Philon
İbrahim'in Göçü Üzerine
De Migratione Abrahami
1Göç Üzerine
"Rab İbrahim'e şöyle dedi: Yurdundan, akrabalarından ve babanın evinden çık, sana göstereceğim ülkeye git. Seni büyük bir millet yapacağım, seni kutsayacağım, adını yücelteceğim ve sen kutlu olacaksın. Seni kutsayanları kutsayacağım, sana lanet edenlere lanet edeceğim; yeryüzünün bütün kabileleri senin aracılığınla kutsanacak" (Tekvin 12,1–3).
„Καὶ εἶπε κύριος τῷ Ἀβραάμ· ἄπελθε ἐκ τῆς γῆς σου καὶ ἐκ τῆς συγγενείας σου καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου εἰς τὴν γῆν, ἥν σοι δείξω· καὶ ποιήσω σε εἰς ἔθνος μέγα καὶ εὐλογήσω σε καὶ μεγαλυνῶ τὸ ὄνομά σου, καὶ ἔσῃ εὐλογητός. καὶ εὐλογήσω τοὺς εὐλογοῦντάς σε, καὶ τοὺς καταρωμένους σε καταράσομαι, καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς“ (Gen. 12, 1 — 3).
2Tanrı insanın psykhē'sini arındırmak isteyince, ilk olarak tam bir kurtuluş için ona bir başlangıç noktası verir: üç yerden göç etmesini; bedenden, histen ve dile getirilen sözden. Çünkü "yurt" bedenin, "akrabalık" hissin, "baba evi" de sözün sembolüdür.
βουληθεὶς ὁ θεὸς τὴν ἀνθρώπου ψυχὴν καθῆραι πρῶτον αὐτῇ δίδωσιν ἀφορμὴν εἰς σωτηρίαν παντελῆ τὴν ἐκ τριῶν χωρίων μετανάστασιν, σώματος, αἰσθήσεως, λόγου τοῦ κατὰ προφοράν· τὴν μὲν γὰρ γῆν σώματος, τὴν δὲ συγγένειαν αἰσθήσεως, τὸν δὲ τοῦ πατρὸς οἶκον λόγου συμβέβηκεν εἶναι σύμβολον.
3Neden? Çünkü beden topraktan oluşmuştur ve yeniden toprağa çözülür. Musa buna tanıklık eder: "Topraksın ve toprağa döneceksin" (Tekvin 3,19). Bedenin, Tanrı onu insan biçiminde yoğurduğunda topraktan katılaştırıldığını da söyler; çözülen şeyin de bağlandığı şeylere çözülmesi zorunludur. His ise düşüncenin akrabası ve kardeşidir, akılsız olan akıllı olanın; çünkü ikisi de tek bir psykhē'nin parçalarıdır. Baba evi ise sözdür; çünkü babamız nous'tur, kendi kuvvetlerini parçalarımızın her birine eker, işleyişleri onlara paylaştırır, hepsinin bakımını ve yönetimini üstlenmiştir. Onun içinde yaşadığı, evin geri kalanından ayrılmış ev ise sözdür. Nasıl ki insanın ocağı varsa, nous'un yuvası da sözdür.
διὰ τί; ὅτι τὸ μὲν σῶμα καὶ ἐκ γῆς ἔλαβε τὴν σύστασιν καὶ ἀναλύεται πάλιν εἰς γῆν — μάρτυς δὲ Μωυσῆς, ὅταν φῇ· „γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ“ (Gen. 3,19)· καὶ γὰρ παγῆναί φησιν αὐτὸ χοῦν εἰς ἀνθρωπείαν μορφὴν τοῦ θεοῦ διαπλάσαντος, ἀνάγκη δὲ τὸ λυόμενον εἰς τὰ δεθέντα λύεσθαι—, αἴσθησις δὲ συγγενὲς καὶ ἀδελφόν ἐστι διανοίας, ἄλογον λογικῆς, ἐπειδὴ μιᾶς ἄμφω μέρη ψυχῆς ταῦτα, πατρὸς δὲ οἶκος ὁ λόγος, ὅτι πατὴρ μὲν ἡμῶν ὁ νοῦς σπείρων εἰς ἕκαστον τῶν μερῶν τὰς ἀφ’ ἑαυτοῦ δυνάμεις καὶ διανέμων εἰς αὐτὰ τὰς ἐνεργείας ἐπιμέλειάν τε καὶ ἐπιτροπὴν ἀνημμένος ἁπάντων, οἶκος δέ, ἐν ᾧ διαιτᾶται, τῆς ἄλλης ὑπεξῃρημένος οἰκίας ὁ λόγος· καθάπερ γὰρ ἀνδρὸς ἑστία, καὶ νοῦ λόγος ἐνδιαίτημα.
4Nitekim nous kendisini ve doğurduğu her düşünceyi bir evde yerleştirip düzenler gibi sözün içinde dizip düzenler ve öyle ortaya koyar. Musa'nın insanda sözü nous'un evi diye adlandırmasına şaşma; çünkü bütünün nous'u olan Tanrı'nın da evinin kendi logos'u olduğunu söyler.
ἑαυτὸν γοῦν καὶ ὅσα ἂν ἐνθυμήματα τέκῃ, ὥσπερ ἐν οἴκῳ τῷ λόγῳ διαθεὶς καὶ διακοσμήσας ἐπιδείκνυται. μὴ θαυμάσῃς δέ, εἰ νοῦ τὸν λόγον ἐν ἀνθρώπῳ κέκληκεν οἶκον· καὶ γὰρ τὸν τῶν ὅλων νοῦν, τὸν θεόν, οἶκον ἔχειν φησὶ τὸν ἑαυτοῦ λόγον.
5Çileci, bu logos'un tasavvurunu edinince açıkça şunu kabul eder: "Bu, Tanrı'nın evinden başka bir şey değildir" (Tekvin 28,17). Bu şu anlama gelir: Tanrı'nın evi gösterilebilen ya da his altına düşen şeylerden biri değildir; görünmezdir, biçimsizdir, yalnız psykhē tarafından, psykhē olarak kavranır.
οὗ τὴν φαντασίαν ὁ ἀσκητὴς λαβὼν ἄντικρυς ὁμολογεῖ ὅτι „οὐκ ἔστι τοῦτο ἀλλ’ ἢ οἶκος θεοῦ“ (Gen. 28, 17), ἴσον τῷ ὁ τοῦ θεοῦ οἶκος οὐκ ἔστι τοῦτο τῶν εἰς δεῖξιν ἐρχομένων ἢ συνόλως πιπτόντων ὑπ’ αἴσθησιν, οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ ἀόρατος, ἀειδής, ψυχῇ μόνον ὡς ψυχῇ καταλαμβανόμενος.
6O halde bu ev, oluşa gelmiş şeylerden daha yaşlı olan logos'tan başka ne olabilir? Bütünün dümencisi onu bir dümen yekesi gibi tutarak her şeyi yönetir; âlemi biçimlendirirken de yapılan şeylerin kusursuz biçimde kurulması için onu bir alet olarak kullanmıştır.
τίς ἂν οὖν εἴη πλὴν ὁ λόγος ὁ πρεσβύτερος τῶν γένεσιν εἰληφότων, οὗ καθάπερ οἴακος ἐνειλημμένος ὁ τῶν ὅλων κυβερνήτης πηδαλιουχεῖ τὰ σύμπαντα, καὶ ὅτε ἐκοσμοπλάστει χρησάμενος ὀργάνῳ τούτῳ πρὸς τὴν ἀνυπαίτιον τῶν ἀποτελουμένων σύστασιν;
7Toprakla bedenin, akrabalıkla hissin, baba eviyle de sözün ima edildiğini göstermiş olduk. "Bunlardan çık" sözü ise "varlık bakımından onlardan ayrıl" demek değildir; öyle olsaydı buyruk ölümü emretmiş olurdu. Bu söz şu demektir: Görüşünle onlara yabancılaş, hiçbiri seni kuşatmasın, hepsinin üstünde dur. Onlar senin buyruğun altındadır; onlara asla önderin imiş gibi davranma.
ὡς μὲν τοίνυν γῆν μὲν τὸ σῶμα, συγγένειαν δὲ τὴν αἴσθησιν, οἶκον δὲ πατρὸς τὸν λόγον αἰνίττεται, δεδηλώκαμεν. τὸ δὲ „ἄπελθε ἐκ τούτων“ οὐκ ἔσθ’ ὅμοιον τῷ διαζεύχθητι κατὰ τὴν οὐσίαν, ἐπεὶ θάνατον ἦν διαγορεύοντος ἡ πρόσταξις, ἀλλ’ ἴσον τῷ τὴν γνώμην ἀλλοτριώθητι, πρὸς μηδενὸς περισχεθεὶς αὐτῶν ὑπεράνω στῆθι πάντων· ὑπήκοοί σού εἰσι, μηδέποτε ὡς ἡγεμόσι χρῶ·
8Bir kral olarak yönetilmeyi değil yönetmeyi öğrenmişsin; ömrün boyunca kendini tanı. Musa da birçok yerde bunu öğretir: "Kendine dikkat et" (Çıkış 34,12) der. Ancak böylece kime boyun eğmen, kime buyurman gerektiğini anlayacaksın.
βασιλεὺς ὢν ἄρχειν ἀλλὰ μὴ ἄρχεσθαι πεπαίδευσο, πάντα τὸν αἰῶνα γίνωσκε σεαυτόν, ὡς καὶ Μωυσῆς πολλαχοῦ διδάσκει λέγων „πρόσεχε σεαυτῷ“ (Exod. 34,12)· οὕτως γὰρ ὧν τε ὑπακούειν καὶ οἷς ἐπιτάττειν προσῆκεν αἰσθήσῃ.
9Öyleyse çevrendeki topraktan olandan çık, ey insan! O iğrenç zindandan, bedenden ve onun gardiyanları olan hazlardan ve arzulardan bütün gücünle, bütün kuvvetinle kaç; onlara zarar verecek hiçbir şeyi ihmal etme, hepsini birden toplayıp onlara karşı kaldır.
ἄπελθε οὖν ἐκ τοῦ περὶ σεαυτὸν γεώδους, τὸ παμμίαρον, ὦ οὗτος, ἐκφυγὼν δεσμωτήριον, τὸ σῶμα, καὶ τὰς ὥσπερ εἱρκτοφύλακας ἡδονὰς καὶ ἐπιθυμίας αὐτοῦ παντὶ σθένει καὶ πάσῃ δυνάμει, μηδὲν τῶν εἰς κάκωσιν παρείς, ἀλλὰ πάντα ἀθρόα συλλήβδην ἐπανατεινάμενος.
10Akraban olan histen de çık. Çünkü şimdi kendini onların her birine ödünç vermiş, ödünç verdiğin şeylerin malı olmuş, kendi iyiliğini elden çıkarmışsın. Herkes sussa bile bilirsin ki gözler, kulaklar ve akrabalığın bütün öbür kalabalığı seni kendi sevdikleri şeylere doğru sürükler.
ἄπελθε κἀκ τῆς συγγενοῦς αἰσθήσεως· νυνὶ μὲν γὰρ κέχρηκας ἑκάστῃ σεαυτὸν καὶ γέγονας ἀλλότριον τῶν δεδανεισμένων ἀγαθὸν ἀποβεβληκὼς τὸ ἴδιον. οἶδας δέ, κἂν πάντες ἡσυχάζωσιν, ὡς ὀφθαλμοί σε ἄγουσι καὶ ὦτα καὶ ἡ ἄλλη τῆς συγγενείας πληθὺς ἅπασα πρὸς τὰ φίλα ἑαυτοῖς.
11Ama ödünç verdiklerini geri almak ve kendi mülkünü, ondan hiçbir parçayı ayırmadan ya da başkasına geçirmeden yeniden kucaklamak istersen, mesut bir hayata kavuşursun; yabancı değil kendi iyiliklerinin kullanımını ve tadını sonsuza dek çıkarırsın.
ἐὰν δὲ ἐθελήσῃς κομίσασθαι τὰ σαυτοῦ δάνεια καὶ τὴν ἰδίαν κτῆσιν περιβαλέσθαι μηδὲν αὐτῆς διαζεύξας ἢ ἀλλοτριώσας μέρος, εὐδαίμονος μεταποιήσῃ βίου, χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν οὐκ ὀθνείων ἀλλ’ οἰκείων ἀγαθῶν εἰς ἀεὶ καρπούμενος.
12Ama "baba evi" dediği dile getirilen sözden de göç et; ta ki kelimelerin ve adların güzelliğine aldanıp asıl güzellikten, yani bunların anlattığı şeylerde bulunan güzellikten ayrı düşmeyesin. Çünkü cisimlerden çok gölgelerine, asıl örneklerden çok kopyalarına yönelmek saçmadır. İfade gölgeye ve kopyaya benzer; ifade edilen şeylerin tabiatları ise cisimlere ve asıl örneklere. Görünmekten çok olmayı arzulayan kişi ifadeden uzaklaşıp bu tabiatlara sarılmalıdır.
ἀλλὰ μετανάστηθι κἀκ τοῦ κατὰ προφορὰν λόγου, ὃν πατρὸς οἶκον ὠνόμασεν, ἵνα μὴ ῥημάτων καὶ ὀνομάτων ἀπατηθεὶς κάλλεσι τοῦ πρὸς ἀλήθειαν κάλλους, ὅπερ ἐστὶν ἐν τοῖς δηλουμένοις πράγμασι, διαζευχθῇς. ἄτοπον γὰρ ἢ σκιὰν σωμάτων ἢ μίμημα ἀρχετύπων φέρεσθαι πλέον· σκιᾷ μὲν δὴ καὶ μιμήματι ἔοικεν ἑρμηνεία, σώμασι δὲ καὶ ἀρχετύποις αἱ τῶν διερμηνευομένων φύσεις πραγμάτων, ὧν τὸν ἐφιέμενον τοῦ εἶναι μᾶλλον ἢ τοῦ δοκεῖν χρὴ περιέχεσθαι διοικιζόμενον ἀπ’ ἐκείνων.
13Nitekim nous kendini tanımaya ve düşünülür şeyleri seyretmekle meşgul olmaya başlayınca, psykhē'nin hissedilir türe doğru eğilen her yanını, İbranilerin Lut dediği şeyi kendinden itecektir. Bu yüzden bilge kişi açıkça şöyle derken gösterilir: "Benden ayrıl" (Tekvin 13,9). Çünkü bedensiz ve bozulmaz şeylerin aşkına tutulmuş olanın, hissedilir ve fani şeylere meyleden biriyle bir arada yaşaması imkânsızdır.
ἐπειδὰν γοῦν ὁ νοῦς ἄρξηται γνωρίζειν ἑαυτὸν καὶ τοῖς νοητοῖς ἐνομιλεῖν θεωρήμασιν, ἅπαν τὸ κλινόμενον τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ αἰσθητὸν εἶδος ἀπώσεται, ὃ κέκληται παρ’ Ἑβραίοις Λώτ. οὗ χάριν ὁ σοφὸς εἰσάγεται λέγων ἄντικρυς· „διαχωρίσθητι ἀπ’ ἐμοῦ“ (Gen. 13, 9)· συνοικεῖν γὰρ ἀμήχανον τὸν ἀσωμάτων καὶ ἀφθάρτων ἔρωτι κατεσχημένον τῷ πρὸς τὰ αἰσθητὰ καὶ θνητὰ ῥέποντι.
14Bu yüzden kutsal sırların yorumcusu Musa, Kanun'un bütün bir kutsal kitabına pek güzel bir şekilde "Çıkış" adını vermiş, içerdiği kehanet sözlerine uygun bir ad bulmuştur. Çünkü terbiye edici biri olarak, öğüt almaya ve akıllanmaya elverişli olanları uyarıp akıllandırmaya her zaman hazırdır; psykhē'nin bütün halkını Mısır ülkesinden, yani bedenden ve orada oturanlardan çekip çıkarmayı tasarlar. Görebilen bir düşüncenin etin hazları altında ezilmesini, merhametsiz arzuların verdiği buyruklara hizmet etmesini en ağır ve en çetin yük sayar.
παγκάλως οὖν ὁ ἱεροφάντης μίαν τῆς νομοθεσίας ὅλην ἱερὰν βίβλον Ἐξαγωγὴν ἀνέγραψεν οἰκεῖον ὄνομα εὑράμενος τοῖς περιεχομένοις χρησμοῖς· ἅτε γὰρ παιδευτικὸς ὢν καὶ πρὸς νουθεσίαν καὶ σωφρονισμὸν ἑτοιμότατος τῶν οἵων τε νουθετεῖσθαι καὶ σωφρονίζεσθαι πάντα τῆς ψυχῆς τὸν λεὼν ἀπὸ τῆς Αἰγυπτίας χώρας, τοῦ σώματος, καὶ τῶν οἰκητόρων αὐτῆς ἐξελεῖν διανοεῖται, χαλεπώτατον καὶ βαρύτατον ἄχθος ἡγούμενος ὁρατικὴν διάνοιαν πρὸς σαρκὸς ἡδονῶν πιεσθῆναι καὶ ἐπιτάγμασιν ὑπηρετεῖν, ἅττ’ ἂν αἱ ἀνηλεεῖς προστάττωσιν ἐπιθυμίαι.
15Bu halk bedensel bolluk ve dış şeylerdeki bitmez servet yüzünden inleyip çok gözyaşı döktüğünde —çünkü "İsrailoğulları işlerinden ötürü inlediler" (Çıkış 2,23) denir— merhametli Tanrı çıkışın yolunu gösterir ve O'nun peygamberi onları kurtarır.
τούτους μὲν οὖν στενάξαντας καὶ πολλὰ ἐκδακρύσαντας τὴν σωματικὴν εὐθηνίαν καὶ τὰς τῶν ἐκτὸς ἀφθόνους περιουσίας — λέγεται γὰρ ὅτι „ἐστέναξαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἀπὸ τῶν ἔργων“ (Exod. 2, 23) — ὑφηγησαμένου τοῦ ἵλεω θεοῦ τὰ περὶ τὴν ἔξοδον ὁ προφήτης αὐτοῦ ῥύεται.
16Ama ölünceye dek bedenle antlaşma yapmış, ona bir sandıkta ya da tabutta, ya da başka hangi adla anılmak hoşlarına gidiyorsa öyle bir şeyde gömülmüş olanlar da vardır. Bunların bedene ve hâllere düşkün parçaları unutulmaya terk edilip toprağa gömülür; ama bir yerde aretē'yi seven bir şey yeşermişse, anılar sayesinde kurtarılır; güzel şeyler de tabiatları gereği anılarla yeniden canlanır.
εἰσὶ δ’ οἳ μέχρι τῆς τελευτῆς τὰς πρὸς σῶμα σπονδὰς ἔθεντο καὶ ὥσπερ λάρνακι ἢ σορῷ ἢ ὅπως ὀνομάζειν ἑτέρως φίλον τῷδε ἐνετάφησαν. ὧν τὰ μὲν ὅσα φιλοσώματα καὶ φιλοπαθῆ μέρη λήθῃ παραδοθέντα κατορύττεται· εἰ δέ πού τι φιλάρετον παρανέβλαστε, μνήμαις ἀνασῴζεται, δι’ ὧν τὰ καλὰ ζωπυρεῖσθαι πέφυκε.
17Nitekim kutsal söz Yusuf'un kemiklerini, yani o büyük psykhē'den geriye kalan tek bozulmamış ve anılmaya değer nitelikleri korur (Tekvin 50,25); temiz olanın temiz olmayana bağlanmasını saçma sayar.
τὰ γοῦν ὀστᾶ Ἰωσήφ, λέγω δὴ τὰ μόνα ὑπολειφθέντα τῆς τοσαύτης ψυχῆς ἀδιάφθορα καὶ ἀξιομνημόνευτα εἴδη, περιποιεῖται ὁ ἱερὸς λόγος (Gen. 50, 25), ἄτοπον ἡγούμενος καθαρὰ μὴ καθαροῖς συνεζεῦχθαι.
18Anılmaya değer olan şunlardı: Tanrı'nın gören soyu "ziyaret edeceğine" (Tekvin 50,24), onu sonsuza dek kör bir efendi olan cehalete teslim etmeyeceğine inanmak; psykhē'nin fani ve bozulmaz yanlarını birbirinden ayırmak; beden hazlarıyla ve hâllerin öbür ölçüsüzlükleriyle ilgili olan fani şeyleri Mısır'da bırakmak, bozulmaz olanlar için ise aretē'nin şehirlerine çıkanlarla birlikte götürülsünler diye antlaşma yapmak ve bu antlaşmayı yeminle pekiştirmek.
τὰ δ’ ἀξιομνημόνευτα ταῦτα ἦν· τὸ πιστεῦσαι ὅτι „ἐπισκέψεται ὁ θεὸς“ τὸ ὁρατικὸν γένος (Gen. 50, 24) καὶ οὐ παραδώσει μέχρι παντὸς αὐτὸ ἀμαθίᾳ, τυφλῇ δεσποίνῃ, τὸ διακρῖναι τά τε θνητὰ τῆς ψυχῆς καὶ τὰ ἄφθαρτα καὶ τὰ μὲν ὅσα περὶ τὰς σώματος ἡδονὰς καὶ τὰς ἄλλας παθῶν ἀμετρίας θνητὰ ὄντα Αἰγύπτῳ καταλιπεῖν, περὶ δὲ τῶν ἀφθάρτων σπονδὴν ποιήσασθαι, ὅπως μετὰ τῶν ἀναβαινόντων εἰς τὰς ἀρετῆς πόλεις διακομισθῇ, καὶ ὅρκῳ τὴν σπονδὴν ἐμπεδώσασθαι.
19Peki bozulmaz olanlar nelerdir? "Gel benimle yat" (Tekvin 39,7), insanî iyiliklerin tadını çıkaralım diyen hazza yabancılaşmak; boş kanaatlerin iyi saydığı şeyleri birer rüya olarak [...] ayırt edip birbirinden ayıran, dayanıklılıkla birleşmiş keskin zekâ. Bu zekâ, şeylerin gerçek ve açık yorumlarının Tanrı'ya göre olduğunu kabul eder (Tekvin 40,8); belirsiz ve bulanık tasavvurların ise henüz arınmamış insanların, ekmekçilerin, aşçıların ve sakilerin sunduğu zevklerle sevinen o başıboş ve kibir dolu hayatına göre olduğunu. Bozulmaz olanlar arasında şunlar da vardır: buyruk altında değil,
τίνα οὖν τὰ ἄφθαρτα; ἡ πρὸς ἡδονὴν ἀλλοτρίωσις τὴν λέγουσαν· συνευνασθῶμεν (Gen. 39, 7) καὶ τῶν ἀνθρωπείων ἀπολαύσωμεν ἀγαθῶν, ἡ μετὰ καρτερίας ἀγχίνοια, δι’ ἧς τὰ τῶν κενῶν δοξῶν νομιζόμενα ἀγαθὰ ὡς ἂν ἐνύπνια ὄντα * * * διακρίνει καὶ διαστέλλει, ὁμολογῶν τὰς μὲν ἀληθεῖς καὶ σαφεῖς τῶν πραγμάτων συγκρίσεις εἶναι κατὰ θεόν (Gen. 40, 8), τὰς δὲ ἀδήλους καὶ ἀσαφεῖς φαντασίας κατὰ τὸν πλάνητα καὶ τύφου μεστὸν μήπω κεκαθαρμένων ἀνθρώπων βίον ταῖς διὰ σιτοπόνων καὶ μαγείρων καὶ οἰνοχόων τέρψεσι χαίροντα, τὸ μὴ ὑπήκοον,
20bütün Mısır'ın, yani beden ülkesinin yöneticisi olarak kayda geçmek (Tekvin 41,41); hissedilir şeylerden düşünülür şeylere göç etmeyi âdet edinmiş İbranilerin soyundan olmakla övünmek (Tekvin 40,15) —çünkü "İbrani" "karşıya geçen" diye yorumlanır—; "Burada hiçbir şey yapmadım" (aynı yer) diye gurur duymak —çünkü kötülerin burada peşinden koştuğu şeylerden hiçbirini yapmamak, aksine hepsinden nefret edip yüz çevirmek, az övülecek bir şey değildir—;
ἀλλ’ ἄρχοντα Αἰγύπτου πάσης, τῆς σωματικῆς χώρας, ἀναγραφῆναι (Gen. 41, 41), τὸ αὐχεῖν ἐπὶ τῷ γένος εἶναι Ἑβραίων (Gen. 40, 15), οἷς ἔθος ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐπὶ τὰ νοητὰ μετανίστασθαι — περάτης γὰρ ὁ Ἑβραῖος ἑρμηνεύεται —, τὸ σεμνύνεσθαι ὅτι „ὧδε οὐκ ἐποίησεν οὐδέν“ (ibid.) — τὸ γὰρ μηδὲν τῶν ἐνταῦθα σπουδαζομένων παρὰ τοῖς φαύλοις ἐργάσασθαι, διαμισῆσαι δὲ καὶ ἀποστραφῆναι πάντα οὐ μετρίως ἐπαινετόν —,
21arzuların ve bütün hâllerin ölçüsüzlükleriyle alay etmek; henüz sevmeye yetecek durumda olmasa bile Tanrı'dan korkmak (Tekvin 42,18); Mısır'da da gerçek hayata sahip çıkmak. "Gören" buna hayran kalarak —çünkü şaşkına dönmeye değerdi— şöyle der: "Oğlum Yusuf hâlâ yaşıyorsa bu benim için büyük bir şeydir" (Tekvin 45,28); yani boş kanaatlerle ve cenaze gibi taşınan bedenle birlikte ölmemişse;
τὸ ἐμπαίζειν ἐπιθυμιῶν καὶ πάντων παθῶν ἀμετρίαις, τὸ φοβεῖσθαι τὸν θεόν (Gen. 42, 18), εἰ καὶ μηδέπω γέγονεν ἀγαπᾶν ἱκανός, τὸ ζωῆς ἐν Αἰγύπτῳ μεταποιεῖσθαι τῆς ἀληθοῦς — ὃ δὴ θαυμάσας ὁ ὁρῶν, καὶ γὰρ ἄξιον ἦν καταπλαγῆναι, φησί· „μέγα μοί ἐστιν, εἰ ἔτι ὁ υἱός μου Ἰωσὴφ ζῇ“ (Gen. 45, 28), ἀλλὰ μὴ κεναῖς δόξαις καὶ τῷ νεκροφορουμένῳ σώματι συντέθνηκε —,
22"Tanrı'ya aittir" (Tekvin 50,19), oluşa gelmiş şeylerden hiçbirine değil diye kabul etmek; kardeşlerine kendini tanıtırken, kendi öğretilerinde sağlam durduklarını sanan bütün bedene düşkün karakterleri harekete geçirip sarsmak ve onları zorla itmek (Tekvin 45,1–2); insanlar tarafından gönderilmediğini, bedeni ve dış şeyleri kanuna uygun biçimde yönetmek için Tanrı tarafından seçildiğini söylemek (Tekvin 45,7–8);
τὸ ὁμολογεῖν ὅτι „τοῦ θεοῦ ἐστι“ (Gen. 50, 19), τῶν δ’ εἰς γένεσιν ἐλθόντων οὐδενός, τὸ γνωριζόμενον τοῖς ἀδελφοῖς πάντας τοὺς φιλοσωμάτους κινῆσαι καὶ σαλεῦσαι τρόπους ἑστάναι παγίως ἐπὶ τῶν ἰδίων οἰομένους δογμάτων καὶ ἀνὰ κράτος ἀπώσασθαι (Gen. 45, 1. 2), τὸ φάναι μὴ πρὸς ἀνθρώπων ἀπεστάλθαι, ὑπὸ δὲ τοῦ θεοῦ κεχειροτονῆσθαι (Gen. 45, 7. 8) πρὸς τὴν τοῦ σώματος καὶ τῶν ἐκτὸς ἔννομον ἐπιστασίαν,
23ve bunlara benzeyen, daha iyi ve daha kutsal bir sıraya ait daha birçok şey. Bunlar beden evi olan Mısır'da oturmaya, hele bir tabuta gömülmeye hiç katlanamaz; bütün fani olanın dışına çıkıp yol gösteren kanun koyucu söz Musa'nın ardından gitmek isterler.
πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα τούτοις ὁμοιότροπα τῆς ἀμείνονος καὶ ἱερωτέρας ὄντα τάξεως, Αἴγυπτον τὸν σωματικὸν οἶκον οἰκεῖν οὐκ ἀνέχεσθαι οὐδ’ ἐνθάπτεσθαι σορῷ τὸ παράπαν, ἔξω δὲ παντὸς τοῦ θνητοῦ κεχωρηκότα παρέπεσθαι θεσμοθέτῃ λόγῳ Μωυσῇ ποδηγετοῦντι·
24Çünkü Musa erdemli işlerin, sözlerin ve tasarıların besleyicisi ve dadısıdır. Bunlar, fani olanın karmakarışık çokluğu yüzünden bir gün zıtlarıyla kaynaşsalar bile Musa gelip onları yine ayırır; ta ki iyiliğin ve güzelliğin tohumları ve fidanları sonsuza dek yok olup gitmesin.
τροφεὺς γὰρ καὶ τιθηνὸς οὗτος ἀστείων ἔργων, λόγων, βουλευμάτων, ἅ, κἂν τοῖς ἐναντίοις ἀνακραθῇ ποτε διὰ τὴν ὑποσύγχυτον τοῦ θνητοῦ πολυμιγίαν, οὐδὲν ἧττον διακρίνει παρελθών, ἵνα μὴ μέχρι παντὸς τὰ καλοκἀγαθίας σπέρματα καὶ φυτὰ ἀφανισθέντα οἴχηται.
25Her türlü saçmalığın anası diye anılan bu ülkeyi bırakmaya da pek güçlü bir şekilde teşvik eder; oyalanmadan, ağırdan almadan, son derece hızlı davranarak. Çünkü Pesah kurbanını aceleyle kesmek gerektiğini söyler (Çıkış 12,11); Pesah "geçiş" diye yorumlanır. Böylece nous tereddütsüz bir kararlılıkla ve gergin bir istekle hâllerden geri dönmemecesine geçsin ve kendisini hiç beklemediği bir anda hürriyete kavuşturan kurtarıcı Tanrı'ya şükretsin.
καὶ προτρέπεται μάλα ἐρρωμένως ἀπολιπεῖν τὴν παντὸς ἀτόπου χρηματίζουσαν μητέρα, μὴ μέλλοντας καὶ βραδύνοντας, ἀλλ’ ὑπερβάλλοντι τάχει χρωμένους· φησὶ γὰρ μετὰ σπουδῆς δεῖν θύειν τὸ Πάσχα (Exod. 12, 11), τὸ δέ ἐστιν ἑρμηνευθὲν διάβασις, ἵν’ ἀνενδοιάστῳ γνώμῃ καὶ προθυμίᾳ συντόνῳ χρώμενος ὁ νοῦς τήν τε ἀπὸ τῶν παθῶν ἀμεταστρεπτὶ ποιῆται διάβασιν καὶ τὴν πρὸς τὸν σωτῆρα θεὸν εὐχαριστίαν, ὃς εἰς ἐλευθερίαν οὐ προσδοκήσαντα αὐτὸν ἐξείλετο.
26Akılsız bir hâlin gücüne boyun eğmiş birini, ona teslim olmamaya, akışının hızına kapılıp sürüklenmemeye, direnip ona zorla karşı koymaya, bunu yapamıyorsa kaçmaya teşvik etmesine neden şaşalım? Çünkü kendini savunamayanlar için kurtuluşun ikinci yolu kaçmaktır. Hele tabiatça bir mücadeleci olan, hiçbir zaman hâllerin kölesi olmamış, onların her birine karşı her zaman yarışan birine bile güreşlere sonsuza dek devam etmesine izin vermez; ta ki onlarla sürekli karşı karşıya gelmekten ağır bir lekeyi üstüne bulaştırmasın. Çünkü birçokları rakip olan kötülüğün de taklitçisi olmuştur; tıpkı başkalarının da aretē'nin taklitçisi olması gibi.
καὶ τί θαυμάζομεν, εἰ τὸν ὑπηγμένον κράτει πάθους ἀλόγου προτρέπει μὴ ἐνδιδόναι μηδὲ τῇ ῥύμῃ τῆς ἐκείνου φορᾶς κατασυρῆναι, βιάσασθαι δὲ ἀντισχόντα κἄν, εἰ μὴ δύναιτο, ἀποδρᾶναι; δευτέρα γὰρ ἔφοδος εἰς σωτηρίαν τοῖς ἀμύνεσθαι μὴ δυναμένοις δρασμός ἐστιν· ὁπότε καὶ τὸν ἀγωνιστὴν φύσει καὶ μηδέποτε παθῶν δοῦλον γεγενημένον, ἀεὶ δὲ ἀθλοῦντα τοὺς πρὸς ἕκαστον αὐτῶν ἄθλους, οὐκ ἐᾷ μέχρι παντὸς τοῖς παλαίσμασι χρήσασθαι, μή ποτε τῷ συνεχεῖ τῆς εἰς ταὐτὸ συνόδου χαλεπὴν ἀπ’ ἐκείνων κῆρα ἀναμάξηται· πολλοὶ γὰρ ἤδη καὶ ἀντιπάλου κακίας ἐγένοντο μιμηταί, ὡς ἀρετῆς ἔμπαλιν ἕτεροι.
27Bu yüzden şöyle bir kehanet sözü verilmiştir: "Babanın topraklarına, soyuna dön; ben seninle olacağım" (Tekvin 31,3). Bu şu anlama gelir: Kusursuz bir yarışmacı oldun; yarışmayı aretē yönetti, sana zafer ödüllerini uzattı, sen de mükâfatlara ve taçlara layık görüldün. Artık çekişmeye son ver; ta ki hep zahmet çekmeyesin, çektiğin zahmetlerin meyvesini de toplayabilesin.
διὸ λόγιον ἐχρήσθη τοιόνδε· „ἀποστρέφου εἰς τὴν γῆν τοῦ πατρός σου καὶ εἰς τὴν γενεάν σου, καὶ ἔσομαι μετὰ σοῦ“ (Gen. 31, 3), ἴσον τῷ γέγονας μὲν ἀθλητὴς τέλειος καὶ βραβείων καὶ στεφάνων ἠξιώθης ἀγωνοθετούσης ἀρετῆς καὶ προτεινούσης ἆθλά σοι τὰ νικητήρια· κατάλυσον δὲ ἤδη τὸ φιλόνεικον, ἵνα μὴ πάντοτε πονῇς, ἀλλὰ καὶ τῶν πονηθέντων ἀπόνασθαι δυνηθῇς.
28Bunu burada kalarak, hâlâ hissedilir şeylerle bir arada yaşayıp başını Laban'ın çektiği bedensel keyfiyetler arasında oyalanarak asla bulamazsın —çünkü "Laban" keyfiyetin adıdır—. Kutsal logos'un ve bir bakıma çilecilerin babasının ülkesi olan baba toprağına göç etmen gerekir. Bu ülke bilgeliktir, aretē'yi seven psykhē'lerin en iyi yuvası.
τοῦτο δὲ ἐνταυθοῖ καταμένων οὐδέποτε εὑρήσεις τοῖς αἰσθητοῖς ἔτι συνοικῶν καὶ ταῖς σωματικαῖς ἐνδιατρίβων ποιότησιν, ὧν Λάβαν ἐστὶν ἔξαρχος — ὄνομα δὲ ποιότητος τοῦτ’ ἐστίν —, ἀλλὰ μετανάστην χρὴ γενέσθαι εἰς τὴν πατρῴαν γῆν τὴν ἱεροῦ λόγου καὶ τρόπον τινὰ τῶν ἀσκητῶν πατρός· ἡ δ’ ἐστὶ σοφία, τῶν φιλαρέτων ψυχῶν ἄριστον ἐνδιαίτημα.
29Bu ülkede senin bir soyun da vardır: kendiliğinden öğrenen, kendi kendini yetiştiren, çocukların sütlü gıdasından pay almayan, ilahî bir kehanetle Mısır'a inmesi ve etin cezbedici hazlarıyla karşılaşması yasaklanmış olan (Tekvin 26,2), adı İshak olan soy.
ἐν ταύτῃ τῇ χώρᾳ καὶ γένος ἐστί σοι τὸ αὐτομαθές, τὸ αὐτοδίδακτον, τὸ νηπίας καὶ γαλακτώδους τροφῆς ἀμέτοχον, τὸ χρησμῷ θείῳ καταβαίνειν εἰς Αἴγυπτον κεκωλυμένον (Gen. 26, 2) καὶ τῆς σαρκὸς ἐντυγχάνειν δελεαζούσαις ἡδοναῖς, ἐπίκλησιν Ἰσαάκ.
30Onun mirasını devralınca zahmeti zorunlu olarak bırakacaksın; çünkü hazır ve el altındaki iyiliklerin bolluğu zahmetsizliğin sebebidir. İyiliklerin yağmur gibi yağdığı kaynak ise cömert Tanrı'nın yanında bulunmasıdır. Bu yüzden Tanrı iyiliklerini mühürleyerek "Seninle olacağım" der.
οὗ τὸν κλῆρον παραλαβὼν ἐξ ἀνάγκης ἀποθήσῃ τὸν πόνον· αἱ γὰρ ἀφθονίαι τῶν ἑτοίμων καὶ κατὰ χειρὸς ἀγαθῶν ἀπονίας αἴτιαι. πηγὴ δέ, ἀφ’ ἧς ὀμβρεῖ τὰ ἀγαθά, ἡ τοῦ φιλοδώρου θεοῦ σύνοδός ἐστιν· οὗ χάριν ἐπισφραγιζόμενος τὰ τῶν εὐεργεσιῶν φησιν· „ἔσομαι μετὰ σοῦ“.
