İçeriğe geç
Philon

Philon

Adların Değişimi Üzerine

De Mutatione Nominum

girişAdları Değiştirilenler ve Neden Değiştirildikleri Üzerine

giriş

ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΜΕΤΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΩΝ KAl ΩΝ ΕΝΕΚΑ MET0N0MAZ0NTAI

1"İbrahim doksan dokuz yaşındaydı; Rab İbrahim'e göründü ve ona dedi ki: Ben senin Tanrınım" (Tekvin 17,1). Doksan dokuz sayısı yüze komşudur. Kendi kendine öğrenen soy, yani iyi hâllerin en iyisi olan sevinç, İshak, yüz sayısında parlamıştır; çünkü İshak yüz yaşındaki bir babadan doğar.

1

„Ἐγένετο Ἀβραὰμ ἐτῶν ἐνενήκοντα ἐννέα, καὶ ὤφθη κύριος τῷ Ἀβραὰμ καὶ εἶπεν αὐτῷ· ἐγώ εἰμι ὁ θεός σου“ (Gen. 17,1). ὁ ἐννέα πρὸς τοῖς ἐνενήκοντα ἀριθμὸς ἑκατοντάδος γείτων ἐστίν, ᾗ τὸ αὐτομαθὲς ἐπέλαμψε γένος, Ἰσαάκ, εὐπαθειῶν ἀρίστη, χαρά· τῷ γὰρ ἑκατονταετεῖ γίνεται.

2Yüz, Levi kabilesinin kâhinlere verdiği ilk ürün payının da oranıdır: Levililer onda birleri aldıktan sonra, bunlardan, kendi ürünlerinden verir gibi, yüzde bir oranında başka ilk ürünler ayırırlar (Sayılar 18,26). Çünkü on ilerlemenin, yüz kemalin sembolüdür. Ortada olan ise tabiatının iyi nasibi sayesinde hep doruğa can atar; Musa, evrenin Rabbinin işte ona göründüğünü söyler.

2

ἔστι δὲ καὶ Λευιτικῆς φυλῆς ἱερεῦσιν ἀπαρχὴ διδομένη· δεκάτας γὰρ λαβόντες, ἀπὸ τούτων ὡς ἂν ἀπ’ οἰκείων καρπῶν ἑτέρας ἀπάρχονται ἑκατοστὸν λόγον περιεχούσας (Num. 18,26). προκοπῆς μὲν γὰρ δεκάς, ἑκατοντὰς δὲ τελειότητος σύμβολον. σπεύδει δὲ ὁ μέσος ἀεὶ πρὸς ἀκρότητα, φύσεως εὐμοιρίᾳ χρώμενος· ᾧ φησιν ὀφθῆναι τὸν τῶν ὅλων κύριον.

3Ama bu görünmenin beden gözleriyle olduğunu sanma. Çünkü beden gözleri yalnız hissedilir şeyleri görür; hissedilir şeyler ise bileşiktir ve bozulmayla doludur, tanrısal olan ise bileşik değildir, bozulmazdır. İlahî görüntüyü alan, psykhēnin gözüdür.

3

ἀλλὰ μὴ νομίσῃς τοῖς σώματος ὀφθαλμοῖς γίνεσθαι τὴν προσβολήν — οἱ μὲν γὰρ τὰ αἰσθητὰ μόνα ὁρῶσι, τὰ δ’ αἰσθητὰ σύγκριτα, φθορᾶς ἀνάμεστα, τὸ δὲ θεῖον ἀσύγκριτον, ἄφθαρτον —, ἀλλὰ τὸ δεχόμενον τὴν θείαν φαντασίαν τὸ τῆς ψυχῆς ἐστιν ὄμμα.

4Ayrıca beden gözleri seyrettikleri şeyleri, hem görenden hem görülenden farklı olan ışığın yardımıyla kavrar; psykhē ise kavradıklarını kendi kendine, başka hiçbir şeyin yardımı olmadan kavrar; çünkü düşünülen şeyler kendi kendilerinin ışığıdır.

4

καὶ γὰρ ἄλλως ὅσα μὲν οἱ σώματος ὀφθαλμοὶ θεωροῦσι, συνεργῷ φωτὶ χρώμενοι καταλαμβάνουσιν, ὃ διαφέρει τοῦ θ’ ὁρωμένου καὶ τοῦ ὁρῶντος· ὅσα δὲ ἡ ψυχή, αὐτὴ δι’ ἑαυτῆς ἄνευ τινὸς ἄλλου συμπράξεως· αὐτὰ γὰρ ἑαυτοῖς ἐστι φέγγος τὰ νοούμενα.

5Epistēmēleri de aynı şekilde öğreniriz: nous kapanmayan ve uyumayan gözünü öğretilere ve bilgilere yöneltir ve onları piç bir ışıkla değil, kendinden parlayan meşru bir ışıkla görür.

5

τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὰς ἐπιστήμας διδασκόμεθα· ὁ γὰρ νοῦς τὸ ἄκλειστον καὶ ἀκοίμητον προσβαλὼν ὄμμα τοῖς δόγμασι καὶ τοῖς θεωρήμασιν εἶδεν αὐτὰ οὐ νόθῳ φωτί, γνησίῳ δὲ ὅπερ ἀφ’ ἑαυτοῦ ἐξέλαμψεν.

6Öyleyse Tanrı'nın bir insana göründüğünü duyduğunda, bunun hissedilir bir ışık olmadan gerçekleştiğini düşün; çünkü düşünülür olanın yalnız düşünmeyle kavranması yerindedir. En saf parıltının pınarı Tanrı'dır; öyle ki bir psykhēye göründüğünde gölgesiz ve apaçık ışınlar doğurur.

6

ὅταν οὖν ἀκούσῃς ὀφθέντα θεὸν ἀνθρώπῳ, τοῦτο γίνεσθαι νόει χωρὶς φωτὸς αἰσθητοῦ· νοήσει γὰρ τὸ νοητὸν εἰκὸς μόνον καταλαμβάνεσθαι. πηγὴ δὲ τῆς καθαρωτάτης αὐγῆς θεός ἐστιν· ὥσθ’ ὅταν ἐπιφαίνηται ψυχῇ, τὰς ἀσκίους καὶ περιφανεστάτας ἀκτῖνας ἀνίσχει.

7Ama gerçekten var olan Var Olanın herhangi bir insan tarafından kavrandığını sanma. Çünkü içimizde O'nun görüntüsünü edinebileceğimiz hiçbir organ yoktur: ne his —çünkü O hissedilir değildir— ne de nous. Nitekim görünmez tabiatın seyircisi olan Musa —ilahî sözler, görünmez ve bedensiz ousiayı ima ederek onun koyu karanlığa girdiğini söyler (Çıkış 20,21)— her şeyi baştan sona araştırarak, çok özlenen ve tek iyi olanı açıkça görmeyi arıyordu.

7

μὴ μέντοι νομίσῃς τὸ ὄν, ὅ ἐστι πρὸς ἀλήθειαν ὄν, ὑπ’ ἀνθρώπου τινὸς καταλαμβάνεσθαι. ὄργανον γὰρ οὐδὲν ἐν ἑαυτοῖς ἔχομεν, ᾧ δυνησόμεθα ἐκεῖνο φαντασιωθῆναι, οὔτ’ αἴσθησιν — αἰσθητὸν γὰρ οὐκ ἔστιν — οὔτε νοῦν. Μωυσῆς οὖν ὁ τῆς ἀειδοῦς φύσεως θεατὴς [καὶ θεόπτης] — εἰς γὰρ τὸν γνόφον φασὶν αὐτὸν οἱ θεῖοι χρησμοὶ εἰσελθεῖν (Exod. 20,21), τὴν ἀόρατον καὶ ἀσώματον οὐσίαν αἰνιττόμενοι — πάντα διὰ πάντων ἐρευνήσας ἐζήτει τὸν τριπόθητον καὶ μόνον ἀγαθὸν τηλαυγῶς ἰδεῖν.

8Hiçbir şey, hatta umduğuna benzer bir suret bile bulamayınca, başkalarından öğrenmekten umudunu kesip aradığının bizzat kendisine sığınır ve şöyle yalvarır: "Kendini bana göster, seni açıkça bileyim" (Çıkış 33,13). Yine de amacına erişemez; çünkü ölümlülerin en iyi soyu için en yeterli bağış, Var Olandan sonra gelen bedenlerin ve şeylerin epistēmēsi sayılmıştır. Nitekim şöyle denir:

8

ἐπεὶ δ’ οὐδὲν εὕρισκεν, ἀλλ’ οὐδὲ ἐμφερῆ τινα ἰδέαν τῷ ἐλπιζομένῳ, τὴν ἀπὸ τῶν ἄλλων διδασκαλίαν ἀπογνοὺς ἐπ’ αὐτὸ καταφεύγει τὸ ζητούμενον καὶ δεῖται λέγων· „ἐμφάνισόν μοι σεαυτόν, γνωστῶς ἴδω σε“ (Exod. 33,13)· καὶ ὅμως ἀμοιρεῖ τῆς προθέσεως, αὐταρκεστάτης δωρεᾶς τῷ θνητῶν ἀρίστῳ γένει νομισθείσης τῆς ⟨τῶν⟩ μετὰ τὸ ὂν σωμάτων τε ὁμοῦ καὶ πραγμάτων ἐπιστήμης. λέγεται γάρ·

9"Arkamı göreceksin, ama yüzüm sana görünmeyecek" (ayn. yer 23). Yani Var Olandan sonra gelen bedenler ve şeyler, hepsi şimdiden kavranmış olmasa bile kavranabilir; tabiatı gereği görülemeyen yalnız O'dur.

9

„ὄψει τὰ ὀπίσω μου, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ὀφθήσεταί σοι“ (ibid. 23), ὡς τῶν ὅσα μετὰ τὸ ὂν σωμάτων τε ὁμοῦ καὶ πραγμάτων εἰς κατάληψιν ἐρχομένων, εἰ καὶ μὴ πάντα ἤδη καταλαμβάνεται, μόνου δ’ ἐκείνου μὴ πεφυκότος ὁρᾶσθαι.

10Her birimizdeki nous bile bize bilinmezken, Var Olanın insanlar için kavranamaz olmasına şaşmalı mı? Psykhēnin ousiasını kim görmüştür? Onun belirsizliği, birbirine zıt ya da bütün türleriyle birbirine karşı çıkan görüşler ileri süren sofistler arasında sayısız çekişme doğurmuştur.

10

καὶ τί θαυμαστόν, εἰ τὸ ὂν ἀνθρώποις ἀκατάληπτον, ὁπότε καὶ ὁ ἐν ἑκάστῳ νοῦς ἄγνωστος ἡμῖν; τίς γὰρ ψυχῆς οὐσίαν εἶδεν; ἧς ἡ ἀδηλότης μυρίας ἔριδας σοφισταῖς ἐγέννησεν ἐναντίας εἰσηγουμένοις γνώμας ἢ καὶ ὅλοις γένεσιν ἀντιστατούσας.

11Öyleyse gerçekten var olana hiçbir has ad verilememesi bunun doğal sonucuydu. Görmüyor musun? Adını soranlara ne cevap vermesi gerektiğini merakla soran peygambere "Ben Var Olanım" (Çıkış 3,14) der; bu, "Benim tabiatım var olmaktır, adlandırılmak değil" demekle birdir.

11

ἦν οὖν ἀκόλουθον τὸ μηδ’ ὄνομα κύριον ἐπιφημισθῆναι δύνασθαι τῷ ὄντι πρὸς ἀλήθειαν. οὐχ ὁρᾷς ὅτι φιλοπευστοῦντι τῷ προφήτῃ, τί τοῖς περὶ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ζητοῦσιν ἀποκριτέον, φησὶν ὅτι „ἐγώ εἰμι ὁ ὤν“ (Exod. 3, 14), ἴσον τῷ εἶναι πέφυκα, οὐ λέγεσθαι;

12Ama insan soyu en iyi olana hitap etmekten büsbütün yoksun kalmasın diye, has adı buymuş gibi şu adı kullanmasına izin verir: "Rab Tanrı", yani sembolleri İbrahim, İshak ve Yakup olarak kaydedilen üç tabiatın, öğretimin, kemalin ve çilenin Tanrısı. "Çünkü bu benim ebedî adımdır" der; yani ebediyetten önce değil, bizim ebediyetimiz içinde ele alınan bir ad; "ve hatıramdır", yani hatıranın ve düşüncenin ötesinde duran değil; yine "nesiller için" (ayn. yer 15), meydana gelmemiş tabiatlar için değil.

12

τοῦ δὲ μὴ παντάπασιν ἀμοιρῆσαι τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος προσρήσεως τοῦ ἀρίστου, δίδωσι καταχρῆσθαι ὡς ἂν ὁ ὢν ὀνόματι τοιούτῳ· „κύριος ὁ θεὸς“ τῶν τριῶν φύσεων, διδασκαλίας, τελειότητος, ἀσκήσεως, ὧν σύμβολα Ἀβραάμ, Ἰσαάκ, Ἰακὼβ ἀναγράφεται. „τοῦτο γάρ μου" φησίν „ὄνομα αἰώνιον“ ὡς ἂν ἐν τῷ καθ’ ἡμᾶς αἰῶνι ἐξεταζόμενον, οὐκ ἐν τῷ πρὸ αἰῶνος, „καὶ μνημόσυνον“, οὐ τὸ πέρα μνήμης καὶ νοήσεως ἱστάμενον, καὶ πάλιν „γενεαῖς“ (ibid. 15), οὐ φύσεσιν ἀγενήτοις.

13Çünkü ölümlü meydana gelişe girmiş olanların ilahî bir adı mecazen kullanmaya ihtiyacı vardır; ta ki gerçekte değilse bile hiç olmazsa adıyla en iyiye yaklaşıp ona göre güzelleşsinler. Evrenin hükümdarının ağzından bildirilen bir söz de O'nun has adının kimseye bildirilmediğini gösterir: "İbrahim'e, İshak'a ve Yakup'a onların Tanrısı olarak göründüm, ama has adımı onlara bildirmedim" (Çıkış 6,3). Çünkü devrik söz düzeltilirse cümle şöyle olur: "Adımın has olanını [Yunancada "Rab" ile "has" aynı kelimedir] onlara bildirmedim"; yalnız, söylenen sebeplerle, mecazen kullanılanı bildirdim.

13

καταχρήσεως γὰρ ὀνόματος θείου δεῖ τοῖς εἰς τὴν θνητὴν γένεσιν ἐλθοῦσιν, ἵν’, εἰ καὶ μὴ πράγματι, ὀνόματι γοῦν προσερχόμενοι ἀρίστῳ κατ’ αὐτὸ κοσμῶνται. δηλοῖ δὲ καὶ λόγιον ἐκ προσώπου θεσπισθὲν τοῦ τῶν ὅλων ἡγεμόνος περὶ τοῦ μηδενὶ δεδηλῶσθαι τὸ ὄνομα αὐτοῦ κύριον. „ὤφθην“ φησί „πρὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ θεὸς ὢν αὐτῶν, καὶ τὸ ὄνομά μου κύριον οὐκ ἐδήλωσα αὐτοῖς“ (Exod. 6,3). τοῦ γὰρ ὑπερβατοῦ μετατεθέντος ἑξῆς ἂν τοιοῦτος εἴη λόγος· „ὄνομά μου τὸ κύριον οὐκ ἐδήλωσα αὐτοῖς“, ἀλλὰ τὸ ἐν καταχρήσει διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας.

14Var Olan o kadar dile gelmezdir ki O'na hizmet eden kuvvetler bile bize has bir ad söylemez. Nitekim çileci, aretēyi edinmek için yaptığı güreşten sonra görünmez gözetmenine şöyle der: "Bana adını söyle"; o da der ki: "Neden adımı soruyorsun?" (Tekvin 32,29); kendi has adını bildirmez. Yani şöyle der: Benim hayır dualarımdan faydalanman sana yeter; meydana gelmiş varlıkların sembolleri olan adları bozulmaz tabiatlarda arama.

14

οὕτω μέντοι τὸ ὂν ἄρρητόν ἐστιν, ὥστ’ οὐδὲ αἱ ὑπηρετούμεναι δυνάμεις κύριον ὄνομα ἡμῖν λέγουσι· μετὰ γοῦν τὴν πάλην, ἣν ὑπὲρ κτήσεως ἀρετῆς ὁ ἀσκητὴς ἐπάλαισε, φησὶ τῷ ἀοράτῳ ἐπιστάτῃ· „ἀνάγγειλόν μοι τὸ ὄνομά σου“, ὁ δὲ εἶπεν· „ἵνα τί τοῦτο ἐρωτᾷς τὸ ὄνομά μου;“ (Gen. 32,29), καὶ οὐ μηνύει τὸ ἴδιον καὶ κύριον. ἀπόχρη γάρ σοι, φησίν, ὠφελεῖσθαι κατὰ τὰς ἐμὰς εὐφημίας, τὰ δὲ γενητῶν σύμβολα, ὀνόματα, μὴ ζήτει παρὰ φύσεσιν ἀφθάρτοις·

15Öyleyse kendi logosu bile bize has bir adla söylenemiyorken, varlıkların en kıdemlisinin dile gelmez olmasına şaşırma. Dile gelmezse, düşünülemez ve kavranamaz da demektir. Dolayısıyla "Rab İbrahim'e göründü" (Tekvin 17,1) sözünü, her şeyin sebebi bizzat parlayıp görünmüş gibi değil —hangi insan nous'u o görüntünün büyüklüğünü kavrayabilir ki?—, O'nun çevresindeki kuvvetlerden biri, krallık kuvveti öne çıkıp görünmüş gibi anlamalıyız; çünkü "Rab" hitabı hükümranlığa ve krallığa aittir.

15

μήτ’ οὖν διαπόρει, εἰ τὸ τῶν ὄντων πρεσβύτατον ἄρρητον, ὁπότε καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ κυρίῳ ὀνόματι οὐ ῥητὸς ἡμῖν· καὶ μὴν εἰ ἄρρητον, καὶ ἀπερινόητον καὶ ἀκατάληπτον· ὥστε τὸ „ὤφθη κύριος τῷ Ἀβραὰμ“ (Gen. 17,1) λέγεσθαι ὑπονοητέον οὐχ ὡς ἐπιλάμποντος καὶ ἐπιφαινομένου τοῦ παντὸς αἰτίου — τίς γὰρ ἀνθρώπειος νοῦς τὸ μέγεθος τῆς φαντασίας ἱκανός ἐστι χωρῆσαι; —, ἀλλ’ ὡς μιᾶς τῶν περὶ αὐτὸ δυνάμεων, τῆς βασιλικῆς, προφαινομένης· ἡ γὰρ κύριος πρόσρησις ἀρχῆς καὶ βασιλείας ἐστί.

16Nous'umuz Keldanilik edip gök cisimleri hakkında gevezelik ederken etkin kuvvetleri sebepler olarak kosmosa yakıştırıyordu. Ama Keldani öğretisinden göç edince kosmosun bir hükümdar tarafından sürülüp yönetildiğini anladı ve onun hükümranlığının görüntüsünü edindi.

16

νοῦς δὲ ἡμῶν ἡνίκα ἐχαλδάιζε μετεωρολεσχῶν, τῷ κόσμῳ τὰς δραστηρίους ἦν περιέπων δυνάμεις ὡς αἰτίας· γενόμενος δὲ μετανάστης ἀπὸ τοῦ Χαλδαϊκοῦ δόγματος ἔγνω ἡνιοχούμενον καὶ κυβερνώμενον αὐτὸν ὑπὸ ἡγεμόνος, οὗ τῆς ἀρχῆς φαντασίαν ἔλαβε.

17Bu yüzden görünenin Var Olan değil, Rab olduğu söylenir; sanki "kral göründü" denmiş gibi. O başından beri vardı, ama psykhē onu henüz tanımıyordu; psykhē geç öğrenmiş olsa da büsbütün cahil kalmadı, varlıklardaki hükümranlığın ve önderliğin görüntüsünü edindi.

17

διὸ λέγεται „ὤφθη“ οὐ τὸ ὄν, ἀλλὰ κύριος· οἷον ἐφάνη ὁ βασιλεύς, ἐξ ἀρχῆς μὲν ὤν, οὔπω δὲ τῇ ψυχῇ γνωριζόμενος, ἣ καὶ ὀψιμαθὴς μέν, οὐ μὴν εἰσάπαν ἀμαθὴς διετέλεσεν, ἀλλ’ ἐφαντασιώθη τὴν ἐν τοῖς οὖσιν ἀρχὴν καὶ ἡγεμονίαν.

18Görünen hükümdar, dinleyen ve seyreden kişiye daha da büyük bir iyilikte bulunarak şöyle der: "Ben senin Tanrınım" (Tekvin 17,1). Ama ben derim ki: Meydana gelmiş şeylerden hangisinin Tanrısı değilsin ki? Yine de O'nun sözcüsü olan logos bana öğretecektir ki burada, elbette yapıcısı ve Tanrısı olduğu kosmostan değil, aynı özene layık görmediği insan psykhēlerinden söz etmektedir.

18

φανεὶς δ’ ὁ ἄρχων ἔτι μᾶλλον εὐεργετεῖ τὸν ἀκροατὴν καὶ θεατὴν φάσκων· „ἐγώ εἰμι θεὸς σός“ (Gen. 17, 1). τίνος γάρ, εἴποιμ’ ⟨ἄν⟩, οὐ θεὸς ὑπάρχεις τῶνδε ὅσα εἰς γένεσιν ἦλθεν; ἀλλὰ διδάξει με ὁ ὑποφήτης αὐτοῦ λόγος, ὅτι οὐ περὶ τοῦ κόσμου νῦν λέγει, οὗ δημιουργὸς πάντως ἐστὶ καὶ θεός, ἀλλὰ περὶ ἀνθρωπίνων ψυχῶν, ἃς οὐ τῆς αὐτῆς ἐπιμελείας ἠξίωκε.

19Çünkü kötülerin Rabbi ve efendisi, ilerleme ve iyileşme yolundakilerin Tanrısı, en iyilerin ve en kâmillerin ise ikisi birden, hem Rabbi hem Tanrısı diye anılmayı uygun görür. Nitekim dinsizliğin en uç sınırına yerleştirdiği Firavun'un Tanrısı olarak kendini hiçbir zaman anmamış, bilge Musa'yı onun tanrısı yapmıştır —çünkü şöyle der: "İşte seni Firavun'a tanrı yapıyorum" (Çıkış 7,1)—; kendini ise bildirdiği sözlerin pek çok yerinde Rab diye adlandırmıştır. Bu tür sözler şunlardır:

19

δικαιοῖ γὰρ τῶν μὲν φαύλων λέγεσθαι κύριος καὶ δεσπότης, τῶν δ’ ἐν προκοπαῖς καὶ βελτιώσεσι θεός, τῶν δ’ ἀρίστων καὶ τελειοτάτων ἀμφότερον, κύριος ὁμοῦ καὶ θεός. αὐτίκα γέ τοι ἔσχατον ὅρον ἀσεβείας ἱδρυσάμενος τὸν Φαραὼ [κύριον καὶ] θεὸν τούτου οὐδέποτε προσεῖπεν ἑαυτόν, ἀλλὰ τὸν σοφὸν Μωυσῆν — λέγει γάρ· „ἰδοὺ δίδωμί σε θεὸν Φαραώ“ (Exod. 7,1) —, κύριον δὲ ὠνόμασε πολλαχοῦ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ χρησθέντων· ᾄδεται δὲ τὰ τοιαῦτα·

20"Rab şöyle diyor" (Çıkış 7,17); en başta da: "Rab Musa'ya şöyle dedi: Ben Rab'bim; Mısır kralı Firavun'a sana söylediğim her şeyi söyle" (Çıkış 6,29). Musa da Firavun'a der ki:

20

„τάδε λέγει κύριος“ (Exod. 7,17), καὶ ἐν ἀρχῇ· „ἐλάλησε κύριος πρὸς Μωυσῆν λέγων· ἐγὼ κύριος, λάλησον Φαραὼ βασιλεῖ Αἰγύπτου, ὅσα ἐγὼ λαλῶ πρὸς σέ“ (Exod. 6,29), καὶ Μωυσῆς πρὸς αὐτόν·

21"Şehirden çıkınca ellerimi Rab'be açacağım; sesler kesilecek, dolu ve yağmur olmayacak; ta ki toprağın" —yani bütün bedensel ve topraksı yapının— "Rab'be ait olduğunu bilesin. Sen de" —put gibi taşınan nous— "hizmetkârların da" —onu muhafız gibi çevreleyen cüzî düşünceler—, "biliyorum ki hâlâ Rab'den korkmuyorsunuz" (Çıkış 9,29–30); yani başka türlü efendi denen birinden değil, gerçekten var olan efendiden.

21

„ὅταν ἐξέλθω τὴν πόλιν, ἐκπετάσω τὰς χεῖρας πρὸς κύριον, καὶ αἱ φωναὶ παύσονται, καὶ ἡ χάλαζα καὶ ὁ ὑετὸς οὐκ ἔσται· ἵνα γνῷς, ὅτι κυρίου ἡ γῆ,“ οἱονεὶ πᾶσα ἡ σωματικὴ καὶ γεώδης σύστασις, „καὶ σύ“, ὁ ἀγαλματοφορούμενος νοῦς, „καὶ οἱ θεράποντές σου,“ οἱ κατὰ μέρος δορυφοροῦντες λογισμοί. „ἐπίσταμαι γάρ, ὅτι οὐδέπω πεφόβησθε τὸν κύριον“ (Exod. 9,29. 30), ἴσον τῷ οὐ τὸν λεγόμενον ἄλλως, ἀλλὰ τὸν ὄντως ὄντα δεσπότην.

22Çünkü meydana gelmiş hiç kimse gerçekte efendi değildir, hükümranlığını dünyanın bir ucundan öbür ucuna genişletip kuşanmış olsa bile. Yalansız olarak hükümdar olan yalnız meydana gelmemiş olandır. O'nun hükümranlığından korkup ürperen kimse, öğütten gelen en faydalı ödülü kazanır; onu hafife alanı ise elbette acıklı bir yıkım bekler.

22

κύριος γὰρ γενητὸς πρὸς ἀλήθειαν οὐδείς, κἂν ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα εὐρύνας τὴν ἡγεμονίαν ἀνάψηται· μόνος δ’ ὁ ἀγένητος ἀψευδῶς ἡγεμών, οὗ τὴν ἀρχὴν ὁ δεδιὼς καὶ καταπεπληγμένος ἆθλον ὠφελιμώτατον αἴρεται νουθεσίας, τὸν δὲ ὀλίγωρον ἐκδέχεται πάντως οἰκτρὸς ὄλεθρος.

23Öyleyse akılsızların Rabbi olarak, hükümdara has korkuyu tepelerinde tutan gösterilmiştir; iyileşmekte olanların ise Tanrısı olarak yazılır, tıpkı burada olduğu gibi: "Ben senin Tanrınım" (Tekvin 17,1); "Ben senin Tanrınım, büyü ve çoğal" (Tekvin 35,11). Kâmillerin ise ikisi birden, hem Rabbi hem Tanrısıdır; On Söz'de olduğu gibi: "Ben senin Rab Tanrınım" (Çıkış 20,2); başka bir yerde de:

23

οὐκοῦν κύριος ἀφρόνων ἐπιδέδεικται τὸν ἄρχοντος ἐπανατεινάμενος οἰκεῖον φόβον, θεὸς δὲ βελτιουμένων γράφεται, καθὼς καὶ νῦν· „ἐγώ εἰμι θεὸς σός“ (Gen. 17,1), „ἐγὼ ⟨ὁ⟩ θεός σου, αὐξάνου καὶ πληθύνου" (Gen. 35,11), τελείων δὲ ἀμφότερον, κύριος ὁμοῦ καὶ θεός, ὡς ἐν δέκα λόγοις· „ἐγὼ κύριος ὁ θεός σου“ (Exod. 20, 2) καὶ ἑτέρωθι·

24"Atalarınızın Rab Tanrısı" (Tesniye 4,1). Çünkü kötünün bir Rab tarafından yönetilmesini uygun görür; ta ki çekinerek ve inleyerek efendi korkusunu tepesinde asılı tutsun. İlerleyenin Tanrı tarafından iyilik görmesini uygun görür; ta ki bu iyiliklerle kemale ulaşsın. Kâmilin ise hem Rab tarafından yönetilmesini hem Tanrı tarafından iyilik görmesini uygun görür; çünkü bu kişi her bakımdan değişmeden kalır ve gerçekten bir Tanrı adamıdır.

24

„κύριος ὁ θεὸς τῶν πατέρων ὑμῶν“ (Deut. 4,1). δικαιοῖ γὰρ τὸν μὲν φαῦλον ὡς ὑπὸ κυρίου δεσπόζεσθαι, ἵν’ εὐλαβούμενος καὶ στένων ἐπικρεμάμενον ἔχῃ τὸν δεσποτικὸν φόβον, τὸν δὲ προκόπτοντα ὡς ὑπὸ θεοῦ εὐεργετεῖσθαι, ὅπως ταῖς εὐποιίαις τελειότητος ἐφίκηται, τὸν δὲ τέλειον καὶ ἡγεμονεύεσθαι ὡς ὑπὸ κυρίου καὶ εὐεργετεῖσθαι ὡς ὑπὸ θεοῦ· διαμένει γὰρ οὗτος εἰσάπαν ἄτρεπτος, ἐκεῖνος δὲ πάντως ἐστὶν ἄνθρωπος θεοῦ.

25Bu en açık şekilde Musa'da görülür; çünkü şöyle der: "Tanrı adamı Musa'nın ettiği hayır dua budur" (Tesniye 33,1). Ne güzel ve ne kutsal bir karşılığa layık görülmüş: ilahî takdirin karşılığında kendini vermeye!

25

δηλοῦται δὲ τοῦτο μάλισθ’ ὡς ἐπὶ Μωυσέως· „αὕτη“ γάρ φησιν „ἡ εὐλογία ἣν εὐλόγησε Μωυσῆς, ἄνθρωπος θεοῦ“ (Deut. 33, 1). ὢ παγκάλης καὶ ἱεροπρεποῦς ἀντιδόσεως ἀξιωθείς, θείας προνοίας ἀντιδοῦναι ἑαυτόν.

26Ama birinin "insan" olmasıyla "Tanrı'nın insanı" olmasının aynı anlama geldiğini sanma. İnsan olarak Tanrı'nın malıdır; Tanrı'nın insanı olarak ise O'nun övüncü ve faydasıdır. Zihninin payı olarak Tanrı'ya sahip olmak istiyorsan, önce kendin O'na layık bir pay ol; el yapımı ve keyfî bütün kanunlardan kaçarsan böyle olursun.

26

ἀλλὰ μὴ νομίσῃς τὸν αὐτὸν τρόπον ἄνθρωπόν τε γίνεσθαι καὶ ἄνθρωπον θεοῦ· ἄνθρωπον μὲν γάρ, θεοῦ ὡς κτῆμα· ἄνθρωπον δὲ θεοῦ, ὡς αὔχημα καὶ ὠφέλημα. εἰ δὴ βούλει διανοίας κλῆρον τὸν θεὸν ἔχειν, αὐτὸς πρότερον γενοῦ κλῆρος ἀξιόχρεως αὐτοῦ· γενήσῃ δέ, ἂν τοὺς χειροποιήτους καὶ ἑκουσίους ἅπαντας νόμους ἐκφύγῃς.

27Ama şunu da bilmemek olmaz: "Ben senin Tanrınım" (Tekvin 17,1) sözü has anlamda değil, mecazen söylenmiştir. Çünkü Var Olan, var olan olarak, bir başkasına göre olan şeylerden değildir; kendi kendisiyle doludur, kendi kendine yeterlidir; kosmosun meydana gelişinden önce de, evrenin meydana gelişinden sonra da aynı hâldedir.

27

ἀλλὰ γὰρ οὐδ’ ἐκεῖνο προσῆκεν ἀγνοεῖν, ὅτι τὸ „ἐγώ εἰμι θεὸς σὸς“ (Gen. 17,1) λέγεται καταχρηστικῶς, οὐ κυρίως. τὸ γὰρ ὄν, ᾗ ὄν ἐστιν, οὐχὶ τῶν πρός τι· αὐτὸ γὰρ ἑαυτοῦ πλῆρες καὶ αὐτὸ ἑαυτῷ ἱκανόν, καὶ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως καὶ μετὰ τὴν γένεσιν τοῦ παντὸς ἐν ὁμοίῳ.

28Çünkü dönmez, değişmez ve hiçbir şeye asla ihtiyacı yoktur; öyle ki her şey O'nundur, ama O has anlamda hiçbir şeyin değildir. Meydana getirdiği şeye iyilik yapmak için meydana gelişe doğru uzattığı kuvvetlerden bazıları ise bir başkasına göre söylenir: krallık kuvveti ve iyilik kuvveti. Çünkü kral birinin kralıdır, iyilik eden de birine iyilik eder; elbette hükmedilen ve iyilik gören başka biri vardır.

28

ἄτρεπτον γὰρ καὶ ἀμετάβλητον, χρῇζον ἑτέρου τὸ παράπαν οὐδενός, ὥστε αὐτοῦ μὲν εἶναι τὰ πάντα, μηδενὸς δὲ κυρίως αὐτό. τῶν δὲ δυνάμεων, ἃς ἔτεινεν εἰς γένεσιν ἐπ’ εὐεργεσίᾳ τοῦ συσταθέντος, ἐνίας συμβέβηκε λέγεσθαι ὡσανεὶ πρός τι, τὴν βασιλικήν, τὴν εὐεργετικήν· βασιλεὺς γάρ τινος καὶ εὐεργέτης τινὸς ἑτέρου πάντως βασιλευομένου καὶ εὐεργετουμένου.

29Bunlarla akraba olan bir de "Tanrı" denilen yaratıcı kuvvet vardır; çünkü doğuran ve sanatkârca yapan baba her şeyi bu kuvvet aracılığıyla kurmuştur. Böylece "Ben senin Tanrınım" sözü, "Ben senin yapıcın ve yaratıcınım" demekle birdir.

29

τούτων συγγενής ἐστι καὶ ἡ ποιητικὴ δύναμις, ἡ καλουμένη θεός· διὰ γὰρ ταύτης τῆς δυνάμεως ἔθηκε τὰ πάντα ὁ γεννήσας καὶ τεχνιτεύσας πατήρ, ὥστε τὸ „ἐγώ εἰμι θεὸς σὸς“ ἴσον ἐστὶ τῷ ἐγώ εἰμι ποιητὴς καὶ δημιουργός.

30Bütün kosmosun da payına düşmüş olan mimarın payına düşmek en büyük bağıştır. Çünkü Tanrı kötünün psykhēsini biçimlendirmedi, zira kötülük Tanrı'nın düşmanıdır; en kutsal Musa'ya göre orta psykhēyi de yalnız kendisi biçimlendirmedi, çünkü bu psykhē balmumu gibi hem güzelin hem çirkinin izini alacaktı.

30

μεγίστη δὲ δωρεὰ τὸ αὐτοῦ λαχεῖν ἀρχιτέκτονος, οὗ καὶ σύμπας ὁ κόσμος ἔλαχε. φαύλου μὲν γὰρ ψυχὴν οὐ διέπλασεν — ἐχθρὸν γὰρ θεῷ κακία —, τὴν δὲ μέσην οὐ δι’ ἑαυτοῦ μόνου κατὰ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν, ἐπειδὴ κηροῦ τρόπον ἔμελλεν αὕτη δέξασθαι καλοῦ τε καὶ αἰσχροῦ διαφοράν.

31Bu yüzden şöyle denir: "Kendi suretimize göre insan yapalım" (Tekvin 1,26); ta ki kötü bir damga alırsa başkalarının eseri, iyi bir damga alırsa yalnız güzel ve iyi şeylerin sanatkârının eseri olarak görünsün. Öyleyse Tanrı'nın "Ben senin Tanrınım" dediği kişi elbette erdemlidir; başkalarının yardımı olmadan yalnız yapıcının payına düşmüştür.

31

διόπερ λέγεται· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν“ (Gen. 1,26), ἵν’, εἰ μὲν δέξεται φαῦλον τύπον, ἑτέρων φαίνηται δημιούργημα, εἰ δὲ καλόν, τοῦ τῶν καλῶν καὶ ἀγαθῶν μόνων τεχνίτου. πάντως οὖν σπουδαῖος ἐκεῖνός ἐστιν, ᾧ φησιν· „ἐγώ εἰμι θεὸς σός,“ ποιητοῦ μόνου λαχὼν ἄνευ συμπράξεως ἑτέρων.

32Musa aynı zamanda pek çok yerde kurduğu öğretiyi de burada toplar ve Tanrı'nın yalnız iyilerin ve bilgelerin yapıcısı olduğunu öğretir. Bu topluluğun hepsi dış şeylerin bol mülkünden isteyerek vazgeçmiş, hatta ete bağlı dostlarını da hafife almıştır.

32

ἅμα μέντοι καὶ τὸ πολλαχοῦ κατασκευαζόμενον αὐτῷ δόγμα συνάγει διδάσκων, ὅτι μόνων ἀγαθῶν καὶ σοφῶν δημιουργός ἐστιν. οὗτος δὲ πᾶς ὁ θίασος τὴν ⟨τῶν⟩ ἐκτὸς ἄφθονον κτῆσιν ἑαυτὸν ἑκὼν ἀφῄρηται, ἀλλὰ καὶ τῶν σαρκὶ φίλων ὠλιγώρηκεν.

