İçeriğe geç
Philon

Philon

İlahi Şeylerin Vârisi Kimdir ve Eşit ve Zıt Parçalara Bölünme Üzerine

Quis rerum divinarum heres sit

1Bundan önceki kitapta ödüller konusunu elden geldiğince ayrıntılı biçimde ele aldık. Şimdi ise ilahi şeylerin vârisinin kim olduğunu araştırmamız gerekiyor.

1

Ἐν μὲν τῇ πρὸ ταύτης συντάξει τὰ περὶ μισθῶν ὡς ἐνῆν ἐπ’ ἀκριβείας διεξήλθομεν· νυνὶ δὲ πρόκειται ζητεῖν, τίς ὁ τῶν θείων πραγμάτων κληρονόμος ἐστίν.

2Çünkü bilge kişi, "Ödülün pek büyük olacak" şeklindeki vahyi işitince şöyle sorar: "Efendim, bana ne vereceksin? Ben çocuksuz gidiyorum. Evimde doğan cariyem Masek'in oğlu, bu Şamlı Eliezer"; ve yine: "Bana zürriyet vermediğin için evimde doğan köle bana vâris olacak" (Tekvin 15, 1–3).

2

ἐπειδὴ γὰρ θεσπισθέντος ὁ σοφὸς ἤκουσε λογίου τοιούτου· „ὁ μισθός σου πολὺς ἔσται σφόδρα”, πυνθάνεται φάσκων· „δέσποτα, τί μοι δώσεις; ἐγὼ δὲ ἀπολύομαι ἄτεκνος. ὁ δὲ υἱὸς Μασὲκ τῆς οἰκογενοῦς μου οὗτος Δαμασκὸς Ἐλιέζερ“, καὶ πάλιν „ἐπειδὴ ἐμοὶ οὐκ ἔδωκας σπέρμα, ὁ δὲ οἰκογενής μου κληρονομήσει με” (Gen. 15, 1—3).

3Oysa vahyi bildirenin yüceliği ve büyüklüğü karşısında kim şaşkınlığa düşüp dili tutulmaz, ağzı açık kalmazdı? Korkudan değilse bile aşırı sevinçten. Çünkü şiddetli acılar gibi taşkın sevinçler de insanın ağzını kapatır.

3

καίτοι τίς οὐκ ἂν τὸ τοῦ χρησμῳδοῦντος ἀξίωμα καὶ μέγεθος καταπλαγεὶς ἄφωνος καὶ ἀχανὴς ἐγένετο, καὶ εἰ μὴ διὰ δέος, ἀλλά τοι τῷ περιχαρεῖ; ἐπιστομίζουσι γὰρ ὡς αἱ σφοδραὶ λῦπαι, καὶ αἱ ὑπερβάλλουσαι χαραί.

4Bu yüzden Musa da Tanrı onunla konuşmaya başladığından beri sesinin zayıf ve dilinin ağır olduğunu itiraf eder (Çıkış 4, 10). Peygamberin bu tanıklığı doğrudur; çünkü o zaman ses çıkaran aletin durması, buna karşılık düşüncedeki logos'un eklemlenip dizginlenemez bir akışla ilerlemesi, kelimelerin değil düşüncelerin ardı ardına gelen güzelliklerini akıcı ve yüce bir kuvveyle felsefi biçimde dile getirmesi akla yatkındır.

4

διὸ καὶ Μωυσῆς ἰσχνόφωνος ὁμολογεῖ καὶ βραδύγλωσσος γενέσθαι, ἀφ’ οὗ ἤρξατο ὁ θεὸς αὐτῷ διαλέγεσθαι (Exod. 4, 10). καὶ ἀψευδής ἐστιν ἡ τοῦ προφήτου μαρτυρία· τότε γὰρ εἰκὸς τὸ μὲν φωνητήριον ὄργανον ἐπέχεσθαι, τὸν δὲ κατὰ διάνοιαν λόγον ἀρθρούμενον ἀνυποτάκτῳ φορᾷ χρῆσθαι, νοημάτων οὐ ῥημάτων ἐπάλληλα κάλλη μετ’ εὐτρόχου καὶ ὑψηγόρου δυνάμεως φιλοσοφοῦντα.

5Cesaret ve gerektiğinde daha üstün olanlara karşı açık sözlülük hayranlık verici erdemlerdir; öyle ki komedyadaki şu söz de güldürmek için değil, doğruyu söylemek için söylenmiş gibidir:

"Köle her şeyde susmayı öğrenirse, kötü olur; ona söz hakkı da tanı."

Peki hizmetçi efendisine karşı ne zaman açık sözlü olur?

5

θαυμάσιοι δὲ ἀρεταὶ ἥ τε εὐτολμία καὶ ἡ ἐν τῷ δέοντι παρρησία πρὸς τοὺς ἀμείνους, ὡς καὶ τὸ κωμικὸν ἀψευδῶς μᾶλλον ἢ κωμικῶς εἰρῆσθαι δοκεῖν ἂν πάνθ’ ὁ δοῦλος ἡσυχάζειν μανθάνῃ, πονηρὸς ἔσται· μεταδίδου παρρησίας. πότε οὖν ἄγει παρρησίαν οἰκέτης πρὸς δεσπότην;

6Kendisinin hiçbir haksızlık yapmadığını bildiğinde, her söylediğini ve yaptığını sahibinin iyiliği için söyleyip yaptığında değil mi?

6

ἆρ’ οὐχ ὅταν ἠδικηκότι μὲν ἑαυτῷ μηδὲν συνειδῇ, πάντα δ’ ὑπὲρ τοῦ κεκτημένου καὶ λέγοντι καὶ πράττοντι;

7Öyleyse Tanrı'nın kulunun da kendisinin ve evrenin önderi ve efendisi olana karşı serbestçe konuşması ne zaman yerinde olur? Günahlardan arındığında ve efendisine bağlılığını vicdanından anladığında; Tanrı'nın hizmetkârı olmaktan, zahmetsizce karaya ve denize hâkim olup bütün insan soyuna krallık etmekten duyacağından daha büyük bir sevinç duyduğunda.

7

πότε οὖν ἄξιον καὶ τὸν τοῦ θεοῦ δοῦλον ἐλευθεροστομεῖν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ παντὸς ἡγεμόνα καὶ δεσπότην ἢ ὅταν ἁμαρτημάτων καθαρεύῃ καὶ τὸ φιλοδέσποτον ἐκ τοῦ συνειδότος κρίνῃ, πλείονι χαρᾷ χρώμενος ἐπὶ τῷ θεράπων θεοῦ γενέσθαι, ἢ εἰ τοῦ παντὸς ἀνθρώπων γένους ἐβασίλευσε τὸ γῆς ὁμοῦ καὶ θαλάττης ἀναψάμενος ἀκονιτὶ κράτος;

8İbrahim'in efendisine bağlılıkla yaptığı hizmetleri ve kulluğu, oğluna verilen vahyin son sözleri açıkça gösterir: "Bütün bu ülkeyi sana ve zürriyetine vereceğim; yeryüzünün bütün milletleri senin zürriyetin aracılığıyla kutsanacak; çünkü baban İbrahim sözümü dinledi, buyruklarımı, emirlerimi, hükümlerimi ve kanunlarımı tuttu" (Tekvin 26, 3–5).

8

τὰς δὲ φιλοδεσπότους θεραπείας καὶ λειτουργίας τοῦ Ἀβραὰμ διασυνίστησιν ἀκροτελεύτιον λογίου τοῦ χρησθέντος αὐτοῦ τῷ υἱεῖ· „δώσω σοι καὶ τῷ σπέρματί σου πᾶσαν τὴν γῆν ταύτην, καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν τῷ σπέρματί σου πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς, ἀνθ’ ὧν ὑπήκουσεν Ἀβραὰμ ὁ πατήρ σου τῆς ἐμῆς φωνῆς, καὶ ἐφύλαξε τὰ προστάγματά μου καὶ τὰς ἐντολάς μου καὶ τὰ δικαιώματά μου καὶ τὰ νόμιμά μου“ (Gen. 26, 3—5).

9Bir hizmetkâr için en büyük övgü, efendisinin buyurduklarından hiçbirini ihmal etmemek, aksine usanmadan ve emek seve seve, gücünün de ötesinde, iyi niyetle her şeyi başarmaya çalışmaktır.

9

μέγιστον δ’ ἐγκώμιον οἰκέτου μηδενὸς ὧν ἂν προστάξῃ ὁ δεσπότης ὀλιγωρεῖν, ἀόκνως δὲ καὶ φιλοπόνως ὑπὲρ δύναμιν πάντα σπουδάζειν αἰσίῳ γνώμῃ κατορθοῦν.

10Konuşmak değil, dinlemek yakışan kimseler de vardır; onlar için "Sus ve dinle" (Tesniye 27, 9) denir; ne güzel bir öğüttür bu! Çünkü bilgisizlik son derece küstah ve gevezedir; onun ilk ilacı susmak, ikincisi de dinlenmeye değer bir şey söyleyenlere kulak vermektir.

10

εἰσὶ μὲν οὖν, οἷς ἀκούειν ἀλλ’ οὐ λέγειν ἐμπρεπές, ἐφ’ ὧν λέγεται „σιώπα καὶ ἄκουε“ (Deut. 27, 9), πάγκαλον παράγγελμα. θρασύτατον γὰρ καὶ λαλίστατον ἀμαθία, ἧς πρῶτον μέν ἐστιν ἄκος ἡσυχία, δεύτερον δὲ προσοχὴ τῶν ἄξιόν τι προφερομένων ἀκοῆς.

11Ama kimse "Sus ve dinle" sözüyle yalnız bunun kastedildiğini sanmasın; bu söz daha etkili başka bir şeye de teşvik eder. Çünkü yalnız dille susmayı ve kulakla dinlemeyi değil, psykhē'nin de bu ikisini birden yaşamasını öğütler.

11

μηδεὶς μέντοι νομισάτω τοῦτ’ αὐτὸ μόνον ἐμφαίνεσθαι διὰ τοῦ „σιώπα καὶ ἄκουε“, ἀλλὰ καὶ προτρέψασθαι δυνατώτερον ἕτερον· οὐ γὰρ παραινεῖ μόνον γλώττῃ σιωπᾶν καὶ ὠσὶν ἀκούειν, ἀλλὰ καὶ ψυχῇ ταῦτα παθεῖν ἀμφότερα.

12Zira birini dinlemeye gelen pek çok kişi zihinleriyle gelmemiştir; dışarıda dolaşırlar, sayısız şey üzerine sayısız düşünceyi kendi kendilerine geçirirler: akrabalarla ilgili işleri, yabancılarla ilgili işleri, kendi işlerini, kamu işlerini; o anda akla getirilmemesi gereken her şeyi, adeta tek tek sayıp dökerler. İçlerindeki büyük uğultu yüzünden konuşanı dinleyemezler. Konuşan da insanlar arasında değil de, kulakları olduğu hâlde işitmeyen cansız heykeller arasında konuşuyor gibidir.

12

πολλοὶ γὰρ ἐπ’ ἀκρόασιν ἥκοντές τινος οὐκ ἐληλύθασι ταῖς διανοίαις, ἀλλ’ ἔξω πλανῶνται καὶ μυρία περὶ μυρίων ἑαυτοῖς διεξέρχονται, τὰ συγγενικά, τὰ ὀθνεῖα, τὰ ἴδια, τὰ δημόσια, ὧν εἰκὸς ἦν ἐν τῷ παρόντι μὴ μεμνῆσθαι, πάνθ’ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἑξῆς συναριθμούμενοι, καὶ διὰ τὸν ἐν ἑαυτοῖς πολὺν θροῦν ἀδυνατοῦσι τοῦ λέγοντος ἀκροᾶσθαι· λέγει γὰρ ἐκεῖνος ὥσπερ οὐκ ἐν ἀνθρώποις, ἀλλ’ ἐν ἀψύχοις ἀνδριᾶσιν, οἷς ὦτα μέν ἐστιν, ἀκοαὶ δ’ οὐκ ἔνεισιν.

13Öyleyse nous, dışarıdan gelen ya da içeride saklanan şeylerden hiçbiriyle meşgul olmayı uygun görmez de dinginleşip susarak kendini konuşana yöneltirse, Musa'nın öğüdüne uyarak sustuğu için bütün dikkatiyle dinleyebilir; başka türlü bunu başaramaz.

13

ἐὰν οὖν μηδενὶ τῶν ἔξωθεν ἐπιφοιτώντων ἢ ἔνδον ταμιευομένων πραγμάτων ὁ νοῦς ἀξιώσῃ προσομιλεῖν, ἀλλ’ ἠρεμίαν ἀγαγὼν καὶ ἡσυχάσας πρὸς τὸν λέγοντα ἑαυτὸν ἀποτείνῃ, σιωπήσας κατὰ τὸ Μωυσέως παράγγελμα δυνήσεται μετὰ τῆς πάσης προσοχῆς ἀκροάσασθαι, ἑτέρως δ’ οὐκ ἂν ἰσχύσαι.

14Bilgisizler için susmak faydalıdır; ama epistēmē'ye özlem duyan ve aynı zamanda efendisine bağlı olanlar için açık sözlülük en gerekli kazançtır. Nitekim Çıkış'ta şöyle denir: "Rab sizin için savaşacak, siz de susacaksınız"; hemen ardından da şu vahiy gelir: "Ve Rab Musa'ya dedi: Neden bana feryat ediyorsun?" (Çıkış 14, 14–15). Demek ki dinlenmeye değer bir şey söylemeyecek olanların susması, bilgeliğe duyulan ilahî aşka güvenmiş olanların ise konuşması gerekir; hem de yalnız dinginlik içinde konuşması değil, daha büyük bir haykırışla feryat etmesi. Ama bu feryat, aracılığıyla sözün havayı biçimlendirip kulağa duyulur hâle geldiği ağız ve dille değil, psykhē'nin her türlü ahengi barındıran ve en gür sesli aletiyle yapılır; ölümlülerden hiç kimse onu işitmez, yalnız yaratılmamış ve bozulmaz olan işitir.

14

τοῖς μὲν οὖν ἀμαθέσι συμφέρον ἡσυχία, τοῖς δὲ ἐπιστήμης ἐφιεμένοις καὶ ἅμα φιλοδεσπότοις ἀναγκαιότατον ἡ παρρησία κτῆμα. λέγεται γοῦν ἐν Ἐξαγωγῇ· „κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ὑμῶν, καὶ ὑμεῖς σιγήσετε“, καὶ χρησμὸς εὐθὺς ὑπόκειται τοιόσδε· „καὶ εἶπε κύριος πρὸς Μωυσῆν· τί βοᾷς πρὸς μέ“ (Exod. 14, 14. 15) ; ὡς δέον καὶ σιωπᾶν τοὺς μηδὲν ἄξιον ἀκοῆς ἐροῦντας καὶ λέγειν τοὺς ἔρωτι σοφίας θείῳ πεπιστευκότας καὶ μὴ μόνον λέγειν σὺν ἠρεμίᾳ, ἀλλὰ καὶ μετὰ κραυγῆς μείζονος ἐκβοᾶν, οὐ στόματι καὶ γλώττῃ, δι’ ὧν ἀέρα λόγος ἔχει σφαιρούμενον αἰσθητὸν ἀκοῇ γίνεσθαι, ἀλλὰ τῷ παμμούσῳ καὶ μεγαλοφωνοτάτῳ ψυχῆς ὀργάνῳ, οὗ θνητὸς μὲν ἀκροατὴς οὐδὲ εἷς, ὁ δὲ ἀγένητος καὶ ἄφθαρτος μόνος.

15Çünkü düşünülür ahengin uyumlu ve ahenkli nağmesini yalnız düşünülür musikişinas kavrayabilir; hislere bulanmış olanlardan hiçbiri kavrayamaz. Düşüncenin bütün çalgısı oktav ya da çift oktav uyumuyla çınladığında, dinleyen sanki soruyormuş gibi —gerçekte sormaz, çünkü her şey Tanrı'ca bilinir— şöyle der: "Neden bana feryat ediyorsun?" Kötülüklerin uzaklaştırılması için yakarmak üzere mi, iyiliklere ortak edilmenin şükrünü sunmak üzere mi, yoksa ikisi için birden mi?

15

τὸ γὰρ νοητῆς ἁρμονίας εὐάρμοστον καὶ σύμφωνον μέλος ὁ νοητὸς μουσικὸς μόνος καταλαβεῖν ἱκανός, τῶν δὲ ἐν αἰσθήσει φυρομένων οὐδὲ εἷς. ὅλου δὴ τοῦ διανοίας ὀργάνου κατὰ τὴν διὰ πασῶν ἢ δὶς διὰ πασῶν συμφωνίαν ἐξηχοῦντος ὁ ἀκροατὴς ὡσανεὶ πυνθάνεται πρὸς ἀλήθειαν οὐ πυνθανόμενος — πάντα γὰρ γνώριμα θεῷ — „τί βοᾷς πρὸς μέ“; καθ’ ἱκεσίαν κακῶν ἀποτροπῆς ἢ κατ’ εὐχαριστίαν μετουσίας ἀγαθῶν ἢ κατὰ ἀμφότερα;

16Sesi zayıf, dili ağır ve konuşamaz görünen kişi meğer öyle konuşkandır ki, bir yerde yalnız konuşurken değil feryat ederken tasvir edilir, başka bir yerde de durmaksızın ve aralıksız akan bir söz seliyle konuşur.

16

λάλος δὲ οὕτως ὁ ἰσχνόφωνος καὶ βραδύγλωσσος καὶ ἄλογος εἶναι δοκῶν ἀνευρίσκεται, ὥστε πῇ μὲν οὐ μόνον λέγων ἀλλὰ καὶ βοῶν εἰσάγεται, ἑτέρωθι δὲ ἀπαύστῳ καὶ ἀδιαστάτῳ χρώμενος λόγων ῥύμῃ.

17Nitekim şöyle der: "Musa konuşuyordu, Tanrı da ona bir sesle cevap veriyordu" (Çıkış 19, 19). "Konuştu" diye bitmiş bir eylemle değil, uzayıp süren bir eylemle "konuşuyordu" der; Tanrı da bir kerede öğretmiş değildir, her zaman ve sürekli olarak cevap veriyordu. Cevabın olduğu yerde de mutlaka soru vardır.

17

„Μωυσῆς“ γάρ φησιν „ἐλάλει, καὶ ὁ θεὸς ἀπεκρίνετο αὐτῷ φωνῇ“ (Exod. 19, 19), οὐ κατὰ συντέλειαν ἐλάλησεν, ἀλλὰ κατὰ μηκυνομένην παράτασιν ἐλάλει, καὶ ὁ θεὸς οὐ κατὰ συντέλειαν ἐδίδαξεν, ἀλλ’ αἰεὶ καὶ συνεχῶς ἀπεκρίνετο. ὅπου δὲ ἀπόκρισις, ἐκεῖ πάντως ἐρώτησις.

18Herkes bilmediğini sorar; öğrenmek ister, çünkü epistēmē'ye giden en faydalı işin araştırmak, sormak, soruşturmak, hiçbir şeyi bildiğini sanmamak ve hiçbir şeyi kesin olarak kavradığını düşünmemek olduğunu bilir.

18

ἐρωτᾷ δὲ ἕκαστος ὃ μὴ ἐπίσταται, μαθεῖν ἀξιῶν γνούς τε τῶν εἰς ἐπιστήμην ὠφελιμώτατον ἔργον εἶναι ζητεῖν, ἐρωτᾶν, πυνθάνεσθαι, μηδὲν δοκεῖν εἰδέναι μηδέ τι οἴεσθαι παγίως κατειληφέναι.

19Bilgeler Tanrı'yı yol gösterici ve öğretmen edinirler; daha az kâmil olanlar ise bilgeyi. Bu yüzden şöyle derler: "Sen bizimle konuş; Tanrı bizimle konuşmasın, yoksa ölürüz" (Çıkış 20, 19). Erdemli kişi öyle bir açık sözlülüğe sahiptir ki, yalnız konuşmaya ve feryat etmeye değil, sahici bir güvenden ve içten bir duygudan ötürü sitem etmeye bile cesaret eder.

19

σοφοὶ μὲν οὖν ὑφηγητῇ καὶ διδασκάλῳ χρῶνται θεῷ, οἱ δ’ ἀτελέστεροι τῷ σοφῷ. διὸ καὶ λέγουσι· „λάλησον σὺ ἡμῖν, καὶ μὴ λαλείτω πρὸς ἡμᾶς ὁ θεός, μή ποτε ἀποθάνωμεν“ (Exod. 20, 19). τοσαύτῃ δ’ ἄρα χρῆται παρρησίᾳ ὁ ἀστεῖος, ὥστε οὐ μόνον λέγειν καὶ βοᾶν, ἀλλ’ ἤδη καὶ καταβοᾶν ἐξ ἀληθοῦς πίστεως καὶ ἀπὸ γνησίου τοῦ πάθους θαρρεῖ.

20Şu sözler buna örnektir: "Onların günahını bağışlayacaksan bağışla; yoksa beni yazdığın kitabından sil" (Çıkış 32, 32); "Bütün bu halkı ben mi rahmimde taşıdım, ben mi doğurdum ki bana 'Dadının emzikli çocuğu kucakladığı gibi onu bağrına al' diyorsun?" (Sayılar 11, 12); "Bütün bu halka vermek için nereden et bulayım? Çünkü bana ağlıyorlar. Koyunlar ve sığırlar mı kesilecek, yoksa denizin bütün balıkları mı toplanacak ki onlara yetsin?" (Sayılar 11, 13. 22); "Rab, bu halka neden kötülük ettin? Beni neden gönderdin? Senin adınla konuşmak için Firavun'a gittiğimden beri halka kötülük ediyor; sen de halkını kurtarmadın" (Çıkış 5, 22–23). İnsan bu ve bunun gibi sözleri herhangi bir yerin kralına bile söylemekten korkardı; Musa ise bunları Tanrı'ya karşı bile açıkça söylemeye cesaret etti.

20

τὸ γὰρ „εἰ μὲν ἀφεῖς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν, ἄφες· εἰ δὲ μή, ἐξάλειψόν με ἐκ τῆς βίβλου σου ἧς ἔγραψας“ (Exod. 32, 32) καὶ τὸ „μὴ ἐγὼ ἐν γαστρὶ ἔλαβον πάντα τὸν λαὸν τοῦτον, ἢ ἐγὼ ἔτεκον αὐτόν, ὅτι λέγεις μοι· λάβε αὐτὸν εἰς τὸν κόλπον σου, ὡσεὶ ἄραι τιθηνὸς τὸν θηλάζοντα;” (Num. 11, 12) καὶ τὸ „πόθεν μοι κρέα δοῦναι παντὶ τῷ λαῷ τούτῳ, ὅτι κλαίουσιν ἐπ’ ἐμοί; μὴ πρόβατα καὶ βόες σφαγήσονται ἢ πᾶν τὸ ὄψος τῆς θαλάσσης συναχθήσεται καὶ ἀρκέσει;” (Num. 11, 13. 22) καὶ τὸ „κύριε, διὰ τί ἐκάκωσας τὸν λαὸν τοῦτον; καὶ ἵνα τί ἀπέσταλκάς με; καὶ ἀφ’ οὗ πεπόρευμαι πρὸς Φαραὼ λαλῆσαι ἐπὶ τῷ σῷ ὀνόματι, ἐκάκωσε τὸν λαόν, καὶ οὐκ ἐρρύσω τὸν λαόν σου” (Exod. 5, 22. 23), ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα ἔδεισεν ἄν τις καὶ πρὸς ἕνα τῶν ἐν μέρει βασιλέων εἰπεῖν· ὁ δ’ ἀποφαίνεσθαι καὶ πρὸς θεὸν ἐθάρρησεν.

21Ama bu onun için düpedüz bir küstahlığın değil, yerinde bir cesaretin son sınırıydı; çünkü bütün bilgeler Tanrı'nın dostudur, özellikle de en kutsal kanun koyucuya göre. Açık sözlülük ise dostluğun akrabasıdır; insan kendi dostundan başka kime karşı açık sözlü olabilir ki? Bu yüzden vahiylerde Musa'nın "dost" diye övülmesi pek yerindedir (Çıkış 33, 11); öyle ki cüretle göze alıp söylediği her şey küstahlıktan çok dostluktan söylenmiş görünsün. Çünkü cüret küstaha, cesaret ise dosta yakışır.

21

τοῦτο δ’ ἄρα πέρας ἦν οὐ τόλμης ἁπλῶς, ἀλλ’ εὐτολμίας αὐτῷ, διότι οἱ σοφοὶ πάντες φίλοι θεοῦ, καὶ μάλιστα κατὰ τὸν ἱερώτατον νομοθέτην. παρρησία δὲ φιλίας συγγενές· ἐπεὶ πρὸς τίνα ἄν τις ἢ πρὸς τὸν ἑαυτοῦ φίλον παρρησιάσαιτο; παγκάλως οὖν ἐν τοῖς χρησμοῖς φίλος ᾄδεται Μωυσῆς (Exod. 33, 11), ἵν’ ὅσα ἐπὶ θάρσει παρακεκινδυνευμένα διεξέρχεται, φιλίᾳ μᾶλλον ἢ αὐθαδείᾳ προφέρεσθαι δοκῇ. θρασύτης μὲν γὰρ αὐθάδους, φίλου δὲ θαρραλεότης οἰκεῖον.

22Ama bir de şuna bak: Cesaret saygıyla karışmıştır. "Bana ne vereceksin?" (Tekvin 15, 2) sözü cesareti, "Efendim" sözü ise saygıyı gösterir. Musa Sebep için çoğunlukla iki ad kullanır: "Tanrı" ve "Rab". Burada ise ikisini de değil, "Efendi" adını almıştır; bunu büyük bir saygıyla ve tam yerinde yapmıştır. Gerçi "Rab" ile "Efendi" eş anlamlı sayılır.

22

Ἀλλὰ σκόπει πάλιν, ὅτι εὐλαβείᾳ τὸ θαρρεῖν ἀνακέκραται. τὸ μὲν γὰρ „τί μοι δώσεις;” (Gen. 15, 2) θάρσος ἐμφαίνει, τὸ δὲ „δέσποτα” εὐλάβειαν. εἰωθὼς δὲ χρῆσθαι μάλιστα διτταῖς ἐπὶ τοῦ αἰτίου προσρήσεσι, τῇ θεὸς καὶ τῇ κύριος, οὐδετέραν νῦν παρείληφεν, ἀλλὰ τὴν δεσπότου, λίαν εὐλαβῶς καὶ σφόδρα κυρίως· καίτοι συνώνυμα ταῦτ’ εἶναι λέγεται, κύριος καὶ δεσπότης.

23Ama nesne tek ve aynı olsa da adlar kavram bakımından farklıdır. "Rab" (kyrios), "sağlam olan" anlamındaki kyros'tan türemiştir; sağlam olmayanın ve geçersiz olanın zıddı olarak söylenir. "Efendi" (despotēs) ise "bağ" (desmos) kelimesinden gelir; sanırım "korku" (deos) da buradandır. Öyleyse Efendi, Rab'dir, hatta bir bakıma korkulacak Rab'dir: Yalnız her şeyin hâkimiyetini ve kudretini elinde tutmakla kalmaz, korku ve dehşet de salabilir. Belki de evrenin bağı olduğu için böyle denmiştir; çünkü kendiliklerinden çözülebilir olan şeyleri sıkıca bağlayarak çözülmez biçimde bir arada tutar.

23

ἀλλ’ εἰ καὶ τὸ ὑποκείμενον ἓν καὶ ταὐτόν ἐστιν, ἐπινοίαις αἱ κλήσεις διαφέρουσι· κύριος μὲν γὰρ παρὰ τὸ κῦρος, ὃ δὴ βέβαιόν ἐστιν, εἴρηται, κατ’ ἐναντιότητα ἀβεβαίου καὶ ἀκύρου, δεσπότης δὲ παρὰ τὸν δεσμόν, ἀφ’ οὗ τὸ δέος οἶμαι — ὥστε τὸν δεσπότην κύριον εἶναι καὶ ἔτι ὡσανεὶ φοβερὸν κύριον, οὐ μόνον τὸ κῦρος καὶ τὸ κράτος ἀνημμένον ἁπάντων, ἀλλὰ καὶ δέος καὶ φόβον ἱκανὸν ἐμποιῆσαι —, τάχα μέντοι καὶ ἐπειδὴ τῶν ὅλων δεσμός ἐστι συνέχων αὐτὰ ἄλυτα καὶ σφίγγων διαλυτὰ ὄντα ἐξ ἑαυτῶν.

24"Efendim, bana ne vereceksin?" diyen kişi aslında şunları söylemektedir: "Kudretinin sınırsız olduğunu bilmiyor değilim; hâkimiyetinin ne korkunç olduğunu biliyorum; korkarak ve titreyerek sana başvuruyorum ve yine de cesaret ediyorum.

24

ὁ δὴ φάσκων „δέσποτα, τί μοι δώσεις“ δυνάμει ταῦτα διεξέρχεται· οὐκ ἀγνοῶ σου τὸ ὑπερβάλλον κράτος, ἐπίσταμαι τὸ φοβερὸν τῆς δυναστείας, δεδιὼς καὶ τρέμων ἐντυγχάνω καὶ πάλιν θαρρῶ·

25Çünkü korkmamamı sen buyurdun; ne zaman konuşmam gerektiğini bileyim diye bana eğitilmiş bir dil sen verdin; dikilip kapanmış ağzımı sen çözdün, onu daha da açıp seslendiren sen oldun; söylenmesi gerekenleri sen öğrettin ve böylece şu vahyi doğruladın: 'Ağzını ben açacağım ve söyleyeceklerini sana öğreteceğim' (Çıkış 4, 12).

25

σὺ γὰρ ἐθέσπισάς μοι μὴ φοβεῖσθαι, σύ μοι γλῶσσαν παιδείας ἔδωκας τοῦ γνῶναι ἡνίκα δεῖ φθέγξασθαι, σὺ τὸ στόμα ἀπερραμμένον ἐξέλυσας, σὺ διοίξας ἐπὶ πλέον ἤρθρωσας, σὺ τὰ λεκτέα συνεβίβασας εἰπεῖν τὸν χρησμὸν βεβαιούμενος ἐκεῖνον· „ἐγὼ ἀνοίξω τὸ στόμα σου, καὶ συμβιβάσω σε ἃ μέλλεις λαλήσειν“ (Exod. 4,12).

26Ben kim oldum ki bana söz bahşedesin, lütuftan ve armağandan da daha kâmil bir iyilik olan ödülü vaat edesin? Yurdumdan göçmüş biri değil miyim? Akrabalarımdan kovulmuş değil miyim? Baba evimden uzaklaşmış değil miyim? Herkes bana evlatlıktan reddedilmiş, sürgün, kimsesiz ve itibarsız demiyor mu?

26

τίς γὰρ ἐγενόμην, ἵνα σύ μοι λόγου μεταδῷς, ἵνα μισθὸν ὁμολογῇς, χάριτος καὶ δωρεᾶς ἀγαθὸν τελεώτερον; οὐ τῆς πατρίδος εἰμὶ μετανάστης; οὐ τῆς συγγενείας ἀπελήλαμαι; οὐ τῆς πατρῴας οἰκίας ἠλλοτρίωμαι; οὐκ ἀποκήρυκτον καὶ φυγάδα πάντες ἔρημον καὶ ἄτιμον ὀνομάζουσιν;

27Ama Efendim, benim yurdum sensin, akrabam sensin, baba ocağım sensin; itibarım, açık sözlülüğüm, büyük, dillere destan ve elimden alınamaz zenginliğim sensin.

27

ἀλλὰ σύ μοι, δέσποτα, ἡ πατρίς, σὺ ἡ συγγένεια, σὺ ἡ πατρῴα ἑστία, σὺ ἡ ἐπιτιμία, ἡ παρρησία, ὁ μέγας καὶ ἀοίδιμος καὶ ἀναφαίρετος πλοῦτος.

28Öyleyse ne diye düşündüklerimi söylemeye cesaret etmeyeyim? Ne diye daha fazlasını öğrenmek isteyip sormayayım? Ama cesaret ettiğini söyleyen ben, korktuğumu ve dehşete düştüğümü de itiraf ediyorum. Korku ile cesaret bende, belki birinin sanacağı gibi birbirine karışmayan bir savaş içinde değil, birbiriyle kaynaşmış bir uyum içindedir. Bu karışımdan doymak bilmeden tadarım; çünkü o beni ne saygısız bir açık sözlülüğe ne de açık sözlülükten yoksun bir saygıya razı etmiştir.

28

διὰ τί οὖν οὐχὶ θαρρήσω λέγειν ἃ φρονῶ; διὰ τί δ’ οὐ πεύσομαι μαθεῖν τι πλέον ἀξιῶν; ἀλλ’ ὁ λέγων ἐγὼ θαρρεῖν πάλιν ὁμολογῶ δεδιέναι καὶ καταπεπλῆχθαι, καὶ οὐκ ἔχει τὴν ἄμικτον ἐν ἐμοὶ μάχην φόβος τε καὶ θάρσος, ὡς ἴσως ὑπολήψεταί τις, ἀλλὰ τὴν ἀνακεκραμένην συμφωνίαν. ἀπλήστως οὖν εὐωχοῦμαι τοῦ κράματος, ὅ με ἀναπέπεικε μήτε ἄνευ εὐλαβείας παρρησιάζεσθαι μήτε ἀπαρρησιάστως εὐλαβεῖσθαι.

29Kendi hiçliğimi ölçmeyi ve senin iyiliklerinin taşkın doruklarını seyretmeyi öğrendim. Kendimin 'toprak ve kül' ya da daha da değersiz bir şey olduğunu hissettiğimde, işte o zaman, alçalmış, toza yere serilmiş, adeta hiç var olmadığım izlenimini verecek kadar unsurlarıma ayrışmış olarak sana başvurmaya cesaret ederim." Psykhē'mdeki bu hâli de gözetici Musa benim anıtıma bir dikili taşa yazar gibi yazmıştır.

29

τὴν γὰρ οὐδένειαν τὴν ἐμαυτοῦ μετρεῖν ἔμαθον καὶ τὰς ἐν ὑπερβολαῖς ἀκρότητας τῶν σῶν εὐεργεσιῶν περιβλέπεσθαι· καὶ ἐπειδὰν "γῆν καὶ τέφραν" καὶ εἴ τι ἐκβλητότερον ἐμαυτὸν αἴσθωμαι, τηνικαῦτα ἐντυγχάνειν σοι θαρρῶ, ταπεινὸς γεγονώς, καταβεβλημένος εἰς χοῦν, ὅσα εἴς γε τὸ μηδ’ ὑφεστάναι δοκεῖν ἀνεστοιχειωμένος. καὶ τοῦτό μου τὸ πάθος τῆς ψυχῆς ἐστηλογράφησεν ἐν τῷ ἐμῷ μνημείῳ ὁ ἐπίσκοπος Μωυσῆς.

30Nitekim şöyle der: "İbrahim yaklaşıp dedi: Ben toprak ve kül olduğum hâlde Rab'le konuşmaya başladım" (Tekvin 18, 27). Çünkü yaratılmış olanın kendisini yaratana başvurmasının vakti, kendi hiçliğini bildiği zamandır. "Bana ne vereceksin?" sözü de çaresiz kalmış birinin sözü olmaktan çok, tadını çıkardığı iyiliklerin çokluğu ve büyüklüğü için şükreden birinin sözüdür.

30

"ἐγγίσας" γάρ φησιν "Ἀβραὰμ εἶπε· νῦν ἠρξάμην λαλῆσαι πρὸς τὸν κύριον, ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός" (Gen. 18, 27), ἐπειδὴ τότε καιρὸς ἐντυγχάνειν γένεσιν τῷ πεποιηκότι, ὅτε τὴν ἑαυτῆς οὐδένειαν ἔγνωκεν. τὸ δὲ "τί μοι δώσεις;" οὐκ ἀποροῦντός ἐστι φωνὴ μᾶλλον ἢ ἐπὶ τῷ πλήθει καὶ μεγέθει ὧν ἀπήλαυκεν ἀγαθῶν εὐχαριστοῦντος.

31"Bana ne vereceksin?" Daha fazla beklenecek bir şey mi kaldı? Ey cömert olan, senin lütufların bol, sınırsızdır; ne bir sınırları ne bir sonları vardır; pınarlar gibi, çekilenden daha fazlasını fışkırtırlar.

31

"τί μοι δώσεις;" ἔτι γὰρ ἀπολείπεταί τι πλέον προσδοκῆσαι; ἄφθονοι μέν, ὦ φιλόδωρε, αἱ σαὶ χάριτες καὶ ἀπερίγραφοι καὶ ὅρον ἢ τελευτὴν οὐκ ἔχουσαι, πηγῶν τρόπον πλείω τῶν ἀπαντλουμένων ἀνομβροῦσαι.

32Ama yalnız iyiliklerinin hep taşan selini değil, sulanan tarlalarımızı da göz önünde bulundurmak gerekir. Çünkü akıntı gereğinden fazla taşarsa, ova verimli bir toprak olacağı yerde göle ve bataklığa döner. Bu yüzden benim, ölçüsüz değil, verimliliğe göre ölçülmüş bir akışa ihtiyacım var.

32

σκοπεῖν δὲ ἄξιον οὐ μόνον τὸν αἰεὶ πλημμυροῦντα χειμάρρουν τῶν σῶν εὐεργεσιῶν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἀρδομένας ἡμῶν ἀρούρας· εἰ γὰρ περιττὸν ἀναχυθείη τὸ ῥεῦμα, λιμνῶδες καὶ τελματῶδες ἀντὶ καρποφόρου γῆς ἔσται τὸ πεδίον. πρὸς εὐφορίαν οὖν μεμετρημένης, ἀλλ’ οὐκ ἀμέτρου δεῖ τῆς ἐπιρροῆς ἐμοί.

33Bu yüzden, anlatılmaz armağanlar ve neredeyse ölümlü bir tabiatın alabileceği her şeyi vermiş olduğun hâlde, "Bana ne vereceksin?" diye soracağım. Çünkü öğrenmek ve elde etmek için geriye aradığım şey şudur: Senin iyiliklerine kim layıkıyla vâris olabilir?

33

διὸ πεύσομαι „τί μοι δώσεις“ ἀμύθητα δοὺς καὶ σχεδὸν πάντα ὅσα θνητὴν φύσιν χωρῆσαι δυνατὸν ἦν; ὃ γὰρ λοιπὸν ἐπιζητῶ μαθεῖν τε καὶ κτήσασθαι, τοῦτ’ ἐστίν, τίς ἂν γένοιτο ἄξιος τῶν σῶν εὐεργεσιῶν [καὶ] κληρονόμος.

34Yoksa "Ben çocuksuz mu gideceğim" (Tekvin 15, 2), kısa süreli, günlük ve çabuk sönen bir iyilik almış olarak? Oysa ben bunun tersini, uzun günlü, uzun ömürlü, saf ve ölümsüz bir iyiliği dilerim; öyle ki tohumlar saçabilsin, sağlam dursun diye köklerini uzatabilsin, gövdesini de yukarı, göğe doğru yükseltebilsin.

34

ἢ „ἐγὼ ἀπολυθήσομαι ἄτεκνος“ (Gen. 15, 2), ὀλιγοχρόνιον καὶ ἐφήμερον καὶ ὠκύμορον λαβὼν ἀγαθόν, εὐχόμενος τοὐναντίον, πολυήμερον καὶ μακροχρόνιον καὶ ἀκήρατον καὶ ἀθάνατον, ὡς δυνηθῆναι καὶ σπέρματα βαλέσθαι καὶ ῥίζας ἐχυρότητος ἕνεκα ἀποτεῖναι καὶ ἄνω πρὸς οὐρανὸν τὸ στέλεχος ἀνεγεῖρον μετεωρίσαι;

35Çünkü insanî aretē'nin yeryüzünde yürümesi ama göğe kadar uzanması gerekir; ta ki orada ölümsüzlüğün sofrasında ağırlanıp ebediyen zarar görmeden kalsın.

35

τὴν γὰρ ἀνθρωπίνην ἀρετὴν βαίνειν μὲν ἐπὶ γῆς, φθάνειν δὲ πρὸς οὐρανὸν ἀναγκαῖον, ἵν’ ἐκεῖ τῆς ἀφθαρσίας ἑστιαθεῖσα τὸν ἀεὶ χρόνον ἀπήμων διαμένῃ.

36Çünkü olmayanları var eden ve her şeyi doğuran sen, çocuksuz ve kısır psykhē'den nefret ettiğini biliyorum. Nitekim ileriyi gören soya, asla kısırlaşmamak ve doğurmaz olmamak gibi seçkin bir lütuf bahşettin; ben de o soya katıldığım için haklı olarak bir vâris isterim. Çünkü o soyun sönmez olduğunu gördüğüm hâlde, kendi tabiatımın güzel olandan yoksun kalıp çözülmesine göz yummanın çok utanç verici olduğunu düşünüyorum.

36

ἄτεκνον γὰρ καὶ στεῖραν οἶδ’ ὅτι ψυχὴν ὁ τὰ μὴ ὄντα φέρων καὶ τὰ πάντα γεννῶν μεμίσηκας, ἐπεὶ καὶ χάριν ἔδωκας ἐξαίρετον τῷ διορατικῷ γένει τὸ μηδέποτε στειρωθῆναι καὶ ἀτοκῆσαι, ᾧ καὶ αὐτὸς προσνεμηθεὶς ἐφίεμαι κληρονόμου δικαίως. ἄσβεστον γὰρ αὐτὸ καταθεώμενος αἴσχιστον εἶναι νομίζω τὴν ἐμαυτοῦ φύσιν τοῦ καλοῦ περιιδεῖν καταλυθεῖσαν.

37Bu yüzden yalvarıp yakarıyorum: Aretē'nin için için yanan tohumları ve korları yeniden alevlensin, kurtarıcı ışığı tutuşsun; bu ışık birbirini izleyen nesillerle elden ele meşale gibi aktarılarak dünya ile yaşıt olsun.

37

ἱκέτης οὖν γίνομαι καὶ ποτνιῶμαι, ἵνα σπερμάτων καὶ ἐμπυρευμάτων ὑποτυφομένων τὸ ἀρετῆς ἀνακαίηται καὶ ἀναφλέγηται σωτήριον φέγγος, ὃ λαμπαδευόμενον ἐπαλλήλοις διαδοχαῖς ἰσοχρόνιον γενήσεται κόσμῳ.

38Mücadelecilere de psykhē'nin tohumundan doğan çocuklara karşı bir özlem verdin; onlar da bu paylarından duydukları hazla taşıp şöyle dediler: "Tanrı'nın kuluna lütfettiği çocuklar" (Tekvin 33, 5). Bu çocukların dadısı ve süt annesi kötülük bilmezliktir; psykhē'leri el değmemiş, yumuşak ve yeteneklidir; aretē'nin en güzel ve en tanrısal izlerini kolayca alırlar.

38

ζῆλον καὶ τοῖς ἀσκητικοῖς ἔδωκας τέκνων τῶν ψυχῆς σπορᾶς καὶ γενέσεως, καὶ μοιραθέντες ὑφ’ ἡδονῆς ἐξελάλησαν εἰπόντες· „τὰ παιδία οἷς ἠλέησεν ὁ θεὸς τὸν παῖδά σου“ (Gen. 33, 5), ὧν ἀκακία καὶ τροφὸς καὶ τιθήνη, ὧν ἄβατοι καὶ ἁπαλαὶ καὶ εὐφυεῖς ψυχαί, τῶν ἀρετῆς παγκάλων καὶ θεοειδεστάτων εὐπαράδεκτοι χαρακτήρων.

39Bana şunu da öğret: "Evimde doğan cariyem Masek'in oğlu" senin lütuflarına vâris olmaya yeterli midir? Çünkü ben şimdiye dek umduğumu almadım; aldığımı da ummuyorum."

39

δίδαξον δέ με κἀκεῖνο, εἰ „ὁ υἱὸς Μασὲκ τῆς οἰκογενοῦς μου“ τῶν σῶν χαρίτων ἱκανὸς γενέσθαι κληρονόμος ἐστίν. ἐγὼ γὰρ ἄχρι νῦν τὸν μὲν ἐλπιζόμενον οὐκ ἔλαβον, ὃν δ’ ἔλαβον, οὐκ ἐλπίζω.

40Masek'in kim olduğunu ve oğlunun kim olduğunu üstünkörü geçmeden incelemek gerekir. Masek "öpücükten" diye tercüme edilir. Öpücük ise sevmekten farklıdır: Sevmek, iyi niyetle birbirine uyan psykhē'lerin birleşmesini; öpücük ise bir ihtiyacın bir araya getirdiği kişilerin yüzeysel ve sadece görünüşte kalan bir selamlaşmasını ifade ediyor gibidir.

40

Τίς δὲ ἡ Μασὲκ καὶ τίς αὐτῆς ὁ υἱός, οὐ παρέργως ἐπισκεπτέον. ἑρμηνεύεται τοίνυν Μασὲκ ἐκ φιλήματος. φίλημα δὲ διαφέρει τοῦ φιλεῖν· τὸ μὲν γὰρ ψυχῶν ἕνωσιν ἁρμοζομένων εὐνοίᾳ, τὸ δὲ ἐπιπόλαιον καὶ ψιλὴν δεξίωσιν χρείας τινὸς εἰς ταὐτὸ συναγαγούσης ἔοικεν ἐμφαίνειν.

41Nasıl ki "başını kaldırmak" (anakyptein) kelimesinde "eğilmek" (kyptein), "yutmak" (katapinein) kelimesinde de hiç de "içmek" (pinein), "heybe" (marsippos) kelimesinde de "at" (hippos) yoksa, "öpmek" (kataphilein) kelimesinde de "sevmek" (philein) yoktur. Çünkü bazı kimseler hayatın çetin zorunluluklarına boyun eğerek sayısız düşmanlarını da selamlarlar.

41

ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ ἀνακύπτειν οὐκ ἔστι τὸ κύπτειν οὐδ’ ἐν τῷ καταπίνειν ἦν πάντως τὸ πίνειν οὐδ’ ἐν μαρσίππῳ ὁ ἵππος, οὕτως οὐδ’ ἐν τῷ καταφιλεῖν τὸ φιλεῖν, ἐπεὶ καὶ τῶν ἐχθρῶν μυρίους εἴκοντές τινες ταῖς τοῦ βίου χαλεπαῖς ἀνάγκαις δεξιοῦνται.

42Öyleyse bizimle sahici bir dostlukla değil de öpücükle birleşmiş olan bu kadın kimdir? Hiçbir şey saklamadan söyleyeyim: Hisle birlikte olan hayat; her şeyle tahkim edilmiş, aşığı olmayan kimsenin bulunmadığı hayat. Çoğunluk onu hanımefendi, erdemliler ise hizmetçi sayar; ama yabancı ya da parayla satın alınmış bir hizmetçi değil, evde doğmuş ve bir bakıma aynı soydan bir hizmetçi. Erdemliler onu öpmeyi, sevmemeyi öğrenmişlerdir; ötekiler ise onu aşırı derecede sever ve tutkuyla arzularlar.