31Her şeyi tamamlayan Tanrı, O'nu doğuran babanın bozulmamış ve lekesiz olarak büyüttüğü kızları, o bakire lütuflarla birlikte yanımızdayken hangi güzel şey eksik kalabilir? O zaman alıştırmalar, zahmetler ve çileler susar; tabiatın öngörüsüyle, hiçbir tekniğe gerek kalmadan, herkese yararlı olan her şey bir anda topluca bitiverir.
Τί οὖν ἂν ἐπιλίποι καλὸν τοῦ τελεσφόρου [παντὸς] παρόντος θεοῦ μετὰ χαρίτων τῶν παρθένων αὐτοῦ θυγατέρων, ἃς ἀδιαφθόρους καὶ ἀμιάντους ὁ γεννήσας πατὴρ κουροτροφεῖ; τότε μελέται μὲν καὶ πόνοι καὶ ἀσκήσεις ἡσυχάζουσιν, ἀναδίδοται δὲ ἄνευ τέχνης φύσεως προμηθείᾳ πάντα ἀθρόα πᾶσιν ὠφέλιμα.
32Kendiliğinden gelen iyiliklerin bu akışına "salıverilme" denir; çünkü nous kendi girişimlerine dayanan işleyişlerden salıverilmiştir, yağan ve durmaksızın sağanak gibi inen iyiliklerin bolluğu sayesinde âdeta isteyerek yapılan işlerden de azat edilmiştir.
καλεῖται δ’ ἡ φορὰ τῶν αὐτοματιζομένων ἀγαθῶν ἄφεσις, ἐπειδήπερ ὁ νοῦς ἀφεῖται τῶν κατὰ τὰς ἰδίας ἐπιβολὰς ἐνεργειῶν καὶ ὥσπερ τῶν ἑκουσίων ἠλευθέρωται διὰ τὴν πληθὺν τῶν ὑομένων καὶ ἀδιαστάτως ἐπομβρούντων.
33Bunlar tabiatça en şaşılacak ve en güzel şeylerdir. Çünkü psykhē'nin kendi başına doğurmaya çalıştığı şeylerin çoğu düşük, vakitsiz doğmuş yavrulardır; Tanrı'nın kar gibi yağdırıp suladığı şeyler ise kusursuz, eksiksiz ve her şeyin en iyisi olarak doğar.
ἔστι δὲ ταῦτα θαυμασιώτατα φύσει καὶ περικαλλέστατα. ὧν μὲν γὰρ ἂν ὠδίνῃ δι’ ἑαυτῆς ἡ ψυχή, τὰ πολλὰ ἀμβλωθρίδια, ἠλιτόμηνα· ὅσα δὲ ἂν ἐπινίφων ὁ θεὸς ἄρδῃ, τέλεια καὶ ὁλόκληρα καὶ πάντων ἄριστα γεννᾶται.
34Binlerce kez başıma gelmiş, bu yüzden iyi bildiğim kendi hâlimi anlatmaktan utanmıyorum. Bazen felsefe öğretileri üzerine alıştığım şekilde yazmak istediğim, neyi bir araya getirmem gerektiğini de tam olarak bildiğim hâlde zihnimi kısır ve verimsiz bulmuş, hiçbir şey yapamadan bırakıp gitmişimdir. O zaman bir yandan zihnimi kendini beğenmişliği yüzünden kınamış, öbür yandan psykhē'nin rahimlerini açıp kapayan Var Olan'ın kudretine hayran kalmışımdır.
τὸ ἐμαυτοῦ πάθος, ὃ μυριάκις παθὼν οἶδα, διηγούμενος οὐκ αἰσχύνομαι· βουληθεὶς ἔστιν ὅτε κατὰ τὴν συνήθη τῶν κατὰ φιλοσοφίαν δογμάτων γραφὴν ἐλθεῖν καὶ ἃ χρὴ συνθεῖναι ἀκριβῶς εἰδώς, ἄγονον καὶ στεῖραν εὑρὼν τὴν διάνοιαν ἄπρακτος ἀπηλλάγην, τὴν μὲν κακίσας τῆς οἰήσεως, τὸ δὲ τοῦ ὄντος κράτος καταπλαγείς, παρ’ ὃν τὰς τῆς ψυχῆς ἀνοίγνυσθαί τε καὶ συγκλείεσθαι μήτρας συμβέβηκεν.
35Bazen de boş gelip birden dolmuşumdur; düşünceler yukarıdan görünmez bir şekilde kar gibi yağıp ekilmiştir. Öyle ki ilahî bir kendinden geçişle coşmuş, her şeyi, bulunduğum yeri, yanımdakileri, kendimi, söylenenleri ve yazılanları unutmuşumdur. Çünkü o zaman ifade, bir buluş, ışığın tadına varış, son derece keskin bir bakış, şeylerin en parlak açıklığı gibi bir şey edinmişimdir; tıpkı en açık bir gösterimle gözler yoluyla elde edilebilecek gibi.
ἔστι δὲ ὅτε κενὸς ἐλθὼν πλήρης ἐξαίφνης ἐγενόμην ἐπινιφομένων καὶ σπειρομένων ἄνωθεν ἀφανῶς τῶν ἐνθυμημάτων, ὡς ὑπὸ κατοχῆς ἐνθέου κορυβαντιᾶν καὶ πάντα ἀγνοεῖν, τὸν τόπον, τοὺς παρόντας, ἐμαυτόν, τὰ λεγόμενα, τὰ γραφόμενα. σχεδὸν γὰρ ἑρμηνεύει εὕρεσιν, φωτὸς ἀπόλαυσιν, ὀξυδερκεστάτην ὄψιν, ἐνάργειαν τῶν πραγμάτων ἀριδηλοτάτην, οἵα γένοιτ’ ἂν δι’ ὀφθαλμῶν ἐκ σαφεστάτης δείξεως.
36Gösterilen şey görülmeye, seyredilmeye ve sevilmeye değer olandır: kusursuz iyi. O, psykhē'nin acılıklarını değiştirip tatlandırır; bütün çeşnilerin en güzel katığıdır, onun sayesinde besleyici olmayan şeyler bile kurtarıcı bir gıda olur. Çünkü şöyle denir: "Rab ona bir ağaç gösterdi, o da onu suya attı" (Çıkış 15,25); yani dağınık, cıvık ve acılıkla dolu nous'a, tatlanıp yumuşasın diye.
τὸ μὲν οὖν δεικνύμενον τὸ ἀξιόρατον καὶ ἀξιοθέατον καὶ ἀξιέραστόν ἐστι, τὸ τέλειον ἀγαθόν, ὃ καὶ τὰς τῆς ψυχῆς πικρίας πέφυκε μεταβάλλον γλυκαίνειν, ἡδυσμάτων συμπάντων παράρτυμα κάλλιστον, δι’ οὗ καὶ τὰ μὴ τρέφοντα τροφὴ γίνεται σωτήριος· λέγεται γὰρ ὅτι „ἔδειξεν αὐτῷ κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ“ (Exod. 15,25), τὸν κεχυμένον καὶ πλαδῶντα καὶ πικρίας γέμοντα νοῦν, ἵνα γλυκανθεὶς ἡμερωθῇ.
37Bu ağaç yalnız gıda değil, ölümsüzlük de vaat eder. Çünkü Kutsal Kitap hayat ağacının cennetin ortasına dikildiğini söyler (Tekvin 2,9); bu, tek tek erdemlerin ve onlara uygun eylemlerin muhafızlığında duran iyiliktir. İyilik psykhē'de en orta ve en iyi yeri almıştır.
τὸ δὲ ξύλον τοῦτο οὐ μόνον τροφήν, ἀλλὰ καὶ ἀθανασίαν ἐπαγγέλλεται· τὸ γὰρ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τῷ παραδείσῳ φησὶ πεφυτεῦσθαι (Gen. 2, 9), τὴν ἀγαθότητα δορυφορουμένην ὑπὸ τῶν κατὰ μέρος ἀρετῶν καὶ τῶν κατ’ αὐτὰς πράξεων· αὕτη γὰρ τὸν μεσαίτατον καὶ ἄριστον ἐν ψυχῇ κεκλήρωται τόπον.
38Gören ise bilgedir; çünkü akılsızlar kördür ya da gözleri bulanıktır. Bu yüzden eskiden peygamberlere "görenler" denirdi (I. Samuel 9,9). Çileci de kulaklarını gözlerle değiştirip önceden işittiklerini görmeye çabaladı; işitmeye dayanan payı geride bırakıp görmeye dayanan paya ulaştı.
ὁ δὲ ὁρῶν ἐστιν ὁ σοφός· τυφλοὶ γὰρ ἢ ἀμυδροὶ τὰς ὄψεις οἵ γε ἄφρονες. διὰ τοῦτο καὶ τοὺς προφήτας ἐκάλουν πρότερον τοὺς βλέποντας (I Reg. 9, 9)· καὶ ὁ ἀσκητὴς ἐσπούδασεν ὦτα ὀφθαλμῶν ἀντιδοὺς ἰδεῖν ἃ πρότερον ἤκουε, καὶ τυγχάνει τοῦ καθ’ ὅρασιν κλήρου τὸν ἐξ ἀκοῆς ὑπερβάς.
39Çünkü Yakup'un adını aldığı öğrenme ve öğretim sikkesi, "gören" İsrail'e dönüştürülerek yeniden basılır. Onun sayesinde görme de ilahî ışık olur; bu ışık epistēmē'den farksızdır: psykhē'nin gözünü açar ve onu kulakların verdiğinden daha uzaklara ışıyan, daha parlak kavrayışlara götürür. Nasıl ki mûsikîye ait şeyler mûsikî ile, her tekniğe ait şeyler de o teknikle kavranırsa, bilgece olan da bilgelikle seyredilir.
εἰς γὰρ τὸν ὁρῶντα Ἰσραὴλ μεταχαράττεται τὸ μαθήσεως καὶ διδασκαλίας νόμισμα, οὗπερ ἐπώνυμος ἦν Ἰακώβ, δι’ οὗ καὶ τὸ ὁρᾶν γίνεται φῶς τὸ θεῖον, ἀδιαφοροῦν ἐπιστήμης, ἣ τὸ τῆς ψυχῆς διοίγνυσιν ὄμμα καὶ πρὸς τὰς ὤτων τηλαυγεστέρας καὶ ἀριδηλοτέρας ἄγει καταλήψεις. ὥσπερ γὰρ διὰ μουσικῆς τὰ κατὰ μουσικὴν καὶ διὰ πάσης τέχνης τὰ ἐν ἑκάστῃ καταλαμβάνεται, οὕτω καὶ διὰ σοφίας τὸ σοφὸν θεωρεῖται.
40Bilgelik ise yalnız ışık gibi görmenin aracı değildir, kendisini de görür. O, Tanrı'nın asıl örnek ışığıdır; güneş onun kopyası ve suretidir. Her şeyi gösteren ise tek epistēmē sahibi olan Tanrı'dır. Çünkü insanlar yalnız bildiklerini sandıkları için bilen diye anılırlar; Tanrı ise gerçekte olduğundan daha azıyla anılır, çünkü O'nun hakkındaki bütün sözler Var Olan'ın kuvvetleri karşısında yenik düşer.
σοφία δὲ οὐ μόνον φωτὸς τρόπον ὄργανον τοῦ ὁρᾶν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ αὑτὴν ὁρᾷ. αὕτη θεοῦ τὸ ἀρχέτυπον [ἡλίου] φέγγος, οὗ μίμημα καὶ εἰκὼν ἥλιος. ὁ δὲ δεικνὺς ἕκαστα ὁ μόνος ἐπιστήμων θεός· ἄνθρωποι μὲν γὰρ τῷ δοκεῖν ἐπίστασθαι λέγονται μόνον ἐπιστήμονες· ὁ δὲ θεὸς τῷ εἶναι ἧττον ἢ πέφυκε λέγεται· νικῶνται γὰρ ὑπὸ τῶν τοῦ ὄντος δυνάμεων οἱ περὶ αὐτὸν ἅπαντες ἅπαξ λόγοι.
41Kutsal Kitap O'nun bilgeliğini yalnız âlemi yaratmış olmasından değil, yaratılmış olanların bilgisini en sağlam biçimde kendi katında kurmuş olmasından da gösterir.
τὴν δὲ σοφίαν αὐτοῦ διασυνίστησιν οὐ μόνον ἐκ τοῦ τὸν κόσμον δεδημιουργηκέναι, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ τὴν ἐπιστήμην τῶν γεγονότων ἱδρυκέναι βεβαιότατα παρ’ ἑαυτῷ·
42Çünkü "Tanrı yaptığı her şeyi gördü" (Tekvin 1,31) denir; bu, her birine gözünü çevirdi demek değildir, yaptığı şeylerin bilgisine, tanınmasına ve kavranışına sahipti demektir. O halde bilmeyenlere yol göstermek, tek tek şeyleri öğretmek ve göstermek ancak bilene yakışır; bilen de insan gibi bir teknikten yararlanmış değildir, aksine kendisi tekniklerin ve bilgilerin başlangıcı ve
λέγεται γὰρ ὅτι „εἶδεν ὁ θεὸς τὰ πάντα ὅσα ἐποίησεν“ (Gen. 1,31), οὐκ ἴσον τῷ ὄψιν ἑκάστοις προσέβαλεν, ἀλλ’ εἴδησιν καὶ γνῶσιν καὶ κατάληψιν ὧν ἐποίησεν εἶχεν. ⟨οὐ⟩ τοίνυν εὐπρεπὲς ὑφηγεῖσθαι καὶ διδάσκειν καὶ δεικνύναι τὰ καθ’ ἕκαστα τοῖς ἀγνοοῦσιν ὅτι μὴ τῷ ἐπιστήμονι, ὅστις οὐχ ὡς ἄνθρωπος ὑπὸ τέχνης ὠφέληται, ἀλλ’ αὐτὸς ἀρχὴ καὶ
43kaynağı olarak kabul edilir. Vaatte de dikkatle şimdiki zamanı değil gelecek zamanı belirlemiştir; "gösterdiğim" değil, "sana göstereceğim" ülke demiştir (Tekvin 12,1). Bu, psykhē'nin Tanrı'ya beslediği imanın bir tanıklığıdır; psykhē şükranını sonuçlardan değil, gelecek şeylerin beklentisinden gösterir.
πηγὴ τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν ἀνωμολόγηται. παρατετηρημένως δὲ οὐ τὸν ἐνεστῶτα, ἀλλὰ τὸν μέλλοντα τῇ ὑποσχέσει χρόνον προδιώρισται, εἰπὼν οὐχ ἣν δείκνυμι ἀλλ’ „ἥν σοι δείξω“ (Gen. 12,1), εἰς μαρτυρίαν πίστεως ἣν ἐπίστευσεν ἡ ψυχὴ θεῷ, οὐκ ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐπιδεικνυμένη τὸ εὐχάριστον, ἀλλ’ ἐκ προσδοκίας τῶν μελλόντων·
44Çünkü güzel bir umuda bağlanıp asılmış, vaat edenin sağlamlığı sayesinde henüz mevcut olmayan şeyleri tereddütsüz şimdiden mevcut saymış ve mükâfat olarak kusursuz bir iyi olan imanı bulmuştur. Nitekim başka bir yerde de "İbrahim Tanrı'ya iman etti" (Tekvin 15,6) denir. Musa'ya da benzer şekilde bütün ülkeyi gösterdikten sonra şöyle der: "Onu sana gözlerinle gösterdim, ama oraya girmeyeceksin" (Tesniye 34,4).
ἀρτηθεῖσα γὰρ καὶ ἐκκρεμασθεῖσα ἐλπίδος χρηστῆς καὶ ἀνενδοίαστα νομίσασα ἤδη παρεῖναι τὰ μὴ παρόντα διὰ τὴν τοῦ ὑποσχομένου βεβαιότητα πίστιν, ἀγαθὸν τέλειον, ἆθλον εὕρηται· καὶ γὰρ αὖθις λέγεται, ὅτι „ἐπίστευσεν Ἀβραὰμ τῷ θεῷ“ (Gen. 15, 6), καὶ Μωυσεῖ δὲ ὁμοίως πᾶσαν ἐπιδειξάμενος τὴν γῆν φησιν, ὅτι „ἔδειξα τοῖς ὀφθαλμοῖς σου, κἀκεῖ οὐκ εἰσελεύσῃ“ (Deut. 34, 4).
45Ama bazı düşüncesizlerin sandığı gibi bunun o pek bilge kişiyi küçültmek için söylendiğini sanma. Çünkü aretē ülkesinin Tanrı'nın dostlarından önce kölelere paylaştırıldığını düşünmek safdilliktir.
μὴ μέντοι νομίσῃς ἐπὶ καθαιρέσει τοῦ πανσόφου, ὡς ὑπολαμβάνουσιν ἔνιοι τῶν ἀπερισκέπτων, τοῦτο εἰρῆσθαι· καὶ γὰρ εὔηθες τοὺς δούλους οἰηθῆναι πρὸ τῶν φίλων τοῦ θεοῦ τὴν ἀρετῆς χώραν διανέμεσθαι.
46Kutsal Kitap sana önce şunu göstermek ister: Çocukların yeri başka, olgunlaşmışların yeri başkadır; birinin adı çile, öbürününki bilgeliktir. İkinci olarak da tabiattaki en güzel şeylerin edinilmekten çok görülmek için olduğunu. Çünkü daha ilahî bir paya nail olmuş şeyleri edinmek nasıl mümkün olsun? Onları görmek ise imkânsız değildir, ama herkes için değil; yalnız en temiz ve en keskin gören soy için mümkündür. Bütünün babası ona kendi eserlerini göstererek armağanların en büyüğünü bahşeder.
ἀλλὰ πρῶτον ἐκεῖνό σοι βούλεται παραστῆσαι, ὅτι ἕτερος νηπίων καὶ ἕτερος τελείων χῶρός ἐστιν, ὁ μὲν ὀνομαζόμενος ἄσκησις, ὁ δὲ καλούμενος σοφία, ἔπειτα ὅτι τὰ κάλλιστα τῶν ἐν τῇ φύσει ὁρατὰ μᾶλλόν ἐστιν ἢ κτητά· κτήσασθαι μὲν γὰρ τὰ θειοτέρας μοίρας λαχόντα πῶς ἔνεστιν; ἰδεῖν δ’ οὐκ ἀδύνατον, ἀλλ’ οὐχ ἅπασιν, ἔστι δ’ αὐτὸ μόνον τῷ καθαρωτάτῳ καὶ ὀξυωπεστάτῳ γένει, ᾧ τὰ ἴδια ἐπιδεικνύμενος ὁ τῶν ὅλων πατὴρ ἔργα μεγίστην πασῶν χαρίζεται δωρεάν.
47Çünkü seyre dalan hayattan daha iyi, akıllı varlığa daha yakışan hangi hayat vardır? Bu yüzden fani canlıların sesinin ölçütü kulak olduğu hâlde, kehanet sözleri Tanrı'nın sözlerinin ışık gibi görüldüğünü bildirir. Nitekim "bütün halk sesi görüyordu" (Çıkış 20,18) denir, "işitiyordu" denmez. Çünkü olan şey, ağız ve dil organlarıyla havanın dövülmesi değil, aretē'nin en parlak ışığıydı; bu ışık logos'un kaynağından farksızdır. Başka bir yerde de bu aynı şekilde bildirilir: "Sizinle gökten konuştuğumu gördünüz" (Çıkış 20,22); aynı sebeple "işittiniz" denmez.
θεωρητικοῦ γὰρ τίς ἀμείνων βίος ἢ μᾶλλον οἰκειούμενος λογικῷ; διὰ τοῦτο καὶ τῆς τῶν θνητῶν ζῴων φωνῆς κριτήριον ἐχούσης ἀκοὴν τοὺς τοῦ θεοῦ λόγους οἱ χρησμοὶ φωτὸς τρόπον ὁρωμένους μηνύουσι· λέγεται γὰρ ὅτι „πᾶς ὁ λαὸς ἑώρα τὴν φωνήν“ (Exod. 20, 18), οὐκ ἤκουεν, ἐπειδήπερ οὐκ ἀέρος πλῆξις ἦν διὰ τῶν στόματος καὶ γλώττης ὀργάνων τὸ γινόμενον, ἀλλὰ φέγγος ἀρετῆς τὸ περιαυγέστατον, λογικῆς ἀδιαφοροῦν πηγῆς, ὃ καὶ ἑτέρωθι μηνύεται τὸν τρόπον τοῦτον· „ὑμεῖς ἑωράκατε, ὅτι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ λελάληκα πρὸς ὑμᾶς“ (Exod. 20, 22), οὐχὶ ἠκούσατε, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν.
48Ama bazı yerlerde işitilenleri görülenlerden, işitmeyi görmeden ayırır ve şöyle der: "Sözlerin sesini işittiniz, ama bir suret görmediniz, yalnız bir ses" (Tesniye 4,12). Bu çok inceliklidir. Ad, fiil ve genel olarak sözün parçalarına bölünen sesi haklı olarak işitilir saymıştır, çünkü onu kulak sınar. Kelimelerin ve adların değil Tanrı'nın sesi olan, psykhē'nin gözüyle görülen sesi ise yerinde olarak görülür diye tanıtır.
ἔστι δ’ ὅπου τὰ ἀκουστὰ τῶν ὁρατῶν καὶ ἀκοὴν ὁράσεως διακρίνει λέγων· „φωνὴν ῥημάτων ὑμεῖς ἠκούσατε, καὶ ὁμοίωμα οὐκ εἴδετε ἀλλ’ ἢ φωνήν“ (Deut. 4, 12), ἄγαν περιττῶς· τὴν μὲν γὰρ εἰς ὄνομα καὶ ῥῆμα καὶ συνόλως τὰ τοῦ λόγου μέρη τεμνομένην ἀκουστὴν εἰκότως εἶπεν — ὑπὸ γὰρ ἀκοῆς δοκιμάζεται —, τὴν δὲ μὴ ῥημάτων μηδ’ ὀνομάτων ἀλλὰ θεοῦ φωνήν, ὁρωμένην τῷ τῆς ψυχῆς ὄμματι, ὁρατὴν δεόντως εἰσάγει.
49"Bir suret görmediniz" dedikten sonra "yalnız bir ses" diye ekler; yani o sesi kesinlikle gördünüz; çünkü burada zihinde tamamlanması gereken anlam budur. Demek ki Tanrı'nın sözlerinin ölçütü psykhē'deki görmedir; ad ve fiil biçimlerine bölünen sözlerin ölçütü ise işitmedir.
προειπὼν δὲ τὸ „ὁμοίωμα οὐκ εἴδετε“ ἐπιφέρει „ἀλλ’ ἢ φωνήν„, ἣν πάντως εἴδετε — τὸ γὰρ προσυπακουόμενον τοῦτ’ ἂν εἴη —· ὥσθ’ οἱ μὲν τοῦ θεοῦ λόγοι ὅρασιν ἔχουσι τὴν ἐν ψυχῇ κριτήριον, ἀκοὴν δ’ οἱ εἰς ὀνομάτων καὶ ῥημάτων ἰδέας μεριζόμενοι.
50Musa her konuda epistēmē bakımından yenilikçi olduğu için bu konuda da kendine has ve alışılmadık bir yenilik yapmış, sesin görülür olduğunu söylemiştir; oysa düşünce bir yana bırakılırsa, ses içimizdekiler arasında görülmeyen hemen hemen tek şeydir. Çünkü öbür hislere ait şeylerin hepsi, cisim oldukları ölçüde görülür: renkler, tatlar, kokular, sıcak, soğuk, düz, pürüzlü, yumuşak ve sert.
καινὸς δ’ ὢν ἐν ἅπασι τὴν ἐπιστήμην καὶ τοῦτ’ ἰδίως καὶ ξένως κεκαινούργηκεν εἰπὼν ὁρατὴν εἶναι τὴν φωνήν, τὴν μόνην σχεδὸν τῶν ἐν ἡμῖν οὐχ ὁρατὴν ὑπεξῃρημένης διανοίας· τὰ μὲν γὰρ κατὰ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις πάνθ’ ὁρατά, τὰ χρώματα, οἱ χυλοί, οἱ ἀτμοί, τὰ θερμά, τὰ ψυχρά, τὰ λεῖα, τὰ τραχέα, τὰ μαλακὰ καὶ σκληρά, ᾗ σώματα.
51Bunun ne demek olduğunu daha açık söyleyeyim. Tat görülür, ama tat olarak değil, yalnız cisim olarak; tat olarak onu tatma bilecektir. Koku da koku olarak burun tarafından, cisim olarak ise gözler tarafından da sınanacaktır; öbürleri de böyle sınanacaktır. Ses ise ne işitilir bir şey olarak ne de cisim olarak —eğer gerçekten cisimse— görülebilir bir tabiattadır. İçimizdeki şeylerden ikisi görünmezdir: nous ve söz.
τί δέ ἐστι τοῦτο, σαφέστερον ἐρῶ· ὁ χυλὸς ὁρατός ἐστιν, οὐχ ᾗ χυλός, ἀλλ’ ᾗ μόνον σῶμα, τὸ γὰρ ᾗ χυλὸς εἴσεται ἡ γεῦσις· καὶ ὁ ἀτμός, ᾗ μὲν ἀτμός, ὑπὸ ῥινῶν ἐξετασθήσεται, ᾗ δὲ σῶμα, καὶ πρὸς ὀφθαλμῶν· καὶ τὰ ἄλλα ταύτῃ δοκιμασθήσεται. φωνὴ δὲ οὔθ’ ὡς ἀκουστὸν οὔθ’ ὡς σῶμα, εἰ δὴ καὶ σῶμά ἐστιν, ὁρατὸν εἶναι πέφυκεν, ἀλλὰ δύο ταῦτα τῶν ἐν ἡμῖν ἀόρατα, νοῦς καὶ λόγος.
52Ama bizim ses çıkaran organımız ilahî ses organına benzemez. Bizimki havayla karışır ve kendisine akraba olan yere, kulaklara sığınır. İlahî olan ise saf ve katışıksız logos'a aittir; inceliği sayesinde kulaktan önce ulaşır, katışıksız psykhē tarafından da bakışının keskinliği sayesinde görülür.
ἀλλὰ γὰρ οὐχ ὅμοιον τὸ ἡμέτερον ἠχεῖον τῷ θείῳ φωνῆς ὀργάνῳ· τὸ μὲν γὰρ ἡμέτερον ἀέρι κίρναται καὶ πρὸς τὸν συγγενῆ τόπον καταφεύγει, τὰ ὦτα, τὸ δὲ θεῖον ἀκρατοῦς καὶ ἀμιγοῦς ἐστι λόγου, φθάνοντος μὲν ἀκοὴν διὰ λεπτότητα, ὁρωμένου δὲ ὑπὸ ψυχῆς ἀκραιφνοῦς διὰ τὴν ἐν τῷ βλέπειν ὀξύτητα.
53O halde Tanrı, fani olanlardan ayrıldıktan sonra psykhē'ye, dediğim gibi, ilk armağan olarak ölümsüz şeylerin gösterilmesini ve seyredilmesini bahşeder; ikinci armağan olarak da aretē öğretilerinin hem sayıca hem büyüklükçe artmasını. Çünkü "Seni büyük bir millet yapacağım" der; "millet" sözüyle çokluğu, "büyük" sözüyle de daha iyiye doğru büyümeyi anlatır.
Οὐκοῦν μετὰ τὴν ἀπόλειψιν τῶν θνητῶν πρώτην ὁ θεὸς χαρίζεται τῇ ψυχῇ δωρεάν, ὡς ἔφην, ἐπίδειξιν καὶ θεωρίαν τῶν ἀθανάτων, δευτέραν ⟨δὲ⟩ τὴν εἰς πλῆθος ὁμοῦ καὶ μέγεθος τῶν ἀρετῆς δογμάτων ἐπίδοσιν· λέγει γάρ· „καὶ ποιήσω σε εἰς ἔθνος μέγα“, διὰ μὲν τοῦ ἔθνους τὸ πλῆθος, διὰ δὲ τοῦ μεγάλου τὴν πρὸς τὸ ἄμεινον αὔξησιν παραλαμβάνων.
54Kemiyetin her iki türde, büyüklükte ve çoklukta artışını Mısır kralı da gösterir. Çünkü şöyle der: "İşte İsrailoğullarının soyu büyük bir kalabalık" (Çıkış 1,9). Çünkü o, Var Olan'ı gören soya her ikisinin de, yani hayattaki ve sözdeki başarıların hem çokluk hem büyüklük kazandığına tanıklık eder.
τὴν δὲ τοῦ ποσοῦ καθ’ ἑκάτερον εἶδος, τό τε ἐν μεγέθει καὶ τὸ ἐν πλήθει, παραύξησιν διασυνίστησι καὶ ὁ τῆς Αἰγύπτου βασιλεύς· „ἰδοὺ“ γάρ φησι „τὸ γένος τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ μέγα πλῆθος“ (Exod. 1,9), ἐπειδή γε ἀμφότερα τῷ ὁρατικῷ τοῦ ὄντος γένει προσμαρτυρεῖ, ὡς πληθύν τε καὶ μέγεθος κτησαμένῳ, τὰ περὶ τὸν βίον καὶ λόγον κατορθώματα.
55Kelimelerin uyumunu gözeten birinin söyleyeceği gibi "çok kalabalık" değil, "büyük" kalabalık demiştir; çünkü çokluğun, düşünce ve epistēmē kuvvetini almadıkça kendi başına eksik bir büyüklük olduğunu bilir. Birçok düşünce edinip de her birini uygun büyüklüğe eriştirmemenin ne yararı vardır? Sayısız yere yakın bitkinin bulunduğu, ama tarım tekniğiyle hiçbir olgun fidanın meyve verecek kadar büyümediği bir tarla da kusursuz bir tarla değildir.
οὐ γάρ, ὅπερ ἄν τις τὸν ἐν τοῖς ὀνόμασιν εἱρμὸν διαφυλάττων, πολὺ πλῆθος, ἀλλὰ μέγα εἶπεν, εἰδὼς τὸ πολὺ καθ’ αὑτὸ ἀτελὲς μέγεθος, εἰ μὴ προσλάβοι δύναμιν νοήσεως καὶ ἐπιστήμης. τί γὰρ ὄφελος πολλὰ μὲν θεωρήματα παραλαμβάνειν, ἕκαστον δὲ αὐτῶν εἰς τὸ ἁρμόττον μέγεθος μὴ συναυξῆσαι; οὐδὲ γὰρ ἀγρὸς τέλειος, ᾧ μυρία μὲν ὅσα ἐνυπάρχει φυτὰ χαμαίζηλα, τέλειον δὲ μηδὲν ἔρνος γεωργικῇ τέχνῃ συνανέβλαστεν ἤδη καρποτοκεῖν δυνάμενον.
56Güzel şeylerin büyüklüğünün ve çokluğunun başı ve sonu, Tanrı'yı aralıksız anmak ve hayatın iç içe geçmiş, karmakarışık ve hiç bitmeyen iç savaşına karşı O'nun yardımını çağırmaktır. Çünkü şöyle der: "İşte bu büyük millet bilge ve bilgili bir halktır. Hangi büyük milletin, Tanrımız Rab'bin, kendisini her çağırışımızda bize yakın olduğu gibi, yakın bir tanrısı vardır?" (Tesniye 4,6–7).
τοῦ δὲ μεγέθους καὶ πλήθους τῶν καλῶν ἀρχὴ καὶ τέλος ἡ ἀδιάστατος περὶ θεοῦ μνήμη καὶ ἡ κατάκλησις τῆς ἀπ’ αὐτοῦ συμμαχίας πρὸς τὸν ἐμφύλιον καὶ συγκεχυμένον καὶ συνεχῆ τοῦ βίου πόλεμον· λέγει γὰρ „ἰδοὺ λαὸς σοφὸς καὶ ἐπιστήμων τὸ ἔθνος τὸ μέγα τοῦτο· ὅτι ποῖον ἔθνος μέγα, ᾧ ἐστι θεὸς ἐγγίζων ὡς κύριος ὁ θεὸς ἡμῶν ἐν πᾶσιν οἷς ἂν αὐτὸν ἐπικαλεσώμεθα“ (Deut. 4,6.7) ;
57Demek ki Tanrı'nın yanında yardıma hazır bir kuvvet nöbet beklediği, önderin kendisinin de yardıma layık olanlara yardım etmek için daha yakına geldiği gösterilmiştir. Peki bunlara nail olmaya layık olanlar kimlerdir? Bilgeliğin ve epistēmē'nin bütün âşıkları olduğu açık değil mi?
οὐκοῦν ὅτι καὶ πρὸς βοήθειαν δύναμις ἀρωγὸς εὐτρεπὴς ἐφεδρεύει παρὰ θεῷ καὶ αὐτὸς ὁ ἡγεμὼν ἐγγυτέρω πρόσεισιν ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν ἀξίων ὠφελεῖσθαι, δεδήλωται. τίνες δ’ οἱ τούτων ἐπάξιοι τυγχάνειν εἰσίν; ἢ δῆλον ὅτι οἱ σοφίας καὶ ἐπιστήμης ἐρασταὶ πάντες;
58Çünkü Kutsal Kitap'ın sözünü ettiği bilge ve bilgili halk bunlardır. Bunların her biri haklı olarak büyüktür, çünkü büyük şeylere uzanır; özellikle de bir şeye, pek aşırı bir istekle: En büyük olan Tanrı'dan ayrılmamaya, O yaklaştığında O'nun gelişine sarsılmadan, kararlılıkla dayanmaya.
οὗτοι γάρ εἰσιν ὁ σοφὸς καὶ ἐπιστήμων, ὃν εἶπε, λεώς, ὧν ἕκαστος μέγας εἰκότως ἐστίν, ἐπειδὴ μεγάλων ὀρέγεται, ἑνὸς δὲ καὶ λίαν ὑπερβαλλόντως, τοῦ μὴ διαζευχθῆναι θεοῦ τοῦ μεγίστου, ἀλλὰ τὴν πρόσοδον αὐτοῦ συνεγγίζοντος σταθερῶς ἄνευ καταπλήξεως ὑπομεῖναι.
59Büyük halkın tarifi budur: Tanrı'ya yaklaşmak ya da "Tanrı'nın kendisine yaklaştığı" olmak. Âlem de, dünya vatandaşı olan bilge de birçok büyük iyilikle doludur; insanların geri kalan kalabalığı ise daha çok kötülüğe, daha az iyiliğe sahiptir. Çünkü bulanık ve karmakarışık bir hayatta güzel olan nadirdir.
οὗτος ὁ ὅρος ἐστὶ τοῦ μεγάλου λεώ, τὸ τῷ θεῷ συνεγγίζειν ἢ „ᾧ θεὸς συνεγγίζει“. ὁ μὲν δὴ κόσμος καὶ ὁ κοσμοπολίτης σοφὸς πολλῶν καὶ μεγάλων ἀγαθῶν ἀναπέπλησται, ὁ δὲ ἄλλος ἀνθρώπων ὅμιλος πλείοσι μὲν κέχρηται κακοῖς, ἀγαθοῖς δὲ ἐλάττοσι· σπάνιον γὰρ ἐν πεφυρμένῳ καὶ συγκεχυμένῳ βίῳ τὸ καλόν.
60Bu yüzden kehanet sözlerinde şöyle terennüm edilir: "Rab sizi bütün milletlerden daha kalabalık olduğunuz için yeğleyip seçmedi —çünkü siz bütün milletler arasında en az olanlarsınız—, Rab sizi sevdiği için seçti" (Tesniye 7,7–8). Biri tek bir psykhē'nin kalabalığını milletlere ayırır gibi bölmek isteseydi, hazların, arzuların, acıların, korkuların, akılsızlıkların, haksızlıkların ve bunların akrabası ve kardeşi olanların komutanlık ettiği birçok düzensiz bölük bulurdu; iyi düzenlenmiş olarak ise yalnız bir bölük bulurdu, önderliğini doğru logos'un yaptığı bölük.
διόπερ ἐν χρησμοῖς ᾄδεται· „οὐχ ὅτι πολυπληθεῖτε παρὰ πάντα τὰ ἔθνη, προείλετο κύριος ὑμᾶς καὶ ἐξελέξατο — ὑμεῖς γάρ ἐστε ὀλιγοστοὶ παρὰ πάντα τὰ ἔθνη —, ἀλλὰ παρὰ τὸ ἀγαπᾶν κύριον ὑμᾶσ“ (Deut. 7, 7. 8). εἰ γάρ τις βουληθείη τὸν ὄχλον μιᾶς ψυχῆς ὥσπερ κατὰ ἔθνη διανεῖμαι, πολλὰς μὲν ἂν εὕροι τάξεις ἀκοσμούσας, ὧν ἡδοναὶ ἢ ἐπιθυμίαι ἢ λῦπαι ἢ φόβοι ἢ πάλιν ἀφροσύναι καὶ ἀδικίαι καὶ αἱ τούτων συγγενεῖς καὶ ἀδελφαὶ ταξιαρχοῦσι, μίαν δὲ αὐτὸ μόνον εὖ διακεκοσμημένην, ἧς ὁ ὀρθὸς λόγος ἀφηγεῖται.
61İnsanlar arasında haksız kalabalık tek bir adil kişiden üstün tutulur; Tanrı katında ise nadir bulunan iyi, binlerce haksızdan üstün tutulur. Tanrı da böyle bir kalabalığa asla katılmamasını buyurur: "Kötülükte çoğunluğun yanında olmayacaksın" (Çıkış 23,2) der. O halde azınlığın yanında mı olmalı? Hayır, hiçbir kötünün yanında olmamalı. Kötü kişi tek olsa bile kötülükleriyle çoktur, onun safına katılmak da en büyük zarardır. Tersine, sarsılmaz bir güçle ona karşı durmak ve onunla savaşmak gerekir.