33Çünkü sağlıklı ve gürbüz atletler, köle olan bedeni psykhēye karşı bir kale gibi dikmişlerdir. Terbiye ehli ise bir bakıma solgun, erimiş ve iskelete dönmüştür; bedensel güçlerini de psykhēnin kuvvetlerine bağışlamış, doğruyu söylemek gerekirse, psykhēnin tek bir eidosuna çözülüp bedensiz zihinler hâline gelmişlerdir.

33

εὐέκται μὲν γὰρ καὶ σφριγῶντες ἀθληταὶ τὸ δοῦλον ἐπιτετειχικότες ψυχῇ τὸ σῶμα, ὠχροὶ δὲ καὶ διερρυηκότες καὶ κατεσκελετευμένοι τρόπον τινὰ οἱ ἀπὸ παιδείας, ταῖς ψυχικαῖς δυνάμεσι καὶ τοὺς σωματικοὺς τόνους προσκεκληρωκότες καί, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, εἰς ἓν εἶδος τὸ τῆς ψυχῆς ἀναλυθέντες καὶ ἀσώματοι διάνοιαι γεγονότες.

34Öyleyse nous bütünüyle Tanrı'yı hoşnut etmeyi seçtiğinde, topraksı olanın bozulup çözülmesi yerindedir. Bu soy nadirdir ve güçlükle bulunur, ama var olması imkânsız değildir. Hanok hakkında bildirilen şu ilahî söz bunu gösterir: "Hanok Tanrı'yı hoşnut etti ve bulunmaz oldu" (Tekvin 5,24).

34

φθείρεται οὖν εἰκότως τὸ γεῶδες καὶ καταλύεται, ὅταν ὅλος δι’ ὅλων ὁ νοῦς εὐαρεστεῖν προέληται θεῷ· σπάνιον δὲ καὶ τὸ γένος καὶ μόλις εὑρισκόμενον, πλὴν οὐκ ἀδύνατον γενέσθαι. δηλοῖ δὲ τὸ χρησθὲν ἐπὶ τοῦ Ἐνὼχ λόγιον τόδε· „εὐηρέστησε δὲ Ἐνὼχ τῷ θεῷ, καὶ οὐχ εὑρίσκετο“ (Gen. 5, 24).

35Çünkü bu iyiyi nerede arayan bulabilir? Hangi denizleri geçerek? Hangi adalara, hangi kıtalara giderek? Barbarlar arasında mı, Helenler arasında mı?

35

ποῦ γὰρ ⟨ἂν⟩ σκεψάμενός τις εὕροι τἀγαθὸν τοῦτο; ποῖα πελάγη διαβαλών; ⟨πρὸς⟩ τίνας νήσους, τίνας ἠπείρους ἐλθών; παρὰ βαρβάροις ἢ παρ’ Ἕλλησιν;

36Felsefenin sırlarına ermiş olanlar arasında bugün bile, bilge var olmadığı için bilgeliğin de var olmadığını söyleyenler yok mu? Onlara göre insanların ilk meydana gelişinden bugüne kadar hiç kimse tamamen kusursuz sayılmamıştır; çünkü ölümlü bir bedene bağlı olan birinin bütünüyle mesut olması imkânsızdır.

36

ἢ οὐχὶ καὶ μέχρι νῦν τῶν φιλοσοφίᾳ τετελεσμένων εἰσί τινες, οἳ λέγουσιν ἀνύπαρκτον εἶναι σοφίαν, ἐπειδὴ καὶ τὸν σοφόν; μηδένα γὰρ ἀπ’ ἀρχῆς ἀνθρώπων γενέσεως ἄχρι τοῦ παρόντος βίου κατὰ τὸ παντελὲς ἀνυπαίτιον νομισθῆναι· καὶ γὰρ ἀδύνατον εἶναι θνητῷ σώματι ἐνδεδεμένον εἰσάπαν εὐδαιμονῆσαι.

37Bunun doğru söylenip söylenmediğini zamanı gelince inceleyeceğiz. Şimdilik ilahî söze uyarak şunu söyleyeceğiz: Bilgelik var olan bir şeydir, onun âşığı olan bilge de vardır; ama var olduğu hâlde biz kötülerin gözünden kaçmıştır; çünkü iyi, kötüyle bir araya gelmek istemez.

37

ταῦτα δ’ εἰ μὲν ὀρθῶς λέγεται, σκεψόμεθα ἐν καιρῷ· νυνὶ δ’ ἀκολουθήσαντες τῷ λογίῳ φήσομεν, ὅτι ἔστι μὲν ὑπαρκτὸν πρᾶγμα σοφία, ἔστι δὲ καὶ ὁ ἐραστὴς αὐτῆς, σοφός, ὑπάρχων δὲ ὅμως ἡμᾶς τοὺς φαύλους διαλέληθεν· ἀγαθὸν γὰρ οὐκ ἐθέλει κακῷ συνέρχεσθαι.

38Bu yüzden Tanrı'yı hoşnut eden karakter için "bulunmaz oldu" denir; elbette var olduğu, ama gizlendiği ve bizimle bir araya gelmekten kaçtığı için. Nitekim onun "götürüldüğü" de söylenir; bu da ölümlü hayattan ölümsüz hayata göç edip yer değiştirmesi demektir.

38

διὰ τοῦτο λέγεται· „οὐχ εὑρίσκετο“ ὁ εὐαρεστήσας τρόπος τῷ θεῷ, ὡς ἂν δήπου ὑπαρκτὸς μὲν ὤν, ἀποκρυπτόμενος δὲ καὶ τὴν εἰς ταὐτὸ σύνοδον ἡμῶν ἀποδιδράσκων, ἐπειδὴ καὶ μετατεθῆναι λέγεται, τὸ δ’ ἐστὶ μεταναστῆναι καὶ μετοικίαν στείλασθαι τὴν ἀπὸ θνητοῦ βίου πρὸς τὸν ἀθάνατον.

39Bunlar Tanrı'dan gelen cezbeye kapılıp yabanîleşmişlerdir; başkaları ise evcil ve uysal bilgeliğin dostlarıdır. Bunlar dindarlığı seçkin bir şekilde uygular, insanî işleri de ihmal etmezler. Buna ilahî sözler tanıktır; onlarda Tanrı'nın ağzından İbrahim'e şöyle denir: "Benim huzurumda hoşnut edici ol" (Tekvin 17,1). Yani yalnız beni değil, eserlerimi de hoşnut et; bunu da gözetmen ve denetçi olan ben yargıcın önünde yap.

39

Οὗτοι μὲν δὴ τὴν ἔνθεον μανίαν μανέντες ἐξηγριώθησαν, ἕτεροι δ’ εἰσὶν οἱ τῆς τιθασοῦ καὶ ἡμέρου σοφίας ἑταῖροι. τούτοις καὶ εὐσέβεια διαφερόντως ἀσκεῖται καὶ τὰ ἀνθρώπεια οὐχ ὑπερορᾶται. μάρτυρες δ’ οἱ χρησμοί, ἐν οἷς λέγεται τῷ Ἀβραὰμ ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ· „εὐαρέστει ἐνώπιον ἐμοῦ“ (Gen. 17, 1), τοῦτο δ’ ἐστὶ μὴ ἐμοὶ μόνῳ, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐμοῖς ἔργοις παρ’ ἐμοὶ κριτῇ, ὡς ἐφόρῳ καὶ ἐπισκόπῳ.

40Çünkü ana babana saygı gösterir, yoksullara acır, dostlarına iyilik eder, vatanını savunur ya da bütün insanlara karşı ortak yükümlülükleri gözetirsen, ilişkide bulunduğun kimseleri elbette hoşnut edeceksin, ama bunu Tanrı'nın huzurunda yapacaksın. Çünkü O uyumayan bir gözle her şeyi görür, erdemli işleri seçkin bir lütufla kendine çağırır ve kabul eder.

40

τιμῶν γὰρ γονεῖς ἢ πένητας ἐλεῶν ἢ φίλους εὐεργετῶν ἢ πατρίδος ὑπερασπίζων ἢ τῶν κοινῶν πρὸς ἅπαντας ἀνθρώπους δικαίων ἐπιμελούμενος εὐαρεστήσεις μὲν πάντως τοῖς χρωμένοις, θεοῦ δ’ ἐνώπιον εὐαρεστήσεις· ἀκοιμήτῳ γὰρ ὀφθαλμῷ βλέπει πάντα καὶ τὰ σπουδαῖα χάριτι ἐξαιρέτῳ πρὸς ἑαυτὸν καλεῖ καὶ ἀποδέχεται.

41Bu yüzden çileci de dua ederken aynı şeyi açıkça gösterecektir: "Atalarımın hoşnut ettiği Tanrı" der ve "O'nun huzurunda" diye ekler (Tekvin 48,15); ta ki "Tanrı'yı" hoşnut etmek ile "O'nun huzurunda" hoşnut etmek arasındaki gerçek farkı bilelim. Çünkü biri ikisini birden kapsar, öteki yalnız birini.

41

τοιγάρτοι καὶ ὁ ἀσκητὴς εὐχόμενος ταὐτὸν ἀποδηλώσει φάσκων· „ὁ θεός, ᾧ εὐηρέστησαν οἱ πατέρες μου“ καὶ προστίθησιν „ἐνώπιον αὐτοῦ“ (Gen. 48, 15), χάριν τοῦ γνῶναι τὴν πραγματικὴν διαφορὰν τοῦ „θεῷ“ εὐαρεστεῖν πρὸς τὸ „ἐνώπιον αὐτοῦ“· τὸ μὲν γὰρ ἀμφότερα περιέχει, τὸ δὲ θάτερον μόνον.

42Musa da teşvik edici sözlerde aynı şekilde öğüt verir: "Rab Tanrın'ın huzurunda hoşnut edici olanı yapacaksın" (Tesniye 12,28); yani Tanrı'ya gösterilmeye layık olacak ve O'nun görüp kabul edeceği şeyleri yap. Bu tür işler hemcinslerimize de ulaşır.

42

οὕτω καὶ Μωυσῆς ἐν τοῖς προτρεπτικοῖς παραινεῖ λέγων· „τὸ εὐάρεστον ποιήσεις ἐνώπιον κυρίου τοῦ θεοῦ σου“ (Deut. 12,28), οἷον τοιαῦτα πρᾶττε, ἃ γενήσεται ἐπάξια τοῦ φανῆναι θεῷ καὶ ἅπερ ἰδὼν ἀποδέξεται· ταῦτα δὲ καὶ εἰς τοὺς ὁμοίους εἴωθε χωρεῖν.

43Musa buradan hareketle çadırı iki çevre sınırıyla dokudu ve ikisinin ortasına bir perde koydu; ta ki dıştakiler içtekilerden ayrılsın (Çıkış 26,33). Kanunların korunduğu kutsal sandığı da içten ve dıştan altınla kapladı (Çıkış 25,10). Büyük kâhine de iki giysi verdi: içeride keten giysiyi, dışarıda ayağa kadar inen cüppeyle birlikte alacalı giysiyi (Çıkış 28,4; Levililer 6,10).

43

ἐντεῦθεν ὁρμηθεὶς τήν τε σκηνὴν δυσὶ περιβόλων ὁρίοις συνύφαινε, μέσον ἀμφοῖν κάλυμμα θείς, ὅπως διακρίνηται τῶν εἴσω τὰ ἔξω (Exod. 26, 33), καὶ τὴν νομοφυλακίδα ἱερὰν κιβωτὸν ἔνδοθεν καὶ ἔξωθεν ἐχρύσωσε (Exod. 25,10), καὶ τῷ μεγάλῳ ἱερεῖ διττὰς ἀνέδωκε στολάς, τὴν μὲν λινῆν ἔνδον, τὴν δὲ ποικίλην ἔξω μετὰ τοῦ ποδήρους (Exod. 28, 4. Lev. 6, 10).

44Çünkü bunlar ve benzerleri, içeride Tanrı'ya karşı temiz olan, dışarıda da hissedilir kosmosa ve hayata karşı arı kalan bir psykhēnin sembolleridir. Bu yüzden zafer çelenkleriyle taçlanmak üzere olan muzaffer güreşçiye söylenen söz pek yerindedir. Onun hakkındaki ilan şudur: "Tanrı ile güçlü oldun, insanlarla da güçlüsün" (Tekvin 32,28).

44

ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα σύμβολα ψυχῆς ἐστι καὶ τοῖς εἴσω πρὸς θεὸν ἁγνευούσης καὶ [ἐν] τοῖς ἔξω πρὸς τὸν αἰσθητὸν κόσμον καὶ βίον καθαρευούσης. εὐστόχως οὖν ἐκεῖνο πρὸς τὸν παλαιστὴν νικηφόρον ἐλέχθη μέλλοντα τοῖς νικητηρίοις ἀναδεῖσθαι στεφάνοις. τὸ γὰρ ἐπ’ αὐτῷ κήρυγμα τοιοῦτόν ἐστι· „ἴσχυσας μετὰ θεοῦ καὶ μετὰ ἀνθρώπων δυνατός“ (Gen. 32, 28).

45Çünkü her iki alanda da, hem meydana gelmemiş olana hem meydana gelmiş olana karşı itibar kazanmak, küçük bir zihnin değil, doğruyu söylemek gerekirse kosmosla Tanrı arasındaki sınırda duran bir zihnin işidir. Genel olarak erdemli kişinin Tanrı'nın izinden gitmesi yerindedir; çünkü her şeyin hükümdarı ve babası meydana gelmiş olanı gözetir.

45

τὸ γὰρ καθ’ ἑκατέραν τάξιν εὐδοκιμῆσαι, καὶ τὴν πρὸς τὸ ἀγένητον καὶ τὴν πρὸς τὸ γενόμενον, οὐ μικρᾶς ἐστι διανοίας, ἀλλ’, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, κόσμου καὶ θεοῦ μεθορίου· συνόλως τε προσήκει τὸν ἀστεῖον ὀπαδὸν εἶναι θεοῦ· μέλει γὰρ τῷ πάντων ἡγεμόνι καὶ πατρὶ τοῦ γενομένου.

46Kim bilmez ki Tanrı kosmosun meydana gelişinden önce de kendi kendine yeterdi, kosmosun meydana gelişinden sonra da değişmeden aynı kaldı? Peki neden var olmayanları yaptı? İyi ve cömert olduğu için değil mi? Öyleyse biz kullar efendimizin izinden gitmeyecek miyiz; sebebe olağanüstü hayranlık duyarken kendimizle aynı tabiattakileri de ihmal etmeden?

46

τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὅτι καὶ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως ἱκανὸς ἦν αὐτὸς ἑαυτῷ ὁ θεὸς καὶ μετὰ τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν ὁ αὐτὸς ἔμενεν, οὐ μεταβαλών; διὰ τί οὖν ἐποίει τὰ μὴ ὄντα; ἢ ὅτι ἀγαθὸς καὶ φιλόδωρος ἦν; εἶτ’ οὐχ ἑψόμεθα οἱ δοῦλοι τῷ δεσπότῃ, θαυμάζοντες μὲν τὸν αἴτιον ὑπερφυῶς, τῆς δὲ καθ’ αὑτοὺς φύσεως μὴ ὑπερορῶντες;

47"Benim huzurumda hoşnut edici ol" dedikten sonra şunu ekler: "ve kınanmaz ol" (Tekvin 17,1); bunu bir sıra ve bağlantı içinde söyler. Yani hoşnut edici olmak için tercihen güzel işlere giriş; olmazsa hiç değilse günahlardan uzak dur ki kınanmayasın. Çünkü doğru yapan övülür, haksızlık etmeyen ise kınanmaz.

47

Εἰπὼν δὲ „εὐαρέστει ἐνώπιον ἐμοῦ“ προσεπιλέγει· „καὶ γίνου ἄμεμπτος“ (Gen. 17,1), ἀκολουθίᾳ καὶ εἱρμῷ χρώμενος. μᾶλλον μὲν οὖν ἐγχείρει τοῖς καλοῖς, ἵνα εὐαρεστῇς· εἰ δὲ μή, τῶν γε ἁμαρτημάτων ἀπέχου, ἵνα μὴ τυγχάνῃς μέμψεως. ὁ μὲν γὰρ κατορθῶν ἐπαινετός, ὁ δὲ μὴ ἀδικῶν οὐ ψεκτός.

48Doğru yapanlara birinci ödül olan hoşnut edicilik, günah işlemeyenlere ise ikincisi olan kınanmazlık konmuştur. Ama belki de ölümlü meydana geliş için günah işlememek, doğru yapmakla eşit ve aynı sayılır. Çünkü Eyüp'ün dediği gibi: "Ömrü bir gün bile olsa kim kirden arınmıştır?" (Eyüp 14,4).

48

καὶ τὸ μὲν πρεσβυτικὸν ἆθλον κατορθοῦσι πρόκειται, τὸ εὐάρεστον, τὸ δεύτερον δὲ μὴ ἁμαρτάνουσι, τὸ ἄμεμπτον. τάχα δὲ καὶ γενέσει τῇ θνητῇ τὸ μὴ διαμαρτάνειν ἴσον καὶ τὸ αὐτὸ γράφεται τῷ κατορθοῦντι. „τίς γάρ,“ ὡς ὁ Ἰώβ φησι, „καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου, κἂν μία ἡμέρα ἐστὶν ἡ ζωή“ (Iob 14,4) ;

49Psykhēyi kirleten şeyler sayısızdır ve bunları büsbütün yıkayıp temizlemek mümkün değildir. Çünkü her ölümlüde zorunlu olarak doğuştan gelen belalar kalır; bunların hafiflemesi beklenebilir, ama tamamen yok edilmeleri imkânsızdır.

49

ἄπειρα μέν ἐστι τὰ καταρρυπαίνοντα τὴν ψυχήν, ἅπερ ἐκνίψασθαι καὶ ἀπολούσασθαι παντελῶς οὐκ ἔνεστιν. ἀπολείπονται γὰρ ἐξ ἀνάγκης παντὶ θνητῷ συγγενεῖς κῆρες, ἃς λωφῆσαι μὲν εἰκός, ἀναιρεθῆναι δ’ εἰσάπαν ἀδύνατον.

50Karmakarışık bir hayatta adil, phronēsis sahibi, itidalli ya da genel olarak kâmil bir iyi insan mı arıyorsun? Adaletsiz, akılsız, ölçüsüz, korkak ya da büsbütün kötü olmayan birini bulsan bile ona razı ol. Çünkü kötülüklerin yıkılması bile memnun olunacak bir şeydir; aretēlerin eksiksiz edinilmesi ise bizim gibi bir insan için imkânsızdır.

50

δίκαιον οὖν ἢ φρόνιμον ἢ σώφρονα ἢ συνόλως ἀγαθὸν τέλειον ἐν πεφυρμένῳ βίῳ ζητεῖ τις; στέργε, κἂν μὴ ἄδικον ἢ μὴ ἄφρονα ἢ μὴ ἀκόλαστον ἢ μὴ δειλὸν ἢ μὴ παντελῶς φαῦλον εὕρῃς. ἀγαπητὸν γὰρ αἱ τῶν κακιῶν ἀνατροπαί, τῶν δ’ ἀρετῶν ἡ ἐντελὴς κτῆσις ἀδύνατος ἀνθρώπῳ τῷ καθ’ ἡμᾶς.

51Bu yüzden "kınanmaz ol" (Tekvin 17,1) demesi yerindedir; çünkü günah işlememeyi ve suçlanacak bir şey yapmamayı mesut bir hayata giden yolda büyük bir kazanç saymıştır. Bu yolda yaşamayı seçen kimseye de, vermesi Tanrı'ya, alması bilgeye yaraşan bir mirası ahit yoluyla bırakacağına söz verir.

51

εὐλόγως οὖν ἔφη· „γίνου ἄμεμπτος“ (Gen. 17, 1), μέγα πλεονέκτημα πρὸς εὐδαίμονα βίον ὑπολαβὼν εἶναι τὸ ἀναμάρτητον καὶ ἀνυπαίτιον. τῷ δὲ ᾑρημένῳ ζῆν τὸν τρόπον τοῦτον καὶ κλῆρον κατὰ διαθήκας ἀπολείψειν ὁμολογεῖ τὸν ἁρμόζοντα δοῦναι μὲν θεῷ, λαβεῖν δὲ σοφῷ.

52Nitekim şöyle der: "Ahdimi kendimle senin aranda koyacağım" (Tekvin 17,2). Ahitler ise bağışa layık olanların yararı için yazılır; öyle ki ahit, lütfun simgesidir. Tanrı bu lütfu, uzatan kendisiyle alan insan arasına, ortaya koymuştur.

52

φησὶ γάρ· „θήσω τὴν διαθήκην μου ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ ἀνὰ μέσον σοῦ“ (Gen. 17, 2). διαθῆκαι δὲ ἐπ’ ὠφελείᾳ γράφονται τῶν δωρεᾶς ἀξίων, ὥστε σύμβολον εἶναι διαθήκην χάριτος, ἣν μέσην ἔθηκεν ὁ θεὸς ἑαυτοῦ τε ὀρέγοντος καὶ ἀνθρώπου λαμβάνοντος.

53İyiliğin en yücesi de şudur: Tanrı ile psykhē arasında o el değmemiş lütuftan başka hiçbir aracının bulunmaması. Ahitler hakkındaki sözün tamamını iki ayrı eserde yazdım; aynı şeyleri yeniden söylememek için, hem de incelemenin kendi içindeki bağını koparmak istemediğim için burada bilerek geçiyorum.

53

ὑπερβολὴ δὲ εὐεργεσίας τοῦτό ἐστι, μὴ εἶναι θεοῦ καὶ ψυχῆς μέσον, ὅτι μὴ τὴν παρθένον χάριτα. τὸν δὲ περὶ διαθηκῶν σύμπαντα λόγον ἐν δυσὶν ἀναγέγραφα συντάξεσι καὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ παλινῳδεῖν ἑκὼν ὑπερβαίνω καὶ ἅμα μὴ βουλόμενος ἀπαρτᾶν τὸ συμφυὲς τῆς πραγματείας.

54Ardından şöyle denir: "İbrahim yüzüstü düştü" (Tekvin 17,3). Tanrı'nın vaatleri karşısında hem kendini hem ölümlü soyun hiçliğini tanıması ve kendisi ile Tanrı hakkında edindiği kanaati göstermek için, ayakta durup sarsılmayanın önünde yere düşmesi gerekmez miydi? Bu kanaat şuydu: Tanrı daima aynı hâlde durur ve bu duruşu, bacaklarla değil (çünkü insan biçiminde değildir),

54

Λέγεται δ’ ἑξῆς· „ἔπεσεν Ἀβραὰμ ἐπὶ πρόσωπον“ (ibid. 3). ἆρ’ οὐκ ἔμελλεν ὑποσχέσεσι θείαις γνῶναί τε ἑαυτὸν καὶ τὴν τοῦ θνητοῦ γένους οὐδένειαν καὶ πεσεῖν παρὰ τὸν ἑστῶτα εἰς ἔνδειξιν τῆς ὑπολήψεως, ἣν περὶ ἑαυτοῦ τε ἔσχε καὶ θεοῦ, ὅτι ὁ μὲν κατὰ τὰ αὐτὰ ἑστὼς κινεῖ τὴν σύμπασαν στάσιν, οὐ διὰ τῶν σκελῶν — οὐ γὰρ ἀνθρωπόμορφος —,

55dönmez ve değişmez tabiatını gösteren bir duruş olarak yürütür; insan ise hiçbir zaman aynı yerde sağlamca yerleşmez, bir zaman bir türlü, bir zaman başka türlü değişikliklere uğrar; çelmelenip bütün hayatı onun için bir kaygan zemin olduğundan, zavallı, ağır bir düşüşle düşer.

55

ἀλλὰ τὴν ἄτρεπτον καὶ ἀμετάβλητον ἐμφαίνουσαν, ὁ δ’ οὐδέποτε ἐν ταὐτῷ βεβαίως ἱδρυμένος ἄλλοτε ἀλλοίας δέχεται μεταβολὰς καὶ ὑποσκελιζόμενος, ὁ δυστυχής, — ὄλισθος γὰρ σύμπας ὁ βίος ἐστὶν αὐτῷ — μέγα πτῶμα πίπτει;

56Ama biri istemeyerek düşer, cahil olduğu için; öteki isteyerek düşer, yola gelen olduğu için. Bu yüzden İbrahim'in yüzüstü düştüğü söylenir: hislerinin, sözünün, nous'unun üzerine. Adeta yüksek sesle haykırarak şunu ilan eder: His düşmüştür, kendi başına hissedemez; ancak Kurtarıcı'nın inayetiyle ayağa kaldırılırsa önündeki cisimleri kavrayabilir. Söz de düşmüştür, var olanlardan hiçbirini dile getiremez; ancak ses aletini yapıp düzenleyen ağzını açar, dilini eklemlere ayırır ve sesleri ahenkle titretirse konuşabilir. Kral nous da düşmüştür, kavrayışlarından yoksun kalmıştır; ancak canlıları biçimlendiren onu yeniden kaldırıp yerine oturtur, keskin gören gözbebekleriyle donatıp cisimsiz şeyleri seyretmeye yöneltirse kavrayabilir.

56

ἀλλ’ ὁ μὲν ἄκων ἀμαθής, ὁ δ’ ἑκὼν εὐάγωγος· οὗ χάριν καὶ ἐπὶ πρόσωπον πεσεῖν λέγεται, ἐπὶ τὰς αἰσθήσεις, ἐπὶ τὸν λόγον, ἐπὶ τὸν νοῦν, μονονοὺ βοῶν καὶ κεκραγώς, ὅτι πέπτωκε μὲν αἴσθησις ἐξ αὑτῆς ἀδυνατοῦσα αἰσθάνεσθαι, εἰ μὴ προμηθείᾳ τοῦ σωτῆρος ἀνεγερθείη πρὸς τὴν τῶν ὑποκειμένων σωμάτων ἀντίληψιν, πέπτωκε δὲ καὶ ὁ λόγος ἑρμηνεῦσαί τι τῶν ὄντων ἀδυνατῶν, εἰ μὴ διανοίξας τὸ στόμα καὶ τὴν γλῶτταν ἀρθρώσας ὁ τὸ φωνητήριον ὄργανον κατεσκευακὼς καὶ ἁρμοσάμενος πλήξειε τοὺς φθόγγους μουσικῶς, πέπτωκε δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς νοῦς τὰς καταλήψεις ἀφῃρημένος, εἰ μὴ πάλιν αὐτὸν ἐγείρας ὁ ζῳοπλάστης ἱδρύσαιτο καὶ ἐνομματώσας ὀξυδερκέσι κόραις ἀγάγοι πρὸς τὴν τῶν ἀσωμάτων θέαν πραγμάτων.

57Kendinden kaçan ve kendi isteğiyle düşen bu karaktere Tanrı hayran kalır; çünkü bu kişi, Var Olan hakkında şunu kabul etmiştir: hakikatte ayakta duran tek O'dur; O'ndan sonra gelenler ise her türlü dönüşüme ve değişikliğe açıktır. Bu yüzden Tanrı onun kulağına seslenir ve onunla sözünü paylaşarak şöyle der: "Ben de; işte ahdim seninledir" (Tekvin 17,4).

57

Ἀγάμενος οὖν τὸν αὑτὸν ἀποδιδράσκοντα τρόπον καὶ ἑκούσιον πτῶμα πίπτοντα διὰ τὴν ὁμολογίαν ἣν ὡμολόγησε περὶ τοῦ ὄντος, ὅτι πρὸς ἀλήθειαν ἑστὼς ἓν ἦν ἄρα, τῶν μετ’ αὐτὸ τροπὰς καὶ μεταβολὰς παντοίας ἐνδεχομένων, ἐνηχεῖ τε καὶ λόγου μεταδίδωσι φάσκων· „κἀγώ, ἰδοὺ ἡ διαθήκη μου μετὰ σοῦ“ (Gen. 17,4).

58Bu söz şu anlamı akla getirir: Lütufları ve bağışları layık olanlara dağıtan ahdin pek çok türü vardır; ama ahitlerin en yüce cinsi bizzat benim. Tanrı, gösterilemeyen kendisinin gösterilebildiği ölçüde kendini "Ben de" sözüyle gösterdikten sonra, "işte ahdim" diye ekler; yani: bütün lütufların ilkesi ve kaynağı bizzat benim.

58

τοῦτο δὲ τοιοῦτον ὑποβάλλει νοῦν· εἴδη μὲν διαθήκης ἐστὶ πάμπολλα χάριτας καὶ δωρεὰς τοῖς ἀξίοις ἀπονέμοντα, τὸ δ’ ἀνώτατον γένος διαθηκῶν αὐτὸς ἐγώ εἰμι. δείξας γὰρ ἑαυτόν, ὡς ἐνῆν δειχθῆναι τὸν ἄδεικτον, διὰ τοῦ φάναι „κἀγὼ“ ἐπιλέγει· „ἰδοὺ ἡ διαθήκη μου“· ἡ πασῶν χαρίτων ἀρχή τε καὶ πηγὴ αὐτός εἰμι ἐγώ.

59Çünkü Tanrı iyiliklerini bazılarına başka şeyler aracılığıyla sunmayı âdet edinmiştir: toprak, su, hava, güneş, ay, gök ve başka cisimsiz kuvvetler aracılığıyla. Bazılarına ise yalnız kendi eliyle sunar ve kendini alanların mirası kılar; bunları da hemen başka bir adla anmaya layık görür.

59

τοῖς μὲν γὰρ δι’ ἑτέρων τὰς εὐεργεσίας εἴωθε προτείνειν ὁ θεός, γῆς, ὕδατος, ἀέρος, ἡλίου, σελήνης, οὐρανοῦ, δυνάμεων ἄλλων ἀσωμάτων, τοῖς δὲ δι’ ἑαυτοῦ μόνου, κλῆρον ἀποφήνας τῶν λαμβανόντων ἑαυτόν, οὓς εὐθέως καὶ προσρήσεως ἑτέρας ἠξίωσε.

60Nitekim şöyle denir: "Artık adın Abram diye anılmayacak, adın İbrahim olacak" (Tekvin 17,5). Kavgacı bazı kimseler vardır; kusursuz olana daima kusur bulmak isterler, hem de cisimlerden çok fikirlere; kutsal yazılara ilan edilmemiş bir savaş açarlar. Sözde yakışık almıyor gibi görünen her şeyi, oysa bunlar gizlenmeyi seven tabiatın simgeleridir, büyük bir titizlikle didikleyip küçümser ve iftira için ortaya atarlar; en çok da ad değişikliklerini.

60

λέγεται γὰρ ὅτι „οὐ κληθήσεται τὸ ὄνομά σου Ἀβράμ, ἀλλ’ ἔσται τὸ ὄνομά σου Ἀβραάμ“ (Gen. 17,5). ἔνιοι μὲν οὖν τῶν φιλαπεχθημόνων καὶ μώμους ἀεὶ τοῖς ἀμώμοις προσάπτειν ἐθελόντων οὐ σώμασι μᾶλλον ἢ πράγμασι καὶ πόλεμον ἀκήρυκτον πολεμούντων τοῖς ἱεροῖς πάνθ’ ὅσα μὴ τὸ εὐπρεπὲς ἐν λόγῳ διασῴζειν δοκεῖ σύμβολα φύσεως τῆς ἀεὶ κρύπτεσθαι φιλούσης ὑπάρχοντα μετὰ ἀκριβοῦς ἐρεύνης φαυλίσαντες ἐπὶ διαβολῇ προφέρουσι, διαφερόντως δὲ τὰς τῶν ὀνομάτων μεταθέσεις.

61Daha geçenlerde, tanrısız ve dinsiz bir adamın alay edip iğneleyerek şöyle demeye cüret ettiğini duydum: "Musa'nın, her şeyin efendisinin uzattığını söylediği bağışlar ne büyük, ne olağanüstü! Tek bir harf, bir alfa ekleyerek, sonra da bir rho daha katarak ne müthiş bir iyilik ettiğini sanmış! [...] Abram'ın karısı Sara'ya da bir rho daha ekleyip ona Sarra adını vermiş." Bu türden ne varsa soluk almadan art arda sıralıyor, bir yandan da dudak büküyordu.

61

καὶ πρῴην ἤκουσα χλευάζοντος καὶ κατακερτομοῦντος ἀνδρὸς ἀθέου καὶ ἀσεβοῦς, ὃς ἐτόλμα λέγειν· μεγάλαι δὴ καὶ ὑπερβάλλουσαι δωρεαί, ἅς φησι Μωυσῆς τὸν ἡγεμόνα τῶν ὅλων ὀρέγειν· στοιχείου ⟨γὰρ⟩ τοῦ ἑνὸς ἄλφα, [στοιχείῳ περιττεύει] καὶ πάλιν ἑτέρᾳ προσθέσει τοῦ ῥῶ θαυμαστὴν ἡλίκην ἔδοξεν εὐεργεσίαν παρεσχῆσθαι * * * τὴν Ἀβρὰμ γυναῖκα Σάραν Σάρραν ὠνόμασε δὶς τὸ ῥῶ παραλαβών· καὶ ὅσα ὁμοιότροπα συνείρων ἀπνευστὶ καὶ ἐπισαρκάζων ἅμα διεξῄει.

62Bu çılgınlığının hak ettiği cezayı çok geçmeden buldu: önemsiz, sıradan bir bahaneyle kendini astı; öyle ki bu iğrenç ve temizlenmesi güç adam temiz bir ölümle bile ölmesin. Bizim de, başka biri aynı kuşkulara kapılmasın diye, bu kuşkuları kökünden kesip atmamız doğru olur; bunun için de bu sözlerin tabiatını açıklayıp her türlü özene layık olduklarını ispat edelim.

62

τῆς μὲν οὖν φρενοβλαβείας οὐκ εἰς μακρὰν ἔδωκε τὴν ἁρμόζουσαν δίκην· ἀπὸ γὰρ μικρᾶς καὶ τῆς τυχούσης προφάσεως ἐπ’ ἀγχόνην ᾖξεν, ἵν’ ὁ μιαρὸς καὶ δυσκάθαρτος μηδὲ καθαρῷ θανάτῳ τελευτήσῃ. δικαίως δ’ ἂν ἡμεῖς ὑπὲρ τοῦ μὴ καὶ ἕτερον τοῖς αὐτοῖς ἁλῶναι τὰς ὑπονοίας ἐκκόψαιμεν, φυσιολογοῦντες καὶ ἀποδεικνύντες τὰ λεγόμενα ταῦτα πάσης ἐπάξια σπουδῆς.

63Çünkü Tanrı'nın bağışladığı şey ünsüz ya da ünlü harfler, ya da genel olarak fiiller ve adlar değildir. Nitekim bitkileri ve hayvanları yarattıktan sonra onları, epistēmēsi sayesinde bütün varlıklardan ayırdığı insana, efendilerine getirir gibi getirdi ki her birine kendine uygun adı versin. Çünkü "Adem neye ne ad verdiyse, o, adlandırılanın adı oldu" der (Tekvin 2,19).

63

οὐ ⟨γὰρ⟩ γράμματα ἄφωνα ἢ φωνήεντα ἢ συνόλως ῥήματα καὶ ὀνόματα χαρίζεται ὁ θεός, ὁπότε καὶ γεννήσας φυτά τε αὖ καὶ ζῷα ἐκάλεσεν ὡς πρὸς ἡγεμόνα τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἐκ πάντων δι’ ἐπιστήμην ἐχώρισεν, ἵν’ ἑκάστοις τὰ οἰκεῖα ὀνόματα θῆται· „πᾶν“ γάρ φησιν „ὃ ἂν ἐκάλεσεν ὁ Ἀδάμ, τοῦτο ὄνομα τοῦ κληθέντος ἦν“ (Gen. 2,19).

64Tanrı, adların bütününü koymayı bile kendine yaraşır görmeyip bu işi bilge bir adama, insan soyunun atasına bırakmışken, adların parçalarını, hecelerini ya da harflerini, yalnız ünlüleri değil ünsüzleri de, kendisinin ekleyip değiştirdiğini, hem de bunu bir bağış, olağanüstü bir iyilik sayarak yaptığını düşünmek doğru olur mu? Bunu söylemek mümkün değildir.

64

εἶθ’ ὅπου οὐδὲ τὰς ὁλοκλήρους θέσεις τῶν ὀνομάτων ὁ θεὸς ἠξίωσεν ἐπιφημίζειν, ἐπιτρέψας ἀνδρὶ σοφῷ, τῷ γένους ἀνθρώπων ἀρχηγέτῃ, τὸ ἔργον, ὑπονοεῖν ἄξιον, ὅτι μέρη τῶν ὀνομάτων ἢ συλλαβὰς ἢ γράμματα, οὐ φωνήεντα μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄφωνα, αὐτὸς προσετίθει καὶ μεθήρμοζε, καὶ ταῦτ’ ἐπὶ προφάσει δωρεᾶς καὶ ὑπερβαλλούσης εὐεργεσίας; οὐκ ἔστιν εἰπεῖν.

65Hayır, bu tür şeyler kuvvetlerin işaretleridir: büyük şeylerin küçük, düşünülürlerin hissedilir, görünmeyenlerin görünür işaretleri. Kuvvetlerin kendisi ise en iyi öğretilerde, yalansız ve saf kanaatlerde, psykhēnin iyileşmesinde aranır. Bunun ispatını, şimdi adı değiştirilen kişiden başlarsak kolayca elde edebiliriz.