42

τίς οὖν ἐστιν ἡ ἐκ φιλήματος ἀλλὰ μὴ ἐξ ἀψευδοῦς φιλίας ἡμῖν συσταθεῖσα, φράσω μηδὲν ὑποστειλάμενος· ἡ ζωὴ ἡ σὺν αἰσθήσει, ἡ πᾶσιν ὠχυρωμένη, ἧς ἀνέραστος οὐδείς, ἣν δέσποιναν μὲν οἱ πολλοί, θεράπαιναν δὲ οἱ ἀστεῖοι νομίζουσιν, οὐκ ἀλλόφυλον ἢ ἀργυρώνητον, ἀλλ’ οἰκογενῆ καὶ τρόπον τινὰ ὁμόφυλον. οὗτοι καὶ πεπαίδευνται καταφιλεῖν αὐτήν, οὐ φιλεῖν, ἐκεῖνοι δὲ ὑπερφυῶς ἀγαπᾶν καὶ τριπόθητον ἡγεῖσθαι.

43Aretē düşmanı Laban ise mücadeleciye pay olarak verilmiş kuvveleri öpemeyecek bile. Kendi hayatını ikiyüzlülüğe ve yalan uydurmacalara bağlamış olan bu adam, gerçekten acı çekmeden, sadece kırgınmış gibi yaparak şöyle der: "Çocuklarımı ve kızlarımı öpmeme izin verilmedi" (Tekvin 31, 28). Bu pek yerinde ve uygundur; çünkü biz sahte tavırdan barışmaz biçimde nefret etmeyi öğrendik.

43

Λάβαν δ’ ὁ μισάρετος οὐδὲ καταφιλῆσαι δυνήσεται τὰς προσκεκληρωμένας τῷ ἀσκητικῷ δυνάμεις, ἀλλ’ ὑποκρίσεως καὶ ψευδῶν πλασμάτων ἀνηρτηκὼς τὸν ἑαυτοῦ βίον, ὡσανεὶ δυσχεραίνων, οὐ πρὸς ἀλήθειαν ἀλγῶν, φησίν· „οὐκ ἠξιώθην καταφιλῆσαι τὰ παιδία μου καὶ τὰς θυγατέρας“ (Gen. 31, 28)· εἰκότως γε καὶ προσηκόντως· εἰρωνείαν γὰρ μισεῖν ἀκαταλλάκτως ἐπαιδεύθημεν.

44Öyleyse erdemleri sev, onları kendi psykhē'nle kucakla ve gerçekten sev; dostluğun sahtesi olan öpmeyi asla istemeyeceksin. "Babamızın evinde bizim için hâlâ bir pay ya da miras var mı? Bizi yabancılar gibi saymadı mı? Bizi satıp parasını da yemedi mi?" (Tekvin 31, 14–15). Öyle ki kurtuluş ve fidye bedellerini yiyip bitirdiğin için onları bir daha geri alamayasın. Şimdi bütün yargıçlarla barışmaz olan sen, öpmek istiyormuş gibi yap bakalım! Ama Musa kayınpederini öpmeyecek, psykhē'nin içten bir duygusuyla sevecektir; nitekim "onu sevdi ve birbirlerini selamladılar" der (Çıkış 18, 7).

44

ἀγάπησον οὖν ἀρετὰς καὶ ἄσπασαι ψυχῇ τῇ σεαυτοῦ καὶ φίλησον ὄντως, καὶ ἥκιστα βουλήσῃ τὸ φιλίας παράκομμα ποιεῖν, καταφιλεῖν. „μὴ γάρ ἐστιν αὐταῖς ἔτι μερὶς ἢ κληρονομία ἐν τῷ σῷ οἴκῳ; οὐχ ὡς αἱ ἀλλότριαι ἐλογίσθησαν παρὰ σοί; ἢ οὐ πέπρακας αὐτάς, καὶ κατέφαγες τὸ ἀργύριον“ (Gen. 31, 14. 15), ἵνα μηδὲ εἰσαῦθις ἀνακομίσασθαι δυνηθῇς τὰ σῶστρα καὶ τὰ λύτρα κατεδηδοκώς; προσποιοῦ νῦν βούλεσθαι καταφιλεῖν ὁ πᾶσι τοῖς κριταῖς ἄσπονδος. ἀλλ’ οὐ γαμβρὸν καταφιλήσει Μωυσῆς, ἀλλ’ ἀπὸ γνησίου τοῦ ψυχῆς πάθους φιλήσει· „ἐφίλησε“ γάρ φησιν „αὐτόν, καὶ ἠσπάσαντο ἀλλήλους“ (Exod. 18, 7).

45Hayatın üç türü vardır: Biri Tanrı'ya yönelik, biri yaratılışa yönelik, biri de ikisi arasında sınırda olan, ikisinin karışımı. Tanrı'ya yönelik hayat bize inmemiş, bedenin zorunluluklarına girmemiştir. Yaratılışa yönelik hayat ise hiç yukarı çıkmamış, çıkmayı aramamıştır bile; Hades'in köşelerinde inine çekilmiş, yaşanmaya değmeyen hayatla sevinir.

45

ζωῆς δὲ τριττὸν γένος, τὸ μὲν πρὸς θεόν, τὸ δὲ πρὸς γένεσιν, τὸ δὲ μεθόριον, μικτὸν ἀμφοῖν. τὸ μὲν οὖν πρὸς θεὸν οὐ κατέβη πρὸς ἡμᾶς οὐδὲ ἦλθεν εἰς τὰς σώματος ἀνάγκας. τὸ δὲ πρὸς γένεσιν οὐδ’ ὅλως ἀνέβη οὐδ’ ἐζήτησεν ἀναβῆναι, φωλεῦον δὲ ἐν μυχοῖς Ἅιδου τῷ ἀβιώτῳ βίῳ χαίρει.

46Karışık hayat ise çoğu zaman daha iyi saf tarafından yönlendirilip tanrısal bir coşkuya kapılır, Tanrı tarafından taşınır; çoğu zaman da daha kötü saf tarafından geri çekilip geri döner. Daha üstün hayatın payı terazide olduğu gibi bütünüyle ağır bastığında, karşı hayatın ağırlığını da kendisiyle birlikte yukarı çekip onu pek hafif bir yük hâline getirir.

46

τὸ δὲ μικτόν ἐστιν, ὃ πολλάκις μὲν ὑπὸ τῆς ἀμείνονος ἀγόμενον τάξεως θειάζει καὶ θεοφορεῖται, πολλάκις δ’ ὑπὸ τῆς χείρονος ἀντισπώμενον ἐπιστρέφει. τοῦθ’, ὅταν ὥσπερ ἐπὶ πλάστιγγος ἡ τῆς κρείττονος ζωῆς μοῖρα τοῖς ὅλοις βρίσῃ, συνεπισπασθὲν τὸ τῆς ἐναντίας ζωῆς βάρος κουφότατον ἄχθος ἀπέφηνε.

47Musa, Tanrı'ya yönelik hayat türüne mücadelesiz taç giydirdikten sonra, geri kalanları değerlendirmeye alır ve onları iki kadına benzetir; birine "sevilen", ötekine "sevilmeyen" der; çok yerinde adlar koymuştur.

47

Μωυσῆς δὲ τὸ τῆς πρὸς θεὸν ζωῆς γένος ἀκονιτὶ στεφανώσας εἰς ἐπίκρισιν τὰ λοιπὰ ἄγει δυσὶν ἀπεικάζων γυναιξίν, ὧν τὴν μὲν ἀγαπωμένην, τὴν δὲ μισουμένην καλεῖ προσφυέστατα θεὶς ὀνόματα.

48Çünkü gözle, kulakla, tatma, koklama ve dokunmayla gelen hazları ve zevkleri kim kabul etmez? Bunların zıtlarından da kim nefret etmez: azla yetinmekten, kendine hâkim olmaktan, gülme ve eğlenceden uzak, derin düşünce, kaygı ve emekle dolu, seyre düşkün, bilgisizliğe düşman, paradan, şöhretten ve hazlardan üstün, ama itidal, iyi şöhret ve kör olmayıp gören zenginlik karşısında boyun eğen, sert ve epistēmē'ye dayalı hayattan?

48

τίς γὰρ οὐ τὰς δι’ ὀφθαλμῶν, τίς δ’ οὐ τὰς δι’ ὤτων, τίς δ’ οὐ τὰς διὰ γεύσεως ὀσφρήσεώς τε καὶ ἁφῆς ἡδονὰς καὶ τέρψεις ἀποδέχεται; τίς δ’ οὐ τὰ ἐναντία μεμίσηκεν, ὀλιγοδεΐαν, ἐγκράτειαν, αὐστηρὸν καὶ ἐπιστημονικὸν βίον, γέλωτος καὶ παιδιᾶς ἀμέτοχον, συννοίας καὶ φροντίδων καὶ πόνων μεστόν, φίλον τοῦ θεωρεῖν, ἀμαθίας ἐχθρόν, χρημάτων μὲν καὶ δόξης καὶ ἡδονῶν κρείττω, ἥττω δὲ σωφροσύνης καὶ εὐκλείας καὶ βλέποντος οὐ τυφλοῦ πλούτου;

49Sevilmeyen aretē'nin ürünleri her zaman daha yaşlıdır. Musa da, zamanca daha genç olsalar bile, bunları tabiatça büyüklük hakkına layık görür; onlara iki pay verir, ötekilerden de yarısını alır. Şöyle der: Bir adamın biri sevilen, biri sevilmeyen iki karısı olur ve ikisi de doğurursa, adam malını paylaştırırken sevilen karısının, yani hazzın oğluna büyüklük hakkı tanıyamaz —çünkü bu oğul zamanca ak saçlı olsa bile gençtir—; sevilmeyen karısının, yani phronēsis'in oğluna tanımalıdır, çünkü o daha çocukken yaşlıdır; ona iki pay vermelidir (Tesniye 21, 15–17).

49

πρεσβύτερα μὲν οὖν ἀεὶ τὰ γεννήματα τῆς μισουμένης ἀρετῆς. ὁ δὲ Μωυσῆς, εἰ καὶ νεώτερα χρόνῳ, καὶ ταῦτα φύσει πρεσβείων ἀξιοῖ τὰ διπλᾶ διδούς, τῶν δὲ ἀφαιρῶν τὴν ἡμίσειαν. ἐὰν γὰρ γένωνται, φησίν, ἀνθρώπῳ δύο γυναῖκες, ἠγαπημένη καὶ μισουμένη, καὶ τέκωσιν ἀμφότεραι, μέλλων τὰ ἑαυτοῦ διανέμειν οὐ δυνήσεται πρεσβείων ἀξιῶσαι τὸν υἱὸν τῆς ἠγαπημένης, ἡδονῆς, — νέος γὰρ οὗτος, εἰ καὶ χρόνῳ πολιὸς γένοιτο —, ἀλλὰ τὸν τῆς μισουμένης φρονήσεως πρεσβύτερον ἐκ παίδων εὐθὺς ὄντα, ὡς διμοιρίαν ἀπονεῖμαι (Deut. 21, 15—17).

50Bunların daha mecazi yorumunu başka yerde söylediğimiz için elimizdeki konunun devamına geçelim. Yalnız önce şunu gösterelim: Tanrı'nın sevilmeyen kadının rahmini açarak erdemli uğraşların ve güzel işlerin doğmasını sağladığı, sevildiği sanılan kadının ise hemen kısır kaldığı söylenir. Nitekim şöyle der: "Rab Lea'nın sevilmediğini görünce onun rahmini açtı;

50

τὴν δὲ τροπικωτέραν τούτων ἀπόδοσιν ἐν ἑτέροις εἰρηκότες ἐπὶ τὰ ἀκόλουθα τῶν ἐν χερσὶ τρεψώμεθα ἐκεῖνο προϋποδείξαντες, ὅτι τῆς μισουμένης ὁ θεὸς λέγεται τὴν μήτραν διοίξας γένεσιν ἀστείων ἐπιτηδευμάτων καὶ καλῶν ἔργων ἀνατεῖλαι, τῆς φιλεῖσθαι νομιζομένης αὐτίκα στειρουμένης. „ἰδὼν“ γάρ φησι „κύριος ὅτι μισεῖται Λεία, ἤνοιξε τὴν μήτραν αὐτῆς·

51 Rahel ise kısırdı" (Tekvin 29, 31). Psykhē gebe kalıp psykhē'ye yakışan şeyleri doğurmaya başladığında, sahici bir dostlukla değil de öpücükle kabul görmüş olan bütün duyulur şeyler kısırlaşıp doğurmaz olmaz mı?

51

Ῥαχὴλ δὲ ἦν στεῖρα“ (Gen. 29, 31). ἆρ’ οὐχ ὅταν ἡ ψυχὴ κυοφορῇ καὶ τίκτειν ἄρχηται τὰ ψυχῇ πρέποντα, τηνικαῦτα ὅσα αἰσθητὰ στειρούμενα ἀτοκεῖ, οἷς πρόσεστιν ἡ ἐκ φιλήματος ἀλλ’ οὐχ ἡ διὰ γνησίου φιλίας ἀποδοχή;

52İşte Musa'nın Masek dediği bu his hayatının oğludur her birimiz; ölümlü soyun dadısı ve süt annesi olan hisse saygı gösterir, ona hayranlık duyarız. Adı Adem olan toprak nous da hissin yaratıldığını görünce, kendi ölümünü onun hayatı diye adlandırmıştır. Nitekim şöyle der: "Adem karısının adını Hayat koydu;

52

ταύτης οὖν τῆς κατ’ αἴσθησιν ζωῆς, ἣν καλεῖ Μασέκ, υἱὸς ἕκαστος ἡμῶν ἐστι τιμῶν καὶ θαυμάζων τὴν τροφὸν καὶ τιθήνην τοῦ θνητοῦ γένους, αἴσθησιν, ἣν καὶ ὁ γήινος νοῦς, ὄνομα Ἀδάμ, ἰδὼν διαπλασθεῖσαν τὸν ἑαυτοῦ θάνατον ζωὴν ἐκείνης ὠνόμασεν. „ἐκάλεσε“ γάρ φησιν „Ἀδὰμ τὸ ὄνομα τῆς γυναικὸς αὐτοῦ ζωή,

53 çünkü o bütün yaşayanların annesidir" (Tekvin 3, 20); yani elbette, gerçekte psykhē'nin hayatı bakımından ölmüş olanların annesidir. Gerçekten yaşayanların annesi ise bilgeliktir; his de onlar için, tabiat tarafından epistēmē'ye hizmet etsin diye yaratılmış bir köledir.

53

ὅτι αὕτη μήτηρ πάντων τῶν ζώντων“ (Gen. 3, 20), τῶν πρὸς ἀλήθειαν τὸν ψυχῆς τεθνηκότων δήπου βίον. οἱ δὲ ζῶντες ὄντως μητέρα μὲν ἔχουσι σοφίαν, αἴσθησιν δὲ δούλην πρὸς ὑπηρεσίαν ἐπιστήμης ὑπὸ φύσεως δημιουργηθεῖσαν.

54Öpücükten geldiğini öğrendiğimiz Hayat'tan doğanın adını "Dımeşk" (Damaskos) diye bildirir; bu ad tercüme edildiğinde "çuvalın kanı" demektir. Musa burada çok güçlü ve isabetli bir biçimde çuvalla bedeni, kanla da kanlı hayatı ima etmiştir.

54

ὄνομα δὲ τοῦ γεννηθέντος ἐκ ζωῆς, ἣν ἐκ φιλήματος ἐγνωρίσαμεν, διασυνίστησι Δαμασκός — τὸ δὲ μεταληφθέν ἐστιν αἷμα σάκκου —, σφόδρα δυνατῶς καὶ εὐθυβόλως σάκκον μὲν τὸ σῶμα αἰνιξάμενος, αἷμα δὲ ζωὴν τὴν ἔναιμον.

55Çünkü psykhē iki anlamda söylenir: hem bütünü hem de onun yönetici kısmı; bu yönetici kısım, asıl anlamıyla söylersek, psykhē'nin psykhē'sidir. Tıpkı göz denince hem gözün bütün küresinin hem de onun en asıl kısmının, yani onunla gördüğümüz kısmın kastedilmesi gibi. Kanun koyucu da bu yüzden psykhē'nin özünün iki türlü olduğunu düşünmüştür: Bütünün özü kandır, en yönetici kısmın özü ise ilahî pneuma'dır.

55

ἐπειδὴ γὰρ ψυχὴ διχῶς λέγεται, ἥ τε ὅλη καὶ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτῆς μέρος, ὃ κυρίως εἰπεῖν ψυχὴ ψυχῆς ἐστι, καθάπερ ὀφθαλμὸς ὅ τε κύκλος σύμπας καὶ τὸ κυριώτατον μέρος τὸ ᾧ βλέπομεν, ἔδοξε τῷ νομοθέτῃ διττὴν καὶ τὴν οὐσίαν εἶναι ψυχῆς, αἷμα μὲν τῆς ὅλης, τοῦ δ’ ἡγεμονικωτάτου πνεῦμα θεῖον.

56Nitekim açıkça şöyle der: "Her etin psykhē'si kandır" (Levililer 17, 11). Kan akışını et yığınına, uygun olanı uygun olana vermesi ne güzeldir! Nous'un özünü ise yaratılmış hiçbir şeye bağlamamış, Tanrı'nın üflediği bir şey olarak sunmuştur: "Her şeyin Yaratıcısı onun yüzüne hayat nefesi üfledi ve insan yaşayan bir psykhē oldu" der (Tekvin 2, 7). Bu psykhē'nin Yaratıcı'nın suretine göre biçimlendiği de söylenir.

56

φησὶ γοῦν ἄντικρυς· „ψυχὴ πάσης σαρκὸς αἷμά ἐστιν“ (Lev. 17, 11). εὖ γε τὸ προσνεῖμαι τῷ σαρκῶν ὄχλῳ τὴν αἵματος ἐπιρροήν, οἰκεῖον οἰκείῳ· τοῦ δὲ νοῦ τὴν οὐσίαν ἐξ οὐδενὸς ἤρτησε γενητοῦ, ἀλλ’ ὑπὸ θεοῦ καταπνευσθεῖσαν εἰσήγαγεν· „ἐνεφύσησε“ γάρ φησιν „ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν“ (Gen. 2, 7), ᾗ καὶ κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ ποιητοῦ λόγος ἔχει τυπωθῆναι.

57Demek ki iki tür insan vardır: Biri ilahî pneuma ile, yani akılla yaşayanlar; öteki kanla ve etin hazzıyla yaşayanlar. Bu ikinci tür topraktan yoğrulmuş bir şekildir; birincisi ise ilahî suretin ona benzeyen bir izidir.

57

ὥστε διττὸν εἶδος ἀνθρώπων, τὸ μὲν θείῳ πνεύματι λογισμῷ βιούντων, τὸ δὲ αἵματι καὶ σαρκὸς ἡδονῇ ζώντων. τοῦτο τὸ εἶδός ἐστι πλάσμα γῆς, ἐκεῖνο δὲ θείας εἰκόνος ἐμφερὲς ἐκμαγεῖον.

58Kanla yoğrulmuş bir toprak olan biçimlenmiş varlığımızın Tanrı'nın yardımına ihtiyacı az değildir. Bu yüzden "bu Dımeşkli Eliezer" denir; Eliezer tercüme edildiğinde "Tanrım yardımcımdır" demektir. Çünkü kendi başına çözülebilir ve ölü olan kanlı kütle, elini üstünde tutup onu koruyan Tanrı'nın inayetiyle bir arada durur ve canlanır; zira soyumuz kendi başına tek bir gün bile sağlamca ayakta duramaz.

58

χρεῖος δ’ ἐστὶν οὐ μετρίως ὁ πεπλασμένος ἡμῶν χοῦς καὶ ἀναδεδευμένος αἵματι βοηθείας τῆς ἐκ θεοῦ· διὸ λέγεται "οὗτος Δαμασκὸς Ἐλιέζερ“ — ἑρμηνευθεὶς δέ ἐστιν Ἐλιέζερ θεός μου βοηθός —, ἐπειδὴ ὁ ἔναιμος ὄγκος ἐξ ἑαυτοῦ διαλυτὸς ὢν καὶ νεκρὸς συνέστηκε καὶ ζωπυρεῖται προνοίᾳ θεοῦ τοῦ τὴν χεῖρα ὑπερέχοντος καὶ ὑπερασπίζοντος, μηδεμίαν ἡμέραν ἱδρυθῆναι παγίως δυνηθέντος ἐξ ἑαυτοῦ τοῦ γένους ἡμῶν.

59Görmüyor musun ki Musa'nın ikinci oğlunun adı da bununla aynıdır? "İkincinin adı Eliezer'di" der ve sebebini de ekler: "Çünkü babamın Tanrısı benim yardımcımdır ve beni Firavun'un elinden kurtardı" (Çıkış 18, 4).

59

οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ Μωυσέως ὁ δεύτερος τῶν υἱῶν ὁμωνυμεῖ τούτῳ; „τὸ γὰρ ὄνομα“ φησί „τοῦ δευτέρου Ἐλιέζερ“, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπιφέρει· „ὁ γὰρ θεὸς τοῦ πατρός μου βοηθός μου, καὶ ἐξείλατό με ἐκ χειρὸς Φαραώ“ (Exod. 18,4).

60Kanlı ve duyulur hayatın arkadaşlarına, Tanrı'ya bağlılığı dağıtmakta usta olan, adı Firavun olan karakter saldırır. Kanunsuzluk ve zalimlikle dolu onun hâkimiyetinden, Eliezer psykhē'de doğmadan

60

τοῖς δ’ ἔτι τῆς ἐναίμου καὶ αἰσθητῆς ζωῆς ἑταίροις ἐπιτίθεται ὁ σκεδάσαι τὰς θεοσεβείας δεινὸς τρόπος, ὄνομα Φαραώ, οὗ τὴν παρανομίας καὶ ὠμότητος μεστὴν δυναστείαν ἀμήχανον ἐκφυγεῖν ἄνευ τοῦ γεννηθῆναι τὸν Ἐλιέζερ ἐν ψυχῇ

61 ve yalnız kurtarıcı Tanrı'dan gelecek yardıma umut bağlanmadan kaçmak imkânsızdır. Dımeşkli'yi babasından değil de annesi Masek'ten tanıtması pek yerindedir; böylece akılsız hayvanların da onunla yaşadığı kanlı psykhē'nin kadınlar tarafından gelen anne soyuna ait olduğunu, erkek soyuyla bir ortaklığı bulunmadığını öğretir.

61

καὶ ἐπελπίσαι τὴν παρὰ τοῦ μόνου σωτῆρος θεοῦ βοήθειαν. παγκάλως δὲ τὸν Δαμασκὸν οὐκ ἀπὸ πατρός, ἀλλ’ ἀπὸ μητρὸς τῆς Μασὲκ διασυνέστησεν, ἵνα διδάξῃ ὅτι ἡ ἔναιμος ψυχή, καθ’ ἣν ζῇ καὶ τὰ ἄλογα, τοῦ πρὸς γυναικῶν μητρῴου γένους οἰκεῖόν ἐστιν, ἄρρενος γενεᾶς ἀμέτοχον.

62Ama aretē olan Sara böyle değildir. O yalnız erkekler tarafından gelen soya sahip çıkar; çünkü annesiz bir ilke olarak yalnız babadan, her şeyin Tanrısı olan Baba'dan doğmuştur. Nitekim şöyle der: "Gerçekten de o benim kız kardeşimdir; babamdan, ama annemden değil" (Tekvin 20, 12).

62

ἀλλ’ οὐχ ἡ ἀρετὴ Σάρρα· μόνου γὰρ τοῦ πρὸς ἀνδρῶν μεταποιεῖται, ἐκ πατρὸς τοῦ πάντων θεοῦ μόνου γεννηθεῖσα ἡ ἀμήτωρ ἀρχή· „ἀληθῶς" γάρ φησιν „ἀδελφή μού ἐστιν ἐκ πατρός, ἀλλ’ οὐκ ἐκ μητρός" (Gen. 20, 12).

63Önceden işitilmesi gerekenleri açtık; çünkü öncül, bilmeceyi andıran bir belirsizlik taşıyordu. Şimdi öğrenmeyi seven kişinin ne aradığını daha dikkatle açıklamak gerekir. Herhalde aradığı şudur: Kanlı hayatı isteyen ve hâlâ hisse ait şeylere sahip çıkan biri, cisimsiz ve ilahî şeylere vâris olabilir mi?

63

Ἃ μὲν οὖν ἦν ἀναγκαῖον προακοῦσαι, διεπτύξαμεν· καὶ γὰρ εἶχεν ἀσάφειαν ἡ πρότασις αἰνιγματώδη. τί δὲ ὁ φιλομαθὴς ζητεῖ, διερμηνευτέον ἀκριβέστερον· μήποτ’ οὖν ἐστι τοιοῦτον, εἰ δύναταί τις ἐφιέμενος τῆς ἐναίμου ζωῆς καὶ μεταποιούμενος ἔτι τῶν κατ’ αἴσθησιν γενέσθαι τῶν ἀσωμάτων καὶ θείων πραγμάτων κληρονόμος.

64Bunlara yalnız yukarıdan üflenmiş, göksel ve ilahî bir paya erişmiş olan, en saf nous layık görülür; o nous ki yalnız bedeni değil, psykhē'nin öteki parçasını da, yani kana bulanmış, kaynayan öfkeleri ve kızgın arzuları alevlendiren akılsız parçayı da hiçe sayar.

64

τούτων μόνος ἀξιοῦται ὁ καταπνευσθεὶς ἄνωθεν, οὐρανίου τε καὶ θείας μοίρας ἐπιλαχών, ὁ καθαρώτατος νοῦς, ἀλογῶν οὐ μόνον σώματος ἀλλὰ καὶ τοῦ ἑτέρου ψυχῆς τμήματος, ὅπερ ἄλογον ὑπάρχον αἵματι πέφυρται, θυμοὺς ζέοντας καὶ πεπυρωμένας ἐπιθυμίας ἀναφλέγον.

65Nitekim şöyle sorar: "Bana o düşünülür, kendi kendini yetiştiren, tanrısal tohumu vermediğine göre, 'evimde doğan', yani kanlı hayatın çocuğu mu 'bana vâris olacak'?" (Tekvin 15, 3). O zaman Tanrı acele edip konuşanın önüne geçti; tabir yerindeyse, öğretisini sözden önce gönderdi.

65

πυνθάνεται γοῦν τὸν τρόπον τοῦτον· ἐπειδὴ ἐμοὶ οὐκ ἔδωκας σπέρμα τὸ νοητὸν ἐκεῖνο, τὸ αὐτοδίδακτον, τὸ θεοειδές, ἆρά γε „ὁ οἰκογενής μου κληρονομήσει με“ (Gen. 15, 3), ὁ τῆς ἐναίμου ζωῆς ἔγγονος; τότε καὶ ἐπισπεύσας ὁ θεὸς ἔφθασε τὸν λαλοῦντα, τῆς ῥήσεως προαποστείλας ὡς ἔπος εἰπεῖν διδασκαλίαν.

66Nitekim şöyle der: "Hemen Tanrı'nın sesi ona geldi: Bu sana vâris olmayacak" (Tekvin 15, 4); yani histen gelen gösterime konu olan şeylerden hiçbiri. Çünkü düşünülür şeylerin vârisleri cisimsiz tabiatlardır.

66

„εὐθὺς“ γάρ φησι „φωνὴ θεοῦ ἐγένετο πρὸς αὐτὸν τῷ λέγειν· οὐ κληρονομήσει σε οὗτος“ (Gen. 15, 4), τῶν εἰς τὴν δι’ αἰσθήσεως δεῖξιν ἐρχομένων οὐδὲ εἷς· ἀσώματοι γὰρ φύσεις νοητῶν πραγμάτων εἰσὶ κληρονόμοι.

67"Dedi" ya da "konuştu" denmeyip "Tanrı'nın sesi ona geldi" denmesine de son derece dikkat edilmiştir. Sanki Tanrı güçlü bir sesle haykırmış ve kesintisiz biçimde yankılanmış gibidir; ta ki ses bütün psykhē'ye yayılarak doğru öğretimden hiçbir parçayı boş ve ıssız bırakmasın, her şey her yönden sağlıklı öğrenmeyle dolsun.

67

παρατετήρηται δὲ ἄκρως τὸ μὴ „εἶπεν“ ἢ „ἐλάλησεν“ φάναι, ἀλλὰ τὸ „φωνὴ θεοῦ ἐγένετο πρὸς αὐτὸν" ὥσπερ εὐτόνως ἐμβοήσαντος καὶ ἀρρήκτως ἐνηχήσαντος, ἵν’ εἰς πᾶσαν τὴν ψυχὴν διαδοθεῖσα ἡ φωνὴ μηδὲν ἔρημον ἐάσῃ καὶ κενὸν ὑφηγήσεως ὀρθῆς μέρος, ἀλλὰ πάντα διὰ πάντων ὑγιαινούσης μαθήσεως ἀναπλησθῇ.

68Öyleyse vâris kim olacaktır? Kendi isteğiyle bedenin hapishanesinde kalan akıl değil; bağlarından çözülmüş, özgürleşmiş, surların dışına çıkmış ve, böyle denebilirse, kendi kendini bile terk etmiş olan akıl. Nitekim şöyle der: "Senden çıkacak olan, sana o vâris olacak" (Tekvin 15, 4).

68

τίς οὖν γενήσεται κληρονόμος; οὐχ ὁ μένων ἐν τῇ τοῦ σώματος εἱρκτῇ λογισμὸς καθ’ ἑκούσιον γνώμην, ἀλλ’ ὁ λυθεὶς τῶν δεσμῶν καὶ ἐλευθερωθεὶς καὶ ἔξω τειχῶν προεληλυθὼς καὶ καταλελοιπώς, εἰ οἷόν τε τοῦτο εἰπεῖν, αὐτὸς ἑαυτόν. „ὃς γὰρ ἐξελεύσεται ἐκ σοῦ“ φησίν, „οὗτος κληρονομήσει σε (Gen. 15, 4)“.

69Öyleyse ey psykhē, içine ilahî iyiliklere vâris olma özlemi düşerse, yalnız "toprağı", yani bedeni, "akrabalığı", yani hissi, ve "baba evini" (Tekvin 12, 1), yani sözü bırakmakla kalma; kendinden de kaç, kendinden dışarı çık; tıpkı ele geçirilmiş ve Korybantlar gibi coşmuş olanlar gibi, peygamberce bir ilhamla Bakkhos coşkusuna kapılmış ve Tanrı tarafından taşınmış olarak.

69

πόθος οὖν εἴ τις εἰσέρχεταί σε, ψυχή, τῶν θείων ἀγαθῶν κληρονομῆσαι, μὴ μόνον „γῆν,“ τὸ σῶμα, καὶ „συγγένειαν“, ⟨τὴν⟩ αἴσθησιν, καὶ "οἶκον πατρός" (Gen. 12, 1), τὸν λόγον, καταλίπῃς, ἀλλὰ καὶ σαυτὴν ἀπόδραθι καὶ ἔκστηθι σεαυτῆς, ὥσπερ οἱ κατεχόμενοι καὶ κορυβαντιῶντες βακχευθεῖσα καὶ θεοφορηθεῖσα κατά τινα προφητικὸν ἐπιθειασμόν·

70Çünkü düşünce ilahî bir coşkuyla dolup artık kendi içinde olmadığında, göksel bir aşkla sarsılıp kendinden geçtiğinde, gerçekten var olan tarafından yönlendirilip yukarıya, ona doğru çekildiğinde, hakikat de önden gidip ayak altındakileri temizlediğinde, ta ki düşünce ana yoldan yürüsün, işte miras budur. Ey düşünce, sen ki düşünülür şeyleri dinlemeyi öğrenmiş olanların kulağında çınlarsın, o önceki şeylerden nasıl göç ettiğini

70

ἐνθουσιώσης γὰρ καὶ οὐκέτ’ οὔσης ἐν ἑαυτῇ διανοίας, ἀλλ’ ἔρωτι οὐρανίῳ σεσοβημένης κἀκμεμηνυίας καὶ ὑπὸ τοῦ ὄντως ὄντος ἠγμένης καὶ ἄνω πρὸς αὐτὸ εἱλκυσμένης, προϊούσης ἀληθείας καὶ τἀν ποσὶν ἀναστελλούσης, ἵνα κατὰ λεωφόρου βαίνοι τῆς ὁδοῦ, κλῆρος οὗτος. πῶς οὖν μετανίστασο τῶν προτέρων ἐκείνων,

71 bize cesaretle anlat. Hep şöyle dersin: "Bedenden, eti artık hiçe saydığımda göç ettim. Histen de, bütün duyulur şeyleri gerçekte var olmayan şeyler olarak tasavvur ettiğimde göç ettim; hissin ölçütlerini sahte, rüşvet yemiş ve yanlış kanaatle dolu diye mahkûm ettim; yargılanan nesneleri de, hakikati tuzağa düşürmeye, aldatmaya ve tabiatın ortasından kapıp götürmeye hazır şeyler olarak mahkûm ettim. Sözden de, kendini yüceltip şişirse de onun büyük bir akılsızlığını mahkûm ettiğimde göç ettim.

71

λέγε θαρροῦσα ἡμῖν, ὦ διάνοια, ἣ τοῖς ἀκούειν τὰ νοητὰ δεδιδαγμένοις ἐνηχεῖς, ἀεὶ φάσκουσα ὅτι μετῳκισάμην τοῦ σώματος, ἡνίκα τῆς σαρκὸς ἠλόγουν ἤδη, καὶ τῆς αἰσθήσεως, ὁπότε τὰ αἰσθητὰ πάντα ὡς μὴ πρὸς ἀλήθειαν ὄντα ἐφαντασιώθην καταγνοῦσα μὲν αὐτῆς τῶν κριτηρίων ὡς νενοθευμένων καὶ δεδεκασμένων καὶ ψευδοῦς ὑποπεπλησμένων δόξης, καταγνοῦσα δὲ καὶ τῶν κρινομένων, ὡς δελεάσαι καὶ ἀπατῆσαι καὶ ἐκ μέσης τῆς φύσεως ἁρπάσαι τὴν ἀλήθειαν εὐτρεπισμένων· μετανέστην καὶ τοῦ λόγου, ἡνίκα πολλὴν ἀλογίαν αὐτοῦ κατέγνων καίτοι μετεωρίζοντος καὶ φυσῶντος ἑαυτόν.

72Çünkü söz, küçümsenmeyecek bir cürete kalkışıyordu: Bana gölgelerle cisimleri, kelimelerle şeyleri göstermeye; ki bu imkânsızdı. Üstelik sürçüyor, lafı dolandırıp duruyor, adların ortaklığı yüzünden nesnelerin kendine özgü niteliklerini açık bir görünümle ortaya koyamıyordu.

72

ἐτόλμα γὰρ τόλμημα οὐ μικρόν, διὰ σκιῶν μοι σώματα, διὰ ῥημάτων πράγματα, ἅπερ ἀμήχανον ἦν, δεικνύναι· καίτοι σφαλλόμενος περιελάλει καὶ περιέρρει κοινότητι τῶν ὀνομάτων τὰς ἰδιότητας τῶν ὑποκειμένων ἀδυνατῶν ἐμφάσει τρανῇ παραστῆσαι.

73Akılsız ve küçük bir çocuk gibi başıma gelenlerle öğrendim ki, bütün bunlardan sıyrılıp her birinin kuvvelerini Tanrı'ya bağlamak daha iyiymiş: Bedeni cisim hâline getirip sağlamlaştıran, hissi duyar hâle getiren, söze de konuşma gücünü veren Tanrı'ya."

73

παθοῦσα δ’ ὡς ἄφρων καὶ νήπιος παῖς ἔμαθον, ὡς ἄμεινον ἦν ἄρα πάντων μὲν τούτων ὑπεξελθεῖν, ἑκάστου δὲ τὰς δυνάμεις ἀναθεῖναι θεῷ τῷ καὶ τὸ σῶμα σωματοῦντι καὶ πηγνύντι καὶ τὴν αἴσθησιν αἰσθάνεσθαι παρασκευάζοντι καὶ τῷ λόγῳ τὸ λέγειν ὀρέγοντι.

74Öteki şeylerden hangi yolla sıyrıldıysan, aynı yolla kendinden de sıyrıl ve kendinden göç et. Bu ne demektir? Düşünmeyi, akıl yürütmeyi ve kavramayı kendine saklama; bunları da götürüp, kesin düşünmenin ve yanılmadan kavramanın sebebi olana adak olarak sun.

74

τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ὅνπερ τῶν ἄλλων ὑπεξελήλυθας, ὑπέξελθε καὶ μετανάστηθι σεαυτῆς. τί δὲ τοῦτό ἐστιν; μὴ ταμιεύσῃ τὸ νοεῖν καὶ διανοεῖσθαι καὶ καταλαμβάνειν σεαυτῇ, φέρουσα δὲ καὶ ταῦτα ἀνάθες τῷ τοῦ νοεῖν ἀκριβῶς καὶ καταλαμβάνειν ἀνεξαπατήτως αἰτίῳ.

75Bu adağı, her yanı kutsal olan mabetlerin daha kutsal olanı kabul edecektir. Çünkü iki mabet kurulmuş görünüyor: biri düşünülür, öteki duyulur. Bu dünya duyulur tabiatların mabedidir; düşünülür dünya ise gerçekten görünmez olanların, bütün tanrısal şeylerin mabedidir.

75

Τὴν δὲ ἀνάθεσιν δέξεται τῶν πανιέρων τεμενῶν τὸ ἁγιώτερον· δύο γὰρ ἔοικε συστῆναι, τὸ μὲν νοητόν, τὸ δ’ αἰσθητόν. αἰσθητῶν μὲν οὖν φύσεων ὁ κόσμος οὗτος, ἀοράτων δ’ ὡς ἀληθῶς ὁ νοητὸς τὸ πάνθειόν ἐστιν.

76Bizden sıyrılıp çıkan ve Tanrı'nın ardından gitmeye can atan kişinin tabiatın dillere destan zenginliğine vâris olduğuna Musa şu sözlerle tanıklık eder: "Onu dışarı çıkardı ve dedi: Başını kaldırıp göğe bak" (Tekvin 15, 5). Çünkü gök, ilahî iyiliklerin hazinesidir; nitekim şöyle der: "Rab sana iyi hazinesini, göğü açsın" (Tesniye 28, 12); cömert bağışlayıcı en kâmil sevinçleri oradan aralıksız yağdırır. "Başını kaldırıp bak" sözü ise, gördüğünü sanan ama kör olan sürü insanlarının körlüğünü ifşa etmek için söylenmiştir.

76

ὅτι δ’ ὁ ὑπεξελθὼν ἐξ ἡμῶν νοητῶν καὶ γλιχόμενος ὀπαδὸς εἶναι θεοῦ τοῦ φύσεως ἀοιδίμου πλούτου κληρονόμος ἐστί, μαρτυρεῖ λέγων· „ἐξήγαγεν δὲ αὐτὸν ἔξω καὶ εἶπεν· ἀνάβλεψον εἰς τὸν οὐρανόν“ (Gen. 15,5), ἐπειδήπερ οὗτος ὁ τῶν θείων θησαυρὸς ἀγαθῶν — „ἀνοίξαι γάρ σοι“ φησί „κύριος τὸν θησαυρὸν αὐτοῦ τὸν ἀγαθόν, τὸν οὐρανόν“, (Deut. 28, 12), ἐξ οὗ δὴ τὰς τελεωτάτας εὐφροσύνας ὁ χορηγὸς ἀδιαστάτως ὕει —· „ἀνάβλεψον“ δὲ εἰς ἔλεγχον τοῦ τυφλοῦ τῶν ἀγελαίων ἀνθρώπων γένους, ὃ βλέπειν δοκοῦν πεπήρωται.

77Nasıl kör değildir ki? İyinin yerine kötüyü, güzelin yerine çirkini, adilin yerine adaletsizi, iyi duygu hâllerinin yerine tutkuları, ölümsüzün yerine ölümlüyü seçmiştir; öğüt verenlerden, akıllandıranlardan, hatta azardan ve terbiyeden kaçar, dalkavukları ve tembelliğin, bilgisizliğin ve sefahatin yaratıcısı olan hoşa giden sözleri kabul eder.

77

πῶς γὰρ οὐ πεπήρωται, ὅτε κακὰ μὲν ἀντ’ ἀγαθῶν, αἰσχρὰ ἀντὶ καλῶν, ἄδικα ἀντὶ δικαίων καὶ πάθη μὲν ἀντ’ εὐπαθειῶν, θνητὰ δὲ ἀντ’ ἀθανάτων ᾕρηται καὶ νουθετητὰς μὲν καὶ σωφρονιστάς, ἔτι δὲ ἔλεγχον καὶ παιδείαν ἀποδιδράσκει, κόλακας δὲ καὶ τοὺς πρὸς ἡδονὴν λόγους ἀργίας καὶ ἀμαθίας καὶ θρύψεως δημιουργοὺς ἀποδέχεται;

78Öyleyse yalnız erdemli kişi görür; bu yüzden eskiler peygamberlere "görenler" demişlerdir (I. Krallar [I. Samuel] 9, 9). Dışarı çıkmış olan ise yalnız "gören" değil, "Tanrı'yı gören" diye anılmıştır: İsrail. Ötekiler ise gözlerini açsalar bile yere eğilmişlerdir; toprağa ait şeylerin peşinden koşar, Hades'tekilerle birlikte beslenirler. Çünkü erdemli kişi bakışlarını esire ve göğün dolanımlarına yöneltir;

78

μόνος οὖν βλέπει ὁ ἀστεῖος, οὗ χάριν καὶ τοὺς προφήτας ὠνόμασαν οἱ παλαιοὶ ὁρῶντας (I Reg. 9, 9). ὁ δὲ ἔξω προεληλυθὼς οὐ μόνον ὁρῶν, ἀλλὰ καὶ θεὸν ὁρῶν προσερρήθη, Ἰσραήλ [ὅς ἐστι θεὸν ὁρῶν]. οἱ δέ, κἄν ποτε τοὺς ὀφθαλμοὺς διοίξωσι, πρὸς γῆν ἀπονενεύκασι τὰ γήινα μετιόντες καὶ τοῖς ἐν Ἅιδῃ συντρεφόμενοι. ὁ μὲν γὰρ ἀνατείνει τὰς ὄψεις πρὸς αἰθέρα καὶ τὰς οὐρανοῦ περιόδους,

79 mannaya, yani ilahî logos'a, seyre düşkün psykhē'nin göksel ve bozulmaz besinine bakmayı da öğrenmiştir. Ötekiler ise gözbebeklerini acıtan, onlara zarar veren ve gözleri kapattıran soğana ve sarımsağa, pırasaların ve ölü balıkların kötü kokularına, Mısır'a özgü besinlere bakarlar.

79

πεπαίδευται δὲ καὶ εἰς τὸ μάννα ἀφορᾶν, τὸν θεῖον λόγον, τὴν οὐράνιον ψυχῆς φιλοθεάμονος ἄφθαρτον τροφήν, οἱ δὲ πρὸς τὰ κρόμμυα καὶ τὰ σκόρδα, τὰ περιοδυνῶντα τὰς κόρας καὶ κακοῦντα καὶ καταμύειν ποιοῦντα, καὶ τὰς ἄλλας πράσων καὶ νεκρῶν ἰχθύων δυσοδμίας, οἰκείας Αἰγύπτου τροφάς.

80Nitekim şöyle derler: "Mısır'da bedavaya yediğimiz balıkları, salatalıkları, kavunları, pırasaları, soğanları, sarımsakları hatırlıyoruz; şimdiyse canımız kurudu; gözümüzün önünde mannadan başka bir şey yok" (Sayılar 11, 5–6).

80

„ἐμνήσθημεν“ γάρ φασι „τοὺς ἰχθύας, οὓς ἠσθίομεν ἐν Αἰγύπτῳ δωρεάν, καὶ σικύας, πέπονας, πράσα, κρόμμυα, σκόρδα· νυνὶ δὲ ἡ ψυχὴ ἡμῶν κατάξηρος, οὐδὲν πλὴν εἰς τὸ μάννα οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν“ (Num. 11, 5.6).

81"Onu dışarı çıkardı" sözü de ahlakın biçimlenmesine katkıda bulunur. Bazıları kaba yaradılışlarından ötürü bununla alay etmeyi âdet edinmişlerdir: "İnsan içeri doğru dışarı çıkarılır mı ya da tersine, dışarı doğru içeri girilir mi?" Evet, derim ben, ey gülünç ve fazlasıyla kolay ikna olan kimseler! Çünkü siz psykhē'nin hâllerinin izini sürmeyi öğrenmediniz; yalnız cisimlerin yer değiştirme hareketlerini araştırırsınız. Bu yüzden birinin içeri doğru dışarı çıkması ya da dışarı doğru içeri girmesi size tuhaf görünür; ama Musa'nın öğrencileri olan bizim için bunların hiçbiri uyumsuz değildir.

81

συντείνει δὲ πρὸς ἠθοποιίαν καὶ τὸ „ἐξήγαγεν αὐτὸν ἔξω“, ὅ τινες εἰώθασιν ὑπ’ ἀμουσίας ἤθους γελᾶν φάσκοντες· εἴσω γάρ τις ἐξάγεται, ἢ ἔμπαλιν εἰσέρχεται ἔξω; ναί, φαίην ἄν, ὦ καταγέλαστοι καὶ λίαν εὐχερεῖς· ψυχῆς γὰρ τρόπους ἰχνηλατεῖν οὐκ ἐμάθετε, ἀλλὰ σωμάτων τὰς ἐν τούτοις μεταβατικὰς κινήσεις μόνας ἐρευνᾶτε. διὸ καὶ παράδοξον ὑμῖν φαίνεται εἴ τις ἐξέρχεται εἴσω ἢ εἰσέρχεται ἔξω· τοῖς δὲ Μωυσέως γνωρίμοις ἡμῖν οὐδὲν τῶν τοιούτων ἀπῳδόν ἐστιν.

82Yoksa kâmil olmayan başrahibin, kutsal yerin en iç bölümünde atalardan kalma ayinleri yerine getirirken hem içeride hem dışarıda olduğunu söylemez misiniz? Görünen bedeniyle içeride, oradan oraya dolaşan ve başıboş gezen psykhē'siyle dışarıda. Tersine, rahip soyundan bile olmayan, Tanrı'nın sevdiği ve Tanrı'yı seven birinin, arınma kaplarının dışında durduğu hâlde en iç yerde bulunduğunu da söylemez misiniz? Bu kişi bedenle geçen bütün hayatı bir gurbet sayar; yalnız psykhē ile yaşayabildiği zamanı ise vatanında kalmak olarak görür.

