθαρχεῖν ἐγνωκότος, βασιλὶς ἐκ φύσεως ὑπάρχουσα.
3İşin en şaşırtıcı yanı, Musa onu hem kısır hem çok doğurgan olarak gösterir; nitekim milletlerin en kalabalığının ondan doğduğunu söyler. Gerçekten de aretē bütün kötü şeylere karşı kısırdır; iyi şeyleri ise öyle kolay doğurur ki ebelik tekhnē'sine bile ihtiyaç duymaz, çünkü ebe yetişmeden doğurmuş olur.
ταύτην Μωυσῆς, τὸ παραδοξότατον, καὶ στεῖραν ἀποφαίνει καὶ πολυγονωτάτην, εἴ γε τὸ πολυανθρωπότατον τῶν ἐθνῶν ἐξ αὐτῆς ὁμολογεῖ γενέσθαι. τῷ γὰρ ὄντι ἡ ἀρετὴ πρὸς μὲν τὰ φαῦλα πάντα ἐστείρωται, τῶν δὲ ἀγαθῶν εὐτοκίᾳ χρῆται τοιαύτῃ, ὡς μηδὲ μαιευτικῆς τέχνης — φθάνει γὰρ ἀποτίκτουσα — δεῖσθαι.
4Hayvanlar ve bitkiler zamanın çoğunda ara verir, yılda bir ya da en çok iki kez, tabiatın her birine yılın mevsimlerine uygun olarak belirlediği sayıda kendi ürünlerini verir. Aretē ise ara vermeden, eksiksiz ve kesintisiz biçimde, zamanın bölünmez anlarının her birinde hep doğurur: bebekleri asla değil, erdemli sözleri, kusursuz kararları ve övgüye değer eylemleri.
τὰ μὲν οὖν ζῷα καὶ φυτὰ διαλείποντα τὸν πλείω χρόνον ἅπαξ ἢ δὶς τὸ πλεῖστον τοὺς οἰκείους δι’ ἐνιαυτοῦ φέρει καρπούς, καθ’ ὃν ἔταξεν ἀριθμὸν ἑκάστοις ἡ φύσις ἐναρμοζόμενον ταῖς ἐτησίοις ὥραις· ἀρετὴ δὲ οὐ διαλείπουσα ἀνελλιπῶς δὲ καὶ ἀδιαστάτως κατὰ τοὺς ἀμερεῖς χρόνους ἀεὶ γεννᾷ, βρέφη μὲν οὐδαμῶς, λόγους δὲ ἀστείους καὶ βουλὰς ἀνεπιλήπτους καὶ ἐπαινετὰς πράξεις.
5Ama kullanılamayan servet sahiplerine nasıl fayda vermezse, phronēsis'in doğurganlığı da bize faydalı şeyler doğurmadıkça fayda vermez. Aretē kimilerini kendisiyle birlikte yaşamaya bütünüyle layık gördü; kimileri ise övgüye değer ve ölçülü bir ev hayatına katlanabilecek yaşa henüz gelmemiş göründü. Bunlara evlilik öncesi törenleri yapma izni verdi ve düğünün de kutlanacağı umudunu verdi.
ἀλλ’ οὔτε πλοῦτος, ᾧ μὴ δυνατόν ἐστι χρῆσθαι, τοὺς κεκτημένους ὠφελεῖ οὔτε ἡ φρονήσεως εὐτοκία, ἐὰν μὴ καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τὰ ὠφέλιμα τίκτῃ. τοὺς μὲν γὰρ εἰσάπαν ἀξίους ἔκρινε τῆς συμβιώσεως αὐτῆς, οἱ δ’ οὔπω ⟨τὴν⟩ ἡλικίαν ἔδοξαν ἔχειν, ὡς ἐπαινετῆς καὶ σώφρονος οἰκουρίας ἀνέχεσθαι· οἷς τὰ προτέλεια τῶν γάμων ἐφῆκε ποιεῖσθαι, ἐλπίδα καὶ τοῦ θύσειν τοὺς γάμους παρασχοῦσα.
6Demek ki psykhē'me hükmeden aretē, yani Sara, doğuruyordu ama benim için doğurmuyordu. Çünkü henüz genç olduğumdan onun çocuklarını, yani akıllıca düşünmeyi, adil davranmayı ve Tanrı'ya saygıyı kabul edemiyordum; boş kanaatlerin bana doğurduğu piç çocuklar çok kalabalıktı. Onları beslemek, sürekli bakmak ve bitmez kaygılarıyla uğraşmak, beni meşru ve gerçekten bu şehrin vatandaşı olan çocukları ihmal etmeye zorladı.
Σάρα οὖν, ἡ ἄρχουσά μου τῆς ψυχῆς ἀρετή, ἔτικτε μέν, ἐμοὶ δ’ οὐκ ἔτικτε· οὐ γὰρ ἠδυνάμην πω νέος ὢν τὰ γεννήματα αὐτῆς παραδέχεσθαι, τὸ φρονεῖν, τὸ δικαιοπραγεῖν, τὸ εὐσεβεῖν, διὰ τὸ πλῆθος τῶν νόθων παίδων, οὓς ἀπεκύησάν μοι αἱ κεναὶ δόξαι. τροφαὶ γὰρ αἱ τούτων καὶ συνεχεῖς ἐπιμέλειαι καὶ φροντίδες ἄληκτοι τῶν γνησίων καὶ ὡς ἀληθῶς ἀστῶν ὀλιγωρεῖν ἠνάγκασαν.
7Öyleyse aretē'nin yalnız doğurması için değil —o dua edilmeden de kolayca doğurur— bize de doğurması için dua etmek güzeldir; ta ki onun tohumlarından ve ürünlerinden pay alarak mesut olalım. Çünkü o yalnız Tanrı için doğurmayı âdet edinmiştir; kendisine nasip olan iyiliklerin turfandasını, Musa'nın dediği gibi, hep bakire kalan rahmi açana şükranla geri verir (Tekvin 29,31).
καλὸν οὖν εὔχεσθαι τὴν ἀρετὴν μὴ μόνον τίκτειν, ἣ καὶ δίχα εὐχῆς εὐτοκεῖ, ἀλλὰ καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τίκτειν, ἵνα τῶν σπερμάτων καὶ γεννημάτων αὐτῆς μεταλαγχάνοντες εὐδαιμονῶμεν. εἴωθε γὰρ θεῷ μόνῳ τίκτειν, τὰς ἀπαρχὰς ὧν ἔτυχεν ἀγαθῶν εὐχαρίστως ἀποδιδοῦσα τῷ τὴν ἀειπάρθενον μήτραν, ὥς φησι Μωυσῆς, ἀνοίξαντι (Gen. 29, 31).
8Nitekim örneğin asıl modeli olan kandilliğin de tek bir yönden, yani elbette Tanrı'ya bakan yönden ışık saçtığını söyler. Kandil, üçerli iki gruba ayrılmış altı kolun yedincisi ve ortadakidir; iki yandan muhafızlar gibi kuşatılmış olarak ışınlarını yukarıya, Var Olan'a gönderir, çünkü ışığının, ölümlü bir gözün onu karşılayamayacağı kadar parlak olduğunu düşünür (Çıkış 25,37.31). Bu yüzden Sara'nın doğurmadığını değil, belli birine doğurmadığını söyler. Çünkü önce cariyesiyle buluşmadıkça aretē'nin döllerini almaya henüz yeterli değiliz; bilgeliğin cariyesi ise hazırlık bilgileriyle edinilen genel eğitimdir.
καὶ γὰρ τὴν λυχνίαν, τὸ ἀρχέτυπον τοῦ μιμήματος παράδειγμα, ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους φησὶ φαίνειν, δηλονότι τοῦ πρὸς θεόν· ἑβδόμη γὰρ οὖσα καὶ μέση τῶν ἓξ καλαμίσκων δίχα διῃρημένων εἰς τριάδας, ἑκατέρωθεν δορυφορούντων, ἄνω τὰς αὐγὰς ἀποστέλλει πρὸς τὸ ὄν, λαμπρότερον ἡγουμένη τὸ φέγγος ἢ ὡς δύνασθαι
θνητὴν αὐτῷ προσβάλλειν ὄψιν (Exod. 25,37.31). διὰ τοῦτο οὔ φησι μὴ τίκτειν τὴν Σάραν, ἀλλ’ αὐτῷ τινι μὴ τίκτειν. οὐ γάρ ἐσμεν ἱκανοὶ δέξασθαί πω γονὰς ἀρετῆς, εἰ μὴ πρότερον ἐντύχοιμεν αὐτῆς τῇ θεραπαινίδι· θεραπαινὶς δὲ σοφίας ἡ διὰ τῶν προπαιδευμάτων ἐγκύκλιος μουσική.
10Nasıl ki evlerde iç kapıların önünde avlu kapıları, şehirlerde de içeri girmeyi sağlayan şehir dışı mahalleler varsa, aretē'nin önünde de genel bilgiler yer alır; çünkü bunlar ona götüren yoldur.
ὥσπερ γὰρ ἐν μὲν οἰκίαις αὔλειοι πρόκεινται κλισιάδων, ἐν δὲ πόλεσι τὰ προάστεια, δι’ ὧν εἴσω βαδίζειν ἔνεστιν, οὕτως καὶ ἀρετῆς πρόκειται τὰ ἐγκύκλια· ταῦτα γὰρ ὁδός ἐστιν ἐπ’ ἐκείνην φέρουσα.
11Şunu bilmek gerekir: büyük konuların girişleri de büyük olur. En büyük konu ise aretē'dir; çünkü en büyük malzemeyle, insanların bütün hayatıyla uğraşır. Bu yüzden kısa girişlerle yetinmeyecek; dilbilgisini, geometriyi, astronomiyi, retoriği, musikiyi ve öteki bütün akli incelemeleri kullanacaktır. Göstereceğimiz gibi, Sara'nın cariyesi Hacer bunların sembolüdür.
Χρὴ δ’ εἰδέναι, ὅτι τῶν μεγάλων ὑποθέσεων μεγάλα καὶ τὰ προοίμια εἶναι συμβέβηκε. μεγίστη δὲ ὑπόθεσις ἀρετή· καὶ γὰρ περὶ μεγίστην ὕλην καταγίνεται, τὸν σύμπαντα ἀνθρώπων βίον. εἰκότως οὖν οὐ βραχέσι χρήσεται προοιμίοις, ἀλλὰ γραμματικῇ, γεωμετρίᾳ, ἀστρονομία, ῥητορικῇ, μουσικῇ, τῇ ἄλλῃ λογικῇ θεωρίᾳ πάσῃ, ὧν ἐστι σύμβολον ἡ Σάρας θεραπαινὶς Ἄγαρ, ὡς ἐπιδείξομεν.
12Nitekim şöyle der: "Sara İbrahim'e dedi ki: İşte Rab beni doğurmaktan alıkoydu; cariyemin yanına gir de ondan çocuk edin" (Tekvin 16,1). Gayesi haz olan, bedenlerin bedenlerle birleşmesini ve birlikteliğini bu sözün dışında tutmak gerekir. Burada söz konusu olan, nous'un aretē ile birleşmesidir: nous ondan çocuk sahibi olmayı arzular, bunu hemen başaramazsa da önce onun cariyesiyle, yani ara eğitimle nişanlanması gerektiğini öğrenir. Bilgeliğin utangaçlığına hayran kalmaya değer: kutsal söz, onun doğurmamasının kıskançlıktan değil bizim elverişsizliğimizden kaynaklandığını söyleyerek hakikati dile getirdiği hâlde, bilgelik doğurmadaki yavaşlığımızı ya da büsbütün kısırlığımızı başımıza kakmaya tenezzül etmedi. "Rab beni doğurmaktan alıkoydu" der, ama "sizin için" diye eklemez; başkalarının talihsizliğini yüzlerine vurup onları ayıplıyor gibi görünmek istemez.
„εἶπε“ γάρ φησι „Σάρα πρὸς Ἀβραάμ· ἰδοὺ συνέκλεισέ με κύριος τοῦ μὴ τίκτειν· εἴσελθε πρὸς τὴν παιδίσκην μου, ἵνα τεκνοποιήσῃς ἐξ αὐτῆς“ (Gen. 16,1). τὰς σωμάτων πρὸς σώματα μίξεις καὶ ὁμιλίας ἡδονὴν ἐχούσας τὸ τέλος ὑπεξαιρετέον τοῦ παρόντος λόγου· νοῦ γὰρ πρὸς ἀρετήν ἐστι σύνοδος ἐξ αὐτῆς ἐφιεμένου παιδοποιεῖσθαι, εἰ δὲ μὴ δύναιτο εὐθύς, ἀλλά τοι τὴν θεραπαινίθα αὐτῆς,
τὴν μέσην παιδείαν, ἐγγυᾶσθαι διδασκομένου. ἄξιον δὲ τῆς αἰδοῦς καταπλαγῆναι σοφίαν, ἥτις τὸ βραδὺ πρὸς γένεσιν ἢ τελέως ἄγονον οὐκ ἠξίωσεν ἡμῖν ὀνειδίσαι, καίτοι τοῦ χρησμοῦ τἀληθὲς εἰπόντος, ὅτι „οὐκ ἔτικτεν,“ οὐ διὰ φθόνον, ἀλλὰ διὰ τὴν ἡμῶν αὐτῶν ἀνεπιτηδειότητα· „συνέκλεισε“ γάρ φησι "μὲ κύριος τοῦ μὴ τίκτειν“, καὶ οὐκέτι προστίθησιν „ὑμῖν“, ἵνα μὴ προφέρειν ἀτυχίαν καὶ ὀνειδίζειν ἑτέροις δοκῇ.
14"Cariyemin yanına gir" der öyleyse, yani ara ve genel bilgilerin verdiği ara eğitimin yanına, "ta ki önce ondan çocuk edinesin"; çünkü sonra hanımla birleşmekten de meşru çocuklar doğsun diye faydalanabileceksin.
„εἴσελθε“ οὖν φησι „πρὸς τὴν παιδίσκην μου,“ τὴν τῶν μέσων καὶ ἐγκυκλίων ἐπιστημῶν μέσην παιδείαν, "ἵνα τεκνοποιήσῃ πρότερον ἐξ αὐτῆς“· αὖθις γὰρ δυνήσῃ καὶ τῶν πρὸς τὴν δέσποιναν ὁμιλιῶν ⟨ἐπὶ⟩ γενέσει παίδων γνησίων ἀπόνασθαι.
15Dilbilgisi, şairlerin ve tarihçilerin anlattıklarını öğreterek kavrayış ve geniş bilgi kazandıracak; boş kanaatlerin şişirip uydurduğu şeyleri küçümsemeyi de öğretecektir, çünkü bu eserlerde övülen kahramanların ve yarı tanrıların ne felaketlere uğradığı anlatılır.
γραμματικὴ μὲν γὰρ ἱστορίαν τὴν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσιν ἀναδιδάξασα νόησιν καὶ πολυμάθειαν ἐργάσεται καὶ καταφρονητικῶς ἔχειν ἀναδιδάξει τῶν ὅσα αἱ κεναὶ δόξαι τυφοπλαστοῦσι, διὰ τὰς κακοπραγίας, αἷς τοὺς ᾀδομένους παρ’ αὐτοῖς ἥρωάς τε καὶ ἡμιθέους λόγος ἔχει χρήσασθαι.
16Musiki ritimsizi ritimle, uyumsuzu armoniyle, akortsuz ve ezgisizi ezgiyle efsunlayarak ahenksiz olanı ahenge kavuşturacak. Geometri, öğrenmeyi seven psykhē'ye eşitliğin ve orantının tohumlarını ekerek, kesintisiz seyrin inceliği sayesinde ona adalete karşı bir şevk aşılayacak.
μουσικὴ δὲ τὸ μὲν ἄρρυθμον [ἐν] ῥυθμοῖς, τὸ δ’ ἀνάρμοστον ἁρμονίᾳ, τὸ δ’ ἀπῳδὸν καὶ ἐκμελὲς μέλει κατεπᾴδουσα τὸ ἀσύμφωνον εἰς συμφωνίαν ἄξει. γεωμετρία δ’ ἰσότητος καὶ ἀναλογίας ἐμβαλλομένη τὰ σπέρματα εἰς ψυχὴν φιλομαθῆ γλαφυρότητι συνεχοῦς θεωρίας δικαιοσύνης ζῆλον ἐμποιήσει.
17Retorik, nous'u seyre karşı bileyip sözü ifadeye alıştırarak ve sıkılaştırarak insanı gerçekten logos sahibi bir varlık olarak ortaya koyacaktır; çünkü tabiatın başka hiçbir canlıya bağışlamadığı, insana özgü ve seçkin olan şeyi özenle işler.
ῥητορικὴ δὲ καὶ τὸν νοῦν πρὸς θεωρίαν ἀκονησαμένη καὶ πρὸς ἑρμηνείαν γυμνάσασα τὸν λόγον καὶ συγκροτήσασα λογικὸν ὄντως ἀποδείξει τὸν ἄνθρωπον ἐπιμεληθεῖσα τοῦ ἰδίου καὶ ἐξαιρέτου, ὃ μηδενὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἡ φύσις δεδώρηται.
18Bazılarının dediği gibi retoriğin kız kardeşi ve ikizi olan diyalektik de, doğru sözleri yanlışlardan ayırıp safsataların inandırıcılıklarını çürüterek psykhē'nin büyük bir hastalığını, aldanmayı iyileştirecektir. Bunlarla ve benzerleriyle haşır neşir olmak, önceden bunlarla alıştırma yapmak faydalıdır. Belki, evet belki, pek çoklarının başına geldiği gibi, kraliçe aretē'lerle de onlara tabi olanlar aracılığıyla tanışırız.
διαλεκτικὴ δὲ ἡ ῥητορικῆς ἀδελφὴ καὶ δίδυμος, ὡς εἶπόν τινες, τοὺς ἀληθεῖς τῶν ψευδῶν λόγους διακρίνουσα καὶ τὰς τῶν σοφισμάτων πιθανότητας ἐλέγχουσα μεγάλην νόσον ψυχῆς, ἀπάτην, ἀκέσεται. τούτοις οὖν καὶ τοῖς παραπλησίοις ἐνομιλῆσαι καὶ ἐμπρομελετῆσαι λυσιτελές· ἴσως γάρ, ἴσως, ὃ πολλοῖς συνέβη, διὰ τῶν ὑπηκόων ταῖς βασιλίσιν ἀρεταῖς γνωρισθησόμεθα.
19Görmüyor musun, bedenimiz de bebeklik çağında yalın ve sütlü besinler almadan katı ve pahalı besinlere geçmez. Aynı şekilde genel bilgilerin ve her birindeki kuramların psykhē için çocuk besini olarak hazırlandığını, aretē'lerin ise daha olgun ve gerçekten erkeklere yaraşan besinler olduğunu düşün.
οὐχ ὁρᾷς, ὅτι καὶ τὸ σῶμα ἡμῶν οὐ πρότερον πεπηγυίαις καὶ πολυτελέσι χρῆται τροφαῖς, πρὶν ἢ ταῖς ἀποικίλοις καὶ γαλακτώδεσιν ἐν ἡλικίᾳ τῇ βρεφώδει; τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τῇ ψυχῇ παιδικὰς μὲν νόμισον εὐτρεπίσθαι τροφὰς τὰ ἐγκύκλια καὶ τὰ καθ’ ἕκαστον αὐτῶν θεωρήματα, τελειοτέρας δὲ καὶ πρεπούσας ἀνδράσιν ὡς ἀληθῶς τὰς ἀρετάς.
20Ara eğitimin ilk belirgin özellikleri iki sembolle gösterilir: soyuyla ve adıyla. Soyu Mısırlıdır, adı Hacer'dir; bu ad çevrildiğinde "garip olarak oturma" anlamına gelir. Çünkü genel bilgilerin korosunda yer alan, çok bilgiliğin yoldaşı olan kişi, topraktan yapılmış Mısırlı bedene bağlı olmak zorundadır: görüp okumak için gözlere, dikkat edip dinlemek için kulaklara, duyulur şeylerin her birini açıp incelemek için de öteki hislere ihtiyaç duyar.
Οἱ δὲ πρῶτοι τῆς μέσης παιδείας χαρακτῆρες διὰ δυεῖν παρίστανται συμβόλων, τοῦ τε γένους καὶ τοῦ ὀνόματος. γένος μέν ἐστιν Αἰγυπτία, καλεῖται δὲ Ἄγαρ, τοῦτο δὲ ἑρμηνευθέν ἐστι παροίκησις· ἀνάγκη γὰρ τὸν ἐγχορεύοντα ταῖς ἐγκυκλίοις θεωρίαις καὶ πολυμαθείας ἑταῖρον ὄντα τῷ γεώδει καὶ Αἰγυπτίῳ προσκεκληρῶσθαι σώματι, χρῄζοντα καὶ ὀφθαλμῶν, ὡς ἰδεῖν καὶ ἀναγνῶναι, καὶ ὤτων, ὡς προσσχεῖν τε καὶ ἀκοῦσαι, καὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, ὡς ἕκαστον τῶν αἰσθητῶν ἀναπτύξαι.
21Çünkü yargılayan olmadan yargılanan şey tabiatı gereği kavranamaz; duyulur olanı yargılayan ise histir. Bu yüzden felsefenin büyük kısmının konusu olan duyulur dünyadaki şeylerden herhangi birini his olmadan kesin olarak bilmek mümkün değildi. His de psykhē'nin bedene en çok benzeyen parçasıdır ve bütün psykhē'nin kabına kök salmıştır; psykhē'nin bu kabına sembolik olarak Mısır adı verilir.
δίχα γὰρ τοῦ κρίνοντος τὸ κρινόμενον οὐ πέφυκε καταλαμβάνεσθαι· κρίνει δὲ τὸ αἰσθητὸν αἴσθησις, ὥστ’ ἀκριβωθῆναί τι τῶν κατὰ τὸν αἰσθητὸν κόσμον, ἐν οἷς ἡ πλείων μοῖρα τοῦ φιλοσοφεῖν, οὐκ ἐνῆν ἄνευ αἰσθήσεως. αἴσθησις δέ, τὸ σωματοειδέστερον ψυχῆς μέρος, τῷ τῆς ὅλης ψυχῆς ἀγγείῳ προσερρίζωται, τὸ δὲ τῆς ψυχῆς ἀγγεῖον Αἴγυπτος διὰ συμβόλου προσονομάζεται.
22Aretē'nin cariyesine düşen, soyundan gelen özellik işte budur; adından gelen özelliğin nasıl bir şey olduğunu da inceleyelim. Ara eğitim, garip olarak oturan birinin konumundadır. Çünkü epistēmē, bilgelik ve her türlü aretē yerlidir, bu topraktan doğmuştur ve evrenin gerçekten tek vatandaşıdır; öteki eğitim türleri ise ikinci, üçüncü ya da sonuncu ödülleri alır ve yabancılarla vatandaşlar arasındaki sınırda durur: iki gruptan hiçbirine katıksız olarak ait değildir, ama bir tür ortaklık yoluyla ikisine de dokunur.
χαρακτὴρ μὲν εἷς ὁ ἀπὸ τοῦ γένους οὗτος, ὃν ἡ θεραπαινὶς ἀρετῆς ἔλαχεν· ὁ δὲ ἀπὸ τοῦ ὀνόματος ποῖός ἐστιν, ἐπισκεψώμεθα. τὴν μέσην παιδείαν παροίκου λόγον ἔχειν συμβέβηκεν· ἐπιστήμη μὲν γὰρ καὶ σοφία καὶ ἀρετὴ πᾶσα αὐθιγενὴς καὶ αὐτόχθων καὶ πολῖτις ὡς ἀληθῶς ἐστι μόνη τοῦ παντός, αἱ δὲ ἄλλαι παιδεῖαι δευτέρων καὶ τρίτων καὶ ὑστάτων ἄθλων τυγχάνουσαι μεθόριοι ξένων καὶ ἀστῶν εἰσιν· οὐδετέρου τε γὰρ γένους ἀκράτου καὶ πάλιν ἀμφοῖν κατά τινα κοινωνίαν ἐφάπτονται.
23Çünkü garip, vatandaşlar arasında yaşaması bakımından onlarla, yerleşik oturmaması bakımından da yabancılarla aynı konumdadır. Sanırım evlatlıklar da böyledir: kendilerini evlat edinenlerin mirasına konmaları bakımından öz çocuklara, onlardan doğmamış olmaları bakımından yabancılara benzerler. Hanımın cariyeye, vatandaş eşin odalığa oranı neyse, aretē olan Sara'nın eğitim olan Hacer'e oranı da odur. Bu yüzden seyri ve epistēmē'yi gaye edinmiş olan İbrahim için aretē, yani Sara eş olur; bütün genel eğitim, yani Hacer ise odalık.
πάροικος γὰρ τῷ μὲν ἐνδιατρίβειν ἀστοῖς, τῷ δὲ μὴ κατοικεῖν ἀλλοδαποῖς ἰσοῦται· καθάπερ, οἶμαι, καὶ οἱ θετοὶ παῖδες, ᾗ μὲν κληρονομοῦσι τὰ τῶν θεμένων, τοῖς γνησίοις, ᾗ δ’ οὐ γεγέννηνται πρὸς αὐτῶν, τοῖς ὀθνείοις. ὃν δὴ λόγον ἔχει δέσποινα μὲν πρὸς θεραπαινίδα, γυνὴ δὲ ἀστὴ πρὸς παλλακήν, τοῦτον ἕξει τὸν λόγον ἀρετὴ Σάρρα πρὸς παιδείαν Ἄγαρ· ὥστ’ εἰκότως τοῦ θεωρίαν καὶ ἐπιστήμην ἐζηλωκότος, Ἀβραὰμ ὄνομα, γένοιτ’ ἂν ἡ μὲν ἀρετή, Σάρρα, γυνή, παλλακὴ δὲ Ἄγαρ, ἡ ἐγκύκλιος μουσικὴ πᾶσα.
24Phronēsis'e öğretim yoluyla ulaşan kişi Hacer'i reddetmez, çünkü hazırlık bilgilerini edinmek pek zorunludur. Ama aretē uğruna yarışmalara katlanmaya karar vermiş biri sürekli alıştırma yapar ve çileden hiç geri durmazsa, iki vatandaş eş, bir o kadar da odalık alacaktır; odalıklar vatandaş eşlerin cariyeleridir.