παρὰ μὲν οὖν ἀνθρώποις τὸ ἄδικον πλῆθος πρὸ ἑνὸς τοῦ δικαίου προτετίμηται, παρὰ δὲ τῷ θεῷ τὸ σπάνιον ἀγαθὸν πρὸ μυρίων ἀδίκων· ᾧ καὶ παραγγέλλει μηδέποτε τοιούτῳ συναινέσαι πλήθει· „οὐκ ἔσῃ“ γάρ φησι „μετὰ πολλῶν ἐπὶ κακίᾳ“ (Exod. 23, 2). ἆρ’ οὖν μετ’ ὀλίγων χρή; μετ’ οὐδενὸς μὲν οὖν φαύλου — εἷς δ’ ὢν ὁ φαῦλος πολύς ἐστι κακίαις, ᾧ συντάσσεσθαι μεγίστη ζημία —· τοὐναντίον γὰρ ἀνθίστασθαι καὶ πολεμεῖν ἀκαταπλήκτῳ χρωμένους δυνάμει προσήκει.
62Çünkü şöyle der: "Düşmanlarına karşı savaşa çıktığında bir at" —yani dizginlerini koparmış, böbürlenen ve sıçrayıp duran hâl— "ve atlısını" —yani onun sırtına binmiş, hâllere düşkün nous'u— "ve senden kalabalık bir halk" —yani bunlara özenip saf saf saldıranları— "görürsen, onlardan korkmayacaksın"; çünkü sen tek olarak, her şeyin tek önderini müttefik edineceksin, "çünkü Tanrın Rab seninle beraberdir" (Tesniye 20,1).
„ἐὰν“ γάρ φησιν „ἐξέλθῃς εἰς πόλεμον ἐπὶ τοὺς ἐχθρούς σου καὶ ἴδῃς ἵππον“, τὸ ὑπέραυχον καὶ σκιρτητικὸν πάθος ἀφηνιάζον, „καὶ ἀναβάτην“, τὸν ἐποχούμενον αὐτῷ φιλοπαθῆ νοῦν, „καὶ λαὸν πλείονά σου“, τοὺς ζηλωτὰς τῶν εἰρημένων φαλαγγηδὸν ἐπιόντας, „οὐ φοβηθήσῃ ἀπ’ αὐτῶν“· εἷς γὰρ ὢν ἑνὶ τῷ πάντων ἡγεμόνι χρήσῃ συμμάχῳ, „ὅτι κύριος ὁ θεός σου μετὰ σοῦ“ (Deut. 20, 1).
63Çünkü O'nun yanında oluşu savaşları yıkar, barışı yeniden kurar, çok sayıdaki alışılmış kötülükleri devirir, nadir bulunan ve Tanrı'nın sevdiği soyu kurtarır. Bu soya boyun eğen herkes daha topraksı olanların sürülerinden nefret eder, iğrenir.
τούτου γὰρ ἡ σύνοδος καθαιρεῖ πολέμους, εἰρήνην ἀνοικοδομεῖ, τὰ πολλὰ καὶ συνήθη κακὰ ἀνατρέπει, τὸ σπάνιον καὶ θεοφιλὲς γένος ἀνασῴζει, ᾧ πᾶς ὁ γενόμενος ὑπήκοος μισεῖ καὶ βδελύττεται τὰ τῶν γεωδεστέρων στίφη.
64Çünkü şöyle der: "Yerde sürünen bütün sürüngenler arasında çok ayaklı olanları yemeyeceksiniz, çünkü iğrençtirler" (Levililer 11,42). Bir parçasıyla değil, bütün ya da çoğu parçalarıyla yeryüzünde yürüyen, bedenin zevklerini yalayıp duran ve göğün ilahî dönüşlerine hiç başını kaldırıp bakamayan bir psykhē nefrete layık değil midir?
„ἃ γὰρ πολυπληθεῖ“ φησί "ποσὶν ἐν πᾶσι τοῖς ἑρπετοῖς τοῖς ⟨ἕρπουσιν⟩ ἐπὶ τῆς γῆς, οὐ φάγεσθε, ὅτι βδελύγματά ἐστιν“ (Lev. 11, 42). ἀλλ’ οὐ μίσους ἐστὶν ἐπαξία ψυχὴ μὴ καθ’ ἓν μέρος ἀλλὰ κατὰ πάντα ἢ τὰ πλεῖστα βαίνουσα ἐπὶ τὴν γῆν καὶ τὰ σώματος περιλιχνεύουσα καὶ συνόλως εἰς τὰς οὐρανοῦ θείας περιόδους ἀνακῦψαι μὴ δυναμένη;
65Sürüngenler arasında çok ayaklılık gibi ayaksızlık da kınanır: biri söylenen sebepten, öbürü ise bütünüyle yere düşmüş olduğundan, hiçbir şey tarafından en küçük ölçüde bile yukarı kaldırılmadığından. Çünkü karnı üstünde giden her şeyin kirli olduğunu söyler (aynı yer); bununla midenin hazlarının peşinden koşanı ima eder.
καὶ μὴν ὥσπερ τὸ πολύπουν, οὕτως καὶ τὸ ἄπουν ἐν ἑρπετοῖς ψεκτόν, τὸ μὲν διὰ τὴν λεχθεῖσαν αἰτίαν, τὸ δ’ ὅτι ὅλον δι’ ὅλων πέπτωκεν ἐπὶ γῆν, ὑπ’ οὐδενὸς ἀλλ’ οὐδ’ ἐπὶ τὸ βραχύτατον ἐξαιρόμενον· πάντα γὰρ τὸν πορευόμενον ἐπὶ κοιλίαν ἀκάθαρτον εἶναί φησι (ibid.), τὸν τὰς τῆς γαστρὸς ἡδονὰς μεταδιώκοντα αἰνιττόμενος.
66Bazıları ise daha da ileri giderek yalnız arzu türüyle yetinmemiş, onun kardeşi olan hâli, thymos'u da edinmişlerdir; psykhē'nin bütün akılsız kısmını alevlendirip nous'u yok etmek istemişlerdir. Çünkü sözde yılan için, işte ise her akılsız ve hâllere düşkün insan için söylenmiş şu söz gerçekten ilahî bir kehanettir: "Göğsünün ve karnının üzerinde gideceksin" (Tekvin 3,14). Çünkü thymos göğüste, arzu türü ise karındadır.
ἔνιοι δὲ προσυπερβάλλοντες οὐ μόνον τῷ τῆς ἐπιθυμίας ἐχρήσαντο γένει, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀδελφὸν αὐτῇ πάθος, τὸν θυμόν, προσεκτήσαντο, βουληθέντες ὅλον τὸ τῆς ψυχῆς ἄλογον ἐκζωπυρῆσαι μέρος, τὸν δὲ νοῦν διαφθεῖραι· τὸ γὰρ εἰρημένον λόγῳ μὲν ἐπὶ ὄφεως, ἔργῳ δὲ ἐπὶ παντὸς ἀλόγου καὶ φιλοπαθοῦς ἀνθρώπου χρησμὸς ὡς ἀληθῶς ἐστι θεῖος· „ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ πορεύσῃ“ (Gen. 3, 14)· περὶ μὲν γὰρ τὰ στέρνα ὁ θυμός, τὸ δὲ ἐπιθυμίας εἶδος ἐν κοιλίᾳ.
67Akılsız kişi bu ikisiyle, thymos ve arzuyla yürür, hiç ara vermeden; çünkü arabacısını ve hakemini, nous'u atmıştır. Onun karşıtı ise thymos'u ve arzuyu kesip atmış, ilahî logos'u kendine dümenci olarak kaydetmiştir. Tanrı'nın en çok sevdiği Musa da böyledir: psykhē'nin tümüyle yakılan kurbanlarını sunarken "karnı yıkayacak" (Levililer 8,21), yani bütün arzu türünü yıkayıp temizleyecek; "kemale erme koçundan da göğüs parçasını ayıracaktır" (Levililer 8,29), yani kuşkusuz bütün savaşçı thymos'u. Böylece psykhē'nin geriye kalan daha iyi kısmı, akıllı kısım, artık hiçbir şey onu geri çekip başka yana sürüklemeden, bütün güzel şeylere doğru gerçekten hür ve soylu atılımlarla yönelebilsin.
πορεύεται δὲ ὁ ἄφρων δι’ ἀμφοτέρων, θυμοῦ τε καὶ ἐπιθυμίας, ἀεὶ μηδένα διαλείπων χρόνον, τὸν ἡνίοχον καὶ βραβευτὴν νοῦν ἀποβαλών· ὁ δ’ ἐναντίος τούτῳ θυμὸν μὲν καὶ ἐπιθυμίαν ἐκτέτμηται, κυβερνήτην δὲ ἐπιγέγραπται λόγον θεῖον, καθὰ καὶ Μωυσῆς ὁ θεοφιλέστατος, ὅς, ὅταν τὰς ὁλοκαύτους τῆς ψυχῆς ἱερουργῇ θυσίας, „τὴν μὲν κοιλίαν ἐκπλυνεῖ“ (Lev. 8, 21), τουτέστιν ὅλον τὸ ἐπιθυμίας εἶδος ἐκνίψεται, τὸ δὲ „στηθύνιον ἀπὸ τοῦ κριοῦ τῆς τελειώσεως ἀφελεῖ“ (Lev. 8, 29), σύμπαντα δήπου τὸν πολεμικὸν θυμόν, ἵνα τὸ λοιπὸν μέρος καὶ ἄμεινον τῆς ψυχῆς, τὸ λογικόν, μηδενὸς ἀντισπῶντος ἔτι καὶ μεθέλκοντος ἐλευθέροις καὶ εὐγενέσι τῷ ὄντι χρήσηται πρὸς τὰ καλὰ πάντα ὁρμαῖς.
68Ancak böyle hem çoklukça hem büyüklükçe ilerleyecektir. Çünkü şöyle denir: "Bu halk beni ne zamana dek kışkırtacak? Aralarında yaptığım bütün işaretlere rağmen bana ne zamana dek inanmayacaklar? Onları ölümle vurup yok edeceğim, seni ve babanın evini bundan daha büyük ve kalabalık bir millet yapacağım" (Sayılar 14,11–12). Çünkü psykhē'de thymos'a ve arzuya uyan kalabalık yok edilince, akıllı tabiata bağlı olan soy hiç kuşkusuz hemen doğar ve yükselir.
οὕτως γὰρ εἴς τε πλῆθος καὶ μέγεθος ἐπιδώσει· λέγεται γάρ· „ἕως τίνος παροξυνοῦσιν ὁ λαὸς οὗτος; καὶ ἕως τίνος οὐ πιστεύσουσί μοι ἐν πᾶσι τοῖς σημείοις οἷς ἐποίησα ἐν αὐτοῖς; πατάξω αὐτοὺς θανάτῳ καὶ ἀπολῶ αὐτούς, καὶ ποιήσω σὲ καὶ τὸν οἶκον τοῦ πατρός σου εἰς ἔθνος μέγα καὶ πολὺ ἢ τοῦτο“ (Num. 14, 11. 12)· ἐπειδὰν γὰρ ὁ θυμῷ καὶ ἐπιθυμίᾳ χρώμενος πολὺς ὅμιλος καταλυθῇ τῆς ψυχῆς, πάντως εὐθὺς ὁ τῆς λογικῆς φύσεως διεξηρτημένος ἀνίσχει καὶ ἀνατέλλει.
69Sürüngenler cinsinde birbirine zıt olan çok ayaklı ve ayaksız hayvanların kirli diye yazılması gibi, psykhē'deki birbirine karşıt iki kanaat, tanrıtanımaz ve çok tanrılı kanaat de kutsala aykırıdır. Delili şudur: Kanun ikisini de kutsal topluluktan kovmuştur. Tanrıtanımazlığı, hadım edilmiş ve iğdiş edilmiş olanın topluluğa katılmasını yasaklayarak; çok tanrıcılığı da benzer şekilde fahişeden doğanın dinlemesini ya da konuşmasını engelleyerek (Tesniye 23,1–2). Çünkü tanrıtanımaz olan kısırdır; çok tanrılı olan ise fahişeden doğmuş, gerçek babası konusunda kör olduğu için bir baba yerine birçok ana babayı kendine yakıştıran kişidir.
ὥσπερ δὲ τὸ πολύπουν καὶ ἄπουν, ἐναντία ὄντα ἐν τῷ γένει τῶν ἑρπετῶν, ἀκάθαρτα ἀναγράφεται, οὕτως καὶ ἡ ἄθεος καὶ πολύθεος ἀντίπαλοι ἐν ψυχῇ δόξαι βέβηλοι. σημεῖον δέ· ἀμφοτέρας ὁ νόμος ἐκκλησίας ἱερᾶς ἀπελήλακε, τὴν μὲν ἄθεον θλαδίαν καὶ ἀποκεκομμένον εἴρξας ἐκκλησιάζειν, τὴν δὲ πολύθεον τὸν ἐκ πόρνης ὁμοίως κωλύσας ἀκούειν ἢ λέγειν (Deut. 23, 1. 2)· ἄθεος μὲν γὰρ ὁ ἄγονος, πολύθεος δὲ ὁ ἐκ πόρνης τυφλώττων περὶ τὸν ἀληθῆ πατέρα καὶ διὰ τοῦτο πολλοὺς ἀνθ’ ἑνὸς γονεῖς ἐπιγραφόμενος.
70Yukarıda iki armağandan söz edildi: seyre dalan hayatın umudu ve güzel şeylerde çokluk ve büyüklük bakımından ilerleme. Üçüncüsü kutsamadır (eulogia); o olmadan önceki lütuflar pekiştirilemez. Çünkü "seni kutsayacağım" der; yani sana övgüye değer bir söz bahşedeceğim. Çünkü "eu" (iyi) kesinlikle aretē'ye işaret eder. Söz ise kimi zaman kaynağa
Δύο μὲν αὗται δωρεαὶ προείρηνται, θεωρητικοῦ τε ἐλπὶς βίου καὶ πρὸς πλῆθος καὶ μέγεθος τῶν καλῶν ἐπίδοσις. τρίτη δ’ ἐστὶν εὐλογία, ἧς ἄνευ βεβαιώσασθαι τὰς προτέρας χάριτας οὐκ ἔστι· λέγει γάρ· „καὶ εὐλογήσω σε“, τουτέστιν ἐπαινετὸν λόγον δωρήσομαι· τὸ γὰρ εὖ πάντως ἐπ’ ἀρετῆς· λόγος δὲ ὁ μὲν πηγῇ
71benzer, kimi zaman akışa: Düşüncedeki söz kaynağa, ağız ve dil yoluyla dışa vurulan söz ise akışa benzer. Sözün her iki türünün de iyileştirilmesi büyük bir zenginliktir: düşüncenin küçük büyük her şeyde sağlıklı akıl yürütmeyi kullanması, dışa vurulan sözün de doğru bir terbiyeyle dizginlenmesi.
ἔοικεν, ὁ δὲ ἀπορροῇ, πηγῇ μὲν ὁ ἐν διανοίᾳ, προφορὰ δὲ ἡ διὰ στόματος καὶ γλώττης ἀπορροῇ. ἑκάτερον δὲ εἶδος λόγου βελτιωθῆναι πολὺς πλοῦτος, διάνοιαν μὲν εὐλογιστίᾳ πρὸς πάντα μικρὰ καὶ μείζω χρωμένην, προφορὰν δὲ ὑπὸ παιδείας ὀρθῆς ἡνιοχουμένην.
72Çünkü birçokları en iyi şeyleri düşünür, ama kötü bir tercüman olan dilleri onları ele verir; çünkü genel eğitimin mûsikîsini emek vererek öğrenmemişlerdir. Kimileri ise tersine, ifadede son derece güçlü, düşünüp taşınmada son derece kötüdür; sofist denen kişiler gibi. Bunların düşüncesi koroya hiç katılmamış, mûsikîden nasipsizdir; ses organlarından çıkan anlatımları ise baştan sona ahenklidir.
πολλοὶ γὰρ λογίζονται μὲν τὰ βέλτιστα, ὑπὸ δὲ ἑρμηνέως κακοῦ προὐδόθησαν, λόγου, μουσικὴν τὴν ἐγκύκλιον οὐκ ἐκπονήσαντες· οἱ δὲ ἔμπαλιν ἑρμηνεῦσαι μὲν ἐγένοντο δυνατώτατοι, βουλεύσασθαι δὲ φαυλότατοι, καθάπερ οἱ λεγόμενοι σοφισταί· τούτων γὰρ ἀχόρευτος μὲν καὶ ἄμουσος ἡ διάνοια, πάμμουσοι δὲ αἱ διὰ τῶν φωνητηρίων ὀργάνων διέξοδοι.
73Tanrı kendine boyun eğenlere eksik hiçbir şey bahşetmez, her şeyi dolu ve kusursuz verir. Bu yüzden şimdi de kutsamayı sözün tek bir kısmına değil, her iki kısmına birden gönderir; iyilik ettiği kişinin hem en iyi şeyleri düşünmesini hem de düşündüklerini güçlü bir şekilde dile getirmesini uygun görür. Çünkü kusursuzluk, göründüğü kadarıyla, ikisiyle birlikte olur: düşünceleri temiz bir şekilde telkin edenle ve onları sürçmeden ifade edenle.
χαρίζεται δὲ ὁ θεὸς τοῖς ὑπηκόοις ἀτελὲς οὐδέν, πλήρη δὲ καὶ τέλεια πάντα· διὸ καὶ νῦν τὴν εὐλογίαν οὐχ ἑνὶ λόγου τμήματι, τοῖς δὲ μέρεσιν ἀμφοτέροις ἐπιπέμπει δικαιῶν τὸν εὐεργετούμενον καὶ ἐνθυμεῖσθαι τὰ βέλτιστα καὶ ἐξαγγέλλειν τὰ νοηθέντα δυνατῶς· ἡ γὰρ τελειότης δι’ ἀμφοῖν, ὡς ἔοικε, τοῦ τε ὑποβάλλοντος τὰ ἐνθυμήματα καθαρῶς καὶ τοῦ διερμηνεύοντος αὐτὰ ἀπταίστως.
74Habil'i görmüyor musun? Bu ad fani şeylerin yasını tutan ve ölümsüz şeyleri mesut sayan kişinin adıdır. Kusursuz bir düşünceye sahiptir, ama sözlerde idmanlı olmadığı için, güçten çok teknikle üstün gelebilen o usta güreşçi Kabil'e yenilmiştir.
ἢ οὐχ ὁρᾷς τὸν Ἄβελ — ὄνομα δέ ἐστι τὰ θνητὰ πενθοῦντος καὶ τὰ ἀθάνατα εὐδαιμονίζοντος —, ὡς ἀνεπιλήπτῳ μὲν κέχρηται διανοίᾳ, τῷ δὲ μὴ γεγυμνάσθαι περὶ λόγους ἥττηται πρὸς δεινοῦ παλαῖσαι Κάιν τέχνῃ μᾶλλον ἢ ῥώμῃ περιγενέσθαι δυναμένου;
75Bu yüzden tabiatının bahtiyarlığına hayran olsam da karakterini şu kadarıyla kınarım: Söz yarışına çağrılınca mücadele etmeye gelmiştir; oysa alıştığı sükûnetin içinde durup o kavgacıya uzaktan veda etmeliydi. Ya da illa yarışmak istiyorsa, teknik güreş oyunlarında idman yapmadan önce tozlu meydana çıkmamalıydı. Çünkü şehir hayatının inceliklerini edinmiş olanlar çoğu zaman köylü bilgelerden üstün gelir.
διὸ καὶ θαυμάζων τῆς περὶ τὴν φύσιν εὐμοιρίας τὸν τρόπον αἰτιῶμαι τοσοῦτον, ὅτι προκληθεὶς εἰς ἅμιλλαν λόγων ἧκεν ἀγωνιούμενος, δέον ἐπὶ τῆς συνήθους ἠρεμίας στῆναι πολλὰ χαίρειν φράσαντα τῷ φιλονείκῳ, εἰ δ’ ἄρα ἐβούλετο πάντως διαγωνίσασθαι, μὴ πρότερον κονίσασθαι ἢ τοῖς τεχνικοῖς παλαίσμασιν ἐνασκηθῆναι· τῶν γὰρ ἀγροικοσόφων οἱ τὰ πολιτικὰ κεκομψευμένοι μάλιστά πως εἰώθασι περιεῖναι.
76Bu yüzden pek bilge Musa, Tanrı epistēmē'nin ve bilgeliğin kendisinin ölümsüz sözleri aracılığıyla hakikatin ışığını ona çaktırmaya başladığından beri, makul ve inandırıcı sözleri incelemeye girişmekten kaçınır. Ama yine de onları seyretmeye yöneltilir; daha çok şeyde tecrübe kazanmak için değil —çünkü Tanrı'yı ve O'nun en kutsal kuvvetlerini araştırmak seyretmeyi seven kişiye yeter—, Mısır'daki sofistlere üstün gelmek için. Bunlar efsanevi inandırıcılıkları gerçeklerin apaçıklığından üstün tutarlar.
διὸ καὶ Μωυσῆς ὁ πάνσοφος παραιτεῖται μὲν εἰς τὴν τῶν εὐλόγων καὶ πιθανῶν ἐπίσκεψιν ἐλθεῖν, ἀφ’ οὗ τὸ ἀληθείας φέγγος ἤρξατο ὁ θεὸς ἐναστράπτειν αὐτῷ διὰ τῶν ἐπιστήμης καὶ σοφίας αὐτῆς ἀθανάτων λόγων, ἄγεται δὲ οὐδὲν ἧττον πρὸς τὴν θέαν αὐτῶν οὐχ ἕνεκα τοῦ πλειόνων ἔμπειρος γενέσθαι πραγμάτων — ἀποχρῶσι γὰρ αἱ περὶ θεοῦ καὶ τῶν ἱερωτάτων αὐτοῦ δυνάμεων ζητήσεις τῷ φιλοθεάμονι —, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ περιγενέσθαι τῶν ἐν Αἰγύπτῳ σοφιστῶν, οἷς αἱ μυθικαὶ πιθανότητες πρὸ τῆς τῶν ἀληθῶν ἐναργείας τετίμηνται.
77nous her şeyin önderine ait konularda dolaşırken seyretmek için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymaz; çünkü düşünülür şeyler için tek ve en keskin göz düşüncedir. Ama hisse, hâle ya da bedene ait konularda, ki Mısır ülkesi bunların sembolüdür, söz tekniğine ve söz gücüne de ihtiyaç duyacaktır.
ὅταν μὲν οὖν τοῖς τοῦ πανηγεμόνος ἐμπεριπατῇ πράγμασιν ὁ νοῦς, οὐδενὸς ἑτέρου προσδεῖται πρὸς τὴν θεωρίαν, ἐπειδὴ τῶν νοητῶν μόνη διάνοια ὀφθαλμὸς ὀξυωπέστατος· ὅταν δὲ καὶ τοῖς κατὰ αἴσθησιν ἢ πάθος ἢ σῶμα, ὧν ἐστιν ἡ Αἰγύπτου χώρα σύμβολον, δεήσεται καὶ τῆς περὶ λόγους τέχνης ὁμοῦ καὶ δυνάμεως.
78Bu yüzden dışa vurulan söz olan Harun'u yanına alması buyrulmuştur. "Kardeşin Harun yok mu?" der. Çünkü ikisinin de anası tek olan akıllı tabiat olduğuna göre, doğurdukları elbette kardeştir. "Onun konuşacağını biliyorum" der; çünkü kavramak düşünceye, konuşmak dışa vurulan söze hastır. "Senin için o konuşacak" der; çünkü nous kendi içinde sakladıklarını komşusuna bildiremediği için, yaşadıklarını göstermek üzere tercüman olarak sözü kullanır.
οὗ χάριν ἐπάγεσθαι τὸν Ἀαρὼν αὐτῷ διείρηται, τὸν προφορικὸν λόγον· „οὐκ ἰδοὺ“ φησίν „Ἀαρὼν ὁ ἀδελφός σου“; μιᾶς γὰρ ἀμφοῖν τῆς λογικῆς φύσεως μητρὸς οὔσης ἀδελφὰ δήπου τὰ γεννήματα. „ἐπίσταμαι, ὅτι λαλήσει“· διανοίας μὲν γὰρ τὸ καταλαμβάνειν, προφορᾶς δὲ τὸ λαλεῖν ἴδιον. „λαλήσει“ φησίν „αὐτός σοι“· τὰ γὰρ ἐν αὐτῷ ταμιευόμενα μὴ δυνάμενος ὁ νοῦς ἀπαγγεῖλαι τῷ πλησίον ἑρμηνεῖ χρῆται λόγῳ πρὸς τὴν ὧν πέπονθε δήλωσιν.
79Sonra şunu ekler: "İşte o seni karşılamaya çıkacak"; çünkü söz gerçekten düşüncelerin karşısına çıkar, onlara fiiller ve adlar ekleyerek damgasız olanlara damga basar ve onları belirgin kılar. "Seni görünce kendi içinde sevinecek" der (Çıkış 4,14). Çünkü düşünce bulanık olmadığında söz sevinir ve neşelenir; düşünce uzaklara ışıyan bir açıklıkta olduğu için söz, asıl anlamlı, isabetli ve güçlü anlatımla dolu kelimelerden bolca yararlanarak sürçmeyen ve akıcı bir ifade kullanır.
εἶτ’ ἐπιλέγει· „ἰδοὺ αὐτὸς ἐξελεύσεται εἰς συνάντησίν σοι“, ἐπειδὴ τῷ ὄντι ὁ λόγος τοῖς ἐνθυμήμασιν ὑπαντῶν, ῥήματα καὶ ὀνόματα προστιθεὶς χαράττει τὰ ἄσημα, ὡς ἐπίσημα ποιεῖν. καὶ „ἰδών σε“ φησί „χαρήσεται ἐν αὐτῷ“ (Exod. 4, 14)· γήθει γὰρ ὁ λόγος καὶ εὐφραίνεται, ὅταν μὴ ἀμυδρὸν ᾖ τὸ ἐνθύμημα, διότι τηλαυγοῦς ὄντος ἀπταίστῳ καὶ εὐτρόχῳ διερμηνεύσει χρῆται κυρίων καὶ εὐθυβόλων καὶ γεμόντων πολλῆς ἐμφάσεως εὐπορῶν ὀνομάτων·
80Nitekim düşünceler bir ölçüde belirsiz olduğunda söz boşluğa basar, çoğu zaman kayıp öyle büyük bir düşüşle düşer ki bir daha kalkamaz. "Ona söyleyeceksin, sözlerimi onun ağzına koyacaksın"; yani ona, ilahî sözlerden ve kelimelerden farksız olan düşünceleri fısıldayacaksın. Çünkü telkin eden olmadan söz ses çıkarmaz; sözü telkin eden nous'tur, nous'u telkin eden de Tanrı.
ἐπειδὰν γοῦν ἀδηλότερά πως ᾖ τὰ νοήματα, κατὰ κενοῦ βαίνει καὶ ὀλισθὼν πολλάκις μέγα πτῶμα ἔπεσεν, ὡς μηκέτι ἀναστῆναι δύνασθαι. „καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτὸν καὶ δώσεις τὰ ῥήματά μου εἰς τὸ στόμα αὐτοῦ“, ἴσον τῷ ὑπηχήσεις αὐτῷ τὰ ἐνθυμήματα, ἃ ῥημάτων καὶ λόγων ἀδιαφορεῖ θείων· ἄνευ γὰρ τοῦ ὑποβολέως οὐ φθέγξεται ὁ λόγος, ὑποβολεὺς δὲ λόγου νοῦς, ὡς νοῦ θεός.
81"Senin yerine halka o konuşacak, o senin ağzın olacak; sen de onun için Tanrı'ya ait olanlar olacaksın" (Çıkış 4,15–16). "Senin yerine konuşacak", yani seninkileri ifade edecek, ve "senin ağzın olacak" demesi son derece anlamlıdır; çünkü dil ve ağız yoluyla akan söz ırmağı düşünceleri de birlikte taşır. Söz, insanlara karşı düşüncenin tercümanıdır; düşünce ise söz için Tanrı'ya ait olanlar olur, yani yalnız Tanrı'nın gözettiği düşünceler.
„καὶ αὐτός σοι προσλαλήσει πρὸς τὸν λαόν, καὶ αὐτὸς ἔσται σου στόμα· σὺ δὲ αὐτῷ ἔσῃ τὰ πρὸς τὸν θεόν“ (Exod. 4, 15. 16)· ἐμφαντικώτατα τό τε „προσλαλήσει σοι“ φάναι, οἷον διερμηνεύσει τὰ σά, καὶ ὅτι „ἔσται σου στόμα“· διὰ γὰρ γλώττης καὶ στόματος φερόμενον τὸ τοῦ λόγου νᾶμα συνεκφέρει τὰ νοήματα. ἀλλ’ ὁ μὲν λόγος ἑρμηνεὺς διανοίας πρὸς ἀνθρώπους, ἡ δὲ διάνοια γίνεται τῷ λόγῳ τὰ πρὸς τὸν θεόν, ταῦτα δέ ἐστιν ἐνθυμήματα, ὧν μόνος ὁ θεὸς ἐπίσκοπος.
82O halde sofistçe bir mücadeleye girişecek kişinin sözlerle o kadar güçlü bir şekilde uğraşması gerekir ki yalnız rakibinin oyunlarından kaçmakla kalmasın, karşı saldırıya geçerek hem teknikte hem güçte üstün gelsin.
ἀναγκαῖον οὖν ἐστι τῷ μέλλοντι πρὸς ἀγῶνα σοφιστικὸν ἀπαντᾶν ἐπιμεμελῆσθαι λόγων ἐρρωμένως οὕτως, ὡς μὴ μόνον ἐκφεύγειν τὰ παλαίσματα, ἀλλὰ καὶ ἀντεπιτιθέμενον ἀμφοτέροις, τέχνῃ τε καὶ δυνάμει, περιεῖναι.
83Yoksa ilahî söze karşı sofistlik yapan ve benzer işlere girişmeye cüret eden büyücüleri ve sihirbazları görmüyor musun? Bunu kendi bilgilerini meşhur etmek için olmaktan çok, olanları kötülemek ve alaya almak için yaparlar. Değnekleri yılan tabiatına dönüştürür, suyu kan rengine çevirir, geriye kalan kurbağaları büyülerle karaya çekerler (Çıkış 7,12; 7,22; 8,7). O bedbahtlar kendi yıkımlarını büyüten her şeyi yaparken aldattıklarını sanırlar, oysa aldanırlar.
ἢ οὐχ ὁρᾷς τοὺς ἐπαοιδοὺς καὶ φαρμακευτὰς ἀντισοφιστεύοντας τῷ θείῳ λόγῳ καὶ τοῖς παραπλησίοις τολμῶντας ἐγχειρεῖν, οὐχ οὕτως ἐπὶ τῷ τὴν ἰδίαν ἐπιστήμην ἀποφῆναι περιβόητον, ὡς ἐπὶ τῷ διασῦραι καὶ χλευάσαι τὰ γινόμενα; καὶ γὰρ τὰς βακτηρίας εἰς δρακόντων μεταστοιχειοῦσι φύσεις, καὶ τὸ ὕδωρ εἰς αἵματος χρόαν μετατρέπουσι, καὶ τῶν βατράχων τὸ ὑπολειφθὲν ἐπῳδαῖς ἀνέλκουσιν ἐπὶ γῆν (Exod. 7, 12. 22. 8, 7), καὶ πάντα οἱ κακοδαίμονες τὰ πρὸς τὸν οἰκεῖον ὄλεθρον συναύξοντες ἀπατᾶν δοκοῦντες ἀπατῶνται.
84Bunlara, adı Harun olan, düşüncenin tercümanı sözü hazırlamadan nasıl karşı çıkılabilirdi? Söz şimdi "ağız" diye anılmıştır; ama nous ilahî bir hâle girip "tanrı" diye anıldığında söz de "peygamber" diye çağrılacaktır. Çünkü şöyle der: "Seni Firavun'a tanrı yapıyorum, kardeşin Harun da senin peygamberin olacak" (Çıkış 7,1). Ne ahenkli bir ardışıklık! Çünkü Tanrı'nın sözlerini ifade eden, ilahî bir kendinden geçişe
πρὸς οὓς πῶς ἐνῆν ἀπαντῆσαι μὴ τὸν ἑρμηνέα διανοίας λόγον, Ἀαρὼν ἐπίκλησιν, ἑτοιμασάμενον; ὃς νῦν μὲν εἴρηται στόμα, αὖθις δὲ καὶ προφήτης κεκλήσεται, ὅταν καὶ ὁ νοῦς ἐπιθειάσας προσρηθῇ θεός· „δίδωμι γάρ σε“ φησί „θεὸν Φαραώ, καὶ Ἀαρὼν ὁ ἀδελφός σου ἔσται σου προφήτης“ (Exod. 7, 1). ὢ ἀκολουθίας ἐναρμονίου· τὸ γὰρ ἑρμηνεῦον τὰ θεοῦ προφητικόν ἐστι γένος ἐνθέῳ κατοκωχῇ
85ve cezbeye tutulan peygamber soyudur. Bu yüzden, Kutsal Kitap'ın gösterdiği gibi, "Harun'un değneği onların değneklerini yuttu" (Çıkış 7,12). Çünkü bütün sofistçe sözler tabiatın ustaca çeşitliliği tarafından yutulup yok edilir; öyle ki olanların "Tanrı'nın parmağı" (Çıkış 8,19) olduğu kabul edilir, yani sofistliğin her zaman bilgeliğe yenildiğini bildiren ilahî bir yazı. Çünkü kutsal söz, kehanet sözlerinin kazındığı levhaların da Tanrı'nın parmağıyla yazıldığını söyler (Çıkış 32,16). Bu yüzden sihirbazlar artık Musa'nın karşısında duramaz, yarışmada rakibinin sarsılmaz gücüne yenilmiş gibi düşerler (Çıkış 8,18).
τε καὶ μανίᾳ χρώμενον. τοιγαροῦν „ἡ ῥάβδος ἡ Ἀαρὼν κατέπιε τὰς ἐκείνων ῥάβδους“ (Exod. 7,12), ὡς δηλοῖ τὸ λόγιον· ἐγκαταπίνονται γὰρ καὶ ἀφανίζονται πάντες οἱ σοφιστικοὶ λόγοι τῇ τῆς φύσεως ἐντέχνῳ ποικιλίᾳ, ὡς ὁμολογεῖν ὅτι „δάκτυλος θεοῦ“ (Exod. 8, 19) τὰ γινόμενά ἐστιν, ἴσον τῷ γράμμα θεῖον διαγορεῦον ἀεὶ σοφιστείαν ὑπὸ σοφίας ἡττᾶσθαι· δακτύλῳ γὰρ θεοῦ καὶ τὰς πλάκας, ἐν αἷς ἐστηλιτεύθησαν οἱ χρησμοί, φησὶν ὁ ἱερὸς λόγος γραφῆναι (Exod. 32, 16). διόπερ οὐκέτι δύνανται οἱ φαρμακευταὶ στῆναι ἐναντίον Μωυσεῖ, πίπτουσι δ’ ὡς ἐν ἀγῶνι ῥώμῃ τοῦ ἀντιπάλου νικηθέντες καρτερᾷ (Exod. 8, 18).
86Peki dördüncü armağan nedir? Büyük bir ad. Çünkü "adını yücelteceğim" (Tekvin 12,2) der. Bana kalırsa bunun anlamı şudur: İyi ve güzel olmak nasıl yararlıysa, öyle görünmek de yararlıdır. Hakikat kanaatten daha iyidir, ama ikisinin birleşmesi saadettir. Çünkü sayısız insan aretē'ye sahtelikten ve dalkavukluktan uzak olarak yaklaşmış, onun gerçek güzelliğine bakmış, ama çoğunluk arasındaki şöhretini umursamadığı için tuzaklara düşmüştür; gerçekte iyi olanlar kötü sayılmıştır.
Τίς οὖν ἡ τετάρτη δωρεά; τὸ μεγαλώνυμον· φησὶ γάρ· „μεγαλυνῶ τὸ ὄνομά σου“ (Gen. 12, 2). τὸ δέ ἐστιν, ὥς γ’ ἐμοὶ φαίνεται, τοιόνδε· ὥσπερ τὸ ἀγαθὸν εἶναι καὶ καλόν, οὕτω καὶ τὸ δοκεῖν εἶναι λυσιτελές. καὶ ἀμείνων μὲν δόξης ἀλήθεια, εὔδαιμον δὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν· μυρίοι γὰρ ἀνόθως καὶ ἀκολακεύτως προσελθόντες ἀρετῇ καὶ τὸ γνήσιον αὐτῆς ἐναυγασάμενοι κάλλος, τῆς παρὰ τοῖς πολλοῖς φήμης οὐ φροντίσαντες ἐπεβουλεύθησαν, κακοὶ νομισθέντες οἱ πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθοί.
87Öte yandan, çok daha önce gerçekte öyle olmak yoksa, öyle görünmenin de bir yararı yoktur; bedenlerde de durum böyledir. Bütün insanlar hastayı sağlıklı ya da sağlıklıyı hasta sansa bile, kanaat kendi başına ne hastalık ne sağlık meydana getirir.