82

ἢ οὐκ ἂν εἴποιτε, τὸν μὴ τέλειον ἀρχιερέα, ὁπότε ἐν τοῖς ἀδύτοις τὰς πατρῴους ἁγιστείας ἐπιτελεῖ, ἔνδον εἶναί τε καὶ ἔξω, ἔνδον μὲν τῷ φανερῷ σώματι, ἔξω δὲ ψυχῇ τῇ περιφοίτῳ καὶ πεπλανημένῃ, καὶ ἔμπαλίν τινα μηδὲ γένους ὄντα τοῦ ἱερωμένου θεοφιλῆ καὶ φιλόθεον ἔξω τῶν περιρραντηρίων ἑστῶτα ἐσωτάτω διατρίβειν, ἀποδημίαν ἡγούμενον ὅλον τὸν μετὰ σώματος βίον, ὁπότε δὲ δύναιτο τῇ ψυχῇ μόνῃ ζῆν, ἐν πατρίδι καταμένειν ὑπολαμβάνοντα;

83Çünkü her akılsız, bütün gün yanınızda bulunsa ve bir an bile ayrılmasa da kapının dışındadır; her bilge ise yalnız ülkelerle değil, yeryüzünün büyük iklim kuşaklarıyla da sizden ayrı olsa bile içeridedir. Musa'ya göre dost o kadar yakındır ki psykhē'den farkı kalmaz; nitekim şöyle der:

83

καὶ γὰρ φλιᾶς μέν ἐστιν ἔξω πᾶς ἄφρων, κἂν συνημερεύων μηδ’ ἀκαρὲς ἀπολείπηται, εἴσω δὲ πᾶς σοφός, κἂν μὴ μόνον χώραις ἀλλὰ καὶ μεγάλοις κλίμασι γῆς διῳκισμένος τυγχάνῃ· κατὰ δὲ Μωυσῆν οὕτως ὁ φίλος ἐγγύς ἐστιν, ὥστε ἀδιαφορεῖ ψυχῆς· λέγει γάρ·

84 "Kendi psykhē'ne eşit olan dost" (Tesniye 13, 6). Rahip için de şöyle denir: "O en kutsal yere girdiğinde, çıkıncaya dek hiçbir insan onunla olmayacak" (Levililer 16, 17); bu bedence değil, psykhē'nin hareketleri bakımından söylenmiştir. Çünkü nous Tanrı'ya saf bir şekilde hizmet ettiğinde insanî değil, ilahîdir; insanî bir şeye hizmet ettiğinde ise gökten inmiş, daha doğrusu yere düşmüş olarak dönüp dışarı çıkar, bedeni hâlâ içeride kalsa bile.

84

„ὁ φίλος, ὁ ἴσος τῇ ψυχῇ σου“ (Deut. 13, 6). καὶ ὁ ἱερεὺς μέντοι „ἄνθρωπος οὐκ ἔσται κατ’ αὐτὸν ὅταν εἰσίῃ εἰς τὰ ἅγια τῶν ἁγίων, ἕως ἂν ἐξέλθῃ“ (Lev. 16,17), οὐ σωματικῶς, ἀλλὰ ταῖς κατὰ ψυχὴν κινήσεσιν. ὁ γὰρ νοῦς, ὅτε μὲν καθαρῶς λειτουργεῖ θεῷ, οὐκ ἔστιν ἀνθρώπινος, ἀλλὰ θεῖος· ὅτε δὲ ἀνθρωπίνῳ τινί, τέτραπται καταβὰς ἀπ’ οὐρανοῦ, μᾶλλον δὲ πεσὼν ἐπὶ γῆν ἐξέρχεται, κἂν ἔτι μένῃ τὸ σῶμα ἔνδον αὐτῷ.

85Öyleyse "onu dışarı çıkardı" sözü pek doğru söylenmiştir: bedenin hapishanelerinden, hislerin inlerinden, aldatıcı sözün safsatalarından dışarı; bütün bunlara ek olarak, kendinden ve kendi iradesi ve hâkimiyetiyle düşündüğü ve kavradığı vehminden dışarı.

85

ὀρθότατα οὖν εἴρηται· „ἐξήγαγεν αὐτὸν ἔξω“ τῶν κατὰ τὸ σῶμα δεσμωτηρίων, τῶν κατὰ τὰς αἰσθήσεις φωλεῶν, τῶν κατὰ τὸν ἀπατεῶνα λόγον σοφιστειῶν, ἐπὶ πᾶσιν αὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ καὶ τοῦ δοκεῖν αὐτεξουσίῳ καὶ αὐτοκράτορι γνώμῃ νοεῖν τε καὶ καταλαμβάνειν.

86Onu dışarı çıkardıktan sonra şöyle der: "Başını kaldırıp göğe bak ve sayabilirsen yıldızları say. Zürriyetin böyle olacak" (Tekvin 15, 5). "Bu kadar", yani yıldızlarla aynı sayıda olacak demeyip "böyle olacak" demesi pek güzeldir. Çünkü yalnız çokluğu değil, eksiksiz ve kâmil saadete götüren sayısız başka şeyi de ima etmek ister.

86

Προαγαγὼν δὲ αὐτὸν ἔξω φησίν· „ἀνάβλεψον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἀρίθμησον τοὺς ἀστέρας, ἐὰν δυνηθῇς ἐξαριθμῆσαι αὐτούς. οὕτως ἔσται τὸ σπέρμα σου“ (Gen. 15, 5). παγκάλως εἶπεν „οὕτως ἔσται“, ἀλλ’ οὐ τοσοῦτον, τοῖς ἄστροις ἰσάριθμον. οὐ γὰρ τὸ πλῆθος αὐτὸ μόνον, ἀλλὰ καὶ μυρία ἄλλα τῶν εἰς εὐδαιμονίαν ὁλόκληρον καὶ παντελῆ βούλεται παρεμφῆναι.

87Öyleyse der ki, zürriyetin gördüğün şey gibi olacak: onun gibi esirî, onun gibi göksel, onun gibi gölgesiz ve saf bir parıltıyla dolu —çünkü gökten gece, esirden karanlık kovulmuştur—; yıldızlarla son derece dolu, güzelce düzenlenmiş, her zaman aynı ve aynı biçimde kalan şaşmaz bir düzene sahip.

87

οὕτως οὖν ἔσται, φησίν, ὡς ἔχει τὸ ὁρώμενον αἰθέριον, οὕτως οὐράνιον, οὕτως αὐγῆς γέμον ἀσκίου καὶ καθαρᾶς — οὐρανοῦ γὰρ ἀπελήλαται νὺξ καὶ αἰθέρος τὸ σκότος —, ἀστεροειδέστατον, εὖ διακεκοσμημένον, τάξει χρώμενον ἀκλινεῖ τῇ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἐχούσῃ.

88Çünkü bilgenin psykhē'sini göğün bir yansıması, hatta abartıya kaçmak gerekirse yeryüzündeki bir gök olarak göstermek ister: Esirde olduğu gibi kendi içinde saf tabiatlar, düzenli hareketler, ahenkli danslar, ilahî dolanımlar ve erdemlerin yıldızlar gibi ışıldayan, her yanı aydınlatan parıltıları taşıyan bir psykhē. Duyulur yıldızların sayısını bulmak imkânsızsa, düşünülür yıldızlarınkini bulmak haydi haydi imkânsız değil midir?

88

βούλεται γὰρ ἀντίμιμον οὐρανοῦ, εἰ δὲ χρὴ καὶ προσυπερβάλλοντα εἰπεῖν, οὐρανὸν ἐπίγειον ἀποφῆναι τὴν τοῦ σοφοῦ ψυχὴν ἔχουσαν ⟨ἐν ἑαυτῇ καθάπερ⟩ ἐν αἰθέρι καθαρὰς φύσεις, τεταγμένας κινήσεις, χορείας ἐμμελεῖς, θείας περιόδους, ἀρετῶν ἀστεροειδεστάτας καὶ περιλαμπεστάτας αὐγάς. εἰ δ’ ἀμήχανον αἰσθητῶν ἀστέρων ἀριθμὸν εὑρεῖν, πῶς οὐχὶ μᾶλλον νοητῶν;

89Sanırım yargılayan yetiler birbirinden ne kadar daha iyi ya da daha kötüyse —nous histen daha iyidir, his de düşünceden daha kördür—, yargılanan şeyler de birbirinden o kadar farklıdır; öyle ki düşünülür şeyler sayıca duyulur şeyleri kat kat aşar. Çünkü bedenin gözleri, psykhē'nin gözünün çok küçük bir parçasıdır: Psykhē'nin gözü güneşe benzer, bedenin gözleri ise yakılıp söndürülen kandillere.

89

ἐφ’ ὅσον γὰρ οἶμαι τὸ κρῖνον τοῦ κρίνοντος ἄμεινον ἢ χεῖρον — νοῦς μὲν γὰρ ἄμεινον αἰσθήσεως, διανοίας δὲ ἀμβλύτερον αἴσθησις —, ἐπὶ τοσοῦτον καὶ τὰ κρινόμενα διενήνοχεν· ὥστε μυρίῳ πλήθει τὰ νοητὰ τῶν αἰσθητῶν ὑπερβάλλειν. τοῦ γὰρ ψυχῆς ὄμματος βραχυτάτη μοῖρα οἱ κατὰ τὸ σῶμα ὀφθαλμοί· τὸ μὲν γὰρ ἔοικεν ἡλίῳ, λυχνούχοις δὲ οὗτοι μελετῶσιν ἐξάπτεσθαι τε καὶ σβέννυσθαι.

90Bu yüzden, iman edeni övmek için zorunlu olarak şu söz eklenir: "İbrahim Tanrı'ya iman etti" (Tekvin 15, 6). Belki biri şöyle diyebilir: "Siz bunu övgüye değer mi buluyorsunuz? Tanrı bir şey söyleyip vaat ettiğinde, insanların en adaletsizi ve en dinsizi bile olsa, kim ona kulak vermez ki?"

90

Ἀναγκαίως οὖν ἐπιλέγεται „ἐπίστευσεν Ἀβραὰμ τῷ θεῷ“ (Gen. 15, 6) πρὸς ἔπαινον τοῦ πεπιστευκότος. καίτοι, τάχα ἄν τις εἴποι, τοῦτ’ ἄξιον ἐπαίνου κρίνετε; τίς δὲ οὐκ ἄν τι λέγοντι καὶ ὑπισχνουμένῳ θεῷ προσέχοι τὸν νοῦν, κἂν εἰ πάντων ἀδικώτατος καὶ ἀσεβέστατος ὢν τυγχάνοι;

91Ona şöyle diyeceğiz: Ey soylu kişi, incelemeden ne bilgeyi kendisine yakışan övgülerden yoksun bırak, ne erdemlerin en kâmili olan imanı layık olmayanlara yakıştır, ne de bu konulardaki bilgimizi suçla.

91

πρὸς ὃν ἐροῦμεν· ὦ γενναῖε, μὴ ἀνεξετάστως ἢ τὸν σοφὸν ἀφέλῃ τὰ πρέποντα ἐγκώμια ἢ τοῖς ἀναξίοις τὴν τελειοτάτην ἀρετῶν, πίστιν, μαρτυρήσῃς ἢ τὴν ἡμετέραν περὶ τούτων γνῶσιν αἰτιάσῃ.

92Eğer çok yüzeysel değil de daha derin bir araştırma yapmak istersen, açıkça şunu anlayacaksın: Birlikte koşulduğumuz ölümlü varlıkla olan akrabalığımız yüzünden, başka hiçbir şeyi yanına katmadan yalnız Tanrı'ya iman etmek kolay değildir. Bu akrabalık bizi paraya, şöhrete, makama, dostlara, sağlığa, beden gücüne ve daha pek çok şeye güvenmeye ikna eder.

92

βαθυτέραν γὰρ εἰ βουληθείης ἔρευναν καὶ μὴ σφόδρ’ ἐπιπόλαιον ποιήσασθαι, σαφῶς γνώσῃ, ὅτι μόνῳ θεῷ χωρὶς ἑτέρου προσπαραλήψεως οὐ ῥᾴδιον πιστεῦσαι διὰ τὴν πρὸς τὸ θνητὸν ᾧ συνεζεύγμεθα συγγένειαν· ὅπερ ἡμᾶς καὶ χρήμασι καὶ δόξῃ καὶ ἀρχῇ καὶ φίλοις ὑγείᾳ τε καὶ ῥώμῃ σώματος καὶ ἄλλοις πολλοῖς ἀναπείθει πεπιστευκέναι. τὸ δὲ

93 Bunların her birinden yıkanıp arınmak, kendi başına her bakımdan güvenilmez olan yaratılışa güvenmemek ve yalnız gerçekten tek güvenilir olan Tanrı'ya iman etmek, büyük ve Olympos'a yaraşır bir düşüncenin işidir; artık bizdeki şeylerden hiçbirinin

93

ἐκνίψασθαι τούτων ἕκαστον καὶ ἀπιστῆσαι γενέσει τῇ πάντα ἐξ ἑαυτῆς ἀπίστῳ, μόνῳ δὲ πιστεῦσαι θεῷ τῷ καὶ πρὸς ἀλήθειαν μόνῳ πιστῷ μεγάλης καὶ ὀλυμπίου ἔργον διανοίας ἐστί, οὐκέτι πρὸς οὐδενὸς δελεαζομένης

94 yemine kapılmayan bir düşüncenin. "İmanı ona adalet sayıldı" (Tekvin 15, 6) demesi de güzeldir; çünkü hiçbir şey, yalnız Tanrı'ya katışıksız ve saf bir imanla bağlanmak kadar adil değildir.

94

τῶν παρ’ ἡμῖν. εὖ δὲ τὸ φάναι "λογισθῆναι τὴν πίστιν εἰς δικαιοσύνην αὐτῷ“ (Gen. 15,6)· δίκαιον γὰρ οὐδὲν οὕτως, ὡς ἀκράτῳ καὶ ἀμιγεῖ τῇ πρὸς θεὸν μόνον πίστει κεχρῆσθαι.

95Ne var ki bu adil ve tabiata uygun şey, biz çoğunluğun imansızlığı yüzünden şaşırtıcı sayılmıştır. Kutsal söz bizi ifşa ederek şunu söyler: Yalnız Var Olan'a sağlamca ve şaşmadan demir atmak, sahici iyilikleri edinememiş olan insanlar arasında hayranlık uyandıran bir şeydir; ama hakemlik eden hakikat katında hayranlık uyandırıcı değildir, yalnızca adaletin işidir.

95

τὸ δὲ δίκαιον καὶ ἀκόλουθον τοῦτο τῇ φύσει παράδοξον ἐνομίσθη διὰ τὴν τῶν πολλῶν ἀπιστίαν ἡμῶν, οὓς ἐλέγχων ὁ ἱερὸς λόγος φησίν, ὅτι τὸ ἐπὶ μόνῳ τῷ ὄντι βεβαίως καὶ ἀκλινῶς ὁρμεῖν θαυμαστὸν μὲν παρ’ ἀνθρώποις, οἷς ἀγαθῶν ἀδόλων κτῆσις οὐκ ἔστιν, οὐ θαυμαστὸν δὲ παρ’ ἀληθείᾳ βραβευούσῃ, δικαιοσύνης δ’ αὐτὸ μόνον ἔργον.

96Şöyle der: "Ona dedi ki: Bu ülkeyi sana miras olarak vermek için seni Keldanilerin ülkesinden çıkaran Tanrı benim" (Tekvin 15, 7). Bu söz yalnız bir vaadi değil, eski bir vaadin doğrulanmasını da ifade eder.

96

„Εἶπε δὲ“ φησί „πρὸς αὐτόν· ἐγὼ ὁ θεὸς ὁ ἐξαγαγών σε ἐκ χώρας Χαλδαίων, ὥστε δοῦναί σοι τὴν γῆν ταύτην κληρονομῆσαι" (Gen. 15, 7). τοῦτ’ οὐχ ὑπόσχεσιν μόνον, ἀλλὰ καὶ παλαιᾶς ὑποσχέσεως βεβαίωσιν ἐμφαίνει.

97Eskiden bağışlanan iyilik, Keldanilerin gök bilimden çıkıştı. Bu gök bilim, dünyanın Tanrı'nın eseri değil, bizzat Tanrı olduğunu, var olan her şeyin iyi ya da kötü hâlinin yıldızların gidişlerine ve düzenli dolanımlarına göre hesaplandığını ve iyinin ve kötünün doğuşunun buna bağlı olduğunu öğretiyordu. Gökteki şeylerin düzgün ve düzenli hareketi, daha kolay inananları bu masallara inandırmıştı; nitekim "Keldani" adı da tercüme edildiğinde "düzgünlük" kelimesiyle ilişkilidir.

97

τὸ μὲν οὖν πάλαι δωρηθὲν ἀγαθὸν ἔξοδος ἦν ἀπὸ τῆς Χαλδαϊκῆς μετεωρολογίας, ἥτις ἀνεδίδασκεν οὐ θεοῦ ἔργον, ἀλλὰ θεὸν ὑπολαμβάνειν τὸν κόσμον εἶναι καὶ τό τε εὖ καὶ τὸ χεῖρον ἅπασι τοῖς οὖσι φοραῖς καὶ τεταγμέναις περιόδοις ἀστέρων ἀριθμεῖσθαι καὶ ἐνθένδε τὴν ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ γένεσιν ἠρτῆσθαι — ταῦτα δ’ ἡ τῶν κατ’ οὐρανὸν ὁμαλὴ καὶ τεταγμένη κίνησις τοὺς εὐχερεστέρους ἀνέπεισε τερατεύεσθαι· καὶ γὰρ τὸ Χαλδαίων ὄνομα μεταληφθὲν ὁμαλότητι παρωνυμεῖ —,

98Yeni iyilik ise, hisle alınamayan ama en saf nous ile kavranan bilgeliğe vâris olmaktır. Göçlerin en iyisi onun sayesinde doğrulanır: Psykhē astronomiden tabiat bilgisine, sağlam olmayan tahminden kesin kavrayışa ve, asıl anlamıyla söylersek, yaratılmış olandan yaratılmamış olana, dünyadan onun yaratıcısına ve babasına göç eder.

98

τὸ δὲ νέον ἀγαθὸν κληρονομῆσαι σοφίαν τὴν ἄδεκτον μὲν αἰσθήσει, νῷ δ’ εἱλικρινεστάτῳ καταλαμβανομένην, δι’ ἧς ἀποικιῶν ἡ ἀρίστη βεβαιοῦται μετανισταμένης τῆς ψυχῆς ἀπὸ ἀστρονομίας ἐπὶ φυσιολογίαν καὶ ἀπὸ ἀβεβαίου εἰκασίας ἐπὶ πάγιον κατάληψιν καὶ κυρίως εἰπεῖν ἀπὸ τοῦ γεγονότος πρὸς τὸ ἀγένητον, ἀπὸ τοῦ κόσμου πρὸς τὸν ποιητὴν καὶ πατέρα αὐτοῦ.

99Çünkü vahiyler şunu söyler: Düşünceleri Keldani olanlar göğe inanmışlardır; oradan göç eden ise göğün sürücüsüne ve bütün dünyanın dizginlerini elinde tutana, Tanrı'ya iman etmiştir. Ne güzel bir mirastır bu! Belki onu alanın gücünü aşar ama verenin büyüklüğüne layıktır.

99

τοὺς μὲν γὰρ τὰς γνώμας χαλδαΐζοντας οὐρανῷ πεπιστευκέναι, τὸν δ’ ἐνθένδε μεταναστάντα τῷ ἐπόχῳ τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἡνιόχῳ τοῦ παντὸς κόσμου, θεῷ, φασὶν οἱ χρησμοί. καλός γε ὁ κλῆρος, μείζων ἴσως τῆς δυνάμεως τοῦ λαμβάνοντος, ἐπάξιος δὲ τοῦ μεγέθους τοῦ διδόντος.

100Ama bilgelik âşığı için vahiyler aracılığıyla iyi şeyler ummak ve olağanüstü şeyler beklemek yetmez. Mirasa hangi yoldan erişeceğini de bilmezse, epistēmē'ye susamış ve ona doymak bilmez biçimde düşkün olduğu için, bunu son derece zor bir durum sayar. Bu yüzden şöyle sorar: "Efendim, ona vâris olacağımı neyle bileceğim?" (Tekvin 15, 8).

100

Ἀλλ’ οὐκ ἐξαρκεῖ χρηστὰ ἐλπίσαι καὶ θαυμάσια ἡλίκα προσδοκῆσαι τῷ σοφίας ἐραστῇ διὰ τῶν θεσπισθέντων· ἀλλ’ εἰ μὴ καὶ τρόπον γνώσεται καθ’ ὃν ἐφίξεται τῆς τοῦ κλήρου διαδοχῆς, παγχάλεπον ἡγεῖται, ἅτε διψῶν ἐπιστήμης καὶ ἀπλήστως ἔχων αὐτῆς· διὸ πυνθάνεται φάσκων· „δέσποτα, κατὰ τί γνώσομαι, ὅτι κληρονομήσω αὐτήν" (Gen. 15,8) ;

101Belki biri bunun iman etmiş olmakla çeliştiğini söyleyebilir; çünkü kuşkuya düşmek tereddüt edenin, artık araştırmamak ise iman etmiş olanın işidir. O hâlde şunu söylemek gerekir: İbrahim hem kuşkudadır hem iman etmiştir, ama aynı konuda değil, hem de hiç değil. Bilgeliğe vâris olacağına iman etmiştir; yalnız bunun hangi yoldan olacağını araştırır. Olacağını ise ilahî vaatlere dayanarak kesin olarak kavramıştır.

101

ἴσως ἄν τις εἴποι μάχεσθαι τοῦτο τῷ πεπιστευκέναι· τὸ μὲν γὰρ ἀπορεῖν ἐνδοιάζοντος, τὸ δὲ μηκέτι ζητεῖν ἔργον εἶναι πεπιστευκότος. λεκτέον οὖν, ὅτι καὶ ἀπορεῖ καὶ πεπίστευκεν, οὐ μὴν περὶ τοῦ αὐτοῦ, πολλοῦ γε καὶ δεῖ. πεπίστευκε μὲν γὰρ ὅτι κληρονόμος ἔσται σοφίας, τὸν δὲ τρόπον αὐτὸ μόνον ζητεῖ καθ’ ὃν ἂν γένοιτο· τὸ δ’ ὅτι γενήσεται, πάντως κατὰ τὰς θείας ὑποσχέσεις βεβαίως κατείληφεν.

102Öğretmen, onun öğrenmeye duyduğu özlemi övdükten sonra öğretimine temel bir girişle başlar; bu girişte ilk ve en gerekli olarak "Benim için al" (Tekvin 15, 9) yazılıdır. Söz kısadır ama anlamı geniştir; az şey ifade etmez.

102

τὸν πόθον οὖν, ᾧ κέχρηται πρὸς τὸ μαθεῖν, ἐπαινέσας ὁ διδάσκαλος ἄρχεται τῆς ὑφηγήσεως ἀπὸ στοιχειώδους εἰσαγωγῆς, ἐν ᾗ πρῶτον καὶ ἀναγκαιότατον γέγραπται „λάβε μοι“ (Gen. 15,9)· βραχεῖα μὲν ἡ λέξις, πολλὴ δὲ ἡ δύναμις· ἐμφαίνει γὰρ οὐκ ὀλίγα.

103Birincisi şöyle der: Kendine ait hiçbir iyiliğin yoktur; sahip olduğunu sandığın her şeyi bir başkası sağlamıştır. Bundan, her şeyin veren Tanrı'nın mülkü olduğu, dilenen ve almak için ellerini uzatan yaratılışın mülkü olmadığı sonucu çıkar.

103

πρῶτον μέν, ἴδιον, φησίν, οὐδὲν ἔχεις ἀγαθόν, ἀλλ’ ὅ τι ἂν νομίσῃς ἔχειν, ἕτερος παρέσχηκεν. ἐξ οὗ συνάγεται ὅτι θεοῦ τοῦ διδόντος κτήματα πάντα, ἀλλ’ οὐ τῆς μεταίτου καὶ τὰς χεῖρας εἰς τὸ λαβεῖν προτεινούσης γενέσεως.

104İkincisi: Alsan bile kendin için alma; verileni bir borç ya da emanet say ve onu sana emanet eden ve sözleşmeyi yapan kişiye geri ver. Böylece önden gelen eski lütfa, onu karşılayan yeni bir lütufla

104

δεύτερον δέ, κἂν λάβῃς, λάβε μὴ σεαυτῷ, δάνειον δὲ ἢ παρακαταθήκην νομίσας τὸ δοθὲν τῷ παρακαταθεμένῳ καὶ συμβαλόντι ἀπόδος, πρεσβυτέραν χάριν χάριτι νεωτέρᾳ, προκατάρχουσαν

105 adil ve yerinde bir karşılık vermiş olursun. Çünkü sayısız kişi, ölçüsüz açgözlülükleri yüzünden başkasınınkini kendi malı gibi kullanarak kutsal emanetleri inkâr etmiştir. Sen ise, ey soylu kişi, aldıklarını yalnız zarar görmemiş ve sahtesi karıştırılmamış olarak korumaya değil, onları her türlü özene layık görmeye de var gücünle çalış; ta ki emanet eden, senin koruyuşunda kusur bulabileceği hiçbir şey görmesin.

105

ἀντεκτινούσῃ δικαίως καὶ προσηκόντως ἀμειψάμενος. μυρίοι γὰρ ἔξαρνοι παρακαταθηκῶν ἐγένοντο ἱερῶν, τοῖς ἀλλοτρίοις ὡς ἰδίοις ὑπ’ ἀμέτρου τῆς πλεονεξίας καταχρησάμενοι. σὺ δέ, ὦ γενναῖε, παντὶ σθένει πειρῶ μὴ μόνον ἀσινῆ καὶ ἀκιβδήλευτα φυλάττειν ἃ ἔλαβες, ἀλλὰ καὶ πάσης ἐπιμελείας ἀξιοῦν, ἵν’ ὁ παρακαταθέμενος μηδὲν ἔχῃ τῆς παρὰ σοῦ φυλακῆς αἰτιάσασθαι.

106Canlıları biçimlendiren, sana psykhē'yi, sözü ve hissi emanet etmiştir; bunlara kutsal yazılarda simgesel olarak düve, koç ve keçi denmiştir (Tekvin 15, 9). Bazıları bunları bencilliklerinden ötürü hemen zimmetlerine geçirmişler, bazıları ise en uygun zamanda geri vermek üzere saklamışlardır.

106

παρακατέθετο δέ σοι αὐτῷ ψυχήν, λόγον, αἴσθησιν ὁ ζῳοπλάστης, ἃ συμβολικῶς δάμαλις, κριός, αἲξ ἐν ἱεραῖς γραφαῖς ὠνομάσθησαν (Gen. 15, 9). ταῦτα δ’ οἱ μὲν εὐθὺς ὑπὸ φιλαυτίας ἐνοσφίσαντο, οἱ δὲ ἐταμιεύσαντο πρὸς καιριωτάτην ἀπόδοσιν.

107Zimmetlerine geçirenlerin sayısını bulmak mümkün değildir. Çünkü içimizden kim psykhē'nin, hissin ve sözün, bunların hepsinin birden kendi mülkü olduğunu söylemez, his duymanın, konuşmanın ve kavramanın yalnız kendi elinde olduğunu sanmaz?

107

τῶν μὲν οὖν νοσφιζομένων οὐκ ἔστιν ἀριθμὸν εὑρεῖν· τίς γὰρ ἡμῶν ψυχὴν καὶ αἴσθησιν καὶ λόγον, πάνθ’ ὁμοῦ ταῦτ’ οὔ φησιν ἑαυτοῦ κτήματ’ εἶναι, τὸ αἰσθάνεσθαι, τὸ λέγειν, τὸ καταλαμβάνειν οἰόμενος ἐφ’ ἑαυτῷ μόνῳ κεῖσθαι;

108Emaneti gerçekten kutsal ve dokunulmaz olarak koruyanların sayısı ise azdır. Bunlar bu üçünü, yani psykhē'yi, hissi ve sözü Tanrı'ya adamışlardır. Çünkü bunların hepsini kendileri için değil, O'nun için almışlardır; bu yüzden her birinin fiillerinin, yani nous'un düşüncelerinin, sözün ifadelerinin, hissin tasavvurlarının O'na bağlı olduğunu haklı olarak kabul etmişlerdir.

108

τῶν δὲ τὴν πίστιν ἱερὰν καὶ ἄσυλον ὄντως διαφυλαττόντων ὀλίγος ἐστὶν ἀριθμός. οὗτοι ταῦτα τὰ τρία ἀνατεθείκασι θεῷ, ψυχήν, αἴσθησιν, λόγον· ἔλαβον γὰρ οὐχ ἑαυτοῖς, ἀλλ’ ἐκείνῳ πάντα ταῦτα, ὥστε εἰκότως ὡμολόγησαν κατ’ αὐτὸν εἶναι τὰς ἑκάστων ἐνεργείας, τοῦ νοῦ τὰς διανοήσεις, τοῦ λόγου τὰς ἑρμηνείας, τῆς αἰσθήσεως τὰς φαντασίας.

109Bunları kendi adlarına yazanlar, talihsizliklerine layık bir pay almışlardır. Psykhē'leri sinsidir; akılsız tutkulara bulanmış, kötülüklerin kalabalığına yakalanmıştır; kâh oburluk ve şehvet tarafından bir genelevdeymiş gibi hırpalanır, kâh haksızlıkların çokluğu yüzünden bir hapishanedeymiş gibi suçlularla birlikte kapatılır; bu suçlular insanlar değil, bütün yargıçların önüne sürüklenmeyi hak etmiş alışkanlıklardır. Sözleri gevezedir, hakikate karşı bilenmiştir; karşılaştıklarına zarar verir, sahiplerine utanç getirir. Hisleri doymak bilmez; durmadan duyulur şeylerle tıka basa dolar ama dizginsiz arzu yüzünden asla doyamaz; akıl verenleri hiçe sayar, öyle ki fayda için anlattıkları her şeyi görmezden gelir, duymazdan gelir ve küçümseyip tükürür.

109

οἱ μὲν οὖν ἑαυτοῖς ταῦτα ἐπιγράφοντες ἄξια τῆς ἑαυτῶν βαρυδαιμονίας ἐκληρώσαντο, ψυχὴν μὲν ἐπίβουλον, ἀλόγοις πάθεσι πεφυρμένην καὶ πλήθει κακιῶν κατειλημμένην, τοτὲ μὲν ὑπὸ λαιμαργίας καὶ λαγνείας ὥσπερ ἐν χαμαιτυπείῳ περιυβριζομένην, τοτὲ δὲ ὑπὸ πλήθους ἀδικημάτων ὥσπερ ἐν δεσμωτηρίῳ καθειργμένην μετὰ κακούργων, οὐκ ἀνθρώπων, ἀλλ’ ἐπιτηδευμάτων, ἃ πᾶσι τοῖς κριταῖς [ἢ τιμωρηταῖς] ἀγώγιμα γέγονε, λόγον δὲ στόμαργον, ἠκονημένον κατὰ τῆς ἀληθείας, βλαβερὸν μὲν τοῖς ἐντυγχάνουσιν, αἰσχύνην δὲ τοῖς κεκτημένοις ἐπιφέροντα, αἴσθησιν δὲ ἀκόρεστον, ἐμφορουμένην μὲν αἰεὶ τῶν αἰσθητῶν, ὑπὸ δὲ ἀκράτορος τῆς ἐπιθυμίας μηδέποτε ἐμπλησθῆναι δυναμένην, ἀλογοῦσαν τῶν σωφρονιστῶν, ὡς παρορᾶν καὶ παρακούειν καὶ ὅσα ἂν ἐπ’ ὠφελείᾳ διεξέρχωνται παραπτύειν.

110Ötekiler ise bunların her birini kendileri için değil Tanrı için alıp O'na adamış, mülkün sahibi için onları kutsallığa yaraşır ve gerçekten mukaddes olarak korumuşlardır. Düşünceyi, Tanrı ve O'nun erdemleri dışında hiçbir şey düşünmesin diye; sözü, dizginsiz bir ağızla, ifadenin bütün erdemlerini bu tek işe toplayıp sergileyerek, evrenin Babası'nı övgülerle, ilahilerle ve şükranlarla yüceltsin diye; hissi de, bütün duyulur dünyayı, gök ile yeri ve aradaki tabiatları, hayvanları ve bitkileri, bunların fiillerini ve kuvvelerini, bütün hareketlerini ve durumlarını tasavvur edip psykhē'ye hilesiz ve saf biçimde haber versin diye.

110

οἱ δὲ λαβόντες μὴ ἑαυτοῖς, ἀλλὰ θεῷ τούτων ἕκαστον αὐτῷ ἀνέθεσαν, ἱεροπρεπὲς καὶ ἅγιον ὄντως φυλάξαντες τῷ κτησαμένῳ, τὴν μὲν διάνοιαν, ἵνα μηδὲν ἄλλο ἢ περὶ θεοῦ καὶ τῶν ἀρετῶν αὐτοῦ διανοῆται, τὸν δὲ λόγον, ἵν’ ἀχαλίνῳ στόματι ἐγκωμίοις καὶ ὕμνοις καὶ εὐδαιμονισμοῖς γεραίρῃ τὸν τῶν ὅλων πατέρα, τὰς πρὸς ἑρμηνείαν ἁπάσας ἀρετὰς εἰς ἓν τοῦτο μόνον ἔργον συγκροτῶν καὶ ἐπιδεικνύμενος, τὴν δὲ αἴσθησιν, ἵνα φαντασιουμένη τὸν αἰσθητὸν ἅπαντα κόσμον οὐρανὸν καὶ γῆν καὶ τὰς μεταξὺ φύσεις, ζῷά τε καὶ φυτά, ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεις αὐτῶν καὶ ὅσαι κινήσεις καὶ σχέσεις, ἀδόλως καὶ καθαρῶς ψυχῇ διαγγέλλῃ.

111Çünkü Tanrı nous'a düşünülür dünyayı kendisiyle, görülür dünyayı ise his aracılığıyla kavrama imkânı vermiştir. Öyleyse biri bütün parçalarıyla kendisi için değil de Tanrı için yaşayabilirse, hakikati bulmak için hisler aracılığıyla duyulur şeylere eğilip bakar, psykhē aracılığıyla düşünülür ve gerçekten var olan şeyler üzerine felsefe yapar, ses aleti aracılığıyla da hem dünyayı hem Yaratıcı'yı

111

νῷ γὰρ ὁ θεὸς καταλαμβάνειν τὸν μὲν νοητὸν κόσμον δι’ ἑαυτοῦ, τὸν δὲ ὁρατὸν δι’ αἰσθήσεως ἐφῆκεν. εἰ δὴ δύναιτό τις πᾶσι τοῖς μέρεσι ζῆσαι θεῷ μᾶλλον ἢ ἑαυτῷ, διὰ μὲν τῶν αἰσθήσεων εἰς τὰ αἰσθητὰ διακύψας ἕνεκα τοῦ τἀληθὲς εὑρεῖν, διὰ δὲ τῆς ψυχῆς τὰ νοητὰ καὶ ὄντα ὄντως φιλοσοφήσας, διὰ δὲ τοῦ κατὰ τὴν φωνὴν ὀργάνου καὶ τὸν κόσμον καὶ τὸν δημιουργὸν

112 ilahilerle överse, mesut ve bahtiyar bir hayat sürecektir. "Benim için al" sözünün bunu ima ettiğini düşünüyorum. Musa, insan soyuna acıdığı için, daha iyi paydan mahrum kalmasın diye ilahî aretē'nin suretini gökten yere indirmek isteyince, bilgeliğin bir tasviri ve taklidi olarak simgesel bir biçimde kutsal çadırı ve içindekileri kurar.

112

ὑμνήσας, εὐδαίμονι καὶ μακαρίῳ βίῳ χρήσεται. ταῦτα ἐκ τοῦ „λάβε μοι“ παρεμφαίνεσθαι νομίζω. βουληθεὶς μέντοι καὶ τῆς θείας ἀρετῆς ἀπ’ οὐρανοῦ τὴν εἰκόνα ἐπὶ γῆν καταπέμψαι δι’ ἔλεον τοῦ γένους ἡμῶν, ἵνα μὴ ἀτυχήσῃ τῆς ἀμείνονος μοίρας, συμβολικῶς τὴν ἱερὰν σκηνὴν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ κατασκευάζει, σοφίας ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα.

113Çünkü vahiy, çadırın bizim kirliliğimizin ortasına kurulduğunu söyler; ta ki sefil ve rezaletle dolu hayatımızı kirleten şeyleri yıkayıp temizleyerek arınacağımız bir şeyimiz olsun. Öyleyse inşaata katkıda bulunacak şeylerin nasıl getirilmesini buyurduğuna bakalım.

113

τῆς γὰρ ἀκαθαρσίας ἡμῶν ἐν μέσῳ φησὶ τὴν σκηνὴν ἱδρῦσθαι τὸ λόγιον, ἵν’ ἔχωμεν ᾧ καθαρθησόμεθα ἐκνιψάμενοι καὶ ἀπολουσάμενοι τὰ καταρρυπαίνοντα ἡμῶν τὸν ἄθλιον καὶ δυσκλείας γέμοντα βίον. τὰ συντείνοντα οὖν πρὸς τὴν κατασκευὴν ἴδωμεν ὃν τρόπον εἰσφέρειν προσέταξεν.

114Şöyle der: "Rab Musa'ya şöyle konuştu: İsrailoğullarına söyle, benim için turfanda sunular alsınlar; yüreği isteyen herkesten benim turfanda sunularımı alacaksınız" (Çıkış 25, 1–2). Demek ki burada da kendileri için değil Tanrı için almaları öğütlenir; veren kim, bunu incelemeleri, verilenlere zarar vermemeleri, aksine onları zararsız, lekesiz, tam ve eksiksiz korumaları öğütlenir. Musa başlangıçları da çok öğretici bir biçimde Tanrı'ya adamıştır; çünkü gerçekten de hem cisimlerin hem olayların ilkeleri

114

„ἐλάλησε“ φησί „κύριος πρὸς Μωυσῆν λέγων· εἰπὸν τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, καὶ λάβετέ μοι ἀπαρχάς, παρὰ πάντων οἷς ἂν δόξῃ τῇ καρδίᾳ, λήψεσθε τὰς ἀπαρχάς μου“ (Exod. 25, 1.2.). οὐκοῦν κἀνταῦθα παραίνεσις μὴ ἑαυτοῖς ἀλλὰ θεῷ λαβεῖν, τίς τε ὁ διδούς ἐστιν ἐξετάζοντας καὶ τὰ δοθέντα μὴ σινομένους, ἀσινῆ δὲ καὶ ἄμωμα τέλειά τε αὖ καὶ ὁλόκληρα διαφυλάττοντας. τὰς δ’ ἀρχὰς δογματικώτατα ἀνέθηκεν αὐτῷ· τῷ γὰρ ὄντι καὶ σωμάτων καὶ πραγμάτων αἱ ἀρχαὶ κατὰ

115 yalnız Tanrı'ya göre değerlendirilir. İstersen bunu anlamak için her şeyi tek tek araştır: bitkileri, hayvanları, teknikleri, epistēmē'leri. Bitkilerin ilk tohum atılışları tarımın mı eseridir, yoksa görünmez tabiatın görünmez eserleri mi? İnsanların ve öteki hayvanların doğuşları ne olacak? Bunlar ana babalarını sanki yardımcı sebepler olarak edinmezler mi, en yüksek, en eski ve gerçek sebep olarak da tabiatı?

115

θεὸν ἐξετάζονται μόνον. ἐρεύνησον δέ, εἰ θέλεις γνῶναι, ἕκαστα, φυτά, ζῷα, τέχνας, ἐπιστήμας. ἆρ’ οὖν αἱ πρῶται τῶν φυτῶν σπερματικαὶ καταβολαὶ γεωργίας ἢ τῆς ἀοράτου φύσεώς εἰσιν ἀόρατα ἔργα; τί δ’ αἱ ἀνθρώπων καὶ τῶν ἄλλων ζῴων γενέσεις; οὐχ ὡσανεὶ μὲν συναιτίους ἔχουσι τοὺς τοκέας, τὴν δ’ ἀνωτάτω καὶ πρεσβυτάτην καὶ ὡς ἀληθῶς αἰτίαν τὴν φύσιν;

116Tekniklerin ve epistēmē'lerin kaynağı, kökü, temeli ya da daha eski bir ilkeyi anlatan başka hangi ad varsa o, her birinin bütün teoremlerinin üzerine kurulduğu tabiat değil midir? Tabiat önceden temel olarak bulunmazsa her şey eksik kalır. Bana öyle geliyor ki biri buradan yola çıkarak şu isabetli sözü söylemiştir: "Başlangıç bütünün yarısıdır." Başlangıç derken, her şeyin büyümesi için bir kök gibi atılmış olan tabiatı ima etmiş ve ona bütünün yarısını vermiştir.

116

τέχναις δὲ καὶ ἐπιστήμαις οὐ πηγὴ καὶ ῥίζα καὶ θεμέλιοι καὶ εἴ τι ἄλλο πρεσβυτέρας ὄνομα ἀρχῆς ὑπόκειται ἡ φύσις, ᾗ πάντ’ ἐποικοδομεῖται τὰ καθ’ ἑκάστην θεωρήματα; φύσεως δὲ μὴ προϋποκειμένης ἀτελῆ τὰ πάντα. ἐνθένδε μοι δοκεῖ τις ὁρμηθεὶς εὐστόχως εἰπεῖν ἀρχὴ δέ τοι ἥμισυ παντός, ἀρχὴν αἰνιξάμενος τὴν φύσιν, ἥτις ὡσανεὶ ῥίζα καταβέβληται πρὸς τὴν ἑκάστου συναύξησιν, ᾗ καὶ τὸ ἥμισυ τοῦ παντὸς ἀπένειμεν.

117Öyleyse vahyin başlangıçları önder Tanrı'ya adaması yerindedir. Başka bir yerde de şöyle der: "Rab Musa'ya şöyle dedi: İsrailoğulları arasında insandan hayvana kadar her rahmi açan her ilk doğanı, her ilk olanı benim için kutsa; o benimdir" (Çıkış 13, 1–2).

117

εἰκότως οὖν τὸ λόγιον ἀνέθηκε τὰς ἀρχὰς τῷ ἡγεμόνι θεῷ. καὶ ἐν ἑτέροις „εἶπεν“ φησίν „κύριος πρὸς Μωυσῆν λέγων· ἁγίασόν μοι πᾶν πρωτότοκον, πρωτογενές, διανοῖγον πᾶσαν μήτραν ἐν υἱοῖς Ἰσραὴλ ἀπὸ ἀνθρώπου ἕως κτήνους· ἐμοί ἐστιν“ (Exod. 13, 1. 2)·

118Böylece bu sözlerle de şu kabul edilmiş olur: Zamanca ve kuvvece ilk olan şeyler Tanrı'nın mülküdür, özellikle de ilk doğanlar. Çünkü her soy bozulmaz olduğundan haklı olarak bozulmaz olana ayrılacaktır; insandan, yani akıldan ve sözden, hayvana, yani histen ve bedene kadar, kısacası rahmi açan her şey de öyle.

118

ὥστε ἀνωμολογῆσθαι καὶ διὰ τούτων, ὅτι τὰ πρῶτα καὶ χρόνῳ καὶ δυνάμει κτήματα θεοῦ, καὶ διαφερόντως τὰ πρωτογενῆ. ἐπειδὴ γὰρ πᾶν γένος ἄφθαρτον, δικαίως τῷ ἀφθάρτῳ προσνεμηθήσεται, καὶ εἴ τις καὶ συνόλως μήτραν διοιγνύειν ἀπὸ ἀνθρώπου, τοῦ λογισμοῦ καὶ λόγου, ἕως κτήνους, αἰσθήσεώς τε καὶ σώματος.

119Çünkü her birinin rahmini açan —nous'unkini düşünülür kavrayışlara, sözünkini ses yoluyla gerçekleşen fiillere, hislerinkini nesnelerden gelen tasavvurlara, bedeninkini de ona özgü durumlara ve hareketlere açan—, görünmez, tohum taşıyan ve sanatkâr olan ilahî logos'tur; bu logos uygun olarak Baba'ya adanacaktır.

119

ὁ γὰρ διοιγνὺς τὴν μήτραν ἑκάστων, τοῦ μὲν νοῦ πρὸς τὰς νοητὰς καταλήψεις, τοῦ δὲ λόγου πρὸς τὰς διὰ φωνῆς ἐνεργείας, τῶν δὲ αἰσθήσεων πρὸς τὰς ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων ἐγγινομένας φαντασίας, τοῦ δὲ σώματος πρὸς τὰς οἰκείους αὐτῷ σχέσεις τε καὶ κινήσεις ἀόρατος καὶ σπερματικὸς καὶ τεχνικὸς θεῖός ἐστι λόγος, ὃς προσηκόντως ἀνακείσεται τῷ πατρί.

120Üstelik başlangıçlar nasıl Tanrı'nınsa, sonlar da Tanrı'nındır. Buna Musa tanıktır: "Payı ayırıp Rab'be teslim edin" diye buyurur (Sayılar 31, 28 vd.). Dünyadaki şeyler de buna tanıklık eder.

120

καὶ μὴν ὥσπερ αἱ ἀρχαὶ θεοῦ, οὕτως καὶ τὰ τέλη θεοῦ. μάρτυς δὲ Μωυσῆς προστάττων ἀφαιρεῖν καὶ ὁμολογεῖν τὸ τέλος τῷ κυρίῳ (Num. 31, 28 ss.). μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὰ ἐν κόσμῳ.

121Nasıl mı? Bitkinin başlangıcı tohum, sonu meyvedir; ikisi de tarımın değil tabiatın eseridir. Yine epistēmē'nin başlangıcı, gösterildiği gibi tabiattır; sonu ise insanlara hiç ulaşmamıştır. Çünkü hiçbir uğraşta kâmil olan kimse yoktur; kâmillikler ve doruklar gerçekten de yalnız Bir'e aittir. Geriye biz kalırız: Sonla başlangıç arasındaki sınırda savrulur, öğrenir, öğretir, toprağı işler, öteki işlerin her birini ter dökerek yaparız; ta ki yaratılış da bir şey yapıyormuş gibi görünsün.

121

πῶς; φυτοῦ μὲν ἀρχὴ σπέρμα, τέλος δ’ ὁ καρπός, ἑκάτερον οὐ γεωργίας, ἀλλὰ φύσεως ἔργον. πάλιν ἐπιστήμης ἀρχὴ μὲν ἡ φύσις, ὡς ἐδείχθη, πέρας δ’ οὐδ’ ἦλθεν εἰς ἀνθρώπους. τέλειος γὰρ οὐδεὶς ἐν οὐδενὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων, ἀλλ’ ἀψευδῶς αἱ τελειότητες καὶ ἀκρότητες ἑνός εἰσι μόνου. φορούμεθ’ οὖν λοιπὸν ἡμεῖς ἐν τῷ τέλους καὶ ἀρχῆς μεθορίῳ, μανθάνοντες, διδάσκοντες, γεωπονοῦντες, ἐργαζόμενοι τῶν ἄλλων ἕκαστον ὡς ἂν ἱδρῶντες, ἵνα τι καὶ γένεσις πράττειν δοκῇ.

122Başlangıçların ve sonların Tanrı'ya bağlı olduğunu ise dünyanın yaratılışı konusunda daha açık biçimde kabul etmiştir: "Başlangıçta yarattı" (Tekvin 1, 1) der ve yine: "Tanrı göğü ve yeri tamamladı" (bkz. Tekvin 2, 1. 2. 4).

122

γνωριμώτερον μέντοι τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ τέλη κατὰ θεὸν ὡμολόγησεν ἐπὶ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως εἰπών· „ἐν ἀρχῇ ἐποίησε“ (Gen. 1, 1) καὶ πάλιν „συνετέλεσεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν“ (cf. Gen. 2,1. 2.4).

123Şimdi "Benim için alın" (Çıkış 25, 2) der; kendisine yakışan şeyleri verir ve verilenlerin sahtesini karıştırmamaya, onları verene layık biçimde korumaya teşvik eder. Başka bir yerde ise hiçbir şeye ihtiyacı olmayan ve bu yüzden hiçbir şey almayan O, yine de aldığını kabul edecektir. Bunu, bizi dindarlığa hazırlamak, içimizde takvaya karşı bir istek uyandırmak ve kendisine hizmet için bizi bilemek amacıyla yapar; sanki psykhē'nin gönüllü sunduğu hoşnutlukları ve içten hizmetleri kabul edip alıyormuş gibi.