65

ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα χαρακτῆρες δυνάμεών εἰσι, βραχεῖς μεγάλων, αἰσθητοὶ νοητῶν, φανεροὶ ἀδήλων· αἱ δὲ δυνάμεις ἐν δόγμασιν ἀρίστοις, ἐν ἀψευδέσι καὶ καθαραῖς ὑπολήψεσιν, ἐν ψυχῆς βελτιώσεσιν ἐξετάζονται. τὸν δὲ ἔλεγχον λαμβάνειν εὐμαρὲς τὴν ἀρχὴν ποιησαμένοις ἀπὸ τοῦ νυνὶ μετονομασθέντος.

66Abram "yücelerdeki baba", İbrahim ise "sesin seçkin babası" diye çevrilir. Bu ikisinin birbirinden nasıl ayrıldığını, her birinin neyi anlattığını önce okuduktan sonra daha açık anlayacağız.

66

Ἀβρὰμ γὰρ ἑρμηνεύεται μετέωρος πατήρ, Ἀβραὰμ δὲ πατὴρ ἐκλεκτὸς ἠχοῦς. ᾗ δὲ διαφέρει ταῦτ’ ἀλλήλων, εἰσόμεθα σαφέστερον, ἐπειδὰν τὸ δηλούμενον ὑφ’ ἑκατέρου πρότερον ἀναγνῶμεν.

67Alegoriyle konuşursak, "yücelerdeki" dediğimiz kişi kendini yerden yükseğe kaldıran ve yukarıdaki şeyleri gözleyen, göklerde dolaşan ve gök olaylarını araştıran kimsedir. O, güneşin büyüklüğünü, yörüngelerini, eşit hızdaki dönüşleriyle yaklaşıp yeniden uzaklaşarak yılın mevsimlerini nasıl paylaştırdığını; ayın aydınlanışlarını, evrelerini, küçülüp büyümesini; öteki yıldızların, sabit olanların da gezegenlerin de hareketini araştırır.

67

μετέωρον τοίνυν ἀλληγοροῦντές φαμεν τὸν ἀπὸ γῆς ἑαυτὸν εἰς ὕψος αἴροντα καὶ ἐπισκοποῦντα τὰ μετάρσια, μετεωροπόλον τε καὶ μετεωρολογικόν, ἐρευνῶντα τί ἡλίου μέγεθος, τίνες αὐτοῦ φοραί, πῶς τὰς ἐτησίους ὥρας διανέμει προσιὼν καὶ ἐξαναχωρῶν πάλιν ἰσοταχέσι ταῖς ἀνακυκλήσεσι, καὶ σελήνης περὶ φωτισμῶν, σχηματισμῶν, μειώσεως, αὐξήσεως, καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων κινήσεως, ἀπλανοῦς τε καὶ πεπλανημένης.

68Çünkü bunları incelemek, yeteneksiz ve kısır bir psykhēnin işi değildir; tersine, en yetenekli, bütün ve kâmil ürünler doğurabilen bir psykhēnin işidir. Bu yüzden gök olaylarını araştırana "baba" demiştir; çünkü bilgelikten yoksun ve kısır değildir.

68

ἡ γὰρ τούτων ἐξέτασις οὐκ ἀφυοῦς καὶ ἀγόνου ψυχῆς ἐστιν, ἀλλ’ ἐν τοῖς μάλιστα εὐφυοῦς καὶ δυναμένης ὁλόκληρα καὶ τέλεια γεννᾶν ἔγγονα. διὸ καὶ τὸν μετεωρολογικὸν „πατέρα“ εἶπεν, ὅτι οὐκ ἄγονος σοφίας.

69Abram'ın simgeleri böylece açıklığa kavuşmuş oldu; İbrahim'inkileri de göstereceğimiz gibi açıklayalım. Bunlar üçtü: baba, seçkin ve ses. Ses, dışa vurulan sözdür, çünkü canlının ses çıkaran aleti konuşma organıdır. Bu sözün babası nous'tur, çünkü sözün akıntısı düşünceden, bir kaynaktan çıkar gibi çıkar. Seçkin olan ise bilgenin nous'udur; çünkü en iyi ne varsa onda bulunur.

69

τὰ μὲν οὖν τοῦ Ἀβρὰμ σύμβολα οὕτως ἀκριβοῦται, τὰ δὲ τοῦ Ἀβραάμ, ὡς ὑποδείξομεν· ἦν δὲ τρία, πατὴρ καὶ ἐκλεκτὸς καὶ ἠχοῦς. φαμὲν δὴ τὴν μὲν ἠχὼ τὸν προφορικὸν εἶναι λόγον — τοῦ γὰρ ζῴου ἠχεῖον ὄργανόν ἐστι τὸ φωνητήριον —, τούτου δὲ πατέρα τὸν νοῦν — ἀπὸ γὰρ διανοίας ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς φέρεται τὸ τοῦ λόγου νᾶμα —, ἐκλεκτὸν δὲ τὸν τοῦ σοφοῦ· ὅ τι γὰρ ἄριστον, ἐν τούτῳ.

70İlk işaretlerle bilgiye düşkün ve gök olayları üzerine gevezelik eden kişinin taslağı çiziliyordu; az önce betimlenen işaretlerle ise filozof, daha doğrusu bilge gösteriliyor. Öyleyse artık Tanrı'nın bağışladığı şeyin adların değişmesi olduğunu sanma; bağışladığı, simgeler aracılığıyla anlatılan karakterin düzelmesidir.

70

κατὰ μὲν οὖν τοὺς προτέρους χαρακτῆρας ὁ φιλομαθὴς καὶ μετεωρολέσχης ἐσκιαγραφεῖτο, κατὰ δὲ τοὺς ἀρτίως ὑποτυπωθέντας ὁ φιλόσοφος, μᾶλλον δ’ ὁ σοφὸς ἐδηλοῦτο. μηκέτ’ οὖν ὀνομάτων ἀλλαγὴν ὑπολάβῃς χαρίζεσθαι τὸ θεῖον, ἀλλὰ διὰ συμβόλων ἠθῶν ἐπανόρθωσιν.

71Çünkü önceleri göğün tabiatıyla uğraşan, bazılarının matematikçi dediği kişiyi aretēye katılmaya çağırmış, onu bilge kılmış ve bilge diye adlandırmıştır; yeni bir damgayla basılmış bu karaktere de İbranilerin diyeceği gibi İbrahim, Yunanların diyeceği gibi "sesin seçkin babası" adını vermiştir.

71

τὸν γὰρ πραγματευόμενον τὰ περὶ φύσεως οὐρανοῦ πρότερον, ὃν μαθηματικὸν ἔνιοι προσαγορεύουσιν, ἐπὶ τὴν μετουσίαν καλέσας ἀρετῆς σοφὸν καὶ ἀπέδειξε καὶ ὠνόμασεν, ἐπιφημίσας τὸν μεταχαραχθέντα τρόπον, ὡς μὲν Ἑβραῖοι εἴποιεν ἄν, Ἀβραάμ, ὡς δ’ ἂν Ἕλληνες, πατέρα ἐκλεκτὸν ἠχοῦς.

72Tanrı adeta şöyle der: "Yıldızların dansını ve dolanımlarını neden araştırıyorsun, yerden esire kadar neden bu kadar yükseğe sıçradın? Yalnızca oradaki şeylerle meraklı meraklı uğraşmak için mi? Bu kadar merakın ne faydası olabilir? Hazzı nasıl söker atar? Arzuyu nasıl alaşağı eder? Acıyı ya da korkuyu nasıl ortadan kaldırır? Psykhēyi sarsıp altüst eden hâlleri nasıl kesip atar?"

72

τίνος γάρ, φησίν, ἕνεκα χορείας καὶ περιόδους ἀστέρων ἐρευνᾷς καὶ τοσοῦτον ἀπὸ γῆς ἄνω πρὸς αἰθέρα πεπήδηκας; ἆρ’ ἵνα αὐτὸ μόνον τὰ ἐκεῖ περιεργάσῃ; καὶ τίς ἐκ τῆς τοσαύτης περιεργίας γένοιτ’ ἂν ὠφέλεια; τίς καθαίρεσις ἡδονῆς; τίς ἐπιθυμίας ἀνατροπή; τίς λύπης ἢ φόβου κατάλυσις; ποία παθῶν, ἃ κλονεῖ καὶ συγχεῖ τὴν ψυχήν, ἐκτομή;

73Ağaçlar meyve vermiyorsa hiçbir faydaları olmadığı gibi, tabiat incelemesinin de aretē kazandırmayacaksa hiçbir faydası yoktur; çünkü onun meyvesi budur.

73

καθάπερ γὰρ δένδρων οὐδὲν ὄφελος, εἰ μὴ καρπῶν οἰστικὰ γένοιτο, τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον οὐδὲ φυσιολογίας, εἰ μὴ μέλλοι κτῆσιν ἀρετῆς ἐνεγκεῖν· ὁ γὰρ καρπὸς αὐτῆς οὗτός ἐστι.

74Bu yüzden eskilerden bazıları, felsefe öğretisini bir tarlaya benzeterek tabiat bölümünü bitkilere, mantık bölümünü çitlere ve duvarlara, ahlak bölümünü de meyveye benzetmişlerdir. Çünkü onlara göre tarla sahipleri, çevredeki duvarları meyveyi korumak için yapar, bitkiler de meyve vermek için yetiştirilir.

74

διὸ καὶ τῶν πάλαι τινὲς ἀγρῷ τὸν κατὰ φιλοσοφίαν ἀπεικάσαντες λόγον φυτοῖς μὲν ἐξωμοίωσαν τὸ φυσικὸν μέρος, αἱμασιαῖς δὲ καὶ περιβόλοις τὸ λογικόν, καρπῷ δὲ τὸ ἠθικόν, ὑπολαβόντες καὶ τὰ ἐν κύκλῳ τείχη φυλακῆς ἕνεκα τοῦ καρποῦ κατεσκευάσθαι πρὸς τῶν ἐχόντων καὶ τὰ φυτὰ δεδημιουργῆσθαι γενέσεως καρποῦ χάριν.

75İşte böyle, dediler, felsefede de tabiat ve mantık incelemesi ahlak incelemesine bağlanmalıdır; çünkü karakter, aretēyi hem edinmeyi hem kullanmayı arzuladıkça ahlak sayesinde iyileşir.

75

οὕτως οὖν ἔφασαν καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ δεῖν τήν τε φυσικὴν καὶ λογικὴν πραγματείαν ἐπὶ τὴν ἠθικὴν ἀναφέρεσθαι, ᾗ βελτιοῦται τὸ ἦθος κτήσεως ὁμοῦ καὶ χρήσεως ἀρετῆς ἐφιέμενον.

76Sözde adı değiştirilen, gerçekte ise tabiat incelemesinden ahlak felsefesine geçen, kosmos üzerine seyirden onu yapanın epistēmēsine göç eden ve bu epistēmē sayesinde varlıkların en güzeli olan dindarlığı edinen kişi hakkında öğrendiklerimiz bunlardır.

76

τοιαῦτα ἐδιδάχθημεν περὶ τοῦ λόγῳ μὲν μετονομασθέντος, ἔργῳ δὲ μεταβαλόντος ἀπὸ φυσιολογίας πρὸς τὴν ἠθικὴν φιλοσοφίαν καὶ μεταναστάντος ἀπὸ τῆς περὶ τὸν κόσμον θεωρίας πρὸς τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐπιστήμην, ἐξ ἧς εὐσέβειαν, κτημάτων τὸ κάλλιστον, ἐκτήσατο.

77Şimdi de karısı Sara hakkında konuşalım; çünkü onun adı da tek bir harf, bir rho eklenerek Sarra'ya çevrilir. Adlar bunlardır; anlattıkları şeyleri ise açıklamak gerekir. Sara "benim yöneticim", Sarra ise "yönetici kadın" diye çevrilir.

77

τὰ δὲ περὶ τῆς γυναικὸς αὐτοῦ Σάρας νῦν ἐροῦμεν· καὶ γὰρ αὕτη μετονομάζεται εἰς Σάρραν κατὰ τὴν τοῦ ἑνὸς στοιχείου πρόσθεσιν τοῦ ῥῶ. τὰ μὲν οὖν ὀνόματα ταῦτα, τὰ δὲ τυγχάνοντα μηνυτέον· ἑρμηνεύεται Σάρα μὲν ἀρχή μου, Σάρρα δὲ ἄρχουσα.

78İlki türe ait aretēnin, ikincisi cinse ait aretēnin simgesidir. Cins, türden ne kadar üstünse, ikinci ad da birinciden o kadar üstündür; çünkü tür hem küçük hem yok olucudur, cins ise hem geniş hem yok olmazdır.

78

τὸ μὲν οὖν πρότερον εἰδικῆς σύμβολον ἀρετῆς ἐστι, τὸ δ’ ὕστερον γενικῆς. ὅσῳ δὲ γένος εἴδους διαφέρει κατὰ τὸ ἔλαττον, τοσούτῳ τὸ δεύτερον ὄνομα τοῦ προτέρου· τὸ μὲν γὰρ εἶδος καὶ βραχὺ καὶ φθαρτόν, τὸ δὲ γένος πολύ τε αὖ καὶ ἄφθαρτον.

79Tanrı küçük ve yok olucu şeylerin yerine büyük ve ölümsüz şeyler bağışlamak ister; bu iş de O'na yaraşır. Erdemli insandaki phronēsis yalnız onun yöneticisidir; buna sahip olan "Benim yöneticim bendeki phronēsistir" dese yanılmış olmaz. Ama bunu damgalayan cinse ait phronēsis artık falancanın yöneticisi değildir; kendisi düpedüz yönetimdir.

79

βούλεται δὲ ὁ θεὸς ἀντὶ μικρῶν καὶ φθαρτῶν μεγάλα καὶ ἀθάνατα χαρίζεσθαι, καὶ ἐμπρεπὲς αὐτῷ τὸ ἔργον. ἡ μὲν ⟨γὰρ⟩ ἐν τῷ σπουδαίῳ φρόνησις αὐτοῦ μόνου ἐστὶν ἀρχή, καὶ οὐκ ἂν ἁμάρτοι ὁ ἔχων, εἰ λέγοι· ἀρχή μού ἐστιν ἡ ἐν ἐμοὶ φρόνησις· ἡ δὲ ταύτην τυπώσασα, ἡ γενικὴ φρόνησις, οὐκέτι τοῦ δεῖνός ἐστιν ἀρχή, ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο ἀρχή.

80Bu yüzden türdeki phronēsis, sahibiyle birlikte yok olacaktır; onu bir mühür gibi damgalayan ise ölümlü olan her şeyden kurtulmuş olarak sonsuza dek yok olmadan kalacaktır. Tekhnēlerde de böyledir: türdekiler, onları edinenlerle, geometricilerle, dilbilgicilerle, müzisyenlerle birlikte yok olur; cinse ait olanlar ise yok olmadan kalır. Musa aynı yerde ayrıca şunu da öğretir: her aretē bir kraliçedir; hayattaki işlere hükmeder, onları yönetir ve onlara yol gösterir.

80

τοιγαροῦν ἐκείνη μὲν ἡ ἐν εἴδει τῷ ἔχοντι συμφθαρήσεται, ἡ δὲ σφραγῖδος τρόπον αὐτὴν τυπώσασα παντὸς ἀπηλλαγμένη θνητοῦ διατελέσει πρὸς αἰῶνα ἄφθαρτος. οὕτω καὶ τῶν τεχνῶν αἱ μὲν ἐν εἴδει συναπόλλυνται τοῖς κτησαμένοις, γεωμέτραις, γραμματικοῖς, μουσικοῖς· αἱ δὲ γενικαὶ μένουσιν ἀνώλεθροι. προσυπογράφει δὲ ἀναδιδάσκων ἐν ταὐτῷ, ὅτι καὶ πᾶσα ἀρετὴ βασιλίς ἐστι καὶ ἄρχουσα καὶ ἡγεμονεύουσα τῶν κατὰ τὸν βίον πραγμάτων.

81Yakup'un adının da İsrail olarak değiştirilmesi boşuna değildir. Neden? Çünkü Yakup "topuk yakalayan", İsrail ise "Tanrı'yı gören" diye anılır. Aretēye çalışan topuk yakalayanın işi, hâlin üzerine oturduğu ayakları ve bu ayaklarda sağlam ve yerleşik ne varsa onu yerinden oynatmak, sarsmak ve devirmektir. Bu işler çaba göstermeden, toza toprağa bulanmadan olmaz; ancak kişi phronēsisin müsabakalarına girip sonuna kadar dayandığında, psykhēnin idmanlarını yaptığında ve onu boğazından yakalayan hasım düşüncelerle güreştiğinde gerçekleşir. Tanrı'yı görenin işi ise kutsal müsabakadan çelengsiz çıkmamak, zaferin ödüllerini almaktır.

81

Ἀλλὰ καὶ τὸν Ἰακὼβ μετονομάζεσθαι συμβέβηκεν εἰς τὸν Ἰσραήλ, οὐκ ἀπὸ σκοποῦ. διὰ τί; ὅτι ὁ μὲν Ἰακὼβ πτερνιστής, ὁ δὲ Ἰσραὴλ ὁρῶν τὸν θεὸν καλεῖται. πτερνιστοῦ μὲν οὖν ἔργον ἀσκοῦντος ἀρετὴν τὰς βάσεις τοῦ πάθους, αἷς ἐφίδρυται, καὶ εἴ τι ὀχυρὸν καὶ ἱδρυμένον ἐν αὐταῖς κινεῖν καὶ σαλεύειν καὶ ἀνατρέπειν — ταῦτα δὲ οὐ δίχα ἀγωνίας ἀκονιτὶ φιλεῖ γίνεσθαι, ἀλλ’ ἐπειδάν τις τοὺς φρονήσεως ἄθλους διαθλῶν γυμνάζηταί τε τὰ τῆς ψυχῆς γυμνάσματα καὶ πρὸς τοὺς ἀντιπάλους καὶ τραχηλίζοντας αὐτὴν λογισμοὺς παλαίῃ —, τοῦ δὲ τὸν θεὸν ὁρῶντος τὸ μὴ ἐκ τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος ἀστεφάνωτον ἐξελθεῖν, ἀλλὰ τὰ ἐπὶ τῇ νίκῃ βραβεῖα ἄρασθαι.

82Zafer kazanmış bir psykhē için, Var Olanı keskin bakışla seyretmesini sağlayacak çelenkten daha çiçekli, daha yakışan hangi çelenk örülebilir? Gerçekten de çalışan psykhēnin önüne güzel bir ödül konmuştur: seyre yalnız layık olanı uzaktan parlayan bir kavrayışla görebilmek için gözlerle donatılmak.

82

τίς δ’ ἂν εὐανθέστερος καὶ ἐπιτηδειότερος πλέκοιτο νικηφόρῳ ψυχῇ στέφανος ἢ δι’ οὗ τὸν ὄντα δυνήσεται θεωρεῖν ὀξυδερκῶς; καλόν γε ἀσκητικῇ ψυχῇ πρόκειται τὸ ἆθλον, ἐνομματωθῆναι πρὸς τὴν τοῦ μόνου θέας ἀξίου τηλαυγῆ κατανόησιν.

83Şu da sorulmaya değer: İbrahim, adı değiştirildikten sonra hep aynı adla anılıp bir daha eski adıyla çağrılmazken, Yakup neden İsrail diye anıldıktan sonra yine de çoğunlukla Yakup diye çağrılır? Şöyle demek gerekir: Bunlar da, öğretimle kazanılan aretēnin çalışmayla kazanılan aretēden ayrıldığı işaretlerdir.

83

ἄξιον δὲ ἀπορῆσαι, διὰ τί ὁ μὲν Ἀβραάμ, ἀφ’ οὗ μετωνομάσθη, τῆς αὐτῆς προσρήσεως ἀξιοῦται μηκέτι καλούμενος ὀνόματι τῷ προτέρῳ, ὁ δὲ Ἰακὼβ προσρηθεὶς Ἰσραὴλ οὐδὲν ἧττον αὖθις πάλιν Ἰακὼβ ἐπὶ πλέον ὀνομάζεται. λεκτέον οὖν ὅτι καὶ ταῦτα χαρακτῆρές εἰσιν, οἷς ἡ διδακτικὴ τῆς ἀσκητικῆς ἀρετῆς διαφέρει.

84Öğretimle iyileşen kişi talihli bir tabiata sahip olmuştur; bu tabiat ona, yardımcısı olan hafıza sayesinde hiç unutmamayı sağlar; bu yüzden öğrendiklerine sıkıca tutunur ve onları sağlamca kavrayarak sebat eder. Çalışan kişi ise kendini sıkıca çalıştırdıktan sonra yeniden soluklanır, gevşer; emekten yıpranan gücünü toplar ve yeniden kazanır. Bedenlerine yağ sürenler de böyle yapar: idmanda yorulunca, müsabakanın şiddeti ve gerginliği yüzünden güçleri büsbütün tükenmesin diye üzerlerine yağ dökerler.

84

ὁ μὲν γὰρ διδασκαλίᾳ βελτιωθείς, εὐμοίρου λαχὼν φύσεως, ἣ περιποιεῖ τὸ ἄληστον αὐτῷ διὰ συνεργοῦ μνήμης, μονῇ χρῆται, ὧν ἔμαθεν ἀπρὶξ ἐπειλημμένος καὶ βεβαίως περιεχόμενος· ὁ δ’ ἀσκητὴς ἐπειδὰν γυμνάσηται συντόνως, διαπνεῖ πάλιν καὶ ὑπανίεται, συλλεγόμενος καὶ ἀνακτώμενος τὴν ἐκ τοῦ πονεῖν τεθρυμμένην δύναμιν, καθάπερ καὶ οἱ τὰ σώματα ἀλειφόμενοι· καὶ γὰρ οὗτοι περὶ τὴν ἄσκησιν καμόντες, ὡς μὴ κατὰ τὸ παντελὲς αὐτοῖς ἀπορραγεῖεν αἱ δυνάμεις διὰ τὸ σφοδρὸν καὶ σύντονον τῆς ἀθλήσεως, ἔλαιον ἐπιχέουσιν.

85Sonra, öğretim gören kişi ölümsüz bir telkinci kullandığı için faydayı kulağında çınlayan ve ölümsüz bir şey olarak tutar ve değişmez. Çalışan kişi ise yalnız kendi isteğine sahiptir; ölümlüye has hâli yere sermek için onu çalıştırıp güçlendirir; ama kâmil hâle gelse bile yorulup eski soyuna geri döner.

85

εἶθ’ ὁ μὲν διδαχθεὶς ἀθανάτῳ χρώμενος ὑποβολεῖ τὴν ὠφέλειαν ἔναυλον καὶ ἀθάνατον ἴσχει, μὴ τρεπόμενος· ὁ δ’ ἀσκητὴς καὶ τὸ ἑκούσιον ἔχων αὐτὸ μόνον καὶ τοῦτο γυμνάζων καὶ συγκροτῶν, ἵνα τὸ οἰκεῖον πάθος τῷ γενητῷ καταβάλῃ, κἂν τελειωθῇ, καμὼν πρὸς τὸ ἀρχαῖον ἐπάνεισι γένος.

86Çünkü bu daha dayanıklı, öteki daha talihlidir. Biri başka bir öğretmenden faydalanır; öteki ise kendi başına arar, inceler, didikler; tabiata ait şeyleri ara vermeyen, sürekli bir emekle, özenle araştırır.

86

τλητικώτερος μὲν γὰρ οὗτος, εὐτυχέστερος δ’ ἐκεῖνος· ὁ μὲν γὰρ χρῆται διδασκάλῳ ἑτέρῳ, ὁ δ’ ἐξ ἑαυτοῦ ζητεῖ τε καὶ σκέπτεται καὶ πολυπραγμονεῖ, μετὰ σπουδῆς ἐρευνῶν τὰ φύσεως, ἀδιαστάτῳ χρώμενος καὶ συνεχεῖ πόνῳ.

87Bu yüzden İbrahim'in adını, aynı hâlde kalacağı için, değişmez Tanrı değiştirdi; böylece sağlam duracak olan, duran, daima aynı ve aynı şekilde olan tarafından sıkıca yerleştirilsin. Yakup'un adını ise Tanrı'nın hizmetkârı olan melek, yani logos değiştirdi; böylece Var Olan'dan sonra gelenlerden hiçbirinin eğilmeyen, sarsılmayan bir sağlamlığın sebebi olmadığı kabul edilsin. Onlar ancak bir çalgıdaki gibi, ezginin ustaca karışımı için seslerin gerilip gevşemesini içeren bir ahengin sebebi olabilir.

87

διὰ τοῦτο τὸν μὲν Ἀβραάμ, ἐπειδὴ μένειν ἔμελλεν ἐν ὁμοίῳ, μετωνόμασεν ὁ ἄτρεπτος θεός, ἵν’ ὑπὸ τοῦ ἑστῶτος καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντος τὸ μέλλον στήσεσθαι παγίως ἱδρυθῇ, τὸν δὲ Ἰακὼβ ἄγγελος ὑπηρέτης τοῦ θεοῦ, λόγος, ἵν’ ὁμολογηθῇ μηδὲν εἶναι τῶν μετὰ τὸ ὂν ἀκλινοῦς καὶ ἀρρεποῦς αἴτιον βεβαιότητος, ἀλλ’ ἁρμονίας τῆς ὡς ἐν ὀργάνῳ μουσικῷ περιεχούσης ἐπιτάσεις καὶ ἀνέσεις φθόγγων πρὸς τὴν τοῦ μέλους ἔντεχνον κρᾶσιν.

88Soyun üç atası olduğu hâlde, uçtakilerin, İbrahim ile Yakup'un adları değiştirildi; ortadaki İshak ise hep aynı adla anıldı. Neden? Çünkü öğretimle ve çalışmayla kazanılan aretē iyileşmeye açıktır: öğretim gören, bilmediği şeylerin epistēmēsini arzular; çalışan ise emeği ve seyri seven bir psykhēnin önüne konan çelenkleri ve ödülleri arzular. Kendi kendine öğrenen, kendiliğinden bilen soy ise çalışmadan çok tabiatla meydana geldiği için, baştan beri eşit, kâmil ve eksiksiz olarak doğmuştur; tamamlanmak için hiçbir şeye ihtiyacı yoktur.

88

Ἀλλὰ τριῶν ὄντων τοῦ γένους ἀρχηγετῶν, οἱ μὲν ἄκροι μετωνομάσθησαν, Ἀβραάμ τε καὶ Ἰακώβ, ὁ δὲ μέσος Ἰσαὰκ τῆς αὐτῆς ἔλαχεν εἰς ἀεὶ προσρήσεως. διὰ τί; ὅτι ἡ μὲν διδακτικὴ ἀρετὴ καὶ ἀσκητικὴ δέχονται τὰ πρὸς βελτίωσιν — ἐφίεται γὰρ δὴ ὁ μὲν διδασκόμενος ἐπιστήμης ὧν ἀγνοεῖ, ὁ δὲ ἀσκήσει χρώμενος στεφάνων καὶ τῶν προκειμένων ἄθλων φιλοπόνῳ καὶ φιλοθεάμονι ψυχῇ —, τὸ δ’ αὐτοδίδακτον καὶ αὐτομαθὲς γένος, ἅτε φύσει μᾶλλον ἢ ἐπιτηδεύσει συνιστάμενον, ἐξ ἀρχῆς ἴσον καὶ τέλειον καὶ ἄρτιον ἠνέχθη, μηδενὸς ἐνδέοντος τῶν εἰς πλήρωσιν ἀριθμοῦ.

89Ama bedenin ihtiyaçlarının yöneticisi Yusuf böyle değildir; o adını değiştirir ve ülkenin kralı tarafından Psonthomphanekh diye anılır (Tekvin 41,45). Bunun da anlamını açıklamak gerekir. Yusuf "ekleme" diye çevrilir. Tabiatça var olanlara yapılan ekleme ise âdetle var olan şeylerdir: altın, gümüş, mülkler, gelirler, kölelerin hizmeti, değerli eşyanın, döşemenin ve öteki servetin bol stokları, haz veren şeylerin sayısız hazırlığı.

89

ἀλλ’ οὐχ ὁ τῶν τοῦ σώματος ἐπιτηδείων προστάτης Ἰωσήφ· ἀλλάττει γὰρ τοὔνομα, Ψονθομφανὴχ ὑπὸ τοῦ τῆς χώρας βασιλέως ἐπικληθείς (Gen. 41,45). ὃν δὲ λόγον ἔχει καὶ ταῦτα, μηνυτέον. Ἰωσὴφ ἑρμηνεύεται πρόσθεμα· προσθήκη δ’ ἐστὶ τῶν φύσει τὰ θέσει, χρυσός, ἄργυρος, κτήματα, πρόσοδοι, οἰκετῶν θεραπεῖαι, κειμηλίων καὶ ἐπίπλων καὶ τῆς ἄλλης περιουσίας ἄφθονοι ὗλαι, τῶν ἡδονῆς ποιητικῶν ἀμήχανοι τὸ πλῆθος παρασκευαί.

90Bunları sağlayana ve bunlarla ilgilenene "ekleme" anlamına gelen Yusuf adının verilmesi tam isabettir; çünkü dışarıdan gelip tabiatça var olanlara eklenen şeylerin yönetimi ona bağlanmıştır. Bunu kutsal sözler de doğrular: Yusuf'un bütün bedensel ülkenin, yani Mısır'ın yiyeceklerini depolayıp tahıl dağıttığını bildirirler (Tekvin 41,

90

ὧν τὸν ποριστὴν καὶ ἐπιμελητὴν Ἰωσὴφ ὀνόματι εὐθυβόλῳ καλεῖσθαι συμβέβηκε πρόσθεμα, ἐπεὶ τῶν ἔξωθεν ἐπεισοδιαζομένων καὶ προστιθεμένων τοῖς κατὰ φύσιν προστασίαν ἀνῆπται. μαρτυροῦσι δ’ οἱ χρησμοὶ δηλοῦντες ὅτι τὰς τροφὰς τῆς σωματικῆς χώρας ἁπάσης, Αἰγύπτου, θησαυρισάμενος ἐσιτάρχει (Gen. 41,

9148). Yusuf işaretlerinden böyle tanınır; şimdi Psonthomphanekh'in nasıl biri olduğuna bakalım. Bu ad "cevap veren ve hüküm veren ağız" diye çevrilir. Çünkü her akılsız, çok malı olan ve dış servetlerle dolup taşan kişinin hemen sağduyulu da olduğunu, sorulan her şeye cevap verebileceğini, kendiliğinden de yararlı görüşler ortaya koyabileceğini sanır; kısacası phronēsisi talihe bağlar. Oysa tam tersine, talihi phronēsise bağlamak gerekir; çünkü sabit olmayanın, sabit olan tarafından dizginlenmesi yerindedir.

91

48). τοιοῦτος μέν τις ὁ Ἰωσὴφ ἐκ τῶν γνωρισμάτων γνωρίζεται· ὁ δὲ Ψονθομφανὴχ ποῖός ἐστι, θεασώμεθα. ἑρμηνεύεται οὖν ἐν ἀποκρίσει στόμα κρῖνον. οἴεται γὰρ πᾶς ἄφρων τὸν πολυχρήματον καὶ περιρρεόμενον ταῖς ἐκτὸς οὐσίαις εὐθὺς εἶναι καὶ εὐλόγιστον, ἱκανὸν μὲν πρὸς ἃ ἂν πύθηταί τις ἀποκρίνασθαι, ἱκανὸν δὲ καὶ δι’ ἑαυτοῦ γνώμας εἰσηγήσασθαι συμφερούσας, καὶ συνόλως τὸ φρόνιμον ἐν τῷ τυχηρῷ τίθεται, δέον ἔμπαλιν τὸ τυχηρὸν ἐν τῷ φρονίμῳ· ἄξιον γὰρ τὸ ἄστατον ὑπὸ τοῦ ἑστῶτος ἡνιοχεῖσθαι.

92Bir de Yusuf'un öz kardeşini babası Benyamin diye, annesi ise "acımın oğlu" diye anar (Tekvin 35,18); bu da tabiata pek uygundur. Çünkü Benyamin "günlerin oğlu" anlamına gelir; gün ise güneşten gelen hissedilir ışıkla aydınlanır; biz de bu ışığı boş şöhrete benzetiriz.

92

καὶ μὴν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν ὁμογάστριον ὁ μὲν πατὴρ Βενιαμίν, ἡ δὲ μήτηρ υἱὸν ὀδύνης προςαγορεύει (Gen. 35,18), φυσικώτατα· μεταληφθεὶς γὰρ ὁ Βενιαμίν ἐστιν υἱὸς ἡμερῶν, ἡμέρα δὲ τῷ ἀφ’ ἡλίου αἰσθητῷ φωτὶ καταλάμπεται, τούτῳ δὲ τὴν κενὴν δόξαν ἐξομοιοῦμεν.

93Gerçekten de boş şöhretin hissedilir bir parlaklığı vardır: sürü gibi kalabalıkların övgülerinde, yazılan şeref kararlarında, dikilen heykellerde ve portrelerde, mor giysilerde ve altın çelenklerde, arabalarda, dört atlı arabalarda ve kalabalıkların eşlik ettiği alaylarda. Bunlara özenen kişiye "günlerin oğlu", yani hissedilir ışığın ve boş şöhrete ait parlaklığın oğlu adının verilmesi yerindedir.

93

ἔχει γάρ τινα λαμπρότητα αἰσθητὴν ἐν τοῖς παρὰ τῶν πολλῶν καὶ ἀγελαίων ἐπαίνοις, ἐν τοῖς γραφομένοις ψηφίσμασιν, ἐν ταῖς ἀνδριάντων καὶ εἰκόνων ἀναθέσεσιν, ἐν πορφύραις καὶ στεφάνοις χρυσοῖς, ἐν ἅρμασι καὶ τεθρίπποις καὶ παραπομπαῖς ὄχλων. ὁ τούτων οὖν ζηλωτὴς εἰκότως υἱὸς ἡμερῶν, αἰσθητοῦ φέγγους καὶ τῆς περὶ τὴν κενὴν δόξαν λαμπρότητος, ὠνομάσθη.

94Daha yaşlı olan logos, gerçek anlamda baba olan, ona tam isabetli ve asıl adını koyar; acı çeken psykhē ise başına gelene uygun adı verir: onu "acının oğlu" diye çağırır. Neden? Çünkü boş şöhretlerin peşinde sürüklenenler mesut sanılır, ama gerçekte bedbahttırlar.

94

τοῦτο ὁ πρεσβύτερος λόγος καὶ πατὴρ ὄντως εὐθυβόλον καὶ κύριον ὄνομα αὐτῷ τίθεται, ἡ δὲ παθοῦσα ψυχὴ τὸ ᾧ πέπονθεν ἁρμόττον· ὀδύνης γὰρ υἱὸν καλεῖ. διὰ τί; ὅτι οἱ ἐν ταῖς κεναῖς φερόμενοι δόξαις ὑπολαμβάνονται μὲν εὐδαιμονεῖν, πρὸς ἀλήθειαν δὲ κακοδαιμονοῦσι.

95Çünkü karşılarına esen rüzgârlar çoktur: kem göz, kıskançlıklar, bitmeyen çekişmeler, ölüme kadar barışmayan rekabetler, çocukların çocuklarına kuşaktan kuşağa aktarılan düşmanlıklar; istenmeyen bir miras. Bu yüzden Tanrı'nın sözcüsü, boş şöhreti doğuran annenin tam doğum sancıları içinde öldüğünü

95

τὰ γὰρ ἀντιπνέοντα πολλά, βασκανία, φθόνοι, συνεχεῖς ἔριδες, φιλονεικίαι ἀκατάλλακτοι μέχρι θανάτου, δυσμένειαι παισὶ παίδων κατὰ διαδοχὰς παραδιδόμεναι, κλῆρος οὐ κτητός. ἀναγκαίως οὖν ὁ θεοφράδμων ἐν αὐταῖς ὠδῖσιν ἀποθνῄσκουσαν,

96göstermek zorunda kalmıştır. "Rahel güç bir doğumla öldü" der (Tekvin 35,16.19); çünkü hissedilir ve boş şöhretin tohumunu ekmek ve onu doğurmak, gerçekten de psykhēnin ölümüdür.

96

ἣ τίκτει κενοδοξίαν, παρέστησεν· „ἀπέθανε“ γάρ φησι „Ῥαχὴλ δυστοκήσασα“ (Gen. 35, 16. 19), ἐπειδὴ τῷ ὄντι ψυχῆς ἐστι θάνατος δόξης αἰσθητῆς καὶ κενῆς σπορά τε καὶ γέννησις.

97Peki ya Yusuf'un çocukları Efrayim ile Menaşşe, Yakup'un en büyük iki oğlu Ruben ile Şimon'a son derece tabiata uygun biçimde benzetilmemiş midir? Çünkü şöyle der: "Ben Mısır'a gelmeden önce Mısır'da doğan iki oğlun benimdir; Efrayim ve Menaşşe bana Ruben ve Şimon gibi olacaklar" (Tekvin 48,5). Bu ikisinin o ikisine nasıl uyduğuna bakalım.

97

Τί δ’; οἱ τοῦ Ἰωσὴφ παῖδες, Ἐφραΐμ τε καὶ Μανασσῆς, οὐ πάνυ φυσικῶς ἐξωμοιοῦντο δυσὶ τοῖς πρεσβυτάτοις υἱοῖς τοῦ Ἰακώβ, Ῥουβήν τε καὶ Συμεών; λέγει γάρ· „οἱ δύο υἱοί σου, οἱ γενόμενοι ἐν Αἰγύπτῳ πρὸ τοῦ με ἐλθεῖν εἰς Αἴγυπτον, ἐμοί εἰσιν· Ἐφραῒμ καὶ Μανασσῆς ὡς Ῥουβὴν καὶ Συμεὼν ἔσονταί μοι“ (Gen. 48,5). τίνα οὖν τρόπον οἱ δύο τοῖς δυσὶν ἐφαρμόζονται, θεασώμεθα.