ᾧτινι μὲν οὖν φρόνησις ἐκ διδασκαλίας περιγίνεται, τὴν Ἄγαρ οὐκ ἂν ἀποδοκιμάζοι· πάνυ γὰρ ἀναγκαία ἡ τῶν προπαιδευμάτων κτῆσις. εἰ δέ τις τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς ἄθλους ἐγνωκὼς διαπονεῖν μελέταις χρῆται συνεχέσιν ἀνενδότως ἔχων πρὸς ἄσκησιν, δύο μὲν ἀστάς, παλλακὰς δὲ τὰς ἴσας, τῶν ἀστῶν θεραπαινίδας, ἄξεται.
25Bunların her birinin tabiatı ve görünüşü farklıdır. Örneğin vatandaş eşlerden biri en sağlıklı, en dengeli ve en barışçı harekettir; Musa ona bu özelliğinden ötürü Lea ("pürüzsüz") adını verdi. Öteki bileği taşına benzer ve Rahel diye anılır; yarışmayı ve idmanı seven nous ona sürtünerek bilenir, keskinleşir. Rahel'in anlamı "kutsal olmayanı görme"dir; kutsala yaraşmayan bir gözle baktığı için değil, tam tersine, görülen ve duyulur şeylerin, görünmeyen ve düşünceyle kavranan şeylerin lekesiz tabiatı yanında temiz değil, kutsallıktan yoksun olduğunu düşündüğü için.
φύσιν δὲ καὶ ἰδέαν ἔλαχεν αὐτῶν ἑκάστη διάφορον. αὐτίκα τῶν ἀστῶν ἡ μέν ἐστιν ὑγιεινοτάτη καὶ εὐσταθεστάτη καὶ εἰρηνικωτάτη κίνησις, ἣν ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος ὠνόμασε Λείαν. ἡ δὲ ἔοικεν ἀκόνῃ, καλεῖται δὲ Ῥαχήλ, πρὸς ἣν ὁ φίλαθλος καὶ φιλογυμναστὴς νοῦς παραθηγόμενος ὀξύνεται· ἑρμηνεύεται δὲ ὅρασις βεβηλώσεως, οὐκ ἐπειδὴ βεβήλως ὁρᾷ, ἀλλὰ τοὐναντίον, ὅτι τὰ ὁρατὰ καὶ αἰσθητὰ παρὰ τὴν ἀκήρατον φύσιν τῶν ἀοράτων καὶ νοητῶν οὐκ εὐαγῆ βέβηλα δὲ εἶναι νομίζει.
26Psykhē'miz iki parçalıdır, bir akıllı bir de akılsız parçası vardır; bu yüzden her birinin bir aretē'si bulunur: akıllı parçanın aretē'si Lea, akılsız parçanınki Rahel'dir.
τῆς γὰρ ψυχῆς ἡμῶν διμεροῦς ὑπαρχούσης καὶ τὸ μὲν λογικὸν τὸ δὲ ἄλογον ἐχούσης, ἀρετὴν ἑκατέρῳ ὑπάρχειν συμβέβηκε, Λείαν μὲν τῷ λογικῷ, τῷ δὲ ἀλόγῳ Ῥαχήλ.
27Biri bizi, hisler ve akılsız parçanın bütün kısımları aracılığıyla, hiçe sayılmaya değer şeyleri, yani şöhreti, serveti ve hazzı küçümsemeye alıştırır; insanların sürü gibi büyük kalabalığı ise bunları, rüşvetle kandırılmış kulaklarla ve hislerin rüşvet yemiş öteki mahkemesiyle, göz önünde tutulacak ve uğruna savaşılacak şeyler sayar. Öteki ise aretē'yi seven psykhē'lerin yürüyemeyeceği engebeli ve sarp yoldan sapmayı, işlek yolda tökezlemeden, ayağı kaymadan düzgünce ilerlemeyi öğretir.
γυμνάζει γὰρ ἡμᾶς ἡ μὲν διὰ τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν τοῦ ἀλόγου μερῶν πάντων καταφρονητικῶς ἔχειν ὧν ἀλογεῖν ἄξιον, δόξης καὶ πλούτου καὶ ἡδονῆς, ἃ περίβλεπτα καὶ περιμάχητα ὁ πολὺς καὶ ἀγελαῖος ἀνθρώπων ὄχλος κρίνει δεδεκασμέναις μὲν ἀκοαῖς, δεδεκασμένῳ δὲ καὶ τῷ ἄλλῳ τῶν αἰσθήσεων δικαστηρίῳ·
ἡ δὲ ἀναδιδάσκει τὴν ἀνώμαλον καὶ τραχεῖαν ὁδὸν ἄβατον φιλαρέτοις ψυχαῖς ἐκτρέπεσθαι, λείως δὲ διὰ τῆς λεωφόρου βαίνειν ἄνευ πταισμάτων καὶ τῶν ἐν ποσὶν ὀλίσθων.
29Bu yüzden ilkinin cariyesi zorunlu olarak ses araçlarıyla ifade etme gücü ve isabetli inandırıcılığıyla büyüleyen akıl yoluyla safsata icadı olacaktır; ötekinin cariyesi de zorunlu besinler, yani içmek ve yemek.
ἀναγκαίως οὖν τῆς μὲν προτέρας ἔσται θεραπαινὶς ἡ διὰ τῶν φωνητηρίων ὀργάνων ἑρμηνευτικὴ δύναμις καὶ ἡ λογικὴ σοφισμάτων εὕρεσις εὐστόχῳ πιθανότητι καταγοητεύουσα, τῆς δὲ ἀναγκαῖαι τροφαί, πόσις τε καὶ βρῶσις.
30İki cariyenin adlarını da bize kaydetmiştir: Zilpa ve Bilha (Tekvin 30,3.9). Zilpa çevrildiğinde "yürüyen ağız" anlamına gelir; ifade ve anlatım gücünün sembolüdür. Bilha ise "yutma" demektir; ölümlü canlıların ilk ve en zorunlu dayanağıdır. Çünkü bedenlerimiz yutmaya demir atmıştır; hayatın halatları da bir rıhtıma bağlanır gibi ona bağlanmıştır.
ὀνόματα δὲ ἡμῖν τῶν δυεῖν θεραπαινίδων ἀνέγραψε, Ζέλφαν τε καὶ Βάλλαν (Gen. 30,3.9). ἡ μὲν οὖν Ζέλφα μεταληφθεῖσα πορευόμενον καλεῖται στόμα, τῆς ἑρμηνευτικῆς καὶ διεξοδικῆς σύμβολον δυνάμεως, ἡ δὲ Βάλλα κατάποσις, τὸ πρῶτον καὶ ἀναγκαιότατον θνητῶν ζῴων ἔρεισμα· καταπόσει γὰρ τὰ σώματα ἡμῶν ἐνορμεῖ, καὶ τὰ τοῦ ζῆν πείσματα ἐκ ταύτης ὡς ἀπὸ κρηπῖδος ἐξῆπται.
31Çileci kişi sayılan bütün bu güçlerle birlikte yaşar: kimileriyle hür ve vatandaş eşler olarak, kimileriyle köle ve odalık olarak. Lea'yı, yani pürüzsüz hareketi özler —pürüzsüz hareket bedende olursa sağlık, psykhē'de olursa iyilik, güzellik ve adalet meydana getirir—; Rahel'i ise duygularla güreşirken, kendine hâkim olma mücadelesine yağlanıp hazırlanırken ve bütün duyulur şeylere karşı saf tutarken sever.
πάσαις οὖν ταῖς εἰρημέναις δυνάμεσιν ὁ ἀσκητὴς ἐνομιλεῖ, ταῖς μὲν ὡς ἐλευθέραις καὶ ἀσταῖς, ταῖς δὲ ὡς δούλαις καὶ παλλακίσιν. ἐφίεται μὲν γὰρ τῆς Λείας κινήσεως — λεία δὲ κίνησις ἐν μὲν σώματι γινομένη ὑγείαν, ἐν δὲ ψυχῇ καλοκἀγαθίαν καὶ δικαιοσύνην ἂν ἐργάσαιτο —, Ῥαχὴλ δὲ ἀγαπᾷ πρὸς τὰ πάθη παλαίων καὶ πρὸς ἐγκράτειαν ἀλειφόμενος καὶ τοῖς αἰσθητοῖς πᾶσιν ἀντιταττόμενος.
32Çünkü faydanın iki yolu vardır: ya barışta olduğu gibi iyi şeylerin tadını çıkarmak ya da savaşta olduğu gibi kötülüklerle çarpışıp onları yok etmek. Lea, daha kıdemli ve önde gelen iyilerin meyvesini toplamamızı sağlayandır; Rahel ise adeta savaştan kazanılan ganimetleri toplamamızı. Vatandaş eşlerle birlikte yaşamak işte böyledir.
διττοὶ μὲν γὰρ ὠφελείας τρόποι, ἢ κατὰ ἀπόλαυσιν ἀγαθῶν ὡς ἐν εἰρήνῃ ἢ κατὰ ἀντίταξιν καὶ ὑφαίρεσιν κακῶν ὡς ἐν πολέμῳ. Λεία μὲν οὖν ἐστι, καθ’ ἣν συμβαίνει τὰ πρεσβύτερα καὶ ἡγεμονεύοντα ἀγαθὰ καρποῦσθαι, Ῥαχὴλ δέ, καθ’ ἣν τὰ ὡς ἂν ἐκ πολέμου λάφυρα. τοιαύτη μὲν ἡ πρὸς τὰς ἀστὰς συμβίωσις.
33Çileci kişinin Bilha'ya, yani yutmaya da ihtiyacı vardır, ama bir köle ve odalık olarak —çünkü besin ve hayat olmadan iyi yaşamak da mümkün olmazdı; ara şeyler her zaman daha iyilerin temelidir—; Zilpa'ya, yani ayrıntılı anlatıma da ihtiyacı vardır, ta ki logos yetisi iki yandan beslenerek kemale ersin: düşüncedeki pınardan ve ses aracından akıp gelen akıntıdan.
χρῄζει δὲ ὁ ἀσκητὴς Βάλλας μέν, καταπόσεως, ἀλλὰ ὡς δούλης καὶ παλλακίδος — ἄνευ γὰρ τροφῆς καὶ ζωῆς οὐδ’ ἂν τὸ εὖ ζῆν περιγένοιτο, ἐπειδὴ τὰ μέσα τῶν ἀμεινόνων ἀεὶ θεμέλιοι —, χρῄζει δὲ καὶ Ζέλφας, διεξοδικῆς ἑρμηνείας, ἵνα τὸ λογικὸν αὐτῷ διχόθεν συνερανίζηται πρὸς τελείωσιν, ἔκ τε τῆς κατὰ διάνοιαν πηγῆς καὶ ἐκ τῆς περὶ τὸ φωνητήριον ὄργανον ἀπορροῆς.
34Kutsal yazıların bildirdiği gibi bunlar, yalnız vatandaş eşlerin değil odalıkların da kocası oldular, birden çok kadınla yaşadılar. İshak'ın ise ne birden çok karısı ne de hiç odalığı oldu; yalnız genç kızken eş olarak aldığı karısı ömür boyu onunla yaşar. Neden?
ἀλλ’ οὗτοι μὲν καὶ πλειόνων γυναικῶν καὶ παλλακίδων, οὐκ ἀστῶν μόνον, ἄνδρες ἐγένοντο, ὡς αἱ ἱεραὶ μηνύουσι γραφαί· τῷ δὲ Ἰσαὰκ οὔτε πλείους γυναῖκες οὔτε συνόλως παλλακή, μόνη δ’ ἡ κουρίδιος ἄχρι παντὸς συνοικεῖ. διὰ τί;
35Çünkü İbrahim'in peşinden gittiği, öğretimle edinilen aretē birden çok şeye ihtiyaç duyar: phronēsis'e ait meşru kuramlara ve hazırlık niteliğindeki genel bilgilere ait piç kuramlara. Çile yoluyla kemale eren ve Yakup'un uğruna çabaladığı görülen aretē de öyledir; çünkü çile birden çok ve farklı öğretiyle yürür: kimi öne geçen, kimi arkadan gelen, kimi erken karşılayan, kimi geride kalan, kimi daha az, kimi daha çok zahmet isteyen öğretilerle.
ὅτι καὶ ἡ διδακτικὴ ἀρετή, ἣν Ἀβραὰμ μέτεισι, πλειόνων δεῖται, γνησίων μὲν τῶν κατὰ φρόνησιν, νόθων δὲ τῶν κατὰ τὰ ἐγκύκλια προπαιδεύματα θεωρημάτων, καὶ ἡ δι’ ἀσκήσεως τελειουμένη, περὶ ἣν Ἰακὼβ ἐσπουδακέναι φαίνεται· διὰ πλειόνων γὰρ καὶ διαφερόντων αἱ ἀσκήσεις δογμάτων, ἡγουμένων ἑπομένων, προαπαντώντων ὑστεριζόντων, πόνους τοτὲ μὲν ἐλάττους τοτὲ δὲ μείζους ἐχόντων.
36Ama İshak'ın pay aldığı kendi kendine öğrenen soy, yani iyi duyguların en iyisi olan sevinç, basit, katışıksız ve saf bir tabiata sahiptir; ne çileye ne öğretime ihtiyaç duyar, çünkü bunlar yalnız vatandaş eşlere değil odalık bilgilere de muhtaçtır. Tanrı kendi kendine öğrenilen ve kendiliğinden bilinen güzel şeyi yukarıdan, gökten yağdırdıktan sonra, bu soyun artık köle ve odalık tekhnē'lerle birlikte yaşaması, onlardan çocuk ister gibi piç öğretiler istemesi imkânsızdı.
τὸ δὲ αὐτομαθὲς γένος, οὗ κεκοινώνηκεν Ἰσαάκ, ἡ εὐπαθειῶν ἀρίστη χαρά, φύσεως ἁπλῆς καὶ ἀμιγοῦς καὶ ἀκράτου μεμοίραται, μήτε ἀσκήσεως μήτε διδασκαλίας δεόμενον, ἐν οἷς παλλακίδων ἐπιστημῶν, οὐκ ἀστῶν μόνον, ἐστὶ χρεία. θεοῦ γὰρ τὸ αὐτομαθὲς καὶ αὐτοδίδακτον ἄνωθεν ἀπ’ οὐρανοῦ καλὸν ὀμβρήσαντος ἀμήχανον ἦν ἔτι δούλαις καὶ παλλακαῖς συμβιῶναι τέχναις, νόθων δογμάτων οἷα παίδων ὀρεχθέντα.
37Bu payeye eren kişi, hanım ve kraliçe olan bir aretē'nin kocası olarak kaydedilmiştir; bu aretē'ye Yunanlar "sebat", İbraniler Rebeka der. Çünkü tabiatının talihi ve psykhē'sinin doğurganlığı sayesinde bilgeliği zahmetsizce, yorulmadan bulan kişi, daha iyi olmak için hiçbir şey aramaz. Tanrı'nın daha eski lütuflarla üflenmiş kâmil armağanları zaten elinin altındadır; o yalnız bunların kalıcı olmasını ister ve bunun için dua eder. Bu yüzden bana öyle geliyor ki iyilik eden Tanrı da, lütufları alan kişide ebediyen kalsın diye ona kalıcılığı eş olarak nişanlamıştır.
δεσποίνης γὰρ καὶ βασιλίδος ἀρετῆς ὁ τούτου λαχὼν τοῦ γέρως ἀνὴρ ἀναγράφεται· καλεῖται δὲ παρὰ μὲν Ἕλλησιν ὑπομονή, παρὰ δὲ Ἑβραίοις Ῥεβέκκα. ζητεῖ γὰρ ὁ ἄπονον καὶ ἀταλαίπωρον εὑράμενος σοφίαν δι’ εὐμοιρίαν φύσεως καὶ εὐτοκίαν ψυχῆς οὐδὲν τῶν εἰς βελτίωσιν.
ἔχει γὰρ ἐν ἑτοίμῳ τέλεια τὰ τοῦ θεοῦ δῶρα χάρισι ταῖς πρεσβυτέραις ἐπιπνευσθέντα, βούλεται δὲ καὶ εὔχεται ταῦτα ἐπιμεῖναι. παρό μοι δοκεῖ καὶ ὁ εὐεργέτης, ἵνα διαιωνίζωσιν αἱ χάριτες αὐτοῦ τῷ λαβόντι, γυναῖκα τὴν ἐπιμονὴν ἐγγυῆσαι.
39Hatırlama, bellekten sonra ikinci sırayı alır; hatırlayan da akılda tutandan sonra gelir. Akılda tutan sürekli sağlıklı olana, hatırlayan hastalıktan yeni kalkana benzer; çünkü unutma belleğin hastalığıdır.
Ἀνάμνησίς γε μὴν μνήμης τὰ δευτερεῖα φέρεται καὶ ὁ ἀναμιμνῃσκόμενος τοῦ μεμνημένου· ὁ μὲν γὰρ ἔοικε τῷ συνεχῶς ὑγιαίνοντι, ὁ δὲ τῷ ἐκ νόσου ἀναλαμβάνοντι· λήθη γὰρ νόσος μνήμης.
40Hatırlamaya başvuranın, önce aklında tuttuğu şeyleri unutmuş olması gerekir. Kutsal söz belleğe "meyve verme" diye çevrilen Efrayim adını verir; unutmanın ardından gelen hatırlamaya ise İbraniler Manasse der.
ἀνάγκη δὲ τὸν ὑπομνήσει χρώμενον ἐκλαθέσθαι πρότερον ὧν ἐμέμνητο. τὴν μὲν οὖν μνήμην Ἐφραΐμ, ἑρμηνευόμενον καρποφορίαν, ὁ ἱερὸς ὀνομάζει λόγος, τὴν δὲ ἀνάμνησιν ἐκ λήθης Μανασσῆν προσαγορεύουσιν Ἑβραῖοι.
41Gerçekten de aklında tutanın psykhē'si öğrendiklerinin hiçbirini yitirmeden meyve verir; hatırlamaya başvuranın psykhē'si ise, kendisine hatırlatılmadan önce tutsağı olduğu unutmanın dışına çıkar. Belleği güçlü adamla vatandaş bir eş, yani bellek yaşar; unutkan adamla ise bir odalık, yani hatırlama. Bu odalık soyca Suriyelidir, övüngen ve kibirlidir; çünkü Suriye "yüksekler" diye çevrilir.
ὄντως γὰρ ἡ μὲν τοῦ μεμνημένου ψυχὴ καρποφορεῖ ἃ ἔμαθεν οὐδὲν ἀποβάλλουσα αὐτῶν, ἡ δὲ τοῦ ἀναμνήσει χρωμένου ἔξω λήθης γίνεται, ᾗ πρὶν ὑπομνησθῆναι κατέσχητο. μνημονικῷ μὲν οὖν ἀνδρὶ ἀστὴ συμβιοῖ γυνή, μνήμη, ἐπιλανθανομένῳ δὲ παλλακίς, ἀνάμνησις, Σύρα τὸ γένος, ἀλαζὼν καὶ ὑπέραυχος· Συρία γὰρ ἑρμηνεύεται μετέωρα.
42Bu odalığın, yani hatırlamanın oğlu, İbranilerin deyişiyle Makir, Yunanların deyişiyle "babadan"dır. Çünkü hatırlayanlar, hatırlamalarının sebebinin baba olan nous olduğunu sanırlar; aynı nous'un bir zamanlar unutmayı da içine almış olduğunu, akılda tutmak ona bağlı olsaydı unutmayı hiç kabul etmeyeceğini hesaba katmazlar.
τῆς δὲ παλλακίδος ταύτης, ἀναμνήσεως, υἱός ἐστι Μαχείρ, ὡς Ἑβραῖοι καλοῦσιν, ὡς δὲ Ἕλληνες, πατρός· νομίζουσι γὰρ οἱ ἀναμιμνῃσκόμενοι τὸν πατέρα νοῦν αἴτιον εἶναι τοῦ ὑπομνησθῆναι, καὶ οὐ λογίζονται, ὅτι ὁ αὐτὸς οὗτος ἐχώρησέ ποτε καὶ λήθην, οὐκ ἂν δεξάμενος αὐτήν, εἰ παρ’ αὐτὸν ἦν τὸ μεμνῆσθαι.
43Nitekim şöyle denir: "Manasse'nin oğulları oldu; Suriyeli odalığı ona Makir'i doğurdu; Makir de Gilat'ın babası oldu" (Tekvin 46,20).
λέγεται γάρ· „ἐγένοντο υἱοὶ Μανασσῆ, οὓς ἔτεκεν αὐτῷ ἡ παλλακὴ ἡ Σύρα, τὸν Μαχείρ· Μαχεὶρ δὲ ἐγέννησε τὸν Γαλαάδ“ (Gen. 46,20).
44İbrahim'in kardeşi Nahor'un da biri vatandaş eş, biri odalık iki karısı vardır; vatandaş eşin adı Milka, odalığın adı Reuma'dır (Tekvin 22,23.24). Ama bilge kanun koyucunun kaydettiği bu bilgiler tarihsel bir soy kütüğü değildir —aklı başında hiç kimse bunu böyle sanmasın—; psykhē'ye fayda verebilecek şeylerin semboller aracılığıyla açıklanmasıdır. Adları kendi dilimize çevirirsek bu iddianın doğru olduğunu anlarız. Haydi, her birini inceleyelim.
καὶ Ναχὼρ μέντοι, ὁ ἀδελφὸς Ἀβραάμ, ἔχει δύο γυναῖκας, ἀστήν τε καὶ παλλακήν· ὄνομα δὲ τῆς μὲν ἀστῆς Μελχά, Ῥουμὰ δὲ τῆς παλλακίδος (Gen. 22,23.24). ἀλλ’ οὐχ ἱστορικὴ γενεαλογία ταῦτ’ ἐστὶν ἀναγραφεῖσα παρὰ τῷ σοφῷ νομοθέτῃ — μηδεὶς τοῦτ’ εὖ φρονῶν ὑπονοήσειεν —, ἀλλὰ πραγμάτων ψυχὴν ὠφελῆσαι δυναμένων διὰ συμβόλων ἀνάπτυξις. τὰ δ’ ὀνόματα μεταβαλόντες εἰς τὴν ἡμετέραν διάλεκτον εἰσόμεθα τὴν ὑπόσχεσιν ἀληθῆ. Φέρ’ οὖν ἕκαστον αὐτῶν ἐρευνήσωμεν.
45Nahor "ışığın dinlenmesi", Milka "kraliçe", Reuma "bir şeyi gören" diye çevrilir. Düşüncede ışığa sahip olmak iyidir; ama dinlenen, kıpırdamayan, hareketsiz duran ışık kâmil bir iyi değildir. Çünkü kötülüklerin hareketsiz kalması faydalıdır, iyilerin ise hareket hâlinde olması yararlıdır.
Ναχὼρ ἑρμηνεύεται φωτὸς ἀνάπαυσις, Μελχὰ δὲ βασίλισσα, Ῥουμὰ δὲ ὁρῶσά τι. τὸ μὲν οὖν φῶς ἔχειν κατὰ διάνοιαν ἀγαθόν, τὸ δὲ ἀναπαυόμενον καὶ ἠρεμοῦν καὶ ἀκίνητον οὐ τέλειον ἀγαθόν· ἡσυχίᾳ μὲν γὰρ τὰ κακὰ χρῆσθαι λυσιτελές, τὰ δὲ ἀγαθὰ κινήσει συμφέρον.
46Güzel sesli biri susarsa, flütçü flüt, kitharacı kithara çalmazsa, kısacası bir zanaatkâr tekhnē'sinin işini fiilen yapmazsa ne faydası olur? Eylemden yoksun çıplak seyir, bilgi sahiplerine hiçbir fayda sağlamaz. Pankration, boks ya da güreş bilen biri kolları arkadan bağlanmışsa yarışmadan bir şey kazanamaz; koşma epistēmē'sini öğrenmiş biri de gut illetine tutulursa ya da ayaklarına başka bir bela gelirse yarıştan bir şey kazanamaz.
τίς γὰρ ὄνησις εὐφώνου ἡσυχάζοντος ἢ μὴ αὐλοῦντος αὐλητοῦ ἢ κιθαριστοῦ μὴ κιθαρίζοντος ἢ συνόλως τεχνίτου τὰ κατὰ τὴν τέχνην μὴ ἐνεργοῦντος; ἡ γὰρ ἄνευ πράξεως θεωρία ψιλὴ πρὸς οὐδὲν ὄφελος τοῖς ἐπιστήμοσιν· οὐ γὰρ ὁ παγκρατιάζειν ἢ πυκτεύειν ἢ παλαίειν εἰδὼς ἐξαγκωνισθεὶς ἀπόναιτ’ ἂν ἀθλήσεως ἢ ὁ τὴν τοῦ τρέχειν ἐπιστήμην ἐκμαθών, εἰ ποδαγρικῷ χρήσαιτο πάθει ἤ τινα ἄλλην περὶ τὰς βάσεις κῆρα ἀναδέξαιτο.
47Psykhē'nin güneşe en çok benzeyen ışığı epistēmē'dir. Gözler ışınlarla nasıl aydınlanırsa, düşünce de bilgelikle aydınlanır; hep yeni kuramlarla sürmelenerek daha keskin görmeye alışır.
φῶς δὲ ψυχῆς ἡλιοειδέστατον ἐπιστήμη· καθάπερ γὰρ τὰ ὄμματα αὐγαῖς, καὶ ἡ διάνοια σοφίᾳ περιλάμπεται καὶ ὀξυδερκέστερα ἐμβλέπειν ἐγχριομένη καινοῖς ἀεὶ θεωρήμασιν ἐθίζεται.
48Demek ki Nahor'un "ışığın dinlenmesi" diye çevrilmesi yerindedir. Bilge İbrahim'in akrabası olması bakımından bilgeliğin ışığından pay almıştır; ama oluşmuş olandan oluşmamış olana, kozmostan kozmosu biçimlendirene doğru yapılan yolculukta ona eşlik etmediği için, topal ve eksik bir epistēmē edinmiştir: dinlenen ve yerinde duran, daha doğrusu cansız bir heykel gibi donup kalmış bir epistēmē.
φωτὸς οὖν ἀνάπαυσις ἑρμηνεύεται Ναχὼρ εἰκότως· ᾗ μὲν γὰρ Ἀβραάμ ἐστι τοῦ σοφοῦ συγγενής, φωτὸς τοῦ κατὰ σοφίαν μετέσχηκεν· ᾗ δ’ οὐ συναποδεδήμηκεν αὐτῷ τὴν ἀπὸ τοῦ γενομένου πρὸς τὸ ἀγένητον καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ κόσμου πρὸς τὸν κοσμοπλάστην ἀποδημίαν, χωλὴν καὶ ἀτελῆ τὴν ἐπιστήμην ἐκτήσατο, ἀναπαυομένην καὶ μένουσαν, μᾶλλον δ’ ἀνδριάντος ἀψύχου τρόπον πεπηγυῖαν.