123

νυνὶ μὲν οὖν „λάβετέ μοι“ (Exod. 25, 2) φησὶ διδοὺς τὰ πρέπονθ’ ἑαυτῷ καὶ προτρέπων τὰ δοθέντα μὴ κιβδηλεύειν, ἀλλ’ ἀξίως τοῦ δόντος φυλάττειν, αὖθις δ’ ἐν ἑτέροις ὁ μηδενὸς χρεῖος ὢν καὶ διὰ τοῦτο λαμβάνων μηδὲν ὁμολογήσει λαμβάνειν, ἕνεκα τοῦ πρὸς εὐσέβειαν ἀλεῖψαι καὶ προθυμίαν ὁσιότητος ἐμποιῆσαι καὶ πρὸς θεραπείαν ἀκονῆσαι τὴν ἑαυτοῦ, ὡς ἀποδεχομένου καὶ δεχομένου τὰς ψυχῆς ἑκουσίους ἀρεσκείας καὶ γνησίους θεραπείας.

124Nitekim şöyle der: "İşte İsrailoğulları arasında rahmi açan her ilk doğanın yerine Levilileri aldım; onlar bunların fidyesi olacaklar" (Sayılar 3, 12). Demek ki hem alırız hem veririz; ama asıl anlamıyla alırız, söylediğim sebeplerle ise mecazen verdiğimiz söylenir. Levililere "fidye" demesi de çok isabetlidir; çünkü hiçbir şey düşünceyi Tanrı'ya sığınan ve yalvaran biri olmak kadar özgürlüğe kavuşturmaz. Kutsal görevli Levililer kabilesi de bunu vaat eder.

124

„ἰδοὺ“ γάρ φησιν „εἴληφα τοὺς Λευίτας ἀντὶ παντὸς πρωτοτόκου διανοίγοντος μήτραν παρὰ τῶν υἱῶν Ἰσραήλ· λύτρα αὐτῶν ἔσονται“ (Num. 3, 12). οὐκοῦν λαμβάνομεν καὶ δίδομεν, ἀλλὰ κυρίως μὲν λαμβάνομεν, καταχρηστικῶς δὲ διδόναι λεγόμεθα δι’ ἃς αἰτίας εἶπον. εὐθυβόλως δὲ λύτρα ὠνόμασε τοὺς Λευίτας· εἰς ἐλευθερίαν γὰρ οὐδὲν οὕτως ἐξαιρεῖται τὴν διάνοιαν ὡς τὸ πρόσφυγα καὶ ἱκέτην γενέσθαι θεοῦ. τοῦτο δ’ ἡ ἱερωμένη φυλὴ Λευιτῶν ἐπαγγέλλεται.

125Bunlar hakkında yakışanı söyledikten sonra baştaki konuya dönelim; çünkü dikkatle incelenmesi gereken pek çok şeyi ertelemiştik. "Benim için bir düve al" der; yani boyunduruk görmemiş, kötülük görmemiş, hâlâ körpe, genç ve dinç, dizgini, terbiyeyi ve yönetimi kolayca kabul edebilecek bir psykhē al. "Benim için bir koç al", yani mücadeleci ve kâmil bir söz; karşı görüştekilerin safsatalarını parçalayıp çözmeye yeterli, onu kullanana hem güven hem düzen sağlamaya da yeterli bir söz.

125

Λελαληκότες οὖν τὰ πρέποντα περὶ τούτων ἀναδράμωμεν ἐπὶ τὰ ἐξ ἀρχῆς· ὑπερεθέμεθα γὰρ πολλὰ τῶν ὀφειλόντων ἀκριβωθῆναι. „λάβε μοι“ φησί „δάμαλιν“ ἄζυγα καὶ ἀκάκωτον, ἁπαλὴν ἔτι καὶ νέαν καὶ σφριγῶσαν, ἡνιόχησιν καὶ παιδείαν καὶ ἐπιστασίαν εὐμαρῶς δέξασθαι δυναμένην ψυχήν· „λάβε μοι κριόν,“ λόγον ἀγωνιστὴν καὶ τέλειον, ἱκανὸν μὲν τὰ σοφίσματα τῶν ἀντιδοξούντων ἀνατεμεῖν τε καὶ λῦσαι, ἱκανὸν δὲ καὶ ἀσφάλειαν ὁμοῦ καὶ εὐκοσμίαν τῷ χρωμένῳ περιποιῆσαι·

126"Benim için al" der, duyulur dünyaya atılan hissi de, yani "keçiyi"; hepsi de "üç yaşında", yani kâmil bir sayıya göre sağlamlaşmış, başı, ortası ve sonu olan hayvanlar. Bunlara ek olarak "bir kumru ve bir güvercin" (Tekvin 15, 9), yani ilahî ve insanî bilgelik; ikisi de kanatlıdır ve yukarı sıçramaya alışmıştır, ama birbirinden cinsin türden ya da kopyanın asıldan farklı olduğu gibi farklıdırlar.

126

„λάβε μοι“ καὶ τὴν ᾄττουσαν αἴσθησιν ἐπὶ τὸν αἰσθητὸν κόσμον, „αἶγα,“ πάντα „τριετίζοντα“, κατ’ ἀριθμὸν τέλειον παγέντα, ἀρχὴν μεσότητα τελευτὴν ἔχοντα· πρὸς δὲ τούτοις „τρυγόνα καὶ περιστεράν“ (Gen. 15, 9), τήν τε θείαν καὶ τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν, πτηνὰς μὲν ἀμφοτέρας καὶ ἄνω πηδᾶν μεμελετηκυίας, διαφερούσας δ’ ἀλλήλων, ᾗ διαφέρει γένος εἴδους ἢ μίμημα ἀρχετύπου.

127Çünkü ilahî bilgelik yalnızlığı sever; mülkü olduğu tek Tanrı yüzünden tek başınalığa düşkündür; simgesel olarak ona kumru denir. Öteki ise uysal, evcil ve sürü hâlinde yaşar; insanların şehirlerinde dolaşır ve ölümlülerle birlikte yaşamaktan

127

φιλέρημος μὲν γὰρ ἡ θεία σοφία, διὰ τὸν μόνον θεόν, οὗ κτῆμά ἐστι, τὴν μόνωσιν ἀγαπῶσα — συμβολικῶς αὕτη τρυγὼν καλεῖται —, ἥμερος δὲ καὶ τιθασὸς καὶ ἀγελαῖος ἡ ἑτέρα, τὰ ἀνθρώπων ἄστη περιπολοῦσα καὶ διαίτῃ τῇ μετὰ θνητῶν

128 hoşlanır; onu güvercine benzetirler. Bana öyle geliyor ki Musa bu erdemleri ima ederek İbranilerin ebelerine Şifra ve Pua adlarını vermiştir (Çıkış 1, 15): Şifra "küçük kuş", Pua ise "kızıl" diye tercüme edilir. İlahî epistēmē'ye özgü olan, kuş gibi her zaman yükseklerde dolaşmaktır; insanî epistēmē'ye özgü olan ise utanma ve itidal duygusu aşılamaktır; bunların işareti de yerinde olan şeyler karşısında kızarmaktır.

128

ἀσμενίζουσα· περιστερᾷ ταύτην ἀπεικάζουσιν. ταύτας μοι δοκεῖ τὰς ἀρετὰς Μωυσῆς αἰνιξάμενος μαίας Ἑβραίων ὀνομάσαι Σεπφώραν τε καὶ Φουάν (Exod. 1, 15)· ἡ μὲν γὰρ ὀρνίθιον, Φουὰ δὲ ἐρυθρὸν ἑρμηνεύεται. τῆς μὲν οὖν θείας ἐπιστήμης ὄρνιθος τρόπον τὸ αἰεὶ μετεωροπολεῖν ἴδιον, τῆς δὲ ἀνθρωπίνης αἰδῶ καὶ σωφροσύνην ἐμποιεῖν, ὧν τὸ ἐρυθριᾶν ἐφ’ οἷς ἄξιον.

129En açık kanıt şudur: "Bunların hepsini O'nun için aldı" der (Tekvin 15, 10). Bu, erdemli kişiye bir övgüdür: Aldığı kutsal emaneti, yani psykhē'yi, hissi, sözü, ilahî bilgeliği ve insanî epistēmē'yi saf ve hilesiz biçimde kendisi için değil, yalnız ona güvenip emanet eden için korumuştur.

129

δεῖγμα ἐναργέστατον· „ἔλαβεν δὲ“ φησίν „αὐτῷ πάντα ταῦτα“ (Gen. 15, 10). τοῦτ’ ἔπαινός ἐστι τοῦ σπουδαίου, τὴν ἱερὰν ὧν ἔλαβε παρακαταθήκην, ψυχῆς, αἰσθήσεως, λόγου, θείας σοφίας, ἀνθρωπίνης ἐπιστήμης, καθαρῶς καὶ ἀδόλως μὴ ἑαυτῷ, μόνῳ δὲ τῷ πεπιστευκότι φυλάξαντος.

130Sonra şunu ekler: "Onları ortadan ikiye böldü". "Kim" olduğunu eklemez; ta ki gösterilemeyen Tanrı'yı düşünesin: O, birbirine uyumlu ve birleşik görünen cisimlerin ve olayların bütün tabiatlarını, her şeyi bölen kendi logos'uyla keser. Bu logos en keskin uca kadar bilenmiştir ve bölmeye hiç ara vermez.

130

εἶτ’ ἐπιλέγει· „διεῖλεν αὐτὰ μέσα,“ τὸ τίς μὴ προστιθείς, ἵνα τὸν ἄδεικτον ἐννοῇς θεὸν τέμνοντα τὰς τῶν σωμάτων καὶ τὰς τῶν πραγμάτων ἑξῆς ἁπάσας ἡρμόσθαι καὶ ἡνῶσθαι δοκούσας φύσεις τῷ τομεῖ τῶν συμπάντων ἑαυτοῦ λόγῳ, ὃς εἰς τὴν ὀξυτάτην ἀκονηθεὶς ἀκμὴν διαιρῶν οὐδέποτε λήγει.

131Çünkü bu bölücü, duyulur şeylerin tamamını atomlara ve parçasız denen şeylere kadar böldükten sonra, bu kez onlardan başlayarak akılla seyredilen şeyleri anlatılmaz ve sınırsız parçalara bölmeye başlar. Musa'nın dediği gibi, "altın yaprakları kıl inceliğinde keser" (Çıkış 36, 10); eni olmayan bir uzunluk hâline, cisimsiz çizgilere benzer biçimde.

131

τὰ γὰρ αἰσθητὰ πάντα ἐπειδὰν μέχρι τῶν ἀτόμων καὶ λεγομένων ἀμερῶν διεξέλθῃ, πάλιν ἀπὸ τούτων τὰ λόγῳ θεωρητὰ εἰς ἀμυθήτους καὶ ἀπεριγράφους μοίρας ἄρχεται διαιρεῖν οὗτος ὁ τομεύς, καὶ „τὰ πέταλα τοῦ χρυσίου τέμνει τρίχας“ (Exod. 36, 10), ὥς φησι Μωυσῆς, εἰς μῆκος ἀπλατὲς ἀσωμάτοις γραμμαῖς ἐμφερές.

132Öyleyse üçünden her birini ortadan ikiye böldü: psykhē'yi akıllı ve akılsız kısma, sözü doğru ve yanlışa, hissi kavrayıcı ve kavrayıcı olmayan tasavvura. Bu parçaları da hemen "karşı karşıya koyar": akıllıyı akılsızın, doğruyu yanlışın, kavranabiliri kavranamazın karşısına. Kuşları ise bölmeden bırakır (Tekvin 15, 10); çünkü cisimsiz ve ilahî epistēmē'lerin birbiriyle savaşan zıtlara bölünmesi imkânsızdır.

132

ἕκαστον οὖν τῶν τριῶν διεῖλε μέσον, τὴν μὲν ψυχὴν εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον, τὸν δὲ λόγον εἰς ἀληθές τε καὶ ψεῦδος, τὴν δὲ αἴσθησιν εἰς καταληπτικὴν φαντασίαν καὶ ἀκατάληπτον· ἅπερ εὐθὺς τμήματα „ἀντιπρόσωπα τίθησιν ἀλλήλοις“, λογικὸν ἄλογον, ἀληθὲς ψεῦδος, καταληπτὸν ἀκατάληπτον, ἀπολιπὼν τὰ πτηνὰ ἀδιαίρετα (Gen. 15, 10)· τὰς γὰρ ἀσωμάτους καὶ θείας ἐπιστήμας εἰς μαχομένας ἐναντιότητας ἀδύνατον τέμνεσθαι.

133Eşit parçalara bölünme ve zıtlıklar hakkındaki söz uzun ve gereklidir; onu ne atlayacağız ne de uzatacağız; elden geldiğince kısaltıp yalnız yerinde olanlarla yetineceğiz. Sanatkâr, bizim psykhē'mizi ve uzuvlarımızı nasıl ortadan böldüyse, dünyayı yaratırken evrenin maddesini de öyle bölmüştür.

133

Πολὺν δὲ καὶ ἀναγκαῖον ὄντα λόγον τὸν περὶ τῆς εἰς ἴσα τομῆς καὶ περὶ ἐναντιοτήτων οὔτε παρήσομεν οὔτε μηκυνοῦμεν, ἀλλ’ ὡς ἔστιν ἐπιτέμνοντες ἀρκεσθησόμεθα μόνοις τοῖς καιρίοις. καθάπερ γὰρ ἡμῶν τὴν ψυχὴν καὶ τὰ μέλη μέσα διεῖλεν ὁ τεχνίτης, οὕτως καὶ τὴν τοῦ παντὸς οὐσίαν, ἡνίκα τὸν κόσμον ἐδημιούργει.

134Onu eline alıp şöyle bölmeye başladı: Önce iki parça yaptı, ağırı ve hafifi; kaba parçacıklıyı ince parçacıklıdan ayırdı. Sonra ikisini de yeniden böldü: ince parçacıklıyı havaya ve ateşe, kaba parçacıklıyı suya ve toprağa. Bunları da duyulur dünyanın duyulur unsurları olarak, temeller gibi önceden attı.

134

λαβὼν γὰρ αὐτὴν ἤρξατο διαιρεῖν ὧδε· δύο τὸ πρῶτον ἐποίει τμήματα, τό τε βαρὺ καὶ κοῦφον, τὸ παχυμερὲς ἀπὸ τοῦ λεπτομεροῦς διακρίνων· εἶθ’ ἑκάτερον πάλιν διαιρεῖ, τὸ μὲν λεπτομερὲς εἰς ἀέρα καὶ πῦρ, τὸ δὲ παχυμερὲς εἰς ὕδωρ καὶ γῆν, ἃ καὶ στοιχεῖα αἰσθητὰ αἰσθητοῦ κόσμου, ὡσανεὶ θεμελίους, προκατεβάλετο.

135Ağırı ve hafifi yine başka biçimlere göre kesti: hafifi soğuğa ve sıcağa —soğuğa hava, tabiatça sıcak olana ateş adını verdi—, ağırı da yaşa ve kuruya; kuruya toprak, yaşa su dedi.

135

πάλιν δὲ τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον καθ’ ἑτέρας ἔτεμνεν ἰδέας, τὸ μὲν κοῦφον εἰς ψυχρόν τε καὶ θερμόν — ἐπεφήμισε δὲ τὸ μὲν ψυχρὸν ἀέρα, τὸ δὲ θερμὸν φύσει πῦρ —, τὸ δὲ βαρὺ εἰς ὑγρόν τε αὖ καὶ ξηρόν· ἐκάλεσε δὲ τὸ μὲν ξηρὸν γῆν, τὸ δὲ ὑγρὸν ὕδωρ.

136Bunların her biri de başka bölünmeler aldı: Toprak kıtalara ve adalara, su denize, ırmaklara ve içilebilir sulara, hava yaz ve kış dönencelerine, ateş de yararlı ama doymak bilmez ve yok edici olan ateşe ve, tersine, göğün oluşumuna ayrılmış olan koruyucu ateşe bölündü.

136

ἕκαστον δὲ τούτων ἄλλας τομὰς ἐδέχετο· γῆ μὲν γὰρ εἰς ἠπείρους καὶ νήσους διῃρεῖτο, ὕδωρ δὲ εἰς θάλασσαν καὶ ποταμοὺς καὶ ὅσον πότιμον, ἀὴρ δὲ εἰς τὰς θέρους καὶ χειμῶνος τροπάς, πῦρ δὲ εἰς τὸ χρειῶδες — ἄπληστον δ’ ἐστὶ καὶ φθαρτικὸν τοῦτο — καὶ κατὰ τοὐναντίον εἰς τὸ σωτήριον, ὅπερ εἰς τὴν οὐρανοῦ σύστασιν ἀπεκληροῦτο.

137Genel şeyleri böldüğü gibi tek tek şeyleri de böldü. Bunların bir kısmı cansız, bir kısmı canlıydı. Cansızlardan bazıları yerinde durur, onları bir arada tutan bağ melekedir; bazıları ise yer değiştirerek değil büyüyerek hareket eder; bunlara tasavvur yetisinden yoksun bitkisel tabiat hayat verir. Bunlardan da bir kısmı yaban türdendir, hayvanlara besin olan yaban meyveleri verir; bir kısmı ise evcil türdendir, bakımını ve gözetimini tarım üstlenmiştir; bunlar meyvelerini hayvanların en uysalı olan insanın faydalanması için verir.

137

ὥσπερ δὲ τὰ ὁλοσχερῆ, οὕτω καὶ τὰ κατὰ μέρος ἔτεμνεν, ὧν τὰ μὲν ἄψυχα, τὰ δ’ ἔμψυχα ἦν· καὶ τῶν ἀψύχων τὰ μὲν ἐν ταὐτῷ μένοντα, ὧν δεσμὸς ἕξις, τὰ δ’ οὐ μεταβατικῶς, ἀλλ’ αὐξητικῶς κινούμενα, ἃ φύσις ἡ ἀφάνταστος ἐζῴου· καὶ τούτων τὰ μὲν τῆς ἀγρίας ὕλης οἰστικὰ ἀγρίων καρπῶν, οἳ τροφὴ θηρίοις εἰσίν, τὰ δὲ τῆς ἡμέρου, ὧν γεωργία τὴν προστασίαν καὶ ἐπιμέλειαν ἔλαχε· τίκτει δὲ καρποὺς τῷ πάντων ἡμερωτάτῳ ζῴων πρὸς ἀπόλαυσιν, ἀνθρώπῳ.

138Cansızlar gibi psykhē'ye sahip olanları da böldü: Bunlardan bir türü akılsızlara, bir türü akıllılara ayırdı. Sonra her birini alıp yeniden kesti: akılsızı yabani ve evcil türe, akıllıyı da bozulmaz ve ölümlü türe.

138

καὶ μὴν ὃν τρόπον τὰ ἄψυχα, καὶ τὰ ψυχῆς μεμοιραμένα διῄρει — τούτων γὰρ ἓν μὲν ἀλόγων, ἓν δὲ λογικῶν ἀπέκρινεν εἶδος — καὶ λαβὼν ἑκάτερον πάλιν ἔτεμνεν τὸ μὲν ἄλογον εἰς ἀτίθασόν τε καὶ χειρόηθες εἶδος, τὸ δὲ λογικὸν εἰς ἄφθαρτόν τε καὶ θνητόν.

139Ölümlü olanı da iki paya ayırdı; birine erkekler, ötekine kadınlar adını verdi. Başka bir şekilde de canlıyı erkek ve dişi olarak böldü. Canlı başka zorunlu bölünmeler de aldı; bunlar kanatlıları karada yaşayanlardan, karada yaşayanları suda yaşayanlardan, suda yaşayanları da her iki uçtakinden ayırdı.

139

καὶ τοῦ θνητοῦ δύο μοίρας εἰργάζετο, ὧν τὴν μὲν ἀνδρῶν, τὴν δὲ γυναικῶν ἐπεφήμισε. καὶ κατ’ ἄλλον μέντοι τρόπον τὸ ζῷον εἰς ἄρρεν ἔτεμνε καὶ θῆλυ· ἐδέχετο δὲ καὶ ἄλλας ἀναγκαίας τομάς, αἳ διέστελλον πτηνὰ μὲν χερσαίων, χερσαῖα δὲ ἐνύδρων, ἔνυδρα δὲ ἀμφοῖν τῶν ἄκρων.

140Tanrı böylece her şeyi bölen kendi logos'unu bileyerek evrenin biçimsiz ve niteliksiz maddesini, ondan ayrışan dünyanın dört unsurunu ve bunlar aracılığıyla sağlamlaşan hayvanları ve bitkileri böldü.

140

οὕτως ὁ θεὸς ἀκονησάμενος τὸν τομέα τῶν συμπάντων αὑτοῦ λόγον διῄρει τήν τε ἄμορφον καὶ ἄποιον τῶν ὅλων οὐσίαν καὶ τὰ ἐξ αὐτῆς ἀποκριθέντα τέτταρα τοῦ κόσμου στοιχεῖα καὶ τὰ διὰ τούτων παγέντα ζῷά τε αὖ καὶ φυτά.

141Musa yalnız "böldü" demeyip "ortadan böldü" dediğine göre, eşit parçalar hakkında birkaç şey hatırlatmak gerekir. Çünkü tam ortadan bölünen şey eşit parçalar meydana getirir.

141

Ἐπεὶ δ’ οὐ μόνον φησὶ „διεῖλεν,„ ἀλλὰ καὶ „μέσα διεῖλεν,„ ἀναγκαῖον κἂν ὀλίγα περὶ τῶν ἴσων τμημάτων ὑπομνῆσαι. τὸ μὲν γὰρ ἄκρως κατὰ μέσον διαιρεθὲν ἴσα ἀποτελεῖ τμήματα.

142Hiçbir insan hiçbir şeyi asla tam olarak eşit parçalara bölemez; parçalardan biri mutlaka eksik ya da fazla gelir; büyük bir parçayla değilse bile hiç olmazsa küçük bir parçayla. Bu fark belki de hissin gözünden kaçar; çünkü his tabiatı ve alışkanlığı gereği daha iri kütlelere yönelir, atomları ve parçasız şeyleri ise kavrayamaz.

142

ἄνθρωπος μὲν οὖν οὐδεὶς δύναιτ’ ἀκριβῶς ἄν ποτε εἰς ἴσα διελεῖν οὐδέν, ἀλλ’ ἀνάγκη τῶν τμημάτων τὸ ἕτερον ἐνδεῖν ἢ περιττεύειν, καὶ εἰ μὴ μείζονι, ἀλλά τοι βραχεῖ μέρει πάντως, ὃ τάχα τὴν αἴσθησιν ἐκφεύγει τοῖς ἁδρομερεστέροις ἐκ φύσεως καὶ ἔθους προσβάλλουσαν ὄγκοις, τοὺς δὲ ἀτόμους καὶ ἀμερεῖς καταλαβεῖν ἀδυνατοῦσαν.

143Hakikatin tarafsız ölçüsüne göre eşitliğin sebebi olan yaratılmış hiçbir şey bulunmaz. Öyleyse yalnız Tanrı tam adil görünür; cisimleri ve olayları ortadan bölebilen de yalnız O'dur; öyle ki parçalardan hiçbiri en küçük ve parçasız bir şey kadar bile fazla ya da eksik olmaz, hepsi en yüksek ve en uç eşitlikten pay alabilir.

143

ἰσότητος δὲ οὐδὲν γενητὸν αἴτιον ἀδεκάστῳ λόγῳ τῆς ἀληθείας εὑρίσκεται. ἔοικεν οὖν ὁ θεὸς μόνος ἀκριβοδίκαιος εἶναι καὶ μέσα μόνος δύνασθαι διαιρεῖν τά τε σώματα καὶ πράγματα, ὡς μηδὲν τῶν τμημάτων μηδ’ ἀκαρεῖ καὶ ἀμερεῖ τινι πλέον ἢ ἔλαττον γενέσθαι, τῆς δ’ ἀνωτάτω καὶ ἄκρας ἰσότητος μεταλαχεῖν ἰσχῦσαι.

144Eğer eşitliğin tek bir biçimi olsaydı, söylenenler yeterli olurdu; ama birden çok biçimi olduğuna göre, uygun olanları eklemekten çekinmemek gerekir. Eşit bir anlamda sayılarda söylenir: ikinin ikiye, üçün üçe eşit olması ve benzerleri gibi. Bir başka anlamda büyüklüklerde söylenir; bunlar uzunluk, genişlik, derinlik gibi boyutlardır: Bir karış bir karışa, bir arşın bir arşına büyüklükçe eşittir. Kuvvece eşit olanlar ise başkadır; tartılarda ve ölçülerde olanlar gibi.

144

εἰ μὲν οὖν τὸ ἴσον μίαν εἶχεν ἰδέαν, ἱκανῶς ἂν τὰ λεχθέντα εἴρητο, πλειόνων δ’ οὐσῶν οὐκ ἀποκνητέον τὰ ἁρμόττοντα προσθεῖναι. λέγεται γὰρ ἴσον καθ’ ἕνα μὲν τρόπον ἐν ἀριθμοῖς, ὡς δύο δυσὶ καὶ τρία τρισὶ καὶ τὰ ἄλλα ταύτῃ, καθ’ ἕτερον δὲ ἐν μεγέθεσιν, ὧν μήκη, πλάτη, βάθη, διαστάσεις εἰσίν· παλαιστὴς γὰρ παλαιστῇ καὶ πήχει πῆχυς ἴσα μεγέθει, δυνάμει δέ ἐστιν ἄλλα, ὡς τὰ ἐν σταθμοῖς καὶ μέτροις.

145Orantı yoluyla eşitlik de eşitliğin zorunlu bir biçimidir; buna göre az olan çoğa, küçük olan büyüğe eşit sayılır. Şehirler de zaman zaman bunu kullanır: Her vatandaştan mal varlığına göre eşit katkı getirmesini isterler; elbette sayıca değil, mülkün değeriyle orantılı olarak. Böylece yüz drahmi getiren, bir talant

145

ἀναγκαία δέ ἐστιν ἰσότητος ἰδέα καὶ ἡ διὰ ἀναλογίας, καθ’ ἣν καὶ τὰ ὀλίγα τοῖς πολλοῖς καὶ τὰ βραχέα τοῖς μείζοσιν ἴσα νενόμισται· ᾗ καὶ πόλεις ἐπὶ καιρῶν εἰώθασι χρῆσθαι κελεύουσαι τὸ ἴσον ἕκαστον τῶν πολιτῶν ἀπὸ τῆς οὐσίας εἰσφέρειν, οὐ δήπου ἐν ἀριθμῷ, ἀλλ’ ἀναλογίᾳ τοῦ περὶ τὸν κλῆρον τιμήματος, ὥσθ’ ὁ δραχμὰς ἑκατὸν εἰσενεγκὼν τῷ τὸ

146 getirenle eşit vermiş sayılır. Bunlar önceden ana hatlarıyla çizildiğine göre, bütün gökyüzünün yaratılışında Tanrı'nın ortadan bölerek, eşitliğin bütün biçimlerine göre eşit biçimde nasıl böldüğüne bak. Ağır olanları hafif olanlara sayıca eşit kesti: ağırlığı olan iki unsuru, toprağı ve suyu, tabiatça hafif olan iki unsura, havaya ve ateşe; yine birini bire: en kuruyu en yaşa, toprağı suya; en soğuğu en sıcağa, havayı ateşe. Aynı şekilde karanlığı ışığa, gündüzü geceye, yazı kışa, ilkbaharı sonbahara ve bunlara benzeyen ne varsa hepsini.

146

τάλαντον εἰσενεγκόντι δόξαι ἂν ἐπιδεδωκέναι τὸ ἴσον. τούτων προϋποτυπωθέντων ἴδε πῶς μέσα διελὼν ἴσα διεῖλε κατὰ πάσας τὰς ἰσότητος ἰδέας ἐν τῇ τοῦ παντὸς οὐρανοῦ γενέσει. ἀριθμῷ μὲν οὖν ἴσα τὰ βαρέα τοῖς κούφοις ἔτεμνε, δύο δυσί, γῆν καὶ ὕδωρ, τὰ βάρος ἔχοντα, τοῖς φύσει κούφοις, ἀέρι καὶ πυρί, καὶ πάλιν ἓν ἑνί, τὸ μὲν ξηρότατον τῷ ὑγροτάτῳ, γῆν ὕδατι, τὸ δὲ ψυχρότατον τῷ θερμοτάτῳ, πυρὶ ἀέρα, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ σκότος φωτὶ καὶ ἡμέραν νυκτὶ καὶ χειμῶνι θέρος καὶ ἔαρι μετόπωρον καὶ ὅσα τούτων συγγενῆ·

147Büyüklükçe eşit olanlar ise gökte paralel dairelerdir: ekinoks daireleri, yani ilkbahar ve sonbahar daireleri, ile dönence daireleri, yani yaz ve kış dönenceleri. Yeryüzünde de kuşaklardır: Kutuplarda bulunan, donmuş ve bu yüzden ıssız iki kuşak birbirine eşittir; bunlarla kavrulmuş kuşak arasında sınırda bulunan, ılıman havaları sayesinde insanların yaşadığı söylenen iki kuşak da öyle; biri güneyde, öteki kuzeyde uzanır.

147

μεγέθει δ’ ἴσα ἐν οὐρανῷ μὲν τοὺς παραλλήλους κύκλους, τούς τε ἰσημερινούς, ἐαρινὸν καὶ μετοπωρινόν, καὶ τοὺς τροπικούς, θερινόν τε καὶ χειμερινόν, ἐπὶ γῆς δὲ ζώνας, δύο μὲν ἴσας ἀλλήλαις, αἳ πρὸς τοῖς πόλοις εἰσὶ κατεψυγμέναι καὶ διὰ τοῦτ’ ἀοίκητοι, δύο δὲ τὰς μεθορίους τούτων τε καὶ τῆς διακεκαυμένης, ἃς δι’ εὐκρασίαν φασὶν οἰκεῖσθαι, τὴν μὲν πρὸς τοῖς νοτίοις, τὴν δὲ πρὸς τοῖς βορείοις κειμένην.

148Zamanın aralıkları da uzunlukça eşittir: en uzun gün en uzun geceye, yine en kısa gün en kısa geceye, orta gün orta geceye eşittir. Öteki gündüzlerin ve gecelerin eşit büyüklüklerini ise en iyi ekinokslar gösteriyor gibidir.

148

μήκει δ’ ἴσα ἐστὶ καὶ τὰ χρόνου διαστήματα, ἡ μεγίστη ἡμέρα τῇ μεγίστῃ νυκτὶ καὶ πάλιν ἡ βραχυτάτη τῇ βραχυτάτῃ καὶ ἡ μέση τῇ μέσῃ. τὰ δὲ τῶν ἄλλων ἡμερῶν τε καὶ νυκτῶν ἴσα μεγέθη μάλιστα μηνύειν αἱ ἰσημερίαι δοκοῦσιν.

149Çünkü ilkbahar ekinoksundan yaz dönencesine kadar gündüz uzar, gece kısalır; ta ki en uzun gündüz ve en kısa gece gerçekleşsin. Yaz dönencesinden sonra güneş geri dönerek aynı yolu ne daha hızlı ne daha yavaş, aynı ve aynı biçimde kalan aralıklarla, eşit hızlarla katederek sonbahar ekinoksuna gelir; gündüzü geceye eşit kıldıktan sonra geceyi uzatıp gündüzü kısaltmaya başlar ve bunu kış dönencesine kadar sürdürür.

149

ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς ἐαρινῆς ἄχρι θερινῶν τροπῶν ἡ μὲν ἡμέρα πρόσθεσιν, ἡ δὲ νὺξ ἀφαίρεσιν δέχεται, ἕως ἂν ἥ τε μεγίστη ἡμέρα καὶ βραχυτάτη νὺξ ἀποτελεσθῶσιν· ἀπὸ δὲ θερινῶν τροπῶν ἀνακάμπτων ὁ ἥλιος τὴν αὐτὴν ὁδὸν οὔτε θᾶττον οὔτε βραδύτερον, ἀλλὰ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντα διαστήματα, τάχεσιν ἴσοις χρώμενος μέχρι τῆς μετοπωρινῆς ἰσημερίας ἔρχεται, καὶ ἴσην ἀποτελέσας ἡμέραν νυκτὶ παραύξειν ἄρχεται τὴν νύκτα μειῶν τὴν ἡμέραν ἄχρι χειμερινῆς τροπῆς·

150En uzun geceyi ve en kısa gündüzü gerçekleştirdiğinde, aynı aralıklarla yeniden geri dönüp ilkbahar ekinoksuna varır. Böylece eşit değil gibi görünen zaman aralıkları büyüklükçe eşitliğe kavuşur; ama yılın aynı mevsimlerinde değil, farklı mevsimlerinde.

150

καὶ ὅταν ἀποτελέσῃ νύκτα μὲν μεγίστην, ἡμέραν δὲ βραχυτάτην, κατὰ τὰ αὐτὰ πάλιν διαστήματα ἀνακάμπτων ἐπὶ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν ἀφικνεῖται. οὕτως τὰ χρόνων διαστήματα ἄνισα εἶναι δοκοῦντα ἰσότητος τῆς κατὰ τὸ μέγεθος ἐν οὐχὶ ταῖς αὐταῖς ἀλλ’ ἐν διαφερούσαις τοῦ ἔτους ὥραις μεταποιεῖται.

151Benzer bir durum canlıların, özellikle de insanların uzuvlarında da görülür. Çünkü ayak ayağa, el ele eşittir; neredeyse bütün öteki uzuvlar da öyle; sağdakiler soldakilere büyüklükçe eşittir. Kuvvece eşit olanlar ise kuru ve yaş şeyler arasında pek çoktur; bunların değerlendirmesi ölçeklerde, terazilerde ve benzeri araçlarda yapılır.

151

τὸ παραπλήσιον μέντοι καὶ ἐν τοῖς μέρεσι τῶν ζῴων καὶ μάλιστα ἀνθρώπων θεωρεῖται. ποὺς γὰρ ποδὶ καὶ χεὶρ χειρὶ καὶ τὰ ἄλλα σχεδὸν ἅπαντα ἴσα μεγέθει, τὰ ἐπὶ δεξιὰ τοῖς κατ’ εὐώνυμα. τὰ δ’ ἴσα δυνάμει πάμπολλά ἐστιν ἔν τε ξηροῖς καὶ ὑγροῖς, ὧν ἡ ἐπίκρισις ἐν μέτροις καὶ πλάστιγξι καὶ τοῖς παραπλησίοις θεωρεῖται.

152Orantıyla ise bütün dünyadaki küçük ve büyük şeylerin hemen hepsi eşittir. Tabiattaki şeyleri en titizlikle incelemiş olanlar şöyle derler: Dört unsur orantıyla eşittir; bütün dünya da her bir parçasına eşit payı veren orantıyla karışarak oluşmuştur ve oluştuktan sonra da sonsuza dek öyle kalır.

152

ἀναλογίᾳ δὲ σχεδὸν τὰ πάντα ἐστὶν ἴσα, μικρά τε αὖ καὶ μεγάλα ὅσα ἐν τῷ παντὶ κόσμῳ. λέγουσι γὰρ οἱ ἀκριβέστατα περὶ τῶν τῆς φύσεως ἐξητακότες, ὅτι ἀναλογίᾳ μὲν ἴσα τὰ τέτταρα στοιχεῖά ἐστιν, ἀναλογίᾳ δὲ καὶ ὁ κόσμος ἅπας κραθεὶς τὸ ἴσον ἑκάστῳ τῶν μερῶν ἀπονεμούσῃ συνέστη τε καὶ συσταθεὶς εἰς ἅπαν διαμένει·

153Bizimle ilgili dört şeyi, yani kuruyu, yaşı, soğuğu ve sıcağı da orantıya dayanan eşitlik karıştırıp birbirine uydurmuştur; biz de orantılı eşitlikle karışmış bu dört kuvvenin bir karışımından başka bir şey değiliz.

153

καὶ τὰ περὶ ἡμᾶς μέντοι τέτταρα, ξηρόν, ὑγρόν, ψυχρόν τε αὖ καὶ θερμόν, τὴν δι’ ἀναλογίας ἰσότητα κερασαμένην ἁρμόσασθαι, καὶ μηδὲν ἄλλο ἡμᾶς ἢ κρᾶσιν εἶναι τῶν τεσσάρων δυνάμεων ἀναλογίας ἰσότητι κραθεισῶν.

154Bunları tek tek ele alan biri sözü sınırsız uzatabilir. Çünkü en küçük hayvanları orantıya göre inceleyen, onları en büyüklere eşit bulur: kırlangıcı kartala, barbunyayı balinaya, karıncayı file. Çünkü beden, psykhē, duygular, acılar ve hazlar, ayrıca yakınlık ve yabancılık duyguları ve canlıların tabiatının barındırdığı her şey, orantının ölçüsüyle eşitlendikleri için neredeyse hep aynı biçimdedir.

154

ἐπιὼν δέ τις ἕκαστα μῆκος ἂν ἄπειρον τῷ λόγῳ δύναιτ’ ἂν περιθεῖναι. τὰ ⟨γὰρ⟩ βραχύτατα ζῷα τοῖς μεγίστοις ἀναλογίᾳ σκοπῶν ἴσα ἂν εὕροι, ὡς χελιδόνα ἀετῷ καὶ τρίγλαν κήτει καὶ μύρμηκα ἐλέφαντι. καὶ γὰρ σῶμα καὶ ψυχὴ καὶ πάθη, ἀλγηδόνες τε καὶ ἡδοναί, πρὸς δὲ καὶ οἰκειώσεις καὶ ἀλλοτριώσεις καὶ ὅσα ζῴων φύσις χωρεῖ, πάντα σχεδόν ἐστιν ὁμοιότροπα τῷ τῆς ἀναλογίας ἰσούμενα κανόνι.

155Böylece bazıları en küçük canlı olan insanı bütün dünyaya eşit saymaya cesaret ettiler; çünkü ikisinin de beden ve akıllı psykhē'den oluştuğunu gördüler. Bu yüzden terimlerin yerini değiştirerek insanın küçük bir dünya, dünyanın da büyük bir insan olduğunu söylediler.

155

οὕτως ἐθάρρησαν ἔνιοι καὶ τῷ παντὶ κόσμῳ τὸ βραχύτατον ζῷον, ἄνθρωπον, ἴσον ἀποφῆναι κατιδόντες ὅτι ἑκάτερον ἐκ σώματος καὶ ψυχῆς καθέστηκε λογικῆς, ὥστε καὶ ἐναλλάττοντες βραχὺν μὲν κόσμον τὸν ἄνθρωπον, μέγαν δὲ ἄνθρωπον ἔφασαν τὸν κόσμον εἶναι.

156Bunu yersiz öğretmiyorlar; çünkü Tanrı'nın her şeyi yarattığı sanatın ne gerilmeyi ne gevşemeyi kabul ettiğini, en üstün doruk noktasında hep aynı kalarak var olanların her birini kâmil biçimde meydana getirdiğini anlamışlardır; zira Yaratıcı kâmilliğe götüren bütün sayıları ve bütün

156

ταῦτα δ’ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ διδάσκουσιν, ἀλλ’ ἔγνωσαν ὅτι ἡ τοῦ θεοῦ τέχνη, καθ’ ἣν ἐδημιούργει τὰ σύμπαντα, οὔτε ἐπίτασιν οὔτε ἄνεσιν δεχομένη, μένουσα δὲ ἡ αὐτὴ κατὰ τὴν ἐν ὑπερβολαῖς ἀκρότητα τελείως ἕκαστον τῶν ὄντων δεδημιούργηκε, πᾶσιν ἀριθμοῖς καὶ πάσαις ταῖς πρὸς τελειότητα

157 biçimleri kullanmıştır. Musa'nın dediği gibi, her şeyi doğururken ve şekillendirirken "küçüğe göre de büyüğe göre de" (Tesniye 1, 17) hükmetmiştir; maddenin önemsizliği yüzünden sanatından bir şey eksiltmemiş, parlaklığı yüzünden de bir şey eklememiştir.

157

ἰδέαις καταχρησαμένου τοῦ πεποιηκότος. „κατὰ γὰρ τὸν μικρὸν καὶ κατὰ τὸν μέγαν,“ ὥς φησι Μωυσῆς, ἔκρινε (Deut. 1, 17) γεννῶν καὶ σχηματίζων ἕκαστα, μήτε δι’ ἀφάνειαν ὕλης ὑφελών τι τοῦ τεχνικοῦ μήτε διὰ λαμπρότητα προσθείς·

158Nitekim usta zanaatkârlar da, aldıkları malzeme ister çok değerli ister çok ucuz olsun, övgüye değer eserler yapmak isterler. Hatta bazıları güzelliğe daha da düşkün olduklarından, daha ucuz malzemelerden yaptıklarını değerli malzemelerden yaptıklarından daha ustaca işlemişlerdir; malzemedeki eksikliği epistēmē'nin katkısıyla denkleştirmek istemişlerdir.

158

ἐπεὶ καὶ ὅσοι τῶν τεχνιτῶν εἰσι δόκιμοι, ἃς ἂν παραλάβωσιν ὕλας, εἴτε πολυτελεῖς εἶεν εἴτε καὶ εὐτελέσταται, δημιουργεῖν ἐθέλουσιν ἐπαινετῶς. ἤδη δέ τινες καὶ προσφιλοκαλοῦντες τὰ ἐν ταῖς εὐτελεστέραις οὐσίαις τεχνικώτερα τῶν ἐν ταῖς πολυτελέσιν εἰργάσαντο βουληθέντες προσθήκῃ τοῦ ἐπιστημονικοῦ τὸ κατὰ τὴν ὕλην ἐνδέον ἐπανισῶσαι.

159Tanrı katında ise madde içindeki şeylerden hiçbiri değerli değildir; bu yüzden hepsine aynı sanattan eşit pay vermiştir. Bu nedenle kutsal yazılarda da şöyle denir: "Tanrı yaptığı her şeyi gördü ve işte çok güzeldi" (Tekvin 1, 31). Aynı övgüyü alan şeyler de övenin katında elbette eşit değerdedir.

159

τίμιον δ’ οὐδὲν τῶν ἐν ὕλαις παρὰ θεῷ· διὸ τῆς αὐτῆς μετέδωκε πᾶσι τέχνης ἐξ ἴσου. παρὸ καὶ ἐν ἱεραῖς γραφαῖς λέγεται· „εἶδεν ὁ θεὸς τὰ πάντα ὅσα ἐποίησεν, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν“ (Gen. 1, 31), τὰ δὲ τοῦ αὐτοῦ τυγχάνοντα ἐπαίνου παρὰ τῷ ἐπαινοῦντι πάντως ἐστὶν ἰσότιμα.

160Tanrı'nın övdüğü şey, işlenen madde değildir; o madde cansız, ahenksiz ve çözülebilirdir, üstelik kendi başına bozulabilir, düzensiz ve eşitsizdir. O, kendi sanat eserlerini övmüştür; çünkü bunlar tek, eşit ve düzgün bir kuvveyle, benzer ve aynı epistēmē ile meydana getirilmiştir. Bu yüzden orantının ölçülerine göre, sanatın ve epistēmē'nin ölçüsüyle her şey her şeye eşit ve benzer sayılmıştır.

160

ἐπῄνεσε δὲ ὁ θεὸς οὐ τὴν δημιουργηθεῖσαν ὕλην, τὴν ἄψυχον καὶ πλημμελῆ καὶ διαλυτήν, ἔτι δὲ φθαρτὴν ἐξ ἑαυτῆς ἀνώμαλόν τε καὶ ἄνισον, ἀλλὰ τὰ ἑαυτοῦ τεχνικὰ ἔργα κατὰ μίαν ἴσην καὶ ὁμαλὴν δύναμιν καὶ ἐπιστήμην ὁμοίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀποτελεσθέντα. παρὸ καὶ τοῖς τῆς ἀναλογίας κανόσιν ἴσα καὶ ὅμοια πάντα πᾶσιν ἐνομίσθη κατὰ τὸν τῆς τέχνης καὶ ἐπιστήμης λόγον.

161Eşitliğin övücüsü olan biri varsa o da Musa'dır. Önce her zaman ve her yerde adaleti över; adaletin kendine özgü niteliği, adının da bir yerde gösterdiği gibi, cisimleri ve olayları ikiye (dikha), eşit paylara kesmektir. Sonra da en nefret edilecek şey olan eşitsizliği yaratan adaletsizliği kınar.

161

ἰσότητος δὲ εἰ καί τις ἄλλος ἐπαινέτης γέγονε Μωυσῆς, πρῶτον μὲν ὑμνῶν ἀεὶ καὶ πανταχοῦ καὶ δικαιοσύνην, ἧς ἴδιον, ὡς καὶ αὐτό που δηλοῖ τοὔνομα, τὸ δίχα τέμνειν εἰς μοίρας τά τε σώματα καὶ τὰ πράγματα ἴσας, εἶτα ψέγων ἀδικίαν, τὴν ἀνισότητος τῆς ἐχθίστης δημιουργόν.

162Eşitsizlik ikiz savaşları, yani dış savaşı ve iç savaşı doğurmuştur; tersine, eşitlik de barışı doğurmuştur. Musa adalete övgüleri ve adaletsizliğe kınamaları en açık biçimde şu sözlerle ortaya koyar: "Yargıda, ölçülerde, tartılarda, terazilerde haksızlık etmeyeceksiniz; teraziniz doğru, tartınız doğru, ölçeğiniz doğru, kileniz doğru olacak" (Levililer 19, 35–36). Tesniye'de de şöyle der: "Torbanda büyük ve küçük iki türlü tartı taşı olmayacak; evinde büyük ve küçük iki türlü ölçek olmayacak. Tanrın Rab'bin sana miras olarak verdiği ülkede uzun yaşayasın diye, gerçek ve doğru bir tartın olacak; çünkü bunları yapan herkes, haksızlık eden herkes Rab için iğrençtir" (Tesniye 25, 13–16).

162

ἀνισότης δὲ τοὺς διδύμους πολέμους ἔτεκε, τόν τε ξενικὸν καὶ τὸν ἐμφύλιον, ὡς ἔμπαλιν εἰρήνην ἰσότης. τὰ δ’ ἐγκώμια δικαιοσύνης καὶ τοὺς ψόγους ἀδικίας ἐναργέστατα διασυνίστησιν, ὅταν λέγῃ· „οὐ ποιήσετε ἄδικον ἐν κρίσει, ἐν μέτροις, ἐν σταθμοῖς, ἐν ζυγοῖς· ζυγὰ δίκαια καὶ στάθμια δίκαια καὶ μέτρα δίκαια καὶ χοῦς δίκαιος ἔσται ὑμῖν“ (Lev. 19,35. 36), καὶ ἐν Ἐπινομίδι „οὐκ ἔσται ἐν μαρσίππῳ σου στάθμιον καὶ στάθμιον, μέγα ἢ μικρόν· οὐκ ἔσται ἐν τῇ οἰκίᾳ σου μέτρον καὶ μέτρον, μέγα ἢ μικρόν· στάθμιον ἀληθινὸν καὶ δίκαιον ἔσται σοι, ἵνα πολυήμερος γένῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἧς κύριος ὁ θεός σου δίδωσί σοι ἐν κλήρῳ, ὅτι βδέλυγμα κυρίῳ πᾶς ποιῶν ταῦτα, πᾶς ποιῶν ἄδικα“ (Deut. 25,13—16).