98Ruben iyi yaradılışın simgesidir; çünkü "gören oğul" diye çevrilir; isabetli kavrayışa ve iyi yaradılışa sahip olan herkes görebilen biridir. Efrayim ise başka yerlerde sık sık söylediğimiz gibi hafızanın simgesidir; çünkü "meyve verme" anlamına gelir; psykhēnin en iyi meyvesi de hafızadır. Hiçbir şey başka bir şeyle, hatırlamanın iyi yaradılışla olduğu kadar akraba değildir.

98

Ῥουβὴν μὲν σύμβολον εὐφυΐας ἐστίν — ἑρμηνεύεται γὰρ ὁρῶν υἱός, ἐπειδὴ πᾶς ὁ εὐθιξίᾳ καὶ εὐφυΐᾳ χρώμενος ὁρατικός —, Ἐφραῒμ δέ, ὡς πολλάκις εἴπομεν ἐν ἑτέροις, μνήμης — μεταληφθεὶς γάρ ἐστι καρποφορία, καρπὸς δὲ ψυχῆς ἄριστος ἡ μνήμη —· συγγενὲς δὲ οὐδὲν ἕτερον οὕτως [τῷ] ἑτέρῳ, ὡς εὐφυεῖ τὸ μεμνῆσθαι.

99Şimon da öğrenmenin ve öğretimin adıdır, çünkü "kulak verme" diye çevrilir; işitmek ve söylenenlere dikkat etmek de öğrenen kişiye hastır. Menaşşe ise yeniden hatırlamanın simgesidir; çünkü "unutuştan çıkan" diye anılır.

99

πάλιν ὁ Συμεὼν ὄνομα μαθήσεως καὶ διδασκαλίας ἐστίν — εἰσακοὴ γὰρ ἑρμηνεύεται —, μανθάνοντος δ’ ἴδιον ἀκούειν τε καὶ προσέχειν τοῖς λεγομένοις, ὁ δὲ Μανασσῆς ἀναμνήσεως σύμβολον· καλεῖται γὰρ ἐκ λήθης.

100Unutuştan dışarı çıkan kişi zorunlu olarak yeniden hatırlar; yeniden hatırlama da öğrenmeye hastır. Çünkü öğrenenin zihninden, zayıflığı yüzünden tutamadığı için, öğrendiği şeyler çoğu kez akıp gider ve sonra yeniden baştan yüzeye çıkar. Akıp gitme hâline unutma, geri akış hâline de yeniden hatırlama denir.

100

τῷ δ’ ἐκ λήθης ἔξω προϊόντι συμβαίνει κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ἀναμιμνῄσκεσθαι· μαθήσεως δὲ ἀνάμνησις οἰκεῖον. πολλάκις γὰρ τοῦ μανθάνοντος ἀπορρεῖ τὰ θεωρήματα μὴ δυναμένου δι’ ἀσθένειαν κρατεῖν καὶ πάλιν ἐξ ἀρχῆς ὑπαναπλεῖ. τὸ μὲν οὖν τῆς ἀπορροῆς πάθος ὀνομάζεται λήθη, τὸ δὲ τῆς παλιρροίας ἀνάμνησις.

101Öyleyse hafızanın iyi yaradılışa, yeniden hatırlamanın da öğrenmeye uyması yerinde değil midir? Şimon'un Ruben'e, yani öğrenmenin tabiata oranı neyse, Menaşşe'nin Efrayim'e, yani yeniden hatırlamanın hafızaya oranı da odur.

101

ἆρ’ οὐ προσφυῶς εὐφυΐᾳ μὲν [ἡ] μνήμη, μαθήσει δὲ ἀνάμνησις ἐφαρμόζεται; καὶ μὴν ὃν λόγον ἔχει Συμεὼν πρὸς Ῥουβήν, τὸ δ’ ἐστὶ μάθησις πρὸς φύσιν, τοῦτον ἔχει λόγον Μανασσῆς πρὸς Ἐφραΐμ, τὸ δ’ ἐστὶ πρὸς μνήμην ἀνάμνησις.

102İyi yaradılışlı olan öğrenenden daha üstündür; çünkü biri görmeye, öteki işitmeye benzer, işitme ise görmeden sonra ikinci sırada gelir. Aynı şekilde hafızası güçlü olan da yeniden hatırlayandan her bakımdan üstündür; çünkü yeniden hatırlamaya unutma karışmıştır, hafıza ise baştan sona katışıksız ve saf kalır.

102

ὡς γὰρ τὸ εὐφυὲς ἄμεινον τοῦ μανθάνοντος — τὸ μὲν γὰρ ἔοικεν ὁράσει, τὸ δὲ ἀκοῇ· ἀκοὴ δὲ ὁράσεως τὰ δεύτερα φέρεται —, οὕτω τὸ μνημονικὸν τοῦ ἀναμιμνῃσκομένου πανταχοῦ κρεῖττον, ὅτι τὸ μὲν λήθῃ κέκραται, τὸ δὲ ἀμιγὲς καὶ ἄκρατον ἐξ ἀρχῆς ἄχρι τέλους διαμένει.

103Ayrıca kutsal sözler peygamberlerin başının kayınbabasını kimi zaman Yetro, kimi zaman Reuel diye adlandırır. Kibir revaçtayken Yetro der; çünkü bu ad "artık" anlamına gelir. Kibir de yalansız bir hayata göre artıktır; hayat için eşit ve zorunlu olan şeyleri gülünç sayar, açgözlülüğün eşitsiz şeylerini ise yüceltir.

103

Καὶ μὴν τόν γε τοῦ ἀρχιπροφήτου πενθερὸν τοτὲ μὲν Ἰοθὸρ τοτὲ δὲ Ῥαγουὴλ οἱ χρησμοὶ καλοῦσιν· Ἰοθὸρ μέν, ὅταν τῦφος εὐημερῇ· μεταληφθεὶς γάρ ἐστι περισσός, περιττὸν δὲ ἀψευδεῖ βίῳ τῦφος, γέλωτα μὲν τὰ ἴσα καὶ ἀναγκαῖα τῷ βίῳ τιθέμενος, τὰ δὲ πλεονεξίας ἄνισα σεμνύνων.

104Bu kişi insanî olanı ilahî olana, âdetleri kanunlara, bayağı olanı kutsala, ölümlüyü ölümsüze, kısacası görünmeyi olmaya tercih eder. Kimse istemeden cüret edip danışman yerine geçer; bilgeye, yalnız öğrenilmeye değer olan şeyleri, "Tanrı'nın buyruklarını ve kanunu" (Çıkış 18,20) öğretmesini, ama insanların birbirleriyle yaptıkları ve neredeyse ortaklığı imkânsız kılan sözleşmeleri öğretmemesini önerir. Büyük Musa da her konuda ona uyar; çünkü küçüklere küçük, büyüklere büyük hakların konmasını uygun bulur (Çıkış 18,22.24).

104

οὗτος καὶ ἀνθρώπεια θείων καὶ ἔθη νόμων καὶ βέβηλα ἱερῶν καὶ θνητὰ ἀθανάτων καὶ συνόλως τὸ δοκεῖν τοῦ εἶναι προτιμᾷ. καὶ ἐπιτολμήσας αὐτοκέλευστος εἰς τὴν τοῦ συμβούλου παρέρχεται τάξιν, ὑφηγούμενος τῷ σοφῷ [μὴ] ἀναδιδάσκειν ἃ μόνα μανθάνειν ἄξιον, „τὰ προστάγματα τοῦ θεοῦ καὶ τὸν νόμον“ (Exod. 18,20), ἀλλὰ ⟨μὴ⟩ τὰ πρὸς ἀλλήλους ἀνθρώπων συμβόλαια, τῆς ἀκοινωνήτου σχεδὸν αἴτια κοινωνίας. καὶ ὁ μέγας πάντα πειθαρχεῖ, νομίσας ἁρμόττον εἶναι μικροῖς μὲν τὰ μικρά, μεγάλοις δὲ τὰ μεγάλα δίκαια τίθεσθαι (ibid. 22.24).

105Ama kendini bilge sanan bu kişi sık sık değişir; körken gütmek kendisine düşen sürülerden ayrılır, ilahî sürüyü arar ve onun kınanmayacak bir parçası olur. Tabiatın sürü başına hayran kalır, onun kendi sürüsüne bakarken gösterdiği gözetime imrenir; çünkü Reuel (Çıkış 2,18) "Tanrı'nın çobanlığı" diye çevrilir.

105

μεταβαλὼν δὲ πολλάκις ὁ δοκησίσοφος οὗτος καὶ μεταβὰς ἀπὸ τῶν θρεμμάτων, ἃ δὴ τυφλὸς ἔλαχεν ἡνιοχεῖν, ἀναζητήσας τὴν θείαν ἀγέλην μέρος οὐ μεμπτὸν αὐτῆς γίνεται, θαυμάσας τῆς φύσεως τὸν ἀγελάρχην καὶ τῆς ἐπιστασίας ἀγάμενος, ᾗ χρῆται πρὸς τὴν τῶν ἑαυτοῦ θρεμμάτων ἐπιμέλειαν· ἑρμηνεύεται γὰρ Ῥαγουὴλ (Exod. 2, 18) ποιμασία θεοῦ.

106Ana fikir söylendi; kanıtlarını da Musa gösterecektir. Önce onu hükmün ve adaletin hizmetkârı olarak tanıtır; çünkü Midyan adı çevrildiğinde "hükümden" anlamına gelir. Bu da iki türlüdür. Bir anlamı ayıklama ve eleme demektir; kutsal denen yarışmalarda yarışmacıların başına gelen budur; çünkü uygunsuz görülen sayısız kişi yarışma yöneticilerince elenmiştir.

106

τὸ μὲν κεφάλαιον εἴρηται, τὰς δὲ πίστεις ὑφηγήσεται. πρῶτον μὲν θεραπευτὴν αὐτὸν κρίσεως καὶ δίκης εἰσηγεῖται· ἡ γὰρ προσηγορία τῆς Μαδιὰμ μεταληφθεῖσα ἐκ κρίσεως ὀνομάζεται. διττὸν δὲ τοῦτο. δηλοῖ γὰρ τὸ μὲν ἔκκρισιν καὶ ἀπόκρισιν, ἣ καὶ τοῖς ἀγωνισταῖς κατὰ τοὺς ἱεροὺς ἀγῶνας λεγομένους εἴωθε συμβαίνειν· μυρίοι γὰρ ἀνεπιτήδειοι φανέντες ἤδη πρὸς τῶν ἀθλοθετῶν ἐξεκρίθησαν.

107Bunlar Baal-Peor'un kutsal olmayan ayinlerine katılan (Sayılar 25,3) ve dışarıdan dökülen akıntıları almak için bedenin bütün ağızlarını genişleten kimselerdir; Baal-Peor da "derinin yukarıdaki ağzı" diye çevrilir. Bunlar yönetici nous'u sele boğup en dibe salıverdiler; öyle ki o bir daha yüzeye çıkamadı, başını azıcık bile kaldıramadı.

107

οὗτοι [τε] τελεταῖς ἀνιέροις ταῖς Βεελφεγὼρ τελεσθέντες (Num. 25,3) καὶ τὰ τοῦ σώματος στόμια πάντα εὐρύναντες πρὸς τὴν τῶν ἔξωθεν ἐπιχεομένων ῥευμάτων ὑποδοχὴν — ἑρμηνεύεται γὰρ Βεελφεγὼρ ἀνωτέρω στόμα δέρματος — κατέκλυσαν τὸν ἡγεμόνα νοῦν καὶ ἀφεῖσαν εἰς βυθὸν ἔσχατον, ὡς μηδ’ ἀνανήξασθαι μηδὲ μικρὸν ὅσον δυνηθῆναι ἀνασχεῖν·

108Bu hâli, barışçı ve Tanrı'nın açık sözlü kâhini Pinehas (Sayılar 25,12-13) kimse istemeden savunucu olarak gelinceye kadar sürdü. Pinehas tabiatça kötülükten nefret eder, güzel olan için gayretle dolup taşardı. Mızrağı, yani her şeyi arayıp araştırmaya yetenekli, bilenmiş ve keskin logosu alınca aldanmaktan kurtuldu; güçlü bir kuvvetle hâli rahminden deldi (Sayılar 25,7-8), öyle ki artık Tanrı'nın lanetlediği hiçbir kötülüğü doğurmasın.

108

καὶ τοῦτο ἔπαθεν, ἕως ὁ εἰρηνικὸς καὶ ἱερεὺς τοῦ θεοῦ (ibid. 12. 13) τρανός, Φινεές, ὑπέρμαχος αὐτοκέλευστος ἦλθε, φύσει μισοπόνηρος ὢν καὶ ζήλῳ τῶν καλῶν κατεσχημένος· ᾧ σειρομάστην λαβόντι, τὸ δ’ ἐστὶν ἠκονημένον καὶ ὀξὺν λόγον, μαστεύειν καὶ ἀναζητεῖν ἕκαστα ἱκανόν, ἐξεγένετο μὴ φενακισθῆναι, ῥώμῃ δὲ καρτερᾷ χρησαμένῳ κατακεντῆσαι διὰ τῆς μήτρας τὸ πάθος (ibid. 7.8), ἵνα μηδὲν ἔτι κακὸν θεήλατον τίκτῃ.

109Bunlara karşı görebilen soy en büyük savaşı da açar; o savaşta çarpışanlardan "hiçbiri eksilmemiş" (Sayılar 31,49), herkes yarasız ve sağ salim, zafer çelenkleriyle taçlanmış olarak dönmüştür.

109

πρὸς τούτους καὶ ὁ μέγιστος ἐνίσταται τῷ ὁρατικῷ γένει πόλεμος, ἐν ᾧ τῶν διαγωνισαμένων „διεφώνησεν οὐδείς“ (Num. 31,49), ἀλλ’ ἄτρωτος καὶ σῷος ἐπανῆλθε, τοῖς νικητηρίοις ἀναδούμενος στεφάνοις.

110Midyan'ın anlattığı bir şey buydu; ikincisi ise hüküm veren ve yargılayan türdür; bu tür evlilik yoluyla peygamber soyuyla akraba olur. Nitekim şöyle der: Hükmün ve adaletin "kâhininin yedi kızı vardı" (Çıkış 2,16). Bunlar simgesel olarak akılsız kısmın kuvvetleridir: üreme, ses ve beş his. Babalarının koyunlarını güderler.

110

ἓν μὲν δὴ τοῦτο ἐκ τῆς Μαδιὰμ ἐδηλοῦτο· ἕτερον δὲ τὸ κριτικὸν καὶ δικαστικὸν εἶδος, ὃ καὶ κατ’ ἐπιγαμίαν οἰκειοῦται γένει τῷ προφητικῷ. „τῷ ἱερεῖ“, φησὶν οὖν, τῆς κρίσεως καὶ τῆς δίκης „εἰσὶν ἑπτὰ θυγατέρες“ (Exod. 2, 16), συμβολικῶς αἱ τοῦ ἀλόγου δυνάμεις, γονή τε καὶ φωνὴ καὶ πέντε αἰσθήσεις, ποιμαίνουσαι τὰ πρόβατα τοῦ πατρός.

111Çünkü baba nous'un ilerlemesi ve büyümesi bu yedi kuvvet aracılığıyla, onda meydana gelen kavrayışlarla olur. Her biri kendine ait nesnelere gider: görme renklere ve şekillere, işitme seslere, koku alma kokulara, tat alma tatlara, ötekiler de kendilerine uygun olanlara. Böylece dıştaki hissedilir şeyleri adeta "çekerler, ta ki psykhēnin yalaklarını doldurup babalarının koyunlarını sulayıncaya dek" (Çıkış 2,16); yani düşüncenin, güvenliği ve düzeni bir arada taşıyan en saf sürüsünü.

111

διὰ γὰρ τῶν ἑπτὰ δυνάμεων τούτων αἱ προβάσεις καὶ παραυξήσεις τοῦ πατρὸς νοῦ ταῖς ἐγγινομέναις καταλήψεσι συνίστανται. παραγενόμεναι δ’ ἐπὶ τὰ οἰκεῖα ἑκάστη, χρώματα μὲν καὶ σχήματα ὅρασις, φωνὰς δὲ ἀκοή, ἀτμοὺς δὲ ὄσφρησις, χυλοὺς δὲ γεῦσις καὶ αἱ ἄλλαι πρὸς τὰ ἁρμόττοντα ἑαυταῖς, „ἀντλοῦσι“ τρόπον τινὰ τὰ ἐκτὸς αἰσθητά, „ἕως ἂν πληρώσωσι τὰς τῆς ψυχῆς δεξαμενάς, ἐξ ὧν ποτίζουσι τὰ πρόβατα τοῦ πατρός“ (ibid.), τὴν καθαρωτάτην λέγω τοῦ λογισμοῦ ποίμνην, ἀσφάλειαν καὶ κόσμον περιφέρουσαν ἐν ταὐτῷ.

112Ama kıskançlığın ve kem gözün arkadaşları, kötü bir sürünün önderleri gelip onları tabiata uygun kullanımdan kovarlar (Çıkış 2,17). Çünkü kızlar dıştaki şeyleri, bir yargıca ve krala götürür gibi içeriye, nous'a götürürler ki en iyi yöneticiye başvurarak doğru iş görsünler.

112

παραγενόμενοι δ’ οἱ φθόνου καὶ βασκανίας ἑταῖροι, πονηρᾶς ἀγέλης ἡγεμόνες, ἐλαύνουσιν αὐτὰς τῆς κατὰ φύσιν χρήσεως (ibid. 17). αἱ μὲν γὰρ τὰ ἐκτὸς ἄγουσιν εἴσω πρὸς οἷα δικαστὴν καὶ βασιλέα τὸν νοῦν, ἵν’ ἄρχοντι χρώμεναι τῷ βελτίστῳ κατορθῶσιν·

113Ötekiler ise karşılarına dikilir, onları kovalar ve tersini buyururlar: nous'u dışarı çekmelerini ve görünen şeylere kapılmasını. Ta ki o zamana dek sessiz duruyor gibi görünen, aretēyi seven ve Tanrı'dan ilham alan karakter, adı Musa olan, "kalkıp" onları korur ve zorbaların elinden "kurtarır"; babalarının sürüsünü de içilir sözlerle besler (Çıkış 2,17).

113

οἱ δ’ ἀντικάθηνται διώκοντες καὶ τἀναντία παραγγέλλοντες, ἔξω τὸν νοῦν ἐπισπᾶσθαι καὶ ἀγώγιμα παραδιδόναι τὰ φαινόμενα, μέχρις „ἀναστὰς“ ὁ τέως ἠρεμεῖν τρόπος δοκῶν φιλάρετος καὶ ἐπιθειάσας, ὄνομα Μωυσῆς, ὑπερασπίσει καὶ „ῥύσεται αὐτὰς“ τῶν κατεχόντων, ποτίμοις λόγοις θρέψας τὴν τοῦ πατρὸς ποίμνην (ibid.).

114Düşüncenin düşmanı olan ve tragedyadaki gibi yalnız dış süslere özenenlerin saldırısından kurtulan kızlar artık Yetro'ya değil, Reuel'e gelirler (Çıkış 2,17-18). Çünkü kibirle akrabalıklarını bırakmış, kanuna uygun bir hayat tarzına yakınlaşmışlardır; kutsal sürünün bir parçası olmayı arzulamışlardır. Bu sürüye, adın da gösterdiği gibi, ilahî logos önderlik eder; çünkü Reuel "Tanrı'nın çobanlığı"dır.

114

ἐκφυγοῦσαι δὲ τὴν ἐπίθεσιν τῶν διανοίας μὲν ἐχθρῶν, τὰ δὲ περίαπτα ὥσπερ ἐν τραγῳδίᾳ μόνα ἐζηλωκότων οὐκέτι πρὸς Ἰοθόρ, ἀλλὰ πρὸς Ῥαγουὴλ ἀφικνοῦνται (ibid. 17. 18). καταλελοίπασι μὲν γὰρ τὴν πρὸς τῦφον συγγένειαν, ᾠκείωνται δὲ ἀγωγῇ νομίμῳ, μοῖρα τῆς ἱερᾶς ἀγέλης ἀξιώσασαι γενέσθαι, ἧς ὁ θεῖος ἀφηγεῖται λόγος, ὡς δηλοῖ τοὔνομα· ποιμασία γάρ ἐστι θεοῦ.

115Kendi sürüsüne bakan Tanrı olunca, sürüdeki hayvanlardan söz dinleyen ve dizgin tanımayanlar için bütün iyilikler hazır bulunur. İlahilerde de böyle bir şarkı söylenir: "Rab çobanımdır, hiçbir eksiğim olmaz" (Mezmurlar 23,1).

115

ποίμνης δ’ ἐπιμελουμένου τῆς ἰδίας, ἐξ ἑτοίμου ἀγαθὰ πάρεστιν ἀθρόα τοῖς πειθαρχοῦσι καὶ μὴ ἀφηνιάζουσι τῶν θρεμμάτων. ᾄδεται δὲ καὶ ἐν ὕμνοις ᾆσμα τοιοῦτον· „κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει“ (Psalm. 22, 1).

116Çoban ve kral olarak ilahî logosu edinmiş nous, yedi kızına haklı olarak şunu soracaktır: "Bugün neden böyle büyük bir hızla, koşarak geldiniz (Çıkış 2,18)? Önceden hissedilir şeylerle karşılaştığınızda uzun zaman dışarıda oyalanır, onların yemine kapılıp güçbela dönerdiniz; şimdi ise ne oldu bilmem, alışılmışın aksine hızla dönüyorsunuz."

116

πεύσεται οὖν εἰκότως ὁ ποιμένι ⟨καὶ⟩ βασιλεῖ χρώμενος τῷ θείῳ λόγῳ νοῦς τῶν ἑπτὰ θυγατέρων αὐτοῦ· διὰ τί συντείνασαι μετὰ πολλοῦ τάχους τήμερον ἀφῖχθε (Exod. 2, 18) ; πρότερον γὰρ ὅτ’ ἐνετυγχάνετε τοῖς αἰσθητοῖς, μακρὸν χρόνον ἔξω διατρίβουσαι μόλις ἐπανῄειτε δελεαζόμεναι πρὸς αὐτῶν· νυνὶ δ’ οὐκ οἶδ’ ὅ τι παθοῦσαι συντόνως παρὰ τὸ εἰωθὸς ἐπανήκετε.

117Onlar da hissedilir şeylere gidip gelme yarışını soluk almadan ve büyük bir hızla koşmalarının sebebinin kendileri olmadığını, onları vahşi sürünün çobanlarından kurtaran adamın olduğunu söyleyecekler. Musa'ya ise Mısırlı derler (Çıkış 2,19); oysa o yalnız İbrani değil, İbranilerin yalnız kâhinlik eden en saf soyundandır. Ama kızlar kendi tabiatlarını aşamazlar.

117

φήσουσιν οὖν, ὅτι οὐκ αὐταὶ γεγόνασιν αἴτιαι τοῦ τὸν δίαυλον ἐπὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἀπνευστὶ καὶ μετὰ πολλῆς ῥύμης δραμεῖν, ἀλλ’ ὁ ῥυσάμενος αὐτὰς ἄνθρωπος ἀπὸ τῶν τῆς ἀγρίας ἀγέλης ποιμένων. Αἰγύπτιον δὲ καλοῦσι Μωυσῆν (ibid. 19), τὸν οὐ μόνον Ἑβραῖον, ἀλλὰ καὶ τοῦ καθαρωτάτου γένους ὄντα Ἑβραίων, ὃ ἱερᾶται μόνον, οὐ δυνάμεναι τὴν ἑαυτῶν φύσιν ὑπερβῆναι.

118Çünkü hisler düşünülür şeylerle hissedilir şeyler arasındaki sınırda durur; hem birine hem ötekine yönelir de yalnız hissedilir şeylerin peşinden sürüklenmezlerse buna razı olmak gerekir. Onların bir gün yalnız düşünceye ait şeylere bağlanacaklarını sanmak ise büyük saflıktır. Bu yüzden ikisini birden koyarlar: "adam" sözüyle yalnız akılla seyredilen şeylere işaret eder, "Mısırlı" sözüyle de hissedilir şeyleri gösterirler.

118

μεθόριοι γὰρ αἱ αἰσθήσεις οὖσαι [τῶν] νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν ἀγαπητὸν ἐὰν ἑκατέρων ἐφιῶνται, ἀλλὰ μὴ ὑπὸ μόνων τῶν αἰσθητῶν ἄγωνται· τὸ δ’ οἴεσθαι ὅτι μόνοις ποτὲ τοῖς κατὰ διάνοιαν ἐπανέξουσιν εὐήθεια πολλή. οὗ χάριν ἀμφότερα τιθέασι, διὰ μὲν τοῦ „ἄνθρωπος“ τὰ μόνῳ λόγῳ θεωρητὰ μηνύουσαι, διὰ δὲ τοῦ „Αἰγύπτιος“ παριστᾶσαι τὰ αἰσθητά.

119Bunu işitince nous yeniden soracaktır: "Adam nerede (Çıkış 2,20)? Sizdeki hangi bölümde oturuyor bu akıl sahibi tür? Onu neden böyle kolayca bırakıp geldiniz (Çıkış 2,20); bir kez karşılaşınca neden kendinize en güzel ve en yararlı mülk olarak sarılmadınız?

119

ταῦτ’ ἀκούσας καὶ πάλιν πεύσεται· „ποῦ ἐστιν“ ὁ ἄνθρωπος (ibid. 20) ; ἐν τίνι μέρει τῶν καθ’ ὑμᾶς οἰκεῖ τὸ λογικὸν εἶδος; „ἵνα τί αὐτὸν“ ῥᾳδίως οὕτω „καταλελοίπατε“ (ibid.), ἀλλ’ οὐχ ἅπαξ ἐντυχοῦσαι περιέσχετε κτῆμα κάλλιστον καὶ λυσιτελέστατον ἑαυταῖς;

120Önceden yapmadıysanız şimdi onu çağırın, yemek yesin (Çıkış 2,20); sizin iyileşmenizle ve ona yakınlaşmanızla beslensin. Belki aramızda yaşar da kanatlı, Tanrı'dan ilham alan peygamber soyunu, adı Sippora olanı, eş olarak alır" (Çıkış 2,21).

120

ἀλλ’ εἰ μὴ πρότερον, νῦν „αὐτὸν καλέσατε, ὅπως ἂν φάγῃ“ (ibid.) καὶ τραφῇ ταῖς ὑμετέραις βελτιώσεσι καὶ πρὸς αὐτὸν οἰκειώσεσι. τάχα γὰρ καὶ οἰκήσει παρ’ ἡμῖν καὶ τὸ πτηνὸν καὶ [τὸ] θεοφόρητον καὶ προφητικὸν γένος, ὄνομα Σεπφώραν, ἄξεται (ibid. 21).

121Bunlar hakkında bu kadar. Musa, Hoşea'nın adını da Yeşu olarak değiştirir (Sayılar 13,16); böylece keyfiyeti olanı yeni bir damgayla melekeye çevirir. Çünkü Hoşea "bu, keyfiyeti olan" diye çevrilir; Yeşu ise "Rab'bin kurtuluşu"dur ve en iyi melekenin adıdır.

121

Ταῦτα καὶ περὶ τούτων. ἀλλὰ καὶ τὸν Ὠσηὲ μετονομάζει Μωυσῆς εἰς τὸν Ἰησοῦν (Num. 13,17), τὸν ποιὸν εἰς ἕξιν μεταχαράττων. Ὠσηὲ μὲν γὰρ ἑρμηνεύεται ποιὸς οὗτος, Ἰησοῦς δὲ σωτηρία κυρίου, ἕξεως ὄνομα τῆς ἀρίστης.

122Çünkü melekeler, onlara göre keyfiyet kazananlardan daha üstündür: müzik müzisyenden, hekimlik hekimden, her tekhnē de onunla keyfiyet kazanmış zanaatkârdan üstündür; hem ezelîlikte, hem kuvvette, hem de bilgi konularında hiç sürçmeyen ustalıkta. Çünkü meleke ezelîdir, etkindir, kâmildir; keyfiyeti olan ise ölümlüdür, edilgendir, eksiktir. Yok olmayan ölümlüden, etken sebep edilgenden, kâmil de eksikten üstündür.

122

ἕξεις γὰρ τῶν κατ’ αὐτὰς ποιῶν ἀμείνους, ὡς μουσικὴ μουσικοῦ καὶ ἰατρικὴ ἰατροῦ καὶ παντὸς τεχνίτου τέχνη ποιά, καὶ ἀιδιότητι καὶ δυνάμει καὶ τῇ περὶ τὰ θεωρήματα ἀπταίστῳ ἀκρότητι. ἡ μὲν γὰρ ἕξις ἀίδιον, ἐνεργοῦν, τέλειον, ὁ δὲ ποιὸς θνητόν, πάσχον, ἀτελές· κρεῖττον δὲ θνητοῦ μὲν τὸ ἄφθαρτον, πάσχοντος δὲ τὸ δρῶν αἴτιον, τὸ δὲ τέλειον ἀτελοῦς.

123Böylece söz konusu kişinin sikkesi de daha iyi bir biçime göre yeniden basıldı. Kaleb ise baştan başa değişir; çünkü şöyle der: "Onda başka bir ruh oldu" (Sayılar 14,24); sanki yönetici kısım en yüksek kâmilliğe doğru değişmiş gibi.

123

οὕτω μετεχαράχθη καὶ τὸ τοῦ λεχθέντος νόμισμα πρὸς ἰδέαν βελτίονα. ὁ δὲ Χάλεβ καὶ αὐτὸς ὅλος ἀλλάττεται· „ἐγένετο“ γάρ φησι „πνεῦμα ἕτερον ἐν αὐτῷ“ (Num. 14,24), ὡσανεὶ τοῦ ἡγεμονικοῦ μεταβαλόντος πρὸς ἄκραν τελειότητα.

124Gerçekten de Kaleb çevrildiğinde "bütün yürek" demektir. Bu, psykhēnin kısmen iki yana yalpalayıp bir o yana bir bu yana eğilmediğinin, bütünüyle baştan sona değerli olana döndüğünün simgesidir; pek övülesi olmayan bir şey varsa da onu tövbe sözleriyle evinden kovmuştur. Çünkü ancak böyle, kendisini kirleten şeyleri yıkayıp phronēsisin banyolarından ve arınmalarından geçerek parlayacaktı.

124

καὶ γὰρ ἑρμηνευθείς ἐστι Χάλεβ πᾶσα καρδία· τοῦτο δὲ σύμβολον τοῦ μὴ ἐκ μέρους ἐπαμφοτερίζουσαν καὶ ἀντιρρέπουσαν, ἀλλ’ ὅλην δι’ ὅλου τὴν ψυχὴν μεταβεβλῆσθαι πρὸς τὸ δόκιμον, κἂν εἴ τι μὴ πάνυ ἐπαινετὸν εἴη, λόγοις τοῖς περὶ μετανοίας ἐξοικίσασαν· οὕτω γὰρ ἐκνιψαμένη τὰ καταρρυπαίνοντα καὶ τοῖς φρονήσεως λουτροῖς χρησαμένη καὶ καθαρσίοις ἔμελλε φαιδρύνεσθαι.

125Peygamberlerin başının ise pek çok adı vardır. Kendisine bildirilen kutsal sözleri yorumlayıp öğrettiğinde Musa diye anılır; dua edip halkı kutsadığında "Tanrı adamı" (Tesniye 33,1); Mısır işlenen dinsizliklerin cezasını öderken de ülkenin kralı Firavun'un "tanrısı" (Çıkış 7,1).

125

Τὸν δὲ ἀρχιπροφήτην συμβέβηκεν εἶναι πολυώνυμον. ὁπότε μὲν γὰρ τοὺς χρησμῳδουμένους χρησμοὺς ἑρμηνεύων ὑφηγεῖται, προσαγορεύεται Μωυσῆς· ὁπότε δ’ εὐχόμενος εὐλογεῖ τὸν λεών, ἄνθρωπος θεοῦ (Deut. 33,1)· ἡνίκα δὲ Αἴγυπτος τὰς ὑπὲρ τῶν ἀσεβηθέντων δίκας ἐκτίνει, τοῦ βασιλεύοντος τῆς χώρας Φαραὼ θεός (Exod. 7, 1).

126Neden? Çünkü okuyacakların yararı için kanunları yazıya geçirmek, ilahî şeylere dokunan ve onları daima elinde tutan, kutsal sözler bildiren kanun koyucu tarafından yukarı çağrılmış (Çıkış 24,1) ve ondan büyük bir bağış, kutsal kanunların yorumunu ve peygamberliğini almış olan kişinin işidir. Çünkü Musa çevrildiğinde "alınan" anlamına gelir; söylenen sebeplerle "dokunulan" anlamına da gelebilir.

126

διὰ τί δέ; ὅτι τὸ μὲν νόμους μεταγράφειν ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν ἐντευξομένων ψηλαφῶντός ἐστι καὶ διὰ χειρὸς ἔχοντος ἀεὶ τὰ θεῖα καὶ ἀνακεκλημένου (Exod. 24,1) ὑπὸ τοῦ θεσπιῳδοῦ νομοθέτου καὶ εἰληφότος παρ’ αὐτοῦ μεγάλην δωρεάν, ἑρμηνείαν καὶ προφητείαν νόμων ἱερῶν· μεταληφθεὶς γὰρ Μωυσῆς καλεῖται λῆμμα, δύναται δὲ καὶ ψηλάφημα διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας.

127Dua etmek ve kutsamak ise sıradan birinin işi değildir; meydana gelen şeylerle akrabalığına bakmayan, kendini her şeyin efendisine ve babasına adamış bir insanın işidir.

127

τὸ δέ γε εὔχεσθαι καὶ εὐλογεῖν οὐκ ἔστι τοῦ τυχόντος, ἀλλ’ ἀνθρώπου τὴν πρὸς γένεσιν μὴ ἑωρακότος συγγένειαν, προσκεκληρωκότος δὲ ἑαυτὸν τῷ πάντων ἡγεμόνι καὶ πατρί·

128Çünkü biri sağduyulu davranabilse buna razı olmak gerekir; iyiyi başkalarına da sağlamak ise daha büyük, daha kâmil ve gerçekten Tanrı'dan ilham alan bir psykhēnin üstlendiği iştir; böyle bir psykhēye ulaşan kişiye haklı olarak tanrı denecektir. Bu aynı kişi bilge olduğu için tanrıdır; bu yüzden de her akılsızın hükümdarıdır; o akılsız krallık asasının üzerine kurulup böbürlense bile, hatta tam da bu yüzden.

128

ἀγαπητὸν γάρ, εἴ τῳ ἐξεγένετο εὐλογιστίᾳ χρῆσθαι, τὸ δέ γε καὶ ἑτέροις περιποιεῖν τὸ ἀγαθόν, τοῦτο μείζονος καὶ τελειοτέρας ψυχῆς καὶ ὡς ἀληθῶς θειαζούσης ἦν ἐπάγγελμα, ἧς ὁ τυχὼν εἰκότως θεὸς κεκλήσεται. θεὸς δὲ ὁ αὐτὸς οὗτος ἅτε σοφὸς ὢν καὶ διὰ τοῦτ’ ἄρχων παντὸς ἄφρονος, κἂν εἰ τοῖς βασιλείοις σκήπτροις ἐκεῖνος ἐφιδρύοιτο μεγαλαυχῶν καὶ διὰ τοῦτο οὐχ ἥκιστα.

129Çünkü her şeyin efendisi, bazı kimseler katlanılmaz haksızlıklar yüzünden cezalandırılacak olsalar bile, onlar için aracılık edecek şefaatçiler olmasını ister; bunlar babanın merhametli kuvvetini taklit ederek cezaları daha ölçülü ve daha insanca uygularlar. Çünkü iyilik etmek Tanrı'ya hastır.

129

βούλεται γὰρ ὁ τῶν ὅλων ἡγεμών, κἂν ἀφόρητα ἀδικοῦντές τινες μέλλωσι κολάζεσθαι, παραιτητὰς ἔχειν τοὺς ἐντευξομένους ὑπὲρ αὐτῶν, οἳ τὴν τοῦ πατρὸς ἵλεω δύναμιν ἀπομιμούμενοι μετριώτερον καὶ φιλανθρωπότερον χρήσονται ταῖς τιμωρίαις· θεοῦ δὲ τὸ εὐεργετεῖν ἴδιον.

130Adların değişmesi ve yer değiştirmesi hakkında yeterince konuştuk; şimdi incelememizin sıradaki ana konularına geçeceğiz. Hemen ardından İshak'ın doğumu geliyordu. Çünkü Tanrı, annesine Sara yerine Sarra adını verdikten sonra İbrahim'e şöyle der: "Sana ondan bir çocuk vereceğim" (Tekvin 17,16). Her şeyi tek tek, titizlikle incelemek gerekir.