49Çünkü Keldani ülkesinden göçmez, yani astronomi incelemesinden ayrılmaz; oluşmuş olanı yaratandan, kozmosu Tanrı'dan üstün tutar; daha doğrusu kozmosun kendisini mutlak hükümran bir tanrı sayar, onu mutlak hükümran Tanrı'nın eseri saymaz.
τῆς γὰρ Χαλδαϊκῆς οὐ μετανίσταται χώρας, τουτέστι τῆς περὶ ἀστρονομίαν θεωρίας οὐ διαζεύγνυται, τὸ γενόμενον πρὸ τοῦ πεποιηκότος καὶ κόσμον πρὸ θεοῦ τετιμηκώς, μᾶλλον δὲ τὸν κόσμον αὐτὸν θεὸν αὐτοκράτορα νομίζων, οὐκ αὐτοκράτορος ἔργον θεοῦ.
50Milka'yı eş olarak alır. Bu, insanlara ya da şehirlere hükmeden bir kraliçe değildir, rastlantıyla onunla aynı adı taşıyan bir şeydir yalnızca. Nasıl ki gök, oluşmuş şeylerin en üstünü olduğu için duyulur şeylerin kralı diye anılsa yanlış olmaz, onu konu alan ve astronomların, özellikle de Keldanilerin uğraştığı epistēmē de epistēmē'lerin kraliçesi diye anılabilir.
Μελχὰν δὲ ἄγεται γυναῖκα, οὐκ ἀνθρώπων ἢ πόλεων ἀφηγουμένην, ⟨ἢν⟩ τύχῃ, βασιλίδα, ἀλλ’ ὁμώνυμον αὐτὸ μόνον ἐκείνῃ. καθάπερ γὰρ τὸν οὐρανόν, ἅτε κράτιστον ὄντα τῶν γεγονότων, βασιλέα τῶν αἰσθητῶν εἴποι τις ἂν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, οὕτως καὶ τὴν περὶ αὐτὸν ἐπιστήμην, ἣν μετίασιν οἱ ἀστρονομοῦντες καὶ Χαλδαῖοι διαφερόντως, βασιλίδα τῶν ἐπιστημῶν.
51Vatandaş eş budur; odalık ise var olan şeylerden yalnız birini, hepsinin en değersizi bile olsa, görendir. En iyi soya en iyi olanı, gerçekten var olanı görmek nasip olmuştur —çünkü İsrail "Tanrı'yı gören" diye çevrilir—; ikinci dereceyi arzulayana ise ikinci olanı, yani duyulur göğü, oradaki yıldızların ahenkli düzenini ve gerçekten bütün musikiyle dolu dansını görmek.
γυνὴ μὲν οὖν ἥδε ἀστή, παλλακὴ δὲ ἡ ἕν τι τῶν ὄντων ὁρῶσα, κἂν εἰ πάντων εὐτελέστατον ὑπάρχοι. τῷ μὲν οὖν ἀρίστῳ γένει τὸ ἄριστον ὁρᾶν, τὸ ὄντως ὄν, συμβέβηκεν — Ἰσραὴλ γὰρ ὁρῶν θεὸν ἑρμηνεύεται —, τῷ δὲ δευτερείων ἐφιεμένῳ τὸ δεύτερον, τὸν αἰσθητὸν οὐρανὸν καὶ τὴν ἐν αὐτῷ τῶν ἀστέρων ἐναρμόνιον τάξιν καὶ πάμμουσον ὡς ἀληθῶς χορείαν.
52Üçüncüler ise şüphecilerdir: tabiattaki en üstün şeylere, duyulur olsun düşünceyle kavranan olsun, el sürmezler; küçük safsatalarla uğraşıp kılı kırk yararlar. Bir şeyi, en küçüğünü bile olsa gören odalık Reuma, kendi hayatlarına fayda sağlayacak daha iyi şeyleri araştırmaya varamayan bu kişilerle yaşar.
τρίτοι δέ εἰσιν οἱ σκεπτικοί, τῶν μὲν ἐν τῇ φύσει κρατίστων, αἰσθητῶν τε καὶ νοητῶν, οὐκ ἐφαπτόμενοι, περὶ μικρὰ μέντοι σοφίσματα τριβόμενοι καὶ γλισχρολογούμενοι. τούτοις ἡ ὁρῶσά τι κἂν τὸ σμικρότατον παλλακὶς Ῥουμὰ συνοικεῖ μὴ δυναμένοις πρὸς τὴν τῶν ἀμεινόνων ἐλθεῖν ἔρευναν, ἐξ ὧν τὸν ἑαυτῶν βίον ὀνήσουσιν.
53Hekimler arasında "söz hekimliği" denen şey hastaların iyiliğinden nasıl çok uzaksa —çünkü hastalıklar sözlerle değil ilaçlarla, ameliyatlarla ve perhizlerle tedavi edilir—, felsefede de bazıları yalnızca söz satıcısı ve söz avcısıdır. Zaaflarla dolu hayatı tedavi etmeyi ne isterler ne de buna uğraşırlar; ilk gençlikten en ileri yaşlılığa kadar bilinen şeylerle didişmekten ve hece kavgası etmekten utanmazlar. Sanki saadet, adlar ve fiiller üzerine sonu gelmez, hiçbir sonuca varmayan bir ukalalıkta yatarmış da, insan hayatının pınarı olan karakteri daha iyi bir hâle getirmekte, kötülükleri onun sınırlarının dışına sürüp aretē'leri içine yerleştirmekte değilmiş gibi.
ὥσπερ γὰρ ἐν ἰατροῖς ἡ λεγομένη λογιατρεία πολὺ τῆς τῶν καμνόντων ὠφελείας ἀποστατεῖ — φαρμάκοις γὰρ καὶ χειρουργίαις καὶ διαίταις, ἀλλ’ οὐ λόγοις, αἱ νόσοι θεραπεύονται —, οὕτω καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ λογοπῶλαι καὶ λογοθῆραί τινες αὐτὸ μόνον εἰσί, τὸν ἀρρωστημάτων γέμοντα βίον θεραπεύειν οὔτε ἐθέλοντες οὔτε ἐπιτηδεύοντες, ἐκ πρώτης δὲ ἡλικίας ἄχρι γήρως ἐσχάτου γνωσιμαχοῦντές τε καὶ συλλαβομαχοῦντες οὐκ ἐρυθριῶσιν, ὥσπερ τῆς εὐδαιμονίας ἐπ’ ὀνομάτων καὶ ῥημάτων [καὶ] ἀπεράντῳ καὶ ἀνηνύτῳ περιεργίᾳ κειμένης, ἀλλ’ οὐκ ἐν τῷ τὸ ἦθος, τὴν τοῦ ἀνθρωπείου ⟨βίου⟩ πηγήν, ἄμεινον καταστήσασθαι, τὰς μὲν κακίας ὑπερορίους φυγαδεύσαντα αὐτοῦ, τὰς δὲ ἀρετὰς εἰσοικίσαντα.
54Kötüler de odalık edinir: kanaatleri ve öğretileri. Nitekim Esav'ın oğlu Elifaz'ın odalığı Timna'nın, Elifaz'a Amalek'i doğurduğunu söyler (Tekvin 36,12). Ah, bu torunun ne parlak bir soysuzluğu var! Bunların insanlar hakkında söylendiğini düşünmekten vazgeçip psykhē'yi adeta teşrih masasına yatırarak incelersen, onun soysuzluğunu görürsün.
παλλακὰς μέντοι [ἢ] δόξας καὶ δόγματα προσίενται καὶ οἱ φαῦλοι. φησὶ γοῦν ὅτι Θαμνά, ἡ παλλακὴ Ἐλιφὰς τοῦ υἱοῦ Ἠσαῦ, ἔτεκε τῷ Ἐλιφὰς τὸν Ἀμαλήκ (Gen. 36, 12). ὢ τῆς τοῦ ἀπογόνου λαμπρᾶς δυσγενείας· ὄψει δὲ αὐτοῦ τὴν δυσγένειαν, ἐὰν ἀποστὰς τοῦ περὶ ἀνθρώπων ταῦτα εἰρῆσθαι νομίζειν τὴν ψυχὴν ὥσπερ ἐξ ἀνατομῆς ἐπισκέπτῃ.
55Duygunun akılsız ve ölçüsüz dürtüsüne Amalek adını verir; çünkü bu ad çevrildiğinde "yalayıp yutan halk" anlamına gelir. Ateşin gücü yanına konan maddeyi nasıl tüketirse, kaynayan duygu da ayağının altına gelen her şeyi öyle yalayıp yutar ve yok eder.
τὴν μὲν τοίνυν ἄλογον καὶ ἄμετρον ὁρμὴν τοῦ πάθους Ἀμαλὴκ προσαγορεύει· μεταληφθεὶς γάρ ἐστι λαὸς ἐκλείχων· καθάπερ γὰρ ἡ τοῦ πυρὸς δύναμις τὴν παραβληθεῖσαν ὕλην ἀναλίσκει, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ πάθος ἀναζέον τὰ ἐν ποσὶ πάντα ἐπιλιχμᾶται καὶ διαφθείρει.
56Bu duygunun babası olarak Elifaz'ın kaydedilmesi yerindedir, çünkü "Tanrı beni dağıttı" diye çevrilir. Tanrı psykhē'yi kendinden uzağa saçıp dağıttığında ve kovduğunda akılsız duygu hemen doğmaz mı? Çünkü Tanrı görme yeteneği olan, gerçekten Tanrı'yı seven düşünceyi soylu bir asma çubuğu gibi diker; köklerini sonsuzluğa uzatır, aretē'leri edinip tadına varsın diye ona bol bol meyve verdirir.
τούτου τοῦ πάθους πατὴρ Ἐλιφὰς ἀναγράφεται δεόντως· ἑρμηνεύεται γάρ· θεός με διέσπειρεν. ἀλλ’ οὐχ ὅταν ἀνασκεδάσῃ ἢ διασπείρῃ καὶ σκορακίσῃ τὴν ψυχὴν ἀφ’ ἑαυτοῦ ὁ θεός, τὸ ἄλογον εὐθὺς γεννᾶται πάθος; τὴν μὲν γὰρ ὁρατικὴν αὐτοῦ φιλόθεον ὄντως διάνοιαν, κληματίδα εὐγενῆ, καταφυτεύει ῥίζας ἀποτείνων πρὸς ἀιδιότητα καὶ εὐφορίαν καρπῶν διδοὺς πρὸς κτῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν ἀρετῶν.
57Bu yüzden Musa da "onları içeri getirip dik" diye dua eder (Çıkış 15,17); ta ki ilahi filizler bir günlük değil, ölümsüz ve uzun ömürlü olsun. Haksız ve tanrısız psykhē'yi ise kendinden kovarak en uzaklara, hazların, arzuların ve haksızlıkların diyarına dağıtmıştır. Bu diyara pek yerinde olarak "dinsizlerin yeri" denir; ama kastedilen, masallarda Hades'te olduğu anlatılan yer değildir. Çünkü gerçek Hades kötü kişinin hayatıdır: lanetli, kana bulanmış ve bütün bedduaları hak eden bir hayat.
διὸ καὶ Μωυσῆς εὔχεται φάσκων· „εἰσαγαγὼν καταφύτευσον αὐτούς“ (Exod. 15, 17), ἵνα μὴ ἐφήμερα ἀλλ’ ἀθάνατα καὶ μακραίωνα γένηται τὰ θεῖα βλαστήματα. τὴν δὲ ἄδικον καὶ ἄθεον ψυχὴν φυγαδεύων ἀφ’ ἑαυτοῦ πορρωτάτω διέσπειρεν εἰς τὸν ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν καὶ ἀδικημάτων χῶρον. ὁ δὲ χῶρος οὗτος προσφυέστατα ἀσεβῶν καλεῖται, οὐχ ὁ μυθευόμενος ἐν Ἅιδου· καὶ γὰρ ὁ πρὸς ἀλήθειαν Ἅιδης ὁ τοῦ μοχθηροῦ βίος ἐστίν, ὁ ἀλάστωρ καὶ παλαμναῖος καὶ πάσαις ἀραῖς ἔνοχος.
58Aynı söz bir başka yerde de dikilitaşa kazınmış gibi durur: "Yüce Olan milletleri bölüştürdüğünde, Âdem'in oğullarını dağıttığında" (Tesniye 32,8). Hiçbir göksel iyiyi görmeye heves etmeyen bütün dünyevi karakterleri sürüp kovmuş, onları evsiz, yurtsuz ve gerçekten darmadağın etmiştir. Çünkü kötülerin hiçbirinin ne evi ne şehri ne de toplu yaşamaya yarayan başka bir şeyi ayakta kalır; yerleşik bir yurdu olmadan saçılır, her yana savrulur, durmadan göçer, hiçbir yerde tutunamaz.
ἔστι δὲ καὶ ἑτέρωθι τὸ γράμμα τοῦτο ἐστηλιτευμένον· „ἡνίκα διεμέριζεν ὁ ὕψιστος ἔθνη, ὡς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδάμ“ (Deut. 32,8), τοὺς γηΐνους ἅπαντας τρόπους οὐράνιον οὐδὲν ἀγαθὸν ἐσπουδακότας ἰδεῖν ἤλασεν, ἀοίκους καὶ ἀπόλιδας καὶ σποράδας ὄντως ἐργασάμενος. οὐδενὶ γὰρ τῶν φαύλων οὐκ οἶκος, οὐ πόλις, οὐκ ἄλλο τῶν εἰς κοινωνίαν οὐδὲν διασῴζεται, ἀλλ’ ἀνίδρυτος ὢν σπείρεται, πάντῃ φορούμενος καὶ μετανιστάμενος ἀεὶ καὶ μηδαμόθι στηριχθῆναι δυνάμενος.
59Demek ki kötü kişiye vatandaş eşten kötülük, odalıktan da duygu doğar. Çünkü akıl yürütmenin vatandaş eşi bütün psykhē'dir —kusurlu bir psykhē de kötülükler doğurur—; odalığı ise bedenin tabiatıdır; duygunun oluşu onun aracılığıyla görülür, çünkü beden hazların ve arzuların yurdudur.
γίνεται οὖν τῷ φαύλῳ ἐξ ἀστῆς μὲν κακία, τὸ δὲ πάθος ἐκ παλλακῆς. λογισμοῦ γὰρ ἡ μὲν ὅλη ψυχὴ καθάπερ ἀστὴ σύμβιος — ψυχὴ δὲ ἐπίληπτος τίκτει κακίας —, ἡ δὲ τοῦ σώματος φύσις παλλακή, δι’ ἧς ἡ γένεσις τοῦ πάθους θεωρεῖται· ἡδονῶν γὰρ καὶ ἐπιθυμιῶν χώρα τὸ σῶμα.
60Bu odalığın adı Timna'dır; çevrildiğinde "sarsılarak bayılma" anlamına gelir. Çünkü ölçüsüz bir dürtüden kopan ağır fırtına yüzünden bedenden büyük bir çalkantı ve dalga alan psykhē, duygunun karşısında bayılır, güçsüz düşer.
καλεῖται δὲ Θαμνά, ἧς μεταληφθέν ἐστι τοὔνομα ἔκλειψις σαλευομένη· ἐκλείπει γὰρ καὶ ἀδυνατεῖ ἡ ψυχὴ τῷ πάθει, σάλον καὶ κλύδωνα πολὺν ἀπὸ σώματος ἐνδεξαμένη διὰ τὸν καταρραγέντα βαρὺν χειμῶνα ἐξ ἀμετρίας ὁρμῆς.
61Sayılan bütün bu parçaların, bir canlının başı gibi, soy atası Esav'dır. Esav kimi zaman "yapıt", kimi zaman "meşe" diye çevrilir. Meşedir, çünkü tabiatça bükülmez, boyun eğmez, söz dinlemez ve dikbaşlıdır; akılsızlığı danışman edinmiştir, gerçekten meşe kütüğü gibidir. Yapıttır, çünkü akılsızlıkla geçen hayat bir uydurma ve masaldır: tragedyayla, boş tumturakla, bir yandan da kahkahayla ve komedi alaycılığıyla doludur. Hiçbir sağlam yanı yoktur; yalana bulanmış, hakikati elinden kaçırmıştır; çileci kişinin âşık olduğu o niteliksiz, biçimsiz ve yapmacıksız tabiatı hiçe sayar.
κεφαλὴ δὲ ὡς ζῴου πάντων τῶν λεχθέντων μερῶν ὁ γενάρχης ἐστὶν Ἠσαῦ, ὃς τοτὲ μὲν ποίημα, τοτὲ δὲ δρῦς ἑρμηνεύεται, δρῦς μέν, παρόσον ἀκαμπὴς καὶ ἀνένδοτος ἀπειθής τε καὶ σκληραύχην φύσει, συμβούλῳ χρώμενος ἀνοίᾳ, δρύινος ὄντως, ποίημα δέ, παρόσον πλάσμα καὶ μῦθός ἐστιν ὁ μετὰ ἀφροσύνης βίος, τραγῳδίας καὶ κενοῦ κόμπου καὶ πάλιν γέλωτος καὶ κωμικῆς χλεύης ἀνάπλεως, ὑγιὲς ἔχων οὐδέν, κατεψευσμένος, ἐκτετοξευκὼς ἀλήθειαν, τὴν ἄποιον καὶ ἀνείδεον καὶ ἄπλαστον φύσιν ἐν οὐδενὶ λόγῳ τιθέμενος, ἧς ὁ ἀσκητὴς ἐρᾷ.
62Musa da "Yakup yapmacıksız biriydi, evde otururdu" (Tekvin 25,27) diyerek buna tanıklık eder. Demek ki onun zıddı olan kişi evsizdir; uydurmanın, yapıtın ve masal saçmalarının yoldaşıdır, daha doğrusu kendisi bir sahne ve bir masaldır.
μαρτυρεῖ δὲ Μωυσῆς φάσκων, ὅτι „ἦν Ἰακὼβ ἄπλαστος, οἰκῶν οἰκίαν“ (Gen. 25,27), ὥστε ὁ ἐναντίος τούτῳ ἄοικος ἂν εἴη, πλάσματος καὶ ποιήματος καὶ μυθικῶν λήρων ἑταῖρος, μᾶλλον δὲ σκηνὴ καὶ μῦθος αὐτός.
63Seyretmeyi seven akıl yürütmenin vatandaş ve odalık güçlerle birleşmesini elimizden geldiğince anlattık; şimdi ardından gelenleri inceleyerek sözün dokusunu sürdürmeliyiz. "İbrahim Sara'nın sesine kulak verdi" diyor (Tekvin 16,2); çünkü öğrenen kişinin aretē'nin öğütlerine boyun eğmesi zorunludur.
Ἡ μὲν δὴ λογισμοῦ φιλοθεάμονος πρὸς ἀστὰς καὶ παλλακίδας δυνάμεις σύνοδος, ὡς οἷόν τε ἦν, εἴρηται· τὸν δ’ εἱρμὸν τοῦ λόγου συνυφαντέον τἀκόλουθα διερευνῶντας. „ὑπήκουσε“ φησίν „Ἀβραὰμ τῆς φωνῆς Σάρρας“ (Gen. 16,2)· ἀναγκαῖον γὰρ τοῖς παραγγέλμασιν ἀρετῆς τὸν μανθάνοντα πειθαρχεῖν.
64Ama herkes boyun eğmez; yalnız içine epistēmē'ye karşı şiddetli bir sevda işlemiş olanlar eğer. Çünkü hemen her gün dinleme salonları ve tiyatrolar dolup taşar; felsefe yapanlar da aretē üzerine sözleri soluk almadan, birbirine ekleyerek anlatırlar.
οὐ πάντες δὲ πειθαρχοῦσιν, ἀλλ’ ὅσοις σφοδρὸς ἔρως ἐντέτηκεν ἐπιστήμης· ἐπεὶ καθ’ ἑκάστην σχεδὸν ἡμέραν τά τε ἀκροατήρια καὶ τὰ θέατρα πληροῦται, διεξέρχονται δὲ ἀπνευστὶ συνείροντες τοὺς περὶ ἀρετῆς λόγους οἱ φιλοσοφοῦντες.
65Ama söylenenlerin ne faydası var? Dinleyenler dikkat edecekleri yerde nous'larını başka yerlere gönderirler: kimi deniz yolculuğunu ve ticareti, kimi gelirleri ve tarımı, kimi makamları ve devlet işlerini, kimi her tekhnē'nin ve mesleğin getirdiği kazançları, başkaları düşmanlarından öç almayı, kimileri de aşk arzularının zevklerini düşünür; kısacası her biri başka bir şeyi aklından geçirir. Böylece sergilenen şeyler karşısında sağır kalırlar; bedenleriyle oradadırlar, düşünceleriyle uzakta; suretlerden ve heykellerden hiçbir farkları yoktur.
ἀλλὰ τί τῶν λεγομένων ὄφελος; ἀντὶ γὰρ τοῦ προσέχειν ἑτέρωσε τὸν νοῦν ἀποστείλαντες οἱ μὲν πλοῦ καὶ ἐμπορίας, οἱ δὲ προσόδων καὶ γεωργίας, οἱ δὲ τιμῶν καὶ πολιτείας, οἱ δὲ τῶν ἀφ’ ἑκάστης τέχνης καὶ ἐπιτηδεύσεως κερδῶν, ἄλλοι δὲ τιμωρίας ἐχθρῶν, οἱ δὲ τῶν ἐν ταῖς ἐρωτικαῖς ἐπιθυμίαις ἀπολαύσεων καὶ συνόλως ἑτέρων ἕτεροι διαμέμνηνται, ὡς ἕνεκα τῶν ἐπιδεικνυμένων κεκωφῆσθαι, τοῖς μὲν σώμασι παρεῖναι μόνον, ταῖς δὲ διανοίαις ἀπηλλάχθαι, εἰδώλων καὶ ἀνδριάντων διαφέρειν μηδέν.
66Dikkat edenler varsa da yalnız dinledikleri süre boyunca oturur; kalkıp gittikten sonra söylenenlerin hiçbirini hatırlamazlar, çünkü fayda görmekten çok kulakları hoşlansın diye gelmişlerdir. Bu yüzden psykhē'leri hiçbir şeyi kavrayıp ona gebe kalamaz; hazzı uyandıran sebep susar susmaz dikkat de söner.
εἰ δέ τινες καὶ προσέχουσι, τοσοῦτον χρόνον καθέζονται μόνον ἀκούοντες, ἀπαλλαγέντες δ’ οὐδενὸς τῶν εἰρημένων διαμέμνηνται, καὶ ἧκον τερφθῆναι δι’ ἀκοῆς μᾶλλον ἢ ὠφεληθῆναι· ὥστε οὐδὲν αὐτῶν ἴσχυσεν ἡ ψυχὴ συλλαβεῖν καὶ κυοφορῆσαι, ἀλλ’ ἅμα τὸ κινοῦν τὴν ἡδονὴν αἴτιον ἡσύχασε καὶ ἡ προσοχὴ κατεσβέσθη.
67Üçüncüleri ise söylenenler kulaklarında çınlayan, ama filozof değil sofist olarak ortaya çıkanlardır. Bunların sözü övgüye, hayatı yergiye değer; çünkü en iyi şeyleri söylemeye güçleri yeter, yapmaya yetmez.
τρίτοι δέ εἰσιν οἷς ἔναυλα μὲν τὰ λεχθέντα ὑπηχεῖ, σοφισταὶ δὲ ἀντὶ φιλοσόφων ἀνευρίσκονται. τούτων ὁ μὲν λόγος ἐπαινετός, ὁ δὲ βίος ψεκτός ἐστι· δυνατοὶ μὲν γὰρ εἰπεῖν, ἀδύνατοι δέ εἰσι πράττειν τὰ βέλτιστα.
68Demek ki dikkatli, belleği güçlü ve yapmayı söylemekten üstün tutan biri güç bulunur. "Sara'nın sesine kulak verdi" sözü, öğrenmeyi seven kişinin bu nitelikleri taşıdığına tanıklık eder; çünkü onu yalnızca işiten biri olarak değil, kulak verip söz dinleyen biri olarak sunar; bu kelime de onaylamanın ve boyun eğmenin en isabetli adıdır.
μόλις οὖν ἔστιν εὑρεῖν προσεκτικὸν καὶ μνημονικόν, τὸ πράττειν τοῦ λέγειν προτιμῶντα, ἃ δὴ μαρτυρεῖται τῷ φιλομαθεῖ διὰ τοῦ "ὑπήκουσε τῆς φωνῆς Σάρρας." οὐ γὰρ ἀκούων ἀλλ’ ὑπακούων εἰσάγεται· τὸ δέ ἐστι τοῦ συναινεῖν καὶ πειθαρχεῖν εὐθυβολώτατον ὄνομα.
69"Sesine" ibaresi de boşuna eklenmemiştir; konuşan Sara'ya değil, onun sesine kulak verdiği söylenir. Çünkü sese ve sözlere kulak vermek öğrenen kişiye özgüdür, o yalnız bunlar aracılığıyla öğrenir; güzel olanı öğretimle değil çileyle edinen kişi ise söylenenlere değil söyleyenlere dikkat eder, onların hayatını tek tek kusursuz eylemleriyle taklit eder.
οὐκ ἀπὸ σκοποῦ δὲ πρόσκειται τὸ „τῆς φωνῆς“, ἀλλὰ μὴ τῆς φωνούσης Σάρρας ὑπακοῦσαι. ἴδιον γὰρ τοῦ μανθάνοντος φωνῆς καὶ λόγων ἀκροᾶσθαι, διδάσκεται γὰρ τούτοις μόνοις· ὁ δὲ ἀσκήσει τὸ καλὸν ἀλλὰ μὴ διδασκαλίᾳ κτώμενος οὐ τοῖς λεγομένοις ἀλλὰ τοῖς λέγουσι προσέχει, μιμούμενος τὸν ἐκείνων βίον ἐν ταῖς κατὰ μέρος ἀνεπιλήπτοις πράξεσι.