163Demek ki adaleti seven Tanrı, iç çekişmenin ve kötülüklerin başlangıcı olan adaletsizlikten iğrenir ve nefret eder. Kanun koyucu, bütün gökyüzünün yaratılışından başlayarak, adaletin süt annesi olan eşitliği nerede kabul etmez ki? Nitekim şöyle der: "Tanrı ışığın ortasıyla karanlığın ortasını ayırdı; Tanrı ışığa gündüz, karanlığa gece adını verdi" (Tekvin 1, 4–5). Çünkü var olanlar için gündüzü ve geceyi, ışığı ve karanlığı eşitlik düzenlemiştir.

163

οὐκοῦν ὁ φιλοδίκαιος θεὸς ἀδικίαν βδελύττεται καὶ μεμίσηκε, στάσεως καὶ κακῶν ἀρχήν. ποῦ δ’ ἰσότητα τὴν δικαιοσύνης τροφὸν ὁ νομοθέτης οὐκ ἀποδέχεται ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς τοῦ παντὸς οὐρανοῦ γενέσεως; „διεχώρισε“ γάρ φησιν „ὁ θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους· καὶ ἐκάλεσεν ὁ θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν καὶ τὸ σκότος νύκτα“ (Gen. 1, 4. 5)· ἡμέραν γὰρ καὶ νύκτα καὶ φῶς καὶ σκότος ἰσότης ἔταξε τοῖς οὖσι.

164İnsanı da eşitlik erkek ve kadın olarak iki parçaya ayırmıştır; bu parçalar güçleri bakımından eşit değildir, ama tabiatın amaçladığı şey bakımından, yani kendilerine benzer üçüncü bir varlığın doğuşu bakımından tamamen eşittir. Nitekim şöyle der: "Tanrı insanı yarattı, onu Tanrı'nın suretine göre yarattı; erkek ve dişi olarak yarattı"; burada artık "onu" değil, çoğul olarak "onları" der (Tekvin 1, 27). Böylece cinse, söylediğim gibi eşitlikle bölünmüş

164

διεῖλεν ἰσότης καὶ τὸν ἄνθρωπον εἰς ἄνδρα καὶ γυναῖκα, δύο τμήματα, ἄνισα μὲν ταῖς ῥώμαις, πρὸς ὃ δὲ ἔσπευσεν ἡ φύσις, τρίτου τινὸς ὁμοίου γένεσιν, ἰσαίτατα. „ἐποίησε“ γάρ φησιν „ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ’ εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν“ οὐκέτ’ αὐτόν, ἀλλ’ „αὐτοὺς“ ἐπιφέρει πληθυντικῶς (Gen. 1, 27), ἐφαρμόττων τὰ εἴδη τῷ γένει διαιρεθέντα,

165 türleri uydurur. Soğuğu, sıcağı, yazı ve baharı da yazmıştır (Tekvin 8, 22); bunlar yılın mevsimleridir ve yine aynı bölücü tarafından bölünmüşlerdir. Güneşten önceki üç gün de güneşten sonraki günlerle sayıca eşittir (Tekvin 1, 5 vd.); altı sayısı ebediyeti ve zamanı göstermek için eşitlikle bölünmüştür. Güneşten önceki üç günü ebediyete, güneşten sonrakileri ise ebediyetin bir taklidi olan zamana adamıştır.

165

ὡς εἶπον, ἰσότητι. ψῦχός γε μὴν καὶ καῦμα καὶ θέρος καὶ ἔαρ ἀνέγραψε (Gen. 8,22), τὰς ἐτησίους ὥρας πάλιν τῷ αὐτῷ τομεῖ διαιρουμένας. αἵ γε μὴν πρὸ ἡλίου τρεῖς ἡμέραι ταῖς μεθ’ ἥλιον ἰσάριθμοι γεγόνασιν (Gen. 1,5 ss.), ἑξάδος τμηθείσης ἰσότητι πρὸς αἰῶνος καὶ χρόνου δήλωσιν· αἰῶνι μὲν γὰρ τὰς πρὸ ἡλίου τρεῖς ἀνατέθεικε, χρόνῳ δὲ τὰς μεθ’ ἥλιον, ὅς ἐστι μίμημα αἰῶνος.

166Var Olan'ın ilk kuvvelerini, yani dünyayı onunla biçimlendirdiği ve "Tanrı" diye anılan lütfedici kuvveyi ve yaratılmış olanı onunla yönettiği ve gözettiği, "Rab" diye adlandırılan cezalandırıcı kuvveyi, Musa'ya göre ortalarının üstünde duran Var Olan'ın kendisi birbirinden ayırır. Nitekim şöyle der: "Seninle kefaret örtüsünün üstünden, iki Kerub'un arasından konuşacağım" (Çıkış 25, 21). Böylece Var Olan'ın en eski kuvvelerinin, yani bağışlayıcı ve cezalandırıcı kuvvelerin, O'nu bölücü olarak kullandıkları için eşit olduklarını gösterir.

166

τὰς δὲ τοῦ ὄντος πρώτας δυνάμεις, τήν τε χαριστικήν, καθ’ ἣν ἐκοσμοπλάστει, ἣ προσαγορεύεται θεός, καὶ τὴν κολαστικήν, καθ’ ἣν ἄρχει καὶ ἐπιστατεῖ τοῦ γενομένου, ἣ προσονομάζεται κύριος, ὑπ’ αὐτοῦ φησιν ἑστῶτος ἐπάνω μέσου διαστέλλεσθαι· "λαλήσω γάρ σοι“ φησίν „ἄνωθεν τοῦ ἱλαστηρίου ἀνὰ μέσον τῶν δυεῖν Χερουβίμ“ (Exod. 25, 21), ἵν’ ἐπιδείξῃ ὅτι αἱ πρεσβύταται τοῦ ὄντος δυνάμεις ἰσάζουσιν, ἥ τε δωρητικὴ καὶ κολαστήριος, αὐτῷ τομεῖ χρώμεναι.

167Peki ya şu? Musa'nın "levha" dediği genel on kanunun taşları iki tane değil midir? Psykhē'nin terbiye edilip akıllandırılması gereken iki kısmı, yani akıllı ve akılsız kısımlarıyla sayıca eşit değil midirler? Bunları da yine yalnız kanun koyucu kesmiştir: "Çünkü levhalar Tanrı'nın eseriydi; yazı da levhalara kazınmış Tanrı yazısıydı" (Çıkış 32, 16).

167

τί δ’; αἱ στῆλαι τῶν γενικῶν δέκα νόμων, ἃς ὀνομάζει πλάκας, οὐ δύο εἰσὶν ἰσάριθμοι τοῖς τῆς ψυχῆς μέρεσι, λογικῷ καὶ ἀλόγῳ, ἃ παιδευθῆναί τε καὶ σωφρονισθῆναι χρή, τεμνόμεναι πάλιν ὑπὸ τοῦ θεσμοθέτου μόνου; „αἱ γὰρ πλάκες ἔργον θεοῦ ἦσαν, καὶ ἡ γραφὴ γραφὴ θεοῦ κεκολαμμένη ἐν ταῖς πλαξί„ (Exod. 32, 16).

168Üstelik bu levhalardaki, asıl anlamıyla kanun olan on söz de beşerli iki gruba eşit olarak bölünmüştür; ilki Tanrı'ya karşı ödevleri, öteki insanlara karşı ödevleri kapsar.

168

καὶ μὴν τῶν ἐν αὐταῖς δέκα λόγων, οἳ κυρίως εἰσὶ θεσμοί, διαίρεσις ἴση γέγονεν εἰς πεντάδας, ὧν ἡ μὲν προτέρα τὰ πρὸς θεὸν δίκαια, ἡ δὲ ἑτέρα τὰ πρὸς ἀνθρώπους περιέχει.

169Tanrı'ya karşı ödevlerin ilk kanunu, çok tanrılı kanaate karşı çıkan ve dünyanın tek bir hükümdar tarafından yönetildiğini öğreten kanundur. İkincisi, sebep olmayan şeyleri ressamların ve heykeltıraşların sinsi sanatlarıyla tanrılaştırmamak hakkındadır; Musa bu sanatları kendi devletinden kovmuş, onlar hakkında ebedî sürgün kararı vermiştir; ta ki yalnız tek ve gerçek Tanrı'ya saygı gösterilsin.

169

τῶν μὲν οὖν πρὸς θεὸν δικαίων πρῶτός ἐστι θεσμὸς ὁ ἐναντιούμενος τῇ πολυθέῳ δόξῃ, διδάσκων ὅτι μοναρχεῖται ὁ κόσμος· δεύτερος δὲ ὁ περὶ τοῦ μὴ θεοπλαστεῖν τὰ μὴ αἴτια γραφέων καὶ πλαστῶν ἐπιβούλοις τέχναις, αἷς Μωυσῆς ἐξήλασε τῆς καθ’ αὑτὸν πολιτείας ἀίδιον φυγὴν ἐπ’ αὐταῖς ψηφισάμενος, ἵν’ ὁ μόνος καὶ πρὸς ἀλήθειαν τιμᾶται θεός·

170Üçüncüsü Rab'bin adı hakkındadır; hiç doğmamış olan adı hakkında değil —çünkü Var Olan'ın adı söylenemez—, kuvvelerine verilen ad hakkında; nitekim onu boş yere ağza almak yasaklanmıştır. Dördüncüsü her zaman bakire ve annesiz olan yedinci gün hakkındadır; ta ki yaratılış onun işsizliğini uygulayarak her şeyi görünmez biçimde yapanı hatırlasın. Beşincisi ana babaya saygı hakkındadır.

170

τρίτος δὲ ὁ περὶ ὀνόματος κυρίου, ⟨οὐ τοῦ⟩ ὃ οὐδ’ ἦλθεν εἰς γένεσιν — ἄρρητον γὰρ τὸ ὄν —, ἀλλὰ τοῦ ταῖς δυνάμεσιν ἐπιφημισθέντος, διείρηται γὰρ αὐτὸ μὴ λαμβάνειν ἐπὶ ματαίῳ· τέταρτος δὲ ὁ περὶ τῆς ἀειπαρθένου καὶ ἀμήτορος ἑβδομάδος, ἵνα τὴν ἀπραξίαν αὐτῆς μελετῶσα γένεσις εἰς μνήμην τοῦ ἀοράτως πάντα δρῶντος ἔρχηται· πέμπτος δὲ ὁ περὶ γονέων τιμῆς·

171Bu da kutsal bir kanundur; çünkü insanlara değil, bütün varlıkların tohumlanmasının ve doğuşunun sebebi olana bağlanır. O'nun sayesinde anne ve baba doğuruyormuş gibi görünürler; oysa doğuran onlar değildir, onlar doğuşun aletleridir.

171

καὶ γὰρ οὗτος ἱερὸς ἔχων τὴν ἀναφορὰν οὐκ ἐπ’ ἀνθρώπους, ἀλλ’ ἐπὶ τὸν σπορᾶς καὶ γενέσεως τοῖς ὅλοις αἴτιον, παρ’ ὃν μήτηρ τε καὶ πατὴρ γεννᾶν ἔδοξαν, οὐ γεννῶντες, ἀλλ’ ὄργανα γενέσεως ὄντες.

172Bu kanun, dindarlığa yönelen beşli grup ile benzerlerimize karşı haksızlıklardan alıkoyan beşli grup arasında, sınırda yazılmıştır. Çünkü ölümlü ana babalar ölümsüz kuvvelerin son halkasıdır: Her şeyi tabiata uygun biçimde doğuran bu kuvveler, en son olarak ölümlü soya da doğurma sanatını taklit ederek tohum ekme izni vermişlerdir. Çünkü doğuşun başlangıcı Tanrı'dır; sonu ise en son ve en değersiz olan ölümlü türdür.

172

μεθόριος δ’ ὁ θεσμὸς οὗτος ἐγράφη τῆς τε πρὸς εὐσέβειαν τεινούσης πεντάδος καὶ τῆς ἀποτροπὰς τῶν πρὸς τοὺς ὁμοίους ἀδικημάτων περιεχούσης, ἐπειδήπερ οἱ θνητοὶ γονεῖς τέλος εἰσὶν ἀθανάτων δυνάμεων, αἳ πάντα γεννῶσαι κατὰ φύσιν ἐπέτρεψαν ὑστάτῳ καὶ τῷ θνητῷ γένει μιμησαμένῳ τὴν περὶ τὸ γεννᾶν τέχνην σπείρειν· ἀρχὴ μὲν γὰρ γενέσεως ὁ θεός, τὸ δ’ ἔσχατον καὶ ἀτιμότατον, τὸ θνητὸν εἶδος, τέλος.

173Öteki beşli grup ise zinanın, adam öldürmenin, hırsızlığın, yalancı tanıklığın ve arzunun yasaklanmasıdır. Bunlar neredeyse bütün günahların genel kurallarıdır; türler hâlindeki günahların her biri

173

ἡ δ’ ἑτέρα πεντάς ἐστιν ἀπαγόρευσις μοιχείας, ἀνδροφονίας, κλοπῆς, ψευδομαρτυρίας, ἐπιθυμίας. οὗτοι γενικοὶ σχεδὸν πάντων ἁμαρτημάτων εἰσὶ κανόνες, ἐφ’

174 bunlara bağlanır. Sürekli kurbanların da eşit olarak bölündüğünü görürsün: Rahiplerin kendileri için sundukları ince undan kurbanı ve millet için sunulması buyrulan iki kuzu kurbanını. Çünkü kanun, söylenenlerin yarısını sabah, öteki yarısını akşam sunmayı buyurmuştur (Levililer 6, 20; Çıkış 29, 38–39); ta ki hem gündüz hem gece herkese yağdırılan iyilikler için Tanrı'ya şükredilsin.

174

οὓς ἕκαστον ἀναφέρεσθαι τῶν ἐν εἴδει συμβέβηκεν. ἀλλὰ καὶ τὰς ἐνδελεχεῖς θυσίας ὁρᾷς εἰς ἴσα διῃρημένας, ἥν τε ὑπὲρ ἑαυτῶν οἱ ἱερεῖς προσφέρουσι τῆς σεμιδάλεως καὶ τὴν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους τῶν δυεῖν ἀμνῶν, οὓς ἀναφέρειν διείρηται. πρωὶ γὰρ τὰ ἡμίση τῶν λεχθέντων καὶ τὰ ἕτερα δειλινῆς ἐκέλευσεν ἱερουργεῖν ὁ νόμος (Lev. 6,20. Exod. 29, 38. 39), ἵνα καὶ ὑπὲρ τῶν μεθ’ ἡμέραν καὶ ὑπὲρ τῶν νύκτωρ ἀρδομένων ἅπασιν ἀγαθῶν ὁ θεὸς εὐχαριστῆται.

175Kutsal sofraya konan ekmeklerin de, on iki tane olup eşit parçalara ayrılarak altışar altışar konduğunu görürsün (Levililer 24, 6). Bunlar sayıca eşit olan kabilelerin hatırasıdır: Bunların yarısı, altı kabile önderini doğuran aretē Lea'ya düşmüştür; öteki yarısı ise Rahel'in oğullarına ve cariyelerin piç oğullarına.

175

ὁρᾷς καὶ τοὺς προτιθεμένους ἄρτους ἐπὶ τῆς ἱερᾶς τραπέζης, ὡς ⟨εἰς⟩ ἴσα μέρη διανεμηθέντες οἱ δώδεκα ἀριθμῷ καθ’ ἑξάδα τίθενται (Lev. 24,6) μνημεῖα τῶν ἰσαρίθμων φυλῶν, ὧν τὴν ἡμίσειαν ἡ ἀρετὴ Λεία κεκλήρωται ἓξ τεκοῦσα φυλάρχας, τὴν δ’ ἑτέραν ἡμίσειαν οἵ τε Ῥαχὴλ καὶ οἱ τῶν παλλακῶν νόθοι.

176Uzun cüppenin üzerindeki iki zümrüt taşın da sağda ve solda eşit olarak bölündüğünü görürsün; bunlara on iki kabile önderinin adları altışar altışar kazınmıştır; dikili taşa yazılmış ilahî yazılar, ilahî tabiatların hatıraları (Çıkış 28, 9–12). Peki ya şu?

176

ὁρᾷς καὶ τοὺς ἐπὶ τοῦ ποδήρους δύο λίθους τῆς σμαράγδου πρός τε τοῖς δεξιοῖς καὶ πρὸς τοῖς εὐωνύμοις ἰσότητι διῃρημένους, οἷς καθ’ ἑξάδα ἐγγέγλυπται τὰ τῶν δώδεκα φυλαρχῶν ὀνόματα, θεῖα γράμματα ἐστηλιτευμένα, θείων φύσεων ὑπομνήματα (Exod. 28, 9—12). τί δ’;

177Musa iki dağı simgesel olarak iki soy olarak almış, onları yine orantılı eşitlikle ayırarak birini kutsayanlara, ötekini lanet okuyanlara vermemiş ve her birinin üzerine altı kabile önderi dikmemiş midir (Tesniye 27, 11–13)? Bunu, öğüde ihtiyacı olanlara lanetlerin kutsamalarla sayıca eşit, hatta söylemek caizse neredeyse eşit değerde olduğunu göstermek için yapmıştır.

177

οὐχὶ δύο ὄρη συμβολικῶς δύο γένη λαβὼν καὶ πάλιν ἰσότητι διακρίνας ἀναλογούσῃ τὸ μὲν ἀπένειμε τοῖς εὐλογοῦσι, τὸ δ’ αὖ τοῖς καταρωμένοις ἓξ ἐφ’ ἑκατέρου στήσας φυλάρχας (Deut. 27, 11 — 13), ἵνα τοῖς χρείοις νουθεσίας οὖσιν ἐπιδείξῃ, ὅτι καὶ ἰσάριθμοι ⟨ταῖς⟩ εὐλογίαις αἱ ἀραὶ καὶ σχεδόν, εἰ θέμις εἰπεῖν, ἰσότιμοι;

178Çünkü iyilere övgüler ve kötülere kınamalar aynı derecede faydalıdır; zira aklı başında olanlar katında kötüden kaçmak, iyiyi seçmekle benzer, hatta aynı sayılmıştır.

178

ὁμοίως γὰρ οἵ τε ἔπαινοι τῶν ἀγαθῶν καὶ οἱ ψόγοι τῶν μοχθηρῶν ὠφελοῦσιν, ἐπεὶ καὶ τὸ φυγεῖν τὸ κακὸν τῷ τἀγαθὸν ἑλέσθαι παρὰ τοῖς εὖ φρονοῦσιν ὅμοιον καὶ ταὐτὸν ἐνομίσθη.

179Kefaret için getirilen iki tekenin, belirsiz ve kestirilemez bir bölücü olan kura ile bölünerek seçilmesi ve paylaştırılması da beni hayrete düşürür. Çünkü iki logos'tan, ilahî aretē ile uğraşan logos kutsanır ve Tanrı'ya adanır; insanın talihsizliğine özenen ise sürgün yaratılışa verilir. Nitekim vahiyler bu yaratılışın payına düşen kuraya "gönderilen" der (Levililer 16, 8); çünkü bilgelikten göç etmiş, ondan ayrılmış ve uzaklara sürülmüştür.

179

καταπλήττει με καὶ ἡ τῶν προσαγομένων τῷ ἱλασμῷ δυεῖν τράγων ἐπίκρισις ὁμοῦ καὶ διανομὴ τεμνομένων ἀδήλῳ καὶ ἀτεκμάρτῳ τομεῖ, κλήρῳ· λόγων γὰρ δυεῖν ὁ μὲν τὰ τῆς θείας ἀρετῆς πραγματευόμενος ἀνιεροῦται καὶ ἀνατίθεται θεῷ, ὁ δὲ τὰ τῆς ἀνθρωπίνης κακοδαιμονίας ἐζηλωκὼς γενέσει τῇ φυγάδι· καὶ γὰρ ὃν ἔλαχεν αὕτη κλῆρον, ἀποπομπαῖον καλοῦσιν οἱ χρησμοί (Lev. 16, 8), ἐπειδὴ μετανίσταται καὶ διῴκισται καὶ μακρὰν ἀπελήλαται σοφίας.

180Tabiatta, damgalı ve damgasız sikkeler gibi damgalı ve damgasız pek çok şey varken, görünmez bölücünün hepsini eşit paylara bölüp damgalı ve geçer olanları terbiye âşığına, damgasız ve iz taşımayanları da bilgisizliğe düşkün olana verdiğini düşünmez misin? Nitekim şöyle der: "Damgasızlar Laban'ın, damgalılar Yakup'un oldu" (Tekvin 30, 42).

180

ἐπισήμων γε μὴν καὶ ἀσήμων ὥσπερ νομισμάτων, οὕτως καὶ πραγμάτων ὄντων ἐν τῇ φύσει πολλῶν ὁ ἀόρατος τομεὺς οὐ δοκεῖ σοι διελεῖν πάντ’ εἰς μοίρας ἴσας καὶ τὰ μὲν ἐπίσημα καὶ δόκιμα τῷ παιδείας ἐραστῇ, τῷ δὲ ἀμαθαίνοντι τὰ ἀτύπωτα καὶ ἄσημα προσνεῖμαι; „ἐγένετο“ γάρ φησι „τὰ μὲν ἄσημα τοῦ Λάβαν, τὰ δὲ ἐπίσημα τοῦ Ἰακώβ“ (Gen. 30,42).

181Çünkü eskilerden birinin dediği gibi balmumundan bir kalıp olan psykhē, sert ve dirençli olduğunda üzerine basılan izleri iter ve silkip atar, zorunlu olarak biçimsiz kalır; ama uysal olup ölçülü biçimde boyun eğdiğinde izleri derinden alır, mühürlerin baskısını kabul ederek üzerine basılan biçimleri

181

καὶ γὰρ ἡ ψυχή, τὸ κήρινον, ὡς εἶπέ τις τῶν ἀρχαίων, ἐκμαγεῖον, σκληρὰ μὲν οὖσα καὶ ἀντίτυπος ἀπωθεῖ καὶ ἀποσείεται τοὺς ἐπιφερομένους χαρακτῆρας καὶ ἀσχημάτιστος ἐξ ἀνάγκης διαμένει, πειθήνιος δ’ ὑπάρχουσα καὶ μετρίως ὑπείκουσα βαθεῖς τοὺς τύπους δέχεται καὶ ἀναμαξαμένη τὰς σφραγῖδας ἄκρως διαφυλάττει τὰ ἐνσημανθέντα

182 silinmez şekilde en iyi biçimde korur. Kurbanların kanının eşit paylaştırılması da hayranlık vericidir; başrahip Musa bunu tabiatı öğretmen edinerek yapmıştır. Nitekim şöyle der: "Kanın yarısını alıp kaplara döktü, yarısını da sunağa serpti" (Çıkış 24, 6). Böylece bilgeliğin kutsal soyunun iki türlü olduğunu öğretir: biri ilahî, öteki insanî.

182

ἀνεξάλειπτα εἴδη. θαυμαστὴ μέντοι καὶ ἡ τοῦ τῶν θυσιῶν αἵματος ἴση διανομή, ἣν ὁ ἀρχιερεὺς Μωυσῆς φύσει διδασκάλῳ χρησάμενος διένειμε. „λαβὼν“ γάρ φησι „τὸ ἥμισυ τοῦ αἵματος ἐνέχεεν εἰς κρατῆρας· τὸ δὲ ἥμισυ προσέχεε πρὸς τὸ θυσιαστήριον“ (Exod. 24, 6), ὅπως ἀναδιδάξῃ, ὅτι τὸ σοφίας ἱερὸν γένος διττόν ἐστι, τὸ μὲν θεῖον, τὸ δὲ ἀνθρώπινον·

183İlahî olan katışıksız ve saftır; bu yüzden katışıksız, saf ve tekliği bakımından bir olan Tanrı'ya sunu olarak dökülür. İnsanî olan ise karışık ve harmanlanmıştır; karışık, bileşik ve harmanlanmış soyumuzun üzerine serpilir; aramızda uyum, ortaklık ve, bunlar da başka ne olabilir ki, parçaların ve huyların bir karışımını meydana getirecektir.

183

καὶ τὸ μὲν θεῖον ἀμιγὲς καὶ ἄκρατον, οὗ ἕνεκα τῷ ἀμιγεῖ καὶ ἀκράτῳ καὶ κατὰ τὴν μόνωσιν μονάδι ὄντι σπένδεται θεῷ, τὸ δὲ ἀνθρώπινον μικτὸν καὶ κεκραμένον, ὃ τοῦ μικτοῦ καὶ συνθέτου καὶ κεκραμένου γένους κατασκεδάννυται ἡμῶν, ὁμόνοιαν καὶ κοινωνίαν καὶ τί γὰρ ἄλλο ἢ κρᾶσιν μερῶν τε καὶ ἠθῶν ἐργασόμενον.

184Psykhē'nin de katışıksız ve saf kısmı en duru nous'tur. Bu nous gökten, yukarıdan üflenmiştir; hastalıktan ve zarardan korunduğu zaman, onu üfleyen ve her kötülükten etkilenmeden koruyan Tanrı'ya, unsurlarına ayrışarak bütünüyle kutsal bir sunu hâlinde, yerinde olarak geri verilir. Karışık soy ise hislerin soyudur; tabiat onlar için uygun kaplar yaratmıştır.

184

ἀλλὰ γὰρ καὶ τῆς ψυχῆς τὸ μὲν ἀμιγὲς καὶ ἄκρατον μέρος ὁ ἀκραιφνέστατος νοῦς ἐστιν, ὃς ἀπ’ οὐρανοῦ καταπνευσθεὶς ἄνωθεν ὅταν ἄνοσος καὶ ἀπήμων διαφυλαχθῇ, τῷ καταπνεύσαντι καὶ ἀπαθῆ παντὸς κακοῦ διαφυλάξαντι προσηκόντως ὅλος εἰς ἱερὰν σπονδὴν ἀναστοιχειωθεὶς ἀνταποδίδοται· τὸ δ’ αὖ μικτὸν γένος τὸ αἰσθήσεών ἐστιν, ᾧ κρατῆρας οἰκείους ἡ φύσις ἐδημιούργησε.

185Görmenin kapları gözler, işitmenin kulaklar, koklamanın burun delikleri, öteki hislerin de onlara uygun hazneleridir. Kutsal söz bu kapların içine kanı döker; çünkü akılsız kısmımızın da canlanmasını ve bir bakıma akıllı hâle gelmesini ister; öğütlerin dolanımlarını izlemesini ve aldatıcı bir çekim gücüne sahip olan duyulur şeylerden arınmasını ister.

185

κρατῆρες δὲ ὁράσεως μὲν ὀφθαλμοί, ἀκοῆς δὲ ὦτα καὶ μυκτῆρες ὀσφρήσεως καὶ τῶν ἄλλων αἱ ἁρμόττουσαι δεξαμεναί. τούτοις ἐπιχεῖ τοῖς κρατῆρσιν ὁ ἱερὸς λόγος τοῦ αἵματος ἀξιῶν τὸ ἄλογον ἡμῶν μέρος ψυχωθῆναι καὶ τρόπον τινὰ λογικὸν γενέσθαι, ταῖς μὲν νουθεσίαις περιόδοις ἀκολουθῆσαν, ἁγνεῦσαν δὲ τῶν ὁλκὸν ἀπατεῶνα προτεινόντων δύναμιν αἰσθητῶν.

186Kutsal iki drahmi de bu şekilde bölünmemiş midir? Yarısını, yani bir drahmiyi, psykhē'mizin fidyesi olarak koyup kutsayalım diye (Çıkış 30, 12–13). Psykhē'yi, gerçekten tek özgür ve özgürleştirici olan Tanrı, yalvarıldığında, bazen de yalvarılmadan, tutkuların ve haksızlıkların vahşi ve acı tahakkümünden güçlü eliyle kurtarır. Öteki yarıyı ise, şunu söyleyen kişinin de dahil olduğu, özgür olmayan ve köleliğe yaraşan soya bırakalım: "Efendimi" —yani içimdeki yönetici nous'u— "karımı" —yani tutkuların dostu ve ev bekçisi olan hissi— "ve çocuklarımı" —yani bunların kötü çocuklarını— "sevdim; özgür olarak çıkmayacağım" (Çıkış 21, 5).

186

ἆρά γε οὐχὶ τοῦτον τὸν τρόπον καὶ τὸ δίδραχμον διενεμήθη τὸ ἅγιον, ἵνα τὸ μὲν ἥμισυ αὐτοῦ, τὴν δραχμήν, καθιερῶμεν λύτρα τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς κατατιθέντες (Exod. 30, 12. 13), ἣν ὁ μόνος ἀψευδῶς ἐλεύθερος καὶ ἐλευθεροποιὸς θεὸς ὠμῆς καὶ πικρᾶς παθῶν καὶ ἀδικημάτων δεσποτείας ἱκετευθείς, ἔστι δ’ ὅτε καὶ χωρὶς ἱκεσίας, ἀνὰ κράτος ἐκλύει, τὸ δ’ ἕτερον μέρος τῷ ἀνελευθέρῳ καὶ δουλοπρεπεῖ γένει καταλίπωμεν, οὗ κεκοινώνηκεν ὁ λέγων· „ἠγάπηκα τὸν κύριόν μου,“ τὸν ἡγεμόνα ἐν ἐμοὶ νοῦν, „καὶ τὴν γυναῖκά μου,“ τὴν φίλην καὶ οἰκουρὸν παθῶν αἴσθησιν, „καὶ τὰ παιδία,“ τὰ κακὰ τούτων ἔγγονα, „οὐκ ἄπειμι ἐλεύθερος" (Exod. 21, 5).

187Çünkü böyle bir soya da iki drahmiden payı olmayan, "gönderilen" bir payın verilmesi gerekir; bu pay, adanan drahminin, yani biriminin zıddıdır. Birim ise tabiatı gereği ne ekleme ne çıkarma kabul eder; çünkü tek dolu olan Tanrı'nın suretidir.

187

ἀνάγκη γὰρ καὶ τῷ τοιούτῳ γένει κλῆρον ἄκληρον καὶ ἀποπομπαῖον ἐκ τοῦ διδράχμου δοθῆναι, ἐναντίον τῇ ἀνατεθειμένῃ δραχμῇ τε καὶ μονάδι· μονὰς δὲ οὔτε προσθήκην οὔτε ἀφαίρεσιν δέχεσθαι πέφυκεν, εἰκὼν οὖσα τοῦ μόνου πλήρους θεοῦ.

188Çünkü öteki şeyler kendi başlarına gevşektir; bir yerde sıkılaşsalar bile, ilahî logos tarafından sıkıştırılırlar. Zira bu logos bir tutkal ve bir bağdır; varlığın her yanını doldurmuştur. Her şeyi birbirine bağlayıp örmüş olan ise asıl anlamıyla kendi kendisiyle doludur, başka hiçbir şeye ihtiyacı yoktur.

188

χαῦνα γὰρ τά τε ἄλλα ἐξ ἑαυτῶν, εἰ δέ που καὶ πυκνωθείη, λόγῳ σφίγγεται θείῳ. κόλλα γὰρ καὶ δεσμὸς οὗτος πάντα τῆς οὐσίας ἐκπεπληρωκώς· ὁ δ’ εἴρας καὶ συνυφήνας ἕκαστα πλήρης αὐτὸς ἑαυτοῦ κυρίως ἐστίν, οὐ δεηθεὶς ἑτέρου τὸ παράπαν.

189Bu yüzden Musa yerinde olarak şöyle diyecektir: "Zengin, iki drahminin yarısından fazlasını vermeyecek, yoksul da eksiğini vermeyecek" (Çıkış 30, 15). Bu yarı, dediğim gibi, drahmi yani birimdir. Her sayı ona şairin şu sözünü söyleyebilir: "Seninle biteceğim, seninle başlayacağım."

189

εἰκότως οὖν ἐρεῖ Μωυσῆς· „ὁ πλουτῶν οὐ προσθήσει, καὶ ὁ πενόμενος οὐκ ἐλαττώσει ἀπὸ τοῦ ἡμίσους τοῦ διδράχμου“ (Exod. 30, 15), ὅπερ ἐστίν, ὡς ἔφην, δραχμή τε καὶ μονάς· ᾗ πᾶς ἂν ἀριθμὸς εἴποι τὸ ποιητικὸν ἐκεῖνο ἐν σοὶ μὲν λήξω, σέο δ’ ἄρξομαι.

190Çünkü toplama yoluyla sonsuz kere sonsuz olan sayı, çözümlenince birimde biter; yine birimden başlayarak toplanıp sınırsız bir çokluğa ulaşır. Bu yüzden bu konuları araştırmaya özen gösterenler birimin bir sayı değil, sayının unsuru ve ilkesi olduğunu söylemişlerdir.

190

λήγει τε γὰρ ἀναλυόμενος ὁ κατὰ σύνθεσιν ἀπειράκις ἄπειρος ἀριθμὸς εἰς μονάδα, ἄρχεταί τε αὖ πάλιν ἀπὸ μονάδος εἰς ἀπερίγραφον συντιθέμενος πλῆθος. διόπερ οὐδ’ ἀριθμόν, ἀλλὰ στοιχεῖον καὶ ἀρχὴν ἀριθμοῦ ταύτην ἔφασαν, οἷς ζητεῖν ἐπιμελές.

191İlahî logos, psykhē'nin Musa'nın manna dediği göksel besinini —bu da bilgeliktir— onu kullanacak herkese eşit olarak paylaştırır; çünkü eşitliğe özellikle özen gösterir. Musa buna şu sözlerle tanıklık eder: "Çok toplayanın fazlası olmadı, az toplayanın eksiği olmadı" (Çıkış 16, 18); orantının hayranlık verici ve uğrunda mücadele edilmeye değer ölçüsünü kullandıkları zaman böyle oldu. Bundan şu öğrenilmiş oldu: Her biri kendi yanına "kendisine ait olanlar için" (Çıkış 16, 16) toplamıştır; bunlar insanlardan çok, düşünceler ve karakterlerdir. Çünkü her birine düşen pay, ne eksik

191

ἔτι τοίνυν τὴν οὐράνιον τροφὴν — σοφία δέ ἐστιν — τῆς ψυχῆς, ἣν καλεῖ μάννα, διανέμει πᾶσι τοῖς χρησομένοις θεῖος λόγος ἐξ ἴσου, πεφροντικὼς διαφερόντως ἰσότητος. μαρτυρεῖ δὲ Μωυσῆς λέγων· „οὐκ ἐπλεόνασεν ὁ τὸ πολὺ, καὶ ὁ τὸ ἔλαττον οὐκ ἠλαττόνησεν“ (Exod. 16, 18), ἡνίκα τῷ τῆς ἀναλογίας ἐχρήσαντο θαυμαστῷ καὶ περιμαχήτῳ μέτρῳ· δι’ οὗ συνέβη μαθεῖν, ὅτι ἕκαστος „εἰς τοὺς καθήκοντας“ (Exod. 16, 16) παρ’ ἑαυτῷ συνέλεξεν οὐκ ἀνθρώπους μᾶλλον ἢ λογισμοὺς καὶ τρόπους· ὃ γὰρ ἐπέβαλεν ἑκάστῳ, τοῦτ’ ἀπεκληρώθη προνοητικῶς, ὡς μήθ’ ὑστερῆσαι μήτ’

192 ne fazla olacak biçimde inayetle verilmiştir. Orantıya göre eşitliğin benzerini "Pesah" denen bayramda da bulmak mümkündür. Pesah, psykhē'nin akılsız tutkuyu unutmaya çalışıp makul iyi duygu hâlini isteyerek yaşadığı zamandır. Nitekim şöyle buyrulmuştur: "Evdekiler

192

αὖ περιττεῦσαι. τὸ δὲ παραπλήσιον τῆς κατ’ ἀναλογίαν ἰσότητος ἔστιν εὑρεῖν καὶ ἐπὶ τοῦ λεγομένου Πάσχα. Πάσχα δέ ἐστιν, ὅταν ἡ ψυχὴ τὸ μὲν ἄλογον πάθος ἀπομαθεῖν μελετᾷ, τὴν δ’ εὔλογον εὐπάθειαν ἑκουσίως πάσχῃ· διείρηται γάρ, „ἐὰν ὀλίγοι ὦσιν οἱ ἐν τῇ

193 bir kuzuya yetmeyecek kadar azsa, en yakın komşusunu yanına alsın; can sayısına göre, herkes kendisine yetecek olana göre sayılsın" (Çıkış 12, 4); yani her biri layık olduğu ve ihtiyaç duyduğu payı bulsun.

193

οἰκίᾳ, ὥστε μὴ ἱκανοὺς εἶναι εἰς τὸ πρόβατον, τὸν πλησίον γείτονα προσλαβεῖν, κατ’ ἀριθμὸν ψυχῶν, ἵν’ ἕκαστος τὸ ἀρκοῦν αὐτῷ συναριθμῆται“ (Exod. 12,4), μοῖραν, ἧς ἐστιν ἐπάξιός τε καὶ χρεῖος, εὑρισκόμενος.

194aretē'yi bir ülke gibi sakinlerine paylaştırmak istediğinde ise, daha çok olanlara daha çok, daha az olanlara daha az mülk verilmesini buyurur (Sayılar 35, 8). Büyüklere daha azını layık görmemeyi —yoksa epistēmē'den yoksun kalırlar—, küçüklere de daha çoğunu layık görmemeyi —çünkü onun büyüklüğünü alamazlar— doğru sayar.

194

ἐπειδὰν δὲ καὶ τρόπον χώρας τὴν ἀρετὴν εἰς τοὺς οἰκήτορας αὐτῆς ἐθελήσῃ διανέμειν, τοῖς πλείοσι πλεονάζειν καὶ τοῖς ἐλάττοσιν ἐλαττοῦν τὴν κατάσχεσιν προστάττει (Num. 35, 8), δικαιῶν μήτε τοὺς μείζους ἐλαττόνων ἀξιοῦν—κενοὶ γὰρ ἐπιστήμης ἔσονται—μήτε τοὺς ἐλάττους μειζόνων· χωρῆσαι γὰρ τὸ μέγεθος αὐτῶν οὐ δυνήσονται.

195Sayıya göre eşitliğin en açık örneği ise on iki önderin kutsal armağanları (Sayılar 7, 10 vd.) ve bu armağanlardan rahiplere dağıtılan paylardır; nitekim şöyle der: "Harun'un oğullarının her birine eşit pay olacak" (Levililer 6, 40).

195

τῆς δὲ κατ’ ἀριθμὸν ἰσότητος ἐναργέστατον δεῖγμά ἐστι τά τε τῶν δώδεκα ἀρχόντων ἱερὰ δῶρα (Num. 7, 10 sqq.) καὶ ἔτι τὰ ἀπὸ τῶν δώρων διανεμόμενα τοῖς ἱερεῦσιν· „ἑκάστῳ“ γάρ φησι „τῶν υἱῶν Ἀαρὼν ἔσται τὸ ἴσον“ (Lev. 6,40).

196Yakılan buhurun terkibindeki eşitlik de pek güzeldir. Şöyle denir: "Kendine güzel kokulu baharatlar al: reçine damlası, onika, güzel kokulu kasnı ve saf günlük; eşit ölçüde; bunlardan buhur yapsınlar, güzel kokulu bir merhem, merhemcinin işi, saf bir terkip, kutsal bir iş" (Çıkış 30, 34–35). Bütünün karışımı için parçaların her birinin ötekine eşit ölçüde katılması gerektiğini söyler.

196

παγκάλη δὲ καὶ ἡ περὶ τὴν σύνθεσιν τῶν ἐκθυμιωμένων ἐστὶν ἰσότης· λέγεται γάρ· „λάβε σεαυτῷ ἡδύσματα, στακτήν, ὄνυχα καὶ χαλβάνην ἡδυσμοῦ καὶ λίβανον διαφανῆ, ἴσον ἴσῳ, καὶ ποιήσουσιν αὐτὸ θυμίαμα μύρον, μυρεψοῦ ἔργον συνθέσεως καθαρᾶς, ἔργον ἅγιον“ (Exod. 30,34.35). ἕκαστον γὰρ τῶν μερῶν ἑκάστῳ φησὶ δεῖν ἴσον συνέρχεσθαι πρὸς τὴν τοῦ ὅλου κρᾶσιν.

197Sanırım buhurun yapıldığı bu dört madde, bütün dünyanın meydana geldiği unsurların simgeleridir. Reçine damlasını suya, onikayı toprağa, kasnıyı havaya, saf günlüğü ateşe benzetir. Çünkü reçine damlası (staktē), damlalardan (stagones) ötürü sulu bir şeydir; onika kuru ve topraksıdır; kasnıya "güzel kokulu" sıfatı havayı göstermek için eklenmiştir, çünkü güzel koku havada bulunur; günlüğe de ışığı belirtmek için "saf" (yani "saydam") denmiştir.

197

ἔστι δ’ οἶμαι τὰ τέτταρα ταῦτα, ἐξ ὧν τὸ θυμίαμα συντίθεται, σύμβολα τῶν στοιχείων, ἐξ ὧν ἀπετελέσθη σύμπας ὁ κόσμος. στακτὴν μὲν γὰρ ὕδατι, γῇ δὲ ὄνυχα, χαλβάνην δὲ ἀέρι, τὸν δὲ διαφανῆ λιβανωτὸν πυρὶ ἀπεικάζει· στακτὴ μὲν γὰρ παρὰ τὰς σταγόνας ὑδατῶδες, ξηρὸν δὲ ὄνυξ καὶ γεῶδες, τῇ δὲ χαλβάνῃ τὸ ἡδυσμοῦ πρὸς τὴν ἀέρος ἔμφασιν προσετέθη — τὸ γὰρ εὐῶδες ἐν ἀέρι —, τῷ δὲ λιβανωτῷ τὸ διαφανὲς πρὸς φωτὸς ἔνδειξιν.

198Bu yüzden ağırlığı olanları hafif olanlardan ayırmıştır; birini birleştirici bağlaçla bir araya getirmiş, ötekini bağlaçsız olarak söylemiştir. "Kendine güzel kokulu baharatlar al: reçine damlası, onika" demiştir; bunlar bağlaçsızdır ve ağırlığı olan unsurların, suyun ve toprağın simgeleridir. Sonra yeni bir başlangıçla, bağlaç kullanarak "ve güzel kokulu kasnı ve saf günlük" der; bunlar da yine kendi başlarına, hafif unsurların, havanın ve ateşin işaretleridir.

198

διὸ καὶ τὰ βάρος ἔχοντα τῶν κούφων διεχώρισε, τὰ μὲν τῷ συμπλεκτικῷ συνδέσμῳ ἑνώσας, τὰ δὲ διαλελυμένως ἐξενεγκών· ἔφη γάρ· „λάβε σεαυτῷ ἡδύσματα, στακτήν, ὄνυχα“, ταῦτα ἀσύνδετα, τῶν βάρος ἐχόντων, ὕδατός τε καὶ γῆς, σύμβολα, εἶτα ἀφ’ ἑτέρας ἀρχῆς μετὰ συμπλοκῆς „καὶ χαλβάνην ἡδυσμοῦ καὶ λίβανον διαφανῆ“, ταῦτα πάλιν καθ’ ἑαυτά, τῶν κούφων, ἀέρος καὶ πυρός, [τὰ] σημεῖα.

199Bunların ahenkli terkibi ve karışımı, gerçekten de en eski ve en kâmil kutsal iş olan dünyadır. Musa, buhur simgesi aracılığıyla bu dünyanın yaratıcısına şükretmesi gerektiğini düşünür; ta ki sözde merhemcilik sanatıyla hazırlanmış terkip yakılsın, gerçekte ise ilahî bilgelikle yaratılmış bütün dünya sabah ve akşam bütünüyle yakılarak sunulsun.

199

τὴν δὲ τούτων ἐμμελῆ σύνθεσίν τε καὶ κρᾶσιν τὸ πρεσβύτατον καὶ τελειότατον ἔργον ἅγιον ὡς ἀληθῶς εἶναι συμβέβηκε, τὸν κόσμον, ὃν διὰ συμβόλου τοῦ θυμιάματος οἴεται δεῖν εὐχαριστεῖν τῷ πεποιηκότι, ἵνα λόγῳ μὲν ἡ μυρεψικῇ τέχνῃ κατασκευασθεῖσα σύνθεσις ἐκθυμιᾶται, ἔργῳ δὲ ὁ θείᾳ σοφίᾳ δημιουργηθεὶς κόσμος ἅπας ἀναφέρηται πρωὶ καὶ δειλινῆς ὁλοκαυτούμενος.

200Çünkü dünyaya yaraşan hayat, babasına ve yaratıcısına sürekli ve aralıksız şükretmektir; adeta kendini yakıp tüttürerek ve unsurlarına ayrıştırarak, hiçbir şeyi kendine saklamadığını, aksine

200

βίος γὰρ ἐμπρεπὴς κόσμῳ τῷ πατρὶ καὶ ποιητῇ συνεχῶς καὶ ἀδιαστάτως εὐχαριστεῖν, μονονοὺκ ἐκθυμιῶντι καὶ ἀναστοιχειοῦντι ἑαυτὸν πρὸς ἔνδειξιν τοῦ μηδὲν θησαυρίζεσθαι, ἀλλ’

201 kendisini bütünüyle onu doğuran Tanrı'ya bir adak olarak sunduğunu gösterir. Kutsal logos'a da hayranım: Gayretle, soluk almadan ve var gücüyle koşmuştur, "ölülerle dirilerin ortasında dursun diye"; nitekim Musa "hemen kırım durdu" der (Sayılar 16, 47–48). Tanrı'nın sevdiği bu logos, gerçekten yaşayan kutsal düşünceleri gerçekte ölmüş olan kutsallıktan yoksun düşüncelerden ayırıp araya bir duvar ördüğünde, psykhē'mizi kırıp döken, ezip parçalayan şeyler nasıl durulup hafiflemesin?

201

ὅλον ἑαυτὸν ἀνάθημα ἀνατιθέναι τῷ γεγεννηκότι θεῷ. θαυμάζω καὶ τὸν μετὰ σπουδῆς ἀπνευστὶ δραμόντα συντόνως ἱερὸν λόγον, „ἵνα στῇ μέσος τῶν τεθνηκότων καὶ τῶν ζώντων· εὐθὺς“ γάρ φησι Μωυσῆς „ἐκόπασεν ἡ θραῦσις“ (Num. 16, 47. 48). ἀλλ’ οὐκ ἔμελλε κοπάσαι καὶ ἐπικουφίσαι τὰ περιθρύπτοντα καὶ καταγνύντα καὶ συντρίβοντα τὴν ἡμετέραν ψυχήν, διακρίναντος καὶ διατειχίσαντος τοῦ θεοφιλοῦς τοὺς ὁσίους, οἳ ζῶσιν ἀψευδῶς, ἀπὸ τῶν ἀνοσίων, οἳ τεθνήκασι πρὸς ἀλήθειαν, λογισμῶν;

202Çünkü hastalara yakın olmaları yüzünden pek sağlıklı olanlar bile çoğu zaman onların hastalığını kapıp ölecek hâle gelmişlerdir. Ama aralarına çok güçlü bir sınır dikilip ayrıldıklarında artık bunu yaşamaları imkânsızdır; çünkü bu sınır, daha kötü kısmın saldırılarını ve akınlarını daha iyi kısımdan geri püskürtecektir.

202

τῷ γὰρ ἐγγὺς εἶναι πολλάκις νοσούντων καὶ οἱ σφόδρα ὑγιαίνοντες ἐνδεξάμενοι τὴν ἐκείνων νόσον ἐμέλλησαν τελευτῆσαι. τοῦτο δ’ ἀμήχανον ἔτι παθεῖν ἦν διαζευχθέντας ὅρῳ μέσῳ παγέντι δυνατωτάτῳ, ὃς τὰς ἐφόδους καὶ ἐπιδρομὰς τοῦ χείρονος μέρους ἀπὸ τοῦ βελτίονος ἀπώσει.