130

Ἀποχρώντως οὖν περὶ τῆς τῶν ὀνομάτων ἀλλαγῆς τε καὶ μεταθέσεως εἰρηκότες ἐπὶ τὰ ἑξῆς τῆς ἐφόδου τρεψόμεθα κεφάλαια. εἵπετο δ’ εὐθὺς ἡ γένεσις Ἰσαάκ· καλέσας γὰρ τὴν μητέρα αὐτοῦ Σάρραν ἀντὶ Σάρας φησὶ τῷ Ἀβραάμ· „δώσω σοι ⟨ἐξ αὐτῆς⟩ τέκνον“ (Gen. 17, 16). ἐν μέρει δ’ ἕκαστον ἀκριβωτέον.

131Bir şeyi asıl anlamıyla veren, her hâlde kendine ait bir şeyi verir. Bu doğruysa İshak insan olan İshak değil, iyi duyguların en iyisi olan sevinçle aynı adı taşıyan gülüş olur. Bu gülüş, onu en barışçı psykhēlere teselli ve gönül ferahlığı olarak veren Tanrı'nın içteki oğludur.

131

ὁ τοίνυν κυρίως διδοὺς ὁτιοῦν ἴδιόν τι πάντως ἑαυτοῦ δίδωσιν· εἰ δὲ τοῦτ’ ἀψευδές ἐστι, γένοιτ’ ἂν Ἰσαὰκ οὐχ ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ’ ὁ συνώνυμος τῆς ἀρίστης τῶν εὐπαθειῶν, χαρᾶς, γέλως, ὁ ἐνδιάθετος υἱὸς θεοῦ τοῦ διδόντος αὐτὸν μείλιγμα καὶ εὐθυμίαν εἰρηνικωτάταις ψυχαῖς.

132Kocanın başka biri olması, çocukların ise başkasından piç ve zina mahsulü olarak doğması saçma olurdu. Oysa Musa, Tanrı'yı aretēyi seven düşüncenin kocası olarak kaydeder; şöyle der: "Rab, Lea'nın sevilmediğini görünce rahmini açtı" (Tekvin 29,31).

132

ἄτοπον μὲν γὰρ ἕτερον ἄνδρα εἶναι, ἐξ ἑτέρου δὲ νόθα καὶ μοιχίδια παιδοποιεῖσθαι· καὶ μὴν τόν γε θεὸν ἄνδρα τῆς φιλαρέτου διανοίας Μωυσῆς ἀναγράφει δι’ ὧν φησιν· „ἰδὼν κύριος, ὅτι μισεῖται Λεία, ἤνοιξε τὴν μήτραν αὐτῆς“ (Gen. 29, 31).

133Çünkü ölümlü soyun nefret ettiği aretēye ve aretēyi seven psykhēye acıyıp merhamet eder; [...] kısırlaştırır, güzeli seven tabiatın ise iyi çocukların kaynağını açar ve ona kolay doğum bağışlar.

133

ἔλεον γὰρ καὶ οἶκτον λαβὼν τῆς ὑπὸ τοῦ θνητοῦ γένους μισουμένης ἀρετῆς καὶ ψυχῆς τῆς φιλαρέτου στειροῖ μὲν * * * τὴν φιλόκαλον φύσιν, ἀνοίγνυσι δὲ τῆς εὐπαιδίας πηγὴν εὐτοκίαν αὐτῇ χαριζόμενος.

134Tamar da ilahî tohumlarla gebe kalmış, ama tohumu ekeni görmemiştir; çünkü o sırada "yüzünü örttüğü" söylenir (Tekvin 38,15); tıpkı Musa'nın Tanrı'yı görmekten çekinip yüzünü çevirdiği gibi (Çıkış 3,6). Ama işaretleri ve kanıtları dikkatle inceleyip bunları bir ölümlünün vermeyeceğine kendi içinde hükmedince şöyle haykırmıştır: "Bunlar kimin ise, ben ondan gebeyim" (Tekvin 38,25).

134

ἡ δὲ Θάμαρ ἐγκύμων τε γενομένη θείων σπερμάτων καὶ τὸν μὲν σπείραντα οὐκ ἰδοῦσα — λέγεται γὰρ τότε „ἐγκαλύψασθαι τὸ πρόσωπον“ (Gen. 38, 15), ὡς Μωυσῆς, ἡνίκα ἀπεστράφη εὐλαβούμενος τὸν θεὸν ἰδεῖν (Exod. 3, 6) —, τὰ δὲ σύμβολα καὶ τὰ μαρτύρια διαθρήσασα καὶ παρ’ αὑτῇ δικάσασα, ὅτι θνητὸς ταῦτ’ οὐ δίδωσιν, ἀνέκραγεν· „οὗτινος ταῦτ’ ἐστίν, ἐξ ἐκείνου ἐν γαστρὶ ἔχω“ (Gen. 38,25).

135Mühür yüzük kimin? O güvence, bütünün mührü, şekilsiz ve keyfiyetsiz olan her şeye damga vurularak biçim veren o ilk örnek idea kimin? Kordon kimin? Yani bütün varlıkların ardışıklığı ve orantısı olan, kopmaz bir zincire sahip kader? Değnek (Tekvin 38,25) kimin? Yani sağlam dayanak, sarsılmayan, değişmeyen; öğüt, itidale getirme, terbiye? Asa, yani krallık kimin? Yalnız Tanrı'nın değil mi?

135

τίνος ὁ δακτύλιος, ἡ πίστις, ἡ τῶν ὅλων σφραγίς, ἡ ἀρχέτυπος ἰδέα, ᾗ τὰ πάντ’ ἀνείδεα ὄντα καὶ ἄποια σημειωθέντα ἐτυπώθη; τίνος δὲ καὶ ⟨ὁ⟩ ὁρμίσκος, ἡ [ὁ κόσμος] εἱμαρμένη, ἀκολουθία καὶ ἀναλογία τῶν συμπάντων εἱρμὸν ἔχουσα ἀδιάλυτον; τίνος δὲ καὶ ἡ ῥάβδος (ibid.), τὸ ἐρηρεισμένον, τὸ ἀκράδαντον, τὸ ἄτρεπτον, ἡ νουθεσία, ὁ σωφρονισμός, ἡ παιδεία; τὸ σκῆπτρον, ἡ βασιλεία, τίνος; ἆρ’ οὐχὶ μόνου θεοῦ;

136Bu yüzden itiraf eden karakter Yahuda, Tamar'ın Tanrı tarafından tutulmuş ve ilhamla dolmuş olmasından sevinerek açık yüreklilikle şöyle der: "O haklı çıktı; çünkü onu hiçbir ölümlüye vermedim" (Tekvin 38,26). Çünkü ilahî olanı

136

τοιγαροῦν ὁ ἐξομολογητικὸς τρόπος, Ἰούδας, ἡσθεὶς αὐτῆς τῷ κατεχομένῳ καὶ θεοφορήτῳ παρρησιάζεται λέγων· „δεδικαίωται, ἧς ἕνεκα αἰτίας ἐγὼ οὐδενὶ θνητῷ αὐτὴν ἔδωκα„ (ibid. 26), ἀσεβὲς ἡγούμενος μιαίνειν

137bayağı şeylerle kirletmeyi dinsizlik sayar. Kendi kendine öğrenen soyu bir anne gibi doğuran phronēsis de onu Tanrı'nın ektiğini bildirir. Çünkü çocuk doğunca övünerek şöyle der: "Rab bana gülüş verdi" (Tekvin 21,6); bu, "İshak'ı Rab biçimlendirdi, yarattı, doğurdu" demekle aynıdır; çünkü İshak ile gülüş aynı şeydir.

137

βεβήλοις τὰ θεῖα. μηνύει δὲ καὶ ἡ τρόπον μητρὸς ἀποκυήσασα φρόνησις τὸ αὐτομαθὲς γένος, ὅτι θεὸς αὐτὸ ἔσπειρε· τεχθέντος γὰρ ἐπισεμνύνεται φάσκουσα· „γέλωτά μοι ἐποίησεν ὁ κύριος“ (Gen. 21,ὁ), ἴσον τῷ τὸν Ἰσαὰκ διέπλασεν, ἐδημιούργησεν, ἐγέννησεν, ἐπειδὴ γέλωτι ὁ αὐτὸς ἦν.

138Ama bu sözü işitmek herkesin harcı değildir; çünkü aramızda batıl inancın büyük kötülüğü akıp yiğitlikten ve soyluluktan yoksun psykhēleri sele boğmuştur. Bu yüzden Musa şunu ekler: "Bunu kim işitirse benimle birlikte sevinecek" (Tekvin 21,6). Çünkü bu kutsal sözleri almak için kulakları açık ve dikilmiş olan pek azdır; bu sözler, güzel şeyleri ekmenin ve doğurmanın yalnız Tanrı'ya has bir iş olduğunu öğretir.

138

ἀλλ’ οὐ παντός ἐστιν ἀκοῦσαι τὸ ἄκουσμα τοῦτο, πολλοῦ τοῦ δεισιδαιμονίας ῥυέντος παρ’ ἡμῖν κακοῦ καὶ τὰς ἀνάνδρους καὶ ἀγεννεῖς ψυχὰς ἐπικλύσαντος. διὸ προστίθησιν· „ὃς γὰρ ἂν ἀκούσῃ, συγχαρεῖταί μοι“ (ibid.), ὡς ὀλίγων ὄντων, οἷς τὰ ὦτα ἀναπέπταται καὶ ἀνωρθίασται πρὸς τὴν τῶν ἱερῶν τούτων λόγων ὑποδοχήν, οἳ διδάσκουσιν, ὡς ἄρα μόνου θεοῦ σπείρειν καὶ γεννᾶν τὰ καλὰ ἔργον ἴδιον·

139Öteki herkes bu sözlere karşı sağırdır. Bir peygamber ağzından bir zamanlar şu ateşli kutsal sözün bildirildiğini biliyorum: "Meyven benden bulundu. Kim bilgedir de bunları anlar? Kim anlayışlıdır da bunları bilir?" (Hoşea 14,9-10). Ses aletini görünmeden ve görünmez biçimde titretip ona söz fısıldayanı düşündüm; hem ona hayran kaldım hem de söylenen sözden şaşkına döndüm.

139

πρὸς οὓς οἱ ἄλλοι πάντες κεκώφηνται. στόματι δ’ οἶδά ποτε προφητικῷ θεσπισθέντα διάπυρον τοιόνδε χρησμόν· „ἐξ ἐμοῦ ὁ καρπός σου εὕρηται. τίς σοφὸς καὶ συνήσει ταῦτα; συνετὸς καὶ γνώσεται αὐτά“ (Hos. 14, 9. 10) ; τὸν δ’ ὑπηχοῦντα καὶ κρούοντα ἀόρατον ἀοράτως τὸ φωνῆς ὄργανον ἐνενόουν καὶ ἐθαύμαζον ἅμα καταπληττόμενος καὶ τὸ εἰρημένον.

140Çünkü var olanlarda iyi bir şey varsa [...] daha doğrusu, doğrusunu söylemek gerekirse, bütün gök ve kosmos da Tanrı'nın meyvesidir; ezelî ve hep yeşil tabiata, bir ağaca tutunur gibi tutunur. Bu türden şeyleri bilmek ve kabul etmek de sıradan kimselerin değil, anlayışlı ve bilge insanların işidir.

140

εἰ γάρ τι ἀγαθὸν ἐν τοῖς οὖσι * * * μᾶλλον δὲ καὶ ὁ σύμπας οὐρανός τε καὶ κόσμος, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, θεοῦ καρπός ἐστιν, ὑφ’ οἷα δένδρου συνεχόμενος τῆς ἀιδίου καὶ ἀειθαλοῦς φύσεως. συνετῶν δ’ ἐστὶ καὶ σοφῶν ἀνδρῶν τὰ τοιαῦτα γινώσκειν καὶ ὁμολογεῖν, οὐκ ἀσήμων.

141"Sana vereceğim" sözünün ne anlama geldiği söylendi; şimdi "ondan" (Tekvin 17,16) sözünü açıklamak gerekir. Bazıları bunu "onun dışında meydana gelen" diye anlamıştır; çünkü doğru logosa göre en iyi kararın, psykhēnin hiçbir güzel şeyi kendine ait saymaması, onu lütuflarını yağmur gibi yağdıran Tanrı'nın cömertliğiyle dışarıdan gelmiş saymak olduğunu düşünürler. Bazıları da bunu "anında, hızla" diye anlamıştır;

141

Τί μὲν οὖν ἐστι τὸ „δώσω σοι“ λέλεκται, τὸ δ’ „ἐξ αὐτῆς“ (Gen. 17, 16) μηνυτέον. οἱ μὲν οὖν τὸ ἔξω γινόμενον αὐτῆς ἐδέξαντο νομίζοντες ἄριστον κεκρίσθαι παρὰ ὀρθῷ λόγῳ τὸ μηδὲν ἀποφαίνειν τὴν ψυχὴν ἴδιον αὑτῆς καλόν, ἀλλὰ προσγινόμενον ἔξωθεν κατὰ τὴν μεγαλόνοιαν τοῦ χάριτας ὀμβροῦντος θεοῦ· οἱ δὲ τὸ παραυτίκα τάχος·

142çünkü "ondan" sözü "hemen, derhal, gecikmeden, beklemeden" ile aynıdır. İlahî bağışlar da genellikle böyle, zaman aralıklarının bile önüne geçerek gerçekleşir. Üçüncü bir grup ise aretēnin, tohumları hiçbir ölümlüden almadan, meydana gelen iyinin annesi olduğunu söyler.

142

ἴσον γὰρ εἶναι τὸ ἐξ αὐτῆς τῷ παραχρῆμα, εὐθύς, ἀνυπερθέτως, ἄνευ μελλήσεως. τοῦτον δὲ τὸν τρόπον αἱ θεῖαι φιλοῦσι συμβαίνειν δωρεαὶ φθάνουσαι καὶ τὰ χρόνων διαστήματα. τρίτοι δέ εἰσιν οἱ τὴν ἀρετὴν μητέρα τοῦ γενητοῦ εἶναι λέγοντες ἀγαθοῦ, λαμβάνουσαν τὰς γονὰς παρὰ μηδενὸς θνητοῦ.

143Kısır bir kadının doğurup doğurmayacağını soranlara gelince (çünkü kutsal sözler, önceden Sarra'yı kısır olarak tanıttıkları hâlde şimdi onun anne olacağını kabul ediyorlar), şunu söylemek gerekir: Kısır bir kadın tabiatça doğuramaz; tıpkı körün göremediği, sağırın işitemediği gibi. Ama kötü şeylere karşı kısırlaşmış, hâllerin ölçüsüzlüğünü ve kusurları doğurmayan psykhē, neredeyse kolay doğum yapan tek psykhēdir; sevilmeye değer şeyleri doğurur, hem de lütuf demek olan Hanna'nın söylediği şarkıya göre yedi sayısınca. Hanna şöyle der: "Kısır olan yedi doğurdu, çok çocuklu olan ise zayıf düştü" (1. Samuel 2,5).

143

πρὸς δὲ τοὺς ζητοῦντας, εἰ στεῖρα τίκτει — Σάρραν γὰρ εἰσάγοντες πάλαι στεῖραν οἱ χρησμοὶ νῦν ὅτι γενήσεται μήτηρ ὁμολογοῦσι —, λεκτέον ἐκεῖνο, ὅτι γυνὴ μὲν στεῖρα τίκτειν οὐ πέφυκεν, ὥσπερ οὐδὲ τυφλὸς βλέπειν οὐδὲ κωφὸς ἀκούειν, ψυχὴ δ’ ἡ πρὸς τὰ φαῦλα ἐστειρωμένη καὶ παθῶν ἀμετρίας καὶ κακιῶν ἄγονος μόνη σχεδὸν εὐτοκίᾳ χρῆται, τὰ ἀξιέραστα τίκτουσα, τὸν ἀριθμὸν ἑπτὰ κατὰ τὸ ᾀδόμενον ᾆσμα ὑπὸ τῆς χάριτος, Ἄννης, ἥ φησιν· „στεῖρα ἔτεκεν ἑπτά, ἡ δὲ πολλὴ ἐν τέκνοις ἠσθένησε“ (I Reg. 2, 5).

144"Çok çocuklu" dediği, karmakarışık ve derme çatma düşüncelerden toplanmış zihindir; bu zihin çevresindeki kalabalığın ve kargaşanın çokluğu yüzünden çaresiz kötülükler doğurur. "Kısır" dediği ise ölümlü bir tohumu doğurgan bir tohum gibi kabul etmeyen, kötülerin sohbetlerini ve birlikteliklerini tüketip yok eden, yedinciye ve ona ait en barışçı olana sarılan zihindir; çünkü ondan gebe kalmak ve onun annesi diye anılmak ister.

144

καλεῖ δὲ πολλὴν μὲν τὴν ἐκ μιγάδων καὶ συγκλύδων λογισμῶν συμπεφορημένην διάνοιαν, ἣ διὰ τὸ πλῆθος τῶν περὶ αὐτὴν ὄχλων καὶ θορύβων ἀνήκεστα κακὰ τίκτει, στεῖραν δὲ τὴν μὴ παραδεχομένην θνητὸν ὡς γόνιμον σπόρον, ἀλλὰ τὰς τῶν φαύλων ὁμιλίας καὶ συνουσίας ἀναλίσκουσάν τε καὶ διαφθείρουσαν, περιεχομένην δὲ τῆς ἑβδόμης καὶ τοῦ κατ’ αὐτὴν εἰρηνικωτάτου· τούτου γὰρ ἐγκύμων τε εἶναι βούλεται καὶ μήτηρ λέγεσθαι.

145"Ondan" sözü de böyleydi. Şimdi üçüncü sözü, yani "çocuk" denileni inceleyelim. Önce şuna hayran kalmak gerekir: çok çocuk vereceğini söylemiyor, yalnız bir tane bağışlayacağını söylüyor. Neden? Çünkü güzel olan tabiatça çoklukla değil, kuvvetle sınanır.

145

Τοιοῦτον ἦν καὶ τὸ „ἐξ αὐτῆς“· τὸ δὲ τρίτον, ὃ δὴ „τέκνον“ ἐλέγετο, νῦν διασκεψώμεθα. πρῶτον μὲν τοίνυν ἄξιον θαυμάσαι τὸ μὴ πολλὰ τέκνα φάναι δώσειν, ἓν δὲ χαριεῖσθαι μόνον. διὰ τί δέ; ὅτι τὸ καλὸν οὐκ ἐν πλήθει μᾶλλον ἢ δυνάμει πέφυκεν ἐξετάζεσθαι.

146Çünkü müziğe uygun, dilbilgisine uygun, geometriye uygun, adil, phronēsis sahibi, cesur ve itidalli şeyler pek çoktur. Ama müziğe, dilbilgisine, geometriye uygun olanın kendisi, adil, itidalli, phronēsis sahibi ve cesur olanın kendisi bir tektir ve en yücedir; ilk örnek ideadan hiçbir farkı yoktur; o sayısız çok şey ondan biçimlenmiştir.

146

μουσικὰ μὲν γάρ, εἰ τύχοι, καὶ γραμματικὰ καὶ γεωμετρικὰ καὶ δίκαια καὶ φρόνιμα καὶ ἀνδρεῖα καὶ σώφρονα πάμπολλά ἐστιν· αὐτὸ δὲ τοῦτο ⟨τὸ⟩ μουσικὸν καὶ γραμματικὸν καὶ γεωμετρικόν, ἔτι δὲ δίκαιον καὶ σῶφρον φρόνιμόν τε καὶ ἀνδρεῖον ἓν αὐτὸ μόνον τὸ ἀνωτάτω, μηδὲν ἰδέας ἀρχετύπου διαφέρον, ἀφ’ οὗ τὰ πολλὰ καὶ ἀμύθητα ἐκεῖνα διεπλάσθη.

147Bir tane vereceğini söylemesi hakkında bu kadar. Şimdi "çocuk" demesi de gelişigüzel ve düşünülmeden değildir; çocuğun yabancı, sonradan konmuş, evlatlık ya da piç olmadığını, gerçekten kibar bir psykhēnin öz ve kibar çocuğu olduğunu göstermek içindir. Çünkü "çocuk" kelimesi "doğum" kelimesinden türetilmiştir; çocukları ana babalarına tabiatça bağlayan yakınlığı vurgular.

147

ταῦτα μὲν περὶ τοῦ ἓν φάναι δώσειν· νυνὶ δὲ τέκνον εἴρηκεν οὐκ ἀμελῶς οὐδ’ ἀπερισκέπτως, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ παραστῆσαι, ὅτι οὐκ ὀθνεῖον οὐδ’ ὑποβολιμαῖον οὐδ’ αὖ θετὸν ἢ νόθον, ἀλλὰ γνήσιον καὶ ἀστεῖον [ὅτι οὐκ ὀθνεῖον] ὄντως ἀστῆς ψυχῆς ἔγγονον. παρὰ γὰρ τὸν τόκον τὸ τέκνον εἴρηται πρὸς ἔμφασιν οἰκειότητος, ᾗ φυσικῶς ἁρμόζεται τέκνα γονεῦσιν.

148"Onu kutsayacağım ve uluslar olacak" der (Tekvin 17,16). Bununla yalnız cinse ait aretēnin, uluslara bölünür gibi en yakın türlerine ve bu türlerin altındakilere bölündüğünü değil, canlılarınki gibi işlerin de bir anlamda ulusları olduğunu ve aretēnin bunlara eşlik etmesinin büyük bir fayda olduğunu da gösterir.

148

„Εὐλογήσω“ δέ φησιν „αὐτήν, καὶ ἔσται εἰς ἔθνη“ (Gen. 17, 16), δηλῶν ὅτι οὐ μόνον ἡ γενικὴ ἀρετὴ ὡς ἂν εἰς ἔθνη τὰ προσεχέστατα εἴδη τέμνεται καὶ τὰ ὑπὸ τοῖς εἴδεσιν, ἀλλὰ καὶ ὅτι συμβέβηκεν ὡς ζῴων οὕτω καὶ πραγμάτων εἶναι τρόπον τινὰ ἔθνη, οἷς μέγα ὄφελος ἀρετὴν προσεῖναι.

149Çünkü phronēsisten yoksun ve dul kalan her şey zararlıdır; tıpkı güneşin aydınlatmadığı şeylerin zorunlu olarak karanlık olması gibi. Çiftçi bitkilere aretē ile daha iyi bakar; arabacı yarışlarda arabasını aretē ile sürçmeden sürer; dümenci de gemiyi yolculukta aretē ile yönetir. Evlerin, şehrin ve ülkenin daha iyi yönetilmesini de aretē sağlamıştır; ev idaresinden anlayan, devlet işinden anlayan, toplumla uyum içinde yaşayan insanlar yetiştirmiştir.

149

τὰ γὰρ ἔρημα καὶ χῆρα φρονήσεως πάντα ἐπιζήμια, καθάπερ οἷς οὐκ ἐπιλάμπει ἥλιος ἐξ ἀνάγκης ζοφερά. ἀρετῇ μὲν γὰρ γεωπόνος ἄμεινον φυτῶν ἐπιμελεῖται, ἀρετῇ δὲ καὶ ἡνίοχος ἅρμα ἐν ἱπποδρομίαις ἄπταιστον ἐλαύνει, ἀρετῇ δὲ καὶ κυβερνήτης [οἰακονόμος] οἰακονομεῖ κατὰ πλοῦν τὸ σκάφος. ἀρετὴ καὶ οἰκίας καὶ πόλιν καὶ χώραν βέλτιον οἰκεῖσθαι παρεσκεύασεν, οἰκονομικούς, πολιτικούς, κοινωνικοὺς ἄνδρας δημιουργοῦσα.

150En iyi kanunları da aretē koymuş, barışın tohumlarını her yere ekmiştir. Çünkü zıt meleke tabiatça zıt şeyleri doğurur: savaşı, kanunsuzluğu, kötü yönetimi, kargaşayı, kötü yolculukları, alabora olmaları; epistēmēlerdeki en can sıkıcı hastalığı, kurnazlığı da; bu yüzden tekhnēlerin yerine sahte tekhnēlerden söz edilir. Öyleyse aretē, onu kabul edenlerin yararı için zorunlu olarak uluslara, yani canlıların ve işlerin büyük ve kalabalık topluluklarına yayılacaktır.

150

ἀρετὴ καὶ νόμους ἀρίστους εἰσηγήσατο καὶ τὰ εἰρήνης κατεβάλετο πανταχοῦ σπέρματα· ἐπεὶ καὶ ὑπὸ τῆς ἐναντίας ἕξεως πέφυκε γίνεσθαι τἀναντία, πόλεμος, ἀνομία, κακοπολιτεῖαι, συγχύσεις, δύσπλοιαι, περιτροπαί, ἡ ἐν ταῖς ἐπιστήμαις ἀργαλεωτάτη νόσος, πανουργία, ἀφ’ ἧς ἀντὶ τεχνῶν κακοτεχνίαι προσερρήθησαν. ἀναγκαίως οὖν εἰς ἔθνη χωρήσει ἡ ἀρετή, ζῴων ὁμοῦ καὶ πραγμάτων μεγάλα καὶ ἀθρόα συστήματα, ἐπὶ τῇ τῶν δεχομένων ὠφελείᾳ.

151Ardından şöyle denir: "Ondan ulusların kralları çıkacak" (Tekvin 17,16). Çünkü aretēnin karnında taşıyıp doğurduğu herkes önderdir; kurayla, bu güvenilmez şeyle ya da çoğu kez paralı insanların el kaldırmasıyla kısa bir süre için seçilmiş değillerdir, aretēnin tabiatı tarafından sonsuza dek atanmışlardır.

151

Λέγεται δὲ ἑξῆς, ὅτι „καὶ βασιλεῖς ἐθνῶν ἐξ αὐτῆς ἔσονται“ (ibid.). οὓς γὰρ κυοφορεῖ καὶ ἀποτίκτει, πάντες εἰσὶν ἡγεμόνες, οὐ κλήρῳ, πράγματι ἀβεβαίῳ, καὶ χειροτονίᾳ ἐμμίσθων τὰ πολλὰ ἀνθρώπων πρὸς ὀλίγον χρόνον αἱρεθέντες, ἀλλ’ ὑπὸ φύσεως εἰς ἀεὶ κατασταθέντες αὐτῆς.

152Bu benim uydurmam değil, en kutsal sözlerin bir hikâyesidir. O sözlerde bazı kimseler İbrahim'e şöyle derler: "Sen aramızda Tanrı'dan bir kralsın" (Tekvin 23,6). Bunu söylerken servetine bakmamışlardı; bir göçmenin, bir şehirde bile oturmayan, geniş, ıssız ve geçilmez topraklarda dolaşan bir adamın ne serveti olabilirdi ki? Onun zihnindeki krallık melekesini fark etmişlerdi; öyle ki Musa'ya uyarak yalnız bilgenin kral olduğunu kabul ettiler.

152

οὗτος δ’ οὐκ ἐμὸς μῦθος, ἀλλὰ χρησμῶν τῶν ἱερωτάτων ἐστίν, ἐν οἷς εἰσάγονταί τινες λέγοντες τῷ Ἀβραάμ· „βασιλεὺς παρὰ θεοῦ εἶ σὺ ἐν ἡμῖν“ (Gen. 23,6), οὐ τὰς ὕλας ἐξετάσαντες, — τίνες γὰρ ἦσαν ἀνδρὶ μετανάστῃ καὶ μηδὲ πόλιν οἰκοῦντι, πολλὴν δὲ καὶ ἐρήμην καὶ ἄβατον ἀλωμένῳ γῆν; — ἀλλὰ τὴν ἐν τῇ διανοίᾳ βασιλικὴν ἕξιν κατανοήσαντες, ὥστ’ ἀνομολογῆσαι κατὰ Μωυσῆν μόνον τὸν σοφὸν βασιλέα.

153Gerçekten de phronēsis sahibi kişi akılsızların önderidir, çünkü neyi yapmak, neyi yapmamak gerektiğini bilir. İtidalli kişi ölçüsüzlerin önderidir, çünkü neyi seçip neden kaçınmak gerektiğini özenle incelemiştir. Cesur kişi korkakların önderidir, çünkü neye katlanıp neye katlanmamak gerektiğini açıkça öğrenmiştir. Adil kişi adaletsizlerin önderidir, çünkü paylaştırılacak şeylerde hiçbir yana eğilmeyen eşitliği gözetir. Dindar kişi de dinsizlerin önderidir, çünkü Tanrı hakkında en iyi kanaatlerle doludur.

153

καὶ γὰρ ὄντως ὁ μὲν φρόνιμος ἡγεμὼν ἀφρόνων ἐστὶν εἰδὼς ἃ χρὴ ποιεῖν τε καὶ ἃ μή, ὁ δὲ σώφρων ἀκολάστων τὰ περὶ τὰς αἱρέσεις καὶ φυγὰς ἠκριβωκὼς οὐκ ἀμελῶς, δειλῶν δὲ ὁ ἀνδρεῖος ἃ δεῖ ὑπομένειν καὶ ἃ μὴ σαφῶς ἐκμαθών, ἀδίκων δὲ ὁ δίκαιος ἰσότητος ἐν τοῖς ἀπονεμητέοις ἀρρεποῦς στοχαζόμενος, ὁ δ’ ὅσιος ἀνοσίων [ἐν] ἀρίσταις ὑπολήψεσι ταῖς περὶ θεοῦ κατεσχημένος.

154Bu vaatler karşısında nous'un şişip havalara yükselmesi beklenirdi. Ama o, en küçük şeylerde bile burnumuzu havaya dikmeye alışmış olan bizleri utandırırcasına yere düşer ve hemen güler (Tekvin 17,17); psykhēnin gülüşüyle güler: yüzü asıktır ama zihni gülümser, çünkü içine bol ve katıksız bir sevinç yerleşmiştir.

154

Ταύταις εἰκὸς ἦν ταῖς ὑποσχέσεσι τὸν νοῦν ἐκφυσηθέντα μετέωρον ἀρθῆναι. ὁ δὲ πρὸς ἔλεγχον ἡμῶν, οἳ καὶ ἐπὶ τοῖς μικροτάτοις εἰώθαμεν ὑψαυχενεῖν, πίπτει καὶ εὐθὺς γελᾷ (Gen. 17, 17) τὸν ψυχῆς γέλωτα, σκυθρωπάζων μὲν τῷ προσώπῳ, μειδιῶν δὲ τῇ διανοίᾳ, πολλῆς καὶ ἀκράτου χαρᾶς εἰσοικισαμένης.

155Umduğundan büyük iyiliklere mirasçı olan bilgenin başına ikisi aynı anda gelir: hem güler hem düşer. Düşmesi, ölümlünün hiçliğini kabul ettiği için böbürlenmediğinin kanıtıdır; gülmesi ise lütufların ve iyiliklerin tek sebebinin Tanrı olduğunu düşündüğü için dindarlığının pekişmesidir.

155

ἀμφότερα δὲ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον συμβαίνει τῷ μείζονα ἐλπίδος ἀγαθὰ κληρονομοῦντι σοφῷ, γελᾶν τε καὶ πίπτειν· τὸ μὲν εἰς πίστιν τοῦ μὴ μεγαλαυχεῖν διὰ κατάγνωσιν τῆς θνητῆς οὐδενείας, τὸ δ’ εἰς εὐσεβείας βεβαίωσιν διὰ τὸ μόνον χαρίτων καὶ ἀγαθῶν νομίζειν τὸν θεὸν αἴτιον.

156Meydana gelen varlık düşsün ve yüzünü assın; bu tabiatına uygundur, çünkü kendi başına dayanaksız ve kederlidir. Ama Tanrı onu kaldırsın ve o gülsün; çünkü onun dayanağı ve sevinci yalnız Tanrı'dır.

156

πιπτέτω μὲν δὴ καὶ σκυθρωπαζέτω γένεσις, φυσικῶς — ἀνίδρυτός τε γὰρ καὶ ἐπίλυπος ἐξ ἑαυτῆς ἐστιν —, ἀνιστάσθω δὲ ὑπὸ θεοῦ καὶ γελάτω· τὸ γὰρ ἔρεισμα αὐτῆς καὶ ἡ χαρὰ μόνος οὗτός ἐστιν.

157Biri haklı olarak şunu sorabilir: Gülüş henüz bizim dünyamıza gelmemişken insan nasıl gülebilir? Çünkü İshak gülüştür, şu anki incelememize göre ise henüz doğmamıştır. Gözsüz görmek, kulaksız işitmek, burunsuz koku almak, öteki hisleri de onlara ait organlar olmadan kullanmak, düşünce olmadan kavramak mümkün olmadığı gibi, gülüş yaratılmamışsa gülmek de mümkün görünmez. Ne demeli o hâlde?

157

εἰκότως δ’ ἂν ἀπορήσειέ τις, πῶς ἐνδέχεται γελᾶν τινα, μήπω γέλωτος εἰς τὴν καθ’ ἡμᾶς γένεσιν ἐλθόντος· ὁ γὰρ Ἰσαάκ ἐστι γέλως, ὃς κατὰ τὴν παροῦσαν σκέψιν οὔπω γεγένηται. ὥσπερ γὰρ οὔτε βλέπειν χωρὶς ὀφθαλμῶν οὔτ’ ἀκούειν χωρὶς ὤτων οὔτε δίχα μυκτήρων ὀσφραίνεσθαι οὐδ’ αὖ ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσιν ἄνευ τῶν κατ’ αὐτὰς ὀργάνων χρῆσθαι οὔτε καταλαμβάνειν δίχα λογισμοῦ, οὕτως οὐδὲ γελᾶν εἰκὸς ἦν, εἰ μὴ γέλως ἐδεδημιούργητο. τί οὖν χρὴ λέγειν;

158Tabiat, olacak birçok şeyi bazı işaretlerle önceden haber verir. Henüz havada yüzmeden önce kanat çırpan, kanat uçlarını sallayan yavru kuşu görmüyor musun? Uçabileceği umudunu önceden müjdeler.

158

πολλὰ ἡ φύσις τῶν μελλόντων γίνεσθαι διά τινων συμβόλων προμηνύει. ἢ τὸν νεοττὸν οὐχ ὁρᾷς, ὅς, πρὶν ἀέρι ἐπινήχεσθαι, πτερύσσεσθαι καὶ τοὺς ταρσοὺς διασείειν φιλεῖ, τὴν ἐλπίδα τοῦ πέτεσθαι δυνήσεσθαι προευαγγελιζόμενος;

159Henüz boynuzları çıkmamış yeni doğmuş bir kuzuyu, oğlağı ya da buzağıyı görmedin mi? Biri onu kızdırdığında karşısına dikilir ve tabiatın savunma silahlarını çıkaracağı o yerlerle saldırıp kendini savunmaya kalkar.

159

ἀμνὸν δ’ ἢ χίμαρον ἢ βοῦν ἔτι νεογνὸν οὐκ εἶδες, μήπω τῶν κεράτων ἐκπεφυκότων, ὁπότε διερεθίζει τις, ἀντιβεβηκότα καὶ τοῖς μέρεσιν ἐκείνοις ὁρμῶντα πρὸς ἄμυναν, ἐξ ὧν ἡ φύσις τὰ ἀμυντήρια ὅπλα ἀναδίδωσιν;

160Hayvan dövüşlerinde de boğalar karşılarındakileri hemen boynuzlarına geçirmez. Önce ayaklarını iyice açar, boyunlarını biraz indirir, başlarını bir yana eğer ve gerçekten boğa bakışıyla bakarlar; ancak ondan sonra işe girişmek üzere saldırırlar. Ad koymayı âdet edinmiş olanlar bu davranışa "atılış" demişlerdir; atılıştan önceki bir atılış.

160

ἔν γε μὴν ταῖς θηριομαχίαις οὐκ εὐθὺς οἱ ταῦροι τοὺς ἀντιτεταγμένους ἀναπείρουσιν, ἀλλ’ εὖ μάλα διαβάντες καὶ μετρίως τὸν αὐχένα χαλάσαντες καὶ θάτερον ἐκκλίναντες καὶ ταυρωπὸν ὄντως ἀποβλεψάμενοι τηνικαῦτα ἐπίασιν, ἔργου ἑξόμενοι. τὸ δὲ γινόμενον ὄρουσιν ἐκάλεσαν, οἷς ὀνοματοποιεῖν ἔθος, ὁρμήν τινα πρὸ ὁρμῆς ὑπάρχουσαν.

161Psykhē de çoğu zaman buna benzer bir şey yaşar: iyi bir şey umulduğunda önceden sevinir; öyle ki bir bakıma sevinçten önce sevinir, neşeden önce neşelenir. Bu, bitkilerde olana da benzetilebilir; onlar da meyve verecekleri zaman önceden filiz sürer, çiçek açar ve yeşerirler.

161

ὅμοιον δή τι καὶ ἡ ψυχὴ τὰ πολλὰ πάσχει· ἐλπιζομένου γὰρ τἀγαθοῦ προγήθει, ὡς τρόπον τινα χαίρειν πρὸ χαρᾶς καὶ εὐφραίνεσθαι πρὸ εὐφροσύνης. εἰκάσαι δ’ ἄν τις αὐτὸ καὶ τῷ περὶ τὰ φυτὰ συμβαίνοντι· καὶ γὰρ ταῦτα, ὁπότε μέλλοι καρποφορεῖν, προβλαστάνει καὶ προανθεῖ καὶ χλοηφορεῖ.

162Bahçe asmasına bak, tabiat onu nasıl harikalarla donatmıştır: dallarla, sülüklerle, sürgünlerle, yapraklarla, asma yapraklarıyla. Bunlar ses çıkarmadan, adeta ağacın gelecek meyvesine duyduğu sevinci haber verirler. Güneş doğmak üzereyken gün de şafak sökmeden önce güler; çünkü bir ışıltı başka bir ışıltının habercisidir, daha sönük bir ışık daha uzaklara parlayan ışıktan önce çıkar.