70Nitekim Yakup akrabalarından biriyle evlenmeye gönderildiğinde onun için şöyle denir: "Yakup babasına ve annesine kulak verdi ve Mezopotamya'ya gitti" (Tekvin 28,7). Onların sesine ya da sözlerine değil; çünkü çileci kişinin sözleri dinleyen değil, hayatı taklit eden biri olması gerekiyordu: sözleri dinlemek öğretim görene, hayatı taklit etmek ise mücadele edene özgüdür. Böylece burada da çileci ile öğrenen arasındaki farkı kavrarız: biri konuşanı örnek alarak, öteki onun sözünü örnek alarak biçimlenir.
λέγεται γὰρ ἐπὶ τοῦ Ἰακώβ, ἡνίκα εἰς τὸν συγγενικὸν γάμον πέμπεται· „εἰσήκουσεν Ἰακὼβ τοῦ πατρὸς καὶ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ ἐπορεύθη εἰς τὴν Μεσοποταμίαν“ (Gen. 28,7), οὐ τῆς φωνῆς οὐδὲ τῶν λόγων — τοῦ γὰρ βίου μιμητὴν ἔδει τὸν ἀσκητήν, οὐκ ἀκροατὴν λόγων εἶναι· τοῦτο μὲν γὰρ ἴδιον τοῦ διδασκομένου, ἐκεῖνο δὲ τοῦ διαθλοῦντος —, ἵνα κἀνταῦθα διαφορὰν ἀσκητοῦ καὶ μανθάνοντος καταλάβωμεν, τοῦ μὲν κοσμουμένου κατὰ τὸν λέγοντα, τοῦ δὲ κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον.
71"İbrahim'in karısı Sara," diyor, "İbrahim Kenan ülkesinde on yıl oturduktan sonra, Mısırlı cariyesi Hacer'i alıp kocası İbrahim'e eş olarak verdi" (Tekvin 16,3). Kötülük tabiatça kıskanç, acı ve kötü niyetlidir; aretē ise yumuşak, paylaşımcı ve iyilikseverdir; iyi yaratılışlı olanlara, ister kendi eliyle ister başkaları aracılığıyla, her yoldan fayda sağlamak ister.
„Λαβοῦσα“ οὖν φησι „Σάρρα ἡ γυνὴ Ἀβραὰμ Ἄγαρ τὴν Αἰγυπτίαν, τὴν ἑαυτῆς παιδίσκην, μετὰ δέκα ἔτη τοῦ οἰκῆσαι Ἀβραὰμ ἐν γῇ Χαναάν, ἔδωκε τῷ Ἀβραὰμ τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς αὐτῷ γυναῖκα“ (Gen. 16,3). βάσκανον μὲν καὶ πικρὸν καὶ κακόηθες φύσει κακία, ἥμερον δὲ καὶ κοινωνικὸν καὶ εὐμενὲς ἀρετή, πάντα τρόπον τοὺς εὐφυῶς ἔχοντας ὠφελεῖν ἢ δι’ αὐτῆς ἢ δι’ ἑτέρων ἐθέλουσα.
72Nitekim şimdi, henüz phronēsis'ten çocuk sahibi olamadığımız için, bize kendi cariyesini, yani dediğim gibi genel eğitimi nişanlar; adeta çöpçatanlık edip gelini götürmeye bile katlanır. Çünkü onu kendisinin alıp kocasına eş olarak verdiği söylenir.
νυνὶ γοῦν μήπω δυναμένοις ἡμῖν ἐκ φρονήσεως παιδοποιεῖσθαι τὴν ἑαυτῆς ἐγγυᾷ θεραπαινίδα, τὴν ἐγκύκλιον, ὡς ἔφην, παιδείαν, καὶ μονονοὺ προξενεῖν καὶ νυμφοστολεῖν ὑπομένει· αὐτὴ γὰρ λέγεται λαβοῦσα διδόναι τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς γυναῖκα ταύτην.
73Daha önce pek çok kez bildirmiş olduğu hâlde Sara'yı neden şimdi yine İbrahim'in karısı diye andığını sormaya değer; çünkü Musa sözü uzatmanın en kötü türüne, aynı şeyi boş yere tekrarlamaya hiç heves etmemiştir. Ne demeli? İbrahim phronēsis'in cariyesiyle, yani genel eğitimle evlenmek üzere olduğundan, Musa onun cariyenin hanımına verdiği sözleri unutmadığını söyler: İbrahim hanımı kendi kanunu ve kararıyla eşi bilir, cariyeyi ise zorunluluk ve zamanın baskısıyla. Öğrenmeyi seven herkesin başına gelen budur.
ἄξιον δὲ διαπορῆσαι, διὰ τί νυνὶ πάλιν γυναῖκα τοῦ Ἀβραὰμ εἶπε τὴν Σάρραν, πολλάκις ἤδη πρότερον μεμηνυκώς· οὐ γὰρ μακρολογίας τὸ φαυλότατον εἶδος, ταυτολογίαν, ἐπιτετήδευκε. τί οὖν λεκτέον; ἐπειδὴ μέλλει τὴν θεραπαινίδα φρονήσεως, τὴν ἐγκύκλιον παιδείαν, ἐγγυᾶσθαι, φησὶν ὅτι οὐκ ἐξελάθετο τῶν πρὸς τὴν δέσποιναν αὐτῆς ὁμολογιῶν, ἀλλ’ οἶδε μὲν ἐκείνην ἑαυτοῦ νόμῳ καὶ γνώμῃ γυναῖκα, ταύτην δὲ ἀνάγκῃ καὶ βίᾳ καιροῦ. τοῦτο δὲ παντὶ συμβαίνει φιλομαθεῖ·
74Bunu yaşamış olan en dürüst tanık olur. Ben de felsefenin üvendireleriyle ilk kez onun özlemine kışkırtıldığımda, pek genç yaşta onun cariyelerinden biriyle, dilbilgisiyle birlikte oldum; ondan doğurduğum her şeyi, yazmayı, okumayı, şairlerin anlattıklarını bilmeyi hanımına adadım.
μάρτυς δ’ ὁ πεπονθὼς γένοιτ’ ἂν ἀψευδέστατος. ἐγὼ γοῦν ἡνίκα πρῶτον κέντροις φιλοσοφίας πρὸς τὸν πόθον αὐτῆς ἀνηρεθίσθην, ὡμίλησα κομιδῇ νέος ὢν μιᾷ τῶν θεραπαινίδων αὐτῆς, γραμματικῇ, καὶ ὅσα ἐγέννησα ἐκ ταύτης, τὸ γράφειν, τὸ ἀναγινώσκειν, τὴν ἱστορίαν τῶν παρὰ ποιηταῖς, ἀνέθηκα τῇ δεσποίνῃ.
75Sonra bir başkasıyla, geometriyle birleştim ve güzelliğine hayran kaldım —bütün parçalarında simetri ve orantı vardı—; onun çocuklarından hiçbirini kendime ayırmadım, hepsini vatandaş eşe götürüp armağan ettim. Üçüncüsüyle de birleşmeye can attım; ritmi güzel, armonisi düzgün, ezgisi uyumluydu, adı da musikiydi. Ondan diyatonik, kromatik ve enarmonik dizileri, bitişik ve ayrık ezgileri, dörtlü, beşli ve oktav uyumlarına dayanan ezgileri doğurdum; yine hiçbirini saklamadım, ta ki vatandaş eşim sayısız hizmetkârdan oluşan bir kalabalığın hizmetini görerek zengin olsun.
καὶ πάλιν ἑτέρᾳ συνελθών, γεωμετρίᾳ, καὶ τοῦ κάλλους ἀγάμενος — εἶχε γὰρ συμμετρίαν καὶ ἀναλογίαν ἐν τοῖς μέρεσι πᾶσι — τῶν ἐγγόνων οὐδὲν ἐνοσφισάμην, ἀλλὰ τῇ
ἀστῇ φέρων ἐδωρησάμην. ἐσπούδασα καὶ τρίτῃ συνελθεῖν — ἦν δὲ εὔρυθμος, εὐάρμοστος, ἐμμελής, μουσικὴ δὲ ἐκαλεῖτο — καὶ ἐγέννησα ἐξ αὐτῆς διατονικὰ χρώματα καὶ ἐναρμόνια, συνημμένα, διεζευγμένα μέλη, τῆς διὰ τεττάρων, τῆς διὰ πέντε, τῆς διὰ πασῶν συμφωνίας ἐχόμενα, καὶ πάλιν οὐδὲν αὐτῶν ἀπεκρυψάμην, ἵνα πλουσία μοι γένηται ἡ ἀστὴ γυνή, μυρίων οἰκετῶν ὑπηρετουμένη πλήθει.
77Çünkü bazıları cariyelerin büyüsüne kapılıp hanımı, yani felsefeyi ihmal etti; kimi şiirlerle, kimi geometri çizgileriyle, kimi renk karışımlarıyla, kimi sayısız başka şeyle uğraşarak yaşlandı ve vatandaş eşe geri dönemedi.
τινὲς γὰρ τοῖς φίλτροις τῶν θεραπαινίδων δελεασθέντες ὠλιγώρησαν τῆς δεσποίνης, φιλοσοφίας, καὶ κατεγήρασαν οἱ μὲν ἐν ποιήμασιν, οἱ δὲ ἐν γραμμαῖς, οἱ δὲ ἐν χρωμάτων κράσεσιν, οἱ δὲ ἐν ἄλλοις μυρίοις, οὐ δυνηθέντες ἐπὶ τὴν ἀστὴν ἀναδραμεῖν.
78Çünkü her tekhnē'nin incelikleri, insanı çeken güçleri vardır; bazıları bunlarla gönülleri çelinip orada kalakalır, felsefeye verdikleri sözleri unuturlar. Antlaşmasına sadık kalan ise her şeyi her yerden toplayıp onun hoşnutluğu için sunar. Bu yüzden kutsal söz, onun sadakatine hayran kalarak, cariyeyi hanımının hoşnutluğu için aldığı sırada bile Sara'nın onun karısı olduğunu söylemiştir.
ἔχει γὰρ ἑκάστη τέχνη γλαφυρότητας, ὁλκούς τινας δυνάμεις, ὑφ’ ὧν ἔνιοι ψυχαγωγούμενοι καταμένουσιν, ἐκλελησμένοι τῶν πρὸς φιλοσοφίαν ὁμολογιῶν. ὁ δὲ ἐμμένων ταῖς συνθήκαις πορίζει πάντα πανταχόθεν πρὸς τὴν ἀρέσκειαν αὐτῆς. εἰκότως οὖν τῆς πίστεως αὐτὸν ἀγάμενος ὁ ἱερὸς λόγος φησίν, ὅτι καὶ νῦν ἦν αὐτῷ γυνὴ Σάρρα, ὅτε τὴν θεραπαινίδα πρὸς τὴν ἐκείνης ἀρέσκειαν ἠγάγετο.
79Genel bilgiler felsefeyi edinmeye nasıl katkıda bulunuyorsa, felsefe de bilgeliği kazanmaya öyle katkıda bulunur. Çünkü felsefe bilgeliğin peşinden gitmektir; bilgelik ise ilahi ve insani şeylerin ve bunların sebeplerinin epistēmē'sidir. Demek ki genel eğitim nasıl felsefenin kölesiyse, felsefe de bilgeliğin kölesidir.
καὶ μὴν ὥσπερ τὰ ἐγκύκλια συμβάλλεται πρὸς φιλοσοφίας ἀνάληψιν, οὕτω καὶ φιλοσοφία πρὸς σοφίας κτῆσιν. ἔστι γὰρ φιλοσοφία ἐπιτήδευσις σοφίας, σοφία δὲ ἐπιστήμη θείων καὶ ἀνθρωπίνων καὶ τῶν τούτων αἰτίων. γένοιτ’ ἂν οὖν ὥσπερ ἡ ἐγκύκλιος μουσικὴ φιλοσοφίας, οὕτω καὶ φιλοσοφία δούλη σοφίας.
80Felsefe mideye hâkim olmayı, midenin altındakilere hâkim olmayı, dile de hâkim olmayı öğretir. Bunların kendileri için seçilmeye değer olduğu söylenir; ama Tanrı'yı onurlandırmak ve hoşnut etmek için yapılırlarsa daha da saygın görünürler. Öyleyse hanımın cariyeleriyle evlenmeye talip olacağımız zaman onu hatırlamalıyız: bunların kocası olduğumuz söylensin, ama o gerçekten karımız olsun, yalnızca öyle denmekle kalmasın.
φιλοσοφία δὲ ἐγκράτειαν μὲν γαστρός, ἐγκράτειαν δὲ τῶν μετὰ γαστέρα, ἐγκράτειαν δὲ καὶ γλώττης ἀναδιδάσκει. ταῦτα λέγεται μὲν εἶναι δι’ αὑτὰ αἱρετά, σεμνότερα δὲ φαίνοιτ’ ⟨ἄν⟩, εἰ θεοῦ τιμῆς καὶ ἀρεσκείας ἕνεκα ἐπιτηδεύοιτο. μεμνῆσθαι οὖν δεῖ τῆς κυρίας, ὁπότε μέλλοιμεν αὐτῆς ⟨τὰς⟩ θεραπαινίδας μνᾶσθαι· καὶ λεγώμεθα μὲν ἄνδρες εἶναι τούτων, ὑπαρχέτω δ’ ἡμῖν ἐκείνη πρὸς ἀλήθειαν γυνή, μὴ λεγέσθω.
81Sara, Hacer'i İbrahim'e Kenanlıların ülkesine varır varmaz değil, orada on yıl kaldıktan sonra verir. Bunun ne anlama geldiğini özenle incelemek gerekir. Doğuşumuzun başında psykhē, yalnızca kendisiyle birlikte büyüyen duygularla yaşar: acılarla, sızılarla, ürküntülerle, arzularla, hazlarla. Bunlar ona hisler yoluyla gelir; akıl yürütme ise henüz iyiyi ve kötüyü göremez, bunların birbirinden nerede ayrıldığını kesin olarak ayırt edemez; hâlâ uyuklar, derin bir uykudaymış gibi gözlerini yummuştur.
Δίδωσι δ’ οὐκ εὐθὺς εἰς τὴν Χαναναίων γῆν ἀφικομένῳ, ἀλλὰ μετὰ δεκαετίαν τῆς ἐκεῖ διατριβῆς. τί δὲ τοῦτ’ ἐστίν, οὐκ ἀμελῶς ἐπισκεπτέον· ἐν ἀρχῇ μὲν τῆς γενέσεως ἡμῶν ἡ ψυχὴ συντρόφοις τοῖς πάθεσι μόνοις χρῆται, λύπαις, ἀλγηδόσι, πτόαις, ἐπιθυμίαις, ἡδοναῖς, ἃ διὰ τῶν αἰσθήσεων ἐπ’ αὐτὴν ἔρχεται, μήπω τοῦ λογισμοῦ βλέπειν δυναμένου τά τε ἀγαθὰ καὶ κακὰ καὶ ᾗ διαφέρει ταῦτα ἀλλήλων ἀκριβοῦν, ἀλλ’ ἔτι νυστάζοντος καὶ ὡς ἐν ὕπνῳ βαθεῖ καταμεμυκότος.
82Zaman ilerleyip çocukluk çağından çıkarak delikanlılığa adım atacağımız sırada, tek bir kökten hemen ikiz bir gövde biter: aretē ve kötülük. İkisini de kavrarız, ama mutlaka birini seçeriz: iyi yaratılışlılar aretē'yi, onların karşıtları kötülüğü.
χρόνου δὲ προϊόντος ὅταν ἐκβαίνοντες τῆς παιδικῆς ἡλικίας μειρακιοῦσθαι μέλλωμεν, τὸ δίδυμον στέλεχος εὐθὺς ἐκ μιᾶς, ἀρετὴ καὶ κακία, φύεται ῥίζης· καὶ ποιούμεθα μὲν τὴν κατάληψιν ἀμφοῖν, αἱρούμεθα δὲ πάντως τὴν ἑτέραν, οἱ μὲν εὐφυεῖς ἀρετήν, κακίαν δ’ οἱ ἐναντίοι.
83Bu ön taslağı çizdikten sonra bilmek gerekir ki Mısır duyguların, Kenanlıların ülkesi ise kötülüklerin sembolüdür. Bu yüzden Tanrı'nın halkı Mısır'dan kaldırıp Kenanlıların ülkesine götürmesi yerindedir.
τούτων προϋποτυπωθέντων εἰδέναι χρή, ὅτι παθῶν μὲν Αἴγυπτος σύμβολόν ἐστι, κακιῶν δὲ ἡ Χαναναίων γῆ· ὥστ’ εἰκότως ἀναστήσας ἀπ’ Αἰγύπτου τὸν λεὼν εἰς τὴν Χαναναίων εἰσάγει χώραν.
84Çünkü dediğim gibi insan, doğduğu anda hazlara ve acılara kök salmış olarak Mısırlı duygunun içinde oturmaya yazgılıdır; sonra kötülüğe doğru bir göçe çıkar. Bu sırada akıl yürütme artık daha keskin görecek kadar gelişmiştir; iyiyi de kötüyü de kavrar, ama ölümlü olandan bolca pay aldığı için kötüyü seçer; çünkü kötü ölümlüye yakındır, tıpkı onun zıddı olan iyinin ilahi olana yakın olması gibi.
ἄνθρωπος γάρ, ὡς ἔφην, ἅμα μὲν τῇ γενέσει τὸ Αἰγύπτιον πάθος ἔλαχεν οἰκεῖν ἡδοναῖς καὶ ἀλγηδόσι προσερριζωμένος, αὖθις δ’ ἀποικίαν στέλλεται τὴν πρὸς κακίαν, ἤδη τοῦ λογισμοῦ πρὸς τὸ ὀξυωπέστερον ἐπιδεδωκότος καὶ καταλαμβάνοντος μὲν ἀμφότερα, ἀγαθόν τε αὖ καὶ κακόν, τὸ δὲ χεῖρον αἱρουμένου διὰ τὸ πολὺ μετέχειν τοῦ θνητοῦ, ᾧ τὸ κακὸν οἰκεῖον, ἐπεὶ καὶ τοὐναντίον τῷ θείῳ, τὸ ἀγαθόν.
85Ama bunlar tabiatın verdiği vatanlardır: çocukluk çağının vatanı duygu, yani Mısır; delikanlılık çağının vatanı kötülük, yani Kenan ülkesi. Kutsal söz ise ölümlü soyumuzun vatanlarını açıkça bildiği hâlde, yapılması gereken ve fayda getirecek olanı öğütler; bu ülkelerin âdetlerinden, törelerinden ve uğraşlarından nefret etmeyi buyurur. Şöyle der: "Rab Musa'ya şöyle dedi: İsrailoğullarına söyle, onlara de ki: Tanrınız Rab benim. İçinde oturduğunuz Mısır ülkesinin uğraşlarına göre davranmayacaksınız; sizi götüreceğim Kenan ülkesinin uğraşlarına göre de davranmayacaksınız; onların törelerine göre yürümeyeceksiniz. Hükümlerimi yerine getirecek, buyruklarımı koruyacak ve onlara göre yürüyeceksiniz; Tanrınız Rab benim. Bütün buyruklarımı ve hükümlerimi koruyacak, onları yerine getireceksiniz. Onları yerine getiren onlarla yaşayacaktır; Tanrınız Rab benim" (Levililer 18,1–5).
ἀλλ’ αἱ μὲν φύσει πατρίδες αὗται, παιδικῆς μὲν ἡλικίας τὸ πάθος, Αἴγυπτος, ἡβώσης δὲ κακία, ἡ Χανανῖτις. ὁ δὲ ἱερὸς λόγος, καίτοι σαφῶς ἐπιστάμενος τὰς τοῦ θνητοῦ γένους πατρίδας ἡμῶν, ὑποτίθεται τὰ πρακτέα καὶ συνοίσοντα παραγγέλλων μισεῖν τὰ ἔθη καὶ τὰ νόμιμα καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτῶν ἐν οἷς φησι· „καὶ εἶπε κύριος πρὸς Μωυσῆν λέγων·
λάλησον τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν· κατὰ τὰ ἐπιτηδεύματα γῆς Αἰγύπτου, ἐν ᾗ κατοικήσατε ἐπ’ αὐτῆς, οὐ ποιήσετε· καὶ κατὰ τὰ ἐπιτηδεύματα γῆς Χαναάν, εἰς ἣν ἐγὼ εἰσάγω ὑμᾶς ἐκεῖ, οὐ ποιήσετε· καὶ τοῖς νομίμοις αὐτῶν οὐ πορεύσεσθε· τὰ κρίματά μου ποιήσετε, καὶ τὰ προστάγματά μου φυλάξεσθε, πορεύεσθε ἐν αὐτοῖς· ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν. καὶ φυλάξεσθε πάντα τὰ προστάγματά μου καὶ τὰ κρίματά μου, καὶ ποιήσετε αὐτά. ὁ ποιήσας αὐτὰ ζήσεται ἐν αὐτοῖς· ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν“ (Lev. 18,1—5).
87Demek ki gerçek hayat, Tanrı'nın hükümleri ve buyrukları içinde yürüyenin hayatıdır; tanrısızların uğraşları ise ölüm demektir. Duygunun ve kötülüklerin, bakmaya bile değmeyen öyle şeyleri vardır ki dinsizlerin ve kutsalı çiğneyenlerin kalabalıkları onlardan türer.
οὐκοῦν ἡ πρὸς ἀλήθειαν ζωὴ περιπατοῦντός ἐστιν ἐν ταῖς τοῦ θεοῦ κρίσεσι καὶ προστάξεσιν, ὥστε θάνατος ἂν εἴη τὰ τῶν ἀθέων ἐπιτηδεύματα. τινὰ δὲ ἀθεώρητα πάθους καὶ κακιῶν ἐστιν, ἐξ ὧν τὰ ἀσεβῶν καὶ ἀνοσιουργῶν πλήθη φύεται.
88Öyleyse Hacer'i Kenanlılar arasına göçtükten on yıl sonra alacağız. Çünkü akıl sahibi olur olmaz tabiatça zararlı olan cehaletin ve eğitimsizliğin peşine düşeriz; ancak sonra, zamanla ve kâmil sayı olan on ile birlikte, fayda sağlayabilecek usulünce bir eğitimi arzulamaya başlarız.
μετὰ δεκαετίαν οὖν τῆς πρὸς Χαναναίους μετοικίας ἀξόμεθα τὴν Ἄγαρ, ἐπειδήπερ εὐθὺς μὲν γενόμενοι λογικοὶ τῆς φύσει βλαβερᾶς ἀμαθίας καὶ ἀπαιδευσίας μεταποιούμεθα, χρόνῳ δ’ ὕστερον καὶ ἐν ἀριθμῷ τελείῳ, δεκάδι, νομίμου παιδείας τῆς ὠφελεῖν δυναμένης εἰς ἐπιθυμίαν ἐρχόμεθα.
89On sayısı üzerine öğretiyi musikicilerin çocukları titizlikle incelemiş, en kutsal Musa da onu az övmemiştir. En güzel şeyleri ona adamıştır: önderlikleri, turfandaları, kâhinlerin sürekli payını, Pesah kurbanının saklanmasını, kefareti, elli yılda bir yapılan salıvermeyi ve herkesin eski payına geri dönüşünü, çözülmez çadırın yapımını ve saymakla bitmeyecek daha nice şeyi.
Τὸν δὲ περὶ δεκάδος λόγον ἐπιμελῶς μὲν ἠκρίβωσαν μουσικῶν παῖδες, ὕμνησε δὲ οὐ μετρίως ὁ ἱερώτατος Μωυσῆς, ἀναθεὶς αὐτῇ τὰ κάλλιστα, τὰς ἀρχάς, τὰς ἀπαρχάς, τὰ τῶν ἱερέων ἐνδελεχῆ δῶρα, τὴν τοῦ Πάσχα διατήρησιν, τὸν ἱλασμόν, τὴν διὰ πεντηκονταετίας ἄφεσίν τε καὶ εἰς τὰς ἀρχαίας λήξεις ἐπάνοδον, τὴν κατασκευὴν τῆς ἀδιαλύτου σκηνῆς, ἄλλα μυρία, ὧν μακρὸν ἂν εἴη μεμνῆσθαι.
90Ama yerinde olanları atlamamalı. Örneğin kutsal yazılarda adil diye anılan ilk kişi olan Nuh'u, topraktan biçimlendirilen insandan itibaren onuncu kuşak olarak sunar. Bunu yılların sayısını göstermek için değil, açıkça şunu öğretmek için yapar: on, birden başlayan sayıların en kâmil sınırı olduğu gibi, psykhē'deki adalet de kâmildir ve hayattaki eylemlerin gerçek sınırıdır.
τὰ δὲ καίρια οὐ παρετέον. αὐτίκα τὸν Νῶε ἡμῖν — πρῶτος δ’ οὗτος δίκαιος ἐν ταῖς ἱεραῖς ἀνερρήθη γραφαῖς — ἀπὸ τοῦ διαπλασθέντος ἐκ γῆς εἰσάγει δέκατον, οὐκ ἐνιαυτῶν πλῆθος παραστῆσαι βουλόμενος, ἀλλὰ διδάξαι σαφῶς, ὅτι ὥσπερ δεκὰς ἀριθμῶν τῶν ἀπὸ μονάδος ἐστὶ πέρας τελειότατον, οὕτω τὸ δίκαιον ἐν ψυχῇ τέλειον καὶ πέρας ὄντως τῶν κατὰ τὸν βίον πράξεων.
91Kutsal sözler, kendisiyle çarpılarak dokuzu meydana getiren üçü en düşmanca sayı olarak ilan etmiş; dokuza eklenip onu ona tamamlayan biri ise dost olarak benimsemiştir.
τὴν μὲν γὰρ πολλαπλασιαζομένην ἐφ’ ἑαυτὴν τριάδα πρὸς ἐνάτου γένεσιν ἀριθμοῦ πολεμιωτάτην ἐξεῖπον οἱ χρησμοί, τὴν δὲ ἐπιβεβηκυῖαν μονάδα πρὸς ἐκπλήρωσιν δεκάδος ὡς φίλην ἀπεδέξαντο.
92Bunun bir işareti şudur: iç savaş alevlendiğinde, dört duygu beş hisse karşı güreşe tutuştuğunda ve bütün psykhē bir şehir gibi yağmalanıp yerle bir edilme tehlikesiyle karşılaştığında, bilge İbrahim sefere çıktı ve onuncu olarak ortaya çıkıp dokuz kralın hükümranlığına son verdi (Tekvin 14).