203Vahiyleri dinleyip bulutun Mısır ordusuyla İsrail ordusunun ortasına nasıl girdiğini öğrendiğimde ise daha da hayran oldum (Çıkış 14, 20). Çünkü dostları için örtü ve kurtuluş, düşmanları için savunma ve ceza silahı olan bulut, kendine hâkim olan ve Tanrı'yı seven soyun, tutkuya düşkün ve tanrısız olan tarafından artık kovalanmasına izin vermedi.

203

τεθαύμακα δὲ ἔτι μᾶλλον, ἐπειδὰν κατακούων τῶν λογίων ἀναδιδάσκωμαι, ὃν τρόπον εἰσῆλθεν ἡ νεφέλη μέση τῆς τε Αἰγυπτιακῆς καὶ τῆς Ἰσραηλιτικῆς στρατιᾶς (Exod. 14,20)· ὑπὸ γὰρ τοῦ φιλοπαθοῦς καὶ ἀθέου τὸ ἐγκρατὲς καὶ θεοφιλὲς γένος οὐκέτ’ εἴασε διώκεσθαι τὸ σκεπαστήριον καὶ σωτήριον τῶν φίλων, ἀμυντήριον δὲ καὶ κολαστήριον τῶν ἐχθρῶν ὅπλον, ἡ νεφέλη.

204Çünkü bu bulut, aretē'yle dolu düşüncelerin üzerine tabiatı gereği her kötülükten etkilenmeyen bilgeliği yavaş yavaş serper; epistēmē bakımından çorak ve verimsiz olanların üzerine ise yığın yığın cezalar yağdırır, en acıklı yıkım olan tufanı getirir.

204

διανοίαις μὲν γὰρ ἀρετώσαις ἠρέμα σοφίαν ἐπιψεκάζει, τὴν ἀπαθῆ φύσει παντὸς κακοῦ, λυπραῖς δὲ καὶ ἀγόνοις ἐπιστήμης ἀθρόας κατανίφει τιμωρίας, κατακλυσμὸν φθορὰν οἰκτίστην ἐπιφέρουσα.

205Her şeyi doğuran Baba, başmelek ve en eski logos'a seçkin bir armağan vermiştir: Sınırda durup yaratılmış olanı yaratandan ayırması. Aynı logos, her zaman bozulmaz olana kaygıyla yönelen ölümlünün yakarıcısı, yönetenin ise itaat edene gönderdiği elçidir.

205

τῷ δὲ ἀρχαγγέλῳ καὶ πρεσβυτάτῳ λόγῳ δωρεὰν ἔδωκεν ἐξαίρετον ὁ τὰ ὅλα γεννήσας πατήρ, ἵνα μεθόριος στὰς τὸ γενόμενον διακρίνῃ τοῦ πεποιηκότος. ὁ δ’ αὐτὸς ἱκέτης μέν ἐστι τοῦ θνητοῦ κηραίνοντος αἰεὶ πρὸς τὸ ἄφθαρτον, πρεσβευτὴς δὲ τοῦ ἡγεμόνος πρὸς τὸ ὑπήκοον.

206Bu armağanla sevinir ve onunla övünerek şöyle anlatır: "Ben de Rab ile sizin aranızda duruyordum" (Tesniye 5, 5); ne Tanrı gibi yaratılmamış ne de sizin gibi yaratılmış olarak, iki ucun ortasında, iki tarafa da rehine olarak. Onu dikene karşı bir teminattır: Yaratılmış olanın bütünüyle başkaldırıp düzen yerine düzensizliği seçerek ondan ayrılmayacağına dair. Dikilen için de bir umuttur: Merhametli Tanrı'nın kendi eserini asla göz ardı etmeyeceğine dair. "Çünkü ben, savaşları ortadan kaldırmaya karar vermiş olan, her zaman barışın bekçisi Tanrı'dan yaratılışa barış haberleri getiririm."

206

ἀγάλλεται δὲ ἐπὶ τῇ δωρεᾷ καὶ σεμνυνόμενος αὐτὴν ἐκδιηγεῖται φάσκων· „κἀγὼ εἱστήκειν ἀνὰ μέσον κυρίου καὶ ὑμῶν“ (Deut. 5, 5), οὔτε ἀγένητος ὡς ὁ θεὸς ὢν οὔτε γενητὸς ὡς ὑμεῖς, ἀλλὰ μέσος τῶν ἄκρων, ἀμφοτέροις ὁμηρεύων, παρὰ μὲν τῷ φυτεύσαντι πρὸς πίστιν τοῦ μὴ σύμπαν ἀφηνιάσαι ποτὲ καὶ ἀποστῆναι τὸ γεγονὸς ἀκοσμίαν ἀντὶ κόσμου ἑλόμενον, παρὰ δὲ τῷ φύντι πρὸς εὐελπιστίαν τοῦ μήποτε τὸν ἵλεω θεὸν περιιδεῖν τὸ ἴδιον ἔργον. ἐγὼ γὰρ ἐπικηρυκεύομαι τὰ εἰρηναῖα γενέσει παρὰ τοῦ καθαιρεῖν πολέμους ἐγνωκότος εἰρηνοφύλακος αἰεὶ θεοῦ.

207Kutsal söz bize eşit bölünmeyi öğrettikten sonra zıtların epistēmē'sine de götürür; parçaları "karşı karşıya koyduğunu" söyler (Tekvin 15, 10). Gerçekten de dünyadaki hemen her şey tabiatça zıttır. İlk şeylerden başlamak gerekir.

207

Διδάξας οὖν ἡμᾶς περὶ τῆς εἰς ἴσα τομῆς ὁ ἱερὸς λόγος καὶ πρὸς τὴν τῶν ἐναντίων ἐπιστήμην ἄγει φάσκων ὅτι τὰ τμήματα „ἔθηκεν ἀντιπρόσωπα ἀλλήλοις“ (Gen. 15, 10). τῷ γὰρ ὄντι πάνθ’ ὅσα ἐν κόσμῳ σχεδὸν ἐναντία εἶναι πέφυκεν, ἀρκτέον δὲ ἀπὸ τῶν πρώτων·

208Sıcak soğuğa, kuru yaşa, hafif ağıra, karanlık ışığa, gece gündüze zıttır; gökte sabit yıldızların dönüşü gezegenlerin dönüşüne, havada açık hava bulutluluğa, durgunluk rüzgârlara, kış yaza, sonbahar ilkbahara zıttır —çünkü ilkbaharda yeryüzündekiler çiçek açar, sonbaharda solar—; yine suyun tatlısı acısına, toprağın kısırı verimlisine zıttır.

208

θερμὸν ἐναντίον ψυχρῷ καὶ ξηρὸν ὑγρῷ καὶ κοῦφον βαρεῖ καὶ σκότος φωτὶ καὶ νὺξ ἡμέρᾳ, καὶ ἐν οὐρανῷ μὲν ἡ ἀπλανὴς τῇ πεπλανημένῃ φορᾷ, κατὰ δὲ τὸν ἀέρα αἰθρία νεφώσει, νηνεμία πνεύμασι, θέρει χειμών, ἔαρι μετόπωρον — τῷ μὲν γὰρ ἀνθεῖ, τῷ δὲ φθίνει τὰ [δ’] ἔγγεια —, πάλιν ὕδατος τὸ γλυκὺ τῷ πικρῷ καὶ γῆς ἡ στεῖρα τῇ γονίμῳ.

209Öteki zıtlar da apaçık ortadadır: cisimler ve cisimsizler, canlılar ve cansızlar, akıllılar ve akılsızlar, ölümlüler ve ölümsüzler, duyulurlar ve düşünülürler, kavranabilirler ve kavranamazlar, unsurlar ve onlardan meydana gelenler, başlangıç ve son, oluş ve yok oluş, hayat ve ölüm, hastalık ve sağlık, beyaz ve siyah, sağ ve sol, adalet ve adaletsizlik, phronēsis ve akılsızlık, cesaret ve korkaklık, itidal ve ölçüsüzlük, aretē ve kötülük; birinin bütün türleri ötekinin bütün türlerine.

209

καὶ τἄλλα δὲ ἐναντία προῦπτα, σώματα ἀσώματα, ἔμψυχα ἄψυχα, λογικὰ ἄλογα, θνητὰ ἀθάνατα, αἰσθητὰ νοητά, καταληπτὰ ἀκατάληπτα, στοιχεῖα ἀποτελέσματα, ἀρχὴ τελευτή, γένεσις φθορά, ζωὴ θάνατος, νόσος ὑγεία, λευκὸν μέλαν, δεξιὰ εὐώνυμα, δικαιοσύνη ἀδικία, φρόνησις ἀφροσύνη, ἀνδρεία δειλία, σωφροσύνη ἀκολασία, ἀρετὴ κακία, καὶ τὰ τῆς ἑτέρας πάντα εἴδη τοῖς τῆς ἑτέρας εἴδεσι πᾶσι·

210Yine dilbilgisi ve dilbilgisizlik, musiki ve musikisizlik, terbiye ve terbiyesizlik, kısacası sanat ve sanatsızlık; sanatlardaki şeyler de öyle: sesli ve sessiz harfler, tiz ve pes sesler, düz ve eğri çizgiler.

210

πάλιν γραμματικὴ ἀγραμματία, μουσικὴ ἀμουσία, παιδεία ἀπαιδευσία, συνόλως τέχνη ἀτεχνία, καὶ τὰ ἐν ταῖς τέχναις, φωνήεντα στοιχεῖα καὶ ἄφωνα, ὀξεῖς καὶ βαρεῖς φθόγγοι, εὐθεῖαι καὶ περιφερεῖς γραμμαί·

211Hayvanlarda ve bitkilerde de kısır ve verimli olanlar, çok doğuranlar ve az doğuranlar, yumurtlayanlar ve doğuranlar, yumuşakçalar ve kabuklular, yabaniler ve evciller, yalnız yaşayanlar ve sürü hâlinde yaşayanlar.

211

καὶ ἐν ζῴοις καὶ φυτοῖς ἄγονα γόνιμα, πολυτόκα ὀλιγοτόκα, ᾠοτόκα ζῳοτόκα, μαλάκεια ὀστρακόδερμα, ἄγρια ἥμερα, μονωτικὰ ἀγελαῖα·

212Yine yoksulluk ve zenginlik, şöhret ve şöhretsizlik, düşük soy ve soyluluk, yokluk ve bolluk, savaş ve barış, kanun ve kanunsuzluk, iyi yaratılış ve kötü yaratılış, emeksizlik ve emek, gençlik ve yaşlılık, güçsüzlük ve güç, zayıflık ve kuvvet. Sayıca sınırsız ve sonsuz olan bu şeyleri tek tek saymaya ne gerek var?

212

καὶ πάλιν πενία πλοῦτος, δόξα ἀδοξία, δυσγένεια εὐγένεια, ἔνδεια περιουσία, πόλεμος εἰρήνη, νόμος ἀνομία, εὐφυΐα ἀφυΐα, ἀπονία πόνος, νεότης γῆρας, ἀδυναμία δύναμις, ἀσθένεια ῥώμη. καὶ τί δεῖ τὰ καθ’ ἕκαστον ἀναλέγεσθαι ἀπερίγραφα καὶ ἀπέρατ’ ὄντα τῷ πλήθει;

213Tabiattaki şeylerin yorumcusu Musa, tembelliğimize ve özensizliğimize acıyarak her seferinde cömertçe öğretir; şimdi de öyle yapmış, her şeyin karşı karşıya konduğunu, ama bunların bütünler değil parçalar olduğunu öğretmiştir. Çünkü iki zıttan oluşan şey birdir; o bölündüğünde zıtlar bilinir hâle gelir.

213

παγκάλως οὖν ὁ τῶν τῆς φύσεως ἑρμηνεὺς πραγμάτων, τῆς ἀργίας καὶ ἀμελετησίας ἡμῶν λαμβάνων οἶκτον ἑκάστοτ’ ἀφθόνως ἀναδιδάσκει, καθὰ καὶ | νῦν, τὴν ἀντιπρόσωπον ἑκάστων θέσιν οὐχ ὁλοκλήρων, ἀλλὰ τμημάτων ὑπαρχόντων· ἓν γὰρ τὸ ἐξ ἀμφοῖν τῶν ἐναντίων, οὗ τμηθέντος γνώριμα τὰ ἐναντία.

214Yunanlıların, aralarında büyük ve dillere destan olan Herakleitos'un kendi felsefesinin başına koyup yeni bir buluşmuş gibi övündüğünü söyledikleri şey bu değil midir? Oysa zıtların, parçalar olarak, aynı şeyden meydana geldiği Musa'nın eski bir buluşudur; açıkça gösterildiği gibi.

214

οὐ τοῦτ’ ἐστίν, ὅ φασιν Ἕλληνες τὸν μέγαν καὶ ἀοίδιμον παρ’ αὐτοῖς Ἡράκλειτον κεφάλαιον τῆς αὑτοῦ προστησάμενον φιλοσοφίας αὐχεῖν ὡς ἐφ’ εὑρέσει καινῇ; παλαιὸν γὰρ εὕρεμα Μωυσέως ἐστὶ τὸ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὰ ἐναντία τμημάτων λόγον ἔχοντα ἀποτελεῖσθαι, καθάπερ ἐναργῶς ἐδείχθη.

215Bunları başka yerde ayrıntılı olarak ele alacağız. Ama şunu da sessiz geçmemek gerekir: Üç hayvanın ikiye bölünmesiyle "ikiye bölünmüş parçalar" denen şeyler altı oldu; öyle ki yedinci, bölücü logos'tur; üçlüleri birbirinden ayırarak ortalarında durur.

215

Ταῦτα μὲν οὖν καὶ ἐν ἑτέροις ἀκριβώσομεν. ἄξιον δὲ καὶ ἐκεῖνο μὴ παρησυχασθῆναι· τὰ γὰρ λεγόμενα διχοτομήματα τριῶν ζῴων δίχα διαιρεθέντων ἓξ ἐγένετο, ὡς ἕβδομον τὸν τομέα εἶναι λόγον, διαστέλλοντα τὰς τριάδας, μέσον αὐτὸν ἱδρυμένον.

216Bana öyle geliyor ki benzeri kutsal kandillikte de çok açık biçimde gösterilmiştir. Kandillik, her iki yanda üçer olmak üzere altı kollu yapılmıştır; yedincisi ise ortadaki gövdenin kendisidir ve üçlüleri bölüp ayırır. Çünkü kandillik dövme işidir, sanatlı ve değerli ilahî bir eserdir; tek parça saf altından yapılmıştır (Çıkış 25, 30; 38, 13–14). Çünkü tek, yalnız ve gerçekten saf olan, annesiz yediyi hiçbir maddeye başvurmadan yalnız kendisinden doğurmuştur.

216

τὸ παραπλήσιόν μοι δοκεῖ σαφέστατα μεμηνῦσθαι καὶ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς λυχνίας· δεδημιούργηται γὰρ ἓξ καλαμίσκους ἔχουσα, τρεῖς ἑκατέρωθεν, ἑβδόμη δὲ αὐτὴ μέση, διαιροῦσα καὶ διακρίνουσα τὰς τριάδας. τορευτὴ γάρ ἐστι, τεχνικὸν καὶ δόκιμον θεῖον ἔργον, ἐξ ἑνὸς χρυσίου καθαροῦ (Exod. 25, 30. 38, 13. 14)· τὸ γὰρ ἓν καὶ μόνον καὶ καθαρὸν ὄντως ἑβδομάδα τὴν ἀμήτορα γεγέννηκεν ἐξ ἑαυτοῦ μόνου, μὴ προσχρησάμενον ὕλῃ τὸ παράπαν.

217Altını övenler başka pek çok övgü sayarlar, ama en yüksek iki tanesi şunlardır: Birincisi, pas tutmaz; ikincisi, kopmadan en ince zarlar hâlinde dövülüp yayılabilir. Bu yüzden haklı olarak daha büyük bir tabiatın simgesi olmuştur; o tabiat gerilip yayılarak her yere ulaşmış, her yerde bütünüyle doludur ve öteki şeyleri ahenk içinde birbirine örmüştür.

217

χρυσὸν δ’ οἱ ἐγκωμιάζοντες πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα λέγουσι τῶν εἰς ἔπαινον, δύο δὲ τὰ ἀνωτάτω, ἓν μέν, ὅτι ἰὸν οὐ παραδέχεται, ἕτερον δέ, ὅτι εἰς ὑμένας λεπτοτάτους ἀρραγὴς διαμένων ἐλαύνεταί τε καὶ χεῖται. σύμβολον οὖν εἰκότως μείζονος φύσεως γέγονε, ἣ ταθεῖσα καὶ κεχυμένη καὶ φθάσασα πάντῃ πλήρης ὅλη δι’ ὅλων ἐστίν, εὐαρμόστως καὶ τὰ ἄλλα συνυφήνασα.

218Usta, söz konusu kandillikten bahsederken yine şöyle der: "Kollardan dışarı çıkan sürgünler vardır, her iki yanda üçer, birbirine eşit; uçlarındaki kandil tutacakları onlardan çıkan badem biçimindedir; üzerlerinde çiçekler vardır, kandiller bunların üzerinde dursun diye; yedinci çiçek de kandil tutacağının ucunda, tepede, yukarıdadır, bütünüyle som altındandır; üzerinde de yedi altın kandil vardır" (Çıkış 38, 15–17).

218

περὶ τῆς προειρημένης λυχνίας ὁ τεχνίτης διαλεγόμενος πάλιν φησίν, ὅτι „ἐκ τῶν καλαμίσκων εἰσὶν οἱ βλαστοὶ ἐξέχοντες, τρεῖς ἑκατέρωθεν, ἐξισούμενοι ἀλλήλοις· καὶ τὰ λαμπάδια αὐτῶν, ἅ ἐστιν ἐπὶ τῶν ἄκρων, καρυωτὰ ἐξ αὐτῶν· καὶ τὰ ἀνθέμια ἐν αὐτοῖς, ἵν’ ὦσιν ἐπ’ αὐτῶν οἱ λύχνοι καὶ τὸ ἀνθέμιον τὸ ἕβδομον ἐπ’ ἄκρου τοῦ λαμπαδίου ἐπὶ τῆς κορυφῆς ἄνωθεν, στερεὸν ὅλον χρυσοῦν· καὶ ἑπτὰ λύχνους ἐπ’ αὐτῆς χρυσοῦς“ (Exod. 38, 15—17)·

219Böylece pek çok yoldan altı sayısının, ortadaki yedinci logos tarafından iki üçlüye bölündüğü kanıtlanmış olur; şimdi de olduğu gibi. Çünkü bütün kandillik, altısı olan en ana parçalarıyla birlikte, yedi kandil tutacağı, yedi çiçek ve yedi kandille kurulmuştur.

219

ὥστε διὰ πολλῶν ἤδη κατασκευάζεσθαι, ὅτι ἑξὰς εἰς δύο τριάδας ὑπὸ μέσου τοῦ ἑβδόμου λόγου διῄρηται, καθάπερ ἔχει νυνί· πᾶσα γὰρ ἡ λυχνία σὺν τοῖς ὁλοσχερεστάτοις μέρεσιν αὐτῆς, ἃ ἕξ ἐστιν, ἐπάγη, λαμπαδίων ἑπτά, ἀνθεμίων ἑπτά, λύχνων ἑπτά.

220Altı kandil yedinci kandille, çiçekler de aynı şekilde ortadakiyle, kandil tutacakları da aynı biçimde yedinci ve ortadaki tarafından bölünür; altı kol ve onlardan çıkan eşit sürgünler de

220

διαιροῦνται δὲ οἱ μὲν ἓξ λύχνοι τῷ ἑβδόμῳ, τὰ δὲ ἀνθέμια ὁμοίως τῷ μέσῳ καὶ τὰ λαμπάδια τὸν αὐτὸν τρόπον ὑπὸ τοῦ ἑβδόμου καὶ μέσου, οἱ δὲ ἓξ καλαμίσκοι καὶ οἱ ἐκπεφυκότες ἴσοι βλαστοὶ

221 yedinci olan gövdenin kendisi tarafından bölünür. Bunların her biri hakkındaki söz uzun olduğu için başka bir zamana bırakılmalıdır. Yalnız şunu hatırlatmak gerekir: Kutsal kandillik ve üzerindeki yedi kandil, gökteki yedi gezegenin dansının bir taklididir. Nasıl mı?

221

ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ στελέχους τῆς ἑβδόμης. πολὺν δ’ ὄντα τὸν περὶ ἑκάστου λόγον ὑπερθετέον εἰσαῦθις. τοσοῦτο δὲ αὐτὸ μόνον ὑπομνηστέον, ὅτι τῆς κατ’ οὐρανὸν τῶν ἑπτὰ πλανήτων χορείας μίμημά ἐστιν ἡ ἱερὰ λυχνία καὶ οἱ ἐπ’ αὐτῆς ἑπτὰ λύχνοι. πῶς;

222Belki biri böyle soracaktır. Şöyle cevap vereceğiz: Kandiller nasıl ışık veriyorsa, gezegenlerin her biri de ışık taşır. Çünkü çok parlak oldukları için yeryüzüne kadar en parlak ışınlarını gönderirler; özellikle de yedisinin ortasındaki güneş.

222

ἐρήσεταί τις ἴσως· ὅτι, φήσομεν, ὅνπερ τρόπον οἱ λύχνοι, οὕτως καὶ τῶν πλανήτων ἕκαστος φωσφορεῖ· λαμπρότατοι γὰρ ὄντες αὐγοειδεστάτας ἄχρι γῆς ἀποστέλλουσιν ἀκτῖνας, διαφερόντως δ’ ὁ μέσος τῶν ἑπτά, ἥλιος.

223Güneşe "ortadaki" derken, yalnız bazılarının düşündüğü gibi ortadaki yeri kapladığı için demiyorum; değeri, büyüklüğü ve yeryüzündeki her şeye sağladığı faydalar yüzünden, her iki yanda onu koruyanlar tarafından hizmet görmeye ve muhafızlarla çevrilmeye zaten layık olduğu için de diyorum.

223

μέσον δ’ αὐτὸν οὐ μόνον ἐπεὶ μέσην ἐπέχει χώραν, ὡς ἠξίωσάν τινες, καλῶ, ἀλλ’ ὅτι καὶ θεραπεύεσθαι καὶ δορυφορεῖσθαι πρὸς ὑπασπιζόντων ἑκατέρωθεν ἀξιώματος ἕνεκα καὶ μεγέθους καὶ ὠφελειῶν, ἃς τοῖς ἐπιγείοις ἅπασι παρέχει, δίκαιος ἄλλως ἐστί.

224İnsanlar gezegenlerin sırasını kesin olarak kavrayamamışlardır —gökteki başka neyi sağlamca anlayabildiler ki?—; bu yüzden tahminde bulunurlar. Bana en isabetli tahmini yapanlar, güneşe ortadaki yeri verenler gibi görünüyor: Onlar güneşin üstünde ve altında eşit sayıda, üçer gezegen olduğunu söylerler. Üstünde Phainōn (Satürn), Phaethōn (Jüpiter) ve Pyroeis (Mars), sonra güneş, onun altında da Stilbōn (Merkür), Phōsphoros (Venüs) ve havanın komşusu ay.

224

τὴν δὲ τῶν πλανήτων τάξιν ἄνθρωποι παγίως μὴ κατειληφότες — τί δ’ ἄλλο τῶν κατ’ οὐρανὸν ἴσχυσαν κατανοῆσαι βεβαίως; — εἰκοτολογοῦσιν, ἄριστα δ’ ἐμοὶ στοχάζεσθαι δοκοῦσιν οἱ τὴν μέσην ἀπονενεμηκότες ἡλίῳ τάξιν, τρεῖς μὲν ὑπὲρ αὐτὸν καὶ μετ’ αὐτὸν τοὺς ἴσους εἶναι λέγοντες, ὑπὲρ αὐτὸν μὲν φαίνοντα, φαέθοντα, πυρόεντα, εἶθ’ ἥλιον, μετ’ αὐτὸν δὲ στίλβοντα, φωσφόρον, τὴν ἀέρος γείτονα σελήνην.

225Bunun için Sanatkâr, gökteki yedi ışıklı küre aslının yeryüzünde, aramızda bir taklidi olsun isteyince pek güzel bir eser olan kandilliğin yapılmasını buyurdu. Kandilliğin psykhē'ye benzerliği de gösterilmiştir: Psykhē üç kısımlıdır, her kısım da gösterildiği gibi ikiye bölünür; altı parça meydana gelince hepsinin yedinci bölücüsü haklı olarak kutsal ve ilahî logos olmuştur.

225

ἐπίγειον οὖν βουληθεὶς ἀρχετύπου τῆς κατ’ οὐρανὸν σφαίρας ἑπταφεγγοῦς μίμημα παρ’ ἡμῖν ὁ τεχνίτης γενέσθαι πάγκαλον ἔργον προσέταξε, τὴν λυχνίαν, δημιουργηθῆναι. δέδεικται δὲ καὶ ἡ πρὸς ψυχὴν ἐμφέρεια αὐτῆς· ψυχὴ γὰρ τριμερὴς μέν ἐστι, δίχα δὲ ἕκαστον τῶν μερῶν, ὡς ἐδείχθη, τέμνεται, μοιρῶν δὲ γενομένων ἓξ ἕβδομος εἰκότως τομεὺς ἦν ἁπάντων ὁ ἱερὸς καὶ θεῖος λόγος.

226Şunu da sessiz geçmemek gerekir: Kutsal yerde üç eşya vardır: kandillik, sofra ve buhur sunağı. Buhur sunağı, daha önce gösterildiği gibi, unsurlar için yapılan şükre bağlanır; çünkü kendisi de dört unsurdan pay taşır: Odunlar toprağın, yakılan maddeler suyun payıdır —çünkü önce eriyip damlalar hâline gelir, sonra yeniden çözülürler—; duman havanın, tutuşan alev ateşin payıdır. Günlük, kasnı, onika ve reçine damlasının terkibi de (Çıkış 30, 34) unsurların simgesidir. Sofra, ölümlü varlıklar için yapılan şükre bağlanır; çünkü üzerine ekmekler ve sunu kapları konur (Sayılar 4, 7) ve beslenmeye muhtaç olanların bunları kullanması zorunludur. Kandillik ise gökteki her şey için yapılan şükre bağlanır. Böylece dünyanın hiçbir parçası nankörlükle suçlanmaz; aksine onun bütün parçalarının, unsurların ve onlardan meydana gelenlerin, yalnız yeryüzündekilerin değil gökte olanların da şükrettiğini biliriz.

226

ἄξιον δὲ μηδ’ ἐκεῖνο παρησυχασθῆναι· τριῶν ὄντων ἐν τοῖς ἁγίοις σκευῶν, λυχνίας, τραπέζης, θυμιατηρίου, τὸ μὲν θυμιατήριον εἰς τὴν ὑπὲρ τῶν στοιχείων εὐχαριστίαν ἀνάγεται, ὡς ἐδείχθη πρότερον, ἐπεὶ καὶ αὐτὸ μοίρας ἔχει τῶν τεττάρων, γῆς μὲν τὰ ξύλα, ὕδατος δὲ τὰ ἐπιθυμιώμενα — πρότερον γὰρ τηκόμενα εἰς λιβάδας αὖθις ἀναλύεται —, τὸν δὲ ἀτμὸν ἀέρος, πυρὸς δὲ τὸ ἐξαπτόμενον—καὶ ἡ σύνθεσις δὲ λιβανωτοῦ καὶ χαλβάνης ὄνυχός τε καὶ στακτῆς (Exod. 30,34) τῶν στοιχείων σύμβολον —, ἡ δὲ τράπεζα εἰς τὴν ὑπὲρ τῶν θνητῶν ἀποτελεσμάτων εὐχαριστίαν — ἄρτοι γὰρ καὶ σπονδεῖα ἐπιτίθενται αὐτῇ (Num. 4,7), οἷς ἀνάγκη χρῆσθαι τὰ τῆς τροφῆς δεόμενα —, ἡ δὲ λυχνία εἰς τὴν ὑπὲρ τῶν κατ’ οὐρανὸν ἁπάντων, ἵνα μηδὲν μέρος τοῦ κόσμου δίκην ἀχαριστίας ὄφλῃ, ἀλλ’ εἰδῶμεν ὅτι πάντα τὰ μέρη τὰ κατ’ αὐτὸν εὐχαριστεῖ, τὰ στοιχεῖα, τὰ ἀποτελέσματα, οὐ τὰ ἐπὶ γῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν οὐρανῷ.

227Musa'nın sofranın ve buhur sunağının ölçülerini bildirip kandilliğinkini hiç yazmamasının sebebini incelemek de gerekir. Herhalde şundandır: Sofranın ve buhur sunağının simgesi olduğu unsurlar ve ölümlü varlıklar, gök tarafından sınırlandırıldıkları için ölçülmüşlerdir —çünkü kuşatan her zaman kuşatılanın ölçüsüdür—; kandilliğin simgesi olduğu gök ise ölçüsüz büyüklüktedir.

227

ἄξιον δὲ σκέψασθαι, διὰ τί τῆς τραπέζης καὶ τοῦ θυμιατηρίου τὰ μέτρα δηλώσας τῆς λυχνίας οὐδὲν ἀνέγραψε· μήποτε δι’ ἐκεῖνο, ὅτι τὰ μὲν στοιχεῖα καὶ τὰ θνητὰ ἀποτελέσματα, ὧν ἡ τράπεζα καὶ τὸ θυμιατήριον σύμβολα, μεμέτρηται περατωθέντα ὑπ’ οὐρανοῦ — ἀεὶ γὰρ τὸ περιέχον τοῦ περιεχομένου μέτρον —, ὁ δ’ οὐρανός, οὗ σύμβολόν ἐστιν ἡ λυχνία, ἀπειρομεγέθης ἐστί.

228Çünkü gök ne kendisiyle eşit büyüklükte ne de sonsuz hiçbir cisim tarafından kuşatılır; Musa'ya göre boşluk tarafından da kuşatılmaz; zira bu, tutuşma hakkında anlatılan bir masal ve uydurmadır. Göğün sınırı, onu süren ve dümenini tutan Tanrı'dır.

228

περιέχεται γὰρ ὑπ’ οὐδενὸς σώματος, οὔτε ἰσομεγέθους αὐτῷ οὔτε ἀπείρου, ἀλλ’ οὐδ’ ὑπὸ κενοῦ κατὰ Μωυσῆν διὰ τὴν ἐν τῇ ἐκπυρώσει μυθευομένην τερατολογίαν· ἔστι δὲ ὅρος αὐτοῦ ὁ θεός, ἡνίοχος καὶ κυβερνήτης αὐτοῦ.

229Öyleyse Var Olan nasıl kuşatılamazsa, O'nun sınırladığı şey de bizim kavrayışımıza ulaşan ölçülerle ölçülmez; belki de daire biçiminde olduğu ve tam bir küre olarak yontulduğu için uzunluktan ve genişlikten pay almadığındandır.

229

ὥσπερ οὖν ἀπερίληπτον τὸ ὄν, οὕτως καὶ τὸ ὁριζόμενον ὑπ’ αὐτοῦ μέτροις τοῖς εἰς τὴν ἡμετέραν ἐπίνοιαν ἥκουσιν οὐ μεμέτρηται, καὶ τάχα ἐπεὶ κυκλοτερὴς ὢν καὶ ἄκρως εἰς σφαῖραν ἀποτετορνευμένος μήκους καὶ πλάτους οὐ μετέχει.

230Bunlar hakkında uygun olanları söyledikten sonra şunu ekler: "Kuşları ise bölmedi" (Tekvin 15, 10). Kuş derken kanatlı olan ve tabiatı gereği yükseklerde dolaşan iki logos'u kasteder: Biri aslıdır ve bizim üstümüzdedir; öteki onun taklididir ve bizim içimizdedir.

230

Εἰπὼν οὖν τὰ πρέποντα περὶ τούτων ἐπιλέγει· „τὰ δὲ ὄρνεα οὐ διεῖλεν“ (Gen. 15, 10), ὄρνεα καλῶν τοὺς πτηνοὺς καὶ πεφυκότας μετεωροπολεῖν δύο λόγους, ἕνα μὲν ἀρχέτυπον ⟨τὸν⟩ ὑπὲρ ἡμᾶς, ἕτερον δὲ μίμημα τὸν καθ’ ἡμᾶς ὑπάρχοντα.

231Musa üstümüzdeki logos'a Tanrı'nın sureti, içimizdekine ise suretin izi der. Nitekim "Tanrı insanı" Tanrı'nın sureti olarak değil, "surete göre" "yarattı" der (Tekvin 1, 27). Öyle ki her birimizdeki nous, ki asıl anlamıyla ve gerçekte insan odur, Yaratıcı'dan sonra gelen üçüncü kalıptır; ortadaki ise bunun örneği, onun ise tasviridir. Bizim nous'umuz tabiatça bölünmez olarak yaratılmıştır.

231

καλεῖ δὲ Μωυσῆς τὸν μὲν ὑπὲρ ἡμᾶς εἰκόνα θεοῦ, τὸν δὲ καθ’ ἡμᾶς τῆς εἰκόνος ἐκμαγεῖον. „ἐποίησε“ γάρ φησιν „ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον“ οὐχὶ εἰκόνα θεοῦ, ἀλλὰ „κατ’ εἰκόνα“ (Gen. 1, 27)· ὥστε τὸν καθ’ ἕκαστον ἡμῶν νοῦν, ὃς δὴ κυρίως καὶ πρὸς ἀλήθειαν ἄνθρωπός ἐστι, τρίτον εἶναι τύπον ἀπὸ τοῦ πεποιηκότος, τὸν δὲ μέσον παράδειγμα μὲν τούτου, ἀπεικόνισμα δὲ ἐκείνου. φύσει δὲ ἄτμητος ὁ ἡμέτερος γέγονε νοῦς.

232Çünkü Yaratıcı psykhē'nin akılsız kısmını altı yerinden bölerek yedi parça yaptı: görme, işitme, tatma, koklama, dokunma, ses ve üreme. Nous diye adlandırılan akıllı kısmı ise bütün göğe benzesin diye yarılmamış olarak bıraktı.

232

τὸ μὲν γὰρ ἄλογον ψυχῆς μέρος ἑξαχῆ διελὼν ὁ δημιουργὸς ἑπτὰ μοίρας εἰργάζετο, ὅρασιν, ἀκοήν, γεῦσιν, ὄσφρησιν, ἁφήν, φωνήν, γόνιμον, τὸ δὲ λογικόν, ὃ δὴ νοῦς ὠνομάσθη, ἄσχιστον εἴασε κατὰ τὴν τοῦ παντὸς ὁμοιότητα οὐρανοῦ.

233Çünkü gökte de en dıştaki sabit yıldızlar küresinin bölünmeden korunduğu, içteki kürenin ise altı yerinden bölünerek gezegen denen yedi daireyi meydana getirdiği söylenir. Sanırım psykhē insanda neyse, gök de dünyada odur. Böylece düşünen ve akıllı iki tabiat, insandaki ve evrendeki, bütün ve bölünmez olarak kalmıştır. Bu yüzden "kuşları ise bölmedi" denir.

233

καὶ γὰρ ἐν τούτῳ λόγος ἔχει τὴν μὲν ἐξωτάτω καὶ ἀπλανῆ σφαῖραν ἄτμητον φυλαχθῆναι, τὴν δ’ ἐντὸς ἑξαχῆ τμηθεῖσαν ἑπτὰ κύκλους τῶν λεγομένων πλανήτων ἀποτελέσαι· ὃ γάρ, οἶμαι, ἐν ἀνθρώπῳ ψυχή, τοῦτο οὐρανὸς ἐν κόσμῳ. τὰς οὖν νοερὰς καὶ λογικὰς δύο φύσεις, τήν τε ἐν ἀνθρώπῳ καὶ τὴν ἐν τῷ παντί, συμβέβηκεν ὁλοκλήρους καὶ ἀδιαιρέτους εἶναι. διὸ λέγεται· „τὰ δὲ ὄρνεα οὐ διεῖλε.“

234Bizim nous'umuz güvercine benzetilir, çünkü bu hayvan evcildir ve bizimle birlikte yaşar; onun örneği olan logos ise kumruya benzetilir. Çünkü Tanrı'nın logos'u yalnızlığı sever, tek başınadır; yaratılmış ve yok olacak şeylerin kalabalığına karışmaz; her zaman yukarıda dolaşmaya alışmış, yalnız Bir'in ardından gitmeyi kendine iş edinmiştir. Bu iki tabiat, yani içimizdeki akıl ve üstümüzdeki ilahî logos bölünmezdir; ama bölünmez oldukları hâlde sayısız başka şeyi bölerler.

234

περιστερᾷ μὲν ⟨οὖν⟩ ὁ ἡμέτερος νοῦς, ἐπειδὴ τιθασὸν καὶ σύντροφον ἡμῖν ἐστι τὸ ζῷον, εἰκάζεται, τῷ δὲ τούτου παραδείγματι ἡ τρυγών· ὁ γὰρ θεοῦ λόγος φιλέρημος καὶ μονωτικός, ἐν ὄχλῳ τῷ τῶν γεγονότων καὶ φθαρησομένων οὐχὶ φυρόμενος. ἀλλ’ ἄνω φοιτᾶν εἰθισμένος ἀεὶ καὶ ἑνὶ ὀπαδὸς εἶναι μόνῳ μεμελετηκώς. ἄτμητοι μὲν οὖν αἱ δύο φύσεις, ἥ τε ἐν ἡμῖν τοῦ λογισμοῦ καὶ ἡ ὑπὲρ ἡμᾶς τοῦ θείου λόγου, ἄτμητοι δὲ οὖσαι μυρία ἄλλα τέμνουσιν.

235Çünkü ilahî logos tabiattaki her şeyi bölüp dağıtmıştır; bizim nous'umuz da düşünce yoluyla kavradığı olayları ve cisimleri sonsuz kere sonsuz parçaya böler ve bölmekten hiç vazgeçmez.

235

ὅ τε γὰρ θεῖος λόγος τὰ ἐν τῇ φύσει διεῖλε καὶ διένειμε πάντα, ὅ τε ἡμέτερος νοῦς, ἅττ’ ἂν παραλάβῃ νοητῶς πράγματά τε καὶ σώματα, εἰς ἀπειράκις ἄπειρα διαιρεῖ μέρη καὶ τέμνων οὐδέποτε λήγει.

236Bu, evrenin Yaratıcısına ve Babasına benzerlik yüzünden olur. Çünkü katışıksız, saf ve en parçasız olan ilahî varlık, bütün dünya için karışımın, birleşmenin, bölünmenin ve çok parçalılığın sebebi olmuştur. Bu yüzden O'na benzeyen şeyler, içimizdeki ve üstümüzdeki nous, parçasız ve bölünmez oldukları hâlde var olanların her birini güçlü bir şekilde bölüp ayırt edebilecektir.

236

τοῦτο δὲ συμβαίνει διὰ τὴν πρὸς τὸν ποιητὴν καὶ πατέρα τῶν ὅλων ἐμφέρειαν. τὸ γὰρ θεῖον ἀμιγές, ἄκρατον, ἀμερέστατον ὑπάρχον ἅπαντι τῷ κόσμῳ γέγονεν αἴτιον μίξεως, κράσεως, διαιρέσεως, πολυμερείας· ὥστε εἰκότως καὶ τὰ ὁμοιωθέντα, νοῦς τε ὁ ἐν ἡμῖν καὶ ὁ ὑπὲρ ἡμᾶς, ἀμερεῖς καὶ ἄτμητοι ὑπάρχοντες διαιρεῖν καὶ διακρίνειν ἕκαστα τῶν ὄντων ἐρρωμένως δυνήσονται.

237Bölünmeyen ve parçalanmayan kuşlardan bahsettikten sonra sırayla şöyle der: "Kuşlar bedenlerin, ikiye bölünmüş parçaların üzerine indiler" (Tekvin 15, 11). Burada eş sesli bir kelime kullanmış, ama görebilenlere gerçek bir çatışmayı çok açık biçimde ortaya koymuştur. Çünkü yükseklerde dolaşsınlar diye kanatlandırılmış kuşların aşağı inmesi tabiata aykırıdır.

237

Λαλήσας οὖν περὶ τῶν ἀτμήτων καὶ ἀδιαιρέτων ὀρνέων φησὶν ἑξῆς· „κατέβη δὲ ὄρνεα ἐπὶ τὰ σώματα, τὰ διχοτομήματα“ (Gen. 15, 11), ὁμωνυμίᾳ μὲν χρησάμενος, τὴν δὲ πραγματικὴν διαμάχην ἐναργέστατα τοῖς ὁρᾶν δυναμένοις διασυνιστάς· παρὰ φύσιν γάρ ἐστι τὸ καταβαίνειν ὄρνεα, τοῦ μετεωροπολεῖν ἕνεκα πτερωθέντα.

238Karada yaşayanlar için en uygun yer toprak olduğu gibi —özellikle sürüngenler için; bunlar toprağın üzerinde kıvrılıp sürünmeye bile katlanmaz, aşağıdakilerle akrabalıkları yüzünden yukarıdaki yerden kaçarak inler ve sığınaklar ararlar—, aynı şekilde kanatlılar için de uygun yaşam alanı havadır; kanatları sayesinde hafif olan bu varlıklar için tabiatça hafif olan hava. Öyleyse esirde dolaşması gereken hava yolcuları aşağı inip karaya vardıklarında tabiatlarına uygun hayatı yaşayamazlar.

238

καθάπερ γὰρ τοῖς χερσαίοις οἰκειότατον χωρίον γῆ καὶ μάλιστα τοῖς ἑρπετοῖς, ἃ μηδ’ ὑπὲρ αὐτῆς ἰλυσπώμενα ἀνέχεται, φωλεοὺς δὲ καὶ καταδύσεις ζητεῖ τὸν ἄνω χῶρον ἀποδιδράσκοντα διὰ τὴν πρὸς τὰ κάτω συγγένειαν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τοῖς πτηνοῖς ὁ ἀὴρ ἐνδιαίτημα οἰκεῖον, κούφοις διὰ τὴν πτέρωσιν ὁ φύσει κοῦφος. ὅταν οὖν τὰ ἀεροπόρα αἰθεροβατεῖν ὀφείλοντα καταβαίνῃ, πρὸς χέρσον ἀφικνούμενα τῷ κατὰ φύσιν ἀδυνατεῖ χρῆσθαι βίῳ.

239Musa ise tersine, sürüngenlerden yukarı sıçrayabilenleri pek kabul eder. Nitekim şöyle der: "Kanatlı sürüngenlerden, dört ayak üzerinde yürüyen ve ayaklarının üstünde, onlarla yerden sıçrayabilecekleri bacakları olanları yiyeceksiniz" (Levililer 11, 21). Bunlar, sürüngenler gibi toprak bedene kök salmış olup arındıktan sonra yükseklerde dolaşabilen, toprağı göğe, yok oluşu ölümsüzlüğe değişen psykhē'lerin simgeleridir.

239

τοὐναντίον δὲ Μωυσῆς καὶ ὅσα τῶν ἑρπετῶν ἄνω δύναται πηδᾶν οὐ μετρίως ἀποδέχεται· φησὶ γοῦν· „ταῦτα φάγεσθε ἀπὸ τῶν ἑρπετῶν τῶν πετεινῶν, ἃ πορεύεται ἐπὶ τεσσάρων, ἃ ἔχει σκέλη ἀνωτέρω τῶν ποδῶν, ὥστε πηδᾶν ἐν αὐτοῖς ἀπὸ τῆς γῆς“ (Lev. 11,21). ταῦτα δ’ ἐστὶ σύμβολα ψυχῶν, ὅσαι τρόπον ἑρπετῶν προσερριζωμέναι τῷ γηίνῳ σώματι καθαρθεῖσαι μετεωροπολεῖν ἰσχύουσιν, οὐρανὸν ἀντικαταλλαξάμεναι γῆς καὶ φθορᾶς ἀθανασίαν.

240Öyleyse havada ve en saf esirde beslenip ilahî iyiliklerin bolluğunu taşıyamadıkları için ölümlülerin ve kötülüklerin yeri olan toprağa göç eden psykhē'lerin her türlü talihsizlikle dolu olduğunu düşünmek gerekir. Onlara sayısız şey hakkında sayısız düşünce gelir; bazıları isteyerek, bazıları bilmeden; bu düşüncelerin kuşlardan hiçbir farkı yoktur; Musa aşağı inen kuşları onlara benzetmiştir.

240

πάσης οὖν βαρυδαιμονίας ἀναπεπλῆσθαι νομιστέον ἐκείνας, αἵτινες ἐν ἀέρι καὶ αἰθέρι τῷ καθαρωτάτῳ τραφεῖσαι μετανέστησαν τὸν θείων ἀγαθῶν κόρον οὐ δυνηθεῖσαι φέρειν ἐπὶ τὸ θνητῶν καὶ κακῶν χωρίον γῆν. ἐπιφοιτῶσι δ’ ἔννοιαι μυρίαι περὶ μυρίων πραγμάτων ὅσων, αἱ μὲν ἑκούσιοι, αἱ δὲ κατ’ ἄγνοιαν, οὐδὲν διαφέρουσαι πτηνῶν, αἷς τὰ κατιόντα ἐξωμοίωσεν ὄρνεα.

241Düşüncelerden yukarı yönelen akış daha iyi safa düşmüştür; çünkü yol arkadaşı, ilahî ve göksel dansa götüren aretē'dir. Aşağı yönelen akış ise daha kötü safa düşmüştür; çünkü ona kötülük kılavuzluk eder ve onu zorla geri çeker. Adlar da yerlerin zıtlığını az göstermez: Aretē adını yalnız "seçme"den (hairesis) değil, "yükselme"den (arsis) de almıştır; çünkü Olympos'takilere hep âşık olduğu için yükselir ve havalanır. Kötülük (kakia) ise aşağıya (katō) gitmesinden ve onu kullananları düşmeye zorlamasından adını almıştır.

241

τῶν δὲ ἐννοιῶν ἡ μὲν ἄνω φορὰ τὴν ἀμείνω τάξιν ἔλαχε συνοδοιπορούσης ἀρετῆς τῆς πρὸς τὸν θεῖον καὶ οὐράνιον χορὸν ἀγούσης, τὴν χείρω δὲ ἡ κάτω κακίας ἀφηγουμένης καὶ ἀντισπώσης βίᾳ. δηλοῖ δὲ καὶ τὰ ὀνόματα οὐχ ἥκιστα τὴν τῶν τόπων ἐναντιότητα· ἀρετὴ μὲν γὰρ οὐ μόνον παρὰ τὴν αἵρεσιν ὠνομάσθη, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὴν ἄρσιν — αἴρεται γὰρ καὶ μετεωρίζεται διὰ τὸ αἰεὶ τῶν ὀλυμπίων ἐρᾶν —, κακία δὲ ἀπὸ τοῦ κάτω κεχωρηκέναι καὶ καταπίπτειν τοὺς χρωμένους αὐτῇ βιάζεσθαι.