162

τὴν ἡμερίδα ἄμπελον ἴδε, ὡς ὑπὸ φύσεως τεθαυματούργηται, κληματίσιν, ἕλιξι, μοσχεύμασι, πετάλοις, οἰνάροις, ἃ φωνὴν ⟨μονον⟩οὐκ ἀφιέντα μηνύει τὴν ἐπὶ τῷ μέλλοντι καρπῷ τοῦ δένδρου χαράν. καὶ ἡ ἡμέρα μέντοι προγελᾷ πρὸς βαθὺν ὄρθρον μέλλοντος ἀνίσχειν ἡλίου· αὐγὴ γὰρ αὐγῆς ἄγγελος καὶ φῶς φωτὸς ἀμυδρότερον τηλαυγεστέρου προεξέρχεται.

163İyi olan gelmişse ona sevinç eşlik eder, bekleniyorsa umut; çünkü gelmiş olana sevinir, gelecek olanı umarız. Zıtlarında da durum böyledir: kötünün varlığı acıyı, beklenmesi korkuyu doğurur. O hâlde korku, acıdan önceki acıdan başka bir şey değildir; tıpkı umudun sevinçten önceki sevinç olması gibi. Çünkü korkunun acıya oranı neyse, sanırım umudun sevince oranı da odur.

163

ἥκοντι μὲν οὖν ἤδη τῷ ἀγαθῷ συνομαρτεῖ χαρά, προσδοκωμένῳ δὲ ἐλπίς· ἀφικομένῳ μὲν ⟨γὰρ⟩ χαίρομεν, μέλλοντος δὲ ἐλπίζομεν, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἐναντίων ἔχειν συμβέβηκεν· ἡ μὲν γὰρ παρουσία τοῦ κακοῦ λύπην, ἡ δὲ προσδοκία φόβον ἐγέννησεν. φόβος δὲ ἄρα ἦν οὐδὲν ἢ λύπη πρὸ λύπης, ὥσπερ ἐλπὶς χαρὰ πρὸ χαρᾶς· ὃ γάρ, οἶμαι, πρὸς λύπην φόβος, τοῦτο πρὸς χαρὰν ἐλπίς.

164Hisler de bu söylenenin açık işaretlerini taşır. Koku alma, tat almanın önünde oturarak yiyecek ve içecekle ilgili hemen her şeyi önceden yargılar; bu yüzden bazıları bu açıklığa bakarak ona isabetle "öntadıcı" adını vermiştir. Umut da tabiatça adeta gelecek iyiyi önceden tadar ve onu sağlamca edinecek olan psykhēye tanıtır.

164

σημεῖα δὲ τοῦ λεγομένου καὶ αἰσθήσεις ἐναργῆ περιφέρουσι· γεύσεως γὰρ ὄσφρησις προκαθημένη τὰ πρὸς ἐδωδὴν καὶ πόσιν σχεδὸν ἅπαντα προδικάζει· ἀφ’ οὗ καὶ προγευστρίδα αὐτὴν ἐκάλεσαν εἰς τὴν ἐνάργειαν ἀπιδόντες εὐθυβόλως ἔνιοι. πέφυκε δὲ καὶ ἡ ἐλπὶς ὡσανεὶ τοῦ μέλλοντος ἀγαθοῦ προγεύεσθαι καὶ διασυνιστάνειν αὐτὸ ψυχῇ τῇ βεβαίως κτησομένῃ.

165Yolculukta acıkan ve susayan biri de birden pınarlar ya da bahçe meyveleriyle dolu her türlü ağacı görünce, daha yiyip içmeden, hatta su çekmeden ya da meyve koparmadan, tadını çıkarma umuduyla önceden doyar. Bedenin besinleriyle onları kullanmadan önce de ziyafet çekebildiğimizi düşünür de zihnin besinlerinin bize ziyafet çekmeden önce bizi sevindirmeye yetmeyeceğini mi sanırız?

165

κἀν ταῖς ὁδοιπορίαις μέντοι πεινήσας τις καὶ διψήσας, πηγὰς ἐξαίφνης ἰδὼν ἢ δένδρα παντοῖα ἡμέροις βρίθοντα καρποῖς, μήπω φαγὼν ἢ πιών, ἀλλὰ μηδ’ ἀρυσάμενος ἢ δρεψάμενος ἐλπίδι τῆς ἀπολαύσεως προπληροῦται. εἶτ’ οἰόμεθα ταῖς μὲν τοῦ σώματος τροφαῖς καὶ πρὸ τῆς χρήσεως ἑστιᾶσθαι δύνασθαι, τὰς δὲ τῆς διανοίας οὐχ ἱκανὰς εἶναι καὶ ὁπότε μέλλοιεν ἑστιᾶν προευφραίνειν;

166Öyleyse İbrahim, gülüş henüz ölümlü soyda ekilmemiş görünürken gülmekte haklıydı. Yalnız o değil, karısı da güler. Çünkü yine şöyle denir: "Sarra içinden gülüp şöyle dedi: 'Şimdiye dek bana olmadı'" (Tekvin 18,12); yani çaba göstermeden kendiliğinden gelen iyilik. Ama vaat eden "efendim"dir ve bütün meydana gelişlerden "daha yaşlı"dır (Tekvin 18,12); O'na inanmak zorunludur.

166

Ἐγέλασεν οὖν εἰκότως μήπω δοκοῦντος ἐν τῷ θνητῷ γένει σπαρῆναι τοῦ γέλωτος· καὶ οὐ μόνον αὐτός, ἀλλὰ καὶ ἡ γυνὴ γελᾷ. λέγεται γὰρ αὖθις· "ἐγέλασε δὲ Σάρρα ἐν ἑαυτῇ λέγουσα· οὔπω μέν μοι γέγονεν ἕως τοῦ νῦν“ (Gen. 18,12) ἄνευ μελέτης ἀπαυτοματίζον ἀγαθόν· ὁ δ’ ὑποσχόμενος „κύριός μου καὶ πρεσβύτερος“ (ibid.) πάσης γενέσεώς ἐστιν, ᾧ πιστεύειν ἀναγκαῖον.

167Bu söz aynı zamanda şunu da öğretir: aretē tabiatça sevindiricidir ve ona sahip olan daima sevinçlidir; buna karşılık kusur acı vericidir ve ona sahip olan en çok ıstırap çekendir. Aretēnin iyi bir duygu olduğunu söyleyen filozoflara hâlâ şaşıracak mıyız?

167

ἅμα μέντοι καὶ ἀναδιδάσκει, ὅτι ἥ τ’ ἀρετὴ χαρτόν ἐστι φύσει καὶ ὁ ἔχων αὐτὴν αἰεὶ γέγηθε, καὶ τοὐναντίον ὅτι ἥ τε κακία λυπηρὸν καὶ ὁ ἔχων ὀδυνηρότατος. ἔτι νῦν θαυμάζομεν τῶν φιλοσόφων τοὺς λέγοντας τὴν ἀρετὴν εὐπάθειαν εἶναι;

168İşte Musa'nın bu bilgece öğretinin kaynağı olduğu ortaya çıkmıştır; çünkü kibar kişiyi sevinip gülerken sahneye çıkarır. Başka bir yerde de yalnız onu değil, onunla aynı yere varanları da. Çünkü şöyle der: "Seni görünce içinden sevinecek" (Çıkış 4,14); sanki erdemli kişiyi görmek tek başına, psykhēnin kötülüklerinin en nefret edileni olan acının yükünden kurtulmuş zihni neşeyle doldurmaya yetermiş gibi.

168

ἰδοὺ γὰρ Μωυσῆς χορηγὸς ἀνεύρηται τοῦ σοφοῦ τούτου δόγματος, χαίροντα καὶ γελῶντα παραγαγὼν τὸν ἀστεῖον· ἀλλαχόθι δὲ οὐκ αὐτὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς εἰς ταὐτὸν ἀφικνουμένους αὐτῷ. "ἰδὼν γάρ σε“ φησί „χαρήσεται ἐν αὐτῷ“ (Exod. 4, 14), ὡς τῆς τοῦ σπουδαίου προσόψεως αὐτὸ μόνον ἱκανῆς οὔσης ἀναπληρῶσαι τὴν διάνοιαν εὐφροσύνης, ἀποφορτισαμένην τὸ ἀπεχθέστατον ψυχῆς κακῶν, λύπην.

169Kötü hiç kimsenin sevinmesine izin verilmez; peygamber sözlerinde de şöyle söylenir: "Dinsizlere sevinç yoktur, dedi Tanrı" (İşaya 48,22). Çünkü her alçağın hayatının, yüzüyle gülümser görünse bile asık, kederli ve ağır bir bedbahtlıkla dolu olduğu gerçekten ilahî bir söz ve kehanettir.

169

φαύλῳ δ’ οὐδενὶ χαίρειν ἐφεῖται, καθάπερ καὶ ἐν προφητικαῖς ᾄδεται ῥήσεσι· „χαίρειν οὐκ ἔστι τοῖς ἀσεβέσιν, εἶπεν ὁ θεός“ (Ies. 48,22). λόγος γὰρ ὄντως καὶ χρησμός ἐστι θεῖος, σκυθρωπὸν καὶ ἐπίλυπον καὶ μεστὸν βαρυδαιμονίας εἶναι τὸν παντὸς μοχθηροῦ βίον, κἂν προσποιῆται τῷ προσώπῳ μειδιᾶν.

170Çünkü Yusuf'un kardeşlerinin geldiğini duyduklarında Mısırlıların gerçekten sevindiğini söyleyemem; yalnız öyle görünmeye çalışarak rol yapıyor, yüzlerine sevinç takınıyorlardı. Akılsızları ayıplayan hiç kimse onlara haz vermez; tıpkı nefsine hâkim olamayan hastaya hekimin haz vermemesi gibi. Çünkü emek yararlı şeylerin, rahatlık ise zararlı şeylerin ardından gelir; emek yerine rahatlığı seçenler de yararlı olanı önerenlerden doğal olarak nefret ederler.

170

οὐ γὰρ τοὺς Αἰγυπτίους χαίρειν ἂν εἴποιμι πρὸς ἀλήθειαν, ἡνίκα τοὺς ἀδελφοὺς Ἰωσὴφ ἥκοντας ἤκουσαν, ἀλλ’ ἐπιμορφάζειν καθυποκρινομένους τὸ δοκεῖν. οὐδενὶ γὰρ ἐπιστὰς ἔλεγχος ἀφρόνων δι’ ἡδονῆς ἐστιν, ὥσπερ οὐδ’ ἰατρὸς ἀκρατεῖ νοσοῦντι. πόνος μὲν γὰρ τοῖς συμφέρουσι, ῥᾳστώνη δὲ τοῖς βλαβεροῖς ἕπεται· πόνου δὲ ῥᾳστώνην προκρίναντες εἰκότως τοῖς τὰ συμφέροντα εἰσηγουμένοις ἀπεχθάνονται.

171Bu yüzden Yusuf'un kardeşleri geldiği için "Firavun ve hizmetkârları sevindi" (Tekvin 45,16) diye işittiğinde onların gerçekten hoşnut olduğunu sanma; belki yalnız şu anlamda hoşnut olmuşlardır: Yusuf'un, aralarında büyüdüğü psykhēnin iyiliklerinden bedenin doymak bilmeyen arzularına döneceğini, akraba aretēnin eski, atalardan kalma sikkesini kalpazanca bozacağını umarlar.

171

ἐπειδὰν οὖν ἀκούσῃς ὅτι „ἐχάρη Φαραὼ καὶ ἡ θεραπεία αὐτοῦ“ (Gen. 45, 16) διὰ τὴν τῶν ἀδελφῶν Ἰωσὴφ ἄφιξιν, μὴ νόμιζε πρὸς ἀλήθειαν ἥδεσθαι, εἰ μὴ κατ’ ἐκεῖνο ἴσως, ὅτι προσδοκῶσιν αὐτὸν μεταβαλεῖν ἀπὸ τῶν ψυχῆς ἀγαθῶν, οἷς συνετράφη, πρὸς τὰς τοῦ σώματος ἀνηνύτους ἐπιθυμίας, τὸ ἀρχαῖον καὶ προγονικὸν ἀρετῆς συγγενοῦς νόμισμα παρακόψαντα.

172Böyle şeyler uman hazza düşkün nous, yeni yeni itidal idmanlarına giden gençleri arzuların yemleriyle oltaya takmayı yeterli bulmaz; kudurmuş hâllerinin çağını geride bırakmış olan daha yaşlı logosu da kendine çekemezse bunu korkunç bir şey sayar.

172

τοιαῦτα δ’ ἐλπίσας ὁ φιλήδονος νοῦς αὔταρκες οὐχ ὑπολαμβάνει τοὺς νεωτέρους καὶ ἄρτι πρὸς τὰ σωφροσύνης γυμνάσια φοιτῶντας ἐπιθυμιῶν δελέασιν ἀγκιστρεύσασθαι, ἀλλὰ δεινὸν ἐνόμισεν εἶναι, εἰ μὴ καὶ τὸν πρεσβύτερον ὑπάξεται λόγον, οὗ τὰ λυττῶντα πάθη παρήβηκε.

173Bu yüzden zararları fayda diye sunarak yine şöyle der: "Babanızı ve malınızı alıp yanıma gelin" (Tekvin 45,18); yani Mısır'a, bu korkunç kralın yanına. Bu kral, bizim atalardan kalma ve gerçekten bize ait olan iyiliklerimizi, bedenin dışına çıkmışken (çünkü tabiatça özgürdürler), zorla geri çekip pek acı bir zindana atar. Kutsal sözün dediği gibi oraya gardiyan olarak Potifar'ı koymuştur (Tekvin 39,1): hadım ve aşçıbaşı olan, güzel şeylerin kıtlığını çeken, psykhēnin üreme organları kesilmiş, terbiyeye ait hiçbir şeyi ekip dikemeyen kişiyi. Bu kişi aşçı gibi canlıları öldürür, onları parça parça, eklem eklem keser ve böler; cansız ve ölü şeyler arasında, cisimlerden çok işler arasında yuvarlanır; gereksiz baharatlarla, yatıştırıp sakinleştirmesi gereken doymak bilmez hâllerin dürtülerini kışkırtır ve kızıştırır.

173

λέγει γὰρ αὖ τὰς ζημίας ὡς ὠφελείας προτείνων· „παραλαβόντες τὸν πατέρα καὶ τὰ ὑπάρχοντα ὑμῶν ἥκετε πρὸς μέ“ (ibid. 18) ἐπ’ Αἰγύπτου καὶ τοῦ φοβεροῦ τούτου βασιλέως, ὃς καὶ τὰ πατρῷα ἡμῶν καὶ τὰ ὄντως ὑπάρχοντα ἀγαθὰ ἔξω προεληλυθότα τοῦ σώματος — φύσει γάρ ἐστιν ἐλεύθερα — ἀντισπᾷ βιαζόμενος δεσμωτηρίῳ πάνυ πικρῷ παραδοῦναι, καταστήσας εἱρκτοφύλακα, ὥς φησι τὸ λόγιον, Πεντεφρῆ τὸν σπάδοντα καὶ ἀρχιμάγειρον (Gen. 39, 1) σπάνει κεχρημένον τῶν καλῶν καὶ τὰ γεννητικὰ τῆς ψυχῆς ἐκτετμημένον, ἔτι δὲ σπείρειν καὶ φυτεύειν τι τῶν κατὰ παιδείαν ἀδυνατοῦντα, μαγείρου τρόπον κτείνοντα τὰ ζῶντα καὶ κατὰ μέρη καὶ κατὰ μέλη κόπτοντα καὶ διαιροῦντα καὶ ἐν ἀψύχοις καὶ νεκροῖς καλινδούμενον οὐ σώμασι μᾶλλον ἢ πράγμασι καὶ ταῖς περιέργοις παραρτύσεσιν ἀνεγείροντα καὶ ἀνερεθίζοντα τὰς τῶν ἀνηνύτων παθῶν ὁρμάς, ἃς εἰκὸς ἦν τιθασεύοντα πραΰναι.

174Ayrıca şöyle der: "Size Mısır'ın bütün iyiliklerinden vereceğim, ülkenin özünü yiyeceksiniz" (Tekvin 45,18). Biz de ona şöyle diyeceğiz: Psykhēnin iyiliklerini görmüş olan bizler bedenin iyiliğini kabul etmeyiz; çünkü onlara duyulan, içimize işlemiş o hasretle beklenen özlem, ete hoş gelen her şeyi unutturmaya yeter.

174

ὁ δὲ καὶ „δώσω“ φησίν „ὑμῖν πάντων τῶν ἀγαθῶν Αἰγύπτου, καὶ φάγεσθε τὸν μυελὸν ⟨τῆς⟩ γῆς“ (Gen. 45, 18). ἀλλ’ ἐροῦμεν αὐτῷ· σώματος ἀγαθὸν οὐ προσιέμεθα οἱ τὰ ψυχῆς ἰδόντες· ἱκανὸς γὰρ ὁ τριπόθητος ἐκείνων ἵμερος ἐντακεὶς πάντων ὅσα τῇ σαρκὶ φίλα λήθην ἐργάσασθαι.

175Akılsızların yalancı adlı sevinci böyledir; gerçek sevinç ise daha önce anlatıldı, yalnız kibar insanlara uyar. "Düştü ve güldü" (Tekvin 17,17); Tanrı'dan düşmedi, kendinden düştü. Çünkü değişmeyen Tanrı'nın yanında ayakta durdu, kendi kuruntusundan ise düştü.

175

Τοιαύτη μέν τις ἡ ψευδώνυμος χαρὰ τῶν ἀφρόνων, ἡ δὲ ἀληθὴς πρότερον εἴρηται, μόνοις ἀστείοις ἐφαρμόζουσα. „πεσὼν οὖν ἐγέλασεν“ (Gen. 17,17), οὐκ ἀπὸ θεοῦ πεσών, ἀλλ’ ἀφ’ ἑαυτοῦ· ἔστη μὲν γὰρ περὶ τὸν ἄτρεπτον, ἔπεσε δὲ ἀπὸ τῆς ἰδίας οἰήσεως.

176Bu yüzden kendini bilge sanan gururu yere serilip Tanrı'yı seven tarafı kaldırılınca ve yalnız eğilmeyen O'nun yanına yerleşince, hemen gülerek "zihninde şöyle dedi: Yüz yaşındaki adamın çocuğu olacak mı, doksan yaşındaki Sarra doğuracak mı?" (Tekvin 17,17).

176

διὸ καὶ τοῦ μὲν δοκησισόφου καταβληθέντος φρονήματος, ἀνεγερθέντος δὲ τοῦ φιλοθέου καὶ περὶ τὸν ἀκλινῆ μόνον ἱδρυθέντος, γελάσας εὐθὺς „εἶπε τῇ διανοίᾳ· εἰ τῷ ἑκατονταετεῖ γενήσεται, καὶ ἡ Σάρρα ἐνενήκοντα ἐτῶν οὖσα τέξεται“ (ibid.) ;

177Ama ey değerli dostum, "dedi" sözünün ağızla değil "zihinde" diye eklenmesini gelişigüzel sanma; son derece dikkatle seçilmiştir. Neden? Çünkü "yüz yaşındaki adamın çocuğu olacak mı" demekle İshak'ın doğumundan kuşkulanmış gibi görünür; oysa daha önce buna inandığı söylenmişti. Az önce bildirilen şu söz bunu gösteriyordu: "Bu sana mirasçı olmayacak, senden çıkacak olan mirasçın olacak"; ardından hemen şöyle dedi: "İbrahim Tanrı'ya inandı, bu da ona adalet sayıldı" (Tekvin 15,4.6).

177

μὴ ⟨μέν⟩τοι νομίσῃς, ὦ γενναῖε, τὸ „εἰπεῖν“ οὐχὶ τῷ στόματι, ἀλλὰ „τῇ διανοίᾳ“ προσκεῖσθαι παρέργως, ἀλλὰ καὶ πάνυ ἐξητασμένως. διὰ τί; ὅτι ἔοικε διὰ τοῦ φάσκειν „εἰ τῷ ἑκατονταετεῖ γενήσεται“ περὶ τῆς Ἰσαὰκ ἐνδοιάσαι γενέσεως, ἐφ’ ᾗ πρότερον ἐλέγετο πιστεῦσαι, ὡς ἐδήλου τὸ χρησθὲν πρὸ μικροῦ τόδε· „οὐ κληρονομήσει σε οὗτος, ἀλλ’ ὃς ἐξελεύσεται ἐκ σοῦ“· εἶτ’ εὐθὺς εἶπεν· „ἐπίστευσε δὲ Ἀβραὰμ τῷ θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην“ (Gen. 15,4. 6).

178İnanmış birinin kuşkulanması tutarlı olmadığından, Musa bu kuşkuyu uzun süren, dile ve ağza kadar uzanan bir kuşku olarak değil, çevik zihnin içinde kalıp orada duran bir kuşku olarak anlatmıştır. Çünkü "zihninde dedi" der; ayak çabukluğuyla övülen hiçbir şey zihni geçemez; çünkü zihin bütün kanatlı varlıkları bile geride bırakmıştır.

178

ἐπειδὴ τοίνυν ἀκόλουθον οὐκ ἦν ἐνδοιάσαι τῷ πεπιστευκότι, πεποίηκε τὸν ἐνδοιασμὸν οὐ πολυχρόνιον, μηκυνόμενον μέχρι γλώττης καὶ στόματος, ἀλλ’ αὐτοῦ περὶ τὴν ὀξυκίνητον διάνοιαν ἱστάμενον. „τῇ γὰρ διανοίᾳ“ φησίν „εἶπεν,“ ἣν τῶν εἰς ποδώκειαν ἐπαινουμένων οὐδὲν ἂν ἰσχύσαι παραδραμεῖν, ἐπεὶ καὶ τὰς πτηνὰς φύσεις ἁπάσας ἔφθακεν.

179Bu yüzden, bence, Yunan şairlerinin en ünlüsü de hızın çabukluğunu göstermek için "kanat ya da düşünce gibi" demiş, artırma yoluyla düşünceyi kanattan sonra koymuştur. Çünkü zihin aynı anda pek çok işe ve cisme anlatılmaz bir hızla yürür; ölçüsüz büyüklükteki uzaklıkları kısaltıp keserek hemen karanın ve denizin sınırlarına varır. Aynı anda yerden öyle yükseğe sıçrar ki havadan geçip esire çıkar ve ancak sabit yıldızların en dış kemerinde güçlükle durur.

179

ἀφ’ οὗ μοι δοκεῖ καὶ τῶν παρ’ Ἕλλησι ποιητῶν ὁ δοκιμώτατος „ὡς εἰ πτερὸν ἠὲ νόημα“ φάναι, δηλῶν τὸ τῆς ὀξύτητος τάχος, κατ’ ἐπίτασιν ὕστερον τοῦ πτεροῦ τὸ νόημα θείς. ἐπὶ πολλὰ γὰρ ἡ διάνοια ἐν ταὐτῷ πράγματα ὁμοῦ καὶ σώματα στείχει μετὰ ἀλέκτου φορᾶς, καὶ ἐπὶ τὰ γῆς καὶ θαλάττης αὐτίκα πέρατα φθάνει συναιροῦσα καὶ τέμνουσα τὰ ἀπειρομεγέθη διαστήματα· κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον τοσοῦτον ἀπὸ γῆς ἀναπηδᾷ, ὡς δι’ ἀέρος εἰς αἰθέρα ἀνέρχεσθαι καὶ μόλις περὶ τὴν ἐσχάτην τῶν ἀπλανῶν ἁψῖδα ἵστασθαι.

180Çünkü içindeki sıcaklık ve ateş onun durmasına izin vermez. Bu yüzden pek çok şeyi aşarak bu bütün hissedilir âlemin sınırının da ötesine, akrabası olduğu ideaların oluşturduğu âleme taşınır. Öyleyse kibar kişide meydana gelen değişim kısa, bölünmez, parçasızdır; hissedilir değil yalnız düşünülürdür; bir bakıma zamansızdır.

180

τὸ γὰρ ἔνθερμον καὶ διάπυρον ἠρεμεῖν αὐτὴν οὐκ ἐᾷ· διὸ πολλὰ ὑπερβάλλουσα καὶ τοῦ παντὸς αἰσθητοῦ τούτου ὅρου ἔξω φέρεται πρὸς τὸν ἐκ τῶν ἰδεῶν παγέντα συγγενικῶς. γέγονεν οὖν περὶ τὸν ἀστεῖον ἡ τροπὴ βραχεῖα, ἄτομος, ἀμερής, οὐκ αἰσθητή, νοητὴ δὲ μόνον, τρόπον τινὰ ἄχρονος.

181Ama belki biri şöyle diyebilir: "Ne yani, inanmış biri kuşkunun izini, gölgesini ya da esintisini bile kabul edebilir mi?" Bana kalırsa bunu soran, meydana gelmiş olanı meydana gelmemiş, ölümlüyü ölümsüz, yok olucuyu yok olmaz, insanı da, söylemek caizse, tanrı göstermekten başka bir şey istemiyor.

181

ἀλλ’ ἴσως ἄν τις εἴποι· τί οὖν γε, ὅτι πεπιστευκὼς ἴχνος ἢ σκιὰν ἢ αὔραν ἀπιστίας δέχεται τὸ παράπαν; οὗτος δὲ οὐδὲν ἕτερόν μοι βούλεσθαι δοκεῖ ἢ τὸν γενόμενον ἀποφαίνειν ἀγένητον καὶ τὸν θνητὸν ἀθάνατον καὶ τὸν φθαρτὸν ἄφθαρτον καὶ τὸν ἄνθρωπον, εἰ θέμις εἰπεῖν, θεόν. τὴν γὰρ πίστιν, ἧς ἔλαχεν ἄνθρωπος,

182Çünkü insanın payına düşen imanın, Var Olan'a, yani eksiksiz ve her bakımdan dolu olana ait imandan hiç farkı olmayacak kadar sağlam olması gerektiğini söyler. Oysa Musa büyük şarkısında şöyle der: "Tanrı güvenilirdir ve O'nda haksızlık yoktur" (Tesniye 32,4).

182

οὕτω βέβαιόν φησι δεῖν εἶναι, ὡς μηδὲν διαφέρειν τῆς περὶ τὸ ὄν, τῆς ἀρτίου καὶ περὶ πάντα πλήρους. λέγει γὰρ Μωυσῆς ἐν ᾠδῇ τῇ μείζονι· „θεὸς πιστός, καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ“ (Deut. 32,8).

183Tanrı'nın hiçbir yana eğilmeyen, en sağlam aretēlerini bir insan psykhēsinin alabileceğini sanmak büyük bir cehalettir. Çünkü ilk örneklerinden pek çok ve büyük derecelerle aşağıda kalan suretlerini edinebilmek bile razı olunacak bir şeydir. Bu da belki yerindedir:

183

πολλὴ δὲ ἄγνοια νομίζειν, τὰς θεοῦ ἀρετὰς τὰς ἀρρεπεῖς καὶ παγιωτάτας χωρῆσαι ψυχὴν ἀνθρώπου δύνασθαι· ἀγαπητὸν γὰρ εἰκόνας αὐτῶν κτήσασθαι δυνηθῆναι, πολλοῖς καὶ μεγάλοις ἀριθμοῖς τῶν ἀρχετύπων ἐλαττουμένας· καὶ μήποτ’ εἰκότως·

184Tanrı'nın aretēleri zorunlu olarak katıksızdır, çünkü Tanrı da bileşik değildir, basit bir tabiattır. İnsanlarınki ise karışıktır, çünkü biz de karışımlar olarak meydana geldik: ilahî olanla ölümlü olan birbirine karıştırılmış ve kâmil bir müziğin oranlarına göre uyumlu kılınmıştır. Birden çok şeyden oluşan şeyde ise her bir parçaya doğru tabiatça zıt yönlere çekilmeler vardır.

184

ἀκράτους μὲν γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι τὰς θεοῦ ἀρετάς, ἐπειδὴ καὶ ὁ θεὸς οὐ σύγκριμα, φύσις ὢν ἁπλῆ, κεκραμένας δὲ τὰς τῶν ἀνθρώπων, ἐπειδὴ καὶ ἡμεῖς γεγόναμεν κράματα, θείου καὶ θνητοῦ συγκερασθέντων καὶ κατὰ τοὺς τῆς τελείας μουσικῆς λόγους ἁρμοσθέντων· τὸ δ’ ἐκ πλειόνων συνεστὼς φυσικὰς πρὸς ἕκαστον τῶν μερῶν ἀνθολκὰς ἔχει.

185Hayatının daha büyük kısmında daha iyi ve daha ilahî olan yana ağır basabilen kişi mesuttur; bütün ömür boyunca bu imkânsızdır. Çünkü karşıt ağırlık olan ölümlü yük de zaman zaman ağır basar, pusuya yatıp düşüncenin uygunsuz anlarını kollar ve ona karşı zor kullanır.

185

εὐδαίμων δ’ ὅτῳ ἐξεγένετο τὸν πλείω τοῦ βίου χρόνον πρὸς τὴν ἀμείνω καὶ θειοτέραν μοῖραν ταλαντεύειν· ἅπαντα γὰρ τὸν αἰῶνα ἀμήχανον, ἐπεὶ καὶ τὸ ἀντίπαλον θνητὸν ἄχθος ἔστιν ὅτε ἀντέρρεψε καὶ ἐφεδρεῦσαν ἐκαιροφυλάκησε τὰς ἀκαιρίας τοῦ λογισμοῦ, ὡς ἀντιβιάσασθαι.

186"İbrahim Tanrı'ya inandı" (Tekvin 15,6), ama bir insan olarak inandı; öyle ki ölümlüye has olanı bilesin ve değişimin onun başına ancak tabiatından ötürü geldiğini öğrenesin. Ama bu değişim kısa ve göz açıp kapayıncaya kadar sürdüyse şükretmeye değer; çünkü başka pek çokları akıntının hızına kapılıp sele boğulmuş ve zorbalığı yüzünden büsbütün yok olmuştur.

186

„πεπίστευκεν οὖν Ἀβραὰμ τῷ θεῷ“ (Gen. 15,6), ἀλλ’ ὡς ἄνθρωπος πεπίστευκεν, ἵνα τὸ ἴδιον τοῦ θνητοῦ γνῷς καὶ μάθῃς οὐκ ἄλλως αὐτῷ γενέσθαι, εἰ μὴ ἐκ φύσεως, τὴν τροπήν. ἀλλ’ εἰ βραχεῖα καὶ ἀκαρὴς γέγονεν, ἄξιον εὐχαριστεῖν· πολλοὶ γὰρ ἕτεροι τῇ ῥύμῃ καὶ φορᾷ κατακλυσθέντες καὶ τῇ βίᾳ εἰσάπαν ἠφανίσθησαν.

187Çünkü ey değerli dostum, en kutsal Musa'ya göre ölümlü bir bedendeki aretē ayakları sağlam yürümez; uyuşmaya benzer bir şey yaşar ve hafifçe topallar. Çünkü şöyle der: "Uyluğunun genişi uyuştu, bu yüzden aksıyordu" (Tekvin 32,25.31).

187

οὐκ ἔστι γάρ, ὦ γενναῖε, κατὰ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν ἀρτίπους ἡ ἐν θνητῷ σώματι ἀρετή, ἀλλὰ παραπλήσιόν τι πάσχουσα νάρκῃ, μικρὸν ὅσον ὑποχωλαίνουσα. „ἐνάρκησε“ γάρ φησι „τὸ πλάτος τοῦ μηροῦ, ᾧ καὶ ἐπέσκαζεν“ (Gen. 32,25. 31).

188Ama belki daha cesur biri öne çıkıp bu sözün kuşku duyan birinin değil, dua eden birinin sözü olduğunu söyleyebilir: İyi duyguların en iyisi olan sevinç doğacaksa, başka sayılarda değil, doksan ve yüz sayılarında doğsun (Tekvin 17,17); öyle ki kâmil iyi, kâmil sayılarla dünyaya gelsin.

188

ἴσως δ’ ἂν τῶν εὐθαρσεστέρων εἴποι τις παρελθών, ὅτι οὐδὲ ἀπιστοῦντός ἐστιν ἡ προφορά, ἀλλ’ εὐχομένου, ἵν’, εἰ μέλλοι τῶν εὐπαθειῶν ἡ ἀρίστη γεννᾶσθαι, χαρά, μὴ ἑτέροις ἀριθμοῖς μᾶλλον ἢ τοῖς ἐνενήκοντα καὶ ἑκατὸν τεχθῇ (Gen. 17, 17), ἵνα τὸ τέλειον ἀγαθὸν τελείοις ἀριθμοῖς εἰς γένεσιν ἔλθῃ.

189Söylenen sayılar kâmildir; hele en kutsal yazılara göre. İkisine de bakalım. Önce Sam: adil Nuh'un oğlu ve görebilen soyun atası olan Sam'ın "Arpakşat'ı doğurduğunda yüz yaşında" olduğu söylenir (Tekvin 11,10). Arpakşat "sefaleti altüst etti" diye çevrilir. Sefil ve kötülüklerle dolu adaletsizliği sarsan, altüst eden ve yok eden, psykhēnin güzel bir çocuğudur gerçekten.

189

τέλειοι δ’ οἱ λεχθέντες ἀριθμοί, καὶ μάλιστα κατὰ τὰς ἱερωτάτας ἀναγραφάς. ἴδωμεν δ’ αὐτῶν ἑκάτερον· Σὴμ εὐθέως μέν, ὁ υἱὸς τοῦ δικαίου Νῶε, πρόγονος δὲ τοῦ ὁρατικοῦ γένους, „ἑκατὸν ἐτῶν εἶναι λέγεται, ἡνίκα ἐγέννησε τὸν Ἀρφαξάτ“ (Gen. 11,10), ὃς ἑρμηνεύεται συνετάραξε ταλαιπωρίαν· καλόν γε ἔγγονον ψυχῆς κλονεῖν καὶ συγχεῖν καὶ διαφθείρειν τὴν ταλαίπωρον καὶ γέμουσαν κακῶν ἀδικίαν.

190İbrahim de "bir tarla diker" (Tekvin 21,33) ve toprağı ölçmek için yüzde bir oranını kullanır; İshak da "yüz kat veren arpa bulur" (Tekvin 26,12). Musa da kutsal çadırın avlusunu, doğudan batıya uzanan mesafeyi ölçerek yüz arşın olarak yapar (Çıkış 27,9).

190

ἀλλὰ καὶ „Ἀβραὰμ ἄρουραν φυτεύει“ (Gen. 21,33) χρώμενος ἑκατοστῷ λόγῳ πρὸς ἀναμέτρησιν τοῦ χωρίου, καὶ Ἰσαὰκ „ἑκατοστεύουσαν εὑρίσκει κριθήν“ (Gen. 26,12). καὶ τὴν αὐλὴν τῆς ἱερᾶς σκηνῆς Μωυσῆς κατασκευάζει πήχεσιν ἑκατόν (Exod. 27,9), τὸ πρὸς ἀνατολὰς καὶ δύσεις ἐκμετρούμενος διάστημα.

191Levililerin kâhinlere sunduğu yüzde bir de turfandanın turfandasıdır (Sayılar 18,28). Çünkü halktan ondalıkları aldıktan sonra, kendi mallarından verir gibi bunların kutsal bir ondalığını da kâhinlere vermeleri buyrulmuştur.

191

ἔστι δὲ καὶ ἀπαρχῆς ἀπαρχὴ ὁ ἑκατοστὸς λόγος, ὃν Λευῖται τοῖς ἱερωμένοις ἀπάρχονται (Num. 18,28)· λαβοῦσι γὰρ αὐτοῖς τὰς δεκάτας παρὰ τοῦ ἔθνους διείρηται καθάπερ ἀπὸ κτημάτων οἰκείων τοῖς ἱερεῦσι διδόναι ὡς δεκάτην λόγων ἱεράν.

192İnceleyen biri, kanunlarda bu sayıyı öven başka pek çok şey de bulabilir; ama şimdilik söylenenler yeter. Yüzden, psykhēnin meyvelerini veren, büyüten ve olgunlaştıran Tanrı'ya ondalığı kutsal bir turfanda olarak ayırırsan, geriye başka bir kâmil sayı, doksan kalır. Nasıl kâmil olmasın ki? Birinci ile onuncu arasında sınırdır; kutsal ile en kutsal, onunla ayrılır; tıpkı aradaki perdeyle ayrıldıkları gibi (Çıkış 26,33). Bu perde aynı cinsten olanları türler içindeki bölümlere göre birbirinden ayırır.

192

πολλὰ δ’ ἄν τις καὶ ἄλλα σκοπῶν εὕροι πρὸς ἔπαινον τοῦ λεχθέντος ἀριθμοῦ τοῖς νόμοις ἐμφερόμενα, πρὸς δὲ τὸ παρὸν διεξαρκεῖ τὰ εἰρημένα. ἀλλ’ ἐὰν τῶν ἑκατὸν ἀφέλῃς δεκάτην ἱερὰν ἀπαρχὴν τῷ τῆς ψυχῆς φέροντι καὶ αὔξοντι καὶ πληροῦντι καρποὺς θεῷ, ἕτερον ἀριθμὸν ⟨τέλειον⟩ τὸν ἐνενήκοντα ἀπολείψεις. πῶς γὰρ οὐ τέλειος, μεθόριος ὢν πρώτης καὶ δεκάτης, καθ’ ὃν διακρίνεται τὰ ἅγια τῶν ἁγίων τρόπον καταπετάσματος τοῦ μέσου (Exod. 26,33), ᾧ τὰ ὁμογενῆ διαστέλλεται κατὰ τὰς ἐν τοῖς εἴδεσι τομάς.