καὶ μὴν οὐδὲ τοῦ δοκεῖν ὄφελος μὴ πολὺ πρότερον τοῦ εἶναι προσόντος, ὥσπερ ἐπὶ σωμάτων πέφυκεν ἔχειν· εἰ γὰρ πάντες ἄνθρωποι τὸν νοσοῦντα ὑγιαίνειν ἢ τὸν ὑγιαίνοντα νοσεῖν ὑπολάβοιεν, ἡ δόξα καθ’ αὑτὴν οὔτε νόσον οὔτε ὑγείαν ἐργάσεται.
88Tanrı'nın her ikisini, hem iyi ve güzel olmayı hem de öyle görünmeyi bahşettiği kişi gerçekten mesuttur, gerçekten büyük adlıdır. İyi şöhreti, büyük bir şey olarak ve bedenle süren hayatta pek çok yararı olduğu için gözetmek gerekir. Bu şöhret hemen hemen, yerleşik âdetlerden hiçbirini sarsmayan, bundan memnuniyetle hoşnut kalan ve atalarından kalma düzeni özenle koruyan herkese nasip olur.
ᾧ δὲ ἀμφότερα δεδώρηται ὁ θεός, καὶ τὸ εἶναι καλῷ καὶ ἀγαθῷ καὶ τὸ δοκεῖν εἶναι, οὗτος πρὸς ἀλήθειαν εὐδαίμων καὶ τῷ ὄντι μεγαλώνυμος. προνοητέον δ’ ὡς μεγάλου πράγματος καὶ πολλὰ τὸν μετὰ σώματος βίον ὠφελοῦντος εὐφημίας. περιγίνεται δ’ αὕτη σχεδὸν ἅπασιν, ὅσοι χαίροντες σὺν ἀσμενισμῷ μηδὲν κινοῦσι τῶν καθεστηκότων νομίμων, ἀλλὰ τὴν πάτριον πολιτείαν οὐκ ἀμελῶς φυλάττουσιν.
89Çünkü bazıları yazılı kanunları düşünülür şeylerin sembolleri saydıkları için bu sembolleri pek titizlikle incelemiş, kanunların lafzını ise hafiflikle küçümsemişlerdir. Ben bunları bu gevşeklikleri yüzünden kınarım. Çünkü her ikisiyle de ilgilenmeleri gerekirdi: gizli olanı daha titizlikle araştırmakla da, açık olanı kusursuzca korumakla da.
εἰσὶ γάρ τινες οἳ τοὺς ῥητοὺς νόμους σύμβολα νοητῶν πραγμάτων ὑπολαμβάνοντες τὰ μὲν ἄγαν ἠκρίβωσαν, τῶν δὲ ῥᾳθύμως ὠλιγώρησαν· οὓς μεμψαίμην ἂν ἔγωγε τῆς εὐχερείας· ἔδει γὰρ ἀμφοτέρων ἐπιμεληθῆναι, ζητήσεώς τε τῶν ἀφανῶν ἀκριβεστέρας καὶ ταμιείας τῶν φανερῶν ἀνεπιλήπτου.
90Oysa şimdi sanki ıssız bir yerde tek başlarına yaşıyorlarmış ya da bedensiz psykhē'ler olmuşlar, ne şehir ne köy ne ev ne de herhangi bir insan topluluğu tanıyorlarmış gibi, çoğunluğun kanaatlerinin üstünden atlayarak çıplak hakikati kendi başına araştırırlar. Kutsal söz bunlara iyi bir kanaati gözetmeyi ve bizden daha ilahî ve daha büyük adamların koyduğu âdetlerden hiçbirini bozmamayı öğretir.
νυνὶ δ’ ὥσπερ ἐν ἐρημίᾳ καθ’ ἑαυτοὺς μόνοι ζῶντες ἢ ἀσώματοι ψυχαὶ γεγονότες καὶ μήτε πόλιν μήτε κώμην μήτ’ οἰκίαν μήτε συνόλως θίασον ἀνθρώπων εἰδότες, τὰ δοκοῦντα τοῖς πολλοῖς ὑπερκύψαντες τὴν ἀλήθειαν γυμνὴν αὐτὴν ἐφ’ ἑαυτῆς ἐρευνῶσιν· οὓς ὁ ἱερὸς λόγος διδάσκει χρηστῆς ὑπολήψεως πεφροντικέναι καὶ μηδὲν τῶν ἐν τοῖς ἔθεσι λύειν, ἃ θεσπέσιοι καὶ μείζους ἄνδρες ἢ καθ’ ἡμᾶς ὥρισαν.
91Çünkü yedinci gün, oluşmamış Olan'ın kuvvetine ve oluşmuş olanın faaliyetsizliğine dair bir öğreti olduğu için, onun hakkında konulmuş kanunları bozmayalım: ateş yakmak, toprağı işlemek, yük taşımak, dava açmak, yargılamak, emanetleri geri istemek, borç tahsil etmek ya da bayram olmayan zamanlarda izin verilen öbür işleri yapmak gibi.
μὴ γὰρ ὅτι ἡ ἑβδόμη δυνάμεως μὲν τῆς περὶ τὸ ἀγένητον, ἀπραξίας δὲ τῆς περὶ τὸ γενητὸν δίδαγμά ἐστι, τὰ ἐπ’ αὐτῇ νομοθετηθέντα λύωμεν, ὡς πῦρ ἐναύειν ἢ γεωπονεῖν ἢ ἀχθοφορεῖν ἢ ἐγκαλεῖν ἢ δικάζειν ἢ παρακαταθήκας ἀπαιτεῖν ἢ δάνεια ἀναπράττειν ἢ τὰ ἄλλα ποιεῖν, ὅσα κἀν τοῖς μὴ ἑορτώδεσι καιροῖς ἐφεῖται·
92Bayram psykhē'nin neşesinin ve Tanrı'ya şükranın sembolü diye yılın mevsimlerine göre kutlanan bayramlardan da el çekmeyelim. Sünnet hazzın ve bütün hâllerin kesilip atılmasını ve nous'un kendi başına doğurmaya yeterli olduğunu sandığı dinsiz kanaatin ortadan kaldırılmasını gösteriyor diye, sünnet hakkında konulmuş kanunu da kaldırmayalım. Çünkü yalnız alegoriyle anlatılanlara dikkat edersek, tapınaktaki kutsal hizmeti ve daha binlerce başka şeyi de ihmal ederiz.
μηδ’ ὅτι ἡ ἑορτὴ σύμβολον ψυχικῆς εὐφροσύνης ἐστὶ καὶ τῆς πρὸς θεὸν εὐχαριστίας, ἀποταξώμεθα ταῖς κατὰ τὰς ἐτησίους ὥρας πανηγύρεσι· μηδ’ ὅτι τὸ περιτέμνεσθαι ἡδονῆς καὶ παθῶν πάντων ἐκτομὴν καὶ δόξης ἀναίρεσιν ἀσεβοῦς ἐμφαίνει, καθ’ ἣν ὑπέλαβεν ὁ νοῦς ἱκανὸς εἶναι γεννᾶν δι’ ἑαυτοῦ, ἀνέλωμεν τὸν ἐπὶ τῇ περιτομῇ τεθέντα νόμον· ἐπεὶ καὶ τῆς περὶ τὸ ἱερὸν ἁγιστείας καὶ μυρίων ἄλλων ἀμελήσομεν, εἰ μόνοις προσέξομεν τοῖς δι’ ὑπονοιῶν δηλουμένοις.
93Aksine, lafzî kanunları bedene, onların anlattıklarını psykhē'ye benzer saymak gerekir. psykhē'nin evi olduğu için bedeni nasıl gözetmek gerekiyorsa, yazılı kanunlara da öyle özen göstermek gerekir. Çünkü bunlar korunursa, sembolü oldukları şeyler de daha açık tanınacaktır; üstelik çoğunluğun kınamalarından ve suçlamalarından da kaçılmış olur.
ἀλλὰ χρὴ ταῦτα μὲν σώματι ἐοικέναι νομίζειν, ψυχῇ δὲ ἐκεῖνα· ὥσπερ οὖν σώματος, ἐπειδὴ ψυχῆς ἐστιν οἶκος, προνοητέον, οὕτω καὶ τῶν ῥητῶν νόμων ἐπιμελητέον· φυλαττομένων γὰρ τούτων ἀριδηλότερον κἀκεῖνα γνωρισθήσεται, ὧν εἰσιν οὗτοι σύμβολα, πρὸς τῷ καὶ τὰς ἀπὸ τῶν πολλῶν μέμψεις καὶ κατηγορίας ἀποδιδράσκειν.
94Kutsal Kitap'ın bilge İbrahim'in hem büyük hem küçük iyiliklere sahip olduğunu söylediğini görmüyor musun? Büyüklerine "mülk" ve "mal varlığı" der; bunları yalnız meşru oğlun miras almasına izin verilir. Küçüklerine ise "hediyeler" der; bunlara da gayrimeşru oğullar, cariyelerden doğanlar layık görülür (Tekvin 25,5–6). Büyük iyilikler
οὐχ ὁρᾷς, ὅτι καὶ Ἀβραὰμ τῷ σοφῷ καὶ μεγάλα ἀγαθὰ καὶ μικρὰ προσεῖναί φησι, καὶ καλεῖ τὰ μὲν μεγάλα ὑπάρχοντα καὶ ὑπαρκτά, ἃ τῷ γνησίῳ κληρονομεῖν ἐφεῖται μόνῳ, τὰ δὲ μικρὰ δόματα, ὧν οἱ νόθοι καὶ ἐκ παλλακῶν ἀξιοῦνται (Gen. 25,5. 6)· ἐκεῖνα
95tabiattan gelen kanunlara, küçükler de konulmuş kanunlara benzer. Erdemlerle dolu Lea'ya da hayranım. Hissedilir ve gayrimeşru zenginliğin sembolü olan Aşer doğduğunda şöyle der: "Ne mutlu bana, çünkü kadınlar beni mutlu sayacak" (Tekvin 30,13). Çünkü makul bir kanaati hedefler; yalnız erkekçe ve gerçekten yiğit sözler tarafından övülmeyi değil —bunların katında bozulmamış tabiat ve rüşvet tanımayan hakikat itibar görür—, aynı zamanda daha kadınsı olanlar tarafından da övülmeyi uygun görür; bunlar her bakımdan görünen şeylere yenik düşmüştür ve bunların dışında seyredilebilecek hiçbir şeyi düşünemezler.
μὲν οὖν ἔοικε τοῖς φύσει, ταῦτα δὲ τοῖς θέσει νομίμοις. ἄγαμαι καὶ τῆς παναρέτου Λείας, ἥτις ἐπὶ τῆς Ἀσὴρ γενέσεως, ὅς ἐστι τοῦ αἰσθητοῦ καὶ νόθου σύμβολον πλούτου, φησί· „μακαρία ἐγώ, ὅτι μακαριοῦσί με αἱ γυναῖκες“ (Gen. 30, 13)· στοχάζεται γὰρ ὑπολήψεως ἐπιεικοῦς, δικαιοῦσα μὴ μόνον ὑπὸ ἀρρένων καὶ ἀνδρείων ὡς ἀληθῶς λόγων ἐπαινεῖσθαι, παρ’ οἷς ἡ ἀλώβητος φύσις καὶ τὸ ἀληθὲς ἀδέκαστον τετίμηται, ἀλλὰ καὶ πρὸς τῶν θηλυτέρων, οἳ τῶν φαινομένων πάντα τρόπον ἥττηνται μηδὲν ἔξω τούτων θεωρητὸν νοῆσαι δυνάμενοι.
96Kusursuz bir psykhē'ye yakışan, hem olmaya hem de öyle görünmeye sahip çıkmak, yalnız erkekler bölümünde itibar kazanmaya değil, kadınlar bölümünün ocağında da övülmeye çabalamaktır.
τελείας δὲ ψυχῆς ἐστι καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ δοκεῖν εἶναι μεταποιεῖσθαι, καὶ σπουδάζειν μὴ μόνον παρὰ τῇ ἀνδρωνίτιδι εὐδοκιμεῖν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τῆς γυναικωνίτιδος ἑστίας ἐπαινεῖσθαι.
97Bu yüzden Musa da kutsal işlerin yapımını yalnız erkeklere değil kadınlara da bırakmıştır. Kadınlar mavi, mor, kırmızı, ince keten ve keçi kılından bütün iplikleri eğirirler (Çıkış 35,25–26); kendi süslerini de seve seve getirirler: "mühürleri, küpeleri, yüzükleri, bilezikleri, örgü süslerini" (Çıkış 35,22), malzemesi altın olan her şeyi;
διὸ καὶ Μωυσῆς τὴν τῶν ἱερῶν ἔργων κατασκευὴν οὐ μόνον ἀνδράσιν ἀλλὰ καὶ γυναιξὶν ἐπέτρεψε ποιεῖσθαι· τά τε γὰρ νήματα πάντα τῆς ὑακίνθου καὶ πορφύρας καὶ κοκκίνου καὶ βύσσου καὶ τριχῶν αἰγείων ἐπιτελοῦσι (Exod. 35, 25. 26), καὶ τὸν ἑαυτῶν κόσμον ἀόκνως εἰσφέρουσι, „σφραγῖδας, ἐνώτια, δακτυλίους, περιδέξια, ἐμπλόκια“ (Exod. 35, 22), πάνθ’ ὅσα χρυσὸν εἶχε τὴν ὕλην,
98bedenin süsünü dindarlığın süsüyle değiştirirler. Daha da cömert davranarak aynalarını kurnanın yapımı için adarlar (Çıkış 38,26); ta ki kutsal hizmet görecek olanlar, ellerini ve ayaklarını, yani nous'un üzerine kurulup yerleştiği girişimleri yıkarken, kurnanın yapıldığı aynaları anarak kendilerini aynada görsünler. Böylece psykhē'nin görünüşünde hiçbir çirkinliğin oluşmasına göz yummayacaklar, artık perhizin ve dayanıklılığın adağını, adakların en kutsala yakışanını ve en kusursuzunu adayacaklardır.
τὸν σώματος κόσμον ἀντικαταλλαττόμεναι τοῦ τῆς εὐσεβείας· προσφιλοτιμούμεναι μέντοι καὶ τὰ κάτοπτρα ἑαυτῶν συγκαθιεροῦσιν εἰς τὴν τοῦ λουτῆρος κατασκευήν (Exod. 38, 26), ἵν’ οἱ μέλλοντες ἱερουργεῖν ἀπονιπτόμενοι χεῖρας καὶ πόδας, τὰ ἐγχειρήματα οἷς ἐφορμεῖ καὶ ἐνίδρυται ὁ νοῦς, ἐνοπτρίζωνται ἑαυτοὺς κατὰ μνήμην τῶν ἐσόπτρων, ἐξ ὧν ὁ λουτὴρ δεδημιούργηται· οὕτω γὰρ οὐδὲν αἶσχος ἐν τῷ τῆς ψυχῆς εἴδει περιόψονται γινόμενον, ἤδη δὲ τὸ νηστείας καὶ καρτερίας ἀνάθημα ἀναθήσουσιν ἱεροπρεπέστατον καὶ τελεώτατον ἀναθημάτων.
99İşte bunlar gerçekten şehirli ve kibar kadınlardır; aretē olan Lea onlar katında itibar görmek ister. Zavallı nous'a karşı ateşi daha da alevlendiren kadınlar ise şehirsizdir; çünkü "kadınlar Moab'a karşı ateşi daha da yaktılar" (Sayılar 21,30) denir.
ἀλλ’ αὗται μὲν ἀσταί τε καὶ ἀστεῖαι γυναῖκες [αἰσθήσεις] ὡς ἀληθῶς, παρ’ αἷς ἡ ἀρετὴ Λεία τετιμῆσθαι βούλεται, αἱ δὲ προσαναφλέγουσαι τὸ πῦρ ἐπὶ τὸν ἄθλιον νοῦν ἀπόλιδες· λέγεται γὰρ ὅτι καὶ „γυναῖκες ἔτι προσεξέκαυσαν πῦρ ἐπὶ Μωάβ“ (Num. 21,30).
100Akılsız kişinin hislerinin her biri hissedilir şeyler tarafından tutuşturulunca, bitmez tükenmez bir hız ve akışla bol ve sınırsız bir alev yağdırıp nous'u yakmaz mı? O halde en iyisi, psykhē'deki kadınlar bölüğünü, yani hisleri, tıpkı erkekler bölüğünü, yani tek tek düşünceleri olduğu gibi gönül hoşluğuyla yanımıza almaktır. Çünkü böylece
ἀλλ’ οὐχ ἑκάστη τῶν τοῦ ἄφρονος αἰσθήσεων ἐξαπτομένη πρὸς τῶν αἰσθητῶν ἐμπίπρησι τὸν νοῦν, πολλὴν καὶ ἀπέρατον φλόγα ἐπεισχέουσα μετὰ ῥύμης ἀνηνύτου καὶ φορᾶς; ἄριστον οὖν ἐξευμενίζεσθαι τὸ γυναικῶν τάγμα ἐν ψυχῇ, τῶν αἰσθήσεων, καθάπερ καὶ τῶν ἀνδρῶν, τῶν κατὰ μέρος λογισμῶν· οὕτως γὰρ
101hayat yolumuzu pek güzel, daha iyi bir şekilde yürüyeceğiz. Bu yüzden kendiliğinden öğrenen İshak da bilgelik âşığına hem düşünülür hem hissedilir iyilikleri alması için dua eder. Çünkü şöyle der: "Tanrı sana göğün çiyinden ve yerin bereketinden versin" (Tekvin 27,28). Bu şu anlama gelir: Önce düşünülür ve göksel yağmur seni sürekli sulasın; boğacak kadar sağanakla değil, yarar sağlayacak kadar sakin ve yumuşak, çiy gibi. İkinci olarak da hissedilir ve dünyevi zenginliği bol ve bereketli olarak bahşetsin, psykhē'nin ve parçalarının bunun zıddı olan yoksulluğunu kurutup gidersin.
ἀμείνονι βίου διεξόδῳ χρησόμεθα παγκάλως. διὰ τοῦτο καὶ ὁ αὐτομαθὴς Ἰσαὰκ εὔχεται τῷ σοφίας ἐραστῇ καὶ τὰ νοητὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ λαβεῖν ἀγαθά· φησὶ γάρ· „δώῃ σοι ὁ θεὸς ἀπὸ τῆς δρόσου τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἀπὸ τῆς πιότητος τῆς γῆς“ (Gen. 27,28), ἴσον τῷ πρότερον μὲν συνεχῆ σοι τὸν νοητὸν καὶ οὐράνιον ὑετὸν ἄρδοι, μὴ λάβρως ὡς ἐπικλύσαι, ἀλλ’ ἠρέμα καὶ πρᾴως καθάπερ δρόσον ὡς ὀνῆσαι· δεύτερον δὲ τὸν αἰσθητὸν καὶ γήινον πλοῦτον χαρίσαιτο λιπαρὸν καὶ πίονα, τὴν ἐναντίαν πενίαν ψυχῆς τε καὶ τῶν αὐτῆς μερῶν ἀφαυάνας.
102Başkâhin olan logos'u incelersen, onun da aynı şekilde düşündüğünü, kutsal giysisinin düşünülür ve hissedilir kuvvetlerle süslendiğini görürsün. Bu giysinin öbür kısımları şimdiki fırsatın elverdiğinden uzun bir açıklama ister, onları sonraya bırakmak gerekir; uçlarındaki kısımları, baştakini ve ayaklardakini inceleyelim.
ἐὰν μέντοι καὶ τὸν ἀρχιερέα λόγον ἐξετάζῃς, εὑρήσεις συνῳδὰ φρονοῦντα καὶ τὴν ἱερὰν ἐσθῆτα αὐτῷ πεποικιλμένην ἔκ τε νοητῶν καὶ αἰσθητῶν δυνάμεων· ἧς τὰ μὲν ἄλλα μακροτέρων ἢ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν δεῖται λόγων καὶ ὑπερθετέον, τὰ δὲ πρὸς τοῖς πέρασιν ἐξετάσωμεν, κεφαλῇ τε καὶ βάσεσιν.
103Başın üzerinde "saf altından, üzerinde mühür kazıması bulunan, 'Rab'be kutsal' yazılı bir levha" (Çıkış 28,32) vardır; ayaklarda ise cübbenin eteğinde çıngıraklar ve çiçek süsleri bulunur (Çıkış 28,29–30). O mühür idea'ların idea'sıdır; Tanrı âlemi ona göre damgalamıştır; elbette bedensiz ve düşünülürdür. Çiçek süsleri ve çıngıraklar ise ölçütleri görme ve işitme olan hissedilir keyfiyetlerin sembolleridir.
οὐκοῦν ἐπὶ μὲν τῆς κεφαλῆς ἐστι „πέταλον χρυσοῦν καθαρόν, ἔχον ἐκτύπωμα σφραγῖδος, ἁγίασμα κυρίῳ“ (Exod. 28,32), ἐπὶ δὲ τοῖς ποσὶν ἐπὶ τοῦ τέλους τοῦ ὑποδύτου κώδωνες καὶ ἄνθινα (Exod. 28, 29. 30). ἀλλ’ ἐκείνη μὲν ἡ σφραγὶς ἰδέα ἐστὶν ἰδεῶν, καθ’ ἣν ὁ θεὸς ἐτύπωσε τὸν κόσμον, ἀσώματος δήπου καὶ νοητή, τὰ δ’ ἄνθινα καὶ οἱ κώδωνες αἰσθητῶν ποιοτήτων σύμβολα, ὧν ὅρασις καὶ ἀκοὴ τὰ κριτήρια.
104Pek dikkatli bir şekilde şunu da ekler: "Kutsal yere girdiğinde sesi işitilecektir" (Çıkış 28,31). Böylece psykhē düşünülür, ilahî ve gerçekten kutsal şeylere girerken hisler de yararlanıp aretē'ye uygun olarak birlikte ses verir; bütün varlığımız da ahenkli ve kalabalık bir koro gibi, farklı seslerin kaynaşmasından tek bir uyumlu ezgi söyler. Düşünceler başlangıç notalarını üfler —çünkü bu koronun önderleri düşünülür şeylerdir—, ardından gelen notaları da tek tek koro üyelerine benzeyen hissedilir şeyler birlikte söyler.
ἄγαν δ’ ἐξητασμένως ἐπιφέρει ὅτι „ἔσται ἀκουστὴ φωνὴ αὐτοῦ εἰσόντος εἰς τὰ ἅγια“ (Exod. 28,31), ἵνα πρὸς τὰ νοητὰ καὶ θεῖα καὶ ὄντως ἅγια εἰσιούσης τῆς ψυχῆς καὶ αἱ αἰσθήσεις ὠφελούμεναι κατ’ ἀρετὴν συνηχῶσι καὶ ὅλον τὸ σύστημα ἡμῶν, ὥσπερ ἐμμελὴς καὶ πολυάνθρωπος χορός, ἐκ διαφερόντων φθόγγων ἀνακεκραμένων ἓν μέλος ἐναρμόνιον συνᾴδῃ, τὰ μὲν ἐνδόσιμα τῶν νοημάτων ἐμπνεόντων — ἡγεμόνες γὰρ τοῦ χοροῦ τούτου τὰ νοητά —, τὰ δ’ ἑπόμενα τῶν αἰσθητῶν συναναμελπόντων, ἃ τοῖς κατὰ μέρος χορευταῖς ἀπεικάζεται.
105Kısacası, kanunun dediği gibi, psykhē'den "gerekenleri, giysiyi ve birlikteliği" (Çıkış 21,10), bu üç şeyi esirgememeli, aksine her birini sağlam bir şekilde ona vermeliydi. "Gerekenler" düşünülür iyiliklerdir; tabiatın logos'una göre olması gereken ve uygun olan şeyler. "Giysi" hayatın görünen süsüyle ilgili olanlardır. "Birliktelik" ise sözü edilen her iki türle sürekli meşgul olmak ve onlara çalışmaktır; ta ki görünmeyen düşünülür şeyler nasılsa, hissedilir şeyler de öyle görünsün.
συνόλως γάρ, ᾗ φησιν ὁ νόμος, „τὰ δέοντα καὶ τὸν ἱματισμὸν καὶ τὴν ὁμιλίαν“ (Exod. 21, 10), τὰ τρία ταῦτα, ἀφαιρεῖσθαι τὴν ψυχὴν οὐκ ἔδει, ἀλλ’ ἕκαστον αὐτῶν βεβαίως προσνέμειν. τὰ μὲν οὖν δέοντα ⟨τὰ⟩ νοητά ἐστιν ἀγαθά, ἃ δεῖ καὶ ἃ χρὴ γενέσθαι λόγῳ φύσεως, ὁ δὲ ἱματισμὸς τὰ περὶ τὸν φαινόμενον τοῦ βίου κόσμον, ἡ δ’ ὁμιλία ἡ καθ’ ἑκάτερον τῶν εἰρημένων εἰδῶν συνέχεια καὶ μελέτη, ἵν’ οἷα τὰ ἀφανῆ νοητὰ τοιαῦτα καὶ τὰ αἰσθητὰ φαίνηται.
106Beşinci armağan yalnızca çıplak olmanın kendisinde kurulur. Öncekilerden sonra söylenmiştir; onlardan değersiz olduğu için değil, hepsinin üstüne çıkıp hepsini aştığı için. Çünkü tabiatça, yalansız ve sahtesiz olarak iyi olmaktan ve kutsamaya layık olmaktan daha kusursuz ne olabilir?
Πέμπτη τοίνυν ἐστὶ δωρεὰ ἡ κατὰ ψιλὸν μόνον τὸ εἶναι συνισταμένη· λέλεκται δὲ ἐπὶ ταῖς προτέραις, οὐχ ὡς εὐτελεστέρα ἐκείνων, ἀλλ’ ὡς ὑπερκύπτουσα καὶ ὑπερβάλλουσα πάσας. τί γὰρ ἂν εἴη τοῦ πεφυκέναι καὶ ἀψευδῶς καὶ ἀπλάστως ἀγαθὸν εἶναι καὶ εὐλογίας ἐπάξιον τελεώτερον;
107Çünkü şöyle der: "Kutlu olacaksın" (Tekvin 12,2); yalnız "kutsanmış olacaksın" demez. Biri çoğunluğun kanaatleri ve söylentileri arasında sayılır, öbürü ise gerçekte kutlu olana aittir.
„ἔσῃ“ γάρ φησιν „εὐλογητός“ (Gen. 12,2), οὐ μόνον εὐλογημένος· τὸ μὲν γὰρ ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις τε καὶ φήμαις παραριθμεῖται, τὸ δὲ τῷ πρὸς ἀλήθειαν εὐλογητῷ.
108Nasıl ki övülmeye layık olmak övülmekten daha iyi bir yönde, kınanmaya layık olmak da kınanmaktan daha kötü bir yönde farklıdır —çünkü birinciler tabiattan, ikinciler ise yalnız sanıdan ötürü öyle anılır; yalan söylemeyen tabiat da sanıdan daha sağlamdır—, aynı şekilde, herkes sussa bile tabiatça kutsamaya layık olmak, insanlar tarafından kutsanmaktan, yani öyle sanılarak kutsamaya konu olmaktan daha iyidir. Kehanet sözlerinde "kutlu" diye terennüm edilen de budur.
ὥσπερ γὰρ τὸ ἐπαινετὸν εἶναι τοῦ ἐπαινεῖσθαι διαφέρει κατὰ τὸ κρεῖττον καὶ τὸ ψεκτὸν εἶναι τοῦ ψέγεσθαι κατὰ τὸ χεῖρον — τὰ μὲν γὰρ τῷ πεφυκέναι, τὰ δὲ τῷ νομίζεσθαι λέγεται μόνον, φύσις δὲ ἡ ἀψευδὴς δοκήσεως ἐχυρώτερον —, οὕτως καὶ τοῦ εὐλογεῖσθαι πρὸς ἀνθρώπων, ὅπερ ἦν εἰς εὐλογίαν ἄγεσθαι δοξαζόμενον, τὸ πεφυκέναι εὐλογίας ἄξιον, κἂν πάντες ἡσυχάζωσι, κρεῖττον, ὅπερ εὐλογητὸν ἐν τοῖς χρησμοῖς ᾄδεται.
109Bunlar Tanrı'nın bilge olacak kişiye bahşettiği ödüllerdir. Bilge kişi sayesinde başkalarına da neler paylaştırdığına sırasıyla bakalım: "Seni kutsayanları kutsayacağım, sana lanet edenlere lanet edeceğim" (Tekvin 12,3) der.
Ταῦτα μὲν τὰ ἆθλα τῷ γενησομένῳ δωρεῖται σοφῷ· ἃ δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις ἀπονέμει διὰ τὸν σοφόν, ἑξῆς ἴδωμεν· „εὐλογήσω“ φησί „τοὺς εὐλογοῦντάς σε, καὶ τοὺς καταρωμένους σε καταράσομαι“ (Gen. 12, 3).
110Bunların da erdemli kişiyi onurlandırmak için olduğu herkesçe açıktır. Ama bu söz yalnız bunun için değil, işlerin ahenkli ardışıklığı yüzünden de söylenir. Çünkü iyi kişiyi öven övgüye değer, kınayan ise tersine kınanmaya değerdir. Övgüyü ve kınamayı konuşanların ve yazanların gücü o kadar doğrulamaz, olayların hakikati doğrular. Dolayısıyla bu iki türde yalana başvuranlar ne övmüş ne de kınamış sayılır.
τὸ μὲν οὖν ἐπὶ τιμῇ τοῦ σπουδαίου καὶ ταῦτα γίνεσθαι παντί τῳ δῆλον, λέγεται δ’ οὐ δι’ ἐκεῖνο μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐν τοῖς πράγμασιν εὐάρμοστον ἀκολουθίαν· τὸν γὰρ ἀγαθὸν καὶ ὁ ἐπαινῶν ἐγκωμιαστὸς καὶ ὁ ψέγων ἔμπαλιν ψεκτός. ἔπαινον δὲ καὶ ψόγον οὐχ οὕτως ἡ τῶν λεγόντων καὶ γραφόντων πιστοῦται δύναμις, ὡς ἡ τῶν γινομένων ἀλήθεια· ὥστ’ οὔτε ἐπαινεῖν οὔτε ψέγειν ἂν δοκοῖεν, ὅσοι τι ψεῦδος ἐν ἑκατέρῳ παραλαμβάνουσιν εἴδει.
111Dalkavukları görmüyor musun? Gece gündüz dalkavukluk ettikleri kişilerin kulaklarını okşayarak yıpratırlar; söylenen her şeye yalnız başlarını sallamakla kalmaz, uzun konuşmalar dizer, destanlar okurlar; sesleriyle
τοὺς κόλακας οὐχ ὁρᾷς, οἳ μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ ἀποκναίουσι τῶν κολακευομένων τὰ ὦτα θρύπτοντες, οὐκ ἐπινεύοντες ἐφ’ ἑκάστῳ τῶν λεγομένων αὐτὸ μόνον ἀλλὰ καὶ ῥήσεις μακρὰς συνείροντες καὶ ῥαψῳδοῦντες καὶ εὐχόμενοι μὲν τῇ
112çoğu zaman dua ederler, ama düşünceleriyle her zaman lanet ederler. Aklı başında biri bunlara ne der? Böyle konuşanların, bütün dramlar düzüp övgü şarkıları söyleseler bile, dosttan çok düşman olduklarını, övmekten çok kınadıklarını söylemez mi?
φωνῇ πολλάκις, ἀεὶ δὲ τῇ διανοίᾳ καταρώμενοι; τί οὖν ἄν τις εὖ φρονῶν εἴποι; ἆρ’ οὐχ ὥσπερ ἐχθροὺς μᾶλλον ἢ φίλους τοὺς λέγοντας ὄντας καὶ ψέγειν μᾶλλον ἢ ἐπαινεῖν, κἂν δράματα ὅλα συντιθέντες ἐγκωμίων ἐπᾴδωσι;
113Bu yüzden boş Balam, Tanrı'ya aşırı ilahiler söylemiş —bunların arasında ilahilerin en kutsala yakışanı olan "Tanrı insan gibi değildir" (Sayılar 23,19) sözü de vardır— ve "gören" İsrail'e sayısız övgü sıralamış olduğu hâlde, bilge kanun koyucunun gözünde dinsiz ve lanetli sayılmış, kutsamış değil lanet etmiş kabul edilmiştir.
τοιγαροῦν ὁ μάταιος Βαλαὰμ ὕμνους μὲν εἰς τὸν θεὸν ὑπερβάλλοντας ᾄδων, ἐν οἷς καὶ τὸ „οὐχ ὡς ἄνθρωπος ὁ θεός“ (Num. 23, 19), ᾀσμάτων τὸ ἱεροπρεπέστατον, ἐγκώμια δ’ εἰς τὸν ὁρῶντα, Ἰσραήλ, μυρία διεξερχόμενος ἀσεβὴς μὲν καὶ ἐπάρατος καὶ παρὰ τῷ σοφῷ κέκριται νομοθέτῃ, καταρᾶσθαι δέ, οὐκ εὐλογεῖν, νενόμισται.
114Çünkü Musa onun düşmanların safına ücretle katılmış, kötülerin kötü bir kâhini olduğunu söyler. Psykhē'sinde Tanrı'nın sevdiği soya karşı en ağır lanetleri taşıdığı hâlde, ağzıyla ve diliyle en olağanüstü duaları kehanet olarak söylemeye zorlanmıştır. Çünkü söylenen güzel sözleri aretē'yi seven Tanrı fısıldıyordu; düşündüklerini ise —onlar daha kötüydü— aretē'den nefret eden düşüncesi doğuruyordu.
τοῖς γὰρ πολεμίοις φησὶν αὐτὸν ἐπὶ μισθῷ συνταχθέντα μάντιν γενέσθαι κακὸν κακῶν, ἀρὰς μὲν ἐν ψυχῇ θέμενον χαλεπωτάτας γένει τῷ θεοφιλεῖ, εὐχὰς δὲ ἀναγκασθέντα διὰ στόματος καὶ γλώττης ὑπερφυεστάτας προφητεῦσαι· τὰ μὲν γὰρ λεγόμενα καλὰ ὄντα ὁ φιλάρετος ὑπήχει θεός, τὰ δ’ ἐννοούμενα — φαυλότερα γὰρ ἦν — ἔτικτεν ἡ μισάρετος διάνοια.
115Bu konudaki kehanet sözü de buna tanıklık eder: "Tanrı Balam'ın sana lanet etmesine izin vermedi, lanetleri kutsamaya çevirdi" (Tesniye 23,5); oysa Balam'ın söylediği her şey övgüyle doluydu. Ama psykhē'de saklananları gözeten, oluşa gelmiş varlıkların göremediğini görmeye yalnız kendisinin gücü yeten Tanrı, bunları görüp onun aleyhine mahkûmiyet oyu verdi; hem en doğru sözlü tanık hem de rüşvet tanımayan yargıç O'dur. Çünkü tersine, sesiyle kötü söz söylüyor ve suçluyor görünüp
μαρτυρεῖ δὲ ὁ περὶ τούτων χρησμός· „οὐ γὰρ ἔδωκε“ φησίν „ὁ θεὸς τῷ Βαλαὰμ καταράσασθαί σοι, ἀλλ’ ἔστρεψε τὰς κατάρας εἰς εὐλογίαν“ (Deut. 23, 5), καίτοι πάντων ὅσα εἶπε πολλῆς γεμόντων εὐφημίας. ἀλλ’ ὁ τῶν ἐν ψυχῇ ταμιευομένων ἐπίσκοπος ἰδών, ᾧ κατιδεῖν ἔξεστι μόνῳ, τὰ ἀθέατα γενέσει, τὴν καταδικάζουσαν ἀπὸ τούτων ψῆφον ἤνεγκε, μάρτυς ἀψευδέστατος ὁμοῦ καὶ κριτὴς ἀδέκαστος ὁ αὐτὸς ὤν· ἐπεὶ καὶ τοὐναντίον ἐπαινετὸν βλασφημεῖν καὶ κατηγορεῖν δοκοῦντα τῇ
116düşüncesiyle kutsayan ve iyi dilekte bulunan kişi de övgüye değerdir. Görünüşe göre bu, akıllandıranların, çocuk yetiştirenlerin, öğretmenlerin, ana babaların, yaşlıların, yöneticilerin ve kanunların âdetidir. Bunların her biri azarlayarak, kimi zaman da cezalandırarak terbiye ettikleri kişilerin psykhē'lerini daha iyi kılar. Kimse kimseye düşman değildir, hepsi herkesin dostudur; sahtelikten ve hileden uzak bir iyi niyet taşıyan dostların işi de kötü niyet olmadan açık sözlü olmaktır.
φωνῇ κατὰ διάνοιαν εὐλογεῖν τε καὶ εὐφημεῖν. σωφρονιστῶν ὡς ἔοικε τοῦτό ἐστι τὸ ἔθος, παιδαγωγῶν, διδασκάλων, γονέων, πρεσβυτέρων, ἀρχόντων, νόμων· ὀνειδίζοντες γάρ, ἔστι δ’ ὅπου καὶ κολάζοντες ἕκαστοι τούτων ἀμείνους τὰς ψυχὰς ἀπεργάζονται τῶν παιδευομένων. καὶ ἐχθρὸς μὲν οὐδεὶς οὐδενί, φίλοι δὲ πᾶσι πάντες· φίλων δὲ ἀνόθῳ καὶ ἀκιβδήλῳ χρωμένων εὐνοίᾳ τοῦτ’ ἐστὶν ἔργον ἐλευθεροστομεῖν ἄνευ τοῦ κακονοεῖν.
117O halde kutsamalara ve dualara ya da küfürlere ve lanetlere ait hiçbir şey, dışa vurulan ifadelere değil, düşünceye bağlanmalıdır; çünkü sözü edilen her iki tür de bir kaynaktan çıkar gibi ondan çıktığı için onunla sınanır.