242Psykhē'ye düşman olan düşünceler uçarak gelip saldırdıklarında hem kendileri aşağı iner hem de düşünceyi aşağı atar; utanç verici biçimde düşünülür değil duyulur cisimlere ve olaylara, bütün değil eksik, canlı değil çürümüş şeylere saldırırlar. Çünkü yalnız cisimlere değil, ikiye bölünmüş cisimlerin parçalarına da saldırırlar. Böyle bölünmüş olanların ise ahengi ve birliği yeniden kabul etmeleri imkânsızdır; çünkü onları en sıkı biçimde bir arada tutan bağ olan pneuma

242

τὰ γοῦν πολέμια τῆς ψυχῆς ἐννοήματα ἐπιποτώμενα καὶ ἐπιφοιτῶντα κάτεισι μὲν αὐτά, καταβάλλει δὲ καὶ τὴν διάνοιαν αἰσχρῶς ἐπιφερόμενα σώμασι καὶ πράγμασιν αἰσθητοῖς οὐ νοητοῖς, ἀτελέσιν οὐχ ὁλοκλήροις, ἐφθαρμένοις οὐχὶ τοῖς ζῶσιν. οὐ γὰρ μόνον σώμασιν, ἀλλὰ καὶ σωμάτων δίχα διαιρεθέντων τμήμασιν ἐπιφοιτᾷ· τὰ δ’ οὕτως διαιρεθέντα ἀμήχανον ἁρμονίαν δέξασθαι καὶ ἕνωσιν, τῶν πνευματικῶν

243 gerilimleri kesilmiştir. Musa burada son derece doğru bir görüş ortaya koyar ve şunu öğretir: Adalet ve bütün aretē psykhē'yi, adaletsizlik ve bütün kötülük bedeni sever; birine dost olan şeyler ötekine mutlaka düşmandır. Şimdi de öyledir: Psykhē'nin düşmanlarını ima ederek bedenlere dolanmaya, yapışmaya ve etle tıka basa doymaya can atan kuşları sahneye koymuştur. Erdemli kişinin de onların saldırılarını ve akınlarını durdurmak isteyerek, bir meclis başkanı ya da danışman gibi onlarla birlikte oturduğu söylenir (Tekvin 15, 11).

243

τόνων, οἳ συμφυέστατος δεσμὸς ἦσαν, διακοπέντων. εἰσηγεῖται δὲ γνώμην ἀληθεστάτην διδάσκων, ὅτι δικαιοσύνη μὲν καὶ πᾶσα ἀρετὴ ψυχῆς, ἀδικία δὲ καὶ πᾶσα κακία σώματος ἐρῶσι, καὶ ὅτι τὰ τῷ ἑτέρῳ φίλα τῷ ἑτέρῳ πάντως ἐχθρά ἐστι, καθὰ καὶ νῦν· αἰνιττόμενος γὰρ τοὺς ψυχῆς πολεμίους ὄρνεα εἰσήγαγε γλιχόμενα ἐμπλέκεσθαι καὶ ἐμφύεσθαι σώμασι καὶ σαρκῶν ἐμφορεῖσθαι, ὧν τὰς ἐφόδους καὶ ἐπιδρομὰς ἐπισχεῖν βουληθεὶς ὁ ἀστεῖος λέγεται αὐτοῖς συγκαθίσαι (Gen. 15,11), οἷα πρόεδρός τις ἢ πρόβουλος ὤν.

244Çünkü hem kendi yakınları iç çekişme yüzünden bölünmüş hem de düşman birlikler birbirine girmiş olduğu için, herkesi bir meclise toplayıp anlaşmazlıkları inceliyordu; ta ki mümkünse ikna yoluyla hem dış savaşı sona erdirsin hem de iç karışıklığı ortadan kaldırsın. Bir bulut gibi üzerlerine çöken ve barışmaz olanları dağıtmak faydalıydı; ötekileri ise eski akrabalık bağıyla kendine yakınlaştırmak.

244

ἐπειδὴ γὰρ καὶ τὰ οἰκεῖα ὑπὸ ἐμφυλίου στάσεως διειστήκει καὶ τὰ ἐχθρὰ στίφη διεφέρετο, βουλὴν ἁπάντων συναγαγὼν ἐσκόπει περὶ τῶν διαφόρων, ἵν’, εἰ δύναιτο, πειθοῖ χρώμενος καὶ τὸν ξενικὸν πόλεμον καταλύσαι καὶ τὴν ἐμφύλιον ταραχὴν ἀνέλοι. τοὺς μὲν γὰρ ὥσπερ νέφος ἐπιρράξαντας ἀκαταλλάκτως ἔχοντας λυσιτελὲς ἦν ἀποσκεδάσαι, τοῖς δὲ τὴν παλαιὰν συγγένειαν οἰκειώσασθαι.

245Barışmaz, ateşkes tanımayan düşmanlar diye yazılanlar, psykhē'nin akılsızlıkları, ölçüsüzlükleri, korkaklıkları, haksızlıkları ve aşırı bir dürtüden doğmaya alışkın bütün öteki akılsız arzulardır. Bunlar şahlanır, boyunduruğu silkip atar, düşüncenin dosdoğru yürüyüşünü durdurur, çoğu zaman da onun bütün yapısını paramparça edip yere serer.

245

δυσμενεῖς μὲν οὖν ἄσπονδοι καὶ ἀκατάλλακτοι γράφονται ψυχῆς ἀφροσύναι καὶ ἀκολασίαι δειλίαι τε καὶ ἀδικίαι καὶ ὅσαι ἄλλαι ἐκ πλεοναζούσης ὁρμῆς εἰώθασι φύεσθαι ἄλογοι ἐπιθυμίαι, σκιρτῶσαι καὶ ἀπαυχενίζουσαι καὶ τὸν εὐθὺν δρόμον τῆς διανοίας ἐπέχουσαι, πολλάκις δὲ καὶ τὸ σύμπαν αὐτῆς σχῆμα σπαράττουσαί τε καὶ καταβάλλουσαι.

246Ateşkese yanaşabilecek olanların çatışmaları ise sofistlerin öğreti kavgalarına benzer. Hepsi tek bir gayeye, tabiattaki şeyleri seyretmeye yöneldikleri ölçüde dost sayılabilirler; tek tek meselelerin araştırılmasında aynı görüşte olmadıkları ölçüde ise aralarında bir iç çekişme vardır. Evrenin oluşmamış olduğunu söyleyenler ona bir başlangıç atfedenlerle böyle çekişir; evrenin yok olacağını söyleyenler de, onun tabiatça yok olabilir olduğunu, ama daha güçlü bir bağla, kendisini yapanın iradesiyle bir arada tutulduğu için hiçbir zaman yok olmayacağını söyleyenlerle. Hiçbir şeyin var olmadığını, her şeyin oluş içinde olduğunu kabul edenler bunun tersini düşünenlerle; insanın her şeyin ölçüsü olduğunu anlatanlar, hissin ölçütleriyle düşüncenin ölçütlerini birbirine karıştıranlarla; kısacası her şeyin kavranamaz olduğunu ileri sürenler, pek çok şeyin bilinebildiğini söyleyenlerle çekişir.

246

τὰ δὲ τῶν ἐνσπόνδων εἶναι δυναμένων προσκρούσματα τοιαῦτά ἐστιν, ὁποίας εἶναι συμβέβηκε τὰς σοφιστῶν δογματικὰς ἔριδας· ᾗ μὲν γὰρ πρὸς ἓν ἀπονεύουσι τέλος, θεωρίαν τῶν τῆς φύσεως πραγμάτων, λέγοιντ’ ἂν εἶναι φίλοι, ᾗ δ’ οὐχ ὁμογνωμονοῦσιν ἐν ταῖς κατὰ μέρος ζητήσεσιν, ἐμφυλίῳ στάσει χρῆσθαι, ὥσπερ οἱ ἀγένητον εἶναι λέγοντες τὸ πᾶν τοῖς γένεσιν εἰσηγουμένοις αὐτοῦ, καὶ πάλιν οἱ φθαρήσεσθαι τοῖς φθαρτὸν μὲν εἶναι φύσει, μηδέποτε δὲ φθαρησόμενον διὰ τὸ κραταιοτέρῳ δεσμῷ, τῇ τοῦ πεποιηκότος βουλήσει, συνέχεσθαι, καὶ οἱ μηδὲν εἶναι ὁμολογοῦντες ἀλλὰ πάντα γίνεσθαι τοῖς ὑπολαμβάνουσι τἀναντία, καὶ οἱ πάντων χρημάτων ἄνθρωπον μέτρον εἶναι διεξιόντες τοῖς τὰ αἰσθήσεως καὶ τὰ διανοίας κριτήρια συγχέουσι, καὶ συνόλως οἱ πάντα ἀκατάληπτα εἰσηγούμενοι τοῖς γνωρίζεσθαι πάμπολλα φάσκουσιν.

247Güneş, ay ve bütün gök, toprak, hava ve su, bunlardan meydana gelen hemen her şey de araştırıcılara kavga ve çekişme konusu olmuştur: bunların ousia'larını ve keyfiyetlerini, değişmelerini ve dönüşmelerini, oluşlarını ve yok oluşlarını araştırırlar. Gökteki cisimlerin büyüklüğü ve hareketi üzerine incelemeyi de hiç yan iş saymazlar, ama farklı kanaatlere varır, uzlaşamazlar. Bu, hem ebe hem yargıç olan adam aralarına oturup her birinin psykhē'sinin doğurduğu yavrulara bakıncaya, beslenmeye değmeyenleri atıp işe yarayanları kurtarıncaya ve onları gerekli özene layık görünceye kadar sürer.

247

καὶ ἥλιος μέντοι καὶ σελήνη καὶ ὁ σύμπας οὐρανός, γῆ τε καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ, τά τε ἐξ αὐτῶν σχεδὸν πάντα τοῖς σκεπτικοῖς ἔριδας καὶ φιλονεικίας παρεσχήκασιν, οὐσίας καὶ ποιότητας, μεταβολάς τε αὖ καὶ τροπὰς καὶ γενέσεις, ἔτι δὲ φθορὰς αὐτῶν ἀναζητοῦσιν· μεγέθους τε πέρι καὶ κινήσεως τῶν κατ’ οὐρανὸν οὐ πάρεργον ποιούμενοι τὴν ἔρευναν ἑτεροδοξοῦσιν οὐ συμφερόμενοι, μέχρις ἂν ὁ μαιευτικὸς ὁμοῦ καὶ δικαστικὸς ἀνὴρ συγκαθίσας θεάσηται τὰ τῆς ἑκάστου γεννήματα ψυχῆς καὶ τὰ μὲν οὐκ ἄξια τροφῆς ἀπορρίψῃ, τὰ δ’ ἐπιτήδεια διασώσῃ καὶ προνοίας τῆς ἁρμοττούσης ἀξιώσῃ.

248Felsefe alanı ise ihtilafla dolmuştur, çünkü hakikat inandırıcılıkla ve tahminle iş gören nous'tan kaçar; sanırım fikir ayrılıklarını doğuran da onun bulunmasının ve yakalanmasının güç oluşudur.

248

τὰ δὲ κατὰ τὴν φιλοσοφίαν μεστὰ διαφωνίας γέγονε τὸν πιθανὸν καὶ στοχαστικὸν νοῦν τῆς ἀληθείας ἀποδιδρασκούσης· τὸ γὰρ δυσεύρετον καὶ δυσθήρατον αὐτῆς τὰς λογικάς, ὡς οἶμαι, στάσεις ἐγέννησε.

249"Güneş batarken," diyor, "İbrahim'in üzerine bir kendinden geçme çöktü; ve işte büyük, karanlık bir korku üzerine çöküyor" (Tekvin 15,12). Kendinden geçmenin bir türü, yaşlılık, kara safra ya da buna benzer başka bir sebeple aklı karıştıran çılgınca bir kudurmadır; bir türü, ansızın ve beklenmedik biçimde olagelen şeyler karşısında duyulan şiddetli bir sarsıntıdır; bir türü düşüncenin dinginliğidir, eğer düşünce bir gün durulabilecek tabiattaysa; hepsinin en iyisi ise tanrısal bir kapılma ve çılgınlıktır; peygamberler soyunun yaşadığı budur.

249

„Περὶ δὲ ἡλίου“ φησί „δυσμὰς ἔκστασις ἐπέπεσεν τῷ Ἀβραάμ, καὶ ἰδοὺ φόβος σκοτεινὸς μέγας ἐπιπίπτει αὐτῷ“ (Gen. 15, 12). ἔκστασις ἡ μέν ἐστι λύττα μανιώδης παράνοιαν ἐμποιοῦσα κατὰ γῆρας ἢ μελαγχολίαν ἤ τινα ὁμοιότροπον ἄλλην αἰτίαν, ἡ δὲ σφοδρὰ κατάπληξις ἐπὶ τοῖς ἐξαπιναίως καὶ ἀπροσδοκήτως συμβαίνειν εἰωθόσιν, ἡ δὲ ἠρεμία διανοίας, εἰ δὴ πέφυκέ ποτε ἡσυχάζειν, ἡ δὲ πασῶν ἀρίστη ἔνθεος κατοκωχή τε καὶ μανία,

250

ᾗ τὸ προφητικὸν γένος χρῆται. τῆς μὲν οὖν πρώτης ἐν ταῖς ⟨ἐν⟩ Ἐπινομίδι γραφείσαις ἀραῖς διαμέμνηται — παραπληξίαν γάρ φησι καὶ ἀορασίαν καὶ ἔκστασιν διανοίας καταλήψεσθαι τοὺς ἀσεβοῦντας, ὡς μηδὲν διοίσειν τυφλῶν ἐν μεσημβρίᾳ καθάπερ ἐν βαθεῖ σκότῳ ψηλαφώντων (Deut. 28,28.29) —,

251Musa bunlardan birincisini Tesniye'de yazılmış lanetlerde anar: dinsizleri delilik, körlük ve düşüncenin kendinden geçmesi yakalayacak, öyle ki öğle vakti, derin bir karanlıktaymış gibi el yordamıyla yürüyen körlerden hiçbir farkları kalmayacak der (Tesniye 28,28–29).

İkincisini pek çok yerde anar. "İshak," der, "büyük bir kendinden geçişle kendinden geçti ve dedi ki: Peki bana av avlayıp getiren kimdi? Sen gelmeden önce hepsinden yedim ve onu kutsadım; kutsanmış olsun da" (Tekvin 27,33). Yakup için de, Yusuf'un yaşadığını ve bütün Mısır ülkesine hükmettiğini söyleyenlere inanmadığında, "zihni kendinden geçti, çünkü onlara inanmadı" der (Tekvin 45,26). Çıkış'ta da, halkın toplandığı sırada: "Sina dağının tamamı tütüyordu, çünkü Tanrı ateş içinde onun üzerine inmişti; duman bir ocağın buharı gibi yükseliyordu; ve bütün halk büyük bir dehşetle kendinden geçti" (Çıkış 19,18). Levililer'de de, kutsal görevlerin tamamlandığı sekizinci günde, "gökten ateş çıkıp sunağın üzerindekileri, yakmalık sunuları ve iç yağlarını yiyip bitirdiğinde" hemen ardından şöyle denir: "Bütün halk bunu gördü ve kendinden geçti, yüzüstü yere kapandılar" (Levililer 9,24). Çünkü bu tür bir kendinden geçiş ürperti ve korkunç bir sarsıntı doğurur. (Ama Esav'a da şaşmamak elde mi? Avlanmayı bildiği hâlde hep kendisi avlanır, hep çelmelenir; çünkü bu tekhnē'yi fayda için değil zarar için edinmiştir, gerçekten avlanmaya ise hiç gayret etmemiştir. Yakup'a da şaşmamak elde mi? Öğrenmeden avlanır, bu işe tabiatından gelen bir dürtüyle girişir ve avı sınayıcıya götürür; sınayıcı avın makbul olup olmadığını ayırt edecektir, bu yüzden de "hepsinden yiyecektir".

251

τῆς δὲ δευτέρας πολλαχοῦ — „ἐξέστη“ γάρ φησιν „Ἰσαὰκ ἔκστασιν μεγάλην, καὶ εἶπε· τίς οὖν ὁ θηρεύσας μοι θήραν καὶ ἐνεγκών μοι, καὶ ἔφαγον ἀπὸ πάντων πρὸ τοῦ σὲ ἐλθεῖν, καὶ εὐλόγησα αὐτόν; καὶ εὐλογημένος ἔστω“ (Gen. 27,33), καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰακὼβ ἀπιστοῦντος τοῖς λέγουσιν, ὅτι „ζῇ Ἰωσὴφ καὶ ἄρχει πάσης γῆς Αἰγύπτου“· „ἐξέστη“ γάρ φησι „τῇ διανοίᾳ, οὐ γὰρ ἐπίστευσεν αὐτοῖς“ (Gen. 45,26), καὶ ἐν Ἐξαγωγῇ κατὰ τὴν ἐκκλησίαν· „τὸ γὰρ ὄρος“ φησί „τὸ Σινὰ ἐκαπνίζετο ὅλον διὰ τὸ καταβεβηκέναι τὸν θεὸν ἐπ’ αὐτὸ ἐν πυρί, καὶ ἀνέβαινεν ὁ καπνὸς ὡσεὶ ἀτμὶς καμίνου· καὶ ἐξέστη πᾶς ὁ λαὸς σφόδρα“ (Exod. 19,18), καὶ ἐν τῷ Λευιτικῷ κατὰ τὴν τῶν ἱερῶν τελείωσιν ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ, ὁπότε „ἐξῆλθε πῦρ ἀπ’ οὐρανοῦ καὶ κατέφαγε τὰ ἐπὶ τοῦ θυσιαστηρίου, τά τε ὁλοκαυτώματα καὶ τὰ στέατα“· λέγεται γὰρ εὐθύς· „καὶ εἶδε πᾶς ὁ λαὸς καὶ ἐξέστη, καὶ ἔπεσαν ἐπὶ πρόσωπον“ (Lev. 9,24)· ἡ γὰρ τοιαύτη ἔκστασις πτόησιν καὶ δεινὴν κατάπληξιν ἐμποιεῖ — (ἀλλ’ οὐκ ἄξιον θαυμάσαι καὶ ἐπὶ τοῦ Ἠσαῦ,

252

ὅτι εἰδὼς κυνηγεῖν ἀεὶ θηρεύεται καὶ πτερνίζεται τὴν τέχνην ἐπὶ βλάβῃ κτησάμενος, οὐκ ὠφελείᾳ, θηρεύειν δὲ οὐδέποτε ἐσπούδασε, καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰακώβ, ὅτι θηρεύει μὴ μαθών, ἀλλὰ φύσει κινούμενος τὸ πάθος, καὶ φέρει τῷ δοκιμαστῇ, ὃς εἰ δοκιμόν ἐστι διαγνώσεται, διὸ ἀπὸ πάντων φάγεται (Gen. 27,33)·

253Çünkü çilenin bütün ürünleri yenilebilir: araştırma, inceleme, okuma, dinleme, dikkat, kendine hâkim olma, ne iyi ne kötü olan şeylere karşı kayıtsız kalma. Ama elbette her birinin turfandasını yedi, hepsini değil; çünkü çile ehline de ödül olarak kendine uygun yiyecekler bırakılmalıydı.

253

πάντα γὰρ τὰ τῆς ἀσκήσεως ἐδώδιμα καθέστηκεν, ἡ ζήτησις, ἡ σκέψις, ἡ ἀνάγνωσις, ἡ ἀκρόασις, ἡ προσοχή, ἡ ἐγκράτεια, ἡ ἐξαδιαφόρησις τῶν ἀδιαφόρων. ἀπὸ πάντων δὲ τὰς ἀπαρχὰς δήπουθεν ἔφαγεν, ἀλλ’ οὐ πάντα· ἔδει γὰρ ὑπολείπεσθαι καὶ τῷ ἀσκητῇ τροφὰς οἰκείας ὡς ἆθλα.

254"Sen gelmeden önce" sözü de derin bir anlam taşır: duygu psykhē'ye girerse kendine hâkim olmanın tadını çıkaramayız. Bu söz ayrıca kötü kişiyi, terbiyenin işleri söz konusu olduğunda yavaş, üşengeç ve ağırdan alan biri olarak teşhir eder; ölçüsüzlüğün işleri söz konusu olduğundaysa öyle değildir.

254

„πρὸ τοῦ σὲ ἐλθεῖν“ φυσικῶς· ἐὰν γὰρ ἔλθῃ τὸ πάθος εἰς τὴν ψυχήν, οὐκ ἀπολαύσομεν ἐγκρατείας· ἐλέγχει δὲ καὶ τὸν φαῦλον ὡς βραδὺν καὶ ὀκνηρὸν καὶ μελλητὴν πρὸς τὰ παιδείας ἔργα, ἀλλ’ οὐ πρὸς τὰ ἀκολασίας.

255Mısır'ın da insanları duyguların zevkine doğru koşturan işbaşıları vardır; Musa ise tam tersine Pesah'ın acele ile yenmesini, yani bunlardan geçişin şölenle kutlanmasını buyurur. Yahuda da şöyle der: "Eğer oyalanmasaydık, şimdiye iki kez dönmüş olurduk" (Tekvin 43,10). "Mısır'a inmiş olurduk" demiyor, "oradan sağ salim dönmüş olurduk" diyor.)

255

ἐργοδιώκτας οὖν Αἴγυπτος ἔχει πρὸς τὴν τῶν παθῶν ἐπισπεύδοντας ἀπόλαυσιν, Μωυσῆς δ’ ἔμπαλιν μετὰ σπουδῆς παραγγέλλει τὸ Πάσχα ἐσθίειν, τὴν ἀπὸ τούτων διάβασιν εὐωχεῖθαι. καὶ ὁ Ἰούδας φησίν· „εἰ μὴ γὰρ ἐβραδύναμεν, ἤδη ἂν ὑπεστρέψαμεν δίς“ (Gen. 43,10), οὔ φησι κατέβημεν εἰς Αἴγυπτον, ἀλλ’ ἐκεῖθεν ἐπανεσώθημεν.

256Yakup'un şaşırması da yerindedir: bedendeki nous, yani Yusuf, aretē yolunda hâlâ yaşıyor, bedene hükmediyor ve onun hükmü altına girmiyor mu (Tekvin 45,26)? Öteki örnekleri de gözden geçiren kişi hakikatin izini sürebilir. Ama şimdiki amacımız bunları ayrıntısıyla incelemek değil; bu yüzden sıradakine dönmeliyiz.) Üçüncüsünü, kadının yaratılışı üzerine felsefe yaptığı yerde anar:

256

εἰκότως καὶ Ἰακὼβ τεθαύμακεν, εἰ ἔτι ὁ ἐν σώματι νοῦς, Ἰωσήφ, ζῇ πρὸς ἀρετὴν καὶ ἄρχει (Gen. 45,26) τοῦ σώματος, ἀλλ’ οὐκ ἄρχεται πρὸς αὐτοῦ. καὶ τἄλλα ἐπιὼν ἄν τις ὑποδείγματα τἀληθὲς ἰχνεύειν δυνηθείη. πρόκειται δ’ οὐ περὶ τούτων νῦν ἀκριβολογεῖσθαι, διὸ ἐπὶ τὰ ἑξῆς τρεπτέον), τῆς δὲ τρίτης ἐν οἷς τὰ περὶ τὴν τῆς γυναικὸς γένεσιν φιλοσοφεῖ —

257"Tanrı Âdem'in üzerine bir kendinden geçme saldı ve Âdem uyudu" der (Tekvin 2,21); burada kendinden geçmeyi nous'un sükûnu ve dinginliği anlamında alır. Çünkü nous'un uykusu hissin uyanıklığıdır; düşüncenin uyanıklığı da hissin işlemez hâle gelmesidir.

257

„ἐπέβαλε γὰρ ὁ θεὸς“ φησίν „ἔκστασιν ἐπὶ τὸν Ἀδάμ, καὶ ὕπνωσεν“ (Gen. 2,21), ἔκστασιν τὴν ἡσυχίαν καὶ ἠρεμίαν τοῦ νοῦ παραλαμβάνων· ὕπνος γὰρ νοῦ ἐγρήγορσίς ἐστιν αἰσθήσεως, καὶ γὰρ ἐγρήγορσις διανοίας αἰσθήσεως ἀπραξία —,

258Dördüncüsünü ise şimdi incelediğimiz yerde anar: "Güneş batarken İbrahim'in üzerine bir kendinden geçme çöktü." Bu, ilhama gelmiş, Tanrı tarafından taşınan birinin hâlidir. Ama İbrahim'in peygamber olduğunu yalnız bu göstermez; kutsal kitaplarda bir dikilitaşa kazınmış gibi duran açık bir söz de vardır. Biri, tabiatça hükümran olan aretē'yi, yani Sara'yı, ondan ayırmaya kalkıştığında — sanki o yalnız bilgenin mülkü değil de phronēsis taslayan herkesin malıymış gibi — şöyle denir: "Kadını adama geri ver, çünkü o bir peygamberdir; senin için dua edecek ve yaşayacaksın" (Tekvin 20,7).

258

τῆς δὲ τετάρτης ὃ νῦν σκοποῦμεν· „περὶ δὲ ἡλίου δυσμὰς ἔκστασις ἐπέπεσεν τῷ Ἀβραάμ“· ἐνθουσιῶντος καὶ θεοφορήτου τὸ πάθος. ἀλλ’ οὐχὶ τοῦτο μόνον διασυνίστησιν αὐτὸν προφήτην, ἀλλὰ καὶ γράμμα ῥητὸν ἐστηλιτευμένον ⟨ἐν⟩ ἱεραῖς βίβλοις, ἡνίκα τις ἐπεχείρησε τὴν ἐκ φύσεως ἄρχουσαν ἀρετήν, Σάρραν, αὐτοῦ διοικίζειν, ὡς οὐκ ἴδιον σοφοῦ καὶ μόνου κτῆμα, ἀλλὰ παντὸς τοῦ φρόνησιν ἐπιμορφάζοντος. „ἀπόδος“ γάρ φησι „τὴν γυναῖκα τῷ ἀνθρώπῳ, ὅτι προφήτης ἐστὶ καὶ προσεύξεται περὶ σοῦ, καὶ ζήσεις“ (Gen. 20,7).

259Kutsal söz her erdemli kişiye peygamberlik payesi tanır. Çünkü peygamber kendinden hiçbir şey söylemez; söylediği her şey başkasınındır, onu bir başkası içinden seslendirir. Kötü birinin Tanrı'nın tercümanı olması caiz değildir; dolayısıyla hiçbir kötü insan gerçek anlamda ilhama gelmez. Bu yalnız bilgeye yaraşır, çünkü Tanrı'nın çınlayan çalgısı yalnız odur; Tanrı onu görünmeden vurur ve titreştirir.

259

παντὶ δὲ ἀστείῳ προφητείαν ὁ ἱερὸς λόγος μαρτυρεῖ· προφήτης γὰρ ἴδιον μὲν οὐδὲν ἀποφθέγγεται, ἀλλότρια δὲ πάντα ὑπηχοῦντος ἑτέρου· φαύλῳ δ’ οὐ θέμις ἑρμηνεῖ γενέσθαι θεοῦ, ὥστε κυρίως μοχθηρὸς οὐδεὶς ἐνθουσιᾷ, μόνῳ δὲ σοφῷ ταῦτ’ ἐφαρμόττει, ἐπεὶ καὶ μόνος ὄργανον θεοῦ ἐστιν ἠχεῖον, κρουόμενον καὶ πληττόμενον ἀοράτως ὑπ’ αὐτοῦ.

260Nitekim adil diye kaydettiği herkesi, Tanrı'ya kapılmış ve peygamberlik eden kişiler olarak sahneye çıkarmıştır. Nuh adildir; peki o aynı zamanda peygamber değil midir? Sonraki nesiller için ettiği ve olayların gerçekleşmesiyle doğrulanan duaları ve lanetleri (Tekvin 9,25 vd.) Tanrı'ya kapılmadan mı bildirdi?

260

πάντας γοῦν ὁπόσους ἀνέγραψε δικαίους κατεχομένους καὶ προφητεύοντας εἰσήγαγεν. ὁ Νῶε δίκαιος· ἆρ’ οὐ καὶ εὐθὺς προφήτης; ἢ τὰς εὐχὰς καὶ κατάρας ἃς ἐπὶ ταῖς αὖθις γενεαῖς ἐποιήσατο (Gen. 9,25 ss.) ἔργων ἀληθείᾳ βεβαιωθείσας οὐ κατεχόμενος ἐθέσπισε;

261Ya İshak? Ya Yakup? Onların da başka pek çok sözle, en çok da soylarından gelenlere seslenişleriyle peygamberlik ettikleri kabul edilir. "Toplanın da günlerin sonunda başınıza gelecekleri size bildireyim" (Tekvin 49,1) sözü ilhama gelmiş birinin sözüydü, çünkü geleceği kavramak insana göre değildir. Ya Musa? Her yerde peygamber diye övülmüyor mu?

261

τί δὲ Ἰσαάκ; τί δὲ Ἰακώβ; καὶ γὰρ οὗτοι διά τε ἄλλων πολλῶν καὶ μάλιστα διὰ τῶν εἰς τοὺς ἐκγόνους προσρήσεων ὁμολογοῦνται προφητεῦσαι. τὸ γὰρ „συνάχθητε, ἵνα ἀπαγγείλω τί ἀπαντήσεται ὑμῖν ἐπ’ ἐσχάτῳ τῶν ἡμερῶν“ (Gen. 49, 1) ἐνθουσιῶντος ἦν· ἡ γὰρ τῶν μελλόντων κατάληψις ἀνοίκειος ἀνθρώπῳ. τί δὲ Μωυσῆς; οὐ προφήτης ᾄδεται πανταχοῦ;

262Nitekim şöyle der: "Aranızda Rab'bin bir peygamberi çıkarsa ona bir görümde kendimi tanıtacağım; Musa'ya ise açıkça, bilmecelerle değil" (Sayılar 12,6.8); bir başka yerde de: "Rab'bin yüz yüze tanıdığı Musa gibi bir peygamber bir daha çıkmadı" (Tesniye 34,10).

262

λέγει γάρ· „ἐὰν γένηται ὑμῶν προφήτης κυρίου, ἐν ὁράματι αὐτῷ γνωσθήσομαι, Μωυσῇ δὲ ἐν εἴδει, καὶ οὐ δι’ αἰνιγμάτων“ (Num. 12,6.8), καὶ πάλιν „οὐκ ἀνέστη ἔτι προφήτης ὡς Μωυσῆς, ὃν ἔγνω κύριος αὐτὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον“ (Deut. 34, 10).

263Demek ki "güneş batarken bir kendinden geçme çöktü" derken ilhama gelmiş kişiyi pek güzel anlatıyor; güneş derken de sembolik olarak bizim nous'umuzu kastediyor. Çünkü bizde akıl yürütme ne ise, kozmosta güneş odur: ikisi de ışık saçar; biri bütün evrene duyularla algılanan bir aydınlık yayar, öteki de bize, kavrayışlar aracılığıyla, düşünceyle kavranan ışınlar gönderir.

263

παγκάλως οὖν τὸν ἐνθουσιῶντα μηνύει φάσκων „περὶ ἡλίου δυσμὰς ἔκστασις ἐπέπεσεν“ (Gen. 15, 12), ἥλιον διὰ συμβόλου τὸν ἡμέτερον καλῶν νοῦν· ὅπερ γὰρ ἐν ἡμῖν λογισμός, τοῦτο ἐν κόσμῳ ἥλιος, ἐπειδὴ φωσφορεῖ ἑκάτερος, ὁ μὲν τῷ παντὶ φέγγος αἰσθητὸν ἐκπέμπων, ὁ δὲ ἡμῖν αὐτοῖς τὰς νοητὰς διὰ τῶν καταλήψεων αὐγάς.

264Nous'umuz çevremizi hâlâ aydınlatıp dolaştığı, bütün psykhē'ye öğle ışığı gibi yayıldığı sürece kendimizdeyiz, kapılmış değiliz; ama o batıya varınca, beklenebileceği gibi, kendinden geçme, tanrısal kapılma ve çılgınlık üzerimize çöker. Çünkü ilahi ışık parlayınca insani olan batar; o batınca bu doğar, yükselir.

264

ἕως μὲν οὖν ἔτι περιλάμπει καὶ περιπολεῖ ἡμῶν ὁ νοῦς μεσημβρινὸν οἷα φέγγος εἰς πᾶσαν τὴν ψυχὴν ἀναχέων, ἐν ἑαυτοῖς ὄντες οὐ κατεχόμεθα· ἐπειδὰν δὲ πρὸς δυσμὰς γένηται, κατὰ τὸ εἰκὸς ἔκστασις καὶ ἡ ἔνθεος ἐπιπίπτει κατοκωχή τε καὶ μανία. ὅταν μὲν γὰρ φῶς τὸ θεῖον ἐπιλάμψῃ, δύεται τὸ ἀνθρώπινον, ὅταν δ’ ἐκεῖνο δύηται, τοῦτ’ ἀνίσχει καὶ ἀνατέλλει.

265Peygamber soyunun başına gelen de çoğu zaman budur: ilahi ruh gelince içimizdeki nous evinden çıkar, ruh göçüp gidince yeniden yerleşir; çünkü ölümlünün ölümsüzle aynı evde oturması caiz değildir. Bu yüzden akıl yürütmenin batışı ve onu saran karanlık, kendinden geçmeyi ve Tanrı'nın kapıp götürdüğü çılgınlığı doğurdu.

265

τῷ δὲ προφητικῷ γένει φιλεῖ τοῦτο συμβαίνειν· ἐξοικίζεται μὲν γὰρ ἐν ἡμῖν ὁ νοῦς κατὰ τὴν τοῦ θείου πνεύματος ἄφιξιν, κατὰ δὲ τὴν μετανάστασιν αὐτοῦ πάλιν εἰσοικίζεται· θέμις γὰρ οὐκ ἔστι θνητὸν ἀθανάτῳ συνοικῆσαι. διὰ τοῦτο ἡ δύσις τοῦ λογισμοῦ καὶ τὸ περὶ αὐτὸν σκότος ἔκστασιν καὶ θεοφόρητον μανίαν ἐγέννησε.

266Ardından gelen sözü de metne ekler: "İbrahim'e denildi" (Tekvin 15,13). Gerçekten de peygamber, konuşuyor gibi göründüğünde bile aslında susar; bir başkası, bildirmek istediği şeyler için onun ses araçlarını, ağzını ve dilini kullanır. Onları görünmez ve bütün musikiye vâkıf bir tekhnē ile çalarak güzel sesli, uyumlu ve tam bir ahenkle dolu kılar.

266

τὸ δὲ ἀκόλουθον προσυφαίνει τῇ γραφῇ φάσκων „ἐρρέθη πρὸς Ἀβραάμ“ (Gen. 15, 13)· ὄντως γὰρ ὁ προφήτης, καὶ ὁπότε λέγειν δοκεῖ, πρὸς ἀλήθειαν ἡσυχάζει, καταχρῆται δὲ ἕτερος αὐτοῦ τοῖς φωνητηρίοις ὀργάνοις, στόματι καὶ γλώττῃ, πρὸς μήνυσιν ὧν ἂν θέλῃ· τέχνῃ δὲ ἀοράτῳ καὶ παμμούσῳ ταῦτα κρούων εὔηχα καὶ παναρμόνια καὶ γέμοντα συμφωνίας τῆς πάσης ἀποτελεῖ.

267Önceden bildirilen bu sözlerin neler olduğunu dinlemeye değer. Birincisi şudur: Tanrı aretē'yi sevenin bedende, kendi toprağındaymış gibi yerleşik oturmasına izin vermez; yalnız yabancı bir ülkedeymiş gibi misafir olarak kalmasına izin verir. "İyice bil ki," der, "soyun kendisinin olmayan bir ülkede garip olacaktır" (Tekvin 15,13). Oysa her kötü kişi beden diyarını kendine akraba bilir ve orada misafir olarak değil, yerleşik olarak oturmaya çalışır.

267

Τίνα δ’ ἐστὶν ἃ ἐρρέθη προθεσπισθέντα, καλὸν ἀκοῦσαι· πρῶτον μέν, ὅτι τῷ φιλαρέτῳ κατοικεῖν οὐ δίδωσιν ὁ θεὸς ὡς ἐν οἰκείᾳ γῇ τῷ σώματι, ἀλλὰ παροικεῖν ὡς ἐν ἀλλοδαπῇ μόνον ἐπιτρέπει χώρᾳ. „γινώσκων“ γάρ φησι „γνώσῃ, ὅτι πάροικον ἔσται τὸ σπέρμα σου ἐν γῇ οὐκ ἰδίᾳ“ (Gen. 15,13). παντὸς δὲ φαύλου συγγενὲς τὸ σώματος χωρίον, ἐν ᾧ μελετᾷ κατοικεῖν, οὐ παροικεῖν.

268Bu bir derstir. İkincisi şudur: psykhē'ye köleliği, kötü muameleyi ve —kendi deyişiyle— korkunç bir alçaltılmayı getiren, yeryüzündeki bu küçük barınaklardır. Çünkü bedenin duyguları düşünceye gerçekten piç ve yabancıdır; köklerini saldıkları etten bitmişlerdir.

268

ἓν μὲν δὴ παίδευμα τοῦτο· ἕτερον δέ, ὅτι τὰ δουλείαν καὶ κάκωσιν καὶ δεινήν, ὡς αὐτὸς ἔφη, ταπείνωσιν ἐπάγοντα τῇ ψυχῇ τὰ κατὰ γῆν ἐστιν οἰκίδια· νόθα γὰρ καὶ ξένα διανοίας τὰ σώματος ὡς ἀληθῶς πάθη, σαρκὸς ἐκπεφυκότα, ᾗ προσερρίζωται.

269Köleliğin dört yüz yıl sürmesi (Tekvin 15,13) dört duygunun güçlerine karşılık gelir. Haz hükmettiğinde gönül havalanır, kabarır, boş bir hafiflikle yükselir. Arzu baskın çıkınca uzakta olan şeylere bir sevda doğar ve psykhē'yi, hiç gerçekleşmeyecek bir umudun ucunda, ilmekten sallanır gibi asılı bırakır: hep susar ama içemez, Tantalos'un cezasını çeker.

269

τετρακόσια δὲ ἔτη γίνεται ἡ δουλεία (Gen. 15, 13) κατὰ τὰς τῶν τεττάρων παθῶν δυνάμεις. ἀρχούσης μὲν γὰρ ἡδονῆς μετεωρίζεται καὶ φυσᾶται τὸ φρόνημα, χαύνῳ κουφότητι ἐξαιρόμενον· ὅταν δὲ ἐπιθυμία κρατήσῃ, ἔρως ἐγγίνεται τῶν ἀπόντων καὶ τὴν ψυχὴν ὥσπερ ἀπ’ ἀγχόνης ἐλπίδος ἀτελοῦς ἐκρέμασε· διψῇ μὲν γὰρ ἀεί, πιεῖν δὲ ἀδυνατεῖ ταντάλειον τιμωρίαν ὑπομένουσα.

270Acının hükmü altında ise psykhē, yaprak döken, kuruyan ağaçlar gibi büzülür ve daralır; tazeliği, dolgunluğu erir gider. Korku zorbalığa başlayınca da artık kimse yerinde kalmak istemez; ancak böyle kurtulabileceğini umarak kaçar, sıvışır. Çünkü arzunun çekici bir gücü vardır, özlenen şey kaçsa bile insanı peşinden koşmaya zorlar; korku ise tersine bir yabancılık doğurarak insanı görünen şeyden koparır ve uzağa savurur. Sayılan duyguların egemenliği, hükmettiklerine ağır bir kölelik yükler; ta ki hakem ve yargıç olan Tanrı kötülük göreni kötülük edenden ayırıp birini tam bir hürriyete kavuşturana, ötekine de suçlarının karşılığını ödetene dek.

270

κατὰ δὲ τὴν τῆς λύπης δυναστείαν συνάγεται καὶ συστέλλεται φυλλορροούντων καὶ ἀφαυαινομένων τρόπον δένδρων· τὸ γὰρ εὐθαλὲς αὐτῆς καὶ πῖον ἰσχναίνεται. φόβου γε μὴν τυραννήσαντος οὐδεὶς ἔτι μένειν ἀξιοῖ, δρασμῷ δὲ καὶ φυγῇ χρῆται, μόνως ἂν οὕτως σωθήσεσθαι προσδοκῶν· ἐπιθυμία μὲν γὰρ ὁλκὸν ἔχουσα δύναμιν, κἂν φεύγῃ τὸ ποθούμενον, διώκειν ἀναγκάζει, φόβος δ’ ἔμπαλιν ἀλλοτριότητα ἐμποιῶν διοικίζει καὶ μακρὰν τοῦ

271

φαινομένου διίστησιν. αἱ δὲ τῶν λεχθέντων ἡγεμονίαι παθῶν βαρεῖαν τοῖς ἀρχομένοις ἐπάγουσι δουλείαν, ἄχρις ἂν ὁ βραβευτὴς καὶ δικαστὴς θεὸς διακρίνῃ τὸ κακούμενον ἀπὸ τοῦ κακοῦντος καὶ τὸ μὲν εἰς ἐλευθερίαν ἐξέληται παντελῆ, τῷ δὲ τἀπίχειρα ὧν ἐξήμαρτεν ἀποδῷ.

272Nitekim şöyle denir: "Onların kulluk edecekleri milleti ben yargılayacağım; bundan sonra da buradan bol eşyayla çıkacaklar" (Tekvin 15,14). Çünkü ölümlü olan, duygular milletinin baskısına uğramak ve doğup oluşmuş olana özgü belaları yüklenmek zorundadır; Tanrı'nın dileği ise soyumuza doğuştan yapışık kötülükleri hafifletmektir. Böylece biz de başta acımasız efendilerin kölesi olarak kendimize düşeni çekeceğiz, Tanrı da kendine yaraşanı yapacak: kendisine yalvaran psykhē'lere salıverilme ve hürriyet ilan edecek; yalnız bağları çözüp sıkı korunan zindandan çıkışı sağlamakla kalmayacak, "eşya" dediği yol azığını da verecektir.

272

λέγεται γάρ· „τὸ δὲ ἔθνος ᾧ ἂν δουλεύσωσι κρινῶ ἐγώ· μετὰ δὲ ταῦτα ἐξελεύσονται ὧδε μετὰ ἀποσκευῆς πολλῆς“ (Gen. 15,14). ἀνάγκη γὰρ θνητὸν ὄντα τῷ τῶν παθῶν ἔθνει πιεσθῆναι καὶ τὰς οἰκείους τῷ γενομένῳ κῆρας ἀναδέξασθαι, βούλημα δὲ θεοῦ τὰ σύμφυτα κακὰ τοῦ γένους ἡμῶν ἐπικουφίζειν· ὥστε καὶ ἡμεῖς ἐν ἀρχῇ

273

τὰ οἰκεῖα πεισόμεθα ὠμῶν γενόμενοι δεσποτῶν δοῦλοι, καὶ ὁ θεὸς τὸ οἰκεῖον ἐργάσεται ἑαυτῷ, ἄφεσιν καὶ ἐλευθερίαν ταῖς ἱκέτισιν αὐτοῦ ψυχαῖς προκηρύξας, οὐ μόνον λύσιν δεσμῶν καὶ ἔξοδον ἐκ τῆς περιπεφρουρημένης εἱρκτῆς παρασχόμενος, ἀλλὰ καὶ ἐφόδια δούς, ἅπερ ἀποσκευὴν ἐκάλεσε.

274Bu ne demektir? Nous yukarıdan, gökten inip bedenin zorunluluklarına bağlandığında, sonra hiçbir şeyin yemine kanıp yarı erkek yarı kadın biri gibi tatlı kötülüklere sarılmaz da kendi tabiatında kalırsa; gerçek bir erkek olarak güreşte yere serilmektense rakibini yere serebilirse; temel eğitimin bütün dallarıyla beslenip onlardan seyre bir özlem duyarak kendine hâkim olmayı ve dayanıklılığı, o güçlü aretē'leri edinmişse, göçüp yurduna dönüş yolunu bulduğunda terbiyenin bütün kazançlarını yanında götürür. "Eşya" denen işte budur.

274

τί δὲ τοῦτ’ ἐστίν; ἐπειδὰν ἄνωθεν ἀπ’ οὐρανοῦ καταβὰς ὁ νοῦς ἐνδεθῇ ταῖς σώματος ἀνάγκαις, εἶτα ὑπὸ μηδεμιᾶς δελεασθεὶς οἷα ἀνδρόγυνος ἢ γύνανδρος τὰ ἡδέα ἀσπάσηται κακά, μείνας δὲ ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως ἀνὴρ ὄντως τραχηλίζειν μᾶλλον ἢ τραχηλίζεσθαι δύνηται, τοῖς τῆς ἐγκυκλίου μουσικῆς ἐντραφεὶς ἅπασιν, ἐξ ὧν θεωρίας λαβὼν ἵμερον ἐγκράτειαν καὶ καρτερίαν, ἐρρωμένας ἀρετάς, ἐκτήσατο, μετανιστάμενος καὶ κάθοδον τὴν εἰς τὴν πατρίδα εὑρισκόμενος πάντ’ ἐπάγεται τὰ παιδείας, ἅπερ ἀποσκευὴ καλεῖται.

275Bunlar hakkında da bu kadarını söyledikten sonra şunu ekler: "Sen ise barış içinde beslenip güzel bir yaşlılığa erişerek atalarına gideceksin" (Tekvin 15,15). Demek ki biz eksik olanlar hem savaşa maruz kalır hem köle oluruz, tepemizde asılı duran korkulardan da güç bela kurtuluruz; kâmil soy ise köleleştirilemez, ona savaş açılamaz; barış ve en sağlam hürriyet içinde beslenir.

275

Τοσαῦτα καὶ περὶ τούτων εἰπὼν ἐπιλέγει· „σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας σου μετ’ εἰρήνης τραφεὶς ἐν γήρᾳ καλῷ“ (Gen. 15,15). οὐκοῦν οἱ μὲν ἀτελεῖς καὶ πολεμούμεθα καὶ δουλεύομεν καὶ μόλις ἀπαλλαγὴν τῶν ἐπικρεμασθέντων φοβερῶν εὑρισκόμεθα, τὸ δὲ τέλειον γένος ἀδούλωτον, ἀπολέμητον, εἰρήνῃ καὶ ἐλευθερίᾳ βεβαιοτάτῃ ἐντρεφόμενον.

276Erdemli kişiyi ölen biri olarak değil, "giden" biri olarak sunması bir öğreti taşır: en yüksek derecede arınmış psykhē soyunun sönmez ve ölümsüz olduğunu, buradan göğe bir yolculuğa çıkacağını, ölümün getirdiği sanılan çözülme ve yok oluşa uğramayacağını göstermek ister.

276

δογματικῶς δὲ τὸν ἀστεῖον οὐκ ἀποθνῄσκοντα, ἀλλ’ ἀπερχόμενον εἰσήγαγεν, ἵν’ ἄσβεστον καὶ ἀθάνατον τὸ τῆς κεκαθαρμένης ἄκρως ψυχῆς ἀποφανῇ γένος, ἀποδημίᾳ τῇ ἐνθένδε πρὸς οὐρανὸν χρησόμενον, οὐ διαλύσει καὶ φθορᾷ, ἣν ἐπάγειν θάνατος δοκεῖ.

277"Gideceksin" sözünden sonra "atalarına" yazılmıştır; bunların hangi atalar olduğunu incelemeye değer. Keldaniler ülkesinde yaşamış olanları, yani bildiği tek akrabaları kastediyor olamaz, çünkü bir ilahi buyrukla bütün kan akrabalarından ayrılmıştı. Nitekim şöyle der: "Rab İbrahim'e dedi ki: Ülkenden, akrabalarından ve babanın evinden çık, sana göstereceğim ülkeye git; seni büyük bir millet yapacağım" (Tekvin 12,1–2).