σημεῖον δέ· τὰς ἐννέα τῶν βασιλέων ἀρχάς, ἡνίκα ἡ ἐμφύλιος ἀνερριπίσθη στάσις, τῶν τεττάρων παθῶν πρὸς τὰς πέντε αἰσθήσεις κονισαμένων καὶ πόρθησιν καὶ κατασκαφὴν κινδυνευούσης τρόπον πόλεως τῆς ὅλης ἀναδέχεσθαι ψυχῆς, ἐκστρατεύσας ὁ σοφὸς Ἀβραὰμ κατέλυσε δέκατος ἐπιφανείς (Gen. 14).
93O, fırtınanın yerine sükûneti, hastalığın yerine sağlığı ve, doğrusunu söylemek gerekirse, ölümün yerine hayatı getirdi; çünkü zafer bağışlayan Tanrı onu muzaffer kılmıştı. İbrahim de zaferin şükran armağanı olarak O'na ondalığı adar (Tekvin 14,20).
οὗτος ἀντὶ χειμῶνος γαλήνην καὶ ὑγείαν ἀντὶ νόσου καὶ ζωήν, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἀντὶ θανάτου παρεσκεύασε, τοῦ νικηφόρου θεοῦ τροπαιοφόρον αὐτὸν ἀναδείξαντος, ᾧ καὶ τὰς δεκάτας χαριστήρια τῆς νίκης ἀνατίθησι (Gen. 14,20).
94Ayrıca "değneğin altından geçen", yani terbiyeden geçen her ehli ve uysal hayvanın onda biri ayrılır ve kanunun buyruğuyla "kutsal" olur (Levililer 27,32); böylece pek çok örnekten on sayısının Tanrı'ya, dokuz sayısının da ölümlü soyumuza yakın olduğunu öğreniriz.
καὶ παντὸς μέντοι τοῦ ἐλθόντος „ὑπὸ τὴν ῥάβδον,“ λέγω δὲ τὴν παιδείαν, ἡμέρου καὶ τιθασοῦ θρέμματος τὸ δέκατον ἀποκρίνεται, νόμου προστάξει γινόμενον „ἅγιον” (Lev. 27,32), ἵν’ ἐκ πολλῶν διδασκώμεθα τὴν δεκάδος πρὸς θεὸν οἰκειότητα καὶ τὴν τοῦ ἐννέα ἀριθμοῦ πρὸς τὸ θνητὸν ἡμῶν γένος.
95Ondalığın yalnız hayvanlardan değil, topraktan biten her şeyden de turfanda olarak ayrılması buyrulmuştur. "Toprağın bütün ondalığı," der, "tohumdan da ağacın meyvesinden de, Rab için kutsaldır; sığırların ve koyunların bütün ondalığı, sayılırken değneğin altından geçen her hayvanın onda biri Rab için kutsal olacaktır" (Levililer 27,30.32).
ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἀπὸ ζῴων μόνον ἀπάρχεσθαι δεκάτας, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν ὅσα ἐκ γῆς βλαστάνει διείρηται. „πᾶσα” γάρ φησι „δεκάτη τῆς γῆς ἀπὸ τοῦ σπέρματος καὶ τοῦ καρποῦ τοῦ ξυλίνου ἐστὶν ἅγιον τῷ κυρίῳ· καὶ πᾶσα δεκάτη βοῶν καὶ προβάτων, καὶ πᾶν ὃ ἂν διέλθῃ ἐν τῷ ἀριθμῷ ὑπὸ τὴν ῥάβδον, τὸ δέκατον ἔσται ἅγιον τῷ κυρίῳ“ (Lev. 27,30.32).
96Görüyor musun, gerçekten topraktan ve ağaçtan olan bedensel kütlemizden de turfanda sunmak gerektiğini düşünür? Çünkü bu kütlenin hayatı, sürmesi, büyümesi ve sağlığı ilahi lütufla olur. Görüyor musun, içimizdeki akılsız hayvanlardan, yani hislerden de turfanda sunmak buyrulmuştur? Çünkü görmek, işitmek, koklamak, tatmak, bir de dokunmak ilahi armağanlardır; bunlar için şükretmek gerekir.
ὁρᾷς ὅτι καὶ ἀπὸ τοῦ περὶ ἡμᾶς ὄγκου σωματικοῦ, ὃς γεώδης καὶ ξύλινος ὄντως ἐστίν, οἴεται δεῖν ἀπάρχεσθαι; ἡ γὰρ ζωὴ καὶ διαμονὴ καὶ αὔξησις καὶ ὑγίεια αὐτῷ θείᾳ γίνεται χάριτι. ὁρᾷς δ’ ὅτι καὶ ἀπὸ τῶν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ζῴων ἀλόγων — ταῦτα δ’ εἰσὶν αἰσθήσεις — πάλιν ἀπάρχεσθαι διείρηται; τὸ γὰρ ὁρᾶν καὶ ἀκούειν καὶ ὀσφραίνεσθαι καὶ γεύεσθαι, ἔτι δὲ ἅπτεσθαι δωρεαὶ θεῖαι, ὑπὲρ ὧν εὐχαριστητέον.
97Ama iyilik edeni yalnız bedenin ağaçtan ve topraktan kütleleri için, akılsız hayvanlar olan hisler için değil, nous için de övmemiz öğretilir. Nous ise asıl anlamıyla insanın içindeki insandır: daha kötünün içindeki daha iyi, ölümlünün içindeki ölümsüz.
ἀλλὰ γὰρ οὐ μόνον ἐπὶ τοῖς ξυλίνοις καὶ γηίνοις σώματος ὄγκοις οὐδ’ ἐπ’ ἀλόγοις ζῴοις, ταῖς αἰσθήσεσι, τὸν εὐεργέτην ἐπαινεῖν διδασκόμεθα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῷ νῷ, ὃς κυρίως εἰπεῖν ἄνθρωπός ἐστιν ἐν ἀνθρώπῳ, κρείττων ἐν χείρονι καὶ ἀθάνατος ἐν θνητῷ.
98Bence bu yüzden bütün ilk doğanları kutsamış, onların yerine ondalığı, yani Levi kabilesini koymuştur; bu kabile kutsallığı, dindarlığı ve Tanrı'nın onuru için yapılan hizmetleri korusun, gözetsin diye. Çünkü içimizdeki ilk ve en iyi şey akıl yürütmedir; düşünme bereketini bağışlayan Tanrı'ya, anlayışın, zekânın, kavrayışın, phronēsis'in ve akıl yürütmeye bağlı öteki yetilerin turfandalarını adamak gerekir.
διὰ τοῦτο οἶμαι τὰ πρωτότοκα καθιέρωσε πάντα, τὴν δεκάτην, λέγω Λευιτικὴν φυλήν, ἀντικαταλλαξάμενος πρὸς διατήρησιν καὶ φυλακὴν ὁσιότητος καὶ εὐσεβείας καὶ λειτουργιῶν, αἳ πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ τιμὴν ἀναφέρονται. τὸ γὰρ πρῶτον καὶ ἄριστον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ὁ λογισμός ἐστι, καὶ ἄξιον τὰς συνέσεως καὶ ἀγχινοίας καταλήψεώς τε καὶ φρονήσεως καὶ τῶν ἄλλων δυνάμεων, ὅσαι περὶ αὐτόν εἰσιν, ἀπαρχὰς ἀνατιθέναι θεῷ τῷ τὴν εὐφορίαν τοῦ διανοεῖσθαι παρασχόντι.
99Çileci kişi de buradan yola çıkarak dua etti ve şöyle dedi: "Bana verdiğin her şeyin ondalığını sana vereceğim" (Tekvin 28,22). Kendi kendine öğrenilen ve kendiliğinden bilinen rahipliği almış olan Melkisedek'in zafer dualarından sonra kaydedilen ilahi söz de şöyledir: "Ona her şeyin ondalığını verdi" (Tekvin 14,20): his alanından iyi hissetmenin, söz alanından iyi konuşmanın, nous alanından iyi düşünmenin ondalığını.
ἐνθένδε ὁ μὲν ἀσκητικὸς ὁρμηθεὶς εὐχόμενος εἶπε· „πάντων ὧν ἄν μοι δῷς, δεκάτην ἀποδεκατώσω σοί“ (Gen. 28,22), ὁὁ δὲ χρησμὸς ὁὁ μετὰ τὰς ἐπινικίους εὐχὰς ἀναγραφείς, ἃς ὁ τὴν αὐτομαθῆ καὶ αὐτοδίδακτον λαχὼν ἱερωσύνην ποιεῖται Μελχισεδέκ, "ἔδωκε γὰρ αὐτῷ“ φησίν „δεκάτην ἀπὸ πάντων“ (Gen. 14,20), ἀπὸ τῶν κατ’ αἴθησιν τὸ καλῶς αἰσθάνεσθαι, ἀπὸ τῶν κατὰ λόγον τὸ εὖ λέγειν, ἀπὸ τῶν κατὰ νοῦν τὸ εὖ διανοεῖσθαι.
100Göksel ve ilahi besinin hatırası altın bir küp içinde kutsanırken, bir ara anlatı biçiminde söylenen söz de pek güzeldir ve aynı zamanda gereklidir: "Gomer üç ölçünün onda biriydi" (Çıkış 16,36). Çünkü içimizde üç ölçü olduğu anlaşılıyor: his, söz ve nous. His duyulur şeylerin, söz adların, fiillerin ve söylenen her şeyin, nous da düşünceyle kavranan şeylerin ölçüsüdür.
παγκάλως οὖν καὶ ἀναγκαίως ἅμα ἐν εἴδει παραδιηγήματος, ἡνίκα τῆς οὐρανίου καὶ θείας τροφῆς τὸ μνημεῖον ἐν στάμνῳ χρυσῷ καθιεροῦτο, φησὶν ὡς ἄρα „τὸ γομὸρ τὸ δέκατον τῶν τριῶν μέτρων ἦν“ (Exod. 16,36). ἐν ἡμῖν γὰρ αὐτοῖς τρία μέτρα εἶναι δοκεῖ, αἴσθησις, λόγος, νοῦς· αἰσθητῶν μὲν αἴσθησις, ὀνομάτων δὲ καὶ ῥημάτων καὶ τῶν λεγομένων ὁ λόγος, νοητῶν δὲ νοῦς.
101Bu üç ölçünün her birinden kutsal bir ondalık gibi turfanda ayırmak gerekir; ta ki konuşmamız da, hissetmemiz de, kavramamız da Tanrı'ya göre, kusursuz ve sağlıklı biçimde sınansın. Çünkü gerçek ve adil ölçü budur; bizim ölçülerimiz ise yalan ve haksızdır. Bu yüzden kurbanlarda da ince unun onda biri kurbanlıklarla birlikte sunağa çıkarılır (Çıkış 29,40); onda birden geriye kalan dokuz pay ise bizde kalır.
ἀφ’ ἑκάστου δὴ τῶν τριῶν μέτρων τούτων ἀπαρκτέον ὥσπερ τινὰ ἱερὰν δεκάτην, ἵνα καὶ τὸ λέγειν καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ καταλαμβάνειν ἀνυπαιτίως καὶ ὑγιεινῶς κατὰ θεὸν ἐξετάζηται· τὸ γὰρ ἀληθινὸν καὶ δίκαιον μέτρον τοῦτ’ ἐστί, τὰ δὲ
καθ’ ἡμᾶς ψευδῆ τε καὶ ἄδικα. εἰκότως οὖν καὶ ἐπὶ τῶν θυσιῶν τὸ μὲν δέκατον τοῦ μέτρου τῆς σεμιδάλεως τοῖς ἱερείοις ἐπὶ τὸν βωμὸν συνανενεχθήσεται (Exod. 29,40), ὁ δὲ ἔνατος ἀριθμός, τὸ λείψανον τοῦ δεκάτου, παρ’ ἡμῖν αὐτοῖς παραμενεῖ.
103Kâhinlerin sürekli kurbanı da bununla uyum içindedir: onlara her zaman bir efa ince unun onda birini sunmaları buyrulmuştur (Levililer 6,20). Çünkü dokuzuncu olanı, yani sanıya göre tanrı olan duyulur şeyi aşıp onuncu ve gerçekte tek olan Tanrı'ya tapmayı öğrenmişlerdir. Zira kozmosa dokuz pay düşmüştür: gökte sekiz pay —sabit yıldızlar küresi ile hep aynı düzen içinde dönen yedi gezegen—, dokuzuncu pay ise su ve havayla birlikte toprak; çünkü her türlü dönüşüme ve değişime uğrayan bu üçü tek bir akrabalık oluşturur.
τούτοις συνᾴδει καὶ ἡ τῶν ἱερέων ἐνδελεχὴς θυσία· τὸ γὰρ δέκατον τὸ τοῦ οἶφι σεμιδάλεως ἀεὶ διείρηται προσφέρειν αὐτοῖς (Lev. 6,20). ἔμαθον γὰρ τὸν ἔνατον ὑπερβαίνοντες αἰσθητὸν δοκήσει θεὸν τὸν δέκατον καὶ μόνον ὄντα ἀψευδῶς προσκυνεῖν. ἐννέα γὰρ ὁ κόσμος ἔλαχε μοίρας,
ἐν οὐρανῷ μὲν ὀκτώ, τήν τε ἀπλανῆ καὶ ἑπτὰ τὰς πεπλανημένας ἐν τάξεσι φερομένας ταῖς αὐταῖς, ἐνάτην δὲ γῆν σὺν ὕδατι καὶ ἀέρι· τούτων γὰρ μία συγγένεια τροπὰς καὶ μεταβολὰς παντοίας δεχομένων.
105Çoğunluk bu dokuz payı ve onlardan kurulan kozmosu onurlandırdı; kâmil kişi ise dokuzun üstünde olanı, onların yapıcısını, onuncu olan Tanrı'yı. Çünkü bütün yapıtın üstünden bakarak sanatkârı özlemiş, O'na yalvaran ve hizmet eden biri olmaya can atmıştır. Bu yüzden kâhin onuncu, tek ve ebedî olana sürekli bir ondalık adar.
οἱ μὲν οὖν πολλοὶ τὰς ἐννέα ταύτας μοίρας καὶ τὸν παγέντα κόσμον ἐξ αὐτῶν ἐτίμησαν, ὁ δὲ τέλειος τὸν ὑπεράνω τῶν ἐννέα, δημιουργὸν αὐτῶν, δέκατον θεόν· ὅλον γὰρ ὑπερκύψας τὸ ἔργον ἐπόθει τὸν τεχνίτην, καὶ ἱκέτης καὶ θεραπευτὴς ἐσπούδαζεν αὐτοῦ γενέσθαι· διὰ τοῦτο δεκάτην ἐνδελεχῆ τῷ δεκάτῳ καὶ μόνῳ καὶ αἰωνίῳ ὁ ἱερεὺς ἀνατίθησι.
106Asıl anlamıyla psykhē'nin Pesah'ı budur: her duygudan ve her duyulur şeyden, düşünceyle kavranan ve ilahi olan onuncuya geçiş. Nitekim şöyle denir: "Bu ayın onuncu gününde her biri ev başına bir kuzu alsın" (Çıkış 12,3). Böylece onuncu günden başlayarak, üçte ikisi aydınlanmış olan psykhē'de saklanan kurbanlıklar onuncuya adanır; ta ki psykhē, ikinci haftanın artışıyla dolunaya ermiş ay gibi baştan başa göksel bir aydınlığa dönüşsün ve kusursuz, lekesiz ilerlemelerini yalnız korumakla kalmayıp artık kurban olarak da sunabilsin.
τοῦτ’ ἐστὶ κυρίως εἰπεῖν τὸ ψυχικὸν Πάσχα, ἡ ⟨ἀπὸ⟩ παντὸς πάθους καὶ παντὸς αἰσθητοῦ διάβασις πρὸς τὸ δέκατον, ὃ δὴ νοητόν ἐστι καὶ θεῖον· λέγεται γάρ· „δεκάτῃ τοῦ μηνὸς τούτου λαβέτωσαν ἕκαστος πρόβατον κατ’ οἰκίαν“ (Exod. 12, 3), ἵνα ἀπὸ τῆς δεκάτης τῷ δεκάτῳ καθιερωθῇ τὰ θύματα διατηρηθέντα ἐν τῇ ψυχῇ κατὰ δύο μοίρας ἐκ τριῶν πεφωτισμένῃ, μέχρις ἂν ὅλη δι’ ὅλων γενομένη φέγγος οὐράνιον, οἷα πλησιφαὴς σελήνη κατὰ δευτέρας ἑβδομάδος παραύξησιν, μὴ μόνον φυλάττειν ἀλλὰ καὶ ἱερουργεῖν ἤδη δύνηται τὰς ἀσινεῖς καὶ ἀμώμους προκοπάς.
107Kefaret de budur. O da ayın onuncu gününde kesinleşir (Levililer 23,27): psykhē onuncu olan Tanrı'ya yalvarır; akıl yürütmenin kavrayışıyla, oluşmuş olanın düşüklüğüne ve hiçliğine inanmış, oluşmamış olanın bütün güzel şeylerdeki üstünlüğünü ve doruğunu öğrenmiştir. Tanrı kendini alçaltan, küçülten, övünç ve kibirle kabarmayanlara yalvarılmadan bile hemen merhamet eder. Salıverme de budur (Levililer 25,9 vd.); psykhē'nin tam hürriyeti de budur: psykhē içinde dolaştığı yanılgıyı üzerinden silkip atar, rotasını sapmayan tabiata çevirir ve vaktiyle, rüzgâr parlak eserken, güzel şeyler uğruna emeklere katlanırken kendisine düşen paylara geri döner. O zaman kutsal söz onun mücadelelerine hayran kalarak onu onurlandırmış, ona seçkin bir paye, ölümsüz bir pay, bozulmaz soy içinde bir mevki vermişti.
τοῦτ’ ἐστὶν ἱλασμός — καὶ γὰρ οὗτος δεκάτῃ τοῦ μηνὸς βεβαιοῦται (Lev. 23,27), τὸν δέκατον ἱκετευούσης θεὸν ψυχῆς καὶ τὴν ταπεινότητα καὶ οὐδένειαν τοῦ γενητοῦ περίνοιαν λογισμοῦ πεποιθυίας καὶ τὰς ἐν ἅπασι τοῖς καλοῖς ὑπερβολὰς καὶ ἀκρότητας τοῦ ἀγενήτου δεδιδαγμένης. ἵλεως οὖν καὶ ἄνευ ἱκετείας ἵλεως εὐθὺς γίνεται τοῖς ἑαυτοὺς κακοῦσι καὶ συστέλλουσι καὶ μὴ καυχήσει καὶ οἰήσει φυσωμένοις —, τοῦτ’ ἐστὶν ἄφεσις (Lev. 25,9 sqq.),
τοῦτ’ ἐλευθερία παντελὴς ψυχῆς ὃν ἐπλανήθη τε πλάνον ἀποσειομένης καὶ πρὸς τὴν ἀπλανῆ φύσιν μεθορμιζομένης καὶ ἐπὶ τοὺς κλήρους ἐπανιούσης, οὓς ἔλαχεν, ἡνίκα λαμπρὸν | ἔπνει καὶ τοὺς περὶ τῶν καλῶν πόνους ἤθλει. τότε γὰρ αὐτὴν τῶν ἄθλων ἀγάμενος ὁ ἱερὸς λόγος ἐτίμησε, γέρας ἐξαίρετον δούς, κλῆρον ἀθάνατον, τὴν ἐν ἀφθάρτῳ γένει τάξιν.
109Bilge İbrahim de bunun için yalvarır: görünüşte Sodom ülkesi, gerçekte ise güzel şeylere karşı kısırlaşmış, akıl yürütmesi kör olmuş psykhē yakılmak üzereyken, eğer içinde adaletin hatırası olan on sayısı bulunursa bir af görsün diye (Tekvin 18,32). Yalvarmasına salıverme sayısı olan elliden başlar, son kurtuluş olan onda bitirir. Bence Musa da bu yüzden binbaşıları, yüzbaşıları ve ellibaşıları seçtikten sonra en sona onbaşılar atar (Çıkış 18,25); ta ki nous daha kıdemli rütbeler aracılığıyla iyileşemiyorsa, hiç değilse en son olanlar aracılığıyla arınsın.
τοῦτο καὶ Ἀβραὰμ ὁ σοφὸς ἱκετεύει, μελλούσης ἐμπίπρασθαι λόγῳ μὲν τῆς Σοδομίτιδος γῆς, ἔργῳ δὲ τῆς ἐστειρωμένης τὰ καλὰ καὶ τυφλῆς τὸν λογισμὸν ψυχῆς, ἵν’, ἐὰν εὑρεθῇ τὸ δικαιοσύνης μνημεῖον, ἡ δεκάς, ἐν αὐτῇ, τύχῃ τινὸς ἀμνηστίας (Gen. 18, 32)· ἄρχεται μὲν οὖν τῆς ἱκεσίας ἀπὸ τοῦ τῆς ἀφέσεως ἀριθμοῦ, πεντηκοντάδος, λήγει δὲ εἰς δεκάδα, τὴν τελευταίαν
ἀπολύτρωσιν. ἀφ’ οὗ μοι δοκεῖ καὶ Μωυσῆς μετὰ τὴν χιλιάρχων καὶ ἑκατοντάρχων καὶ πεντηκοντάρχων αἵρεσιν ἐπὶ πᾶσι δεκαδάρχους χειροτονεῖν (Exod. 18,25), ἵν’, εἰ μὴ δύναιτο διὰ τῶν πρεσβυτέρων τάξεων βελτιοῦσθαι ὁ νοῦς, ἀλλά τοι διὰ τῶν ὑστάτων καθαίρηται.
111Öğrenmeyi sevenin uşağı da o şaşırtıcı elçiliği üstlendiğinde, kendi kendine öğrenen bilgeye en yakın aretē'yi, yani kalıcılığı eş olarak bulmak için aracılık ederken pek güzel bir öğreti öğrendi. "On deve alır": on sayısının, yani doğru terbiyenin hatırlanmasını, efendisinin pek çok, hatta sayısız hatırasından alır.
πάγκαλον δὲ δόγμα καὶ ὁ τοῦ φιλομαθοῦς παῖς ἔμαθεν, ἡνίκα τὴν θαυμαστὴν ἐκείνην ἐπρέσβευε πρεσβείαν, αὐτομαθεῖ σοφῷ προξενῶν οἰκειοτάτην ἀρετήν, ἐπιμονήν. „δέκα γὰρ καμήλους λαμβάνει,“ τὴν δεκάδος, λέγω δὲ παιδείας ὀρθῆς, ἀνάμνησιν, ἀπὸ πολλῶν ἀπείρων μὲν οὖν τοῦ κυρίου μνημῶν.
112"Efendisinin iyi şeylerinden de alır" (Tekvin 24,10). Açıktır ki gümüş, altın ya da bozulabilir maddelerden yapılmış başka bir şey değil —çünkü Musa "iyi" adını hiçbir zaman bunlara vermemiştir—, yalnız psykhē'ye ait olan gerçek iyileri yol azığı ve ticaret malı olarak yanına alır: öğretimi, ilerlemeyi, gayreti, özlemi, şevki, ilhamları, kehanetleri, doğruyu yapma sevdasını.
„λαμβάνει δὲ καὶ τῶν ἀγαθῶν ἐκείνου„ (Gen. 24,10) δῆλον ὡς οὐκ ἄργυρον οὐδὲ χρυσὸν ἤ τινα ἄλλα τῶν ἐν ὕλαις φθαρταῖς — τὴν γὰρ ἀγαθοῦ πρόσρησιν οὐδέποτε τούτοις ἐπεφήμισε Μωυσῆς —, ἀλλὰ τὰ γνήσια, ἃ δὴ ψυχῆς ἐστι μόνα, ἐφοδιάζεται καὶ ἐμπορεύεται, διδασκαλίαν, προκοπήν, σπουδήν, πόθον, ζῆλον, ἐνθουσιασμούς, προφητείας, τοῦ κατορθοῦν ἔρωτα·
113Bunlarla uğraşıp bunlarda kendini çalıştırdıktan sonra, açık denizden gelip bir limana demirlemek üzereyken, kendisine çöpçatanlık edilen kızın elleri için her biri bir drahmi ağırlığında iki küpe ve on altınlık bilezikler alacaktır (Tekvin 24,22). Ne Tanrı'ya yaraşır bir süs! Kulağa giden tek bir drahmidir, bölünmez ve tabiatça ağırlığı olan bir birliktir —çünkü kulağın, bir ve tek olan Tanrı'nın aretē'lerini güzelce anlatan tek bir sözden başka hiçbir şeye vakit ayırmaması yaraşır—; ellerin işleri ise on altınlıktır, çünkü bilgeliğe uygun eylemler kâmil sayılarla sağlamlaşır ve her biri altından daha değerlidir.
οἷς ἐμμελετῶν καὶ ἐνασκούμενος, ὅταν ὥσπερ ἐκ πελάγους ἐνορμίζεσθαι λιμένι μέλλῃ, λήψεται δύο μὲν ἐνώτια, ἀνὰ δραχμὴν ὁλκήν, ψέλια δὲ δέκα χρυσῶν ἐπὶ τὰς χεῖρας τῆς προξενουμένης (Gen. 24,22). ὢ θεοπρεποῦς κόσμου, δραχμὴν μίαν εἶναι τὸ ἄκουσμα καὶ μονάδα ἀρραγῆ καὶ ὁλκὸν φύσει — ἀκοὴν γὰρ οὐδενὶ σχολάζειν ἐμπρεπές, ὅτι μὴ λόγῳ ἑνί, ὃς ἂν τὰς τοῦ ἑνὸς ἀρετὰς καὶ μόνου θεοῦ καλῶς διεξέρχηται —, δέκα δὲ χρυσῶν τὰ ἐγχειρήματα· πράξεις γὰρ αἱ κατὰ σοφίαν τελείοις ἀριθμοῖς βεβαιοῦνται, καὶ ἔστιν ἑκάστη τιμιωτέρα χρυσοῦ.
114Soylarının üstünlüğüne göre seçilmiş önderlerin yaptığı bağış da buna benzer. Bu bağışı, felsefenin donattığı psykhē kendi açılış törenini kutsallığa yaraşır biçimde kutlarken, öğretmeni ve rehberi olan Tanrı'ya şükranla yaptılar. "Buhurla dolu on altınlık bir kap adar" (Sayılar 7,14); ta ki phronēsis'ten ve her aretē'den yükselen esintileri tek bilge olan yargılasın.