μηδὲν οὖν μήτε τῶν εἰς εὐλογίας καὶ εὐχὰς μήτε τῶν εἰς βλασφημίας καὶ κατάρας ἐπὶ τὰς ἐν προφορᾷ διεξόδους ἀναφερέσθω μᾶλλον ἢ διάνοιαν, ἀφ’ ἧς ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς ἑκάτερον εἶδος τῶν λεχθέντων δοκιμάζεται.
118Kutsal Kitap'a göre bunlar, ilk olarak başkalarının erdemli kişi hakkında kınama ya da övgü, dua ya da lanet dile getirmek istediklerinde onun sayesinde başlarına gelen şeylerdir. Ardından en büyüğü gelir: Onlar sussa bile, akıllı tabiatın hiçbir parçası iyilikten payını almadan kalmaz. Çünkü "yeryüzünün bütün kabileleri senin aracılığınla kutsanacak" (Tekvin 12,3) der.
Ταῦτα μὲν δὴ πρῶτον διὰ τὸν ἀστεῖον ἑτέροις συντυγχάνειν φησίν, ὅταν ἢ ψόγον ἢ ἔπαινον ἢ εὐχὰς ἢ κατάρας ἐθελήσωσιν αὐτῷ τίθεσθαι· μέγιστον δ’ ἑξῆς, ὅταν ἡσυχάζωσιν ἐκεῖνοι, τὸ μηδὲν μέρος φύσεως λογικῆς ἀμέτοχον εὐεργεσίας ἀπολείπεσθαι· λέγει γὰρ ὅτι „ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς“ (Gen. 12, 3).
119Bu son derece öğretici bir sözdür. Çünkü nous hastalıksız ve zarar görmeden kalırsa, çevresindeki bütün kabileleri ve kuvvetleri de sağlıklı olarak kullanır: görmeye, işitmeye ait olanları, his ile ilgili bütün kuvvetleri, hazlara ve arzulara ait olanları ve hâl olmaktan çıkıp iyi duygulara dönüşen her şeyi.
ἔστι δὲ τοῦτο δογματικώτατον· ἐὰν γὰρ ὁ νοῦς ἄνοσος καὶ ἀπήμων διατελῇ, ταῖς περὶ αὐτὸν ἁπάσαις φυλαῖς τε καὶ δυνάμεσιν ὑγιαινούσαις χρῆται, ταῖς τε καθ’ ὅρασιν καὶ ἀκοὴν καὶ ὅσαι αἰσθητικαὶ καὶ πάλιν ταῖς κατὰ τὰς ἡδονάς τε καὶ ἐπιθυμίας καὶ ὅσαι ἀντὶ παθῶν εἰς εὐπάθειαν μεταχαράττονται.
120Nitekim tek bir adamın iyiliği ve güzelliği öngörüyle gözetmesi sayesinde bir ev, bir şehir, bir ülke, milletler ve yeryüzünün bölgeleri büyük bir saadete kavuşmuştur; özellikle de Tanrı'nın iyi bir niyetle birlikte karşı konulmaz bir güç de verdiği kişi sayesinde. Tıpkı mûsikîşinasa ve her ustaya mûsikî ve her teknik için aletler verilmesi, ya da ateşe odun verilmesi gibi.
ἤδη μέντοι καὶ οἶκος καὶ πόλις καὶ χώρα καὶ ἔθνη καὶ κλίματα γῆς ἑνὸς ἀνδρὸς καλοκἀγαθίας προμηθουμένου μεγάλης ἀπήλαυσαν εὐδαιμονίας, καὶ μάλισθ’ ὅτῳ μετὰ γνώμης ἀγαθῆς ὁ θεὸς καὶ δύναμιν ἔδωκεν ἀνανταγώνιστον, ὡς μουσικῷ καὶ παντὶ τεχνίτῃ τὰ κατὰ μουσικὴν καὶ πᾶσαν τέχνην ὄργανα ἢ ξύλων ὕλην πυρί.
121Çünkü adil kişi gerçekten insan soyunun dayanağıdır. Kendisinde olan her şeyi, kullanacakların yararı için ortaya koyup bolca verir; kendisinde bulamadığını ise tek ve pek zengin olan Tanrı'dan ister. Tanrı da göksel hazineyi açıp iyilikleri topluca yağmur ve kar gibi yağdırır; öyle ki yeryüzündeki bütün hazneler taşıp dökülür.
τῷ γὰρ ὄντι ἔρεισμα τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ἐστὶν ὁ δίκαιος, καὶ ὅσα μὲν αὐτὸς ἔχει, προφέρων εἰς μέσον ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν χρησομένων ἄφθονα δίδωσιν, ὅσα δ’ ἂν μὴ εὑρίσκῃ παρ’ ἑαυτῷ, τὸν μόνον πάμπλουτον αἰτεῖται θεόν· ὁ δὲ τὸν οὐράνιον ἀνοίξας θησαυρὸν ὀμβρεῖ καὶ ἐπινίφει τὰ ἀγαθὰ ἀθρόα, ὡς τῶν περιγείων ἁπάντων τὰς δεξαμενὰς πλημμυρούσας ἀναχυθῆναι.
122Tanrı bunları, kendisine yalvaran logos'tan yüz çevirmeden bahşetmeyi âdet edinmiştir. Nitekim başka bir yerde, Musa yalvardığında şöyle denir: "Senin sözüne göre onlara merhamet ediyorum" (Sayılar 14,20). Görünüşe göre bu, "yeryüzünün bütün kabileleri senin aracılığınla kutsanacak" sözüne denktir. Bu yüzden bilge İbrahim de Tanrı'nın her şeydeki iyiliğini tecrübe ettiği için şuna inanmıştır: Başka her şey yok olsa bile aretē'den küçük bir kalıntı, bir kor gibi korunursa, Tanrı bu küçük şey sayesinde öbürlerine de acır, düşmüş olanları kaldırır, ölmüş olanları yeniden canlandırır (Tekvin 18,24 vd.).
ταῦτα δὲ τὸν ἱκέτην ἑαυτοῦ λόγον οὐκ ἀποστραφεὶς εἴωθε δωρεῖσθαι· λέγεται γὰρ ἑτέρωθι Μωυσέως ἱκετεύσαντος· „ἵλεως αὐτοῖς εἰμι κατὰ τὸ ῥῆμά σου“ (Num. 14, 20)· τοῦτο δέ, ὡς ἔοικεν, ἰσοδυναμεῖ τῷ „ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς.“ οὗ χάριν καὶ ὁ σοφὸς Ἀβραὰμ πεπειραμένος τῆς ἐν ἅπασι τοῦ θεοῦ χρηστότητος πεπίστευκεν ὅτι, κἂν πάντα τὰ ἄλλα ἀφανισθῇ, μικρὸν δέ τι λείψανον ἀρετῆς ὥσπερ ἐμπύρευμα διασῴζηται, διὰ τὸ βραχὺ τοῦτο κἀκεῖνα οἰκτείρει, ὡς πεπτωκότα ἐγείρειν καὶ τεθνηκότα ζωπυρεῖν (Gen. 18, 24 sqq.).
123Çünkü için için yanan en küçük kıvılcım bile üflenip canlandırıldığında büyük bir ateş yakar. Aretē'nin en küçük parçası da güzel umutlarla ısıtılıp parladığında, o zamana dek kapalı ve kör olanlara göz verir, kurumuş olanları yeniden yeşertir, kısırlıktan dolayı verimsizleşmiş olanları bereketli doğurganlığa kavuşturur. Böylece nadir bulunan iyi, Tanrı'nın lütufkâr ilgisiyle çoğalır,
σπινθὴρ γὰρ καὶ ὁ βραχύτατος ἐντυφόμενος, ὅταν καταπνευσθεὶς ζωπυρηθῇ, μεγάλην πυράν· ἐξάπτει καὶ τὸ βραχύτατον οὖν ἀρετῆς, ὅταν ἐλπίσι χρησταῖς ὑποθαλπόμενον ἀναλάμψῃ, καὶ τὰ τέως μεμυκότα καὶ τυφλὰ ἐξωμμάτωσε καὶ τὰ ἀφαυανθέντα ἀναβλαστεῖν ἐποίησε καὶ ὅσα ὑπὸ ἀγονίας ἐστείρωτο εἰς εὐφορίαν εὐτοκίας περιήγαγεν. οὕτω τὸ σπάνιον ἀγαθὸν ἐπιφροσύνῃ θεοῦ πολὺ γίνεται
124yayılır ve öbür şeyleri kendisine benzetir. O halde dua edelim ki evdeki direk gibi psykhē'de nous, insan soyunda da adil insan, hastalıkların tedavisi için var olmaya devam etsin. Çünkü o sağlıklı olduğu sürece tam kurtuluş umutlarından vazgeçmemek gerekir. Sanırım kurtarıcı Tanrı, her derde deva olan ilacı, merhametli kuvvetini kendisine yalvaran ve kulluk edene uzatıp hastaların kurtuluşu için onu kullanmasına izin verir; o da akılsızlıkların, haksızlıkların ve kötülüklerin öbür kalabalığının bilenip açtığı psykhē yaralarına bu ilacı merhem gibi sürer.
χεόμενον, ἐξομοιοῦν τὰ ἄλλα ἑαυτῷ. εὐχώμεθα οὖν τὸν ὡς ἐν οἰκίᾳ στῦλον νοῦν μὲν ἐν ψυχῇ, ἄνθρωπον δὲ ἐν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων τὸν δίκαιον διαμένειν εἰς τὴν τῶν νόσων ἄκεσιν· τούτου γὰρ ὑγιαίνοντος τὰς εἰς παντελῆ σωτηρίαν οὐκ ἀπογνωστέον ἐλπίδας, διότι οἶμαι ὁ σωτὴρ θεὸς τὸ πανακέστατον φάρμακον, τὴν ἵλεω δύναμιν, τῷ ἱκέτῃ καὶ θεραπευτῇ προτείνας ἑαυτοῦ χρῆσθαι πρὸς τὴν τῶν καμνόντων σωτηρίαν ἐπιτρέπει, καταπλάττοντι τῶν ψυχῆς τραυμάτων, ἅπερ ἀφροσύναι καὶ ἀδικίαι καὶ ὁ ἄλλος τῶν κακιῶν ὅμιλος ἀκονηθεὶς διεῖλεν.
125Bunun en açık örneği adil Nuh'tur. psykhē'nin o kadar çok parçası büyük tufanda yutulduğunda o, dalgaların üzerinde güçlü bir şekilde yüzerek bütün korkunç şeylerin üstünde durdu; kurtulunca da kendisinden büyük ve güzel kökler saldı, bunlardan da bir bitki gibi bilgelik soyu yeşerdi. Bu soy olgun meyveler vererek "gören" İsrail'in üç meyvesini getirdi, zamanın ölçüleri olan İbrahim'i, İshak'ı ve Yakup'u.
ἐναργέστατον δὲ παράδειγμα Νῶε ὁ δίκαιος, ὃς τῷ μεγάλῳ κατακλυσμῷ τῶν τοσούτων μερῶν τῆς ψυχῆς ἐγκαταποθέντων ἐρρωμένως ἐπικυματίζων καὶ ἐπινηχόμενος ὑπεράνω μὲν ἔστη τῶν δεινῶν ἁπάντων, διασωθεὶς δὲ μεγάλας καὶ καλὰς ἀφ’ αὑτοῦ ῥίζας ἐβάλετο, ἐξ ὧν οἷα φυτὸν τὸ σοφίας ἀνεβλάστησε γένος· ὅπερ ἡμεροτοκῆσαν τοὺς τοῦ ὁρῶντος, Ἰσραήλ, τριττοὺς ἤνεγκε καρπούς, αἰῶνος μέτρα, τὸν Ἀβραάμ, τὸν Ἰσαάκ, τὸν Ἰακώβ·
126Çünkü aretē evrende vardır, olacaktır ve olmuştur. İnsanların uygunsuz zamanları belki onu gölgeler, ama Tanrı'nın ardından gelen uygun zaman onu yeniden açığa çıkarır. Phronēsis olan Sara da o uygun zamanda erkek çocuk doğurur; yılın zamana bağlı mevsimlerine göre değil, zamanın dışındaki olgunluk ve uygunluk anlarına göre çiçek açarak. Çünkü şöyle denir: "Bu vakitte, mevsimine göre sana döneceğim ve karın Sara'nın bir oğlu olacak" (Tekvin 18,10).
καὶ γὰρ ἔστι καὶ ἔσται καὶ γέγονεν ἐν τῷ παντὶ ἀρετή, ἣν ἀκαιρίαι μὲν ἴσως ἀνθρώπων ἐπισκιάζουσιν, ὁ δὲ ὀπαδὸς θεοῦ καιρὸς ἀποκαλύπτει πάλιν, ἐν ᾧ καὶ ἡ φρόνησις ἀρρενογονεῖ Σάρρα, οὐ κατὰ τὰς χρονικὰς τοῦ ἔτους ὥρας, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἀχρόνους ἀκμὰς καὶ εὐκαιρίας ἐπανθοῦσα· λέγεται γάρ· „ἐπαναστρέφων ἥξω πρὸς σὲ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον εἰς ὥρας, καὶ ἕξει υἱὸν Σάρρα ἡ γυνή σου“ (Gen. 18,10).
127Tanrı'nın kusursuzluğa erişecek olanlara ve onlar aracılığıyla başkalarına bahşetmeyi âdet edindiği armağanlar böylece açıklanmıştır. Bundan sonra şöyle denir: "İbrahim, Rab'bin kendisine söylediği gibi gitti" (Tekvin 12,4).
Περὶ μὲν οὖν τῶν δωρεῶν, ἃς καὶ τοῖς γενησομένοις τελείοις καὶ δι’ αὐτοὺς ὁ θεὸς ἑτέροις εἴωθε χαρίζεσθαι, δεδήλωται. λέγεται δὲ ἑξῆς ὅτι „ἐπορεύθη Ἀβραὰμ καθάπερ ἐλάλησεν αὐτῷ κύριος“ (Gen. 12, 4).
128En iyi felsefe yapanların terennüm ettiği gaye budur: tabiata uygun yaşamak. Bu da nous aretē'nin patikasına girip doğru logos'un izinden yürüdüğünde ve Tanrı'nın ardından gittiğinde, O'nun buyruklarını aklında tutup hepsini her zaman ve her yerde işleriyle ve sözleriyle pekiştirdiğinde olur.
τοῦτο δέ ἐστι τὸ παρὰ τοῖς ἄριστα φιλοσοφήσασιν ᾀδόμενον τέλος, τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν· γίνεται δέ, ὅταν ὁ νοῦς εἰς τὴν ἀρετῆς ἀτραπὸν ἐλθὼν κατ’ ἴχνος ὀρθοῦ λόγου βαίνῃ καὶ ἕπηται θεῷ, τῶν προστάξεων αὐτοῦ διαμεμνημένος καὶ πάσας ἀεὶ καὶ πανταχοῦ ἔργοις τε καὶ λόγοις βεβαιούμενος.
129"Rab'bin kendisine söylediği gibi gitti." Bunun anlamı şudur: Tanrı nasıl söylüyorsa —ve O pek güzel ve övgüye değer biçimde söyler—, erdemli kişi de hayatının patikasını kusursuzca doğrultarak her şeyi öyle yapar; öyle ki bilgenin işleri ilahî sözlerden farksızdır.
"ἐπορεύθη γάρ, καθὰ ἐλάλησεν αὐτῷ κύριος“· τοῦτο δέ ἐστι τοιοῦτον· ὡς λαλεῖ ὁ θεὸς — λαλεῖ δὲ παγκάλως καὶ ἐπαινετῶς —, οὕτως ὁ σπουδαῖος ἕκαστα δρᾷ τὴν ἀτραπὸν εὐθύνων ἀμέμπτως τοῦ βίου, ὥστε τὰ ἔργα τοῦ σοφοῦ λόγων ἀδιαφορεῖν θείων.
130Nitekim başka bir yerde İbrahim'in "bütün kanunumu" yerine getirdiğini söyler (Tekvin 26,5). Kanun ise yapılması gerekeni buyuran ve yapılmaması gerekeni yasaklayan ilahî logos'tan başka bir şey değildir. Musa buna şöyle diyerek tanıklık eder: "Onun sözlerinden kanun aldı" (Tesniye 33,3–4). O halde kanun ilahî logos ise ve erdemli kişi kanunu yerine getiriyorsa, kesinlikle logos'u da yerine getirir. Öyle ki, dediğim gibi, Tanrı'nın sözleri bilgenin eylemleridir.
ἑτέρωθι γοῦν φησιν ὅτι ἐποίησεν Ἀβραὰμ „πάντα τὸν νόμον μου“ (Gen. 26, 5)· νόμος δὲ οὐδὲν ἄρα ἢ λόγος θεῖος προστάττων ἃ δεῖ καὶ ἀπαγορεύων ἃ μὴ χρή, ὡς μαρτυρεῖ φάσκων ὅτι „ἐδέξατο ἀπὸ τῶν λόγων αὐτοῦ νόμον“ (Deut. 33, 3. 4). εἰ τοίνυν λόγος μέν ἐστι θεῖος ὁ νόμος, ποιεῖ δ’ ὁ ἀστεῖος τὸν νόμον, ποιεῖ πάντως καὶ τὸν λόγον· ὥσθ’, ὅπερ ἔφην, τοὺς τοῦ θεοῦ λόγους πράξεις εἶναι τοῦ σοφοῦ.
131En kutsal Musa'ya göre gaye, Tanrı'nın ardından gitmektir; başka yerlerde de şöyle der: "Tanrın Rab'bin ardından gideceksin" (Tesniye 13,4). Bu, bacaklarla yapılan bir hareket değildir —çünkü insanın taşıtı topraktır, Tanrı'nınki ise bütün âlem bile olsa, bilmiyorum—; görünüşe göre burada alegori yaparak psykhē'nin ilahî öğretilere uymasını anlatır; bu öğretiler de her şeyin sebebine saygıya bağlanır.
τέλος οὖν ἐστι κατὰ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν τὸ ἕπεσθαι θεῷ, ὡς καὶ ἐν ἑτέροις φησίν· „ὀπίσω κυρίου τοῦ θεοῦ σου πορεύσῃ“ (Deut. 13,4), ⟨οὐ⟩ κινήσει χρώμενον τῇ διὰ σκελῶν — ἀνθρώπου μὲν γὰρ ὄχημα γῆ, θεοῦ δὲ εἰ καὶ σύμπας ὁ κόσμος, οὐκ οἶδα —, ἀλλ’ ἔοικεν ἀλληγορεῖν τὴν τῆς ψυχῆς πρὸς τὰ θεῖα δόγματα παριστὰς ἀκολουθίαν, ὧν ἡ ἀναφορὰ πρὸς τὴν τοῦ πάντων αἰτίου γίνεται τιμήν.
132Güzel olana duyulan dizginlenemez özlemi daha da artırarak O'na yapışmayı da öğütler. Çünkü şöyle der: "Tanrın Rab'den korkacak, O'na kulluk edecek ve O'na yapışacaksın" (Tesniye 10,20). Peki bu yapıştırıcı nedir? Nedir mi? Elbette dindarlık ve iman. Çünkü bu erdemler düşünceyi bozulmaz tabiata uydurup onunla birleştirir. Nitekim İbrahim'in de iman ederek "Tanrı'ya yaklaştığı" (Tekvin 18,23) söylenir.
ἐπιτείνων δὲ τὸν ἀκάθεκτον πόθον τοῦ καλοῦ παραινεῖ καὶ κολλᾶσθαι αὐτῷ· „κύριον“ γάρ φησι „τὸν θεόν σου φοβηθήσῃ καὶ αὐτῷ λατρεύσεις καὶ πρὸς αὐτὸν κολληθήσῃ“ (Deut. 10, 20). τίς οὖν ἡ κόλλα; τίς; εὐσέβεια δήπου καὶ πίστις· ἁρμόζουσι γὰρ καὶ ἑνοῦσιν αἱ ἀρεταὶ ἀφθάρτῳ φύσει διάνοιαν· καὶ γὰρ Ἀβραὰμ πιστεύσας „ἐγγίζειν θεῷ“ (Gen. 18, 23) λέγεται.
133Ama yürürken ne yorulup gevşeyerek diz çöker, ne de tembelleşip orta ve dosdoğru yolu kaçırarak iki yana sapıp başıboş dolaşırsa, iyi koşucuları taklit edip hayatın koşu yolunu sürçmeden tamamlarsa, sona varınca layık olduğu taçlara ve ödüllere kavuşacaktır.
ἐὰν μέντοι πορευόμενος μήτε κάμῃ, ὡς ὑπενδοὺς ὀκλάσαι, μήτε ῥᾳθυμήσῃ, ὡς παρ’ ἑκάτερα ἐκτραπόμενος πλανᾶσθαι τῆς μέσης καὶ εὐθυτενοῦς διαμαρτὼν ὁδοῦ, μιμησάμενος δὲ τοὺς ἀγαθοὺς δρομεῖς τὸ στάδιον ἀπταίστως ἀνύσῃ τοῦ βίου, στεφάνων καὶ ἄθλων ἐπαξίων τεύξεται πρὸς τὸ τέλος ἐλθών.
134Taçlar ve ödüller şu değil midir: Çekilen zahmetlerin gayesine ulaşmamak değil, phronēsis'in ulaşılması güç sınırlarına erişmek? Peki doğru düşünmenin gayesi nedir? Kendisinin ve oluşa gelmiş her şeyin akılsızlığına hüküm vermek. Çünkü hiçbir şey bilmediğini düşünmek epistēmē'nin sınırıdır; tek bilge olan, tek Tanrı olandır.
ἢ οὐ τοῦτ’ εἰσὶν οἱ στέφανοι καὶ τὰ ἆθλα, μὴ ἀτυχῆσαι τοῦ τέλους τῶν πονηθέντων, ἀλλ’ ἐφικέσθαι τῶν δυσεφίκτων φρονήσεως περάτων; τί οὖν τοῦ φρονεῖν ὀρθῶς ἐστι τέλος; ἀφροσύνην ἑαυτοῦ καὶ παντὸς τοῦ γενητοῦ καταψηφίσασθαι· τὸ γὰρ μηδὲν οἴεσθαι εἰδέναι πέρας ἐπιστήμης, ἑνὸς ὄντος μόνου σοφοῦ τοῦ καὶ μόνου θεοῦ.
135Bu yüzden Musa da O'nu pek güzel bir şekilde hem bütünün babası hem de yaratılmış olanların gözetmeni olarak tanıtmış ve şöyle demiştir: "Tanrı yaptığı her şeyi gördü, işte çok güzeldi" (Tekvin 1,31). Çünkü kurulmuş olanları yapan dışında kimse tam olarak göremezdi.
διὸ καὶ παγκάλως Μωυσῆς καὶ πατέρα τῶν ὅλων καὶ ἐπίσκοπον τῶν γενομένων αὐτὸν εἰσήγαγεν εἰπών· „εἶδεν ὁ θεὸς τὰ πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν“ (Gen. 1,31)· οὐδενὶ γὰρ ἐξῆν τὰ συσταθέντα κατιδεῖν ἄκρως ὅτι μὴ τῷ πεποιηκότι.
136Haydi, gelin şimdi, kibirle, terbiyesizlikle ve büyük bir böbürlenmeyle dolu olanlar, kendini bilge sananlar! Yalnız her şeyin ne olduğunu açıkça bildiklerini iddia etmekle kalmayıp küstahlıkla sebeplerini de açıklamaya cüret edenler! Sanki âlemin oluşunda hazır bulunmuş, her şeyin nasıl ve nelerden tamamlandığını görmüşler ya da yapılanlar hakkında yaratıcıya danışmanlık etmişler gibi.
πάριτε νῦν οἱ τύφου καὶ ἀπαιδευσίας καὶ πολλῆς ἀλαζονείας γέμοντες, οἱ δοκησίσοφοι καὶ μὴ μόνον ὅ ἐστιν ἕκαστον εἰδέναι σαφῶς ἐπιφάσκοντες, ἀλλὰ καὶ τὰς αἰτίας προσαποδιδόναι διὰ θρασύτητα τολμῶντες, ὥσπερ ἢ τῇ τοῦ κόσμου γενέσει παρατυχόντες καὶ ὡς ἕκαστα καὶ ἐξ ὧν ἀπετελεῖτο κατιδόντες ἢ σύμβουλοι περὶ τῶν κατασκευαζομένων τῷ δημιουργῷ γενόμενοι.
137Önce öbür her şeyi bir yana bırakın, kendinizi tanıyın ve kim olduğunuzu açıkça söyleyin: beden bakımından, psykhē bakımından, his bakımından, söz bakımından, hatta bu türlerin en küçüğü bakımından. Görmenin ne olduğunu ve nasıl gördüğünüzü açıklayın; işitmenin ne olduğunu ve nasıl işittiğinizi; tatmanın, dokunmanın, koklamanın ne olduğunu, her biriyle nasıl faaliyette bulunduğunuzu ya da bunların var oluşlarını borçlu oldukları kaynakların neler olduğunu.
εἶτα τῶν ἄλλων ἅπαξ ἁπάντων μεθέμενοι γνωρίσατε ἑαυτοὺς καὶ οἵτινές ἐστε σαφῶς εἴπατε, κατὰ τὸ σῶμα, κατὰ τὴν ψυχήν, κατὰ τὴν αἴσθησιν, κατὰ τὸν λόγον, καθ’ ἕν τι κἂν τὸ βραχύτατον τῶν εἰδῶν. τί ἐστιν ὅρασις ἀποφήνασθε καὶ πῶς ὁρᾶτε, τί ἀκοὴ καὶ πῶς ἀκούετε, τί γεῦσις, τί ἁφή, τί ὄσφρησις καὶ πῶς καθ’ ἑκάστην ἐνεργεῖτε ἢ τίνες εἰσὶν αἱ τούτων πηγαί, ἀφ’ ὧν καὶ τὸ εἶναι ταῦτα συμβέβηκε.
138Kendinizi araştırıp tanımadan önce bana aydan, güneşten ve gökte ve âlemde bu kadar uzaklara yerleşmiş, tabiatları bu kadar farklı olan öbür şeylerden havadan masallar anlatmayın, ey boş kafalılar! Çünkü belki ancak o zaman başka şeyler hakkında söylediklerinize inanılabilir. Kim olduğunuzu ortaya koymadan önce de başkalarının yargıçları ya da en doğru sözlü tanıkları olacağınızı sanmayın.
μὴ γάρ μοι περὶ σελήνης καὶ ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων ὅσα κατ’ οὐρανὸν καὶ κόσμον οὕτως μακρὰν διῳκισμένων καὶ τὰς φύσεις διαφερόντων ἀερομυθεῖτε, ὦ κενοὶ φρενῶν, πρὶν ἑαυτοὺς ἐρευνῆσαι καὶ γνῶναι. τηνικαῦτα γὰρ ἴσως καὶ περὶ ἑτέρων διεξιοῦσι πιστευτέον· πρὶν δὲ οἵτινές ἐστε αὐτοὶ παραστῆσαι, μὴ νομίζετε κριταὶ τῶν ἄλλων ἢ μάρτυρες ἀψευδέστατοί ποτε γενήσεσθαι.
139Durum böyle olduğuna göre, kusursuzluğa eren nous, en kutsal yazıya göre gayeyi, her şeyi tamamlayan Tanrı'ya geri verecektir. Çünkü bir kanuna göre "gaye", yani vergi, Rab'bindir (Sayılar 31,28 vd.). Peki onu ne zaman geri verir? "Tanrı'nın kendisine söylediği yere üçüncü günde" (Tekvin 22,3) vardığında; zaman aralıklarının çoğunu geride bırakıp artık zaman dışı tabiata geçerken.
τούτων δὴ τοῦτον ἐχόντων τὸν τρόπον τελειωθεὶς ὁ νοῦς ἀποδώσει τὸ τέλος τῷ τελεσφόρῳ θεῷ κατὰ τὸ ἱερώτατον γράμμα· νόμος γάρ ἐστι τὸ τέλος εἶναι κυρίου (Num. 31, 28 sqq.). πότε οὖν ἀποδίδωσιν; ὅταν „ἐπὶ τὸν τόπον ὃν εἶπεν αὐτῷ ὁ θεὸς τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ“ παραγένηται (Gen. 22, 3), παρελθὼν τὰς πλείους μοίρας τῶν χρονικῶν διαστημάτων καὶ ἤδη πρὸς τὴν ἄχρονον μεταβαίνων φύσιν·
140İşte o zaman sevgili oğlunu da kurban edecektir; bir insanı değil —çünkü bilge çocuk katili değildir—, aretē'ye ermiş psykhē'nin erkek ürününü, onda çiçek açan, nasıl taşıdığını bilmediği meyveyi, ilahî filizi. Bu filiz ortaya çıkınca, onu taşıdığını sanan psykhē, başına gelen iyiliği bilmediğini anlatarak şöyle der: "Kim İbrahim'e haber verecek ki" —sanki kendiliğinden öğrenen soyun doğuşuna inanmayan birine— "Sara bir çocuk emziriyor?" (Tekvin 21,7). Sara tarafından emzirilmiyor mu? Hayır; çünkü kendi kendini yetiştiren kimse tarafından beslenmez, aksine başkalarının gıdasıdır; çünkü öğretmeye yeterlidir, öğrenmeye ihtiyacı yoktur.
τότε γὰρ καὶ τὸν ἀγαπητὸν υἱὸν ἱερουργήσει, οὐχὶ ἄνθρωπον — οὐ γὰρ τεκνοκτόνος ὁ σοφός —, ἀλλὰ τὸ τῆς ἀρετώσης ψυχῆς γέννημα ἄρρεν, τὸν ἐπανθήσαντα καρπὸν αὐτῇ, ὃν πῶς ἤνεγκεν οὐκ ἔγνω, βλάστημα θεῖον, οὗ φανέντος ἡ δόξασα κυοφορῆσαι τὴν ἄγνοιαν τοῦ συμβάντος ἀγαθοῦ διηγεῖται φάσκουσα· „τίς ἀναγγελεῖ Ἀβραὰμ“ ὡς ἀπιστοῦντι δήπου περὶ τὴν τοῦ αὐτομαθοῦς γένους ἀνατολήν, ὅτι „θηλάζει παιδίον Σάρρα“ (Gen. 21, 7), οὐχὶ πρὸς Σάρρας θηλάζεται; τὸ γὰρ αὐτοδίδακτον τρέφεται μὲν ὑπ’ οὐδενός, τροφὴ δ’ ἐστὶν ἄλλων, ἅτε ἱκανὸν διδάσκειν καὶ μανθάνειν οὐ δεόμενον.
141"Çünkü bir oğul doğurdum"; Mısırlı kadınlar gibi bedenin olgunluk çağında değil (Çıkış 1,19), İbrani psykhē'ler gibi "yaşlılığımda" (Tekvin 21,7). Bu, hissedilir ve fani olan her şeyin solduğu, düşünülür ve ölümsüz olanların ise yeniden gençleştiği zamandır; bunlar şerefe ve onura layıktır.
„ἔτεκον γὰρ υἱόν“, οὐχ ὡς γυναῖκες Αἰγύπτιαι κατὰ τὴν τοῦ σώματος ἀκμήν (Exod. 1, 19), ἀλλ’ ὡς αἱ Ἑβραῖαι ψυχαί, „ἐν τῷ γήρᾳ μου“ (Gen. 21, 7), ὅτε τὰ μὲν ὅσα αἰσθητὰ καὶ θνητὰ μεμάρανται, τὰ δὲ νοητὰ καὶ ἀθάνατα ἀνήβηκεν, ἃ γέρως καὶ τιμῆς ἐστιν ἐπάξια.
142Ebelik tekniğine de ihtiyaç duymadan doğurdum. Çünkü insanların birtakım buluşları ve bilgileri yanımıza gelmeden önce, alışılmış yardımcılar olmadan da doğururuz; erdemli ürünleri eken ve doğurtan Tanrı'dır. Bu ürünler de şükran için konulmuş kanuna göre, yerinde olarak onları verene geri verilir. Çünkü şöyle der: "Armağanlarımı, hediyelerimi, adak ürünlerimi
καὶ ἔτεκον μαιευτικῆς τέχνης οὐ προσδεηθεῖσα· τίκτομεν γὰρ καὶ πρὶν εἰσελθεῖν τινας ἐπινοίας καὶ ἐπιστήμας ἀνθρώπων πρὸς ἡμᾶς ἄνευ τῶν ἐξ ἔθους συνεργούντων, σπείροντος καὶ γεννῶντος θεοῦ τὰ ἀστεῖα γεννήματα, ἃ τῷ δόντι προσηκόντως κατὰ τὸν ἐπ’ εὐχαριστίᾳ τεθέντα νόμον ἀποδίδοται· „τὰ γὰρ δῶρά μου, δόματά μου, καρπώματά μου“ φησί
143bana sunmaya dikkat edin" (Sayılar 28,2). Kanuna uygun sözlerin ve buyrukların ardından gidenlerin, Tanrı'nın önderlik ettiği yoldan yürüyenlerin yolculuğunun gayesi budur. Hazza aç ve hâllere oburca düşkün olana, adı Amalek olana teslim olan ise kesilip atılacaktır; çünkü Amalek "yalayıp bitiren halk" diye yorumlanır.
„διατηρήσατε προσφέρειν ἐμοί“ (Num. 28, 2). τοῦτ’ ἐστὶ τὸ τέλος τῆς ὁδοῦ τῶν ἑπομένων λόγοις καὶ προστάξεσι νομίμοις καὶ ταύτῃ βαδιζόντων, ᾗ ἂν ὁ θεὸς ἀφηγῆται· ὁ δὲ ὑπενδοὺς ὑπὸ τοῦ πεινῶντος ἡδονῆς καὶ λίχνου παθῶν, ὄνομα Ἀμαλὴκ — ἑρμηνεύεται γὰρ λαὸς ἐκλείχων —, ἐκτετμήσεται.
144Kehanet sözleri bildirir ki bu karakter pusuda bekler; psykhē'nin kuvvetinin daha güçlü kısmının karşıya geçtiğini görünce pusudan kalkar ve yorgun düşmüş kısmı "artçı birlik" gibi kırar (Tesniye 25,17–18). Yorgunluğun bir türü, aretē uğruna çekilen zahmetlerin yükünü taşıyamayan akıl yürütmenin kolayca teslim olan zayıflığıdır; bu yorgunluk en uçlarda bulunur ve en kolay ele geçendir. Öbür türü ise güzel şeylere dayanmaktır: Bu yorgunluk güzel şeyleri topluca ve güçlü bir şekilde üstlenir, ama kötü şeylerden en hafifini bile taşımayı uygun görmez, onu en ağır yük gibi fırlatıp atar.
μηνύουσι δὲ οἱ χρησμοὶ ὅτι λοχῶν ὁ τρόπος οὗτος, ἐπειδὰν τὸ ἐρρωμενέστερον τῆς ψυχικῆς δυνάμεως κατίδῃ περαιωθέν, ὑπανιστάμενος τῆς ἐνέδρας τὸ κεκμηκὸς μέρος ὡς „οὐραγίαν κόπτει“ (Deut. 25, 17. 18). κάματος δ’ ὁ μέν ἐστιν εὐένδοτος ἀσθένεια λογισμοῦ μὴ δυναμένου τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς ἀχθοφορῆσαι πόνους, ἐν ἐσχατιαῖς οὗτος εὑρισκόμενος εὐαλωτότατος, ὁ δέ ἐστιν ὑπομονὴ τῶν καλῶν, τὰ μὲν καλὰ ἀθρόα ἐρρωμένως ἀναδεχομένος, μηδὲν δὲ τῶν φαύλων, κἂν εἰ κουφότατον εἴη, βαστάσαι δικαιῶν, ἀλλ’ ὡς βαρύτατον ἄχθος ἀπορρίπτων.
145Bu yüzden kanun aretē'ye de isabetli bir ad vermiş, ona Lea demiştir; bu ad "yorulan" diye yorumlanır. Çünkü aretē, kötülerin tabiatça bıktırıcı ve ağır olan hayatını haklı olarak yorucu sayar, ona bakmaya bile tenezzül etmez, gözlerini yalnız güzel olana çevirir.
διὸ καὶ τὴν ἀρετὴν ὁ νόμος εὐθυβόλῳ προσεῖπεν ὀνόματι Λείαν, ἥτις ἑρμηνευθεῖσα λέγεται κοπιῶσα· τὸν γὰρ τῶν φαύλων βίον ἐπαχθῆ καὶ βαρὺν ὄντα φύσει κοπώδη προσηκόντως αὕτη νενόμικε καὶ οὐδὲ προσιδεῖν ἀξιοῖ, τὰς ὄψεις πρὸς μόνον τὸ καλὸν ἀποκλίνουσα.
146nous yalnız gevşemeden ve gayretle Tanrı'nın ardından gitmeye değil, dosdoğru patikada yürümeye de çabalasın; ne sağa ne sola, hiçbir yana meyletmesin. Toprağa bağlı Edom bu iki yanda pusu kurmuştur; kimi zaman aşırılıklara ve fazlalıklara, kimi zaman eksikliklere ve yoksunluklara başvurur. Çünkü orta yoldan, gerçekte kral yolu olan yoldan yürümek daha iyidir (Sayılar 20,17); büyük ve tek kral Tanrı bu yolu aretē'yi seven psykhē'ler için en güzel yuva olarak genişletmiştir.