193Kibar kişi gerçekten kibar şeyleri zihninde söylüyordu. Kötü kişi ise bazen güzel şeyleri pek güzel dile getirir, ama en çirkin şeyleri çirkince yapar; tıpkı akılsızlığın çocuğu Şekem gibi. Çünkü Şekem, çevrildiğinde "eşek" anlamına gelen Hamor'un oğludur; kendi adı ise "omuz" diye çevrilir ve emeğin simgesidir. Akılsızlığın doğurduğu emek sefil ve sıkıntı doludur; zekânın akrabası olan emek ise faydalıdır.

193

ὁ μὲν οὖν ἀστεῖος ἐλάλει τῇ διανοίᾳ τὰ ἀστεῖα ὄντως, ὁ δὲ φαῦλος ἑρμηνεύει ἔστιν ὅτε παγκάλως τὰ καλά, πράττει δὲ αἰσχρῶς τὰ αἴσχιστα, καθάπερ καὶ Συχὲμ ὁ ἔγγονος ἀνοίας. Ἐμὼρ γάρ ἐστι πατρός, ὃς μεταληφθεὶς ὄνος καλεῖται, αὐτὸς δὲ ἑρμηνευθείς ἐστιν ὦμος, πόνου σύμβολον. ἄθλιος δὲ καὶ ταλαιπωρίας μεστὸς πόνος, ὃν ἄνοια γεννᾷ, ὥσπερ ὠφέλιμος, ᾧ συγγενὴς ἀγχίνοια.

194Kutsal sözler, Şekem'in kızı önce aşağıladığını, sonra "kızın düşüncesine uygun konuştuğunu" söyler (Tekvin 34,2-3). "Kızın düşüncesine uygun konuştu" sözü, söylediklerinin tersini yapan birini adeta açıkça göstermek için dikkatle seçilmiş değil midir? Çünkü Dina rüşvet tanımayan hükümdür, Tanrı'nın yanında oturan adalettir, ebedî bakiredir; Dina hem "hüküm" hem "adalet" diye çevrilir.

194

φασὶ γοῦν οἱ χρησμοὶ ὅτι "ἐλάλησε κατὰ τὴν διάνοιαν τῆς παρθένου“ ταπεινώσας αὐτὴν πρότερον ὁ Συχέμ (Gen. 34,2. 3). ἆρ’ οὐκ ἐξητασμένως ἐλέχθη τὸ "ἐλάλησε κατὰ τὴν διάνοιαν τῆς παρθένου“, μονονοὺκ εἰς δήλωσιν τοῦ τἀναντία οἷς εἶπεν εἰργασμένου; Δεῖνα γάρ ἐστιν ἡ ἀδέκαστος κρίσις, ἡ πάρεδρος θεοῦ δίκη, ἡ ἀειπάρθενος· ἑρμηνεύεται γὰρ ἑκάτερον Δεῖνα, κρίσις ἢ δίκη.

195Onu her günkü niyetleri ve uğraşlarıyla kirletmeye kalkışan akılsızlar, sözlerinin süslülüğüyle kendilerini ele vermekten kaçarlar. Oysa ya söylediklerine uygun davranmalı ya da haksızlık ediyorlarsa susmalıdırlar; çünkü derler ki susmak kötülüğün yarısıdır. Musa da meydana gelmiş olana birinciliği, yok olmayan Tanrı'ya ikinciliği veren kişiyi azarlarken şöyle der: "Günah işledin, sus" (Tekvin 4,7).

195

ταύτην οἱ ἐπιχειροῦντες ἄφρονες διαφθείρειν διὰ τῶν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν βουλευμάτων καὶ ἐπιτηδευμάτων εὐπρεπείᾳ λόγου διαδιδράσκουσι τὸν ἔλεγχον. χρὴ γοῦν αὐτοὺς ἢ ἀκόλουθα τοῖς λεγομένοις πράττειν ἢ ἀδικοῦντας ἡσυχάζειν· ἥμισυ γάρ, φασί, κακοῦ ἡσυχία· καθὰ καὶ Μωυσῆς ἐπιτιμῶν τῷ πρεσβείων μὲν ἀξιώσαντι γένεσιν, δευτερείων δὲ τὸν ἄφθαρτον θεόν φησιν· „ἥμαρτες, ἡσύχασον“ (Gen. 4,7).

196Çünkü kötülükleri tragedya gibi şişirip onlarla övünmek iki kat günahtır. Çoğu insanın başına neredeyse bu gelmiştir: Bakire aretēye hep hoş ve adil sözler söylerler, ama güçleri yettiğinde ona saldırıp onu hırpalayacakları hiçbir fırsatı da kaçırmazlar. Hangi şehir ebedî bakire aretēyi övenlerle dolu değildir ki?

196

τὸ γὰρ ἐκτραγῳδεῖν καὶ ἐπικομπάζειν τὰ κακὰ διπλοῦν ἁμάρτημα. σχεδὸν δ’ οἱ πολλοὶ πεπόνθασι τοῦτο· λέγουσι μὲν γὰρ ἀεὶ τῇ παρθένῳ ἀρετῇ τὰ φίλα καὶ δίκαια, καιρὸν δ’ οὐδένα παριᾶσιν, ἐν ᾧ δυνηθέντες αὐτὴν οὐχ ὑβριοῦσι καὶ κακώσουσι. ποία γὰρ πόλις οὔκ ἐστι μεστὴ τῶν τὴν ἀειπάρθενον ὑμνούντων ἀρετήν;

197Bunlar şöyle şeyleri sıralayarak rastladıkları kişilerin kulaklarını bezdirirler: "Phronēsis zorunludur, akılsızlık zararlıdır; itidal seçilmeye değer, ölçüsüzlük düşmandır; cesarete sarılmak, korkaklıktan kaçmak gerekir; adalet yararlıdır, adaletsizlik yararsızdır; dindarlık güzeldir, dinsizlik çirkindir; Tanrı'ya saygı övülür, saygısızlık yerilir; insan tabiatına en uygun olan iyi düşünmek, iyi yapmak ve iyi söylemektir, en yabancı olan da bunların her birini kötü yapmaktır."

197

οἳ τὰ ὦτα τῶν παρατυγχανόντων ἀποκναίουσι διεξιόντες τὰ τοιαῦτα· ἡ φρόνησις ἀναγκαῖον, ἡ ἀφροσύνη βλαβερόν· αἱρετὸν ἡ σωφροσύνη, ἐχθρὸν ἡ ἀκολασία· ὑπομονῆς ἄξιον ἡ ἀνδρεία, φυγῆς ἡ δειλία· συμφέρον ἡ δικαιοσύνη, ἀσύμφορον ἡ ἀδικία· τὸ ὅσιον καλόν, τὸ ἀνόσιον αἰσχρόν· τὸ θεοσεβὲς ἐπαινετόν, τὸ ἀσεβὲς ψεκτόν· [τὸ] οἰκειότατον ἀνθρώπου φύσει τὸ εὖ καὶ βουλεύεσθαι καὶ πράττειν καὶ λέγειν, ἀλλοτριώτατον τὸ κακῶς τούτων ἕκαστον.

198Bunları ve bunlara benzer şeyleri durmadan art arda sıralayarak mahkemeleri, meclisleri, tiyatroları, insanların her toplantısını ve topluluğunu aldatırlar; tıpkı görenlerce ele verilmemek için en çirkin yüzlere güzel maskeler takanlar gibi.

198

ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἀεὶ συνείροντες τὰ δικαστήρια καὶ βουλευτήρια καὶ τὰ θέατρα καὶ πάντα σύλλογον καὶ θίασον ἀνθρώπων ἀπατῶσιν, ὥσπερ οἱ προσωπεῖα καλὰ αἰσχίσταις ὄψεσι περιτιθέντες προνοίᾳ τοῦ μὴ ὑπὸ τῶν ὁρώντων ἐλέγχεσθαι.

199Ama bunun hiçbir faydası yoktur. Çünkü pek güçlü ve aretē gayretiyle dolu bazı kimseler gelecek; kötü bir sanatla sözle ördükleri bu örtüleri ve süsleri soyacak, psykhēyi tek başına, çıplak hâlde ışığa tutup tabiatının en derin köşelerinde saklı sırları da öğrenecekler. Sonra onun bütün ayıplarını ve utançlarını dışarı çıkarıp apaçık güneşin altında herkese gösterecekler: Nasıl biri olduğunu, ne kadar çirkin ve gülünç olduğunu, süslerin yardımıyla nasıl sahte bir güzelliğe büründüğünü.

199

ἀλλ’ οὐδὲν ὄφελος· ἀφίξονται γάρ τινες εὖ μάλα ἐρρωμένοι καὶ τῷ περὶ ἀρετὴν ζήλῳ κατεσχημένοι καὶ τὰ περικαλύμματα καὶ περίαπτα ταῦτα, ὅσα λόγῳ κακοτεχνοῦντες συνύφηναν, ἀπαμφιάσαντες καὶ γυμνὴν αὐτὴν ἐφ’ αὑτῆς τὴν ψυχὴν αὐγάσαντες εἴσονται καὶ τὰ ἐν μυχοῖς ἀποκείμενα τῆς φύσεως ἀπόρρητα — εἶτ’ ἔξω προαγαγόντες τὰ αἴσχη καὶ τὰ ὀνείδη πάντα αὐτῆς ἐν ἡλίῳ καθαρῷ πᾶσιν ἐπιδείξονται, οἵα τις οὖσα, ὡς αἰσχρὰ καὶ καταγέλαστος οἵαν ἐκ τῶν περιάπτων, ὡς νόθην ἐπεμόρφαζεν εὐμορφίαν.

200Böylesine bayağı ve kirli karakterlere karşı kendini savunmaya hazır olanlar sayıca iki, düşüncede birdir: Şimon ve Levi. Bu yüzden babaları kutsamalarda onları tek biri gibi saymıştır (Tekvin 49,5); çünkü birlik içinde uyumlu, tek ve aynı yöne atılmaya hazırdırlar. Musa ise artık ikiliği anmaz bile; Şimon'u bütünüyle Levi'ye kazır (Tesniye 33,8); iki ayrı varlığı karıştırıp tek bir ideayla damgalanmış gibi bir tek kişi yapar; işitmeyi yapmakla birleştirir.

200

οἱ δὲ πρὸς ἄμυναν εὐτρεπεῖς τῶν οὕτως βεβήλων καὶ ἀκαθάρτων τρόπων δύο μέν εἰσιν ἀριθμῷ, Συμεὼν καὶ Λευί, γνώμῃ δὲ εἷς. διὸ καὶ ἐν ταῖς εὐλογίαις ὁ μὲν πατὴρ αὐτοὺς ἐν τάξει ἑνὸς κατηρίθμει (Gen. 49,5), διὰ τὸ σύμφωνον τῆς ὁμονοίας καὶ τῆς πρὸς ἓν καὶ τὸ αὐτὸ μέρος ὁρμῆς. ὁ δὲ Μωυσῆς οὐδὲ δυάδος ἔτι μέμνηται, ἀλλ’ ὅλον τὸν Συμεὼν εἰς τὸν Λευὶ ἐνεχάραξε (Deut. 33,8) δύο οὐσίας κερασάμενος, ἀφ’ ὧν ἕνα εἰργάσατο οἷον ἰδέᾳ μιᾷ τυπωθέντα, τὸ ἀκούειν τῷ πράττειν ἑνώσας.

201Erdemli kişi, vaadin kendi zihnine uygun olarak saygı ve çekingenlikle dolu şeyler söylediğini anlayınca iki şeyi birden yaşadı: Tanrı'ya iman ve meydana gelmiş olana güvensizlik. Bu yüzden haklı olarak şöyle yalvarır: "Bu İsmail senin önünde yaşasın" (Tekvin 17,18). Sözlerin her birini, "bu", "yaşasın", "senin önünde" sözlerini boş yere koymaz; çünkü işlerdeki eşadlılık yüzünden az kimse aldanmamıştır.

201

Ἐπειδὴ τοίνυν ἔγνω τὴν ἐπαγγελίαν λαλοῦσαν τὰ αἰδοῦς καὶ εὐλαβείας μεστὰ κατὰ τὴν αὑτοῦ διάνοιαν ὁ σπουδαῖος, ἔπαθεν ἀμφότερα, καὶ τὴν πρὸς τὸν θεὸν πίστιν καὶ τὴν πρὸς τὸ γενητὸν ἀπιστίαν. εἰκότως οὖν φησι δεόμενος· „Ἰσμαὴλ οὗτος ζήτω ἐνώπιόν σου“ (Gen. 17,18), οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τῶν ἐμφερομένων ἕκαστον τῶν ὀνομάτων τιθείς, τὸ „οὗτος“, τὸ „ζήτω“, τὸ „ἐνώπιόν σου“· ταῖς γὰρ ἐν τοῖς πράγμασιν ὁμωνυμίαις ἠπατήθησαν οὐκ ὀλίγοι.

202Ne demek istediğime bakalım. İsmail çevrildiğinde "Tanrı'yı işitme"dir. İlahî öğretileri bazıları fayda için işitir, bazıları ise hem kendilerinin hem başkalarının zararına. Kuş falcısı Balam'ı görmüyor musun? O, "Tanrı'nın sözlerini işiten ve Yüce Olan'dan epistēmēyi bilen" biri olarak tanıtılır (Sayılar 24,16).

202

τί δ’ ἐστὶν ὃ λέγω, σκεπτέον· ἑρμηνευθεὶς Ἰσμαήλ ἐστιν ἀκοὴ θεοῦ, τῶν δὲ θείων δογμάτων οἱ μὲν ἀκούουσιν ἐπ’ ὠφελείᾳ, οἱ δ’ ἐπὶ βλάβῃ αὑτῶν τε καὶ ἑτέρων. ἢ τὸν οἰωνοσκόπον Βαλαὰμ οὐχ ὁρᾷς; οὗτος εἰσάγεται „ἀκούων λόγια θεοῦ ἐπιστάμενός τε ἐπιστήμην παρὰ ὑψίστου“ (Num. 24,16).

203Ama böyle bir dinleyişten, böyle bir epistēmēden ne kazandı? Niyetinde, psykhēnin yalnız Tanrı'yı görmek üzere terbiye edilmiş olan en iyi gözünü bozmaya kalkıştı; ama Kurtarıcı'nın yenilmez kudreti yüzünden başaramadı. Bu yüzden kendi çılgınlığının delip geçtiği, pek çok yara alan bu adam yaralıların arasında yok oldu (Sayılar 31,8); çünkü Tanrı'dan ilham alan peygamberliği kâhinlik safsatasıyla kalpazanca bozmuştu.

203

ἀλλὰ τί ἐκ τῆς τοιαύτης ἀκροάσεως, τί δ’ ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπιστήμης ὤνατο, γνώμῃ μὲν ἐπιχειρήσας τὸ ψυχῆς ἄριστον ὄμμα λυμήνασθαι, ὃ δὴ μόνον τὸν θεὸν ὁρᾶν πεπαίδευται, μὴ δυνηθεὶς δὲ διὰ τὸ σωτῆρος κράτος ἀήττητον; τοιγαροῦν ὁ μὲν κατακεντούμενος ὑπὸ φρενοβλαβείας τῆς ἑαυτοῦ καὶ τραύματα πολλὰ δεξάμενος ἐν μέσοις τραυματίαις ἀπώλετο (Num. 31,8), διότι σοφιστείᾳ μαντικῇ τὴν θεοφόρητον προφητείαν παρεχάραξε.

204Bu yüzden kibar kişinin, kutsal öğretimleri içtenlikle işitmeyenler yüzünden, yalnız bu İsmail'in sağlıklı olması için dua etmesi yerindedir. Musa bu gibilerin her şeyin efendisinin cemaatine katılmasını açıkça yasaklamıştır.

204

δεόντως οὖν εὔχεται ὁ ἀστεῖος, ἵν’ οὗτος μόνος Ἰσμαὴλ ὑγιαίνῃ, διὰ τοὺς μὴ γνησίως ἀκούοντας τῶν ἱερῶν ὑφηγήσεων· οἷς ἀπεῖπε Μωυσῆς ἄντικρυς εἰς ἐκκλησίαν φοιτᾶν τοῦ πανηγεμόνος.

205Zihinlerinin üreme organları ezilmiş ya da tamamen kesilmiş olanlar, yani kendi nous'larını ve hislerini insanların başına gelen şeylerin tek sebebi sayıp yüceltenler; ya da çok tanrılılığa âşık olup çok tanrılı topluluğa saygı gösterenler, yani bir fahişeden doğmuş olanlar, aretēyi seven psykhēnin tek kocası ve babası olan Tanrı'yı bilmeyenler, kovulup sürülmeyi hak etmiyorlar mı (Tesniye 23,1-2)?

205

τεθλασμένοι γὰρ τὰ γεννητικὰ τῆς διανοίας ἢ καὶ τελείως ἀποκοπέντες οἱ τὸν ἴδιον νοῦν καὶ τὴν αἴσθησιν ἀποσεμνύνοντες ὡς μόνα τῶν κατ’ ἀνθρώπους αἴτια πραγμάτων ἢ οἱ πολυθεΐας ἐρασταὶ καὶ τὸν πολύθεον ἐκτετιμηκότες θίασον, οἱ ἐκ πόρνης γεγονότες, τὸν ἕνα ἄνδρα καὶ πατέρα φιλαρέτου ψυχῆς θεὸν οὐκ εἰδότες, ἆρ’ οὐκ εἰκότως ἐλαύνονταί τε καὶ φυγαδεύονται (Deut. 23,1.2) ;

206Oğullarını şarap düşkünlüğüyle suçlayan anne babalar da bana kalırsa buna benzer bir şey yapıyor. Çünkü şöyle derler: "Bu oğlumuz söz dinlemiyor" (Tesniye 21,20). "Bu" sözünü ekleyerek, doğru logosun ve terbiyenin buyruklarına uyan, dayanıklı ve itidalli başka çocukların da olduğunu bildirirler. Çünkü bunlar, yani doğru logos ve terbiye, psykhēnin en gerçek anne babasıdır; onlar tarafından suçlanmak en büyük utanç, övülmek en büyük şereftir.

206

παραπλήσιόν μοι δοκοῦσι ποιεῖν καὶ οἱ κατηγοροῦντες τοῦ υἱοῦ γονεῖς ἐπ’ οἰνοφλυγίᾳ· λέγουσι γάρ· „ὁ υἱὸς ἡμῶν οὗτος ἀπειθεῖ“ (Deut. 21,20), διὰ τῆς προσθήκης τῆς „οὗτος“ μηνύοντες, ὅτι εἰσὶν ἕτεροι παῖδες καρτερικοὶ καὶ σώφρονες, τοῖς ἐπιτάγμασι τοῦ ὀρθοῦ λόγου καὶ παιδείας πειθαρχοῦντες· οὗτοι γὰρ ψυχῆς ἀψευδέστατοι γονεῖς, ὑφ’ ὧν κατηγορηθῆναι μὲν αἴσχιστον, ἐπαινεθῆναι δ’ εὐκλεέστατον.

207"İsrailoğullarını Mısır'dan çıkarmalarını Tanrı'nın söylediği Harun ile Musa bunlardır" (Çıkış 6,26) ve "Firavun'la, kralla konuşanlar bunlardır" (Çıkış 6,27) sözlerinin de gelişigüzel söylendiğini ya da işaret sözlerinin adlardan fazla bir şey anlatmadığını sanmayalım.

207

τὸ ⟨δὲ⟩ „οὗτός ἐστιν Ἀαρὼν καὶ Μωυσῆς, οἷς εἶπεν ὁ θεὸς ἐξαγαγεῖν τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ ἐξ Αἰγύπτου“ (Exod. 6, 26) καὶ τὸ „οὗτοί εἰσιν οἱ διαλεγόμενοι Φαραὼ βασιλεῖ“ (ibid. 27), ταῦτα μὴ νομίζωμεν εἰρῆσθαι παρέργως ἢ τὰς δείξεις μὴ πλέον τι τῶν ὀνομάτων παρεμφαίνειν.

208Çünkü Musa en saf nous'tur, Harun da onun sözüdür. Nous, Tanrı'ya yaraşır biçimde kavramaya, söz de kutsal şeyleri kutsallıkla dile getirmeye terbiye edilmiştir. Sofistler ise onları taklit eder ve bu değerli sikkeyi kalpazanca bozarak kendilerinin de en iyi olan hakkında doğru düşünüp övgüye değer biçimde konuştuklarını söylerler (Çıkış 7,11). Sahte sikkeleri değerlilerin yanına koyunca damgalarının benzerliği yüzünden aldanmayalım diye, Musa onları birbirinden ayıracak bir mihenk taşı vermiştir.

208

ἐπειδὴ γὰρ Μωυσῆς μέν ἐστι νοῦς ὁ καθαρώτατος, Ἀαρὼν δὲ λόγος αὐτοῦ, πεπαίδευται δὲ καὶ ὁ νοῦς θεοπρεπῶς ἐφάπτεσθαι καὶ ὁ λόγος ὁσίως ἑρμηνεύειν τὰ ὅσια, μιμηλάζοντες δὴ οἱ σοφισταὶ καὶ παρακόπτοντες τὸ δόκιμον νόμισμα τοῦτό φασι καὶ νοεῖν ὀρθῶς περὶ τοῦ ἀρίστου καὶ λέγειν ἐπαινετῶς (Exod. 7,11). ὅπως οὖν μὴ ἀπατώμεθα παραθέσει τῶν κεκιβδηλευμένων πρὸς τὰ δόκιμα δι’ ὁμοιότητος τοῦ χαρακτῆρος, βάσανον ἔδωκεν, ᾗ διακριθήσεται.

209Bu mihenk taşı nedir? Görebilen, seyri seven, felsefeye düşkün nous'u bedensel ülkeden çıkarmak. Bunu yapabilen "bu Musa"dır; yapamayan, yalnız öyle anılan ve sayısız görkemli adı üstüne giyinen ise alay konusu olur. İbrahim de İsmail için yaşasın diye dua ederken bedenle birlikte süren hayatı düşünmez; psykhēde ebediyen kalan ilahî işitmenin onu uyandırmasını ve canlandırmasını ister.

209

τίς οὖν ἡ βάσανος; τὸ ἐξαγαγεῖν ἐκ τῆς σωματικῆς χώρας τὸν ὁρατικὸν καὶ φιλοθεάμονα νοῦν καὶ φιλόσοφον. ὁ μὲν γὰρ τοῦτο δυνηθεὶς Μωυσῆς ἐστιν οὗτος, ὁ δὲ ἀδυνατήσας, ὁ λεγόμενος μόνον, μυρίας δὲ σεμνότητας ὀνομάτων ἐπαμπισχόμενος, γελᾶται. ζῆν δὲ εὔχεται τῷ Ἰσμαήλ, οὐ τῆς μετὰ σώματος ζωῆς ἐπιστρεφόμενος, ἀλλ’ ἵνα τὸ θεῖον ἄκουσμα ἐπὶ ψυχῇ διαιωνίζον ἐγείρῃ τε αὐτὸν καὶ ζωπυρῇ.

210Söylendiği gibi İbrahim, sözlerin dinlenmesinin ve kutsal öğretilerin öğrenilmesinin yaşaması için dua eder; çalışan Yakup ise iyi yaradılışın yaşaması için. Çünkü şöyle der: "Ruben yaşasın ve ölmesin" (Tesniye 33,6). Ölümsüzlük ve yok olmazlık için, yani insan için imkânsız olan bir şey için mi dua ediyor? Elbette hayır. Öyleyse neyi göstermek istediğini söylemek gerekir.

210

καὶ ὁ μὲν ἀκρόασιν λόγων καὶ μάθησιν δογμάτων ἱερῶν εὔχεται ζῆν, ὡς ἐλέχθη, ὁ δ’ ἀσκητὴς Ἰακὼβ εὐφυΐαν· λέγει γάρ· „ζήτω Ῥουβὴν καὶ μὴ ἀποθανέτω“ (Deut. 33, 6)· ἆρά γε ἀθανασίαν καὶ ἀφθαρσίαν εὐχόμενος, ἀνθρώπῳ πρᾶγμα ἀδύνατον; οὐ δήπου. τί οὖν ἔσθ’ ὃ βούλεται παραστῆσαι, λεκτέον.

211İşitilen ve öğrenilen her şey, önceden atılmış bir temel gibi terbiyeye yatkın bir tabiatın üzerine kurulur; tabiat önceden yoksa bunların hepsi faydasızdır. Çünkü yeteneksizler bir meşeden ya da sağır bir taştan farksız görünür; onlara hiçbir şey yapışıp tutunmaz, her şey sert bir şeye çarpmış gibi geri teper ve sıçrar.

211

πάντα τὰ ἀκούσματα καὶ μαθήματα ἐποικοδομεῖται καθάπερ θεμελίῳ προκαταβεβλημένῳ φύσει παιδείας δεκτικῇ, φύσεως δὲ μὴ προϋπαρχούσης ἀνωφελῆ πάντα. δρυὸς γὰρ ἢ λίθου κωφῆς οὐδὲν ἂν δόξαιεν οἱ ἀφυεῖς διαφέρειν· ἔγκολλον γὰρ ἂν οὐδὲν αὐτοῖς ἁρμόζοιτο, πάντα δ’ ὡς ἀπὸ στερροῦ τινος ἀποπάλλεται καὶ ἀποπηδᾷ.

212Yetenekli olanların psykhēleri ise düzeltilmiş bir balmumu gibidir: ne çok sert ne çok yumuşak, ölçülü bir karışımdır. İşitilen ve görülen her şeyi kolayca kabul eder, onların suretlerini, hafızanın açık birer resmi olarak üzerlerine kusursuzca basarlar.

212

τὰς δὲ τῶν εὐφυῶν ψυχὰς ἔστιν ἰδεῖν κηροῦ τρόπον λελειασμένου μήτε ἄγαν στερεοῦ μήτε ἄγαν ἁπαλοῦ κεκερασμένας μετρίως, παραδεχομένας τὰ ἀκούσματα καὶ θεάματα ῥᾳδίως πάντα καὶ ἐναποματτομένας ἄκρως αὐτὰς τὰ εἴδη, μνήμης ἐναργεῖς τινας εἰκόνας.

213Bu yüzden akıl sahibi soyda iyi yaradılışın hastalıksız ve ölümsüz kalması için dua etmek zorunluydu. Çünkü aretēye uygun, en gerçek yaşayış olan hayata pek az kişi katılır; sürüye benzeyen kalabalıktan söz etmiyorum, onlardan hiçbiri gerçek hayata ortak olmamıştır; insanların telaşlarından kaçıp yalnız Tanrı için yaşayabilenlerden söz ediyorum.

213

ἦν γοῦν ἀναγκαῖον εὔξασθαι τῷ λογικῷ γένει τὸ εὐφυὲς ἄνοσον καὶ ἀθάνατον παρεῖναι. τοῦ μὲν γὰρ κατ’ ἀρετὴν βίου, ὅς ἐστιν ἀψευδεστάτη ζωή, μετέχουσιν ὀλίγοι, οὐχὶ τῶν ἀγελαίων φημί — τούτων γὰρ οὐδεὶς τῆς ἀληθοῦς ζωῆς κεκοινώνηκεν —, ἀλλ’ εἴ τισιν ἐξεγένετο τὰς τῶν ἀνθρώπων φυγεῖν σπουδὰς καὶ θεῷ μόνῳ ζῆσαι.

214Bu yüzden çalışan ve cesur kişi, hayat ırmağının ortasında sürüklenen birinin hiçbir akıntıya kapılmamasına, bol bol akan zenginliğe direnebilmesine, ölçüsüz hazzın akışını geri itebilmesine ve boş şöhretin kasırgasına kapılmamasına pek hayran kalmıştır.

214

παρὸ καὶ λίαν τεθαύμακεν ὁ ἀσκητικὸς καὶ ἀνδρεῖος, εἴ τις ἐν μέσῳ τοῦ βίου ποταμῷ φορούμενος ὑπ’ οὐδεμιᾶς ῥύμης κατασύρεται, δύναιτο δὲ καὶ πλούτῳ πολλῷ ῥέοντι ἀντισχεῖν καὶ ἡδονῆς ἀμέτρου φορὰν ⟨ἀν⟩ῶσαι καὶ λαίλαπι κενῆς δόξης μὴ ἀναρπασθῆναι.

215Bedeni sağlıklı olan, servet için bol bol kaynak arasında bulunan ve hiçbirine yakalanmayan herkese, Yusuf'a seslenen Yakup'tan çok kutsal logos şöyle der: "Demek sen hâlâ yaşıyorsun" (Tekvin 46,30). Bu, bizim hayatımızı aşan şaşırtıcı bir sözdür. Çünkü biz, talihin küçük bir esintisini yakalar yakalamaz bütün halatları salar, gururla şişeriz; güçlü, sert bir rüzgârla yelkenlerimiz dolu, hâllerin zevklerine doğru sürükleniriz. Bırakılmış, dizginsizce gevşetilmiş arzularımızın yelkenlerini de ancak

215

λέγει γοῦν οὐχ ὁ Ἰακὼβ τῷ Ἰωσὴφ μᾶλλον ἢ ὁ ἱερὸς λόγος παντὶ τῷ τὸ μὲν σῶμα εὐεκτοῦντι, ἐν ἀφθόνοις δὲ ταῖς εἰς περιουσίαν ὕλαις ἐξεταζομένῳ καὶ πρὸς μηδεμιᾶς ἁλισκομένῳ· „ἔτι γὰρ σὺ ζῇς“ (Gen. 46, 30) ; θαυμαστὸν ἐκφωνήσας λόγον καὶ τὸν ἡμέτερον βίον ὑπερδεδραμηκότα, οἳ μικρᾶς πρὸς εὐτυχίαν αὔρας λαβόμενοι, πάντα κάλων ἀνασείσαντες, λαμπρὰ φυσῶμεν καὶ πνεύσαντες μέγα καὶ σύντονον πλησίστιοι πρὸς τὰς ἀπολαύσεις τῶν παθῶν φερόμεθα καὶ οὐ πρότερον στέλλομεν τὰς ἀνειμένας καὶ κεχαλασμένας ἀκρατῶς ἐπιθυμίας, ἕως

216karaya oturup psykhēnin bütün gemisiyle batınca indiririz. Öyleyse İbrahim'in bu İsmail'in yaşaması için dua etmesi çok güzeldir. Bir de "Tanrı'nın önünde yaşasın" (Tekvin 17,18) diye ekler; çünkü saadetin gayesinin, zihnin varlıkların en iyisini gözetleyici ve denetleyici olarak edinmeye layık görülmesi olduğunu düşünür.

216

ἂν ἐξοκείλαντες ὅλῳ τῷ ψυχῆς ναυαγήσωμεν σκάφει. παγκάλως οὖν τοῦτον τὸν Ἰσμαὴλ εὔχεται ζῆν. προστίθησιν οὖν „ἐνώπιον τοῦ θεοῦ ζήτω“ (Gen. 17,18), τέλος τῆς εὐδαιμονίας τιθέμενος ἐπισκόπου καὶ ἐφόρου τοῦ τῶν ὄντων ἀρίστου τὴν διάνοιαν ἀξιωθῆναι.

217Çünkü lalası yanındayken çocuk yanlış yapmaz; yakındaki öğretmen öğrenciye faydalı olur; daha yaşlı biri bulununca genç saygı ve itidalle donanır; baba ya da anne de haksızlık etmek üzere olan oğullarını, sessizce görünmekle bile engeller. Öyleyse her zaman Tanrı tarafından gözetildiğini düşünen kişinin ne olağanüstü iyiliklere kavuşacağını sanırız? Çünkü yanında bulunanın saygınlığına dikkat eder, ondan korkup titrer ve var gücüyle haksızlıktan kaçar.

217

εἰ γὰρ παιδαγωγοῦ μὲν παρόντος οὐκ ἂν ἁμάρτοι ὁ ἀγόμενος, ὑφηγητὴς δὲ ἐγγὺς ὢν ὠφελεῖ τὸν μανθάνοντα, πρεσβυτέρου δὲ παρατυγχάνοντος αἰδοῖ καὶ σωφροσύνῃ κοσμεῖται νέος, πατὴρ δὲ ἢ μήτηρ υἱὸν μέλλοντα ἀδικεῖν ἐκώλυσαν ἐφ’ ἡσυχίας αὐτὸ μόνον ὀφθέντες, ἡλίκαις τισὶν ὑπερβολαῖς ἀγαθῶν χρήσεσθαι νομίζομεν τὸν ὑπολαμβάνοντ’ ἀεὶ ὑπὸ θεοῦ θεωρεῖσθαι; τὸ γὰρ τοῦ παρόντος καὶ περιβλέπεται ἀξίωμα δεδιὼς καὶ τρέμων ἀνὰ κράτος τὸ ἀδικεῖν ἀποδράσεται.

218İbrahim İsmail'in yaşaması için dua ederken, daha önce de söylediğim gibi, İshak'ın doğumundan umudunu kesmiş değildir; Tanrı'ya inanmıştır [...]. Çünkü Tanrı'nın verebileceği şeyleri insanın alabilmesi de mümkün değildir; O'nun için pek çok ve pek büyük şeyler bağışlamak kolaydır, ama bizim için uzatılan bağışları kabul etmek kolay değildir.

218

τὸν δὲ Ἰσμαὴλ ὅταν εὔχηται ζῆν, οὐκ ἀπέγνωκε τὴν γένεσιν Ἰσαάκ, ὡς καὶ πρότερον εἶπον, ἀλλὰ πεπίστευκε μὲν τῷ θεῷ * * * οὐδὲ γὰρ ἃ δοῦναι θεῷ, ταῦτα καὶ ἀνθρώπῳ λαβεῖν δυνατόν, ἐπειδὴ τῷ μὲν πλεῖστα καὶ μέγιστα χαρίσασθαι ῥᾴδιον, ἡμῖν δ’ οὐκ εὐμαρὲς τὰς προτεινομένας δέξασθαι δωρεάς.

219Emekle ve çalışmayla edinilen, bize daha yakın ve daha alışık olduğumuz iyiliklere kavuşabilsek buna razı olmak gerekir. Tekhnē ya da genel olarak insan düşüncesi olmadan kendiliğinden ortaya çıkan, hazır gelen iyiliklere erişmeyi ise ummak bile olmaz; çünkü bunlar ilahî oldukları için, onları ölümlü bedenden kurtulmuş, daha ilahî ve katıksız tabiatların bulması zorunludur.

219

ἀγαπητὸν γάρ, εἰ τῶν ἐκ πόνου καὶ μελέτης συντρόφων καὶ συνηθεστέρων ἀγαθῶν ἐπιλάχοιμεν, τῶν δ’ ἄνευ τέχνης ἢ συνόλως ἀνθρωπίνης ἐπινοίας ἀπαυτοματιζόντων καὶ ἐξ ἑτοίμου γινομένων οὐδ’ ἐλπὶς ἐφικέσθαι· ταῦτα γὰρ ἅτε θεῖα ὄντα θειοτέραις καὶ ἀκηράτοις φύσεσιν ἀπηλλαγμέναις θνητοῦ σώματος εὑρίσκειν ἀναγκαῖον.

220Musa şükran itiraflarının ellerin gücü ölçüsünde yapılmasını öğretmiştir (Sayılar 6,21). Zeki olan, anlayışı ve phronēsisi adak olarak sunmalıdır; konuşmasını bilen, sözdeki bütün aretēleri, Var Olan'a hem şiirle hem düzyazıyla yazılmış övgülerle adamalıdır. Türlere göre ise tabiatçı tabiat incelemesini, ahlakçı bütün ahlak felsefesini, tekhnē ya da epistēmē sahibi de tekhnēlerin ve epistēmēlerin kuramlarını sunmalıdır.

220

ἐδίδαξε δὲ Μωυσῆς κατὰ δύναμιν τῶν χειρῶν τὰς εὐχαρίστους ὁμολογίας ποιεῖσθαι (Num. 6,21), τὸν ἀγχίνουν ἀνάθημα ἀνατιθέντα τὸ συνετὸν καὶ τὸ φρόνιμον, τὸν λόγιον τὰς ἐν λόγῳ πάσας ἀρετὰς ἀνιεροῦντα διά τε ᾠδῆς καὶ τῶν καταλογάδην τοῦ ὄντος ἐγκωμίων, καὶ κατ’ εἶδος τὸν φυσικὸν φυσιολογίαν, τὸν ἠθικὸν πᾶσαν τὴν ἠθικὴν φιλοσοφίαν, τὸν τεχνικὸν καὶ ἐπιστήμονα τὰ θεωρήματα τῶν τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν.

221Aynı şekilde gemici ve dümenci iyi bir yolculuğu, çiftçi ürünlerin bolluğunu, sürü sahibi hayvanların kolay doğumunu, hekim hastaların sağlığını adak olarak sunacaktır; ordu komutanı savaştaki zaferi, devlet adamı ya da kral da kanuna uygun yönetimini ve önderliğini adayacaktır. Kısacası, kendini sevmeyen kişi, psykhēnin, bedenin ve dış dünyanın bütün iyiliklerinin sebebi olarak tek gerçek sebebi, Tanrı'yı gösterecektir.