τοιαύτη τίς ἐστι καὶ ἡ ἀριστίνδην ἐπικριθεῖσα τῶν ἀρχόντων εἰσφορά, ἣν ἐποιήσαντο, ἡνίκα ἡ ψυχὴ κατασκευασθεῖσα ὑπὸ φιλοσοφίας ἱεροπρεπῶς τὰ ἐγκαίνια ἦγεν αὐτῆς εὐχαριστοῦσα τῷ διδασκάλῳ καὶ ὑφηγητῇ θεῷ. „θυΐσκην γὰρ δέκα χρυσῶν πλήρη θυμιάματος ἀνατίθησιν“ (Num. 7,14), ἵνα τὰς ὑπὸ φρονήσεως καὶ πάσης ἀρετῆς ἀναδιδομένας αὔρας ὁ μόνος ἐπικρίνῃ σοφός.
115Bunlar hoşa gidince Musa nakaratı söyler: "Rab hoş kokuyu kokladı" (Tekvin 8,21). Koklamayı onaylamak anlamında kullanır; çünkü Tanrı insan biçimli değildir, burun deliklerine ya da başka organlara ihtiyacı yoktur.
ἐπειδὰν δὲ δόξωσιν εἶναι προσηνεῖς, τὸ ἐφύμνιον ᾄσεται Μωυσῆς λέγων· „ὠσφράνθη κύριος ὀσμὴν εὐωδίας“ (Gen. 8,21), τὸ ὀσφρανθῆναι τιθεὶς ἐπὶ τοῦ συναινέσαι· οὐ γὰρ ἀνθρωπόμορφος οὐδὲ μυκτήρων ἤ τινων ἄλλων ὀργανικῶν μερῶν χρεῖος.
116İlerleyen yerlerde ilahi meskenin, yani çadırın "on perde"den oluştuğunu da söyleyecektir (Çıkış 26,1); çünkü bütün bilgeliğin yapısına kâmil sayı, on düşmüştür. Bilgelik ise her şeye hükmeden, tek ve mutlak hükümran kralın sarayı ve otağıdır.
προϊὼν δὲ καὶ τὸ θεῖον ἐνδιαίτημα, τὴν σκηνήν, „δέκα αὐλαίας“ (Exod. 26,1) ἐρεῖ· τὸ γὰρ τῆς ὅλης πῆγμα σοφίας ἀριθμὸν τέλειον εἴληχε, δεκάδα· σοφία δὲ αὐλὴ καὶ βασίλειόν ἐστι τοῦ πανηγεμόνος καὶ μόνου βασιλέως αὐτοκράτορος.
117Bu düşünceyle kavranan evdir; duyulur ev ise kozmostur. Nitekim perdeleri de dört öğenin sembolü olan şeylerden dokumuştur: ince keten, mavi, mor ve kırmızı ipliklerden yapılırlar (aynı yer); dediğim gibi dört taneler. İnce keten toprağın sembolüdür, çünkü topraktan biter; mavi havanın, çünkü hava tabiatça karanlıktır; mor suyun, çünkü boyanın kaynağı denizden gelir, boyayla aynı adı taşıyan midyeden; kırmızı da ateşin, çünkü aleve pek benzer.
ὁ μὲν δὴ νοητὸς οἶκος οὗτος, αἰσθητὸς δ’ ὁ κόσμος ἐστίν, ἐπεὶ καὶ τὰς αὐλαίας ἐκ τοιούτων συνύφηνεν, ἃ τῶν τεττάρων στοιχείων σύμβολά ἐστιν· ἐκ γὰρ βύσσου καὶ ὑακίνθου καὶ πορφύρας καὶ κοκκίνου δημιουργοῦνται (ibid.), τεττάρων, ὡς ἔφην, ἀριθμῶν. σύμβολον δὲ γῆς μὲν ἡ βύσσος — φύεται γὰρ ἐκ ταύτης —, ἀέρος δὲ ὁ ὑάκινθος — μέλας γὰρ οὗτος φύσει —, ὕδατος δὲ ἡ πορφύρα — τὸ γὰρ τῆς βαφῆς αἴτιον ἐκ θαλάττης, ἡ ὁμωνυμοῦσα κόγχη —, πυρὸς δὲ τὸ κόκκινον· ἐμφερέστατον γὰρ φλογί.
118Yine, Tanrı'ya karşı duran nous'u yüceltip ona hükümranlığın alametlerini, tahtı, asayı ve tacı verdiğinde dizginleri koparan Mısır'ı, evrenin vekili ve koruyucusu on darbe ve cezayla uslandırır.
πάλιν γε μὴν Αἴγυπτον ἀφηνιάσασαν, ἡνίκα τὸν ἀντίθεον ἀπεσέμνυνε νοῦν τὰ παράσημα τῆς βασιλείας ἀναδοῦσα αὐτῷ, τὸν θρόνον, τὸ σκῆπτρον, τὸ διάδημα, δέκα πληγαῖς καὶ τιμωρίαις ὁ τῶν ὅλων ἐπίτροπος καὶ κηδεμὼν νουθετεῖ.
119Aynı şekilde bilge İbrahim'e de ne daha çok ne daha az, tam on milleti yok edip büsbütün ortadan kaldıracağını ve yok edilenlerin ülkesini onun soyuna vereceğini vaat eder (Tekvin 15,18–20); çünkü övgüde de yergide de, onurlandırmada da cezalandırmada da her yerde on sayısını kullanmayı uygun bulur.
τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ Ἀβραὰμ ὑπισχνεῖται τῷ σοφῷ οὔτε πλειόνων οὔτε ἐλαττόνων, ἀλλὰ αὐτὸ μόνον δέκα ἐθνῶν ἀπώλειαν καὶ παντελῆ φθορὰν ἐργάσεσθαι καὶ τὴν τῶν ἀναιρεθέντων χώραν δώσειν τοῖς ἐγγόνοις αὐτοῦ (Gen. 15,18—20), πανταχοῦ δεκάδι καὶ πρὸς ἔπαινον καὶ πρὸς ψόγον καὶ πρὸς τιμὴν καὶ πρὸς κόλασιν καταχρῆσθαι δικαιῶν.
120Ama bunları niye sayıp duruyoruz? Musa kutsal ve ilahi kanunları toplam on sözle kaydetmiştir. Bunlar temel yasalardır, sayısız cüzî kanunun cinslere göre başlıklarıdır; kullananların faydası için buyrukları ve yasakları içeren hükümlerin kökleri, ilkeleri ve hiç kurumayan pınarlarıdır.
καίτοι τί τούτων μεμνήμεθα; τὴν γὰρ ἱερὰν καὶ θείαν νομοθεσίαν δέκα τοῖς σύμπασι λόγοις Μωυσῆς ἀναγέγραφεν· οὗτοι δέ εἰσι θεσμοί, τῶν κατὰ μέρος ἀπείρων νόμων γενικὰ κεφάλαια, ῥίζαι καὶ ἀρχαὶ ⟨καὶ⟩ πηγαὶ ἀέναοι διαταγμάτων προστάξεις καὶ ἀπαγορεύσεις περιεχόντων ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν χρωμένων.
121Demek ki Hacer'le birlikteliğin Kenanlıların ülkesine varıştan on yıl sonra gerçekleşmesi yerindedir. Çünkü akıl sahibi olur olmaz, düşüncemiz hâlâ yumuşak ve kıvamsızken genel eğitimi arzulayamayız; ancak anlayışımızı ve zekâmızı güçlendirip her konuda artık hafif ve yüzeysel değil, sağlam ve oturmuş bir yargıya sahip olduğumuzda arzulayabiliriz.
Εἰκότως οὖν μετὰ δεκαετίαν τῆς εἰς Χαναναίων γῆν ἀφίξεως ἡ πρὸς τὴν Ἄγαρ κοινωνία γίνεται· οὐ γὰρ εὐθὺς λογικοὶ γενόμενοι πλαδώσης ἔτι τῆς διανοίας ὀρεχθῆναι παιδείας τῆς ἐγκυκλίου δυνάμεθα, ἀλλ’ ἐπειδὰν σύνεσιν καὶ ἀγχίνοιαν κραταιωσάμενοι μηκέτι κούφῃ καὶ ἐπιπολαίῳ, ἀλλὰ βεβαίᾳ καὶ παγίᾳ γνώμῃ περὶ ἁπάντων χρώμεθα.
122Bu yüzden ardından şu söz de eklenir: "Hacer'in yanına girdi" (Tekvin 16,4). Çünkü öğrenenin, insan tabiatına yaraşan dersleri öğrenmek için epistēmē uğruna öğretmenin yanına gitmesi uygundu. Burada öğrenci öğretmenine giderken gösterilir; ama öğretim çoğu zaman kıskançlığı kendinden uzaklaştırarak öne koşar ve iyi yaratılışlıları kendine çeker.
διὸ τἀκόλουθον προσυφαίνεται τὸ „εἰσῆλθε πρὸς Ἄγαρ“ (Gen. 16, 4)· ἦν γὰρ ἁρμόττον τῷ μανθάνοντι πρὸς ἐπιστήμην διδάσκαλον φοιτᾶν, ἵνα ἀναδιδαχθῇ τὰ προσήκοντα ἀνθρώπου φύσει παιδεύματα. νυνὶ μὲν ὁ γνώριμος εἰς διδασκάλου βαδίζων εἰσάγεται· προεκτρέχει δὲ πολλάκις ἐξοικίσασα φθόνον ἀφ’ ἑαυτῆς καὶ τοὺς ἔχοντας εὐφυῶς ἐπισπᾶται.
123Nitekim aretē'nin, yani Lea'nın, çileci kişi tarladan dönerken onu karşılamaya çıkıp "Bugün benim yanıma gireceksin" dediğini görürüz (Tekvin 30,16). Epistēmē'nin tohumlarına ve fidanlarına bakan kişi, işlenmiş aretē'nin yanından başka nereye girecekti?
τὴν γοῦν ἀρετήν, Λείαν, ἔστιν ἰδεῖν προαπαντῶσαν καὶ λέγουσαν τῷ ἀσκητῇ· „πρὸς μὲ εἰσελεύσῃ σήμερον“ (Gen. 30,16), ἡνίκα ἐκεῖνος ἀγρόθεν ἐπανῄει. ποῦ γὰρ ὤφειλεν ⟨εἰς⟩ελθεῖν ὁ τῶν ἐπιστήμης σπερμάτων καὶ φυτῶν ἐπιμελητής, ὅτι μὴ πρὸς τὴν γεωργηθεῖσαν ἀρετήν;
124Bazen de öğrencilerin ne kadar istekli ve gayretli olduklarını sınamak için onları karşılamaya çıkmaz; Tamar gibi yüzünü örtüp üç yol ağzına oturur, yoldan geçenlere bir fahişe izlenimi verir (Tekvin 38,14.15). Ta ki merakla araştıranlar örtüyü kaldırıp onu açığa çıkarsınlar ve hayânın ve itidalin dokunulmamış, lekesiz, gerçekten bakire, eşsiz güzelliğini seyretsinler.
ἔστι δ’ ὅτε καὶ ἀποπειρωμένη τῶν φοιτητῶν, ὡς ἔχουσι προθυμίας καὶ σπουδῆς, οὐχ ὑπαντᾷ μέν, ἐγκαλυψαμένη δὲ τὸ πρόσωπον ὥσπερ Θάμαρ ἐπὶ τριόδου καθέζεται, πόρνης δόξαν παρασχοῦσα τοῖς ὁδῷ βαδίζουσιν (Gen. 38, 14. 15), ἵνα οἱ περιέργως ἔχοντες ἀνακαλύψαντες ἀναφήνωσι καὶ καταθεάσωνται τὸ ἄψαυστον καὶ ἀμίαντον καὶ παρθένιον ὄντως αἰδοῦς καὶ σωφροσύνης ἐκπρεπέστατον κάλλος.
125Peki inceleyen, öğrenmeyi seven, örtülü şeylerden hiçbirini incelenmemiş ve araştırılmamış bırakmamaya kararlı olan kimdir? Başkomutan ve kral olan, Tanrı'ya verdiği sözlere bağlı kalan ve bunlardan sevinç duyan, adı Yahuda olandan başka kim olabilir? Nitekim "yoldan ona doğru saptı ve: Bırak yanına gireyim, dedi" (aynı yer, 16). Ama zorla girmeyecekti; örtülü gücün ne olduğunu ve ne için hazırlandığını görmek istiyordu.
τίς οὖν ὁ ἐξεταστικὸς καὶ φιλομαθὴς καὶ μηδὲν ἄσκεπτον καὶ ἀδιερεύνητον τῶν ἐγκεκαλυμμένων πραγμάτων παραλιπεῖν ἀξιῶν ἐστιν, ὅτι μὴ ὁ ἀρχιστράτηγος καὶ βασιλεὺς καὶ ταῖς πρὸς θεὸν ὁμολογίαις ἐμμένων τε καὶ χαίρων, ὄνομα Ἰούδας; „ἐξέκλινε“ γάρ φησι „πρὸς αὐτὴν τὴν ὁδὸν καὶ εἶπεν· ἔασόν με εἰσελθεῖν πρὸς σέ“ (ibid. 16) — ἀλλ’ οὐκ ἔμελλε παραβιάζεσθαι — καὶ σκοπεῖν, τίς τε ἡ ἐγκεκαλυμμένη δύναμίς ἐστι καὶ ἐπὶ τί παρεσκεύασται.
126Yanına girdikten sonra "ve gebe kaldı" diye yazılmıştır (aynı yer, 18) —bu fiil "tuttu, yakaladı" anlamına da gelir— ve kimin kimi tuttuğu açıkça söylenmez. Çünkü tekhnē öğreneni kendisine âşık olmaya ikna ederek tutup yakalar; öğrenen de, eğer öğrenmeyi seviyorsa, öğreteni tutup yakalar.
μετὰ τοίνυν τὸ εἰσελθεῖν γέγραπται „καὶ συνέλαβε“ (ibid. 18) καὶ τὸ „τίς“ ῥητῶς οὐ μεμήνυται· συλλαμβάνει γὰρ καὶ συναρπάζει ἡ μὲν τέχνη τὸν μανθάνοντα ἐρωτικῶς ἔχειν ἀναπείθουσα ἑαυτῆς, ὁ δὲ μανθάνων τὴν διδάσκουσαν, ὁπότε φιλομαθὴς εἴη.
127Ara bilgileri öğretenlerden biri çoğu zaman yetenekli bir öğrenciye rastlayınca öğretimiyle övünür, öğrencinin kolay öğrenmesinin tek sebebinin kendisi olduğunu sanır. Kendini havalara kaldırıp şişirerek burnu havada dolaşır, kaşlarını iyice kaldırıp kibre kapılır, kendisiyle vakit geçirmek isteyenlerden pek çok para ister. Yoksul ama terbiyeye susamış olduğunu fark ettiklerinden ise, bilgeliğin hazinesini yalnız kendisi bulmuş gibi yüz çevirir.
πολλάκις δέ τις τῶν μέσας ἐπιστήμας ὑφηγουμένων γνωρίμου τυχὼν εὐφυοῦς ηὔχησεν ἐπὶ τῇ διδασκαλίᾳ μόνος ὑπολαβὼν τῷ φοιτητῇ γεγονέναι τῆς εὐμαθίας αἴτιος, καὶ μετεωρίσας καὶ φυσήσας ἑαυτὸν ὑψαυχενεῖ καὶ τὰς ὀφρῦς εὖ μάλα ἀνασπάσας τετύφωται καὶ παρὰ τῶν βουλομένων συνδιατρίβειν πάμπολλα αἰτεῖ· οὓς δ’ ἂν αἴσθηται πένητας μέν, διψῶντας δὲ παιδείας, ἀποστρέφεται, ὥσπερ θησαυρόν τινα σοφίας μόνος ἀνευρηκώς.
128"Karnında taşımak" budur: şişmek, kibirlenmek, ölçüyü aşan bir kütleye bürünmek. Bazıları bu yüzden ara bilgilerin hanımı olan aretē'yi, kendisi zaten onurlu olduğu hâlde, hor görür gibi göründüler.
τοῦτ’ ἐστὶ τὸ „ἐν γαστρὶ ἔχειν“, οἰδεῖν καὶ τετυφῶσθαι καὶ ὄγκον πλείονα τοῦ μετρίου περιβεβλῆσθαι, δι’ ὧν καὶ τὴν κυρίαν τῶν μέσων ἐπιστημῶν, ἀρετήν, ἔδοξάν τινες ἀτιμάζειν, ἐπίτιμον οὖσαν ἐξ ἑαυτῆς.
129Şeylere phronēsis ile gebe kalan psykhē'ler, karışık olanları ayırıp birbirinden seçerek yine de doğururlar. Rebeka bunlardandır: düşüncenin iki milletinin, yani aretē ile kötülüğün epistēmē'sini karnına aldığında kolayca doğurur ve her birinin tabiatını ayırıp birbirinden seçer (Tekvin 25,23). Phronēsis olmadan gebe kalanlar ise ya düşük yapar ya da kavgacı bir sofist doğururlar: ya atan ve ok atan birini (Tekvin 21,20) ya da atılan ve oka hedef olan birini.
ὅσαι μὲν οὖν ψυχαὶ μετὰ φρονήσεως κυοφοροῦσι πραγμάτων τίκτουσιν ὅμως, τὰ συγκεχυμένα διακρίνουσαι καὶ διαστέλλουσαι, καθάπερ ἡ Ῥεβέκκα — λαβοῦσα γὰρ ἐν γαστρὶ τῶν διττῶν διανοίας ἐθνῶν ἐπιστήμην, ἀρετῆς τε καὶ κακίας, εὐτοκίᾳ χρωμένη τὴν ἑκατέρου φύσιν διαστέλλει τε καὶ διακρίνει (Gen. 25,23) —· ὅσαι δὲ ἄνευ φρονήσεως, ἢ ἀμβλίσκουσιν ἢ δύσεριν καὶ σοφιστὴν βάλλοντα καὶ τοξεύοντα (Gen. 21,20) ἢ βαλλόμενον καὶ τοξευόμενον ἀποκύουσι.
130Bu belki de yerindedir: kimi psykhē'ler karnına "aldığını", kimileri karnında "taşıdığını" düşünür, aradaki fark ise çok büyüktür. Taşıdığını sananlar, seçimi ve doğurmayı kendilerine mal ederek büyük laflar ederler. Aldığını kabul edenler ise kendilerinden gelen, kendilerine ait hiçbir şeyleri olmadığını itiraf ederler; tohumların ve döllerin dışarıdan sulandığını kavrayıp vereni hayranlıkla yücelterek en büyük kötülüğü, bencilliği, kâmil iyilikle, Tanrı'ya saygıyla uzaklaştırırlar.
καὶ μήποτε εἰκότως· αἱ μὲν γὰρ λαμβάνειν, αἱ δὲ ἔχειν ἐν γαστρὶ οἴονται, παμμεγέθους ⟨οὔσης⟩ διαφορᾶς. αἱ μὲν γὰρ ἔχειν νομίζουσαι τὴν αἵρεσιν καὶ γένεσιν ἑαυταῖς ἐπιγράφουσαι σεμνομυθοῦσιν, αἱ δὲ λαμβάνειν ἀξιοῦσαι τὸ μὲν μηδὲν οἰκεῖον ἐξ ἑαυτῶν ἔχειν συνομολογοῦσι, τὰ δὲ σπέρματα καὶ τὰς γονὰς ἔξωθεν ἀρδομένας καταλαμβάνουσαι καὶ θαυμάζουσαι τὸν διδόντα κακὸν μέγιστον, φιλαυτίαν, ἀγαθῷ τελείῳ, θεοσεβείᾳ, διωθοῦνται.
131İnsanlar arasındaki kanun koyuculuğun tohumları da bu şekilde atılmıştır. Nitekim şöyle der: "Levi kabilesinden biri vardı; Levi'nin kızlarından birini aldı ve onunla evlendi. Kadın karnına aldı ve bir erkek çocuk doğurdu; çocuğun güzel olduğunu görünce onu üç ay sakladılar" (Çıkış 2,1.2).
τοῦτον τὸν τρόπον καὶ τὰ νομοθετικῆς τῆς παρὰ ἀνθρώποις κατεβλήθη σπέρματα· „ἦν γάρ τις“ φησίν „ἐκ τῆς φυλῆς Λευί, ὃς ἔλαβε τῶν θυγατέρων τῶν Λευί, καὶ ἔσχεν αὐτήν. καὶ ἐν γαστρὶ ἔλαβε καὶ ἔτεκεν ἄρρεν· ἰδόντες δὲ αὐτὸ ἀστεῖον ὂν ἐσκέπασαν αὐτὸ μῆνας τρεῖς“ (Exod. 2, 1. 2).
132Bu Musa'dır: en arı nous, gerçekten erdemli olan; kanun koyuculuğu da peygamberliği de ilham dolu, Tanrı'nın taşıdığı bir bilgelikle almış olan. Levi kabilesinden gelir; hem baba hem ana tarafından bu soydan olarak hakikate sıkıca sarılır.
οὗτός ἐστι Μωυσῆς, ὁ καθαρώτατος νοῦς, ὁ ἀστεῖος ὄντως, ὁ νομοθετικὴν ὁμοῦ καὶ προφητείαν ἐνθουσιώσῃ καὶ θεοφορήτῳ σοφίᾳ λαβών, ὃς γένος ὢν τῆς Λευιτικῆς φυλῆς καὶ τὰ πρὸς πατρὸς καὶ τὰ πρὸς μητρὸς ἀμφιθαλὴς τῆς ἀληθείας ἔχεται.
133Bu kabilenin atasının en büyük iddiası şudur: "Benim için onurlandırılacak tek Tanrı O'dur" demeye cesaret eder (Çıkış 20,3). O'ndan sonra gelen hiçbir şey değil: ne toprak, ne deniz, ne ırmaklar, ne havanın tabiatı, ne rüzgârların ve mevsimlerin değişmeleri, ne hayvanların ve bitkilerin türleri, ne güneş, ne ay, ne ahenkli düzenler içinde dolaşan sayısız yıldız, ne de bütün gök ve kozmos.
μέγιστον δὲ ἐπάγγελμα τοῦ γενάρχου τῆς φυλῆς ἐστι ταύτης· θαρρεῖ γὰρ λέγειν, ὅτι αὐτός μοι μόνος ἐστὶ θεὸς τιμητέος (Exod. 20, 3), ἄλλο δ’ οὐδὲν τῶν μετ’ αὐτόν, οὐ γῆ, οὐ θάλασσα, οὐ ποταμοί, οὐκ ἀέρος φύσις, οὐ πνευμάτων οὐχ ὡρῶν μεταβολαί, οὐ ζῴων οὐ φυτῶν ἰδέαι, οὐχ ἥλιος, οὐ σελήνη, οὐκ ἀστέρων πλῆθος ἐν τάξεσιν ἐναρμονίοις περιπολούντων, οὐχ ὁ σύμπας οὐρανός τε καὶ κόσμος.
134Oluşun üstünden bakmak, onun sınırlarını aşmak ve kutsal öğütlere göre yalnız oluşmamış olana sarılmak, büyük ve olağanüstü bir psykhē'nin övüncüdür; bu öğütlerde "O'na sarılın" diye buyrulur (Tesniye 30,20). Bu yüzden Tanrı da kendisine sarılanlara ve aralıksız hizmet edenlere karşılık olarak kendini onlara pay olarak verir. Bu vaadin teminatı da şu ilahi sözdür: "Onun payı Rab'bin kendisidir" (Tesniye 10,9).
μεγάλης καὶ ὑπερφυοῦς ψυχῆς τὸ αὔχημα, γένεσιν ὑπερκύπτειν καὶ τοὺς ὅρους αὐτῆς ὑπερβάλλειν καὶ μόνου τοῦ ἀγενήτου περιέχεσθαι κατὰ τὰς ἱερὰς ὑφηγήσεις, ἐν αἷς διείρηται „ἔχεσθαι αὐτοῦ“ (Deut. 30,20). τοιγάρτοι τοῖς ἐχομένοις καὶ ἀδιαστάτως θεραπεύουσιν ἀντιδίδωσι κλῆρον αὑτόν. ἐγγυᾶται δέ μου τὴν ὑπόσχεσιν λόγιον, ἐν ᾧ λέγεται· "κύριος αὐτὸς κλῆρος αὐτοῦ“ (Deut. 10,9).
135İşte psykhē'ler, karnında taşıyarak değil, karnına alarak doğurur. Bedenin gözleri nasıl çoğu zaman bulanık, çoğu zaman da uzağı açıkça görürse, psykhē'nin gözü de şeylerden gelen özellikleri kimi zaman karışık ve belirsiz, kimi zaman da arı ve net olarak alır.
οὕτως ἐν γαστρὶ λαμβάνουσαι μᾶλλον ἢ ἔχουσαι αἱ ψυχαὶ τίκτειν πεφύκασι. καθάπερ δ’ οἱ σώματος ὀφθαλμοὶ πολλάκις μὲν ἀμυδρῶς πολλάκις δὲ τηλαυγῶς ὁρῶσι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα τοτὲ μὲν ὑποσυγκεχυμένας καὶ ἀδήλους τοτὲ δὲ καθαρὰς καὶ τρανὰς δέχεται τὰς ἀπὸ τῶν πραγμάτων ἰδιότητας.
136Belirsiz ve seçilemeyen izlenim, karında henüz biçimlenmemiş ceninin benzeridir; açık ve net izlenim ise en çok, biçimlenmiş, iç ve dış parçalarının her biri ustalıkla işlenmiş ve kendine yaraşan biçimi almış cenine benzer.
ἡ μὲν οὖν ἀσαφὴς καὶ ἀδηλουμένη προσβολὴ ἔοικε τῷ μήπω κατὰ γαστρὸς ἐμβρύῳ διατυπωθέντι, ἡ δὲ ἐναργὴς καὶ τρανὴ μάλιστα τῷ διαπεπλασμένῳ καὶ καθ’ ἕκαστον τῶν ἐντός τε καὶ ἐκτὸς μερῶν τετεχνιτευμένῳ καὶ τὴν ἁρμόττουσαν ἰδέαν ἀπειληφότι.
137Bununla ilgili olarak pek güzel ve faydalı şu kanun konmuştur: "İki adam kavga ederken biri gebe bir kadına vurur da kadının çocuğu biçimlenmemiş olarak düşerse, vuran tazminat ödeyecektir; kadının kocası ne isterse, takdire göre verecektir. Ama çocuk biçimlenmişse, can yerine can verecektir" (Çıkış 21,22.23). Çünkü düşüncenin kâmil bir eserini yok etmekle eksik bir eserini yok etmek, tahmin edilen bir şeyle kavranmış bir şeyi, umulan bir şeyle zaten var olan bir şeyi yok etmek bir değildi.