σπουδαζέτω δ’ ὁ νοῦς μὴ μόνον ἀνενδότως καὶ εὐτόνως ἕπεσθαι θεῷ, ἀλλὰ καὶ τὴν εὐθεῖαν ἀτραπὸν ἰέναι πρὸς μηδέτερα νεύων, μήτε τὰ δεξιὰ μήτε τὰ εὐώνυμα, οἷς ὁ γήινος Ἐδὼμ ἐμπεφώλευκε, τοτὲ μὲν ὑπερβολαῖς καὶ περιουσίαις, τοτὲ δὲ ἐλλείψεσι καὶ ἐνδείαις χρώμενος. ἄμεινον γὰρ ὁδῷ τῇ μέσῃ βαδίζειν ἐστὶ τῇ πρὸς ἀλήθειαν βασιλικῇ (Num. 20,17), ἣν ὁ μέγας καὶ μόνος βασιλεὺς θεὸς ταῖς φιλαρέτοις ψυχαῖς ηὔρυνεν ἐνδιαίτημα κάλλιστον.
147Bu yüzden yumuşak huylu ve toplumcu felsefenin peşinden gidenlerden bazıları da erdemlerin orta olduğunu söylemiş, onları iki sınırın arasına yerleştirmişlerdir. Çünkü büyük bir böbürlenmeyle dolu kibir kötüdür, alçak ve silik bir duruşa sarılmak da insanı kolay saldırıya açık kılar; ikisinin arasında uygun ölçüde karışmış olan ise yararlıdır.
διὸ καί τινες τῶν τὴν ἥμερον καὶ κοινωνικὴν μετιόντων φιλοσοφίαν μεσότητας τὰς ἀρετὰς εἶπον εἶναι, ἐν μεθορίῳ στήσαντες αὐτάς, ἐπειδὴ τό τε ὑπέραυχον ἀλαζονείας γέμον πολλῆς κακὸν καὶ τὸ ταπεινοῦ καὶ ἀφανοῦς μεταποιεῖσθαι σχήματος εὐεπίβατον, τὸ δὲ μεταξὺ ἀμφοῖν κεκραμένον ἐπιεικῶς ὠφέλιμον.
148"Lut da onunla birlikte gitti" (Tekvin 12,4) sözünün ne anlama geldiğini incelemek gerekir. Lut "sapma" diye yorumlanır. nous kimi zaman iyiden yüz çevirerek, kimi zaman da kötüden yüz çevirerek sapar. Bu ikisi çoğu zaman bir ve aynı kişide görülür. Çünkü kararsız ve iki yana gidip gelen bazı kişiler vardır; zıt rüzgârların savurduğu bir gemi gibi bir o yana bir bu yana yatarlar ya da terazi kefesi gibi karşılıklı ağır basarlar, bir şeyde sağlamca duramazlar. Bunların daha iyiye dönüşleri bile övülmemelidir; çünkü bu, bilinçli bir kararla değil, savrulmayla olur.
Τὸ δὲ „ᾤχετο μετ’ αὐτοῦ Λὼτ“ (Gen. 12, 4) τίνα ἔχει λόγον σκεπτέον. ἔστι μὲν οὖν Λὼτ ἑρμηνευθεὶς ἀπόκλισις· κλίνεται δὲ ὁ νοῦς τοτὲ μὲν τἀγαθόν, τοτὲ δ’ αὖ τὸ κακὸν ἀποστρεφόμενος. ἄμφω δὲ ταῦτα πολλάκις περὶ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν θεωρεῖται· εἰσὶ γάρ τινες ἐνδοιασταὶ καὶ ἐπαμφοτερισταί, πρὸς ἑκάτερον τοῖχον ὥσπερ σκάφος ὑπ’ ἐναντίων πνευμάτων διαφερόμενον ἀποκλίνοντες ἢ καθάπερ ἐπὶ πλάστιγγος ἀντιρρέποντες, ἐφ’ ἑνὸς στηριχθῆναι βεβαίως ἀδυνατοῦντες, ὧν οὐδὲ τὴν ἐπὶ τὰ ἀμείνω τροπὴν ἐπαινετέον· φορᾷ γάρ, ἀλλ’ οὐ γνώμῃ γίνεται.
149Lut da bunların topluluğuna mensuptur; Kutsal Kitap onun bilgelik âşığıyla birlikte gittiğini söyler. Onun ardından gitmeye başladıktan sonra cehaleti unutması ve bir daha ona geri dönmemesi güzel olurdu. Ama Lut daha iyi olanı taklit ederek iyileşmek için değil, onu da geri çekecek, başka yana sürükleyecek, ayağını kaydıracak şeyler sunmak için onunla birlikte yola çıkar.
τούτων καὶ ὁ Λώτ ἐστι θιασώτης, ὅν φησιν οἴχεσθαι μετὰ τοῦ σοφίας ἐραστοῦ. καλὸν δ’ ἦν ἀρξάμενον ἐκείνῳ παρακολουθεῖν ἀπομαθεῖν ἀμαθίαν καὶ μηκέτι παλινδρομῆσαι πρὸς αὐτήν. ἀλλὰ γὰρ οὐχ ἕνεκα τοῦ μιμησάμενον τὸν ἀμείνω βελτιωθῆναι συνέρχεται, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ κἀκείνῳ παρασχεῖν ἀντισπάσματα καὶ μεθολκὰς καὶ κατὰ τὴν ἔνθεν ὀλίσθους.
150Delili şudur: Biri eski hastalığına geri dönüp psykhē'deki düşmanlar tarafından esir alınıp gidecek; öbürü ise onun pusudan kurduğu tuzaklara karşı her yolla tetikte durup ondan ayrılacaktır. Ama bu ayrılığı daha sonra yapacaktır, henüz değil. Çünkü şimdi ilahî seyre yeni başlamış biri olarak düşünceleri cıvık ve sarsaktır; bunlar katılaşıp daha güçlü bir şekilde yerleştiğinde, kendisini cezbeden ve okşayan şeyi tabiatça uzlaşmaz ve yakalanması güç bir düşman gibi kendinden ayırabilecektir.
τεκμήριον δέ· ὁ μὲν ἐπὶ τὴν ἀρχαίαν ὑποτροπιάσας νόσον οἰχήσεται ληφθεὶς αἰχμάλωτος ὑπὸ τῶν ἐν ψυχῇ πολεμίων, ὁ δὲ τὰς ἐξ ἐνέδρας ἐπιβουλὰς αὐτοῦ φυλαξάμενος πάσῃ μηχανῇ διοικισθήσεται. τὸν δὲ διοικισμὸν αὖθις μέν, οὔπω δὲ ποιήσεται. νῦν μὲν γὰρ τὰ θεωρήματα αὐτῷ ὡς ἂν ἄρτι ἀρχομένῳ τῆς θείας θεωρίας πλαδᾷ καὶ σαλεύει· ὅταν δ’ ἤδη παγέντα κραταιότερον ἱδρυθῇ, δυνήσεται τὸ δελεάζον καὶ κολακεῦον ὡς ἐχθρὸν ἀκατάλλακτον καὶ δυσθήρατον φύσει διαζεῦξαι.
151Çünkü bu, psykhē'nin peşinden gelen, söküp atılması güç, onun aretē'ye doğru hızla koşmasını engelleyen şeydir. Mısır'ı, bütün beden ülkesini terk ettiğimizde, peygamber logos olan Musa'nın yol göstermesiyle hâlleri unutmaya çabalarken, işte bu bizi izlemiş, çıkış gayretimize yapışmış ve hasetle ayrılışımızın hızına ağırlık katmıştır.
τοῦτο γὰρ ἔσθ’ ὃ δυσαπότριπτον ὂν παρέπεται ψυχῇ κωλῦον αὐτὴν πρὸς ἀρετὴν ὠκυδρομεῖν· τοῦθ’, ἡνίκα καὶ τὴν Αἴγυπτον ἀπελείπομεν, τὴν σωματικὴν χώραν ἅπασαν, ἀπομαθεῖν τὰ πάθη σπουδάσαντες κατὰ τὰς τοῦ προφήτου λόγου, Μωυσέως, ὑφηγήσεις, ἠκολούθησεν ἡμῖν, ἐλλαμβανόμενον τῆς περὶ τὴν ἔξοδον σπουδῆς καὶ τῷ τάχει τῆς ἀπολείψεως ὑπὸ φθόνου βραδυτῆτας ἐμποιοῦν·
152Çünkü şöyle denir: "Onlarla birlikte büyük bir karışık kalabalık da çıktı; davarlar, sığırlar ve pek çok hayvan" (Çıkış 12,38). Bu karışık kalabalık, doğrusunu söylemek gerekirse, psykhē'nin hayvanca ve akılsız öğretileriydi. Kötünün psykhē'sine "karışık" demesi de pek güzel ve isabetlidir; çünkü birçok ve birbiriyle çatışan kanaatlerden derlenip toplanmış, gerçekten karma bir şeydir; sayıca bir, ama çok yönlülüğüyle sayısızdır.
λέγεται γὰρ ὅτι „καὶ ἐπίμικτος πολὺς συνανέβη αὐτοῖς, καὶ πρόβατα καὶ βόες καὶ κτήνη πολλὰ σφόδρα“ (Exod. 12, 38), ὁ δὲ ἐπίμικτος οὗτος ἦν τὰ κτηνώδη καὶ ἄλογα τῆς ψυχῆς, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, δόγματα. παγκάλως δὲ καὶ εὐθυβόλως τὴν τοῦ φαύλου ψυχὴν ἐπίμικτον καλεῖ· συνῃρημένη γὰρ καὶ συμπεφορημένη καὶ μιγὰς ὄντως ἐκ πλειόνων καὶ μαχομένων δοξῶν, μία μὲν οὖσα ἀριθμῷ, μυριὰς δὲ τῷ πολυτρόπῳ.
153Bu yüzden "karışık" sözüne "büyük" de eklenmiştir. Çünkü yalnız bir şeye bakan basit, katışıksız ve gerçekten düzdür; hayatın önüne birçok gaye koyan ise gerçekte çok, karışık ve kıllıdır. Bu yüzden kehanet sözleri güzel şeylerin çilecisi Yakup'u düz, en çirkin şeylerin çilecisi Esav'ı ise kıllı olarak tanıtır (Tekvin 27,11).
διὸ καὶ τῷ ἐπίμικτος πρόσκειται πολύς· ὁ μὲν γὰρ πρὸς ἓν μόνον ἀφορῶν ἁπλοῦς καὶ ἀμιγὴς καὶ λεῖος ὄντως, ὁ δὲ πολλὰ τέλη τοῦ βίου προτιθέμενος πολὺς καὶ μιγὰς καὶ δασὺς ἀληθείᾳ. οὗ χάριν οἱ χρησμοὶ τὸν μὲν ἀσκητὴν τῶν καλῶν Ἰακὼβ λεῖον, τὸν δὲ τῶν αἰσχίστων Ἠσαῦ δασὺν εἰσάγουσι (Gen. 27, 11).
154Karma ve derme çatma kanaatlerden yoğrulmuş bu karışık ve kıllı kalabalık yüzünden nous, beden ülkesi Mısır'dan kaçarken hızla koşabilecek ve üç günde (Tekvin 22,3) aretē mirasını üçlü bir ışıkla, geçmişin hatırası, şimdinin apaçıklığı ve geleceğin umuduyla devralabilecekken, kırk yıl, yani o kadar uzun bir zaman çevrede dönüp dolaşarak, başıboş gezerek vakit harcar; bunun sebebi çok yönlülüktür. Oysa en çabuk varılan, dosdoğru yolu tutması gerekirdi.
διὰ τὸν ἐπίμικτον καὶ δασὺν τοῦτον ὄχλον ἐκ μιγάδων καὶ συγκλύδων συμπεφυρμένον δοξῶν ὠκυδρομῆσαι δυνάμενος ὁ νοῦς, ὅτε τὴν σωματικὴν χώραν ἀπεδίδρασκεν Αἴγυπτον, καὶ τρισὶν ἡμέραις (Gen. 22, 3) διαδέξασθαι τὸν ἀρετῆς κλῆρον φωτὶ τρισσῷ, μνήμῃ τῶν παρεληλυθότων καὶ ἐναργείᾳ τῶν παρόντων καὶ τῇ τῶν μελλόντων ἐλπίδι, τεσσαράκοντα ἐτῶν ἀριθμόν, μῆκος τοσούτου χρόνου, τρίβεται τὴν ἐν κύκλῳ περιάγων καὶ ἀλώμενος ἕνεκα τοῦ πολυτρόπου, τὴν ἐπ’ εὐθείας ἀνυσιμωτάτην οὖσαν δέον.
155Bu karışık kalabalık yalnız arzunun birkaç türünden hoşlanmakla kalmaz, hiçbir türünü geride bırakmamayı da uygun görür; ta ki bütün türleri içine alan cinsin bütününün peşinden gitsin. Çünkü şöyle denir: "Aralarındaki karışık kalabalık bir arzuyla arzuladı"; yani türlerden birini değil, cinsin kendisini; "ve oturup ağladılar" (Sayılar 11,4). Çünkü düşünce güçsüzlüğünü anlar ve istediğine ulaşamayınca gözyaşı döker, inler. Oysa hâllere ve hastalıklara ulaşamadığına sevinmesi, onların eksikliğini ve yokluğunu büyük bir bahtiyarlık sayması gerekirdi.
οὗτός ἐστιν ὁ μὴ μόνον ὀλίγοις εἴδεσιν ἐπιθυμίας χαίρων, ἀλλὰ μηδὲν τὸ παράπαν ἀπολιπεῖν δικαιῶν, ἵνα ὅλον δι’ ὅλων τὸ γένος, ᾧ πᾶν εἶδος ἐμφέρεται, μετέρχηται· λέγεται γὰρ ὅτι „ὁ ἐπίμικτος ὁ ἐν αὐτοῖς ἐπεθύμησεν ἐπιθυμίαν“ αὐτοῦ τοῦ γένους, οὐχ ἑνός τινος τῶν εἰδῶν, „καὶ καθίσαντες ἔκλαιον“ (Num. 11,4). συνίησι γὰρ ὀλιγοδρανοῦσα ἡ διάνοια καί, ὁπότε μὴ δύναται τυχεῖν ὧν ὀρέγεται, δακρύει καὶ στενάζει· καίτοι ὤφειλε χαίρειν παθῶν καὶ νοσημάτων ἀτυχοῦσα καὶ μεγάλην εὐπραγίαν νομίζειν τὴν ἔνδειαν καὶ ἀπουσίαν αὐτῶν.
156Ama aretē korosunun üyeleri de çırpınıp gözyaşı dökmeyi âdet edinmiştir; ya tabiatlarındaki toplumculuk ve insan sevgisi yüzünden akılsızların felaketlerine ağladıkları için ya da büyük bir sevinçten. Bu sevinç, hiç beklenmedik iyilikler birden topluca yağıp taştığında doğar. Bana öyle geliyor ki şairin "gözyaşları içinde gülerek" sözü de buradan söylenmiştir.
ἀλλὰ γὰρ καὶ τοῖς χορευταῖς ἀρετῆς σφαδᾴζειν καὶ δακρύειν ἔθος, ἢ τὰς τῶν ἀφρόνων ὀδυρομένοις συμφορὰς διὰ τὸ φύσει κοινωνικὸν καὶ φιλάνθρωπον ἢ διὰ περιχάρειαν. γίνεται δὲ αὕτη, ὅταν ἀθρόα ἀγαθὰ μηδὲ προσδοκηθέντα ποτὲ αἰφνίδιον ὀμβρήσαντα πλημμυρῇ· ἀφ’ οὗ καὶ τὸ ποιητικὸν εἰρῆσθαί μοι δοκεῖ „δακρυόεν γελάσασα“·
157Çünkü iyi duyguların en iyisi olan sevinç, umulmadık bir anda psykhē'nin üzerine düşünce onu öncekinden daha büyük kılar; öyle ki beden onun hacmini artık alamaz, sıkışıp ezilerek damlalar sızdırır; bunlara gözyaşı demek âdettir. İlahilerde bunlar hakkında şöyle denmiştir: "Bize gözyaşı ekmeği yedireceksin" (Mezmurlar 79,6) ve "Gözyaşlarım gece gündüz ekmeğim oldu" (Mezmurlar 41,4). Çünkü içten ve ciddi bir gülüşün görünür gözyaşları düşüncenin gıdasıdır; ilahî özlem psykhē'ye işleyip oluşmuş olanın ağıtını oluşmamış Olan'a bir ilahi şarkısı yaptığında.
προσπεσοῦσα γὰρ ἐκ τοῦ ἀνελπίστου ἡ εὐπαθειῶν ἀρίστη χαρὰ ψυχῇ μείζονα αὐτὴν ἢ πρότερον ἦν ἐποίησεν, ὡς διὰ τὸν ὄγκον μηκέτι χωρεῖν τὸ σῶμα, θλιβόμενον δὲ καὶ πιεζόμενον ἀποστάζειν λιβάδας, ἃς καλεῖν ἔθος δάκρυα, περὶ ὧν ἐν ὕμνοις εἴρηται· „ψωμιεῖς ἡμᾶς ἄρτον δακρύων“ (Psalm. 79, 6) καὶ „ἐγένετο τὰ δάκρυά μοι ἄρτος ἡμέρας καὶ νυκτός“ (Psalm. 41, 4). τροφὴ γάρ ἐστι διανοίας τὰ τοῦ ἐνδιαθέτου καὶ σπουδαίου γέλωτος ἐμφανῆ δάκρυα, ἐπειδὰν ὁ θεῖος ἐντακεὶς ἵμερος τὸν τοῦ γενητοῦ θρῆνον ἆσμα εἰς τὸν ἀγένητον ὕμνου ποιήσῃ.
158Bazıları bu karma ve kıllı kalabalığı reddedip kendilerinden bir duvarla ayırır, yalnız Tanrı'nın sevdiği soydan hoşlanırlar. Bazıları ise onunla da ortaklık kurar; kendi hayatlarının arabulucu olmasını uygun görür, onu insanî ve ilahî erdemler arasında bir sınır bölgesine koyarlar ki her ikisine, hem gerçekte olanlara hem de görünüşte olanlara tutunabilsinler.
ἔνιοι μὲν οὖν τὸν μιγάδα καὶ δασὺν τοῦτον ἀπορρίπτουσι καὶ διατειχίζουσιν ἀφ’ ἑαυτῶν τῷ θεοφιλεῖ μόνῳ γένει χαίροντες· ἔνιοι δὲ καὶ πρὸς αὐτὸν ἑταιρίαν τίθενται, μεσιτεύειν τὸν ἑαυτῶν βίον ἀξιοῦντες καὶ μεθόριον ἀνθρωπίνων τε καὶ θείων ἀρετῶν τιθέντες, ἵν’ ἑκατέρων ἐφάπτωνται, καὶ τῶν ἀληθείᾳ καὶ τῶν δοκήσει.
159Bu öğretiye bağlı olan, Yusuf diye adlandırılması âdet olan siyasetçi karakterdir. Babasını gömmeye giderken onunla birlikte "Firavun'un bütün hizmetkârları, onun evinin ileri gelenleri, Mısır'ın bütün ileri gelenleri, Yusuf'un bütün ev halkı, kardeşleri ve babasının bütün evi" (Tekvin 50,7–8) giderler.
τούτου τοῦ δόγματος ὁ πολιτευόμενός ἐστι τρόπος, ὃν Ἰωσὴφ ὀνομάζειν ἔθος, ᾧ συναπέρχονται μέλλοντι τὸν πατέρα κηδεύειν „πάντες οἱ παῖδες Φαραὼ καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ οἴκου αὐτοῦ καὶ πάντες οἱ πρεσβύτεροι τῆς Αἰγύπτου καὶ πᾶσα ἡ πανοικία αὐτοῦ Ἰωσὴφ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ πᾶσα ἡ οἰκία ἡ πατρικὴ αὐτοῦ“ (Gen. 50, 7. 8).
160Görüyor musun, bu siyasetçi Firavun'un evi ile babasının evi arasında ortada yer alır; ta ki hem bedene ait olanlara, yani Mısır'a, hem de psykhē'ye ait olup baba evinde hazine gibi saklanan şeylere eşit ölçüde tutunsun. "Tanrı'ya aitim" (Tekvin 50,19) ve buna akraba olan öbür sözleri söylediğinde baba evinin âdetlerine bağlı kalır; ama kendini kral sanan nous'un, Firavun'un "ikinci arabası"na (Tekvin 41,43) çıktığında yeniden Mısır kibrini yerleştirir.
ὁρᾷς ὅτι μέσος τῆς Φαραὼ καὶ τῆς πατρικῆς οἰκίας ὁ πολιτικὸς οὗτος τάττεται, ἵνα καὶ τῶν κατὰ σῶμα, τὴν Αἴγυπτον, καὶ τῶν κατὰ ψυχήν, ἅπερ ἐν τῷ πατρικῷ οἴκῳ θησαυροφυλακεῖται, κατ’ ἴσον ἐφάπτηται; ὅταν μὲν γὰρ λέγῃ „τοῦ θεοῦ εἰμι“ (Gen. 50, 19) καὶ τὰ ἄλλα ὅσα συγγενῆ τούτῳ, τοῖς τῆς πατρῴας οἰκίας ἐμμένει νομίμοις· ὅταν δὲ ἐπὶ „τὸ δευτερεῖον ἅρμα“ τοῦ βασιλεύειν νοῦ δοκοῦντος ἀνέρχηται, Φαραώ (Gen. 41, 43), τὸν Αἰγυπτιακὸν πάλιν ἱδρύεται τῦφον.
161Ama daha şanlı sayılan, en öndeki arabaya binen kral daha da zavallıdır. Çünkü güzel şeylerde öne çıkmamak en göze batan utançtır; bu şeylerde ikinciliği almak ise daha hafif bir kötülüktür.
ἀθλιώτερος δ’ ὁ νομιζόμενος ἐνδοξότερος εἶναι βασιλεύς, ὃς τῷ προηγουμένῳ τῶν ἁρμάτων ἐποχεῖται· τὸ γὰρ μὴ ἐν καλοῖς διαπρέπειν ἐπιφανέστατον αἶσχος, ὡς τὸ φέρεσθαι τὰ ἐν τούτοις δευτερεῖα κουφότερον κακόν.
162Onun iki yana gidip gelişini yaptığı yeminlerden de anlayabilirsin: Bir keresinde "Firavun'un sağlığı adına" (Tekvin 42,16) diye yemin eder, bir keresinde de tersine "Firavun'un sağlığı adına değil" (Tekvin 42,15) der. Olumsuzluk içeren yemin, hâle karşı hep öldürme hırsıyla dolu olan ve onun ölmesini isteyen baba evinin buyruğu olabilir; öbürü ise hâlin korunmasını seven Mısır'ın buyruğu.
τὸ μέντοι γε ἐπαμφοτερίζον αὐτοῦ καταμάθοις ἂν κἀκ τῶν ὅρκων οὓς πεποίηται, τοτὲ μὲν ὀμνὺς „νὴ τὴν ὑγείαν Φαραώ“ (Gen. 42, 16), τοτὲ δ’ ἔμπαλιν οὐ τὴν ὑγείαν Φαραώ (Gen. 42, 15). ἀλλ’ ὁ μὲν περιέχων τὴν ἀπόφασιν ὅρκος τῆς πατρικῆς ἂν εἴη διάταγμα οἰκίας ἀεὶ φονώσης κατὰ τοῦ πάθους καὶ βουλομένης αὐτὸ τεθνάναι, ὁ δ’ ἕτερος Αἰγύπτου, ᾗ φίλον ἐστὶ τοῦτο σῴζεσθαι.
163Bu yüzden Kutsal Kitap, onunla birlikte o kadar büyük bir kalabalık çıktığı hâlde burada "karışık kalabalık" dememiştir. Çünkü en keskin gören ve aretē'yi seven kişiye, aretē ya da aretē'nin işi olmayan her şey karışmış ve bulanmış görünür; henüz yere yakın kalan kişi ise
διόπερ καίτοι τοσαύτης πληθύος συνανιούσης ἐπίμικτον ὄχλον οὐκ εἶπεν, ἐπειδὴ τῷ μὲν ἄκρως ὁρατικῷ καὶ φιλαρέτῳ πᾶν ὃ μὴ ἀρετὴ ἢ ἀρετῆς ἔργον ἀναμεμῖχθαι καὶ συγκεχύσθαι δοκεῖ, τῷ δὲ ἔτι χαμαιζήλῳ καθ’
164yeryüzünün ödüllerini kendi başlarına sevilmeye ve itibar görmeye değer sayar. phronēsis âşığı, dediğim gibi, bir eşek arısı gibi kendi yararlı emeklerini bozmaya karar verip bu yüzden peşine takılanı bir duvarla kendinden ayıracaktır; güzel şeylere özenerek onları taklit etmek için ardından gelenleri ise kabul edecek, onlara uygun paylarını verecektir. Çünkü şöyle der: "Benimle birlikte gelen adamlardan Eşkol, Aner ve Mamre, bunlar paylarını alacaklar" (Tekvin 14,24). Bununla iyi yaratılışlı ve seyretmeyi seven karakterleri kasteder.
αὑτὰ τὰ γῆς ἆθλα ἀξιέραστα καὶ ἀξιοτίμητα νενόμισται. τὸν μὲν οὖν ὡς κηφῆνα τοὺς μὲν αὐτῶν ὠφελίμους πόνους λυμαίνεσθαι διεγνωκότα καὶ διὰ τοῦτο ἐπακολουθοῦντα διατειχιεῖ, καθάπερ ἔφην, ὁ φρονήσεως ἐραστής, τοὺς δὲ ἕνεκα μιμήσεως παρεπομένους κατὰ τὸν τῶν καλῶν ζῆλον ἀποδέξεται μοίρας αὐτοῖς τὰς ἁρμοττούσας δασάμενος· „τῶν“ γάρ φησι „συμπορευθέντων ἀνδρῶν μετ’ ἐμοῦ Ἐσχώλ, Αὐνάν, Μαμβρῆ, οὗτοι λήψονται μερίδα“ (Gen. 14, 24)· λέγει δὲ τοὺς εὐφυεῖς τρόπους καὶ φιλοθεάμονας.
165Eşkol iyi yaratılışın sembolüdür, adı "ateş" demektir; çünkü iyi yaratılış da cesur, ateşli ve neye dokunursa ona sıkıca tutunan bir şeydir. Aner seyretmeyi sevenin sembolüdür; çünkü "gözler" diye yorumlanır, zira psykhē'nin gözleri de gönül ferahlığıyla açılır. Bu ikisinin mirası da seyre dalan hayattır; bu hayata Mamre denir, ki tercüme edilince "görmekten" anlamına gelir. Seyreden kişiye de görmek uygun ve en yakışan şeydir.
ὁ μὲν γὰρ Ἐσχὼλ εὐφυΐας σύμβολον πυρὸς ἔχων ὄνομα, ἐπειδὴ καὶ τὸ εὐφυὲς εὔτολμον καὶ ἔνθερμον καὶ ἐχόμενον ὧν ἂν προσάψηται, ὁ δὲ Αὐνὰν τοῦ φιλοθεάμονος· ὀφθαλμοὶ γὰρ ἑρμηνεύεται τῷ καὶ τὰ ψυχῆς ὑπ’ εὐθυμίας ὄμματα διοίγνυσθαι. τούτων δ’ ἀμφοτέρων ἐστὶν ὁ θεωρητικὸς βίος κλῆρος, προσαγορευόμενος Μαμβρῆ, ὃ μεταληφθὲν ἀπὸ ὁράσεως καλεῖται· τῷ δὲ θεωρητικῷ τὸ ὁρᾶν συνῳδόν τε καὶ οἰκειότατον.
166nous bunları idman hocası olarak kullanıp çile için gereken hiçbir şeyi eksik bırakmadığında, kusursuz phronēsis'e eşlik eder ve onunla birlikte koşar; ne ondan üstün ne ondan aşağıdır, tam eşit ve aynı adımla yürür. Bunu açıkça söyleyen kehanet sözü gösterir: İkisi birlikte yürüyüp "Tanrı'nın söylediği yere" (Tekvin 22,3) çıktılar.
ἐπειδὰν δὲ τούτοις ἀλείπταις χρησάμενος ὁ νοῦς μηδὲν ἐλλείπῃ τῶν πρὸς ἄσκησιν, συνομαρτεῖ καὶ συντρέχει τελείᾳ φρονήσει, μήθ’ ὑπερέχων μήθ’ ὑπερεχόμενος, ἀλλὰ ἰσαίτατα καὶ ἰσοστάσια βαίνων. δηλοῖ δὲ τὸ λόγιον ἐν ᾧ σαφῶς εἴρηται, διότι πορευθέντες ἀμφότεροι ἀνῆλθον „ἐπὶ τὸν τόπον ὃν εἶπεν ὁ θεός“ (Gen. 22, 3).
167Ne olağanüstü bir eşitliktir bu erdemlerde! Emek iyi hâlle, teknik kendi kendini yetiştiren tabiatla yarışmış ve aretē'nin eşit ödüllerini alabilmiştir. Tıpkı resim ve heykel sanatının, bugün olduğu gibi yalnız hareketsiz ve cansız eserler yaratmakla kalmayıp resmettikleri ve yonttukları şeyleri hareketli ve canlı kılabilmeleri gibi; o zaman eskiden tabiatın eserlerini taklit eden bu teknikler artık kendileri tabiat olmuş gibi görünürdü.
ὑπερβάλλουσά γε ἰσότης ἀρετῶν, ἁμιλλησαμένων πόνου μὲν πρὸς εὐεξίαν, τέχνης δὲ πρὸς τὴν αὐτοδίδακτον φύσιν, καὶ δυνηθέντων ἴσα τὰ ἆθλα τῆς ἀρετῆς ἐνέγκασθαι· ὥσπερ ἂν εἰ ζωγραφία καὶ πλαστικὴ μὴ μόνον ὡς νῦν ἀκίνητα καὶ ἄψυχα ἐδημιούργουν, ἴσχυον δὲ κινούμενά τε καὶ ἔμψυχα τὰ γραφόμενα καὶ πλαττόμενα ποιεῖν· ἐδόκουν γὰρ ἂν φύσεως ἔργων οὖσαι τὸ πάλαι μιμητικαὶ τέχναι φύσεις αὐταὶ γεγενῆσθαι τὰ νῦν.
168Bu kadar yükseğe kaldırılmış olan ise psykhē'nin hiçbir parçasının artık aşağıda, ölümlü şeyler arasında oyalanmasına izin vermez; hepsini bir zincire asılmışlar gibi peşinden yukarı çeker. Bu yüzden bilgeye şöyle bir buyruk verilmiştir: "Rab'bine çık, sen, Harun, Nadab, Abihu ve İsrail ihtiyarlarından yetmiş kişi" (Çıkış 24, 1).
ὁ δὲ ἐπὶ τοσοῦτον ἄνω μετέωρος ἐξαρθεὶς οὐδὲν ἔτι τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν κάτω τοῖς θνητοῖς ἐνδιατρίβειν ἐάσει, πάντα δ’ ὥσπερ ἐκ σειρᾶς ἐκκρεμασθέντα συνεπισπάσεται. διὸ καὶ λόγιον ἐχρήσθη τῷ σοφῷ τοιόνδε· „ἀνάβηθι πρὸς κύριόν σου, σὺ καὶ Ἀαρὼν καὶ Ναδὰβ καὶ Ἀβιοὺδ καὶ ἑβδομήκοντα τῆς γερουσίας Ἰσραήλ“ (Exod. 24, 1).
169Bunun anlamı şudur: Ey psykhē, var olanı seyretmeye çık; ahenkle, akılla, gönüllü olarak, korkusuzca, sevgiyle; yedinin on katı olan kutsal ve kâmil sayılarla çık. Çünkü Harun, kanunlarda Musa'nın peygamberi diye anılır; o, düşüncenin sözcülüğünü yapan, sese dökülmüş logos'tur. Nadab "gönüllü" diye tercüme edilir: Tanrı'ya zorla değil, isteyerek saygı gösteren odur. Abihu da "babam" demektir: Tanrı'ya, akılsızlığından ötürü bir efendiye muhtaç olur gibi değil, phronēsis'i sayesinde bir babaya muhtaç olur gibi yönelen kimsedir bu.
τοῦτο δέ ἐστι τοιοῦτον· ἀνάβηθι, ὦ ψυχή, πρὸς τὴν τοῦ ὄντος θέαν εὐαρμόστως, λογικῶς, ἑκουσίως, ἀφόβως, ἀγαπητικῶς, ἐν ἀριθμοῖς ἁγίοις καὶ τελείοις ἑβδομάδος δεκαπλασασθείσης. Ἀαρὼν μὲν γὰρ προφήτης λέγεται Μωυσέως ἐν τοῖς νόμοις, ὁ γεγωνὸς λόγος προφητεύων διανοίᾳ, Ναδὰβ δὲ ἑκούσιος ἑρμηνεύεται, ὁ μὴ ἀνάγκῃ τιμῶν τὸ θεῖον, καὶ Ἀβιοὺδ πατήρ μου· οὗτος ὁ μὴ δι’ ἀφροσύνην δεσπότου μᾶλλον ἢ πατρὸς διὰ φρόνησιν ἄρχοντος θεοῦ δεόμενος.
170İşte bunlar, hükümdarlığa layık nous'un muhafızı olan kuvvelerdir; hükümdara eşlik edip onunla birlikte yürümeleri yerindedir. Ne var ki bilgisizlik ve küstahlıkla şımarıp yolu bilmediği hâlde kendi başına var olanı seyretmeye çıkmaya kalkan psykhē için tehlike büyüktür; zira bilgisizlikten ve aşırı cüretten doğan sürçmeler ağır olur.
αἵδ’ εἰσὶν αἱ τοῦ βασιλεύειν ἀξίου νοῦ δορυφόροι δυνάμεις, ἃς συνέρχεσθαι τῷ βασιλεῖ παραπεμπούσας αὐτὸν θέμις. ἀλλὰ γὰρ δέος ἐστὶν ἀναβαίνειν πρὸς τὴν τοῦ ὄντος θέαν ψυχῇ δι’ ἑαυτῆς ἀγνοούσῃ τὴν ὁδόν, ὑπὸ ἀμαθίας ἅμα καὶ τόλμης ἐπαρθείσῃ — μεγάλα δὲ τὰ ἐξ ἀνεπιστημοσύνης καὶ πολλοῦ θράσους παραπτώματα —·
171Bu yüzden Musa, kendisini Tanrı'ya götüren yolda kılavuz olarak Tanrı'nın bizzat kendisini ister ve şöyle der: "Sen kendin bizimle gelmezsen, beni buradan çıkarma" (Çıkış 33, 15). Çünkü Tanrı'nın gözetimi olmadan yapılan her hareket zararlıdır; insanların çoğu gibi burada, ölümlü hayatın içinde başıboş dolaşarak kalmak, kendini göğe doğru kaldırıp sonra kibirden ötürü tepetaklak devrilmekten daha iyidir. Nitekim sayısız sofistin başına gelen budur: Onlar bilgeliği, şeylerin en doğru şekilde kanıtlanması değil, inandırıcı sözler bulma becerisi sandılar.
διόπερ εὔχεται Μωυσῆς αὐτῷ τῷ θεῷ χρῆσθαι ἡγεμόνι πρὸς τὴν πρὸς αὐτὸν ἄγουσαν ὁδόν· λέγει γάρ· „εἰ μὴ αὐτὸς σὺ συμπορεύῃ, μή με ἀναγάγῃς ἐντεῦθεν“ (Exod. 33, 15)· διότι πᾶσα κίνησις ἡ ἄνευ θείας ἐπιφροσύνης ἐπιζήμιον, καὶ ἄμεινον ἐνταυθοῖ καταμένειν τὸν θνητὸν βίον ἀλητεύοντας, ὡς τὸ πλεῖστον ἀνθρώπων γένος, ἢ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἐξάραντας ἑαυτοὺς ὑπὸ ἀλαζονείας ἀνατραπῆναι· καθάπερ μυρίοις συνέβη τῶν σοφιστῶν, οἵτινες ᾠήθησαν σοφίαν πιθανὴν εἶναι λόγων εὕρεσιν, ἀλλ’ οὐ πραγμάτων ἀληθεστάτην πίστιν.
172Belki şöyle bir anlam da kastedilmektedir: "Bana zenginlik, şöhret, itibar, makam ya da mutluluk denen şeylerden başka bir şey bahşedip beni yükseklere kaldırma; eğer sen de benimle gelmeyeceksen." Çünkü bunlar sahiplerine çoğu zaman hem en büyük zararları hem en büyük faydaları getirir: Fayda, kişinin düşüncesine Tanrı yol gösterdiğinde; zarar ise tersi olduğunda. Gerçekte iyi olmayan bu sözde iyiler, sayısız insan için çaresiz kötülüklerin sebebi olmuştur.
ἴσως δὲ καὶ τοιοῦτόν τι δηλοῦται· μή με ἄνω μετέωρον ἐξάρῃς, πλοῦτον ἢ δόξαν ἢ τιμὰς ἢ ἀρχὰς ἢ ὅσα ἄλλα τῶν ἐν ταῖς λεγομέναις εὐτυχίαις δωρησάμενος, εἰ μὴ μέλλοις αὐτὸς συνέρχεσθαι. ταῦτα γὰρ καὶ ζημίας καὶ ὠφελείας μεγίστας πολλάκις περιποιεῖται τοῖς ἔχουσιν, ὠφελείας μέν, ὅταν ἀφηγῆται τῆς γνώμης ὁ θεός, βλάβας δέ, ὅταν τοὐναντίον· μυρίοις γὰρ τὰ λεγόμενα ἀγαθὰ πρὸς ἀλήθειαν οὐκ ὄντα κακῶν ἀνηκέστων γέγονεν αἴτια.