277

μετὰ δὲ τὸ „ἀπελεύσῃ“ γέγραπται τὸ „πρὸς τοὺς πατέρας σου“· ποίους πατέρας, ἄξιον σκέψασθαι. τοὺς μὲν γὰρ ἐν τῇ Χαλδαίων χώρᾳ βεβιωκότας, οἷς μόνοις ἐχρήσατο συγγενέσιν, οὐκ ἂν λέγοι, διὰ τὸ χρησμῷ τῶν ἀφ’ αἵματος ἁπάντων διῳκίσθαι. „εἶπε“ γάρ φησι „κύριος τῷ Ἀβραάμ· ἄπελθε ἐκ τῆς γῆς σου καὶ ἐκ τῆς συγγενείας σου καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου εἰς τὴν γῆν ἥν σοι δείξω· καὶ ποιήσω σε εἰς ἔθνος μέγα“ (Gen. 12,1.2).

278İlahi takdirle onlardan uzaklaştırılmış birinin onlarla yeniden yakınlık kurması nasıl makul olurdu? Başka bir milletin ve soyun önderi olacak birinin eski soya katılması nasıl olurdu? Tanrı onu eskisinden büsbütün koparmasaydı, ona bir bakıma yepyeni bir millet ve soy bağışlamazdı.

278

τὸν γὰρ ἀλλοτριωθέντα ἐπιφροσύνῃ θείᾳ πῶς ἦν τοῖς αὐτοῖς εὔλογον οἰκειοῦσθαι πάλιν; πῶς δὲ τὸν ἔθνους καὶ γένους ἑτέρου μέλλοντα ἡγεμόνα ἔσεσθαι προσκληροῦσθαι τῷ παλαιῷ; οὐ γὰρ ἂν ἐχαρίζετο καινὸν τρόπον τινὰ καὶ νέον ἔθνος καὶ γένος αὐτῷ ὁ θεός, εἰ μὴ τοῦ ἀρχαίου κατὰ τὸ παντελὲς ἀπεσχοίνιζεν.

279Çünkü o gerçekten bir milletin ve soyun başıdır: kökten çıkar gibi ondan, tabiattaki şeyleri inceleyip seyreden fidan, İsrail adlı filiz bitmiştir. Nitekim "eskiyi yeninin önünden çıkarın" diye de buyrulmuştur (Levililer 26,10). Ansızın, hiç beklemedikleri anda üzerlerine bir anda yeni iyilikler yağan kimselere eski hikâyelerin, eskimiş ve çiğnenip aşınmış âdetlerin artık ne faydası olur? Demek ki "atalar" derken psykhē'nin aralarından göçüp gittiği, Keldani mezarlarına gömülmüş olanları kastetmez. Bazılarının dediğine göre güneşi, ayı ve öteki yıldızları kasteder, çünkü yeryüzündeki her şeyin bunlar aracılığıyla oluştuğu söylenir; bazılarının düşündüğüne göre ise asıl örnekler olan ideaları, yani duyularla algılanan ve görülen şu şeylerin düşünceyle kavranan ve görünmeyen o örneklerini kasteder; bilgenin düşüncesi işte onların yanına göç eder.

279

ἐθνάρχης γὰρ καὶ γενάρχης ὡς ἀληθῶς ἐστιν οὗτος, ἀφ’ οὗ καθάπερ ἀπὸ ῥίζης τὸ σκεπτικὸν καὶ θεωρητικὸν τῶν τῆς φύσεως πραγμάτων ἀνέβλαστεν ἔρνος, ὄνομα Ἰσραήλ· ἐπεὶ καὶ „τὰ παλαιὰ ἐκ προσώπου νέων ἐκφέρειν“ διείρηται (Lev. 26,10). ποῦ γὰρ ἀρχαιολογίας ἔτι καὶ παλαιῶν καὶ κατημαξευμένων ἐθῶν ὄφελος, οἷς ἐξαπιναίως οὐ προσδοκήσασιν

280

ἀθρόα καὶ νέα ὤμβρησεν ἀγαθά; πατέρας οὖν οὐχ ὧν μετανάστατος ἐγένετο ἡ ψυχὴ καλεῖ τοὺς ἐν τοῖς Χαλδαϊκοῖς κατορωρυγμένους μνήμασιν, ἀλλ’ ὡς μὲν ἔνιοί φασιν, ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τοὺς ἄλλους ἀστέρας — τὴν γὰρ τῶν κατὰ γῆν ἁπάντων γένεσιν διὰ τούτων λόγος ἔχει συνίστασθαι —, ὡς δέ τινες νομίζουσι, τὰς ἀρχετύπους ἰδέας, τὰ νοητὰ καὶ ἀόρατα ἐκεῖνα τῶν αἰσθητῶν καὶ ὁρωμένων τούτων παραδείγματα, πρὸς ἃ τὴν τοῦ σοφοῦ διάνοιαν μετοικίζεσθαι.

281Bazıları da "atalar" sözüyle, kozmosun kendilerinden oluştuğu dört ilkenin ve gücün, yani toprak, su, hava ve ateşin kastedildiğini tahmin etmiştir; çünkü oluşan her şeyin, gerektiği gibi, bunlara çözüldüğünü söylerler.

281

τινὲς δὲ πατέρας ὑπετόπασαν εἰρῆσθαι τὰς τέτταρας ἀρχάς τε καὶ δυνάμεις, ἐξ ὧν συνέστηκεν ὁ κόσμος, γῆν ὕδωρ ἀέρα καὶ πῦρ· εἰς γὰρ ταύτας ἕκαστον τῶν γενομένων φασὶν ἀναλύεσθαι δεόντως.

282Nasıl ki isimler, fiiller ve sözün bütün öteki parçaları dilbilgisinin harflerinden oluşur ve yeniden o en son öğelere çözülürse, aynı şekilde her birimiz de dört öğeden birleşmiş ve her bir ousia'dan küçük parçalar ödünç almış olarak, belirli zaman devirlerinde borcumuzu öderiz: kuru olanı toprağa, yaş olanı suya, soğuk olanı havaya, sıcak olanı ateşe geri veririz.

282

καθάπερ γὰρ ὀνόματα καὶ ῥήματα καὶ τὰ λόγου μέρη πάντα συνέστηκε μὲν ἐκ τῶν τῆς γραμματικῆς στοιχείων, ἀναλύεται δὲ πάλιν εἰς ἔσχατα ἐκεῖνα, τὸν αὐτὸν τρόπον ἕκαστος ἡμῶν συγκριθεὶς ἐκ τῶν τεττάρων καὶ δανεισάμενος ἀφ’ ἑκάστης οὐσίας μικρὰ μόρια, καθ’ ὡρισμένας περιόδους καιρῶν ἐκτίνει τὸ δάνειον, εἰ μέν τι ξηρὸν εἴη, ἀποδιδοὺς γῇ, εἰ δέ τι ὑγρόν, ὕδατι, εἰ δὲ ψυχρόν, ἀέρι, εἰ δ’ ἔνθερμον, πυρί.

283Bunlar bedene ait olanlardır; psykhē'nin düşünen ve göksel soyu ise ata olarak en saf esîre varacaktır. Çünkü eskilerin sözüne göre, dört öğeden üstünlüğüyle ayrılan, dairesel hareket eden beşinci bir ousia vardır diyelim; yıldızların ve bütün göğün ondan meydana geldiği kabul edilmiştir. Bundan, insan psykhē'sinin de onun bir koparılmış parçası olduğu sonucunu çıkarmak gerekir.

283

τὰ μὲν σωματικὰ ταῦτα, τὸ δὲ νοερὸν καὶ οὐράνιον τῆς ψυχῆς γένος πρὸς αἰθέρα τὸν καθαρώτατον ὡς πατέρα ἀφίξεται. πέμπτη γάρ, ὡς ὁ τῶν ἀρχαίων λόγος, ἔστω τις οὐσία κυκλοφορητική, τῶν τεττάρων κατὰ τὸ κρεῖττον διαφέρουσα, ἐξ ἧς οἵ τε ἀστέρες καὶ ὁ σύμπας οὐρανὸς ἔδοξε γεγενῆσθαι, ἧς κατ’ ἀκόλουθον θετέον καὶ τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἀπόσπασμα.

284"Barış içinde beslenip" ibaresi de boşuna eklenmemiştir: insan soyunun neredeyse büyük çoğunluğu savaş ve savaşın getirdiği bütün kötülükler içinde beslenir. Savaşın bir türü dışımızdaki şeylerden gelir; şöhretsizlik, yoksulluk, kötü soydan gelmek ve benzerleri bu savaşı getirir. Öbür türü içimizden çıkar: bedende hastalıklar, sakatlıklar, tam körlükler ve sayısız başka belanın yığını; psykhē'de ise duygular, hastalıklar, zaaflar, akılsızlık, adaletsizlik ve onların zorbalık ortaklarının yol açtığı çetin ve pek ağır ayaklanmalar, yıkılmaz tahakkümler.

284

τὸ δὲ „μετ’ εἰρήνης τραφεὶς“ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ προσδιώρισται, ἀλλ’ ὅτι σχεδὸν τὸ πλεῖστον ἀνθρώπων γένος ἐπὶ πολέμῳ καὶ τοῖς ἐκ πολέμου κακοῖς πᾶσι τρέφεται. πόλεμος δ’ ὁ μὲν ἀπὸ τῶν ἐκτός ἐστιν, ὃν ἀδοξία καὶ πενία καὶ δυσγένεια καὶ τὰ ὁμοιότροπα ἐπάγουσιν, ὁ δ’ ἀπὸ τῶν ἐμφυλίων, κατὰ μὲν τὸ σῶμα ἀσθένειαι, λῶβαι, πηρώσεις παντελεῖς καὶ κηρῶν σωρὸς ἄλλων ἀμυθήτων, κατὰ δὲ τὴν ψυχὴν πάθη, νοσήματα, ἀρρωστήματα, δι’ ἀφροσύνης καὶ ἀδικίας καὶ τῶν ὁμοτυράννων χαλεπαὶ καὶ βαρύταται ἐπαναστάσεις καὶ ἀκαθαίρετοι δυναστεῖαι.

285"Barış içinde beslenip" demek, sakin ve havası açık bir hayat, gerçekten mesut ve bahtiyar bir hayat edinmiş olarak demektir. Bu ne zaman olur? Dışımızdaki şeyler bolluk ve itibar yönünde, bedenle ilgili olanlar sağlık ve güç yönünde, psykhē ile ilgili olanlar da aretē'lerin tadına varma yönünde yolunda gittiğinde.

285

„μετ’ εἰρήνης οὖν τραφεὶς“ γαληνὸν καὶ εὔδιον κτησάμενος βίον, εὐδαίμον’ ὡς ἀληθῶς καὶ μακάριον. πότε οὖν τοῦτο συμβήσεται; ὅταν εὐοδῇ μὲν τὰ ἐκτὸς πρὸς εὐπορίαν καὶ εὐδοξίαν, εὐοδῇ δὲ τὰ σώματος πρὸς ὑγίειάν τε καὶ ἰσχύν, εὐοδῇ δὲ τὰ ψυχῆς πρὸς ἀπόλαυσιν ἀρετῶν.

286Çünkü her birinin kendine uygun muhafızlara ihtiyacı vardır: beden itibarla, varlıkla ve zenginliğin bolluğuyla korunur; psykhē bedenin bütünlüğüyle ve her bakımdan sağlıklı olmasıyla; nous ise epistēmē'lerin kuramlarıyla. Burada şehirlerin yaşadığı barıştan söz etmediği, kutsal yazıları okuyanlar için açıktır; çünkü İbrahim büyük ve ağır savaşlara girmiş ve onları kazanmış görünür.

286

χρῄζει γὰρ ἕκαστον οἰκείων δορυφόρων· δορυφορεῖται δὲ σῶμα μὲν εὐδοξίᾳ καὶ περιουσίᾳ καὶ ἀφθονίᾳ πλούτου, ψυχὴ δὲ τῷ τοῦ σώματος ὁλοκλήρῳ καὶ κατὰ πάντα ὑγιεινῷ, ὁ δὲ νοῦς ὑπὸ τῶν ἐν ταῖς ἐπιστήμαις θεωρημάτων· ἐπεὶ ὅτι γε εἰρήνης οὐχ ἣν αἱ πόλεις ἄγουσι μέμνηται, σαφές ἐστι τοῖς ἐντυγχάνουσι ταῖς ἱεραῖς γραφαῖς· μεγάλους ⟨γὰρ⟩ καὶ βαρεῖς πολέμους Ἀβραὰμ ἀνεδέξατο, οὓς καθῃρηκὼς φαίνεται.

287Kaldı ki baba toprağını terk etmek de, göç edip bir daha yerleşemeyen, oradan oraya savrulan, ıssız ve yürünmemiş yollarda dolaşan biri için, eğer ilahi kehanetlere ve sözlere güvenmemiş olsaydı, ağır bir savaş olurdu. Üstelik korkunç şeylerin üçüncüsü de üstüne eklenmeliydi: göçten ve savaştan daha kötü bir bela olan kıtlık. Öyleyse İbrahim nasıl bir barış yaşadı?

287

καὶ ἡ τῆς πατρῴας μέντοι γῆς ἀπόλειψις μετανισταμένῳ καὶ πάλιν οἰκῆσαι μὴ δυναμένῳ, φορουμένῳ δὲ ὧδε κἀκεῖσε καὶ ἐρήμους καὶ ἀτριβεῖς ὁδοὺς ἀλωμένῳ τῷ μὴ θεοπροπίοις καί τισι θεσφάτοις πεπιστευκότι βαρὺς ἦν πόλεμος. ἀλλ’ ἔδει γὰρ καὶ τρίτον τι τῶν φοβερῶν προσεπιδαψιλεύσασθαι, λιμόν, μεταναστάσεως καὶ πολέμου κακὸν χεῖρον. ποίαν οὖν εἰρήνην ἤγαγεν;

288Bence göç etmek, yurtsuz kalmak, kralların karşı konulmaz kuvvetleriyle çatışmak ve kıtlıkla sıkışmak bir değil, pek çok ve çeşit çeşit savaşa işaret ediyor gibidir.

288

τὸ γάρ, οἶμαι, μετανίστασθαι καὶ ἀνίδρυτον εἶναι καὶ βασιλέων ἀμάχοις ἐναντιοῦσθαι δυνάμεσι καὶ λιμῷ πιέζεσθαι πόλεμον οὐχ ἕνα, πολλοὺς δὲ καὶ πολυτρόπους ἔοικε μηνύειν.

289Ama gizli anlamlara göre yapılan yorumlarda bunların her biri katıksız bir barışın örneğidir: duyguların yokluğu ve kıtlığı, düşman haksızlıkların yıkılması, Keldani kanaatinden Tanrı'yı seven kanaate, yani oluşmuş ve duyularla algılanan şeyden düşünceyle kavranan ve yaratan sebebe göç, iyi bir düzen ve sarsılmazlık getirir.

289

ἀλλ’ ἔν γε ταῖς δι’ ὑπονοιῶν ἀποδόσεσιν εἰρήνης ἀκράτου δεῖγμα ἕκαστον αὐτῶν εἶναι συμβέβηκε· παθῶν γὰρ ἔνδεια καὶ λιμὸς καὶ καθαίρεσις ἐχθρῶν ἀδικημάτων καὶ μετανάστασις ἀπὸ Χαλδαϊκῆς δόξης πρὸς τὴν φιλόθεον, τουτέστιν ἀπὸ τοῦ γεγονότος αἰσθητοῦ πρὸς τὸ νοητὸν καὶ πεποιηκὸς αἴτιον, εὐνομίαν καὶ εὐστάθειαν κατασκευάζουσιν.

290Böyle bir barış yaşayana güzel bir yaşlılık vaat eder; elbette uzun süren bir hayatı değil, phronēsis'le geçen bir hayatı kastediyor. Çünkü güzel geçen gün uzun yıllardan üstündür; tıpkı kısa bir ışığın sonsuz bir karanlıktan üstün olması gibi. Nitekim peygamber ruhlu biri, ölüm gölgesinde on bin yıl yaşamaktansa aretē ile bir gün yaşamayı dilediğini yerinde bir sözle söylemiştir (Mezmurlar 84,10); ölüm derken de kötülerin hayatını ima ediyordu.

290

ὑπισχνεῖται δὲ τῷ τοιαύτην ἄγοντι εἰρήνην καλὸν γῆρας, οὐ δήπου τὴν πολυχρόνιον ἀλλὰ τὴν μετὰ φρονήσεως ζωήν· τὸ γὰρ εὐήμερον πολυετίας κρεῖττον, ὅσῳ καὶ βραχύτερον φῶς σκότους αἰωνίου. μίαν γὰρ ἡμέραν ὑγιῶς εἶπέ τις προφητικὸς ἀνὴρ βούλεσθαι βιῶναι μετ’ ἀρετῆς ἢ μυρία ἔτη ἐν σκιᾷ θανάτου (Psalm. 83, 11), θάνατον μέντοι τῶν φαύλων αἰνιττόμενος βίον.

291Musa da burada aynı şeyi sözden çok olaylarla gösterir: güzel bir yaşlılığa ereceğini yazdığı kişiyi, kendinden öncekilerin hemen hepsinden daha kısa ömürlü olarak sunar. Böylece gerçekte iyi yaşlanmış kişinin kim olduğunu bize öğretip felsefe yapar: görünen bedenin, utanç ve sayısız ayıpla dolu o büyük gösterişini asla takdir etmeyelim; bunun yerine psykhē'de sağduyu ve sebat gördüğümüzde, "şeref" (geras) kelimesinin kardeşi ve adaşı olan "güzel yaşlılık" (gēras) adını ona verelim, ona tanıklık edelim.

291

τὸ δὲ αὐτὸ καὶ νῦν ἔργοις μᾶλλον ἢ ῥήμασι διασυνίστησι Μωυσῆς· ὃν γὰρ ἀναγράφει γήρᾳ χρησόμενον καλῷ, τῶν πρὸ αὐτοῦ σχεδὸν ἁπάντων ὀλιγοχρονιώτατον εἰσήγαγε, φιλοσοφῶν καὶ διδάσκων ἡμᾶς, τίς ὁ πρὸς ἀλήθειαν εὐγήρως ἐστίν, ἵνα μὴ πολὺν τῦφον ἐπὶ τοῦ φανεροῦ σώματός ποτε ἀποδεξώμεθα γέμοντα αἰσχύνης καὶ πολλῶν ὀνειδῶν, ἀλλ’ εὐβουλίαν καὶ σταθερότητα ψυχῆς ἰδόντες τὸ γέρως ἀδελφὸν καὶ παρώνυμον καλὸν γῆρας ἐπιφημίσωμέν τε καὶ μαρτυρήσωμεν.

292Öyleyse kanun koyucunun şu öğretisini dinle: yalnız erdemli kişi iyi yaşlanmış ve en uzun ömürlüdür; kötü ise en kısa ömürlüdür; o hep ölmeyi öğrenir, daha doğrusu aretē hayatı bakımından çoktan ölmüştür.

292

δογματικῶς οὖν ἄκουε κατὰ τὸν νομοθέτην μόνον τὸν ἀστεῖον εὐγήρων καὶ μακροβιώτατον, ὀλιγοχρονιώτατον δὲ τὸν φαῦλον, ἀποθνῄσκειν ἀεὶ μανθάνοντα, μᾶλλον δὲ τὴν ἀρετῆς ζωὴν ἤδη τετελευτηκότα.

293Ardından şöyle denir: "Dördüncü nesilde buraya dönecekler" (Tekvin 15,16). Bu, yalnız kutsal toprakta oturacakları zamanı bildirmek için değil, psykhē'nin tam olarak eski hâline kavuşmasını göstermek için de söylenmiştir. Bu kavuşma da bir bakıma dördüncü nesilde gerçekleşir; nasıl gerçekleştiğini birlikte incelemeye değer.

293

Λέγεται δ’ ἑξῆς· „τετάρτῃ δὲ γενεᾷ ἀποστραφήσονται ὧδε“ (Gen. 15,16), οὐχ ἵνα αὐτὸ μόνον μηνυθῇ χρόνος, ἐν ᾧ τὴν ἱερὰν οἰκήσουσι γῆν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τοῦ τελείαν ἀποκατάστασιν ψυχῆς παραστῆσαι. γίνεται δὲ ὡσανεὶ τετάρτῃ γενεᾷ· ὃν δὲ τρόπον, ἄξιον συνδιασκέψασθαι.

294Doğan bebek ilk yedi yılın sonuna dek, çocukluk çağında, katışıksız bir psykhē'ye sahiptir. Düz bir balmumuna pek benzeyen bu psykhē'ye henüz iyinin ve kötünün damgaları basılmamıştır; çünkü üzerine yazılmış gibi görünen şeyler de nemle sıvanıp silinir. Psykhē'nin bir bakıma birinci nesli budur. İkinci nesil, çocukluk çağından sonra kötülüklerle birlikte yaşamaya başlayan nesildir: hem psykhē'nin kendiliğinden doğurmaya alışkın olduğu kötülüklerle hem başkalarından seve seve aldıklarıyla. Çünkü günahların sayısız öğretmeni vardır: sütanneler, lalalar, ana babalar, şehirlerin yazılı ve yazısız kanunları; bunlar gülünecek şeylere hayran olur. Öğretecek kimse olmasa da psykhē kınanacak şeyleri kendi kendine öğrenir; öyle ki verimliliğinden ötürü hep kötülüklerle yüklüdür.

294

ἀποκυηθὲν τὸ βρέφος ἄχρι τῆς πρώτης ἑπταετίας ἐν ἡλικίᾳ τῇ παιδικῇ ψυχῆς ἀκραιφνοῦς μεμοίραται, λείῳ μάλιστα ἐμφεροῦς κηρῷ, τοῖς ἀγαθῶν καὶ κακῶν χαρακτῆρσι μήπω τετυπωμένης·

295

καὶ γὰρ ὅσα γράφεσθαι δοκεῖ, ὑγρότητι ἐπαλειφόμενα συγχεῖται. πρώτη μὲν ἥδε ὡσανεὶ γενεὰ ψυχῆς· δευτέρα δέ, ἥτις μετὰ τὴν παιδικὴν ἡλικίαν κακοῖς ἄρχεται συζῆν, ἅ τε ἐξ ἑαυτῆς εἴωθε γεννᾶν ψυχὴ καὶ ὅσα παρὰ τῶν ἄλλων ἀσμένη δέχεται. διδάσκαλοί τε γὰρ ἁμαρτημάτων μυρίοι, τίτθαι καὶ παιδαγωγοὶ καὶ γονεῖς καὶ οἱ κατὰ πόλεις γεγραμμένοι καὶ ἄγραφοι νόμοι θαυμάζοντες ἃ χρὴ γελᾶσθαι, καὶ ἄνευ τῶν διδαξόντων αὐτομαθής ἐστιν αὐτὴ πρὸς τὰ ὑπαίτια, ὡς ὑπ’ εὐφορίας ἀεὶ κακῶν βρίθειν.

296Nitekim Musa der ki: "İnsanın düşüncesi gençliğinden beri titizlikle kötülüklere yönelmiştir" (Tekvin 8,21). Sembolik anlamda en lanetli nesil, asıl anlamda ise en lanetli yaş budur: bu yaşta beden serpilir, psykhē kabarır; için için yanan duygular alevlenip harmanları, başakları, tarlaları (Çıkış 22,6) ve rastladıkları her şeyi yakıp kavurur.

296

„ἔγκειται“ γάρ φησι Μωυσῆς „ἡ διάνοια τοῦ ἀνθρώπου ἐπιμελῶς ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐκ νεότητος“ (Gen. 8,21). ἥδ’ ἐστὶν ἡ ἐπαρατοτάτη γενεὰ μὲν συμβολικῶς, κυρίως δὲ ἡλικία, καθ’ ἣν τό τε σῶμα ἡβᾷ καὶ ἡ ψυχὴ πεφύσηται, τῶν ἐντυφομένων ἀναρριπιζομένων παθῶν, ἅλως τε καὶ ἀστάχυς καὶ πεδία (Exod. 22,6) καὶ ὅσα ἂν τύχῃ καταπιμπράντων.

297Bu hastalıklı nesil, yani bu yaş, üçüncü bir nesil tarafından, adeta hekimlik eden bir felsefe tarafından tedavi edilmelidir. Sağlıklı ve kurtarıcı sözlerle efsunlanan psykhē bu sayede günahlarının ölçüsüz doygunluğundan boşalır; doğru işlerden yoksun kalmış o aç boşluğu ve korkunç ıssızlığı da doldurur.

297

ταύτην τὴν ἐπίνοσον γενεὰν ἢ ἡλικίαν ὑπό τινος τρίτης οἷα ὑπὸ ἰατρικῆς φιλοσοφίας νοσηλευθῆναι χρή, κατεπᾳσθεῖσαν λόγοις ὑγιεινοῖς καὶ σωτηρίοις, δι’ ὧν κένωσιν μὲν ἐνδέξεται τῆς ἀμέτρου τῶν ἁμαρτημάτων πλησμονῆς, πλήρωσιν δὲ λιμηρᾶς κενώσεως τῶν κατορθωμάτων καὶ ἐρημίας δεινῆς.

298Bu tedaviden sonra, dördüncü nesilde, psykhē'de phronēsis'in en sağlam biçimde kavranmasına dayanan bir güç ve kuvvet doğar, bütün aretē'lerde de sarsılmaz, sağlam bir duruş. "Dördüncü nesilde buraya dönecekler" sözünün anlamı budur. Çünkü gösterilen dördüncü sayıda hatadan dönen psykhē, bilgeliğin vârisi olarak ortaya çıkar.

298

μετὰ τὴν θεραπείαν οὖν ταύτην γενεᾷ τετάρτῃ φύεται ψυχῇ δύναμίς τε καὶ ῥώμη κατὰ τὴν τῆς φρονήσεως βεβαιοτάτην ἀνάληψιν καὶ τὸ ἐν ἁπάσαις ἀρεταῖς ἀκλινές τε καὶ πάγιον. τοῦτ’ ἐστὶ τὸ λεγόμενον· „τετάρτῃ δὲ γενεᾷ ἀποστραφήσονται ὧδε.“ κατὰ γὰρ τὸν δειχθέντα τέταρτον ἀριθμὸν ἀποστραφεῖσα τοῦ διαμαρτάνειν ἡ ψυχὴ κληρονόμος ἀποδείκνυται σοφίας.

299Birinci sayı, psykhē henüz hiçbir damga almamışken ne iyiler ne kötüler hakkında bir kavram edinilemeyen dönemdir; ikincisi günahların akıntısına kapıldığımız dönem; üçüncüsü hastalıklı şeyleri üzerimizden atıp duyguların taşkın gücünü yatıştırarak tedavi gördüğümüz dönem; dördüncüsü ise tam bir sağlık ve kuvvete kavuştuğumuz, kötü şeylerden dönüp güzel işlere el atmaya karar verdiğimiz dönemdir; daha önce bu mümkün değildir. Bunun ne zamana kadar süreceğini kendisi şöyle bildirir: "Çünkü Amorluların suçları henüz dolmadı" (Tekvin 15,16). Bu tür sözler, daha zayıf kavrayışlılara, Musa'nın kaderi ve zorunluluğu olan biten her şeyin sebebi olarak sunduğunu düşünme fırsatı verir.

299

πρῶτος μὲν γὰρ ἀριθμός, καθ’ ὃν οὔτε ἀγαθῶν οὔτε κακῶν λαβεῖν ἔννοιαν ἔστιν, ἀτυπώτου τῆς ψυχῆς ὑπαρχούσης· δεύτερος δέ, καθ’ ὃν φορᾷ τῶν ἁμαρτημάτων χρώμεθα· τρίτος δέ, ἐν ᾧ θεραπευόμεθα, τὰ νοσερὰ διωθούμενοι καὶ τὴν ἀκμὴν τῶν παθῶν ἀφηβῶντες· τέταρτος δέ, ἐν ᾧ παντελοῦς ὑγιείας καὶ ῥώσεως μεταποιούμεθα, ὁπότε ἀποστρεφόμενοι τὰ φαῦλα τοῖς καλοῖς ἐγχειρεῖν δοκοῦμεν, πρότερον δὲ οὐκ

300

ἔξεστι. τὸ δὲ ἄχρι τίνος, αὐτὸς μηνύσει λέγων· „οὔπω γὰρ ἀναπεπλήρωνται αἱ ἀνομίαι τῶν Ἀμορραίων“ (Gen. 15,16). δίδωσι δὲ ἀφορμὴν τοῖς ἀσθενεστέροις τὰ τοιαῦτα, ὡς ὑπολαμβάνειν, ὅτι Μωυσῆς εἱμαρμένην καὶ ἀνάγκην ὡς αἰτίας τῶν γινομένων ἁπάντων εἰσάγει.

301Ama şunu bilmek gerekir: Musa, bir filozof ve Tanrı'nın sözcüsü olarak, sebeplerin ardışıklığını, sıralanışını ve birbirine bağlanışını bilir; fakat olup bitenlerin sebeplerini bunlara bağlamaz. Çünkü o, bütün varlığın üstünde bir arabacı ya da bir dümenci gibi duran, bunlardan daha eski başka bir şeyi zihninde görmüştü: her şeyin içinde yol aldığı kozmos denen ortak geminin dümenini o tutar; kanatlı arabayı, yani bütün göğü de, kimseye hesap vermeyen mutlak bir hükümranlıkla o sürer. Peki bu söz hakkında ne söylemeli?

301

χρὴ δὲ μὴ ἀγνοεῖν, ὅτι ἀκολουθίαν μὲν καὶ εἱρμὸν καὶ ἐπιπλοκὰς αἰτιῶν ἅτε φιλόσοφος καὶ θεοφράδμων ἀνὴρ οἶδεν, τούτοις δ’ οὐκ ἀνάπτει τὰς τῶν γινομένων αἰτίας. ἐφαντασιώθη γὰρ πρεσβύτερον ἄλλο ἐποχούμενον τοῖς ὅλοις ἡνιόχου τρόπον ἢ κυβερνήτου· πηδαλιουχεῖ γὰρ τὸ κοινὸν τοῦ κόσμου σκάφος, ᾧ τὰ πάντα ἐμπλεῖ, καὶ τὸ πτηνὸν ἅρμα, τὸν σύμπαντα οὐρανόν, ἡνιοχεῖ χρώμενον αὐτεξουσίῳ καὶ αὐτοκράτορι βασιλείᾳ. τί οὖν καὶ περὶ τούτων λεκτέον;

302Amorlular "konuşanlar" diye çevrilir. Tabiatın insana bağışladığı en büyük iyiliği, sözü (logos), alanların sayısızı, onu verene karşı nankörlük ve vefasızlık ederek bozmuştur. Bunlar büyücüler, dalkavuklar, inandırıcı safsatalar uyduranlardır; yalnız aldatmayı ve yanıltmayı iyi bilir, doğru söylemeyi hiç umursamazlar. Bulanık konuşmayı da bilerek seçerler; bulanıklık ise sözdeki koyu karanlıktır, karanlık da hırsızların yardakçısıdır.

302

ἑρμηνεύονται Ἀμορραῖοι λαλοῦντες, τὸ δὲ μέγιστον ἀγαθὸν ἀνθρώπῳ δωρηθὲν ὑπὸ φύσεως, τὸν λόγον, μυρίοι τῶν λαβόντων διέφθειραν ἀχαρίστως καὶ ἀπίστως τῇ δούσῃ προσενεχθέντες. οὗτοι δέ εἰσιν οἱ γόητες, οἱ κόλακες, οἱ πιθανῶν σοφισμάτων εὑρεταί, φενακίσαι καὶ παρακρούσασθαι μόνον εὖ εἰδότες, τοῦ ἀψευδεῖν οὐ πεφροντικότες. ἐπιτηδεύουσι μέντοι καὶ ἀσάφειαν, ἀσάφεια δὲ βαθὺ σκότος ἐν λόγῳ, κλέπταις δὲ συνεργὸν τὸ σκότος.

303Bu yüzden Musa başrahibi "Belirtme" ve "Hakikat" ile süslemiştir (Çıkış 28,30); çünkü erdemli kişinin sözünün apaçık ve doğru olmasını ister. Çoğunluk ise belirsiz ve yalan sözün peşinden gider; sürü gibi yaşayan, kendine bakılmamış insanların aldanmış kalabalığının tamamı da onun safına yazılır.

303

οὗ χάριν Μωυσῆς τὸν ἀρχιερέα δηλώσει καὶ ἀληθείᾳ διακεκόσμηκεν (Exod. 28,26), ἀρίδηλον ἀξιῶν εἶναι καὶ ἀληθῆ τὸν τοῦ σπουδαίου λόγον. οἱ δὲ πολλοὶ τὸν ἄδηλον καὶ ψευδῆ μεταδιώκουσιν, ᾧ συνεπιγράφεται πᾶς ὁ τῶν ἀγελαίων καὶ ἠμελημένων ἀνθρώπων ἀπατώμενος ὄχλος.

304"Amorluların günahları dolmadığı" sürece, yani sofistik sözler çürütülmemiş olduğundan hâlâ çekici güçleri ve inandırıcılıklarıyla bizi sürükledikçe, onlardan dönüp onları terk edemeyiz; yemlerine kandığımız için yerimizde kalırız.

304

ἕως μὲν οὖν „οὐκ ἀναπεπλήρωται τὰ ἁμαρτήματα τῶν Ἀμορραίων“, τουτέστι τῶν σοφιστικῶν λόγων διὰ τὸ ἀνεξέλεγκτον, ἀλλ’ ἔτι ὁλκὸν ἔχοντα δύναμιν ταῖς πιθανότησιν ἡμᾶς ἐπάγεται, [καὶ] ἀποστραφῆναι καὶ καταλιπεῖν αὐτὰ οὐ δυνάμενοι τῷ δελεάζεσθαι καταμένομεν.

305Ama bütün yalan inandırıcılıklar gerçek kanıtlarla çürütülür ve günahlar ağzına kadar dolu oldukları apaçık ortaya çıkarsa, arkamıza bakmadan kaçacak, adeta palamarları çözüp yalanların ve safsataların diyarından açılacağız; hakikatin en korunaklı koylarına ve limanlarına demirlemek için acele edeceğiz.

305

ἐὰν δὲ πᾶσαι αἱ ψευδεῖς πιθανότητες διελεγχθῶσιν ὑπὸ τῶν ἀληθῶν πίστεων καὶ πλήρεις αὐτῶν καὶ ἐπιχειλεῖς αἱ ἁμαρτίαι περιφανῶσιν, ἀποδρασόμεθα ἀμεταστρεπτὶ καὶ μονονοὺ τὰ ἀπόγαια ἀράμενοι τῆς τῶν ψευσμάτων καὶ σοφισμάτων χώρας ἐξαναχθησόμεθα, τοῖς ἀληθείας ναυλοχωτάτοις ὑποδρόμοις καὶ λιμέσιν ἐνορμίσασθαι ἐπειγόμενοι.

306Önermenin gösterdiği işte budur: inandırıcı yalana sırt çevirmek, ondan nefret edip onu terk etmek, ondaki hata büsbütün dolmuş ve tamamlanmış olarak ortaya çıkmadıkça imkânsızdır; bu da, hakikatin karşısına dikilip yerleştirilmesiyle yalanın dolambaçsız biçimde çürütülmesinden ortaya çıkacaktır.

306

τοιοῦτον δὴ τὸ δηλούμενον ὑπὸ τῆς προτάσεως· ἀμήχανον γὰρ ἀποστραφῆναι καὶ μισῆσαι καὶ καταλιπεῖν τὸ πιθανὸν ψεῦδος, εἰ μὴ τὸ περὶ αὐτὸ ἁμάρτημα πλῆρες ἀναφανείη καὶ τέλειον· ἀναφανεῖται δὲ ἐκ τοῦ μὴ περιέργως διελεγχθῆναι κατὰ τὴν τοῦ ἀληθοῦς ἀντίταξιν καὶ βεβαίωσιν.

307Ardından şöyle der: "Güneş batmaya yüz tutunca bir alev belirdi" (Tekvin 15,17). Bununla aretē'nin geç doğan bir şey olduğunu, hatta bazılarının dediği gibi ancak hayatın ta batışında sağlamlaştığını gösterir. Aretē'yi aleve benzetir: alev nasıl yanına konan maddeyi yakar, çevresindeki havayı da aydınlatırsa, aretē de aynı şekilde günahları yakıp tutuşturur, bütün düşünceyi de aydınlıkla doldurur.

307

Λέγει δὲ ἑξῆς· „ἐπεὶ δὲ ἐγίνετο ὁ ἥλιος πρὸς δυσμαῖς, φλὸξ ἐγένετο“ (Gen. 15,17), δηλῶν ὅτι ἀρετὴ πρᾶγμά ἐστιν ὀψίγονον καὶ μήν, ὡς ἔφασάν τινες, πρὸς αὐταῖς τοῦ βίου δυσμαῖς βεβαιούμενον. ἀρετὴν δὲ ἀπεικάζει φλογί· καθάπερ γὰρ ἡ φλὸξ καίει μὲν τὴν παραβληθεῖσαν ὕλην, φωτίζει δὲ τὸν γείτονα ἀέρα, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐμπίπρησι μὲν τὰ ἁμαρτήματα ἡ ἀρετή, φέγγους δὲ τὴν ὅλην ἀναπίμπλησι διάνοιαν.

308Ama Amorlular diye andığı, ayırt edilip çözümlenmemiş sözler inandırıcılıklarıyla hâlâ hüküm sürdükçe, en parlak ve gölgesiz ışığı göremeyiz. Saf bir ateşi olmayan, kendi deyişiyle tüten bir fırın gibiyiz (Tekvin 15,17): epistēmē'nin kıvılcımlarıyla için için yanarız, ama henüz saf ateşle sınanıp güçlenemeyiz.

308

ἀλλὰ γὰρ ἔτι τῶν ἀδιαιρέτων καὶ ἀμερίστων λόγων ἐπικρατούντων ταῖς πιθανότησιν, οὓς Ἀμορραίους ἀνακαλεῖ, περιφανεστάτην καὶ ἄσκιον αὐγὴν ἰδεῖν οὐ δυνάμεθα· κλιβάνου δ’ εἱλικρινὲς πῦρ οὐκ ἔχοντος, ἀλλ’ ὡς αὐτὸς ἔφη (Gen. 15,17) καπνιζομένου τρόπον διακείμεθα, σπινθῆρσι μὲν τῆς ἐπιστήμης ὑποτυφόμενοι, μήπω δὲ καθαρῷ πυρὶ δοκιμασθῆναι καὶ κραταιωθῆναι δυνάμενοι.

309Kıvılcımları ekene büyük şükran borçluyuz! Onun sayesinde nous, ölü bedenler gibi duyguların etkisiyle soğuyup kalmaz; aretē'nin tutuşturucularıyla sıcak ve ılık kalarak, Nadab ve Abihu gibi (Levililer 10,2) kutsal ateşe dönüşünceye dek alevlenir.

309

πολλὴ δὲ τῷ σπείραντι τοὺς σπινθῆρας χάρις, ἵνα μὴ νεκρῶν τρόπον σωμάτων ὁ νοῦς ὑπὸ παθῶν καταψυχθῇ, ἀλλ’ ἔνθερμος ὢν καὶ χλιαινόμενος ὑπεκκαύμασιν ἀρετῆς ζωπυρῆται μέχρι τοῦ τὴν εἰς πῦρ ἱερόν, ὡς ὁ Ναδὰβ καὶ Ἀβιούδ (Lev. 10,2), δέξασθαι μεταβολήν.

310Duman ateşten önce gelir ve yaklaşanları ağlatır. İkisi de sık sık başımıza gelir: aretē'nin ışıklarına yaklaştıkça kemale ermeyi umarız; henüz ona erişemiyorsak da üzülür, gözyaşı dökeriz. Çünkü güçlü bir özlem içimize işlediğinde bizi özlenen şeyin avına koşturur ve onu yakalayana dek kederden kurtulamayız.

310

καπνὸς δὲ γίνεται μὲν πρὸ πυρός, δακρύειν δὲ βιάζεται τοὺς πλησιάζοντας. ἀμφότερα δὲ φιλεῖ συμβαίνειν· ταῖς τε γὰρ ἀρετῆς αὐγαῖς προσχωροῦντες τελειότητα ἐλπίζομεν, καὶ εἰ μήπω δυναίμεθα τυχεῖν αὐτῆς, οὐκ ἀδακρυτὶ διάγομεν ἀνιώμενοι. πολὺς γὰρ ὅταν ἵμερος ἐντακῇ, πρὸς τὴν τοῦ ποθουμένου θήραν ἐπισπεύδει καὶ ἄχρι τοῦ συλλαβεῖν κατηφεῖν ἀναγκάζει.

311Burada fırını, öğrenmeyi seven ve kemale erme umudu taşıyan kişinin psykhē'sine benzetmiştir; çünkü ikisi de pişen besini güçlendiren birer kaptır: fırın bozulabilir yiyeceklerden gelen besini, psykhē ise bozulmaz aretē'lerden gelen besini. Meşaleleri taşıyan Tanrı'nın taşıdığı ateş meşaleleri ise O'nun yargılarıdır. Parlak ve ışıl ışıl olan bu yargılar, ikiye bölünmüş parçaların, yani bütün kozmosu oluşturan zıtlıkların ortasından geçegelir.

311

κλιβάνῳ δὲ νῦν ἐξωμοίωσε τὴν ψυχὴν τοῦ φιλομαθοῦς καὶ ἐλπίδα τελειώσεως ἔχοντος, ἐπειδὴ τροφῆς πεττομένης συγκραταιοῦν ἑκάτερον ἀγγεῖόν ἐστιν, ὁ μὲν τῆς διὰ σιτίων φθαρτῶν, ἡ δὲ τῆς δι’ ἀφθάρτων ἀρετῶν. αἱ δὲ λαμπάδες τοῦ πυρὸς αἱ δᾳδουχούμεναι τοῦ δᾳδούχου θεοῦ κρίσις εἰσίν, αἱ λαμπραὶ καὶ διαυγεῖς, αἷς ἔθος μέσον τῶν διχοτομημάτων, λέγω δὲ τῶν ἐναντιοτήτων, ἐξ ὧν ἅπας ὁ κόσμος συνέστηκε, διάγειν.

312Nitekim şöyle denir: "İkiye bölünmüş parçaların ortasından geçen ateş meşaleleri" (Tekvin 15,17). Bu söz, ilahi güçlerin hem şeylerin hem cisimlerin ortasından geçerken hiçbir şeyi yok etmediğini —bölünmüş parçalar zarar görmeden kalır— ama her birinin tabiatını pek güzel bir biçimde ayırıp birbirinden seçtiğini bilesin diye söylenmiştir.

312

λέγεται γάρ· „λαμπάδες πυρός, αἳ διῆλθον μέσον τῶν διχοτομημάτων“ (Gen. 15,17), ἵνα γνῷς, ὅτι αἱ θεῖαι δυνάμεις διὰ μέσων καὶ πραγμάτων καὶ σωμάτων ἰοῦσαι φθείρουσι μὲν οὐδὲν — μένει γὰρ ἀπαθῆ τὰ διχοτομήματα —, διαιροῦσι δὲ καὶ διαστέλλουσι σφόδρα καλῶς τὰς ἑκάστων φύσεις.

313Demek ki söylenenlerin epistēmē'sinin vârisi, gerektiği gibi, bilge olarak gösterilir. Çünkü şöyle der: "O gün Rab İbrahim'le bir antlaşma yaptı ve dedi ki: Bu ülkeyi senin soyuna vereceğim" (Tekvin 15,18).

313

Τῆς οὖν τῶν εἰρημένων ἐπιστήμης κληρονόμος δεόντως ἀποδείκνυται ὁ σοφός· „ἐν γὰρ τῇ ἡμέρᾳ“ φησίν „ἐκείνῃ διέθετο κύριος τῷ Ἀβραὰμ διαθήκην λέγων· τῷ σπέρματί σου δώσω τὴν γῆν ταύτην“ (Gen. 15, 18).

314Sözü bağladığı, daha önce andığı ülkeden başka hangi ülkeyi kastediyor olabilir? O ülkenin meyvesi, Tanrı'nın bilgeliğinin güvenli ve sağlam bir kavranışıdır; Tanrı bu bilgelikle, kendi bölücüleri aracılığıyla her şeyi korur ve iyileri, oluşa tabi olmayan bozulmaz şeyler gibi, kötülükten etkilenmez kılar.

314

ποίαν γῆν δηλοῖ, εἰ μὴ τὴν προειρημένην, ἐφ’ ἣν ποιεῖται τὴν ἀναφοράν; ἧς ἐστιν ὁ καρπὸς κατάληψις ἀσφαλὴς καὶ βεβαία τῆς τοῦ θεοῦ σοφίας, καθ’ ἣν τὰ σύμπαντα τοῖς τομεῦσιν ἑαυτοῦ διαφυλάττει ἀπαθῆ τὰ ἀγαθὰ κακοῦ κατὰ τὰ ἐπὶ τοῖς τὴν γένεσιν ἀφθάρτοις.

315Sonra şunu ekler: "Mısır ırmağından büyük ırmak Fırat'a kadar" (Tekvin 15,18). Bununla kâmil olanların işe bedenden, histen ve organlardan başladığını gösterir —bunlar olmadan yaşamak mümkün değildir, çünkü bedenle birlikte geçen hayatta terbiye için faydalıdırlar—; varış noktaları ise Tanrı'nın bilgeliğidir, sevinçle, neşeyle ve öteki iyiliklerle taşan o gerçekten büyük ırmak.

315

εἶτ’ ἐπιλέγει· „ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ Αἰγύπτου ἕως τοῦ ποταμοῦ τοῦ μεγάλου [ποταμοῦ] Εὐφράτου“ (Gen. 15,18), δηλῶν ὅτι οἱ τέλειοι τὰς μὲν ἀρχὰς ἔχουσιν ἀπὸ σώματος καὶ αἰσθήσεως καὶ τῶν ὀργανικῶν μερῶν, ὧν ἄνευ ζῆν οὐκ ἔνεστι — χρήσιμα γὰρ πρὸς τὴν ἐν τῷ μετὰ σώματος βίῳ παιδείαν —, τὰ δὲ τέλη ἐπὶ τὴν τοῦ θεοῦ σοφίαν, τὸν μέγαν ὡς ἀληθῶς ποταμόν, χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης καὶ τῶν ἄλλων πλημμυροῦντα ἀγαθῶν.

316Çünkü ülkenin sınırını Fırat ırmağından Mısır ırmağına kadar diye çizmedi —yoksa aretē'yi bedensel duygulara indirmiş olurdu—; tam tersine "Mısır'dan büyük Fırat'a kadar" dedi. Çünkü ilerleme ölümlü olandan bozulmaz olana doğru olur.

316

οὐ γὰρ ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ Εὐφράτου ἕως τοῦ Αἰγύπτου ποταμοῦ τὴν χώραν περιέγραψεν — οὐ γὰρ ἂν ἀρετὴν εἰς τὰ σωματικὰ πάθη κατεβίβασεν —, ἀλλ’ ἔμπαλιν „ἀπὸ τοῦ Αἰγύπτου ἕως τοῦ μεγάλου Εὐφράτου.“ ἀπὸ γὰρ τῶν θνητῶν αἱ βελτιώσεις γίνονται πρὸς τὰ ἄφθαρτα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…