νόμος δὲ ἐπὶ τούτοις ἐγράφη πάνυ καλῶς καὶ συμφερόντως τεθεὶς οὗτος· „ἐὰν μαχομένων ἀνδρῶν δύο πατάξῃ τις γυναῖκα ἐν γαστρὶ ἔχουσαν καὶ ἐξέλθῃ τὸ παιδίον αὐτῆς μὴ ἐξεικονισμένον, ἐπιζήμιον ζημιωθήσεται· καθ’ ὅ τι ἂν ἐπιβάλῃ ὁ ἀνὴρ τῆς γυναικός, δώσει μετὰ ἀξιώματος· ἐὰν δὲ ἐξεικονισμένον ᾖ, δώσει ψυχὴν ἀντὶ ψυχῆς“ (Exod. 21,22.23). οὐ γὰρ ἦν ὅμοιον, τέλειόν τε καὶ ἀτελὲς διανοίας ἔργον διαφθεῖραι, οὐδὲ εἰκαζόμενον καὶ καταλαμβανόμενον, οὐδὲ ἐλπιζόμενον καὶ ἤδη ὑπάρχον.
138Bu yüzden kanun bir yerde belirsiz bir şey için belirsiz bir ceza, bir yerde de kâmil olan için belirli bir ceza koyar. Kâmil derken aretē bakımından kâmil olanı değil, kusursuz bir tekhnē'ye göre kâmil olanı kastediyorum. Çünkü ona gebe olan, karnına "alan" değil, karnında "taşıyan"dır; o da alçakgönüllülük yerine kibir vaat eder. Karnına alanın düşük yapması imkânsızdır, çünkü bitkinin, onu ekenin eliyle hakkıyla olgunlaşması gerekir; karnında taşıyanın düşük yapması ise şaşılacak şey değildir, çünkü hekimi olmayan bir hastalığa tutulmuştur.
διὰ τοῦτο ὅπου μὲν ἐπιτίμιον ἄδηλον ἐπ’ ἀδήλῳ πράγματι, ὅπου δὲ ὡρισμένον ἐπὶ τελείῳ νομοθετεῖται, τελείῳ δὲ οὐχὶ τῷ πρὸς ἀρετήν, ἀλλὰ τῷ κατά τινα τέχνην τῶν ἀνεπιλήπτων γενομένῳ· κυοφορεῖ γὰρ αὐτὸ οὐχ ἡ λαβοῦσα, ἀλλ’ ἡ ἐν γαστρὶ ἔχουσα, οἴησιν πρὸ ἀτυφίας ἐπαγγελλομένη. καὶ γὰρ ἀμήχανον ἀμβλίσκειν τὴν ἐν γαστρὶ λαβοῦσαν, ἐπεὶ τὸ φυτὸν ὑπὸ τοῦ σπείραντος ἐμπρεπὲς τελεσφορεῖσθαι· τὴν δὲ ἔχουσαν οὐκ ἀνοίκειον, ἅτε νόσῳ χωρὶς ἰατροῦ κατεσχημένην.
139"Karnında taşıdığını görünce" sözüyle (Tekvin 16,4) Hacer'in kendi gebeliğini gördüğünün söylendiğini sanma; gören hanımı Sara'dır. Nitekim daha sonra Sara kendisi için şöyle der: "Karnında taşıdığını görünce onun gözünde hor düştüm" (aynı yer, 5).
Μὴ νομίσῃς δὲ τὴν Ἄγαρ λέγεσθαι ἑαυτὴν ὁρᾶν ἐν γαστρὶ ἔχουσαν διὰ τοῦ "ἰδοῦσα ὅτι ἐν γαστρὶ ἔχει“ (Gen. 16, 4), ἀλλὰ τὴν κυρίαν αὐτῆς Σάρραν. καὶ γὰρ ὕστερον αὕτη περὶ ἑαυτῆς φησιν· „ἰδοῦσα ὅτι ἐν γαστρὶ ἔχει, ἠτιμάσθην ἐνώπιον αὐτῆς“ (ibid. 5).
140Neden? Çünkü ara tekhnē'ler gebe oldukları kendi konularını görseler bile mutlaka bulanık görürler; epistēmē'ler ise onları uzaktan ve pek açık seçik kavrar. Çünkü epistēmē tekhnē'den fazlasıdır: logos'un sarsamayacağı sağlamlığı da edinmiştir.
διὰ τί; ὅτι αἱ μέσαι τέχναι, καὶ εἰ τὰ καθ’ αὑτάς, ὧν εἰσιν ἐγκύμονες, ὁρῶσιν, ἀλλά τοι πάντως ἀμυδρῶς ὁρῶσιν, ἀλλ’ ἐπιστῆμαι τηλαυγῶς καὶ σφόδρα ἐναργῶς καταλαμβάνουσιν· ἐπιστήμη γὰρ πλέον ἐστὶ τέχνης, τὸ βέβαιον καὶ ἀμετάπτωτον ὑπὸ λόγου προσειληφυῖα.
141Tekhnē'nin tarifi şudur: faydalı bir gaye için birlikte işlenip alıştırılmış kavrayışlardan oluşan bir sistem; "faydalı" kaydı, kötüye kullanılan sanatlar yüzünden yerinde olarak eklenmiştir. Epistēmē'nin tarifi ise: logos'un sarsamayacağı, güvenli ve sağlam bir kavrayış.
τέχνης μὲν γὰρ ὅρος οὗτος· σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον, τοῦ εὐχρήστου διὰ τὰς κακοτεχνίας ὑγιῶς προστιθεμένου· ἐπιστήμης δέ· κατάληψις ἀσφαλὴς καὶ βέβαιος, ἀμετάπτωτος ὑπὸ λόγου.
142Musikiye, dilbilgisine ve onlara akraba olanlara tekhnē deriz —nitekim bunlarla yetişen ustalara musikici ve dilbilgici denir—; felsefeye ve öteki aretē'lere ise epistēmē, bunlara sahip olanlara da epistēmē sahibi deriz. Çünkü bunlar phronēsis sahibi, ölçülü ve filozof kimselerdir; hiçbiri emekle işlenmiş epistēmē'nin öğretilerinde yanılmaz, oysa az önce sözü edilenler ara tekhnē'lerin kuramlarında yanılırlar.
μουσικὴν μὲν οὖν καὶ γραμματικὴν καὶ τὰς συγγενεῖς καλοῦμεν τέχνας — καὶ γὰρ οἱ ἀποτελούμενοι δι’ αὐτῶν τεχνῖται λέγονται μουσικοί τε καὶ γραμματικοί —, φιλοσοφίαν δὲ καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἐπιστήμας καὶ τοὺς ἔχοντας αὐτὰς ἐπιστήμονας· φρόνιμοι γάρ εἰσι καὶ σώφρονες καὶ φιλόσοφοι, ὧν οὐδὲ εἷς ἐν τοῖς τῆς διαπεπονημένης ἐπιστήμης σφάλλεται δόγμασι, καθάπερ οἱ προειρημένοι ἐν τοῖς τῶν μέσων τεχνῶν θεωρήμασιν.
143Gözler görür, ama nous gözler aracılığıyla daha açık görür; kulaklar işitir, ama nous kulaklar aracılığıyla daha iyi işitir; burun koklar, ama psykhē burun aracılığıyla daha seçik koklar; öteki hisler de kendi nesnelerini algılar, ama düşünce onları daha saf ve daha katışıksız algılar. Çünkü asıl anlamıyla gözlerin gözü, işitmenin işitmesi, her bir hissin daha katışıksız hissi odur: hisleri bir mahkemedeki yardımcılar gibi kullanır, konu olan şeylerin tabiatı hakkında hükmü ise kendisi verir; kimini onaylar, kiminden yüz çevirir. Aynı şekilde ara tekhnē'ler denenler de bedendeki yetilere benzer: kuramlarla birtakım basit kavrayışlar yoluyla karşılaşırlar; epistēmē'ler ise daha kesin biçimde ve titiz bir incelemeyle.
ὥσπερ γὰρ ὀφθαλμοὶ μὲν ὁρῶσιν, ὁ δὲ νοῦς δι’ ὀφθαλμῶν τηλαυγέστερον, καὶ ἀκούει μὲν ὦτα, ὁ δὲ νοῦς δι’ ὤτων ἄμεινον, καὶ ὀσφραίνονται μὲν οἱ μυκτῆρες, ἡ δὲ ψυχὴ διὰ ῥινῶν ἐναργέστερον, καὶ αἱ ἄλλαι αἰσθήσεις τῶν καθ’ αὑτὰς ἀντιλαμβάνονται, καθαρώτερον δὲ καὶ εἱλικρινέστερον ἡ διάνοια — κυρίως γὰρ εἰπεῖν ἥδ’ ἐστὶν ὀφθαλμὸς μὲν ὀφθαλμῶν, ἀκοὴ δὲ ἀκοῆς καὶ ἑκάστης τῶν αἰσθήσεων αἴσθησις εἱλικρινεστέρα, χρωμένη μὲν ἐκείναις ὡς ἐν δικαστηρίῳ ὑπηρέτισι, δικάζουσα δ’ αὐτὴ τὰς φύσεις τῶν ὑποκειμένων, ὡς τοῖς μὲν συναινεῖν, τὰ δὲ ἀποστρέφεσθαι —, οὕτως αἱ μὲν λεγόμεναι μέσαι τέχναι ταῖς κατὰ τὸ σῶμα δυνάμεσιν ἐοικυῖαι τοῖς θεωρήμασιν ἐντυγχάνουσι κατά τινας ἁπλᾶς ἐπιβολάς, ἀκριβέστερον δὲ ἐπιστῆμαι καὶ σὺν ἐξετάσει περιττῇ.
144Nous'un hisse oranı neyse, epistēmē'nin tekhnē'ye oranı da odur. Çünkü daha önce söylendiği gibi psykhē nasıl hislerin bir tür hissiyse * * * O tekhnē'lerin her biri tabiattaki şeylerden küçük bir parça koparmış, onunla uğraşıp onu işler: geometri çizgileri, musiki sesleri. Felsefe ise var olanların bütün tabiatını işler; çünkü onun malzemesi bu kozmos ve var olanların görünen ve görünmeyen bütün ousia'sıdır.
ὃ γὰρ νοῦς πρὸς αἴσθησιν, τοῦτ’ ἐπιστήμη πρὸς τέχνην ἐστί· καθάπερ γὰρ αἴσθησίς τις αἰσθήσεων, ὡς ἐλέχθη πρότερον, ἐστὶν ἡ ψυχή * * * ἐκείνων μὲν οὖν ἑκάστη μικρὰ ἄττα τῶν ἐν τῇ φύσει παρεσπάσατο, περὶ ἃ πονεῖται καὶ πραγματεύεται, γραμμὰς μὲν γεωμετρία, φθόγγους δὲ μουσική, φιλοσοφία δὲ πᾶσαν τὴν τῶν ὄντων φύσιν· ὕλη γάρ ἐστιν αὐτῆς ὅδε ὁ κόσμος καὶ πᾶσα ἡ τῶν ὄντων ὁρατή τε καὶ ἀόρατος οὐσία.
145Öyleyse bütünü gözden geçirenin parçaları da görmesine, hem de onlardan daha iyi görmesine şaşılır mı? Çünkü daha büyük ve daha keskin gözlerle donatılmıştır. Bu yüzden hanım olan felsefenin, cariyesi olan ara eğitimin gebe olduğunu, cariyenin kendi kendini gördüğünden daha iyi görmesi yerindedir.
τί οὖν θαυμαστόν, εἰ ἡ τὰ ὅλα καθορῶσα θεᾶται καὶ τὰ μέρη, καὶ ἄμεινον ἐκείνων, ἅτε ὀφθαλμοῖς μείζοσι καὶ ὀξυδερκεστέροις ἐνομματωθεῖσα; εἰκότως οὖν ἡ κυρία φιλοσοφία τὴν μέσην παιδείαν, τὴν θεραπαινίδα αὐτῆς, ἐγκύμονα θεάσεται μᾶλλον ἢ ἑαυτὴν ἐκείνη.
146Kaldı ki şunu da herkes bilir: kuramların filizlendiği ilkeleri ve tohumları bütün cüzî bilgilere felsefe bağışlamıştır. Eşkenar ve çeşitkenar üçgenleri, daireleri, çokgenleri ve öteki şekilleri geometri bulmuştur; ama noktanın, çizginin, yüzeyin ve cismin tabiatını, yani sayılan şekillerin köklerini ve temellerini, geometri bulmamıştır.
καίτοι γ’ οὐδὲ τοῦτό τις ἀγνοεῖ, ὅτι πάσαις ταῖς κατὰ μέρος τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ σπέρματα, ἐξ ὧν ἀναβλαστεῖν ἔδοξε τὰ θεωρήματα, φιλοσοφία δεδώρηται. ἰσόπλευρα γὰρ καὶ σκαληνὰ κύκλους τε καὶ πολυγώνια καὶ τὰ ἄλλα σχήματα γεωμετρία προσεξεῦρε, σημείου δὲ καὶ γραμμῆς καὶ ἐπιφανείας καὶ στερεοῦ φύσιν, ἃ δὴ ῥίζαι καὶ θεμέλιοι τῶν λεχθέντων εἰσίν, οὐκέτι γεωμετρία.
147Geometri bunları nereden tarif edip de şöyle diyebilirdi: nokta parçası olmayan şeydir, çizgi eni olmayan uzunluktur, yüzey yalnız uzunluğu ve eni olan şeydir, cisim de üç boyutu, yani uzunluğu, eni ve derinliği olan şeydir? Bunlar felsefeye aittir; tariflerle ilgili bütün uğraş da filozofa düşer.
πόθεν γὰρ αὐτῇ λέγειν ὁριζομένῃ, ὅτι σημεῖον μέν ἐστιν οὗ μέρος οὐδέν, γραμμὴ δὲ μῆκος ἀπλατές, ἐπιφάνεια δὲ ὃ μῆκος καὶ πλάτος μόνον ἔχει, στερεὸν δὲ ὃ τὰς τρεῖς ἔχει διαστάσεις, μῆκος, πλάτος, βάθος; ταῦτα γὰρ ἀνάκειται φιλοσοφίᾳ καὶ ἡ περὶ ὅρων πραγματεία πᾶσα τῷ φιλοσόφῳ.
148Yazmak ve okumak, bazılarının adını biraz değiştirip "gramatistik" dedikleri daha eksik dilbilgisinin vaat ettiği şeylerdir; daha kâmil dilbilgisinin işi ise şairlerin ve tarihçilerin eserlerini açıklamaktır. Peki dilbilgiciler sözün parçalarını ele aldıklarında felsefenin buluşlarını aşırıp kendilerine mal etmiş olmuyorlar mı?
τό γε μὴν γράφειν καὶ ἀναγινώσκειν γραμματικῆς τῆς ἀτελεστέρας ἐπάγγελμα, ἣν παρατρέποντές τινες γραμματιστικὴν καλοῦσι, τῆς δὲ τελειοτέρας ἀνάπτυξις τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσιν. ἐπειδὰν οὖν περὶ τῶν τοῦ λόγου διεξέρχωνται μερῶν, τότε οὐ τὰ φιλοσοφίας εὑρήματα παρασπῶνταί τε καὶ παρεργολαβοῦσι;
149Çünkü bağlacın, ismin, fiilin, cins isminin, özel ismin ne olduğunu; sözde neyin eksik, neyin tam olduğunu; bildirme cümlesinin, evet-hayır sorusunun, açık sorunun, kapsayıcı cümlenin, dilek ve beddua cümlesinin ne olduğunu incelemek felsefeye özgüdür; kendi başına tam sözler, önermeler ve yüklemler üzerine incelemeleri derleyen odur.
ταύτης γὰρ ἴδιον ἐξετάζειν, τί σύνδεσμος, τί ὄνομα, τί ῥῆμα, τί κοινὸν ὄνομα, τί ἴδιον, τί ἐλλιπὲς ἐν λόγῳ, τί πλῆρες, τί ἀποφαντόν, τί ἐρώτημα, τί πύσμα, τί περιεκτικόν, τί εὐκτικόν, τί ἀρατικόν· τὰς γὰρ περὶ αὐτοτελῶν καὶ ἀξιωμάτων καὶ κατηγορημάτων πραγματείας ἥδ’ ἐστὶν ἡ συνθεῖσα.
150Yarı ünlü, ünlü ya da büsbütün ünsüz harfi ayırt etmek, bunların her birinin nasıl söylenegeldiğini bilmek, ses, harfler ve sözün parçalarıyla ilgili bütün öğretiyi işleyip tamamlamak felsefenin eseri değil midir? Bu hırsızlar ise adeta bir sel yatağından birkaç küçük damla çekip daha da küçük psykhē'lerine sıkıştırmış olarak, çaldıklarını kendi malları gibi ortaya koymaktan utanmazlar.
ἡμίφωνον δὲ ἢ φωνῆεν ἢ παντελῶς ἄφωνον στοιχεῖον ἰδεῖν, καὶ πῶς ἕκαστον τούτων εἴωθε λέγεσθαι, καὶ πᾶσα ἡ περὶ φωνῆς καὶ στοιχείων καὶ τῶν τοῦ λόγου μερῶν ἰδέα οὐ φιλοσοφίᾳ πεπόνηται καὶ κατήνυσται; βραχείας δ’ ὥσπερ ἀπὸ χειμάρρου σπάσαντες λιβάδας καὶ βραχυτέραις ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς ἐναποθλίψαντες τὸ κλαπὲν οἱ φῶρες οὐκ ἐρυθριῶσι προφέροντες ὡς ἴδιον.
151Bu yüzden şımarıkça kabarıp, asıl yetkinin ve incelenen şeyleri sağlamlaştırma işinin kendisine ait olduğu hanımı hiçe sayarlar. Hanım ise onların bu umursamazlığını fark edince onları azarlayacak ve açık yüreklilikle şöyle diyecektir: "Size kalırsa haksızlığa uğruyorum, antlaşma çiğneniyor; verdiğiniz sözlerden dönüyorsunuz.
Οὗ χάριν φρυαττόμενοι τῆς κυρίας, ᾗ τὸ κῦρος ὄντως καὶ ἡ τῶν θεωρουμένων ἀνάκειται βεβαίωσις, ἀλογοῦσι. συναισθομένη δὲ αὕτη τῆς ὀλιγωρίας τούτων ἐλέγξει καὶ μετὰ παρρησίας φήσει· ἀδικοῦμαι καὶ παρασπονδοῦμαι τό γε ἐφ’ ὑμῖν ὁμολογίας παραβαίνουσιν.
152Cariyemin çocukları olan hazırlık bilgilerini bağrınıza bastığınızdan beri onu eşiniz gibi el üstünde tuttunuz, benden ise sanki hiç bir araya gelmemişiz gibi yüz çevirdiniz. Ama belki de sizin hakkınızda bu kanıya, hizmetçiyle açıkça birlikte olmanızdan benden gizlice uzaklaştığınız sonucunu çıkararak varmışımdır; eğer sandığımın tersine bir durumdaysanız, bunu bir başkasının bilmesi imkânsız, yalnız Tanrı'nın bilmesi kolaydır."
ἀφ’ οὗ γὰρ ἐνεκολπίσασθε τὰ προπαιδεύματα, τῆς ἐμῆς θεραπαινίδος τὰ ἔγγονα, τὴν μὲν ὡς γαμετὴν ἐξετιμήσατε, ἐμὲ δὲ οὕτως ἀπεστράφητε, ὡς μηδὲ πώποτε ἐς ταὐτὸν ἐλθόντες. ἀλλ’ ἴσως ἐγὼ μὲν ταῦτα περὶ ὑμῶν ὑπείληφα, ἐκ τῆς φανερᾶς πρὸς τὴν οἰκέτιν ὁμιλίας τὴν ἄδηλον πρὸς ἐμὲ αὐτὴν ἀλλοτρίωσιν τεκμαιρομένη· εἰ δ’ ὑμεῖς ἐναντίως ἢ ὡς ὑπείληφα διάκεισθε, γνῶναι μὲν ἀμήχανον ἑτέρῳ, ῥᾴδιον δὲ μόνῳ θεῷ.
153Bu yüzden yerinde olarak şöyle der: "Tanrı benimle senin aranda hüküm versin" (Tekvin 16,5). Onu haksızlık etmiş diye önceden mahkûm etmez; belki de doğru davranmış olabileceğinden kuşkulanır. Bu da çok geçmeden açıkça ortaya çıkar: İbrahim kendini savunup onun kuşkusunu gidererek şöyle der: "İşte cariyen senin ellerinde; ona nasıl istersen öyle davran" (Tekvin 16,6).
διόπερ οἰκείως ἐρεῖ· „κρίναι ὁ θεὸς ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ“ (Gen. 16,5), οὐ προκατεγνωκυῖα ὡς ἠδικηκότος, ἀλλ’ ἐνδοιάζουσα ὡς τάχ’ ἂν ἴσως καὶ κατορθοῦντος· ὅπερ ἀψευδῶς οὐκ εἰς μακρὰν ἀναφαίνεται δι’ ὧν ἀπολογούμενος καὶ τὸν ἐνδοιασμὸν αὐτῆς ἐξιώμενός φησιν· „ἰδοὺ ἡ παιδίσκη ἐν ταῖς χερσί σου, χρῶ αὐτῇ, ὡς ἄν σοι ἀρεστὸν ᾖ“ (Gen. 16,6).
154"Cariye" (paidiskē) diyen kişi iki şeyi birden kabul eder: onun hem köle hem de küçük bir kız olduğunu —çünkü paidiskē adı ikisine de uyar—; ve hemen ardından mutlaka bunların zıtlarını da kabul eder: küçük kızın karşısında olgun kadını, kölenin karşısında hanımı. Adeta açıkça haykırır: "Genel eğitimi hem daha genç hem de cariye olarak benimsiyorum; epistēmē'yi ve phronēsis'i ise kâmil ve hanım olarak yücelttim."
καὶ γὰρ ὁ παιδίσκην εἰπὼν ἀμφότερα ὁμολογεῖ, τό τε δούλην καὶ τὸ νηπίαν εἶναι — τὸ γὰρ τῆς παιδίσκης ὄνομα ἑκατέρῳ τούτων ἐφαρμόζει —, συνομολογεῖ δὲ πάντως εὐθὺς καὶ τἀναντία, τῇ μὲν νηπίᾳ τὴν τελείαν, τῇ δὲ δούλῃ τὴν κυρίαν, μονονοὺ βοῶν ἄντικρυς, ὅτι τὴν μὲν ἐγκύκλιον παιδείαν καὶ ὡς νεωτέραν καὶ ὡς θεραπαινίδα ἀσπάζομαι, τὴν δὲ ἐπιστήμην καὶ φρόνησιν ὡς τελείαν καὶ δέσποιναν ἐκτετίμηκα.
155"Senin ellerinde" sözü "senin buyruğunun altında" anlamına gelir. Ama şöyle bir anlamı da vardır: kölenin işleri bedenin ellerine ulaşır, çünkü genel bilgiler bedensel organlara ve yetilere muhtaçtır; hanımın işleri ise psykhē'ye gider, çünkü phronēsis'e ve epistēmē'ye ait olanlar akıl yürütmeye emanet edilir.
τὸ δὲ "ἐν ταῖς χερσί σου“ δηλοῖ μὲν τὸ ὑποχείριός ἐστί σοι. σημαίνει δὲ καὶ τοιοῦτον ἕτερον· τὰ μὲν τῆς δούλης εἰς χεῖρας ἀφικνεῖται σώματος — σωματικῶν γὰρ ὀργάνων καὶ δυνάμεων τὰ ἐγκύκλια χρεῖα —, τὰ δὲ τῆς κυρίας εἰς ψυχὴν ἔρχεται· λογισμοῖς γὰρ τὰ κατά τε φρόνησιν καὶ ἐπιστήμην ἀνατίθεται.
156"Demek ki düşünce elden ne kadar güçlü, ne kadar etkili ve her bakımdan ne kadar üstünse, epistēmē'yi ve phronēsis'i de genel eğitimden o kadar hayranlık verici saydım ve onları özellikle yücelttim. Ey hem gerçekte hanım olan hem de benim gözümde hanım sayılan, bütün eğitimimi al ve onu bir cariye gibi 'nasıl hoşuna giderse' öyle kullan.
ὥσθ’ ὅσῳ δυνατώτερον καὶ δραστικώτερον καὶ τοῖς ὅλοις κρεῖττον διάνοια χειρός ἐστι, τοσούτῳ τῆς ἐγκυκλίου μουσικῆς ἐπιστήμην καὶ φρόνησιν θαυμασιωτέραν εἶναι νενόμικα καὶ διαφερόντως ἐκτετίμηκα. λαβοῦσα οὖν, ὦ καὶ ὑπάρχουσα καὶ πρὸς ἐμοῦ νομιζομένη κυρία, τὴν ἐμὴν ἅπασαν παιδείαν ὡς θεραπαινίδι χρῶ, „ὡς εὐάρεστόν σοι.“
157Senin hoşuna gidenin, tatlı olmasa bile mutlaka iyi, hazdan uzak olsa bile faydalı olduğunu bilmiyor değilim." Azarlanmaya ihtiyacı olanlar için iyi ve faydalı olan ise uslandırılmaktır; kutsal söz bunu başka bir adla "kötü davranma" diye anar.
τὸ δὲ σοὶ εὐάρεστον οὐκ ἀγνοῶ ὅτι πάντως ἐστὶν ἀγαθόν, εἰ καὶ μὴ προσηνές, καὶ ὠφέλιμον, εἰ καὶ μακρὰν τοῦ ἡδέος ἀφέστηκεν. ἀγαθὸν δὲ καὶ ὠφέλιμον τοῖς ἐλέγχου δεομένοις νουθεσία, ὃ ἑτέρῳ ὀνόματι κάκωσιν ὁ ἱερὸς μηνύει λόγος.
158Bu yüzden şunu ekler: "Ve ona kötü davrandı" (Tekvin 16,6); bu da "onu uyardı ve aklını başına getirdi" demekle birdir. Çünkü korkusuzluk ve başıboşluk içinde olanlar için, dizgin tanımayan atlar için olduğu gibi, sivri bir üvendire pek faydalıdır; zira onlar ancak kırbaçla ve terbiyeyle güç bela zapt edilip evcilleştirilebilir.