173Tanrı'nın ardından giden kişi ise yolda ister istemez O'nun maiyetindeki logos'ları yol arkadaşı edinir; bunlara melek demek âdettir. Nitekim "İbrahim onlarla birlikte yürüyüp onları uğurluyordu" denir (Tekvin 18, 16). Ne güzel bir karşılıktır bu: Uğurlayan uğurlanıyordu; aldığını veriyordu, bir şeyin karşılığında başka bir şeyi değil, karşılık vermeye hazır olan o tek ve aynı şeyi.
ὁ δὲ ἑπόμενος θεῷ κατὰ τἀναγκαῖον συνοδοιπόροις χρῆται τοῖς ἀκολούθοις αὐτοῦ λόγοις, οὓς ὀνομάζειν ἔθος ἀγγέλους· λέγεται γοῦν ὅτι „Ἀβραὰμ συνεπορεύετο συμπροπέμπων αὐτούς“ (Gen. 18, 16). ὢ παγκάλης ἐπανισώσεως, καθ’ ἣν ὁ παραπέμπων παρεπέμπετο, διδοὺς ὃ ἐλάμβανεν, οὐκ ἀνθ’ ἑτέρου ἕτερον, ἀλλὰ ἓν αὐτὸ μόνον ἐκεῖνο τὸ πρὸς τὰς ἀντιδόσεις ἕτοιμον.
174Çünkü kişi kâmil hâle gelmedikçe yolda kılavuz olarak ilahî logos'u kullanır. Zira şöyle bir vahiy vardır: "İşte, seni yolda korusun ve senin için hazırladığım ülkeye götürsün diye meleğimi önünden gönderiyorum. Ona kulak ver, onu dinle, ona karşı gelme; çünkü o senden hiçbir şeyi esirgemeyecektir; zira benim adım onun üzerindedir" (Çıkış 23, 20–21).
ἕως μὲν γὰρ οὐ τετελείωται, ἡγεμόνι τῆς ὁδοῦ χρῆται λόγῳ θείῳ· χρησμὸς γάρ ἐστιν· „ἰδοὺ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ἵνα φυλάξῃ σε ἐν τῇ ὁδῷ, ὅπως εἰσαγάγῃ σε εἰς τὴν γῆν ἣν ἡτοίμασά σοι. πρόσεχε αὐτῷ καὶ εἰσάκουε αὐτοῦ, μὴ ἀπείθει αὐτῷ· οὐ γὰρ μὴ ὑποστείληταί σε· τὸ γὰρ ὄνομά μού ἐστιν ἐπ’ αὐτῷ“ (Exod. 23, 20. 21).
175Ama en yüksek epistēmē'ye ulaştığında, var gücüyle koşarak önceden yolda kılavuzluk edenle aynı hıza erişecektir. Böylece ikisi de her şeye kılavuzluk eden Tanrı'nın ardından gidenler olacak; artık yanlarında başka türlü düşünenlerden hiç kimse bulunmayacak, hatta dosdoğru ve eğilmeden büyüyebilecek olan psykhē'yi eğip büken Lut bile onlardan ayrılıp gitmiş olacaktır.
ἐπειδὰν δὲ πρὸς ἄκραν ἐπιστήμην ἀφίκηται, συντόνως ἐπιδραμὼν ἰσοταχήσει τῷ πρόσθεν ἡγουμένῳ τῆς ὁδοῦ· ἀμφότεροι γὰρ οὕτως ὀπαδοὶ γενήσονται τοῦ πανηγεμόνος θεοῦ μηδενὸς ἔτι τῶν ἑτεροδόξων παρακολουθοῦντος, ἀλλὰ καὶ τοῦ Λώτ, ὃς ἔκλινε τὴν ψυχὴν ὀρθὴν καὶ ἀκαμπῆ φύεσθαι δυναμένην, διοικισθέντος.
176"İbrahim Harran'dan çıktığında yetmiş beş yaşındaydı" der (Tekvin 12, 4). Yetmiş beş yıl sayısını, önce söylediklerimizle uyumlu bir anlamı olduğu için, başka bir yerde ayrıntılı olarak ele alacağız. Önce Harran'ın ne olduğunu ve bu ülkeden göçün ne demek olduğunu inceleyelim.
„Ἀβραὰμ δὲ ἦν“ φησίν „ἐτῶν ἑβδομήκοντα πέντε, ὅτε ἐξῆλθεν ἐκ Χαρράν“ (Gen. 12, 4). περὶ μὲν οὖν τοῦ τῶν πέντε καὶ ἑβδομήκοντα ἐτῶν ἀριθμοῦ — λόγον γὰρ ἔχει συνῳδὸν τοῖς πρόσθεν εἰρημένοις — αὖθις ἀκριβώσομεν. τίς δέ ἐστι Χαρρὰν καὶ τίς ἡ ἐκ ταύτης ἀποικία τῆς χώρας, πρότερον ἐρευνήσωμεν.
177Kanunları okumuş olan hiç kimsenin şunu bilmemesi düşünülemez: İbrahim önce Keldani ülkesinden kalkıp Harran'a yerleşti; babası orada ölünce oradan da göç etti; böylece iki yeri birden geride bırakmış oldu. Peki bu konuda ne söylemeli?
οὐδένα τοίνυν τῶν ἐντετυχηκότων τοῖς νόμοις ἀγνοεῖν εἰκός, ὅτι πρότερον μὲν ἐκ τῆς Χαλδαϊκῆς ἀναστὰς γῆς Ἀβραὰμ ᾤκησεν εἰς Χαρράν, τελευτήσαντος δὲ αὐτῷ τοῦ πατρὸς ἐκεῖθι κἀκ ταύτης μετανίσταται, ὡς δυεῖν ἤδη τόπων ἀπόλειψιν πεποιῆσθαι. τί οὖν λεκτέον;
178Keldaniler, astronomi ve doğum yıldızı falcılığı üzerinde başka insanlardan çok ve ötekilerden üstün bir emek harcamış görünürler. Yeryüzündekileri gökteki şeylerle, göktekileri de yerdekilerle uyumlu kılarlar; adeta musikideki oranlarla, evrenin en ahenkli uyumunu, parçalarının birbiriyle olan ortaklığı ve duygudaşlığı aracılığıyla gösterirler: Bu parçalar yerce birbirinden ayrı düşmüş, ama akrabalıkça birbirinden kopmamıştır.
Χαλδαῖοι τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐκπεπονηκέναι καὶ διαφερόντως δοκοῦσιν ἀστρονομίαν καὶ γενεθλιαλογικήν, τὰ ἐπίγεια τοῖς μετεώροις καὶ τὰ οὐράνια τοῖς ἐπὶ γῆς ἁρμοζόμενοι καὶ ὥσπερ διὰ μουσικῆς λόγων τὴν ἐμμελεστάτην συμφωνίαν τοῦ παντὸς ἐπιδεικνύμενοι τῇ τῶν μερῶν πρὸς ἄλληλα κοινωνίᾳ καὶ συμπαθείᾳ, τόποις μὲν διεζευγμένων, συγγενείᾳ δὲ οὐ διῳκισμένων.
179Bunlar, var olanlar arasında yalnızca bu görünen dünyanın bulunduğunu sandılar; ya onun kendisinin tanrı olduğunu ya da bütün evrenin psykhē'si olan tanrıyı kendi içinde taşıdığını düşündüler. Kaderi ve zorunluluğu tanrılaştırarak insan hayatını büyük bir dinsizlikle doldurdular; zira görünen şeylerin dışında hiçbir şeyin hiçbir şeye sebep olmadığını, her bir varlığa iyiyi de kötüyü de güneşin, ayın ve öteki yıldızların dolanımlarının dağıttığını öğrettiler.
οὗτοι τὸν φαινόμενον τοῦτον κόσμον ἐν τοῖς οὖσιν ὑπετόπησαν εἶναι μόνον, ἢ θεὸν ὄντα αὐτὸν ἢ ἐν αὑτῷ θεὸν περιέχοντα, τὴν τῶν ὅλων ψυχήν· εἱμαρμένην τε καὶ ἀνάγκην θεοπλαστήσαντες ἀσεβείας πολλῆς κατέπλησαν τὸν ἀνθρώπινον βίον, ἀναδιδάξαντες ὡς δίχα τῶν φαινομένων οὐδενός ἐστιν οὐδὲν αἴτιον τὸ παράπαν, ἀλλ’ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων αἱ περίοδοι τά τε ἀγαθὰ καὶ τὰ ἐναντία ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἀπονέμουσι.
180Musa ise evrenin parçaları arasındaki ortaklık ve duygudaşlık konusunda onlara katılıyor gibidir; çünkü dünyanın bir olduğunu ve yaratılmış olduğunu bildirir. Dünya yaratılmış ve bir olduğuna göre, onu oluşturan her şeyin temelinde, parça parça, aynı unsurların bulunması akla yatkındır; tıpkı birleşik cisimlerde parçaların birbirini tutması gibi.
Μωυσῆς μέντοι τῇ μὲν ἐν τοῖς μέρεσι κοινωνίᾳ καὶ συμπαθείᾳ τοῦ παντὸς ἔοικε συνεπιγράφεσθαι, ἕνα καὶ γενητὸν ἀποφηνάμενος τὸν κόσμον εἶναι — γενομένου γὰρ καὶ ἑνὸς ὑπάρχοντος εὔλογον τάς γε στοιχειώδεις οὐσίας ὑποβεβλῆσθαι τοῖς ἀποτελουμένοις τὰς αὐτὰς ἅπασι κατὰ μέρη, καθάπερ ἐπὶ σωμάτων συμβέβηκε τῶν ἡνωμένων ἀλληλουχεῖν —,
181Ama Tanrı hakkındaki kanaatte onlardan ayrılır. Ona göre ne dünya ne de dünyanın psykhē'si ilk Tanrı'dır; yıldızlar ya da onların dans eder gibi dönüşleri de insanların başına gelenlerin asıl sebepleri değildir. Bu evren, Yaratıcı'nın yerin en uç noktalarından göğün sınırlarına kadar gerdiği görünmez kuvvelerle bir arada tutulur; O, bağladığı şeyler çözülmesin diye güzelce önlem almıştır. Çünkü bu kuvveler, evrenin kopmaz bağlarıdır.
τῇ δὲ περὶ θεοῦ δόξῃ διαφέρεσθαι· μήτε γὰρ τὸν κόσμον μήτε τὴν τοῦ κόσμου ψυχὴν τὸν πρῶτον εἶναι θεὸν μηδὲ τοὺς ἀστέρας ἢ τὰς χορείας αὐτῶν τὰ πρεσβύτατα τῶν συμβαινόντων ἀνθρώποις αἴτια, ἀλλὰ συνέχεσθαι μὲν τόδε τὸ πᾶν ἀοράτοις δυνάμεσιν, ἃς ἀπὸ γῆς ἐσχάτων ἄχρις οὐρανοῦ περάτων ὁ δημιουργὸς ἀπέτεινε, τοῦ μὴ ἀνεθῆναι τὰ δεθέντα καλῶς προμηθούμενος· δεσμοὶ γὰρ αἱ δυνάμεις τοῦ παντὸς ἄρρηκτοι.
182Bu yüzden kanunların bir yerinde "Tanrı yukarıda gökte ve aşağıda yerdedir" (Tesniye 4, 39) denmesi, kimseyi bunun Tanrı'nın varlığı için söylendiğini sanmaya götürmesin; çünkü Var Olan'a yakışan kuşatmaktır, kuşatılmak değil. Söylenen, O'nun kuvvesidir; her şeyi onunla yerleştirmiş, düzenlemiş ve tertip etmiştir.
διό, κἄν που τῆς νομοθεσίας λέγηται „ὁ θεὸς ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω καὶ ἐπὶ τῆς γῆς κάτω“ (Deut. 4,39), μηδεὶς ὑποτοπησάτω τὸν κατὰ τὸ εἶναι λέγεσθαι — τὸ γὰρ ὂν περιέχειν ἀλλ’ οὐ περιέχεσθαι θέμις —, δύναμιν δ’ αὐτοῦ, καθ’ ἣν ἔθηκε καὶ διετάξατο καὶ διεκόσμησε τὰ ὅλα.
183Bu kuvve, asıl anlamıyla iyiliktir. aretē'den ve güzellikten nefret eden kıskançlığı kendinden uzaklaştırmış, lütuflar doğurmuştur; olmayan şeyleri bu lütuflarla var edip ortaya çıkarmıştır. Var Olan'ın kendisine gelince, insanların kanaatinde her yerde varmış gibi tasavvur edilse de gerçekte hiçbir yerde görünmez. Bu yüzden şu vahiy son derece doğrudur: "İşte ben buradayım" — gösterilemeyen biri gösteriliyormuş gibi, görünmeyen biri görünürmüş gibi — "senden önce" (Çıkış 17, 6). Yani her yaratılmıştan önce; o yaratılmışın dışında duran ve kendisinden sonra gelenlerin
αὕτη δὲ κυρίως ἐστὶν ἀγαθότης, φθόνον μὲν τὸν μισάρετον καὶ μισόκαλον ἀπεληλακυῖα ἀφ’ ἑαυτῆς, χάριτας δὲ γεννῶσα αἷς τὰ μὴ ὄντα εἰς γένεσιν ἄγουσα ἀνέφηνεν· ἐπεὶ τό γε ὂν φαντασιαζόμενον δόξῃ πανταχοῦ πρὸς ἀλήθειαν οὐδαμοῦ φαίνεται, ὡς ἀψευδέστατον ἐκεῖνον εἶναι τὸν χρησμόν, ἐν ᾧ λέλεκται· „ὧδε ἐγώ,“ ἄδεικτος ὡς ἂν δεικνύμενος, ἀόρατος ὡς ἂν ὁρατὸς ὤν, „πρὸ τοῦ σέ“ (Exod. 17,6)· πρὸ γὰρ παντὸς τοῦ γενητοῦ, ἔξω βαίνων ἐκείνου καὶ μηδενὶ
184 hiçbirinde bulunmayan.
Bunları Keldani kanaatini yıkmak için söyledikten sonra, düşüncede hâlâ Keldani kalanları doğruya döndürmek ve çağırmak gerektiğini düşünür ve öğretisine şöyle başlar: "Ey hayranlık verici insanlar, ne diye birdenbire yerden bu kadar yükseğe kalkıp yukarılarda yüzüyor, havanın da üstüne baş uzatıp esirde dolaşıyorsunuz? Güneşin hareketlerini, ayın dolanımlarını ve öteki yıldızların ahenkli ve dillere destan danslarını kesin olarak bilecekmişsiniz gibi! Bunlar, daha mesut ve daha ilahî bir paya sahip oldukları için sizin kavrayışınızın ötesindedir.
τῶν μετ’ αὐτὸν ἐμφερόμενος. τούτων λεγομένων ἐπὶ τῇ τῆς Χαλδαϊκῆς δόξης ἀνατροπῇ τοὺς ἔτι τὴν γνώμην χαλδαΐζοντας μετακλίνειν καὶ μετακαλεῖν οἴεται δεῖν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν, τῆς διδασκαλίας ἀρχόμενος ὧδε· τί, φησίν, ὦ θαυμάσιοι, τοσοῦτον αἰφνίδιον ἀρθέντες ἀπὸ γῆς εἰς ὕψος ἐπινήχεσθε καὶ τὸν ἀέρα ὑπερκύψαντες αἰθεροβατεῖτε, ὡς ἡλίου κινήσεις καὶ σελήνης περιόδους καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων τὰς ἐμμελεῖς καὶ ἀοιδίμους ἀκριβοῦν χορείας; ταῦτα γὰρ μείζονα ἢ κατὰ τὰς ὑμετέρας ἐστὶν ἐπινοίας ἅτε εὐδαιμονεστέρας καὶ θειοτέρας μοίρας λαχόντα.
185Öyleyse gökten inin; indikten sonra da yine yeri, denizi, ırmakları, bitkilerin ve hayvanların türlerini incelemeye koyulmayın; yalnız kendinizi ve kendi tabiatınızı araştırın; başka yerde değil, kendi içinizde oturun. Çünkü kendi evinizdekileri, yani onda hükmedeni ve itaat edeni, canlı olanı ve cansız olanı, akıllı olanı ve akılsız olanı, ölümsüz olanı ve ölümlü olanı, daha iyiyi ve daha kötüyü gözden geçirirseniz, hemen Tanrı'ya ve O'nun eserlerine dair açık bir epistēmē edinirsiniz.
κατάβητε οὖν ἀπ’ οὐρανοῦ καὶ καταβάντες μὴ πάλιν γῆν καὶ θάλατταν καὶ ποταμοὺς καὶ φυτῶν καὶ ζῴων ἰδέας ἐξετάζετε, μόνους δὲ ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἑαυτῶν φύσιν ἐρευνᾶτε, μὴ ἑτέρωθι μᾶλλον οἰκήσαντες ἢ παρ’ ἑαυτοῖς· διαθεώμενοι γὰρ τὰ κατὰ τὸν ἴδιον οἶκον, τὸ δεσπόζον ἐν αὐτῷ, τὸ ὑπήκοον, τὸ ἔμψυχον, τὸ ἄψυχον, τὸ λογικόν, τὸ ἄλογον, τὸ ἀθάνατον, τὸ θνητόν, τὸ ἄμεινον, τὸ χεῖρον, εὐθὺς ἐπιστήμην θεοῦ καὶ τῶν ἔργων αὐτοῦ σαφῆ λήψεσθε.
186Şunu düşüneceksiniz: Sizde bir nous olduğu gibi evrende de bir nous vardır; sizin nous'unuz sizinle ilgili şeylerin yönetimini ve hâkimiyetini üstlenip parçaların her birini kendine itaat ettirdiği gibi, evrenin nous'u da önderliği kuşanmış olarak dünyayı mutlak bir kanun ve adaletle idare eder; yalnız daha değerli olanları değil, daha önemsiz
λογιεῖσθε γὰρ ὅτι, ὡς ἐν ὑμῖν ἐστι νοῦς, καὶ τῷ παντί ἐστι, καὶ ὡς ὁ ὑμέτερος ἀρχὴν καὶ δεσποτείαν τῶν περὶ ὑμᾶς ἀναψάμενος ἕκαστον τῶν μερῶν ὑπήκοον ἀπέφηνεν ἑαυτῷ, οὕτω καὶ ὁ τοῦ παντὸς τὴν ἡγεμονίαν περιβεβλημένος αὐτοκράτορι νόμῳ καὶ δίκῃ τὸν κόσμον ἡνιοχεῖ προμηθούμενος οὐ τῶν ἀξιονικοτέρων αὐτὸ μόνον ἀλλὰ καὶ τῶν ἀφανεστέρων
187 görünenleri de gözetir. Öyleyse göklerle ilgili bu boş merakı bırakıp göç edin ve dediğim gibi kendi içinizde oturun: Keldanilerin ülkesini, yani kanaati geride bırakın ve his yurdu olan Harran'a, yani düşüncenin bedenden evine taşının.
εἶναι δοκούντων. μεταναστάντες οὖν ἀπὸ τῆς κατ’ οὐρανὸν περιεργίας ἑαυτούς, ὅπερ εἶπον, οἰκήσατε, τὴν μὲν Χαλδαίων γῆν, δόξαν, καταλιπόντες, μετοικισάμενοι δὲ εἰς Χαρράν, τὸ τῆς αἰσθήσεως χωρίον, ὃ δὴ σωματικός ἐστιν οἶκος διανοίας.
188Çünkü Harran "oyuk" diye tercüme edilir; oyuklar da his deliklerinin simgesidir. Zira gözler görmenin, kulaklar işitmenin, burun koku almanın, boğaz tatmanın, bedenin bütün yapısı da dokunmanın bir bakıma delikleri ve inleridir.
Χαρρὰν γὰρ ἑρμηνεύεται τρώγλη, τρῶγλαι δὲ σύμβολα αἰσθήσεως ὀπῶν εἰσίν· ὀπὰς γὰρ καὶ φωλεοὺς τρόπον τινὰ ὀφθαλμοὺς μὲν ὁράσεως, ἀκοῆς δὲ ὦτα, ῥῖνας δὲ ὀσμῶν καὶ γεύσεως φάρυγγα καὶ πᾶσαν τὴν σώματος κατασκευὴν ἁφῆς εἶναι συμβέβηκε.
189Bunlarla bir süre daha uğraşın; onların arasında dinlenin, vakit geçirin, her birinin tabiatını elden geldiğince inceden inceye öğrenin; her birinde iyi olanla kötü olanı iyice kavrayıp kötüden kaçının, iyiyi seçin. Ama kendi evinizin tamamını çok dikkatle inceleyip her bir parçasının nasıl bir yeri ve anlamı olduğunu açıkça gördüğünüzde, harekete geçin ve buradan göçmenin yolunu arayın; bu göç ölümü değil, ölümsüzlüğü müjdeler.
τούτοις οὖν ἔτι διατρίψαντες ἐνηρεμήσατε καὶ σχολάσατε καὶ τὴν ἑκάστου φύσιν ὡς ἔνι μάλιστα ἀκριβώσατε, καὶ τὸ ἐν ἑκάστοις εὖ τε καὶ χεῖρον καταμαθόντες τὸ μὲν φύγετε, τὸ δ’ ἔμπαλιν ἑλέσθε. ἐπειδὰν μέντοι σφόδρα ἀκριβῶς πάντα τὸν ἴδιον διασκέψησθε οἶκον καὶ ὃν ἔχει λόγον ἕκαστον αὐτοῦ τῶν μερῶν αὐγάσησθε, διακινήσαντες αὑτοὺς τὴν ἐνθένδε μετανάστασιν ζητεῖτε, οὐ θάνατον ἀλλ’ ἀθανασίαν καταγγέλλουσαν.
190Bu ölümsüzlüğün açık işaretlerini, bedenin ve hislerin inlerine kapatılmış olsanız bile göreceksiniz. Bazen derin uykularda: O zaman nous hislerden ve bedenle ilgili diğer her şeyden çekilip uzaklaşır, aynaya bakar gibi hakikate bakarak kendi kendiyle konuşmaya başlar; hislerden gelen tasavvurlardan üzerine sinen her şeyi silkip atar ve ilahî bir coşkuyla rüyalar aracılığıyla gelecek hakkında hiç yanılmayan kehanetlerde bulunur.
ἧς δείγματα σαφῆ καὶ ἐν τοῖς σωματικοῖς καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐγκατειλημμένοι φωλεοῖς κατόψεσθε, τοτὲ μὲν ἐν τοῖς βαθέσιν ὕπνοις — ἀναχωρήσας γὰρ ὁ νοῦς καὶ τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν ἄλλων ὅσα κατὰ τὸ σῶμα ὑπεξελθὼν ἑαυτῷ προσομιλεῖν ἄρχεται ὡς πρὸς κάτοπτρον ἀφορῶν ἀλήθειαν, καὶ ἀπορρυψάμενος πάνθ’ ὅσα ἐκ τῶν κατὰ τὰς αἰσθήσεις φαντασιῶν ἀπεμάξατο τὰς περὶ τῶν μελλόντων ἀψευδεστάτας διὰ τῶν ὀνείρων μαντείας ἐνθουσιᾷ —,
191Bazen de uyanıkken: Nous felsefenin konularından birine kapılıp onun tarafından sürüklendiğinde, onun peşinden gider, bedenin kütlesine ait diğer her şeyi elbette unutur. Hisler, düşünülür olanı dikkatle seyretmeye engel olursa, seyre düşkün olanlar onların saldırısını bertaraf etmeye özen gösterirler: Gözlerini yumar, kulaklarını tıkar, öteki hislerin dürtülerini durdurur, yalnızlıkta ve karanlıkta kalmayı uygun bulurlar; ta ki Tanrı'nın düşünülür olanları görsün diye psykhē'ye verdiği göz duyulur bir şey tarafından gölgelenmesin.
τοτὲ δὲ κἀν ταῖς ἐγρηγόρσεσιν· ὅταν γὰρ ἔκ τινος τῶν κατὰ φιλοσοφίαν κατασχεθεὶς θεωρημάτων ἀχθῇ πρὸς αὐτοῦ, τῷ μὲν ἕπεται, τῶν δ’ ἄλλων ὅσα κατὰ τὸν σωματικὸν ὄγκον ἀμνημονεῖ δήπου. κἂν ἐμποδίζωσιν αἱ αἰσθήσεις πρὸς τὴν ἀκριβῆ θέαν τοῦ νοητοῦ, μέλει τοῖς φιλοθεάμοσι καθαιρεῖν αὐτῶν τὴν ἐπίθεσιν· τάς τε γὰρ ὄψεις καταμύουσι καὶ τὰ ὦτα ἐπιφράττουσι καὶ τὰς τῶν ἄλλων ⟨αἰσθήσεων⟩ ἐπέχουσιν ὁρμὰς καὶ ἐν ἐρημίᾳ καὶ σκότῳ διατρίβειν ἀξιοῦσιν, ὡς μὴ πρός τινος αἰσθητοῦ τὸ ψυχῆς ὄμμα, ᾧ νοητὰ βλέπειν ἔδωκεν ὁ θεός, ἐπισκιασθῇ.
192Bu şekilde ölümlü olandan ayrılmanın ne demek olduğunu öğrendiğinizde, yaratılmamış olan hakkındaki kanaatlerde de terbiye edilmiş olacaksınız. Yoksa sizin nous'unuz bedeni, hissi ve sözü üzerinden atıp onlardan ayrı olarak var olanları çıplakça görebiliyor da, her şeyin nous'u olan Tanrı'nın bütün maddi tabiatın dışında, kuşatan ama kuşatılmayan olarak durmadığını, onun ötesine bir insan gibi yalnız düşünceyle değil, Tanrı'ya yakıştığı üzere kendi varlığıyla da geçmediğini mi sanıyorsunuz?
τοῦτον μέντοι τὸν τρόπον μαθόντες ἀπόλειψιν τοῦ θνητοῦ χρηματίζειν καὶ τὰς περὶ τοῦ ἀγενήτου παιδευθήσεσθε δόξας· εἰ μὴ νομίζετε τὸν μὲν ὑμέτερον νοῦν ἀποδυσάμενον σῶμα, αἴσθησιν, λόγον, δίχα τούτων γυμνὰ δύνασθαι τὰ ὄντα ὁρᾶν, τὸν δὲ τῶν ὅλων νοῦν, τὸν θεόν, οὐκ ἔξω τῆς ὑλικῆς φύσεως πάσης ἑστάναι περιέχοντα, οὐ περιεχόμενον, καὶ οὐκ ἐπινοίᾳ μόνον ἐπεξεληλυθέναι ὥσπερ ἄνθρωπον, ἀλλὰ καὶ τῷ οὐσιώδει, οἷα ἁρμόττει θεόν.
193Bizim nous'umuz bedeni yaratmamıştır; beden başkasının eseridir. Bu yüzden nous, bir kabın içinde olduğu gibi bedenin içinde kuşatılmıştır. Her şeyin nous'u ise evreni meydana getirmiştir; yapan da yapılandan üstündür. Öyleyse O, daha aşağı olanın içinde bulunamaz; üstelik babanın oğlun içinde kuşatılması yakışık almaz, oğlun babanın özeniyle büyümesi yakışır.
ὁ μὲν γὰρ ἡμέτερος νοῦς οὐ δεδημιούργηκε τὸ σῶμα, ἀλλ’ ἔστιν ἔργον ἑτέρου· διὸ καὶ περιέχεται ὡς ἐν ἀγγείῳ τῷ σώματι. ὁ δὲ τῶν ὅλων νοῦς τὸ πᾶν γεγέννηκε, τὸ πεποιηκὸς δὲ τοῦ γενομένου κρεῖττον· ὥστ’ οὐκ ἂν ἐμφέροιτο τῷ χείρονι, δίχα τοῦ μηδὲ ἁρμόττειν πατέρα ἐν υἱῷ περιέχεσθαι, υἱὸν δὲ ταῖς τοῦ πατρὸς ἐπιμελείαις συναύξεσθαι.
194Nous böyle adım adım ilerleyerek dindarlığın ve takvanın babasına ulaşacaktır. Önce doğum yıldızı falcılığından vazgeçecektir; çünkü bu falcılık onu, dünyanın ilk Tanrı'nın eseri değil, bizzat ilk Tanrı olduğuna, yıldızların gidişlerinin ve hareketlerinin de insanların felaketlerinin ve, tersine, saadetlerinin sebebi olduğuna inandırmıştı.
οὕτω κατὰ βραχὺ μεταβαίνων ὁ νοῦς ἐπὶ τὸν εὐσεβείας καὶ ὁσιότητος ἀφίξεται πατέρα, γενεθλιαλογικῆς ἀποστὰς τὸ πρῶτον, ἥτις παρέπεισεν αὐτὸν ὑπολαβεῖν τὸν κόσμον θεὸν τὸν πρῶτον εἶναι, ἀλλὰ μὴ τοῦ πρώτου θεοῦ δημιούργημα, καὶ τὰς τῶν ἀστέρων φοράς τε καὶ κινήσεις αἰτίας ἀνθρώποις κακοπραγίας καὶ τοὐναντίον εὐδαιμονίας.
195Sonra kendi kendini incelemeye geçecek; kendi evine ait olanlar, yani beden, his ve söz üzerine felsefe yapacak; şairin sözüyle
"evinde kötünün de iyinin de neler olup bittiğini"
öğrenecektir. Ardından kendisinden başlayan bir yol açacak ve bu yoldan, tahmin edilmesi ve kavranması güç olan her şeyin Babası'nı anlamayı umacaktır. Kendini iyice öğrendiğinde belki Tanrı'yı da bilecektir; artık hislerin aletleri olan Harran'da kalmayıp kendine dönmüş olacaktır. Çünkü düşünülür olanla değil de hâlâ hisle hareket eden birinin Var Olan'ı
ἔπειτ’ εἰς τὴν ἐπίσκεψιν ἐλθὼν τὴν αὐτὸς ἑαυτοῦ, φιλοσοφήσας τὰ κατὰ τὸν ἴδιον οἶκον, τὰ περὶ σώματος, τὰ περὶ αἰσθήσεως, τὰ περὶ λόγου, καὶ γνοὺς κατὰ τὸ ποιητικὸν γράμμα ὅττι τοι ἐν μεγάροισι κακόν τ’ ἀγαθόν τε τέτυκται, ἔπειτ’ ἀνατεμὼν ὁδὸν τὴν ἀφ’ αὑτοῦ καὶ διὰ ταύτης ἐλπίσας τὸν δυστόπαστον καὶ δυστέκμαρτον πατέρα τῶν ὅλων κατανοῆσαι, μαθὼν ἀκριβῶς ἑαυτὸν εἴσεται τάχα που καὶ θεόν, οὐκέτι μένων ἐν Χαρράν, τοῖς αἰσθήσεως ὀργάνοις, ἀλλ’ εἰς ἑαυτὸν ἐπιστραφείς· ἀμήχανον γὰρ ἔτι κινούμενον αἰσθητῶς μᾶλλον ἢ νοητῶς πρὸς τὴν τοῦ ὄντος ἐλθεῖν
196 incelemeye ulaşması imkânsızdır.
ἐπίσκεψιν. οὗ χάριν καὶ ὁ ταχθεὶς τὴν ἀρίστην τάξιν παρὰ θεῷ τρόπος, ὄνομα Σαμουήλ, οὐχ ὑφηγεῖται τὰ τῆς βασιλείας δίκαια τῷ Σαοὺλ [[οὐδ’]ὐδ[οὐδ’]] ἔτι [οὐδ’]ιατρίβοντι ἐν τοῖς σκεύεσιν, ἀλλ[οὐδ’] ἐπειδὰν ἐκεῖθεν αὐτὸν ἐξελκύσῃ. πυνθάνεται μὲν γάρ, εἰ ἔτι ἔρχεται ἐνθάδε ὁ ἀνήρ, ἀποκρίνεται δὲ τὸ λόγιον· "ἰδοὺ αὐτὸς κέκρυπται ἐν τοῖς σκεύεσι“.
197 Bu yüzden Tanrı katında en iyi mevkie yerleştirilmiş olan, adı Samuel olan karakter, krallığın haklarını Saul'a o hâlâ eşyaların arasında oyalanırken anlatmaz; onu oradan dışarı çekip çıkardıktan sonra anlatır. Samuel, "O adam buraya henüz geliyor mu?" diye sorar; vahiy de şöyle cevap verir: "İşte o, eşyaların arasına saklanmıştır."
Bunu duyan ve tabiatça eğitici olan kişiye, onu oraya büyük bir çabayla çekip çıkarmaktan başka ne düşer? Nitekim "koşup onu oradan alır" der (I. Krallar [I. Samuel] 10, 22–23). Çünkü Saul, psykhē'nin kapları olan beden ve his arasında oyalandığı sürece krallığın öğretilerini ve kanunlarını dinlemeye layık değildi —krallık derken bilgeliği kastediyoruz, çünkü bilgeye de kral deriz—; ancak oradan göç ettiğinde, sis dağılınca keskin görecek hâle gelmişti. Öyleyse epistēmē'nin dostunun, adı Harran olan his ülkesini de bırakması gerektiğini düşünmesi yerindedir.
τί οὖν προσήκει τὸν ἀκούσαντα, φύσει παιδευτικὸν ὄντα, ποιῆσαι, ὅτι μὴ μετὰ σπουδῆς αὐτὸν ἐξελκύσαι; „ἐπιδραμὼν“ γάρ φησι "λαμβάνει αὐτὸν ἐκεῖθεν“ (I Reg. 10,22. 23), διότι τοῖς ἀγγείοις τῆς ψυχῆς, σώματι καὶ αἰσθήσει, ⟨ἐν⟩διατρίβων οὐκ ἦν ἀξιόχρεως ἀκοῦσαι τῶν τῆς βασιλείας δογμάτων καὶ νόμων — βασιλείαν δὲ σοφίαν εἶναι λέγομεν, ἐπεὶ καὶ τὸν σοφὸν βασιλέα —, μεταναστὰς δέ, ἡνίκα τῆς ἀχλύος σκεδασθείσης ὀξυδορκήσειν ἔμελλεν. εἰκότως οὖν καὶ τὴν αἰσθήσεως χώραν, ὄνομα Χαρράν, ἀπολιπεῖν οἴεται δεῖν ὁ ἐπιστήμης ἑταῖρος.
198Bu ülkeyi yetmiş beş yaşındayken bırakır. Bu sayı, duyulur ve düşünülür, daha yaşlı ve daha genç, ayrıca bozulur ve bozulmaz tabiatlar arasındaki sınırdır.
Ἀπολείπει δὲ ἐτῶν γεγονὼς πέντε καὶ ἑβδομήκοντα· ὁ δὲ ἀριθμὸς οὗτος αἰσθητῆς καὶ νοητῆς, πρεσβυτέρας τε καὶ νεωτέρας, ἔτι δὲ φθαρτῆς καὶ ἀφθάρτου μεθόριος φύσεώς ἐστι.
199Çünkü yetmiş sayısı düşünülür, daha yaşlı ve bozulmazdır; beş ise, sayıca beş hisse eşit olduğundan, duyulur ve daha gençtir. Hâlâ idman yapmakta olan ve henüz kesin zafer ödüllerini kazanamamış olan mücadeleci de bu sayıyla sınanır. Nitekim "Yakup'tan çıkan canların tümü yetmiş beş kişiydi" denir (Çıkış 1, 5).
νοητὸς μὲν γὰρ καὶ πρεσβύτερος καὶ ἄφθαρτος λόγος ὁ τῶν ἑβδομήκοντα, αἰσθητὸς δὲ καὶ νεώτερος ὁ ταῖς πέντε ἰσάριθμος ὢν αἰσθήσεσι. τούτῳ καὶ ὁ ἔτι γυμναζόμενος ἀσκητὴς ἐξετάζεται, μηδέπω δεδυνημένος ἐνέγκασθαι τὰ τέλεια νικητήρια· λέγεται γὰρ ὅτι "ἦσαν αἱ πᾶσαι ψυχαὶ ἐξ Ἰακὼβ πέντε καὶ ἑβδομήκοντα“ (Exod. 1,5)·
200Çünkü yarışan ve aretē'yi kazanmak için verilen gerçekten kutsal mücadeleyi bozmayan kişinin bedenlerden önce canları, psykhē'leri doğar; ama bunlar akılsız kısmı henüz kesip atmamış, hissin kalabalığını hâlâ peşlerinde sürüklemektedirler. Zira Yakup güreşen, toz toprağa bulanan ve rakibine çelme takan kişinin adıdır; zafer kazanmış olanın değil.
τοῦ γὰρ ἀθλοῦντος καὶ τὸν ὑπὲρ κτήσεως ἀρετῆς ἱερὸν ὄντως ἀγῶνα μὴ διαφθείροντος ψυχαὶ μὲν πρὸ σωμάτων γεννήματα, οὔπω δ’ ἐκτετμημέναι τὸ ἄλογον, ἀλλ’ ἔτι τὸν αἰσθήσεως ὄχλον ἐφελκόμεναι. παλαίοντος γὰρ καὶ κονιομένου καὶ πτερνίζοντος Ἰακώβ ἐστιν ὄνομα, οὐ νενικηκότος·
201Ama Tanrı'yı görmeye yeterli sayılıp adı İsrail olarak değiştirildiğinde, beş hissi kesip atarak yalnız yetmiş sayısını kullanacaktır. Nitekim "Ataların yetmiş canla Mısır'a indiler" denir (Tesniye 10, 22). Bilge Musa'nın tanıdığı sayı budur; çünkü bütün kalabalığın içinden en iyiler arasından seçilenler yetmiş kişiydi ve hepsi yaşlarıyla değil, phronēsis'leriyle, öğütleriyle, görüşleriyle ve eski usule bağlılıklarıyla ihtiyardı.
ὅταν δὲ τὸν θεὸν ὁρᾶν ἱκανὸς εἶναι δόξας Ἰσραὴλ μετονομασθῇ, μόνῳ χρήσεται τῷ ἑβδομηκοστῷ λόγῳ, τὴν πεντάδα τῶν αἰσθήσεων ἐκτεμών· λέγεται γὰρ ὅτι „ἐν ἑβδομήκοντα ψυχαῖς κατέβησαν οἱ πατέρες σου εἰς Αἴγυπτον“ (Deut. 10,22). οὗτός ἐστιν ὁ ἀριθμὸς Μωυσέως τοῦ σοφοῦ γνώριμος· τοὺς γὰρ ἀριστίνδην ἐκ παντὸς τοῦ πλήθους ἐπιλελεγμένους ἑβδομήκοντα εἶναι συμβέβηκε καὶ πρεσβυτέρους ἅπαντας, οὐχ ἡλικίαις ἀλλὰ φρονήσει καὶ βουλαῖς, γνώμαις τε καὶ ἀρχαιοτρόποις ζηλώσεσιν.
202Psykhē'nin kâmil meyveleri toplanıp ambara konduğunda bu sayı kurban olarak sunulur ve Tanrı'ya geri verilir. Çünkü Çardak Bayramı'nda öteki kurbanlardan ayrı olarak yetmiş danayı yakmalık kurban olarak sunmak buyrulmuştur (Sayılar 29, 13 vd.). Önderlerin taslarına da yetmiş sayısına göre biçim verilir; her biri yetmiş şekel ağırlığındadır (Sayılar 7, 13 vd.). Çünkü psykhē'de barışa, uzlaşmaya ve dostluğa ait olanlar gerçekten de ağırlıklı ve çekici bir kuvveye, yani kutsal yetmiş sayısına sahiptir. Aretē'den nefret eden ve tutkuya düşkün tabiat olan Mısır ise bu sayıyı yas tutarken anar; çünkü onlarda yas yetmiş gün sürer
οὗτος ὁ ἀριθμὸς ἱερουργεῖταί τε καὶ ἀποδίδοται θεῷ, ὅταν οἱ τέλειοι τῆς ψυχῆς συναχθῶσι καὶ συγκομισθῶσι καρποί· τῇ γὰρ τῶν σκηνῶν ἑορτῇ χωρὶς τῶν ἄλλων θυμάτων ἑβδομήκοντα μόσχους ἀνάγειν θυσίαν ὁλόκαυστον διείρηται (Num. 29, 13 sqq.). κατὰ τὸν ἑβδομηκοστὸν λόγον καὶ αἱ τῶν ἀρχόντων φιάλαι κατασκευάζονται — ἑκάστη γὰρ ἑβδομήκοντα σικλῶν ἐστιν ὁλκῆς (Num. 7,13 sqq.) —, ἐπειδὴ τὰ ἔνσπονδα καὶ συμβατήρια καὶ φίλα τῆς ψυχῆς ὡς ἀληθῶς ὁλκὸν ἔχει δύναμιν, τὸν ἑβδομηκοστὸν καὶ ἅγιον λόγον, ὃν Αἴγυπτος, ἡ μισάρετος καὶ φιλοπαθὴς φύσις, πενθοῦσα εἰσάγεται· ἑβδομήκοντα γὰρ ἡμέραις καταριθμεῖται παρ’ αὐτοῖς τὸ πένθος
203 (Tekvin 50, 3). Dediğim gibi, bu sayı Musa'nın tanıdığı sayıdır; beş hissin sayısı ise hem bedene hem dış şeylere bağlanan, adına Yusuf demek âdet olan kişinin sayısıdır. Yusuf bunlara öyle özen göstermiştir ki, aynı anneden doğan kardeşine, yani hissin çocuğu olana —çünkü baba bir kardeşleri pek tanımaz— beş kat elbise armağan eder (Tekvin 45, 22); hisleri seçkin, süse ve itibara layık sayar.
(Gen. 50,3). οὗτος μὲν οὖν ὁ ἀριθμός, ὡς ἔφην, Μωυσέως γνώριμος, ὁ δὲ τῶν πέντε αἰσθήσεων τοῦ καὶ τὸ σῶμα καὶ τὰ ἐκτὸς ἀσπαζομένου, ὃν ἔθος καλεῖν Ἰωσήφ. τοσαύτην γὰρ αὐτῶν ἐπιμέλειαν πεποίηται, ὥστε τὸν μὲν ὁμογάστριον ἀδελφόν, τὸν αἰσθήσεως ἔκγονον ὄντα — ἥκιστα γὰρ ὁμοπατρίους οἶδε —, πέντε ἐξάλλοις δωρεῖται στολαῖς (Gen. 45,22), διαπρεπεῖς ἡγούμενος τὰς αἰσθήσεις καὶ κόσμου καὶ τιμῆς ἀξίας.
204Bütün Mısır için de hislere saygı gösterilsin ve onlara krallara verir gibi her yıl vergi ve haraç getirilsin diye kanunlar yazar. Çünkü tahılın beşte birinin verilmesini buyurur (Tekvin 47, 24); bu da beş his için bol bol malzeme ve besin depolamak demektir; öyle ki her biri kendine ait olanlarla durmaksızın doyup sefa sürsün ve içeri taşınan yükle nous'u ağırlaştırıp boğsun. Çünkü hisler ziyafet çektiğinde düşünce aç kalır; tersine, hisler oruç tuttuğunda düşünce bayram eder.
ὅλῃ δὲ Αἰγύπτῳ καὶ νόμους ἀναγράφει, ὅπως τιμῶσιν αὐτὰς καὶ φόρους καὶ δασμοὺς ὡς βασιλεῦσιν ἀνὰ πᾶν ἔτος κομίζωσι· τὸν γὰρ σῖτον ἀποπεμπτοῦν κελεύει (Gen. 47,24), τὸ δέ ἐστιν ὕλας καὶ τροφὰς ἀφθόνους θησαυροφυλακεῖν ταῖς πέντε αἰσθήσεσιν, ὅπως ἑκάστη τῶν οἰκείων ἀνεπισχέτως ἐμπιπλαμένη τρυφᾷ καὶ τὸν νοῦν τοῖς ἐπεισφορουμένοις βαρύνουσα βαπτίζῃ· ταῖς γὰρ τῶν αἰσθήσεων εὐωχίαις λιμὸν ἄγει διάνοια, ὡς ἔμπαλιν ταῖς νηστείαις εὐφροσύνας.
205Görmüyor musun ki alegorik yorumla hisler olduğunu söylediğimiz Selofhat'ın beş kızı da Yusuf'un oğlu Menaşşe'nin boyundandır? Menaşşe zamanca daha büyük, kuvvece daha küçüktür. Bu yerindedir; çünkü adı "unutuştan" demektir ve bu, hatırlamayla eş değerdir. Hatırlama ise ikinciliği hafızaya bırakır; Efrayim de adını hafızadan almıştır ve tercüme edildiğinde "meyve verme" diye anılır. Psykhē'nin en güzel ve en besleyici meyvesi de hafızadaki unutulmazlıktır.
οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ πέντε Σαλπαὰδ θυγατέρες, ἃς ἀλληγοροῦντες αἰσθήσεις εἶναί φαμεν, ἐκ τοῦ δήμου Μανασσῆ γεγόνασιν, ὃς υἱὸς Ἰωσήφ ἐστι, χρόνῳ μὲν πρεσβύτερος ὤν, δυνάμει δὲ νεώτερος; εἰκότως· καλεῖται γὰρ ἐκ λήθης, τὸ δὲ ἰσοδυναμοῦν ἐστι πρᾶγμα ἀναμνήσει. ἀνάμνησις δὲ τὰ δευτερεῖα φέρεται μνήμης, ἧς Ἐφραῒμ ἐπώνυμος γέγονεν, ὃς καρποφορία μεταληφθεὶς προσαγορεύεται· καρπὸς δὲ κάλλιστος καὶ τροφιμώτατος ψυχῆς τὸ ἄληστον ἐν μνήμαις.
206Nitekim kızlar kendilerine yakışan sözleri söylerler: "Babamız öldü" —ama hatırlamanın ölümü unutmadır—; "ve kendi günahı yüzünden ölmedi" —ne güzel! Çünkü unutma isteyerek yaşanan bir hâl değildir; bizim elimizde olmayan, dışarıdan gelen şeylerden biridir—; "onun oğulları olmadı" (Sayılar 27, 3), kızları oldu. Çünkü hatırlayan yan tabiatça uyanık olduğundan erkek evlat doğurur; unutan yan ise aklın uykusuna dalmış olduğundan dişi evlat doğurur. Zira bu yan akılsızdır; hisler de psykhē'nin akılsız kısmının kızlarıdır.
λέγουσι γοῦν τὰ ἐναρμόνια ἑαυταῖς αἱ παρθένοι· „ὁ πατὴρ ἡμῶν ἀπέθανεν“ — ἀλλ’ ὁ θάνατος ἀναμνήσεώς ἐστι λήθη — „καὶ ἀπέθανεν οὐ δι’ ἁμαρτίαν ἑαυτοῦ“ — παγκάλως· οὐ γὰρ ἑκούσιον ἡ λήθη πάθος, ἀλλ’ ἕν τι τῶν οὐ παρ’ ἡμῖν, ἐπιγινόμενον ἔξωθεν —, „υἱοὶ δὲ οὐκ ἐγένοντο αὐτῷ" (Num. 27,3), ἀλλὰ θυγατέρες, ἐπειδὴ τὸ μὲν μνημονικὸν ἅτε φύσει διανιστάμενον ἀρρενογονεῖ, τὸ δὲ ἐπιλανθανόμενον ὕπνῳ λογισμοῦ χρώμενον θηλυτοκεῖ· ἄλογον γάρ, ἀλόγου δὲ μέρους ψυχῆς αἰσθήσεις θυγατέρες.
207Biri ise Yusuf'u hızca geride bırakmış, Musa'nın ardından gitmiş ama henüz onunla aynı hızda koşamıyorsa, karışık ve melez bir sayı, yani yetmiş beş sayısını kullanacaktır. Bu sayı duyulur ve düşünülür tabiatın simgesidir; ikisi birbirine karışarak kusursuz tek bir türün doğuşunu sağlar.
εἰ δέ τις τὸν μὲν τάχει παρέδραμε, Μωυσῇ δὲ ἠκουλούθησε, μήπω δυνηθεὶς ἰσόδρομος αὐτῷ γενέσθαι κεκραμένῳ καὶ μιγάδι ἀριθμῷ χρήσεται, τῷ πέμπτῳ καὶ ἑβδομηκοστῷ, ὅς ἐστι σύμβολον αἰσθητῆς καὶ νοητῆς φύσεως, συγκεκραμένων ἀμφοῖν εἰς εἴδους ἑνὸς ἀνεπιλήπτου γένεσιν.
208Sabrın kendisi olan Rebeka'ya da çok hayranım: Psykhē'si kâmil olan ve tutkuların ve kötülüklerin pürüzlerini gidermiş olana, işte o zaman Harran'a kaçmasını öğütler. Şöyle der: "Şimdi, oğlum, sözümü dinle; kalk, Harran'a, kardeşim Laban'ın yanına kaç ve kardeşinin öfkesi ve hiddeti senden dönünceye, ona yaptıklarını unutuncaya kadar bir süre onunla otur" (Tekvin 27, 43–45).
ἄγαμαι σφόδρα καὶ τὴν ὑπομονὴν Ῥεβέκκαν, ἐπειδὰν τῷ τελείῳ τὴν ψυχὴν καὶ τὰς τῶν παθῶν καὶ κακιῶν τραχύτητας καθῃρηκότι παραινῇ τότε εἰς Χαρρὰν ἀποδρᾶναι· λέγει γάρ· "νῦν οὖν, τέκνον, ἄκουσον τῆς φωνῆς μου καὶ ἀναστὰς ἀπόδραθι πρὸς Λάβαν τὸν ἀδελφόν μου εἰς Χαρρὰν καὶ οἴκησον μετ’ αὐτοῦ ἡμέρας τινάς, ἕως τοῦ ἀποστρέψαι τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν τοῦ ἀδελφοῦ σου ἀπὸ σοῦ, καὶ ἐπιλάθηται ἃ πεποίηκας αὐτῷ“ (Gen. 27, 43 — 45).
209Hislere doğru gidilen yola "kaçış" demesi pek yerindedir. Çünkü nous, kendine ait düşünülür şeyleri bırakıp karşı saftaki duyulur şeylere yöneldiğinde gerçekten bir kaçak olur. Ama kaçmanın faydalı olduğu durumlar da vardır: Biri bunu daha üstün olana düşmanlıktan değil, daha aşağı olanın tuzağına düşmemek için yaptığında. Peki sabrın öğüdü nedir?
παγκάλως δὲ τὴν ἐπὶ τὰς αἰσθήσεις ὁδὸν δρασμὸν εἴρηκεν· ὄντως γὰρ δραπέτης ὁ νοῦς τότε γίνεται, ὅταν καταλιπὼν τὰ οἰκεῖα ἑαυτῷ νοητὰ τράπηται πρὸς τὸ ἐναντίον τάγμα τῶν αἰσθητῶν. ἔστι δὲ ὅπου καὶ τὸ δραπετεύειν χρήσιμον, ἐπειδάν τις αὐτὸ ποιῇ μὴ ἕνεκα ἔχθους τοῦ πρὸς τὸν κρείττονα, ἀλλὰ τοῦ μὴ ἐπιβουλευθῆναι χάριν πρὸς τοῦ χείρονος. τίς οὖν ἡ παραίνεσις τῆς ὑπομονῆς;
210Son derece hayranlık verici ve uğrunda mücadele edilmeye değer bir öğüttür. Şöyle der: Öfke ve hiddet tutkusunu, kendinde ya da bir başkasında, akılsız ve yabani tabiatın beslediği bu hayvanı kışkırtılmış ve azgınlaşmış görürsen, onu bileyip daha da vahşileştirme —belki de onulmaz biçimde ısırır—; tersine, onun kaynayan ve aşırı kızışmış yanını soğutarak onu evcilleştir. Çünkü uysallaşıp ele alışırsa pek zarar vermez. Peki onu uysallaştırmanın ve evcilleştirmenin yolu nedir?
θαυμασιωτάτη καὶ περιμάχητος· ἐάν ποτε, φησίν, ὁρᾷς ἀνηρεθισμένον καὶ ἐξηγριωμένον τὸ θυμοῦ καὶ ὀργῆς πάθος ἐν σαυτῷ ἤ τινι ἑτέρῳ, ὃ ἡ ἄλογος καὶ ἀτίθασος ζῳοτροφεῖ φύσις, μὴ μᾶλλον αὐτὸ ἀκονήσας ἐκθηριώσῃς — δήξεται γὰρ ἴσως ἀνίατα —, καταψύχων δὲ τὸ ζέον αὐτοῦ καὶ πεπυρωμένον ἄγαν ἡμέρωσον· τιθασὸν γὰρ καὶ χειρόηθες εἰ γένοιτο, ἥκιστα ἂν βλάψαι. τίς οὖν ὁ τρόπος τῆς τιθασείας καὶ ἡμερώσεως αὐτοῦ;
211Görünüşte kendini ona uydurup değiştirerek önce onun istediklerinin ardından git; hiçbir şeye karşı çıkmadan aynı şeyleri sevdiğini ve aynı şeylerden nefret ettiğini kabul et. Böylece yatışacaktır. Yumuşadığında ise rol yapmayı bırakırsın; artık ondan bir kötülük görmeyi beklemeden rahatça kendi işlerine dönersin.
μεθαρμοσάμενος καὶ μετασκευασάμενος, ὅσα τῷ δοκεῖν, ἀκολούθησον τὸ πρῶτον οἷς ἂν ἐθέλῃ καὶ πρὸς μηδὲν ἐναντιωθεὶς ὁμολόγησον τὰ αὐτὰ φιλεῖν τε καὶ μισεῖν· οὕτω γὰρ ἐξευμενισθήσεται. πραϋνθέντος δὲ ἀποθήσῃ τὴν ὑπόκρισιν, καὶ μηδὲν ἔτι προσδοκῶν ἐξ ἐκείνου κακὸν πείσεσθαι μετὰ ῥᾳστώνης ἐπανελεύσῃ πρὸς τὴν τῶν ἰδίων ἐπιμέλειαν.
212Bu yüzden Harran, sürülerle dolu ve sakinleri hayvan yetiştiricisi olan bir yer olarak tasvir edilir. Gerçekten de akılsız tabiat ve onun bakımını ve yönetimini üstlenenler için içimizdeki hislerden daha uygun bir yer olabilir mi?
εἰσάγεται γὰρ διὰ τοῦτο Χαρρὰν θρεμμάτων μὲν ἀνάπλεως, οἰκήτορσι δὲ κεχρημένη κτηνοτρόφοις· τί γὰρ ἂν εἴη χωρίον ἀλόγῳ φύσει καὶ τοῖς τὴν ἐπιμέλειαν καὶ προστασίαν αὐτῆς ἀνειληφόσιν ἐπιτηδειότερον τῶν ἐν ἡμῖν αἰσθήσεων;
213Nitekim mücadeleci "Nerelisiniz?" diye sorunca çobanlar doğruyu söyleyip "Harran'dan" diye cevap verirler (Tekvin 29, 4). Çünkü akıllı kuvveler düşünceden geldiği gibi, akılsız kuvveler de histen gelir. Laban'ı tanıyıp tanımadıklarını sorunca, haklı olarak tanıdıklarını söylerler (Tekvin 29, 5). Zira his rengi ve her türlü keyfiyeti tanıdığını sanır; Laban da renklerin ve keyfiyetlerin simgesidir.
πυθομένου γοῦν τοῦ ἀσκητοῦ „πόθεν ἐστέ“ ἀποκρίνονται τἀληθὲς οἱ ποιμένες ὅτι „ἐκ Χαρράν“ (Gen. 29, 4)· ἐκ γὰρ αἰσθήσεως αἱ ἄλογοι ὡς ἐκ διανοίας αἱ λογικαὶ δυνάμεις εἰσί. προσπυθομένου δέ, εἰ γινώσκουσι Λάβαν, φασὶν εἰκότως εἰδέναι (Gen. 29, 5)· γνωρίζει γὰρ τὸ χρῶμα καὶ πᾶσαν ποιότητα αἴσθησις, ὡς οἴεται, χρωμάτων δὲ καὶ ποιοτήτων ὁ Λάβαν σύμβολον.
214Mücadeleci de kâmil hâle geldiğinde hislerin evini bırakıp psykhē'nin, psykhē olarak psykhē'nin evini kuracaktır; o evi daha emekler ve idmanlar içindeyken hayalinde resmetmektedir. Nitekim şöyle der: "Ben de kendime ne zaman bir ev yapacağım?" (Tekvin 30, 30). Yani: Ne zaman duyulur şeyleri ve hisleri hor görüp nous'ta ve düşüncede oturacağım, ancak akılla seyredilebilen şeylerle birlikte beslenip birlikte yaşayacağım? Tıpkı görünmeyen şeyleri araştıran psykhē'ler gibi; onlara ebe demek âdettir.
καὶ αὐτὸς δὲ ἐπειδὰν ἤδη τελειωθῇ, τὸν μὲν τῶν αἰσθήσεων οἶκον ἀπολείψει, τὸν δὲ τῆς ψυχῆς ὡς ψυχῆς ἱδρύεται, ὃν ἔτι ὢν ἐν τοῖς πόνοις καὶ ταῖς ἀσκήσεσιν ἀναζωγραφεῖ· λέγει γάρ· „πότε ποιήσω κἀγὼ ἐμαυτῷ οἶκον;“ (Gen. 30, 30). πότε τῶν αἰσθητῶν καὶ αἰσθήσεων ὑπεριδὼν νοῦν καὶ διάνοιαν οἰκήσω, λόγῳ θεωρητοῖς πράγμασι συντρεφόμενος καὶ συνδιαιτώμενος, καθάπερ αἱ ζητητικαὶ τῶν ἀφανῶν ψυχαί — μαίας αὐτὰς ἔθος ὀνομάζειν — ;
215Çünkü bu psykhē'ler de aretē'yi seven psykhē'ler için onlara uygun barınaklar ve muhafazalar yaparlar. Tanrı korkusunu kendilerine bekçi ve yıkılmaz bir sur edinmiş olanlar için en sağlam yapı da bu korkunun kendisiydi. Nitekim şöyle der: "Ebeler Tanrı'dan korktukları için kendilerine evler yaptılar" (Çıkış 1, 21).
καὶ γὰρ αὗται ποιοῦσι σκεπάσματα οἰκεῖα καὶ φυλακτήρια φιλαρέτοις ψυχαῖς· τὸ δὲ εὐερκέστατον οἰκοδόμημα ἦν ὁ θεοῦ φόβος τοῖς φρουρὰν καὶ τεῖχος αὐτὸν ἀκαθαίρετον πεποιημένοις. „ἐπειδὴ“ γάρ φησιν „ἐφοβοῦντο αἱ μαῖαι τὸν θεόν, ἐποίησαν ἑαυταῖς οἰκίας“ (Exod. 1,21).
216Harran bölgesinden çıkan nous'un "ülkeyi baştan başa geçip Şekem'e, yüksek meşeye kadar vardığı" söylenir (Tekvin 12, 6). "Baştan başa geçmek" ne demektir, bakalım. Öğrenmeyi seven yan tabiatça araştırıcı ve meraklıdır; usanmadan her yöne yürür, her yere eğilip bakar, var olan şeylerden, ister cisim ister olay olsun, hiçbirini incelenmemiş bırakmamayı kendine görev bilir. Çünkü görülecek ve duyulacak şeylere karşı tabiatı gereği son derece açgözlüdür; yalnız kendi yurdundakilerle yetinmez, yabancı ve çok uzaklarda yerleşmiş olanları da ister.
Ἐξελθὼν οὖν ἐκ τῶν κατὰ τὴν Χαρρὰν τόπων ὁ νοῦς λέγεται „διοδεῦσαι τὴν γῆν ἕως τοῦ τόπου Συχὲμ ἐπὶ τὴν δρῦν τὴν ὑψηλήν“ (Gen. 12, 6). τί δέ ἐστι τὸ διοδεῦσαι, σκεψώμεθα· τὸ φιλομαθὲς ζητητικὸν καὶ περίεργόν ἐστι φύσει, πανταχῇ βαδίζον ἀόκνως καὶ πανταχόσε διακῦπτον καὶ μηδὲν ἀδιερεύνητον τῶν ὄντων μήτε σωμάτων μήτε πραγμάτων ἀπολιπεῖν δικαιοῦν. λίχνον γὰρ ἐκτόπως θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων εἶναι πέφυκεν, ὡς μὴ μόνον τοῖς ἐπιχωρίοις ἀρκεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ τῶν ξενικῶν καὶ πορρωτάτω διῳκισμένων ἐφίεσθαι.
217Nitekim şöyle derler: Tüccarların ve esnafın küçük kazançlar uğruna denizleri aşıp bütün dünyayı dolaşmaları, ne yazı ne kışı, ne sert ya da ters rüzgârları, ne gençliği ne yaşlılığı, ne bedenin hastalığını ne dostların arkadaşlığını, ne karıdan, çocuklardan ve öteki yakınlardan alınan tarifsiz hazları, ne vatanın ve vatandaşlar arasındaki yakınlığın tadını, ne paranın, mülkün ve geri kalan servetin güvenli kullanımını, kısacası büyük ya da küçük hiçbir şeyi önlerine engel olarak koymamaları;
λέγουσι γοῦν, ὡς ἔστιν ἄτοπον ἐμπόρους μὲν καὶ καπήλους γλίσχρων ἕνεκα κερδῶν διαβαίνειν τὰ πελάγη καὶ τὴν οἰκουμένην ἐν κύκλῳ περιιέναι ἅπασαν, μὴ θέρος, μὴ χειμῶνα, μὴ πνεύματα βίαια, μὴ ἐναντία, μὴ νεότητα, μὴ γῆρας, μὴ νόσον σώματος, μὴ φίλων συνήθειαν, μὴ τὰς ἐπὶ γυναικὶ καὶ τέκνοις καὶ τοῖς ἄλλοις οἰκείοις ἀλέκτους ἡδονάς, μὴ πατρίδος καὶ πολιτικῶν φιλανθρωπιῶν ἀπόλαυσιν, μὴ χρημάτων καὶ κτημάτων καὶ τῆς ἄλλης περιουσίας ἀσφαλῆ χρῆσιν, μὴ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν συνόλως μέγα ἢ μικρὸν ἐμποδὼν τιθεμένους,
218 ama en güzel, uğrunda en çok mücadele edilmeye değer ve yalnız insan soyuna en uygun olan şey, yani bilgelik uğruna bütün denizi aşmamak, yerin her köşesine gitmemek, görülecek ya da duyulacak güzel bir şey var mı diye merakla sorup soruşturmamak, aranan ve özlenen şeylere kavuşup tadını çıkarana dek bütün gayret ve hevesle izini sürmemek ne tuhaftır!
τοῦ δὲ καλλίστου καὶ περιμαχήτου καὶ μόνῳ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων οἰκειοτάτου χάριν, σοφίας, μὴ οὐχὶ θάλατταν μὲν ἅπασαν περαιοῦσθαι, πάντα δὲ γῆς μυχὸν ἐπέρχεσθαι, φιλοπευστοῦντας εἴ πού τι καλὸν ἔστιν ἰδεῖν ἢ ἀκοῦσαι, καὶ μετὰ σπουδῆς καὶ προθυμίας τῆς πάσης ἰχνηλατεῖν, ἄχρις ἂν ἐγγένηται τῶν ζητουμένων καὶ ποθουμένων εἰς ἀπόλαυσιν ἐλθεῖν.
219Ey psykhē, istersen insanı da baştan başa dolaş ve onunla ilgili her şeyi tek tek değerlendirmeye al: Örneğin hemen, beden nedir ve neyi yaparak ya da neye uğrayarak düşünceye yardım eder; his nedir ve yönetici nous'a ne şekilde fayda sağlar; söz nedir ve neyin tercümanı olarak erdemliliğe katkıda bulunur; haz nedir, arzu nedir, acı ve korku nedir ve bunlara karşı tıp hangisidir, kişi bu sayede ya onlara yakalanınca kolayca sıyrılır ya da onlara hiç yakalanmaz; akılsızlık nedir, ölçüsüzlük nedir, haksızlık nedir, yıkıcı kötülüğün tabiatça doğurduğu öteki hastalıkların kalabalığı nedir ve bunlardan nasıl yüz çevrilir; ve bunların zıddı olarak adil, phronēsis sahibi, itidalli, cesur ve isabetli düşünen olmak nedir, kısacası bütün aretē ve iyi duygu hâli nedir ve bunların her biri nasıl ortaya çıkar?
διόδευσον μέντοι, ψυχή, καὶ τὸν ἄνθρωπον, εἰ θέλεις, ἕκαστον τῶν περὶ αὐτὸν ἀγαγοῦσα εἰς ἐπίκρισιν, οἷον εὐθέως τί τὸ σῶμα καὶ τί ποιοῦν ἢ πάσχον διανοίᾳ συνεργεῖ, τί ἡ αἴσθησις καὶ τίνα τρόπον τὸν ἡγεμόνα νοῦν ὠφελεῖ, τί λόγος καὶ τίνων γινόμενος ἑρμηνεὺς πρὸς καλοκἀγαθίαν συμβάλλεται, τί ἡδονὴ καὶ τί ἐπιθυμία, τί λύπη καὶ φόβος καὶ τίς ἡ πρὸς ταῦτα ἰατρική, δι’ ἧς ἢ ληφθείς τις εὐμαρῶς διεκδύσεται ἢ οὐχ ἁλώσεται πρὸς αὐτῶν τὸ παράπαν, τί τὸ ἀφραίνειν, τί τὸ ἀκολασταίνειν, τί τὸ ἀδικεῖν, τίς ἡ τῶν ἄλλων πληθὺς νοσημάτων, ὅσα ἡ φθοροποιὸς ἀποτίκτειν πέφυκε κακία, καὶ τίς ἡ τούτων ἀποστροφή, καὶ κατὰ τὰ ἐναντία τί τὸ δίκαιον ἢ τὸ φρόνιμον ἢ τὸ σῶφρον, τὸ ἀνδρεῖον, τὸ εὔβουλον, ἀρετὴ συνόλως ἅπασα καὶ εὐπάθεια, καὶ ὃν τρόπον ἕκαστον αὐτῶν εἴωθε περιγίνεσθαι.
220En büyük ve en kâmil insanı da, yani bu dünyayı da baştan başa dolaş; parçalarını incele: Yerce nasıl birbirinden ayrı, kuvvece nasıl birbirine bağlıdırlar ve hepsini ahenk ve birlik içinde tutan bu görünmez bağ nedir? Ama incelerken aradığını kolayca kavrayamazsan yorulmadan sebat et; çünkü bunlar el kavuşturup oturmakla elde edilmez, ancak çok ve büyük emeklerle güçbela bulunur.
διόδευσον μέντοι καὶ τὸν μέγιστον καὶ τελεώτατον ἄνθρωπον, τόνδε τὸν κόσμον, καὶ διάσκεψαι τὰ μέρη, ὡς τόποις μὲν διέζευκται, δυνάμεσι δὲ ἥνωται, καὶ τίς ὁ ἀόρατος οὗτος τῆς ἁρμονίας καὶ ἑνώσεως πᾶσι δεσμός. ἐὰν μέντοι σκοπούμενος μὴ ῥᾳδίως καταλαμβάνῃς ἃ ζητεῖς, ἐπίμενε μὴ κάμνων· οὐ γὰρ τῇ ἐκεχειρίᾳ ληπτὰ ταῦτ’ ἐστίν, ἀλλὰ μόλις πολλοῖς καὶ μεγάλοις πόνοις ἀνευρισκόμενα.
221Bu yüzden öğrenmeyi seven kişi Şekem yerine tutunmuştur. Şekem adı tercüme edildiğinde "omuzlama" diye anılır ve emeğin simgesidir; çünkü yükü bu parçalarla taşımak âdettir. Musa da başka bir yerde bir mücadeleci hakkında bunu şöyle hatırlatır: "Omzunu emeğe verdi ve çiftçi oldu" (Tekvin 49, 15).
οὗ χάριν ὁ φιλομαθὴς τοῦ τόπου Συχὲμ ἐνείληπται, μεταληφθὲν δὲ τοὔνομα Συχὲμ ὠμίασις καλεῖται, πόνου σύμβολον, ἐπειδὴ τοῖς μέρεσι τούτοις ἀχθοφορεῖν ἔθος, ὡς καὶ αὐτὸς ἑτέρωθι μέμνηται λέγων ἐπί τινος ἀθλητοῦ τοῦτον τὸν τρόπον· „ὑπέθηκε τὸν ὦμον εἰς τὸ πονεῖν, καὶ ἐγένετο ἀνὴρ γεωργός" (Gen. 49, 15).
222Öyleyse ey düşünce, asla gevşeyip çökme; bir şey zor görülür gibi gelse bile içindeki gören gözü açıp içeri eğil, var olanları daha dikkatle seyret ve ne isteyerek ne istemeyerek gözünü hiç yumma. Çünkü uyku kördür, uyanıklık ise keskin görür. Kesintisiz bir dikkatle aranan şeylerin saf bir tasavvurunu edinmek de az buz bir kazanç değildir.
ὥστε μηδέποτε, ὦ διάνοια, μαλακισθεῖσα ὀκλάσῃς, ἀλλά, κἄν τι δοκῇ δυσθεώρητον εἶναι, τὸ ἐν σαυτῇ βλέπον διανοίξασα διάκυψον εἴσω καὶ ἀκριβέστερον τὰ ὄντα ἐναύγασαι καὶ μήτε ἑκοῦσα μήτε ἄκουσά ποτε μύσῃς· τυφλὸν γὰρ ὕπνος, ὡς ὀξυωπὲς ἐγρήγορσις. ἀγαπητὸν δὲ τῷ συνεχεῖ τῆς προσβολῆς εἱλικρινῆ τῶν ζητουμένων λαβεῖν φαντασίαν.
223Görmüyor musun ki Şekem'de yüksek bir meşenin dikili olduğunu söylemesiyle de terbiyenin boyun eğmeyen, bükülmeyen, sağlam ve hiç kırılmayan emeğini ima eder? Kâmil olacak kişinin bu emeği kullanması zorunludur; ta ki psykhē'nin mahkemesi olan Dina —çünkü adı "yargı" diye tercüme edilir—, zıt emeği çeken, phronēsis'e tuzak kuran kişi tarafından ele geçirilmesin.
οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ δρῦν ὑψηλὴν ἐν Συχὲμ πεφυτεῦσθαί φησιν αἰνιττόμενος τὸν ἀνένδοτον καὶ ἀκαμπῆ, στερρόν τε καὶ ἀρραγέστατον παιδείας πόνον; ᾧ τὸν μέλλοντα ἔσεσθαι τέλειον καὶ ἀναγκαῖον κεχρῆσθαι, ἵνα μὴ τὸ ψυχῆς δικαστήριον, ὄνομα Δεῖνα — κρίσις γὰρ ἑρμηνεύεται —, συλληφθῇ πρὸς τοῦ τὸν ἐναντίον μοχθοῦντος πόνον, τοῦ φρονήσεως ἐπιβούλου.
224Çünkü bu yere adını veren Şekem, akılsız tabiatın oğlu olan Hamor'un oğludur —Hamor "eşek" demektir—; akılsızlığı meslek edinmiş, utanmazlık ve küstahlıkla büyümüş bu alçaklar alçağı, düşüncenin yargı ölçütlerini kirletmeye ve bozmaya kalkıştı. Ama phronēsis'in dinleyicileri ve öğrencileri olan Şimon ile Levi kendi yanlarını sağlamca tahkim edip hemen saldırdılar ve onları, hazza ve tutkuya düşkün, sünnet edilmemiş emek içindeyken yere serdiler. Çünkü "Gören İsrail'in kızlarından hiçbiri fahişe olmayacaktır" (Tesniye 23, 17) diye bir vahiy olduğu hâlde, bunlar bakire psykhē'yi kaçırıp fark edilmeyeceklerini ummuşlardı (Tekvin 34).
ὁ γὰρ ἐπώνυμος τοῦ τόπου τούτου Συχέμ, Ἐμὼρ υἱὸς ὤν, ἀλόγου φύσεως — καλεῖται γὰρ Ἐμὼρ ὄνος —, ἀφροσύνην ἐπιτηδεύων καὶ συντραφεὶς ἀναισχυντίᾳ καὶ θράσει τὰ κριτήρια τῆς διανοίας μιαίνειν ὁ παμμίαρος καὶ φθείρειν ἐπεχείρησεν, εἰ μὴ θᾶττον οἱ φρονήσεως ἀκουσταὶ καὶ γνώριμοι, Συμεών τε καὶ Λευί, φραξάμενοι τὰ οἰκεῖα ἀσφαλῶς ἐπεξῆλθον, ἔτι ὄντας ἐν τῷ φιληδόνῳ καὶ φιλοπαθεῖ καὶ ἀπεριτμήτῳ πόνῳ καθελόντες· χρησμοῦ γὰρ ὄντος, ὡς "οὐκ ἂν γένοιτό ποτε πόρνη τῶν τοῦ βλέποντος, Ἰσραήλ, θυγατέρων“ (Deut. 23, 17), οὗτοι τὴν παρθένον ψυχὴν ἐξαρπάσαντες λαθεῖν ἤλπισαν (Gen. 34).
225Çünkü ahdi çiğnenenlerin yardımcısız kaldığı söylenemez; bazıları öyle sansa bile, yalnızca sanmış olurlar ve yanıldıkları olayların kendisiyle ortaya çıkar. Zira kötülükten nefret eden, yumuşamayan, haksızlığa uğrayanların yardımına koşan ve yatıştırılamayan adalet vardır, evet vardır. Bu adalet, aretē'yi lekeleyenlerin amaçlarını boşa çıkarır; onlar düşünce, lekelendiği sanılan psykhē yeniden bakireliğe döner. "Sanılan" dedim, çünkü o asla bozulmamıştı. İstemeyerek uğranılan şeylerin hiçbiri gerçekte uğrayanın hâli değildir; tıpkı kasıtsız haksızlık edenin yaptığı işin de gerçekte onun eseri olmaması gibi.
οὐ γὰρ ἐρημία γε τῶν βοηθησόντων τοῖς παρασπονδουμένοις ἐστίν, ἀλλὰ κἂν οἴωνταί τινες, οἰήσονται μόνον, ἀπελεγχθήσονται δὲ τῷ ἔργῳ ψευδοδοξοῦντες. ἔστι γάρ, ἔστιν ἡ μισοπόνηρος καὶ ἀμείλικτος καὶ ἀδικουμένων ἀρωγὸς ἀπαραίτητος δίκη, σφάλλουσα τὰ τέλη τῶν αἰσχυνόντων ἀρετήν, ὧν πεσόντων εἰς παρθένον πάλιν ἡ δόξασα αἰσχυνθῆναι μεταβάλλει ψυχή· δόξασα δ’ εἶπον, ὅτι οὐδέποτε ἐφθείρετο· τῶν γὰρ ἀκουσίων οὐδὲν τοῦ πάσχοντος πρὸς ἀλήθειαν πάθος, ὡς οὐδὲ τοῦ μὴ ἀπὸ γνώμης ἀδικοῦντος τὸ πραττόμενον ἔργον.