Διόπερ ἐπιφέρει· „καὶ ἐκάκωσεν αὐτὴν“ (Gen. 16, 6), ἴσον τῷ ἐνουθέτησε καὶ ἐσωφρόνισε. λυσιτελὲς γὰρ σφόδρα τοῖς ἐν ἀδείᾳ καὶ ἐκεχειρίᾳ, καθάπερ ἵπποις ἀφηνιασταῖς, ὀξὺ κέντρον, ἐπεὶ μάστιγι μόλις καὶ ἀγωγῇ δαμασθῆναι καὶ τιθασευθῆναι δύνανται.
159Yoksa hiç azar işitmeyenlere verilen ödülleri görmüyor musun? Yağlanırlar, genişlerler, semirirler, rüzgârları hep parlak eser; sonra bu zavallılar, bu bahtı karalar dinsizliğin acıklı ödüllerini alır, tanrısızlık yarışmasının galibi diye ilan edilip taçlandırılırlar. Pürüzsüzce akan talihleri yüzünden kendilerini, sahte bir sikke gibi, gümüş ve altın kaplama tanrılar sandılar; gerçek ve gerçekten var olan Tanrı'yı unuttular.
ἢ τὰ προκείμενα ἆθλα οὐχ ὁρᾷς τοῖς ἀνεπιπλήκτοις; λιπῶσιν, εὐρύνονται, πιαίνονται, λαμπρὸν πνέουσιν· εἶτα αἴρονται τὰ ἀσεβείας, οἱ πανάθλιοι καὶ βαρυδαίμονες, οἰκτρὰ βραβεῖα, ⟨ἐπ’⟩ ἀθεότητι κηρυττόμενοι καὶ στεφανούμενοι. διὰ γὰρ τὴν λείως ῥέουσαν εὐτυχίαν ὑπέλαβον ἑαυτοὺς εἶναι τοὺς ὑπαργύρους καὶ ὑποχρύσους θεούς, νομίσματος κεκιβδηλευμένου τὸν τρόπον, τοῦ ἀληθινοῦ καὶ ὄντως ὄντος ἐκλαθόμενοι.
160Musa da şu sözlerle buna tanıklık eder: "Yağlandı, kalınlaştı, genişledi ve kendisini yaratan Tanrı'yı terk etti" (Tesniye 32,15). Öyleyse aşırı gevşeklik en büyük kötülüğe, dinsizliğe gebe kalıyorsa, kanuna uygun "kötü davranma" da tersine kâmil bir iyiyi, o şanlı uslandırmayı doğurur.
μαρτυρεῖ δὲ καὶ Μωυσῆς ἐν οἷς φησιν· „ἐλιπάνθη, ἐπαχύνθη, ἐπλατύνθη καὶ ἐγκατέλιπε θεὸν τὸν ποιήσαντα αὐτόν“ (Deut. 32,15)· ὥστε εἰ ἡ ἐπὶ πλέον ἄνεσις τὸ μέγιστον κακόν, ἀσέβειαν, ὠδίνει, τοὐναντίον ἡ μετὰ νόμου κάκωσις ἀγαθὸν τέλειον ἀποτίκτει, τὴν ἀοίδιμον νουθεσίαν.
161Buradan yola çıkarak ilk bayramın sembolü olan mayasız ekmeğe de "sıkıntı ekmeği", kelimesi kelimesine "kötü davranma ekmeği" dedi (Tesniye 16,3). Oysa bayramların ve şölenlerin kötü davranma değil, şen bir sevinç ve gönül ferahlığı getirdiğini kim bilmez?
ἐνθένδε ὁρμηθεὶς καὶ τῆς πρώτης ἑορτῆς τὸ σύμβολον „ἄρτον κακώσεως“ εἶπε (Deut. 16,3), τὰ ἄζυμα. καίτοι τίς οὐκ οἶδεν, ὅτι ἑορταὶ καὶ θαλίαι περιποιοῦσιν ἱλαρὰς εὐφροσύνας καὶ εὐθυμίας, οὐ κακώσεις;
162Ama açıktır ki bu adı, insanın aklını başına getiren emek anlamında kullanmıştır. Çünkü iyilerin çoğu ve en büyükleri çile mücadeleleriyle ve dinç emeklerle elde edilegelir; psykhē'nin bayramı da en iyi şeylere duyulan şevk ve sonuca ulaşan emektir. Bu yüzden "mayasız ekmeği acı otlarla yemek" de buyrulmuştur (Çıkış 12,8); acı otlar katık olsun diye değil. Çünkü çoğu insan arzularla kabarıp kaynamamayı, dizginlenip derlenmeyi tatsız bir şey sayar; duyguyu unutmayı acı bulur. Oysa bu, mücadeleyi seven düşünce için sevinç ve bayramdır. Bana öyle geliyor ki kanunların "acılık" diye anılan bir yerde öğretilmesinin sebebi de budur; çünkü haksızlık etmek tatlı, adil davranmak zahmetlidir; bu da en doğru kanundur. Nitekim Mısır duygularından çıkınca, der, "Mara'ya geldiler ve Mara'nın suyunu içemediler, çünkü acıydı. Bu yüzden oraya Acılık adı verildi. Halk Musa'ya karşı söylenip: Ne içeceğiz? dedi. Musa Rab'be yakardı; Rab ona bir ağaç gösterdi, Musa onu suya attı ve su tatlandı. Orada ona kurallar ve hükümler koydu, orada onu sınadı" (Çıkış 15,23–25).
ἀλλὰ δῆλον, ὡς ὀνόματι κατακέχρηται πόνου, τοῦ σωφρονιστοῦ. τὰ γὰρ πλεῖστα καὶ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν ἀσκητικαῖς ἀθλήσεσι καὶ ἡβῶσι πόνοις εἴωθε περιγίνεσθαι· ψυχῆς δὲ ἑορτὴ ζῆλος ὁ τῶν ἀρίστων καὶ τελεσφορούμενος πόνος. οὗ χάριν διείρηται καὶ „ἐπὶ πικρίδων τὰ ἄζυμα ἐσθίειν“ (Exod. 12,8) οὐχ ὡς προσεψήματος, ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ μὴ οἰδεῖν καὶ ἀναζεῖν ταῖς ἐπιθυμίαις, ἐστάλθαι δὲ καὶ συνῆχθαι πρὸς ἀηδίας οἱ πολλοὶ τίθενται, πικρὸν ἡγούμενοι τὸ ἀπομαθεῖν τὸ πάθος, ὅπερ ἐστὶν
εὐφροσύνη καὶ ἑορτὴ διανοίᾳ φιλάθλῳ. ταύτης ἕνεκά μοι δοκεῖ τῆς αἰτίας ἐν χωρίῳ, ὃ κέκληται πικρία, τὰ νόμιμα ἀναδιδαχθῆναι· ἡδὺ μὲν γὰρ τὸ ἀδικεῖν, ἐπίπονον δὲ τὸ δικαιοπραγεῖν· τοῦτο δέ ἐστιν ὁ ἀψευδέστατος νόμος. ἐξελθόντες, γάρ φησιν, ἐκ τῶν Αἰγυπτιακῶν παθῶν „ἦλθον εἰς Μερρά, καὶ οὐκ ἠδύναντο πιεῖν ὕδωρ ἐκ Μερρῶν· πικρὸν γὰρ ἦν. διὰ τοῦτο ἐπωνομάσθη τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου πικρία. καὶ διεγόγγυζεν ὁ λαὸς κατὰ Μωυσῆ λέγοντες· τί πιόμεθα; ἐβόησε δὲ Μωυσῆς πρὸς κύριον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ. ἐκεῖ ἔθετο αὐτῷ δικαιώματα καὶ κρίσεις, κἀκεῖ αὐτὸν ἐπείραζεν“ (Exod. 15,23—25).
164Çünkü psykhē'nin gizli sınanması ve denenmesi, zahmet çekmekte ve acılaşmaktadır; hangi yana ağır basacağını kestirmek güçtür. Kimileri vaktinden önce yorulup düştü, zahmeti ağır bir rakip saydı; tükenmiş atletler gibi güçsüzlükten ellerini indirdi ve duygunun zevkine kavuşmak için Mısır'a geri koşmaya karar verdi.
ἡ γὰρ ἄδηλος ἀπόπειρα καὶ δοκιμασία τῆς ψυχῆς ἐστιν ἐν τῷ πονεῖν καὶ πικραίνεσθαι· ὅπῃ γὰρ ταλαντεύσει, χαλεπὸν διαγνῶναι. οἱ μὲν γὰρ προκαμόντες ἀνέπεσον, βαρὺν ἀντίπαλον ἡγησάμενοι τὸν πόνον, καὶ τὰς χεῖρας ὑπ’ ἀσθενείας ὥσπερ ἀπειρηκότες ἀθληταὶ καθῆκαν, παλινδρομεῖν εἰς Αἴγυπτον ἐπὶ τὴν ἀπόλαυσιν τοῦ πάθους ἐγνωκότες.
165Kimileri ise çölün korkunç ve dehşetli şeylerini büyük bir sabır ve güçle göğüsleyip hayat mücadelesini sonuna dek verdi; onu bozulmadan ve yenilmeden korudu. Açlık, susuzluk, soğuk, sıcak gibi tabiatın zorunluluklarına karşı ayaklandılar ve başkalarını köleleştiregelen bu şeyleri, güçleri fazlasıyla yettiği için boyunduruk altına aldılar.
οἱ δὲ τὰ φοβερὰ καὶ δεινὰ τῆς ἐρήμης πάνυ τλητικῶς καὶ ἐρρωμένως ἀναδεχόμενοι τὸν ἀγῶνα τοῦ βίου διήθλησαν ἀδιάφθορον καὶ ἀήττητον φυλάξαντες καὶ τῶν τῆς φύσεως ἀναγκαίων κατεξαναστάντες, ὡς πεῖναν, δίψος [ῥῖγος], κρύος, θάλπος, ὅσα τοὺς ἄλλους εἴωθε δουλοῦσθαι, κατὰ πολλὴν ἰσχύος περιουσίαν ὑπάγεσθαι.
166Bunun sebebi çıplak zahmet değil, tatlanmış zahmetti; nitekim "su tatlandı" der. Tatlı ve hoş zahmetin bir başka adı da emekseverliktir. Çünkü zahmetteki tatlılık, güzele duyulan sevda, özlem, şevk ve sevgidir.
αἴτιον δὲ ἐγένετο οὐ ψιλὸς ὁ πόνος, ἀλλὰ σὺν τῷ γλυκανθῆναι· λέγει γάρ· „ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ,“ γλυκὺς δὲ καὶ ἡδὺς πόνος ἑτέρῳ ὀνόματι φιλοπονία καλεῖται. τὸ γὰρ ἐν πόνῳ γλυκὺ ἔρως ἐστὶ καὶ πόθος καὶ ζῆλος καὶ φιλία τοῦ καλοῦ.
167Öyleyse kimse bu tür bir "kötü davranma"dan yüz çevirmesin; bayram ve sevinç sofrasına, fayda için değil de zarar için "kötü davranma ekmeği" dendiğini de hiç sanmasın. Çünkü uslandırılan psykhē terbiyenin öğretileriyle beslenir.
μηδεὶς οὖν τὴν τοιαύτην κάκωσιν ἀποστρεφέσθω, μηδ’ „ἄρτον κακώσεως“ νομισάτω ποτὲ λέγεσθαι τὴν ἑορτῆς καὶ εὐφροσύνης τράπεζαν ἐπὶ βλάβῃ μᾶλλον ἢ ὠφελείᾳ· τρέφεται γὰρ τοῖς παιδείας δόγμασιν ἡ νουθετουμένη ψυχή.
168Bu mayasız ekmek öyle kutsaldır ki, ilahi buyruklarla kabile sayısınca on iki mayasız ekmeğin en içteki kutsal yerde duran altın masaya konması emredilmiştir (Çıkış 25,29); bunlara "sunu ekmekleri" denir.
τὸ ἄζυμον πέμμα τοῦτο οὕτως ἐστὶν ἱερόν, ὥστε χρησμοῖς προστέτακται δώδεκα ἄρτους ἀζύμους ταῖς φυλαῖς ἰσαρίθμους προτιθέναι ἐπὶ τῆς ἐν τοῖς ἀδύτοις χρυσῆς τραπέζης (Exod. 25, 29), καὶ καλοῦνται προθέσεως.
169Kanunla da sunağa her türlü mayayı ve her türlü balı sunmak yasaklanmıştır (Levililer 2,11). Çünkü bedensel hazların tatlılıklarını ya da psykhē'nin hafif ve boş kabarışlarını, yani tabiatça bayağı ve özünde kutsallıktan yoksun şeyleri kutsal diye adamak doğru olmaz.
καὶ νόμῳ δὲ ἀπείρηται πᾶσαν ζύμην καὶ πᾶν μέλι προσφέρειν τῷ βωμῷ (Lev. 2,11)· χαλεπὸν γὰρ ἢ τὰς γλυκύτητας τῶν κατὰ τὸ σῶμα ἡδονῶν ἢ τὰς τῆς ψυχῆς ἀραιὰς καὶ χαύνους ἐπάρσεις καθιεροῦν ὡς ἅγια, τὰ φύσει βέβηλα καὶ ἀνίερα ἐξ αὑτῶν.
170Öyleyse adı Musa olan peygamber söz, haklı bir gururla şöyle demeyecek mi: "Tanrın Rab'bin seni çölde götürdüğü bütün yolu hatırlayacaksın; bunu sana kötü davranmak, seni sınamak ve buyruklarını tutup tutmayacağını, yüreğinde olanı ortaya çıkarmak için yaptı. Sana kötü davrandı, seni açlıkla kıvrandırdı ve atalarının bilmediği manla seni besledi; ta ki insanın yalnız ekmekle değil, Tanrı'nın ağzından çıkan her sözle yaşayacağını sana bildirsin" (Tesniye 8,2.3)?
ἆρ’ οὖν οὐκ εἰκότως ἐπισεμνυνόμενος ὁ προφήτης λόγος, ὄνομα Μωυσῆς, ἐρεῖ· „μνησθήσῃ πᾶσαν τὴν ὁδὸν ἣν ἤγαγέ σε κύριος ὁ θεὸς ἐν ἐρήμῳ, ὅπως ἂν κακώσῃ σε καὶ ἐκπειράσῃ σε καὶ διαγνωσθῇ τὰ ἐν καρδίᾳ σου, εἰ φυλάξεις ἐντολὰς αὐτοῦ ἢ οὔ· καὶ ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνησέ σε καὶ ἐψώμισέ σε τὸ μάννα, ὃ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου, ἵνα ἀναγγείλῃ σοι, ὅτι οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἐν παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος θεοῦ“ (Deut. 8,2. 3) ;
171Peki kim Tanrı'nın kötü davranan biri olduğunu, beslenmeden yaşayamayanların başına açlığı, o en acıklı ölümü getirdiğini düşünecek kadar dinsiz olabilir? Çünkü O iyidir ve iyiliklerin sebebidir: iyilik eden, kurtaran, besleyen, zenginlik getiren, eli açık bağışlayandır; kötülüğü kutsal sınırların dışına sürmüştür. Nitekim toprağın yüklerini, Âdem'i ve Kabil'i cennetten böyle sürmüştür. Öyleyse kelimelere aldanmayalım; gizli anlamlarla işaret edilenleri inceleyelim ve şunu söyleyelim: "kötü davrandı" sözü "terbiye etti, uyardı, aklını başına getirdi" demekle birdir; "açlığa uğrattı" ise yiyecek ve içecek yokluğuna değil, hazların, arzuların, korkuların, acının, haksızlıkların, kısacası kötülüklerin ya da duyguların eseri olan her şeyin yokluğuna yol açtı demektir.
τίς οὖν οὕτως ἀνόσιός ἐστιν, ὡς ὑπολαβεῖν κακωτὴν τὸν θεὸν καὶ λιμόν, οἴκτιστον ὄλεθρον, ἐπάγοντα τοῖς ἄνευ τροφῆς ζῆν μὴ δυναμένοις; ἀγαθὸς γὰρ καὶ ἀγαθῶν αἴτιος, εὐεργέτης, σωτήρ, τροφεύς, πλουτοφόρος, μεγαλόδωρος, κακίαν ὅρων ἱερῶν ἀπεληλακώς· οὕτω γὰρ τὰ γῆς ἄχθη, τόν τε Ἀδὰμ καὶ Κάιν, ἐφυγάδευσεν ἐκ τοῦ παραδείσου. μὴ παραγώμεθα οὖν ταῖς φωναῖς,
ἀλλὰ τὰ δι’ ὑπονοιῶν σημαινόμενα σκοπῶμεν καὶ λέγωμεν, ὅτι τὸ μὲν „ἐκάκωσε“ ἴσον ἐστὶ τῷ ἐπαίδευσε καὶ ἐνουθέτησε καὶ ἐσωφρόνισε, τὸ δὲ „λιμῷ παρέβαλεν“ οὐ σιτίων καὶ ποτῶν εἰργάσατο ἔνδειαν, ἀλλ’ ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν φόβων τε καὶ λύπης καὶ ἀδικημάτων καὶ συνόλως ἁπάντων ὅσα ἢ κακιῶν ἐστιν ἢ παθῶν ἔργα.
173Ardından gelen söz de buna tanıklık eder: "Seni manla besledi." İnsanların hiçbir çabası olmadan, alışıldığı gibi yerden bitmeyen, gökten inen o zahmetsiz, sıkıntısız rızkı, bir mucize olarak, onu kullanacakların iyiliği için sağlayan kimseye açlığın ve kötü davranmanın sebebi mi demek yaraşır, yoksa tam tersine bolluğun, bereketin, emniyetin ve iyi düzenin sebebi mi?
μαρτυρεῖ δὲ τὸ ἐπιλεγόμενον ἑξῆς· „ἐψώμισέ σε τὸ μάννα.“ ἆρά γε τὸν τὴν ἄπονον καὶ ἀταλαίπωρον τροφὴν δίχα σπουδῆς τῶν ἀνθρώπων οὐκ ἐκ γῆς, ὡς ἔθος, ἀναδοθεῖσαν, ἀπ’ οὐρανοῦ δέ, τεράστιον ἔργον, ἐπ’ εὐεργεσίᾳ τῶν χρησομένων παρασχόμενον ἄξιον λέγειν λιμοῦ καὶ κακώσεως ἢ τοὐναντίον εὐθηνίας καὶ εὐετηρίας ἀδείας τε καὶ εὐνομίας αἴτιον;
174Ama kalabalık, sürüden farksız insanlar, ilahî sözlerle beslenenlerin sefil ve perişan bir hayat sürdüğünü sanır; çünkü her şeyi besleyen bilgelik yemeğinin tadına hiç bakmamışlardır. Oysa o beslenenler, kimse farkına varmadan, iyi hâllerin ve sevincin içinde yaşar.
ἀλλ’ οἱ πολλοὶ καὶ ἀγελαῖοι νομίζουσι τοὺς λόγοις θείοις τρεφομένους ἀθλίως καὶ ταλαιπώρως ζῆν — ἄγευστοι γάρ εἰσι τοῦ παντρόφου γεύματος σοφίας —, οἱ δ’ ⟨ἐν⟩ ταῖς εὐπαθείαις καὶ εὐφροσύναις λελήθασι διάγοντες.
175Demek ki bu tür bir kötü davranma o kadar faydalıdır ki en aşağısı olan kulluk bile büyük bir iyilik sayılmıştır. Kutsal kayıtlarda bir baba bunu oğluna dua olarak dilemiştir: en iyi insan olan İshak, akılsız Esav için.
οὕτω τοίνυν ἡ ποιὰ κάκωσις ὠφέλιμόν ἐστιν, ὥστε καὶ τὸ ταπεινότατον αὐτῆς, ἡ δουλεία, μέγα ἀγαθὸν νενόμισται. καὶ ταύτην ηὔξατό τις ἐν ταῖς ἱεραῖς ἀναγραφαῖς πατὴρ υἱῷ, τῷ ἄφρονι Ἠσαῦ ὁ ἄριστος Ἰσαάκ.
176Bir yerde şöyle der: "Kılıcınla yaşayacaksın ve kardeşine kul olacaksın" (Tekvin 27,40). Çünkü barış yerine savaşı seçen, psykhēsindeki kargaşa ve karışıklık yüzünden savaştaymış gibi silah kuşanan kimse için en kârlı şeyin buyruk altına girmek, kul olmak ve itidal âşığının vereceği her buyruğa harfiyen uymak olduğuna hükmeder.
εἶπε γάρ που· „ἐπὶ μαχαίρᾳ σου ζήσεις, καὶ τῷ ἀδελφῷ σου δουλεύσεις“ (Gen. 27,40), λυσιτελέστατον κρίνων τῷ πόλεμον ἀντ’ εἰρήνης αἱρουμένῳ καὶ ὥσπερ ἐν μάχαις ὁπλοφοροῦντι διὰ τὴν ἐν τῇ ψυχῇ στάσιν καὶ ταραχὴν ὑπηκόῳ γενέσθαι καὶ δουλεῦσαι καὶ ἐπιτάγμασιν, ἅττ’ ἂν ὁ σωφροσύνης ἐραστὴς ἐπικελεύσῃ, πᾶσι πειθαρχεῖν.
177Musa'nın öğrencilerinden biri, adı "barışçı" demek olan ve ata dilinde Süleyman diye anılan kişi, sanırım bu yüzden şöyle demiştir: "Oğlum, Tanrı'nın terbiyesini hafife alma, O seni azarladığında da gevşeme; çünkü Rab sevdiğini azarlar, kabul ettiği her oğlu da kamçılar" (Süleyman'ın Meselleri 3,11–12). Demek ki azar ve öğüt o kadar güzel bir şey sayılmıştır ki Tanrı ile akrabalık onun sayesinde kabul edilir. Zira bir oğula babasından, bir babaya oğlundan daha yakın ne olabilir?
ἐνθένδε μοι δοκεῖ τις τῶν φοιτητῶν Μωυσέως, ὄνομα εἰρηνικός, ὃς πατρίῳ γλώττῃ Σαλομὼν καλεῖται, φάναι· „παιδείας θεοῦ, υἱέ, μὴ ὀλιγώρει, καὶ μὴ ἐκλύου ὑπ’ αὐτοῦ ἐλεγχόμενος· ὃν γὰρ ἀγαπᾷ κύριος ἐλέγχει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται“ (Prov. 3,11.12). οὕτως ἄρα ἡ ἐπίπληξις καὶ νουθεσία καλὸν νενόμισται, ὥστε δι’ αὐτῆς ἡ πρὸς θεὸν ὁμολογία συγγένεια γίνεται. τί γὰρ οἰκειότερον υἱῷ πατρὸς ἢ υἱοῦ πατρί;
178Ama sözü sözle ekleyip uzatıyormuşuz gibi görünmeyelim diye, söylenenlerden ayrı olarak, bu tür bir kötü davranmanın aretē eseri olduğuna en açık delili göstereceğiz. Şöyle bir kanun vardır: "Hiçbir dula ve öksüze kötü davranmayacaksınız; eğer onlara kötülükle kötü davranırsanız..." (Çıkış 22,22). Ne demek istiyor? Başka bir şey tarafından da kötü davranılmak mümkün müdür? Çünkü kötü davranmalar yalnız kötülüğün eseri olsaydı, herkesin kabul ettiği, bir ek yapılmadan da kabul edilecek olanı yazmak gereksiz olurdu.
ἀλλ’ ἵνα μὴ λόγον ἐκ λόγου συνείροντες μηκύνειν δοκῶμεν, ἐναργεστάτην δίχα τῶν εἰρημένων πίστιν παρεξόμεθα τοῦ τὴν ποιὰν κάκωσιν ἀρετῆς ἔργον εἶναι· νόμος γάρ ἐστι τοιοῦτος· „πᾶσαν χήραν καὶ ὀρφανὸν οὐ κακώσετε· ἐὰν δὲ κακίᾳ κακώσητε αὐτούς“ (Exod. 22,22). τί λέγει; ἆρ’ ὑπό τινος ἔστιν ἄλλου κακοῦσθαι; εἰ γὰρ κακίας ἔργα μόνης αἱ κακώσεις, περιττὸν τὸ ὁμολογούμενον γράφειν, ὃ καὶ δίχα προσθήκης ἀνομολογηθήσεται.
179Kanun koyucu da elbette şöyle diyecektir: Aretē tarafından azarlanan, phronēsis tarafından terbiye edilen kimseyi de bilirim. Bu yüzden her kötü davranmayı suçlamıyorum; adaletin ve kanun koyma sanatının eseri olanı, azarlayarak insanın aklını başına getirdiği için, pek çok takdir ederim; akılsızlığın ve kötülüğün eseri olanı ise zararlı olduğundan, olması gerektiği gibi kendimden uzak tutar ve kınarım.
φήσει δὲ πάντως· οἶδα καὶ ὑπὸ ἀρετῆς ἐλεγχόμενον καὶ ὑπὸ φρονήσεως παιδευόμενον. διόπερ οὐ πᾶσαν κάκωσιν ἐν αἰτίᾳ τίθεμαι, ἀλλὰ τὴν μὲν δικαιοσύνης καὶ νομοθετικῆς ἔργον οὖσαν — ἐπιπλήξει γὰρ σωφρονίζει — μάλιστα θαυμάζω, τὴν δὲ ἀφροσύνης καὶ κακίας, βλαβερὰν ὑπάρχουσαν, ἀποστρέφομαι καὶ κακίζω δεόντως.
180Öyleyse Hacer'in Sara tarafından kötü davranıldığını duyduğunda, kadınlar arasındaki kıskançlıklarda olagelen şeylerden hiçbirini aklına getirme. Çünkü söz kadınlar hakkında değil, zihinler hakkındadır: biri hazırlık derslerinde idman yapan, öteki aretēnin mücadelelerini sonuna kadar veren iki zihin.
ὅταν οὖν τὴν Ἄγαρ κακουμένην ὑπὸ Σάρρας ἀκούσῃς, μηδὲν τῶν ἐν ταῖς γυναικείαις ζηλοτυπίαις εἰωθότων γίνεσθαι ὑπονοήσῃς· οὐ γὰρ περὶ γυναικῶν ἐστιν ὁ λόγος, ἀλλὰ διανοιῶν, τῆς μὲν γυμναζομένης ἐν τοῖς προπαιδεύμασι, τῆς δὲ τοὺς ἀρετῆς ἄθλους διαθλούσης.