221

οὕτως εὔπλοιαν μὲν ναύτης καὶ κυβερνήτης, εὐφορίαν δὲ καρπῶν γεωπόνος, εὐτοκίαν δὲ ζῴων ἀγελάρχης, ὑγείαν δὲ καμνόντων ἰατρός, ὁ δ’ αὖ στρατείας ἡγεμὼν τοῦ πολέμου κράτος καὶ ὁ πολιτικὸς ἢ βασιλικὸς τὴν νόμιμον προστασίαν καὶ ἡγεμονίαν ἀναθήσει, καὶ συνελόντα φράσαι πάντων ὅσα ἢ ψυχῆς ἢ σώματος ἢ τῶν ἐκτὸς ἀγαθά ἐστιν ὁ μὴ φίλαυτος αἴτιον ἀποφανεῖ τὸν ἀψευδῶς μόνον αἴτιον θεόν.

222Öyleyse daha silik ve daha aşağı görünenlerden hiç kimse, daha iyi bir şey umudunu yitirip Tanrı'ya şükreden bir yakarıcı olmaktan çekinmesin. Daha büyük şeylerden artık hiçbir beklentisi olmasa bile, şimdiye dek payına düşenler için gücü ölçüsünde şükretsin.

222

μηδεὶς οὖν τῶν ἀφανεστέρων καὶ ταπεινοτέρων εἶναι δοκούντων ἐλπίδος ἀπογνώσει τῆς ἀμείνονος ἀποκνησάτω ἱκέτης εὐχάριστος γενέσθαι θεοῦ, ἀλλ’ εἰ καὶ μηδὲν ἔτι προσδοκᾷ τῶν μειζόνων, ὑπὲρ τούτων ὧν ἔλαχεν ἤδη κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν εὐχαριστείτω.

223Payına düşenler ise sayısızdır: doğum, hayat, besin, psykhē, his, tasavvur, dürtü, düşünce. Düşünce kısa bir addır ama en kâmil ve en ilahî iştir; bütünün psykhēsinden koparılmış bir parçadır, ya da Musa'nın yolunda felsefe yapanlar için söylemesi daha dindarca olan şekliyle, ilahî suretin ona benzeyen bir izidir.

223

μυρίων δ’ ἔλαχε, γενέσεως, ζωῆς, τροφῆς, ψυχῆς, αἰσθήσεως, φαντασίας, ὁρμῆς, λογισμοῦ. λογισμὸς δὲ βραχὺ μὲν ὄνομα, τελειότατον δὲ καὶ θειότατον ἔργον, τῆς τοῦ παντὸς ψυχῆς ἀπόσπασμα ἤ, ὅπερ ὁσιώτερον εἰπεῖν τοῖς κατὰ Μωυσῆν φιλοσοφοῦσιν, εἰκόνος θείας ἐκμαγεῖον ἐμφερές.

224Casuslardan, aretēnin bütün gövdesini kökünden söküp taşımaya kalkışan, ama bunu başaramayınca hiç değilse bir asma dalını ve bir salkımı, bütününün bir örneğini ve parçasını, yalnız taşıyabildikleri kadarını alanları da övmek gerekir (Sayılar 13,23).

224

ἐπαινεῖν ἄξιον καὶ τῶν κατασκόπων τοὺς ἐπιχειρήσαντας μὲν αὐτόπρεμνον τὸ ἀρετῆς ὅλον ἀνασπάσαι καὶ βαστάσαι στέλεχος, ἐπεὶ δ’ οὐκ ἠδυνήθησαν, κληματίδα γοῦν καὶ ἕνα βότρυν λαβόντας, δεῖγμα καὶ μέρος τῆς συμπάσης, ὃ φέρειν αὐτὸ μόνον ἴσχυον (Num. 13,24).

225Aretēlerin bütün topluluğuyla birlikte dans etmek dilenecek bir şeydir; ama bu insan tabiatını aşıyorsa, biri cüzî aretēlerden biriyle, itidalle, cesaretle, adaletle ya da insan sevgisiyle karşılaşabilmişse buna razı olalım. Psykhē iyi bir şey taşısın ve doğursun; her şeyden yoksun ve kısır kalmasın.

225

εὐκτὸν μὲν ἀθρόῳ τῷ πλήθει τῶν ἀρετῶν ἐγχορεύειν· εἰ δὲ τοῦτο μεῖζον ἢ κατὰ ἀνθρωπίνην φύσιν, ἀγαπῶμεν, εἴ τῳ ἐξεγένετο μιᾷ τινι τῶν κατὰ μέρος ἐντυχεῖν, σωφροσύνῃ ἢ ἀνδρείᾳ ἢ δικαιοσύνῃ ἢ φιλανθρωπίᾳ. φερέτω γὰρ ἕν τι ἀγαθὸν ἡ ψυχὴ καὶ τικτέτω, μὴ πάντων ἄφορος καὶ στεῖρα γινέσθω.

226Sen kendi oğluna şöyle emirler mi vereceksin: "Kölelerine yumuşak davranmıyorsan, eşitlerine de dostça davranma; karına edepli davranmıyorsan, anne babana da saygı gösterme; anneni ve babanı hor görüyorsan, ilahî olana karşı da dinsizlik et. Hazdan hoşlanıyorsan para hırsından da uzak durma. Çok servet mi istiyorsun? Boş şöhrete de düş." Ne yani?

226

σὺ δὲ τοιαῦτα ἐπιτάγματα ἐπιτάξεις υἱεῖ τῷ σεαυτοῦ; εἰ μὴ τοῖς οἰκέταις ἡμέρως χρῇ, μηδὲ τοῖς ὁμοτίμοις κοινωνικῶς· εἰ μὴ κοσμίως γυναικί, μηδὲ γονεῦσι τιμητικῶς· εἰ μητρὸς ὀλιγωρεῖς καὶ πατρός, ἀσέβει καὶ εἰς τὸ θεῖον. εἰ χαίρεις ἡδονῇ, μη⟨δὲ⟩ φιλαργυρίας ἀποστῇς. ἐφίεσαι πολυχρηματίας; καὶ κενοδόξει. τί γάρ;

227Her şeyde ölçülü olamıyorsa bazı şeylerde ölçülü olmasını istemiyor musun? Oğul da şöyle demez mi: "Ne diyorsun, baba? Oğlunun ya kâmil bir iyi ya da kâmil bir kötü olmasını mı istiyorsun da uçlardan önce ortadakileri seçerse buna razı olmayacak mısın?"

227

οὐ μετριάζειν ἐν ἐνίοις ἀξιοῖς, εἰ μὴ ἐν πᾶσι δύνασαι; οὐκ ἂν οὖν εἴποι ὁ υἱός· τί λέγεις, ὦ πάτερ; ἢ τέλειον ἀγαθὸν ἢ τέλειον κακὸν βούλει σοι τὸν υἱὸν γενέσθαι καὶ οὐκ ἀγαπήσεις, εἰ πρὸ τῶν ἄκρων τὰ μέσα ἕλοιτο;

228İbrahim de Sodomluların yok edilmesi konusunda bu yüzden ellide başlayıp onda bitirmez mi (Tekvin 18,24.32)? Yalvarıp yakarır ki, meydana gelen dünyada kutsal elli sayısının simgesi olduğu tam özgürlüğe salıverilme (Levililer 25,10) bulunmuyorsa, onlu sayının yanında anılan orta terbiye, mahkûm edilmek üzere olan psykhēnin kurtuluşu için kabul edilsin.

228

οὐ διὰ τοῦτο καὶ ὁ Ἀβραὰμ ἐπὶ τῆς Σοδομιτῶν ἀπωλείας ἀρξάμενος ἀπὸ πεντηκοντάδος εἰς δεκάδα τελευτᾷ (Gen. 18,24. 32), ποτνιώμενος καὶ ἱκετεύων, ἵν’, εἰ μὴ εὑρίσκοιτο ἐν γενέσει ἡ παντελὴς εἰς ἐλευθερίαν ἄφεσις (Lev. 25, 10), ἧς σύμβολον ὁ πεντηκοστὸς λόγος ἱερός, ἡ μέση παιδεία παραληφθῇ δεκάδι παραριθμουμένη πρὸς τὴν τῆς καταδικάζεσθαι ψυχῆς μελλούσης ἀπόλυσιν;

229Terbiye görmüşler terbiyesizlere göre, genel öğrenimin müzik korosunda yer almış olanlar da lirsiz ve müziksiz kalanlara göre daha çok ilerleme imkânına sahiptir; çünkü neredeyse çocukluktan beri dayanıklılık, kendine hâkim olma ve her türlü aretē üzerine sözlerle yıkanmışlardır. Bu yüzden haksızlığı büsbütün yıkayıp temizlenmemiş, parlamamış olsalar da, hiç değilse ölçülü ve orta derecede yıkanmışlardır.

229

τῶν ἀναγώγων οἱ πεπαιδευμένοι καὶ τῶν ἀλύρων καὶ ἀμούσων οἱ ⟨ἐγ⟩κεχορευκότες τῇ ἐγκυκλίῳ μουσικῇ πλείους ἀφορμὰς ἔχουσι πρὸς τὸ αὔξεσθαι, σχεδὸν ἐκ παίδων τοῖς περὶ καρτερίας καὶ ἐγκρατείας καὶ ἀρετῆς πάσης λόγοις ἐπαντληθέντες. διὸ εἰ καὶ μὴ παντελῶς ἐξερρύψαντο καὶ ἀπελούσαντο τὸ ἀδικεῖν φαιδρυνόμενοι δέ, ἀλλὰ μετρίως γοῦν καὶ μέσως ἐρρύψαντο.

230Esav da babasına buna benzer bir şey söylüyor gibidir: "Senin tek bir kutsaman mı var, baba? Beni de kutsa, baba" (Tekvin 27,38). Çünkü farklı kişilere farklı kutsamalar ayrılsın: kâmillere kâmil kutsamalar, eksiklere ortalama kutsamalar. Bedenlerde de böyledir: sağlıklılarla hastaların idmanları da besinleri de farklıdır; perhizle ilgili öteki her şey de aynı değildir; sağlıklılara hiç hastalanmamaları için yararlı olanlar, hastalara ise daha sağlıklı bir hâle geçmeleri için kendilerine uygun olanlar verilir.

230

τὸ παραπλήσιον ὁ Ἠσαῦ λέγειν ἔοικε τῷ πατρί· „μὴ εὐλογία σοι μία ἐστί, πάτερ; εὐλόγησον κἀμέ, πάτερ“ (Gen. 27, 38). ἄλλαι γὰρ ἄλλοις ἀποκεκρίσθωσαν, τελείοις μὲν τέλειαι, μέσαι δὲ ἀτελέσιν, ὡς ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων· ὑγιαινόντων γὰρ καὶ νοσούντων ἕτερα μὲν γυμνάσματα, ἕτεραι δὲ τροφαί, καὶ ὅσα ἄλλα περὶ δίαιταν, οὐ τὰ αὐτά, ἀλλὰ τοῖς μὲν τὰ πρόσφορα, ἵνα μηδ’ ὅλως νοσήσωσι, τοῖς δὲ τὰ οἰκεῖα, ὅπως πρὸς τὸ ὑγιεινότερον μεταβάλωσι.

231Öyleyse tabiatta pek çok iyilik varken, bana uygun görüneni, en küçüğü bile olsa, bağışla; yalnız şunu göz önünde tut: verileni kolayca taşıyabilecek miyim, bu bahtsız ona da dayanamayıp diz çökmeyecek mi?

231

πολλῶν οὖν ἀγαθῶν ὑπαρχόντων ἐν τῇ φύσει τὸ δοκοῦν ἐφαρμόττειν μοι τοῦτο χάρισαι, κἂν μικρότατον ᾖ, στοχασάμενος ἐκείνου μόνου, εἰ δυνήσομαι τὸ δοθὲν φέρειν εὐμαρῶς, ἀλλὰ καὶ μὴ πρὸς τοῦτο ἀπειπὼν ὁ δυστυχὴς ὀκλάσω.

232"Rab'bin eli yetmez mi?" (Sayılar 11,23) sözüyle ne anlatıldığını düşünürüz? Var Olan'ın kuvvetlerinin, yalnız ünlülere değil daha silik görünenlere de iyilik etmek için her yere ulaştığını değil mi? Onlara uygun olanı bağışlar; her bir psykhēnin ağırlığına ve ölçüsüne göre tartıp ölçer ve kendi yanındaki eşitlikle her birine orantılı olanı verir.

232

τί δ’ οἰόμεθα ἐμφαίνεσθαι διὰ τοῦ· „μὴ χεὶρ κυρίου οὐκ ἐξαρκέσει“ (Num. 11,23) ; ἆρ’ οὐχὶ τὸ πάντῃ τὰς τοῦ ὄντος φθάνειν δυνάμεις ἐπ’ εὐεργεσίᾳ μὴ μόνον τῶν ἐνδόξων ἀλλὰ καὶ τῶν ἀφανεστέρων εἶναι δοκούντων; οἷς τὰ ἁρμόττοντα χαρίζεται πρὸς τὰ τῆς ἑκάστου ψυχῆς σταθμήματα καὶ μέτρα σταθμώμενος καὶ διαμετρῶν ἰσότητι παρ’ ἑαυτῷ τὸ ἀνάλογον ἑκάστοις.

233Günahlarını üzerinden çıkaran ve tövbe ettiği anlaşılanlar için konan kanun da beni pek etkiliyor. Önce kurban olarak kusursuz bir dişi koyun getirmesini buyurur. "Eğer" der, "eli bir koyuna yetmezse, işlediği günah için iki kumru ya da iki güvercin yavrusu getirsin; biri günah sunusu, biri yakmalık sunu olsun.

233

καταπλήττει με οὐχ ἥκιστα καὶ ὁ τεθεὶς νόμος ἐπὶ τοῖς ἐκδυομένοις τὰ ἁμαρτήματα καὶ μεταγινώσκειν δοκοῦσι. κελεύει γὰρ τὸ μὲν πρῶτον ἱερεῖον προσάγειν θῆλυ πρόβατον ἄμωμον. „ἐὰν δὲ“ φησί „μὴ ἰσχύῃ ἡ χεὶρ αὐτοῦ τὸ ἱκανὸν εἰς πρόβατον, οἴσει περὶ τῆς ἁμαρτίας ἧς ἥμαρτε δύο τρυγόνας ἢ δύο νεοσσοὺς περιστερῶν, ἕνα περὶ ἁμαρτίας καὶ ἕνα εἰς ὁλοκαύτωμα.

234Eğer eli bir çift kumruya ya da iki güvercin yavrusuna da yetmezse, sunu olarak bir efanın onda biri kadar ince un getirsin. Üzerine zeytinyağı dökmesin, buhur da koymasın; çünkü günah sunusudur. Onu kâhine götürsün; kâhin de ondan bir avuç dolusu alıp anma payı olarak sunağın üzerine koysun" (Levililer 5,7.11-12).

234

ἐὰν δὲ μὴ εὑρίσκῃ ἡ χεὶρ αὐτοῦ ζεῦγος τρυγόνων ἢ δύο νεοσσοὺς περιστερῶν, οἴσει τὸ δῶρον τὸ δέκατον οἶφι σεμίδαλιν. οὐκ ἐπιχεεῖ ἐπ’ αὐτὸ ἔλαιον οὐδ’ ἐπιθήσει ἐπ’ αὐτὸ λίβανον, ὅτι περὶ ἁμαρτίας ἐστί. καὶ οἴσει αὐτὸ πρὸς τὸν ἱερέα, καὶ δραξάμενος ὁ ἱερεὺς ἀπ’ αὐτοῦ πλήρη τὴν δράκα τὸ μνημόσυνον ἐπιθήσει ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον“ (Lev. 5,7. 11. 12).

235Demek ki Tanrı söylenen üç tövbe yoluyla, yani dört ayaklı hayvanlar, kuşlar ya da beyaz unla, elbette arınan ve tövbe edenin gücüne göre bağışlar. Çünkü küçük şeyler büyük arınmalara, büyük şeyler de küçük arınmalara muhtaç değildir; orantıya göre eşit ve benzer olanlara muhtaçtır. Arınmanın neden üç yolla yapıldığını araştırmaya değer.

235

οὐκοῦν τρισὶ μετανοίας τρόποις ἱλάσκεται τοῖς εἰρημένοις, κτήνεσιν ἢ πτηνοῖς ἢ λευκοπύροις, πρὸς τὴν τοῦ καθαιρομένου καὶ μετανοοῦντος δήπου δύναμιν· οὔτε γὰρ μικρὰ μεγάλων οὔτε μεγάλα μικρῶν δεῖται καθαρσίων, τῶν δὲ πρὸς τὸ ἀνάλογον ἴσων καὶ ὁμοίων. τί δήποτ’ οὖν διὰ τριῶν ἡ κάθαρσις, ἄξιον ἐρευνῆσαι.

236Günahlar da doğru işler de aşağı yukarı üç şeyde sınanır: düşüncede, sözlerde ve eylemlerde. Bu yüzden Musa öğütlerinde iyiyi edinmenin ne imkânsız ne de zor yakalanır bir şey olduğunu öğretirken şöyle der:

236

σχεδὸν τοίνυν καὶ τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὰ κατορθώματα συμβέβηκεν ἐν τρισὶν ἐξετάζεσθαι, διανοίᾳ, λόγοις, πράξεσιν. οὗ χάριν κἀν τοῖς προτρεπτικοῖς Μωυσῆς διδάσκων, ὅτι ἡ ἀγαθοῦ κτῆσις οὔτ’ ἀδύνατός ἐστιν οὔτε δυσθήρατος, φησίν·

237Onu yakalamak için göğe uçmak ya da karanın ve denizin sınırlarına gitmek gerekmez; o yakındır, hem de çok yakın. Sonra adeta gözle görülür biçimde gösterir: "Her iş" der, "ağzında, yüreğinde ve ellerindedir" (Tesniye 30,12-14); simgesel olarak sözlerde, kararlarda ve işlerde. Çünkü insanın saadeti iyi karar vermekten, iyi konuşmaktan ve iyi yapmaktan oluşur; bedbahtlığı da bunların zıtlarından.

237

οὐκ εἰς οὐρανὸν ἀναπτῆναι δεῖ οὐδ’ ἄχρι περάτων γῆς καὶ θαλάττης ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν σύλληψιν αὐτοῦ· ἀλλ’ ἐστὶν ἐγγύς, καὶ σφόδρα ἐγγύς. εἶτα μόνον οὐκ ὀφθαλμοφανῶς δείκνυσι· „πᾶν ἔργον“ φησί „τῷ στόματί σου καὶ τῇ καρδίᾳ καὶ ταῖς χερσί“ (Deut. 30, 12—14), συμβολικῶς ἐν λόγοις, ἐν βουλαῖς, ἐν ἔργοις· ἐκ γὰρ εὐβουλίας καὶ εὐλογίας καὶ εὐπραξίας τὴν ἀνθρωπίνην εὐδαιμονίαν συνίστασθαι, ὥσπερ καὶ τὴν κακοδαιμονίαν ἐκ τῶν ἐναντίων.

238Doğru yapmak da günah işlemek de aynı yerlerdedir: yürekte, ağızda, elde. Gerçekten de bazıları çok sağduyulu kararlar verir, en iyi şekilde konuşur ve yapılması gerekeni yapar. Bu üçünden en hafifi yanlış şeyleri düşünüp tasarlamak, en ağırı haksızlığı elle işlemek, ortadaki ise söylenmemesi gerekeni söylemektir.

238

ἐν γὰρ τοῖς αὐτοῖς τό τε κατορθοῦν καὶ ἁμαρτάνειν χωρίοις ἐστί, καρδίᾳ, στόματι, χειρί· καὶ γὰρ βουλεύονταί τινες εὐγνωμονέστατα καὶ λέγουσιν ἄριστα καὶ πράττουσι τὰ πρακτέα. τριῶν δὲ ὄντων κουφότατόν ἐστι τὸ βουλεύεσθαι ἃ μὴ χρή, βαρύτατον δὲ τὸ χειρουργεῖν τὰ ἄδικα, μέσον δὲ τὸ λέγειν ἃ μὴ δεῖ.

239Ama en hafif olan, silinmesi en güç olandır. Çünkü psykhēnin dönüşünü durgunluğa getirmek zordur; bir sel akıntısını durdurmak, durdurulamaz biçimde akan psykhē dönüşünü durdurmaktan daha kolaydır. Çünkü sayısız düşünce, birbiri ardınca dev dalgalar gibi hücum eder; onu sürükler, çalkalar ve bütünüyle zorla altüst eder.

239

συμβαίνει δὲ τὸ κουφότατον δυσαποτριπτότατον εἶναι· χαλεπὸν γὰρ ψυχῆς τροπὴν εἰς ἠρεμίαν ἀγαγεῖν, καὶ θᾶττον ἄν τις χειμάρρου φορὰν ἐπίσχοι ἢ ψυχῆς τροπὴν ῥέουσαν ἀκατασχέτως· ἀμύθητα γὰρ ἐνθύμια ἄλλα ἐπ’ ἄλλοις τρικυμίας τρόπον ἐπιτρέχει, φοροῦντα καὶ κυκῶντα καὶ πᾶσαν αὐτὴν βιαίως ἀνατρέποντα.

240Arınmanın en iyisi ve en kâmili, uygunsuz hiçbir şeyi düşünmemek, önderleri adalet olan barış ve iyi düzen içinde yaşamaktır. İkincisi ise sözlerle günah işlememektir: yalan söylememek, yalan yere yemin etmemek, aldatmamak, safsata yapmamak, iftira etmemek; kısacası ağzı ve dili bazılarının yıkımı için salıvermemek. Ağza ve dile gem vurmak ve onları

240

τὸ μὲν οὖν ἄριστον τῆς καθάρσεως καὶ τελεώτατον τοῦτ’ ἐστί, μηδ’ ἐνθυμεῖσθαι τι τῶν ἀτόπων, ἀλλ’ εἰρήνῃ καὶ εὐνομίᾳ, ὧν ἡγεμών ἐστι δικαιοσύνη, πολιτεύσασθαι· τὸ δὲ δεύτερον, λόγοις μὴ διαμαρτάνειν ψευδόμενον ἢ ψευδορκοῦντα ἢ ἀπατῶντα ἢ σοφιζόμενον ἢ συκοφαντοῦντα ἢ συνόλως στόμα καὶ γλῶτταν ἐπ’ ὀλέθρῳ τινῶν ἀνιέντα, οἷς χαλινὸν ἦν ἄμεινον περιθεῖναι καὶ δεσμὸν

241kopmaz bir bağla bağlamak daha iyi olurdu. Uygunsuz şeyleri söylemenin neden onları düşünmekten daha ağır bir günah olduğunu görmek daha kolaydır. İnsan bazen elinde olmadan, istemeden bir şey düşünür; çünkü almak istemediği düşünceleri almaya zorlanır; istemeden olan hiçbir şey ise suçlanamaz.

241

ἄρρηκτον. διὰ τί δὲ τὸ λέγειν τοῦ νοεῖν τὰ μὴ προσήκοντα βαρύτερον ἁμάρτημα, ῥᾷον ἰδεῖν. ἐνθυμεῖται μέν τις οὐ παρ’ ἑαυτὸν ἔστιν ὅτε, ἀλλ’ ἀβουλῶν· ὧν γὰρ οὐ θέλει λαμβάνειν ἐννοίας ἀναγκάζεται, τῶν δ’ ἀκουσίων οὐδὲν ὑπαίτιον.

242Ama insan isteyerek konuşur. Bu yüzden uğursuz bir söz çıkarırsa haksızlık eder ve bedbahttır; çünkü tesadüfen bile daha makul bir şey söylemek istememiştir. Böyle birinin en güvenli şey olan susmayı benimsemesi yararlıdır; hem susmayan biri de elbette dilerse susabilir.

242

λέγει δέ τις ἑκών, ὥστε, εἰ μὴ εὔφημον προΐεται φωνήν, ἀδικεῖ κακοδαιμονῶν, ὁ μηδ’ ἐκ τύχης ἐθέλων τι τῶν ἐπιεικεστέρων φθέγξασθαι· ᾧ λυσιτελὲς τὴν ἀσφαλεστάτην ἡσυχίαν δεξιοῦσθαι· κἄπειτα μὴ ἡσυχάζων τις δύναται δήπου βουληθεὶς σιωπᾶν.

243Söylemekten de daha ağır bir günah, haksız eylemdir. Çünkü derler ki "söz eylemin gölgesidir"; gölge zarar veriyorsa eylem nasıl daha zararlı olmasın? Bu yüzden Musa düşünceyi suçlamalardan ve cezalardan muaf tuttu; çünkü düşünce çoğu zaman istemeden değişir ve döner, dışarıdan gelen düşüncelere karşı etkin olmaktan çok edilgendir. Ağızdan çıkan her şeyi ise hesap vermeye ve sorgulamaya tabi tutar; çünkü söylemek bizim elimizdedir.

243

τὸ δὲ καὶ τοῦ λέγειν βαρύτερον ἁμάρτημα ἡ ἄδικος πρᾶξίς ἐστι· „λόγος γὰρ ἔργου“ φασί „σκιά,“ σκιᾶς δὲ βλαπτούσης πῶς οὐ τὸ ἔργον βλαβερώτερον; διὰ τοῦτο καὶ Μωυσῆς τὴν μὲν γνώμην ἐγκλημάτων καὶ ἐπιτιμίων ἀπήλλαξεν, ἀκουσίοις τὰ πολλὰ μεταβολαῖς χρωμένην καὶ τροπαῖς καὶ πάσχουσαν μᾶλλον ὑπὸ τῶν ἐπεισφοιτώντων νοημάτων ἔξωθεν ἢ δρῶσαν· τὰ δ’ ὅσα ἂν ἐξέλθῃ διὰ τοῦ στόματος, ταῦτ’ εἰς ἀπόλογον καὶ εὐθύνας ἄγει, ὡς ἂν δὴ τοῦ λέγειν ἐφ’ ἡμῖν ὑπάρχοντος.

244Ama sözlerin hesabı daha ölçülü, suçlu eylemlerinki daha ağırdır. Çünkü büyük haksızlıklar edenlere, kötü niyetli bir düşünceyle tasarladıklarını ve dilin aceleciliğiyle söylediklerini eylemle de gerçekleştirenlere büyük cezalar koyar.

244

ἀλλ’ αἱ μὲν λόγων εὔθυναι μετριώτεραι, αἱ δ’ ὑπαιτίων ἔργων ἀργαλεώτεραι. μεγάλας γὰρ τάττει τιμωρίας ἐπὶ τοῖς μεγάλα ἀδικοῦσι καὶ ἔργῳ ἐπεξιοῦσιν ἃ γνώμῃ μὲν ἀγνώμονι ἐβουλεύσαντο, προπετείᾳ δὲ γλώττης ἐξελάλησαν.

245Üçünün, yani düşüncenin, sözün ve eylemin arınma araçlarını ise koyun, bir çift kumru ya da güvercin ve kutsal ölçünün onda biri kadar ince un olarak söylemiştir. Düşüncenin koyunla, sözün kuşlarla, eylemin de ince unla arınması gerektiğini düşünür. Neden?

245

τὰ δὲ καθάρσια τῶν τριῶν, διανοίας, λόγου, πράξεως, εἴρηκεν [οὖν] πρόβατον καὶ ζεῦγος τρυγόνων ἢ περιστερῶν καὶ σεμιδάλεως ἱεροῦ μέτρου δέκατον, ἀξιῶν προβάτῳ μὲν διάνοιαν καθαίρεσθαι, λόγον δὲ τοῖς πτηνοῖς, σεμιδάλει δὲ πρᾶξιν. διὰ τί;

246Çünkü bizde en iyi şey nous olduğu gibi, akılsız hayvanlar cinsinde de en iyisi koyundur; en uysal hayvandır ve insanların hem yararı hem süsü için her yıl kendinden bir ürün çıkarır. Çünkü giysi soğuğun ve sıcağın zararlarından korur, tabiatın gizli yerlerini örterek kullananlara edep kazandırır.

246

ὅτι, καθάπερ ἐν ἡμῖν ἄριστον ὁ νοῦς, καὶ ἐν ζῴων ἀλόγων γένει τὸ πρόβατον ἅτε ἡμερώτατον ὑπάρχον καὶ καρπὸν ἐτήσιον ἀνατέλλον ἐξ ἑαυτοῦ πρὸς ὠφέλειαν ὁμοῦ καὶ κόσμον ἀνθρώπων· ἐσθὴς γὰρ τὰς ἀπὸ κρυμοῦ καὶ θάλπους ἀνείργει βλάβας καὶ τὰ ἀπόρρητα τῆς φύσεως ἐπισκιάζουσα πρὸς εὐκοσμίας τοῖς χρωμένοις ἐστί.

247Öyleyse en iyi şeyin, düşüncenin arınmasının simgesi hayvanların en iyisi olan koyun olsun; sözün simgesi ise kuşlar. Çünkü söz tabiatça hafif ve kanatlıdır; oktan hızlı gider ve her yana fırlar. Bir kez söylenen geri dönemez; dışarı çıkar, büyük bir hızla koşar, kulaklara çarpar ve bütün işitmeyi geçerek hemen yankılanır.

247

σύμβολον οὖν ἔστω τῆς τοῦ ἀρίστου καθάρσεως, διανοίας, τὸ ζῴων ἄριστον, τὸ πρόβατον, λόγου δὲ τὰ πτηνά· κοῦφόν τε γὰρ ὁ λόγος καὶ πτηνὸν φύσει, βέλους θᾶττον φερόμενος καὶ πάντῃ διᾴττων. τὸ γὰρ ἅπαξ λεχθὲν ἀναδραμεῖν μὲν οὐκ ἔστιν, ἔξω δὲ φερόμενον, τάχει πολλῷ τρέχον, πλήττει τὰ ὦτα καὶ διὰ πάσης ἀκοῆς ἐρχόμενον εὐθὺς ἠχεῖ.

248Söz ise ikizdir: biri doğru, öteki yalan. Bana kalırsa bu yüzden bir çift kumruya ya da güvercine benzetilmiştir. Kuşlardan birinin günah için olması, ötekinin de yakmalık sunu olarak kurban edilmesi gerektiğini söyler; çünkü doğru söz baştan sona kutsal ve kâmildir, yalan söz ise yanlış yapmıştır ve düzeltilmeye muhtaçtır.

248

δίδυμος δὲ ὁ λόγος, ὁ μὲν ἀληθής, ὁ δὲ ψευδής· οὗ μοι δοκεῖ χάριν ζεύγει τρυγόνων ἢ περιστερῶν ἐξομοιωθῆναι. τῶν δὲ πτηνῶν τὸ μὲν περὶ ἁμαρτίας φησὶ δεῖν εἶναι, τὸ δὲ ὁλοκαύτωμα θύειν, ἐπειδὴ τὸν μὲν ἀληθῆ λόγον ὅλον δι’ ὅλου συμβέβηκεν εἶναι ἱερόν ⟨τε καὶ⟩ τέλειον, τὸν δὲ ψευδῆ διημαρτῆσθαί τε καὶ ἐπανορθώσεως δεῖσθαι.

249Eylemin simgesi ise, dediğim gibi, ince undur. Çünkü un da tekhnē ve düşünce olmadan arınmaz; bu işi meslek edinmiş fırıncıların elleriyle ayıklanır. Bu yüzden şöyle der: "Kâhin ondan bir avuç dolusu alıp anma payı olarak sunsun" (Levililer 5,12); avuçla girişimi ve eylemi gösterir.

249

πράξεως δέ, ὡς ἔφην, σύμβολον ἡ σεμίδαλις· καὶ γὰρ ταύτην συμβέβηκεν οὐκ ἄνευ τέχνης καὶ ἐπινοίας καθαίρεσθαι, ἀλλὰ χερσὶ σιτοπόνων, ἐπιτήδευμα τὸ πρᾶγμα πεποιηκότων, διακρίνεται. διὸ καί φησι· „δραξάμενος ὁ ἱερεὺς πλήρη τὴν δράκα τὸ μνημόσυνον αὐτῆς ἀνοίσει“ (Lev. 5, 12), διὰ τῆς δρακὸς τὸ ἐγχείρημα καὶ τὴν πρᾶξιν ἐμφαίνων.

250Çok dikkatli bir seçimle dört ayaklı hayvan için "eli bir koyuna yetmezse" (Levililer 5,7), kuşlar için ise "bulamazsa" (Levililer 5,11) der. Neden? Çünkü düşüncenin dönüşlerini durdurmak büyük bir güç ve olağanüstü bir kuvvet ister; sözün günahlarını engellemek ise büyük bir kuvvet istemez.

250

ἄγαν δ’ ἐξητασμένως ἐπὶ μὲν τοῦ κτήνους εἶπεν· „ἐὰν δὲ μὴ ἰσχύῃ ἡ χεὶρ τὸ ἱκανὸν εἰς πρόβατον“ (ibid. 5,7), ἐπὶ δὲ τῶν πτηνῶν· „ἐὰν δὲ μὴ εὑρίσκῃ“ (ibid. 5,11). διὰ τί; ὅτι μεγάλης μὲν ἰσχύος καὶ ὑπερβαλλούσης δυνάμεώς ἐστι καταλῦσαι τὰς τῆς διανοίας τροπάς, οὐ μεγάλης δὲ ῥώμης τὰ λόγων ἐπισχεῖν ἁμαρτήματα.

251Çünkü sesle işlenen bütün günahların ilacı, daha önce de söylediğim gibi, susmaktır; susmak da herkes için kolaydır. Ama pek çokları gevezelikleri ve ölçüsüz konuşmaları yüzünden sözlerine bir son koyamazlar.

251

πάντων γὰρ ἀλεξίκακον τῶν διὰ φωνῆς ἁμαρτανομένων, ὡς καὶ πρότερον εἶπον, ἡσυχία, ᾗ παντί τῳ ῥᾴδιον χρῆσθαι· πολλοὶ δὲ διὰ τὸ λάλον καὶ ἀμετροεπὲς οὐχ εὑρίσκουσι πέρας ἐπιθεῖναι τῷ λόγῳ.

252Bu ve buna benzer işlerin bölünüp ayrılmalarıyla beslenmiş ve bunlarda çalışmış olan kibar kişi, henüz İshak'ı karnında taşıyamıyorsa İsmail'in yaşaması için dua etmekte haklı görünmez mi?

252

ταύταις καὶ ταῖς παραπλησίαις τομαῖς καὶ διαστολαῖς τῶν πραγμάτων ἐντραφεὶς καὶ ἐνασκηθεὶς ὁ ἀστεῖος ἆρ’ οὐκ εἰκότως εὔχεσθαι ἂν δόξαι τὸν Ἰσμαὴλ ζῆν, εἰ μὴ δύναται κυοφορῆσαί πω τὸν Ἰσαάκ;

253Peki iyi Tanrı ne yapar? Bir şey isteyene iki şey verir, küçüğü dileyene büyüğü bağışlar. Çünkü şöyle der: "Tanrı İbrahim'e dedi: Evet, işte karın Sarra sana bir oğul doğuracak" (Tekvin 17,19). "Evet" sözündeki simgesel cevap tam isabetlidir. Çünkü iyi şeylere onay vermek ve onları çabucak kabul etmek kadar Tanrı'ya yakışan ne olabilir?

253

τί οὖν ὁ χρηστὸς θεός; ἓν αἰτησαμένῳ δύο δίδωσι καὶ τὸ ἔλαττον εὐξαμένῳ χαρίζεται τὸ μεῖζον. „εἶπε“ γάρ φησι „τῷ Ἀβραάμ· ναί, ἰδοὺ Σάρρα ἡ γυνή σου τέξεταί σοι υἱόν“ (Gen. 17,19)· εὐθυβόλος γε ἡ συμβολικὴ ἀπόκρισις ἡ ναί. τί γὰρ ἐμπρεπέστερον ἢ τἀγαθὰ ἐπινεύειν θεῷ καὶ ταχέως ὁμολογεῖν;

254Ama ilahî olanın onay verdiği şeyleri her akılsız reddetmiştir. Kutsal sözler Lea'yı sevilmeyen biri olarak tanıtır; bu yüzden böyle bir ad almıştır: çevrildiğinde "reddedilen ve yorulan" demektir; çünkü hepimiz aretēden yüz çeviririz ve onu, çoğu zaman hoş olmayan şeyler buyurduğu için, yorucu buyruklar veren biri sayarız.

254

ἀλλ’ οἷς ἐπινεύει τὸ θεῖον, ἅπας ἄφρων ἀνανένευκε. τὴν γοῦν Λείαν μισουμένην εἰσάγουσιν οἱ χρησμοί· διὸ καὶ τοιαύτης ἔτυχε προσρήσεως· ἑρμηνευθεῖσα γάρ ἐστιν ἀνανευομένη καὶ κοπιῶσα διὰ τὸ πάντας ἡμᾶς ἀρετὴν ἀποστρέφεσθαι καὶ κοπώδη νομίζειν ἐπιτάγματα οὐχ ἡδέα πολλάκις ἐπιτάττουσαν.

255Ama Lea her şeyin efendisi tarafından o kadar kabul görmüştür ki, O'nun açtığı rahmi (Tekvin 29,31) güzel uğraşların ve eylemlerin doğması için ilahî tohumun ekimini almıştır. Öyleyse ey psykhē, şunu öğren: Sana bir oğul doğuracak olan yalnız orta terbiye olan Hacer değil, aretē olan "Sarra" da "sana bir oğul doğuracak"; onun çocuğu öğretilebilir, bununki ise tamamen kendi kendine öğrenendir.

255

ἀλλὰ τοσαύτης ἀποδοχῆς ἠξίωται παρὰ τοῦ πανηγεμόνος, ὥστε τὴν μήτραν ὑπ’ αὐτοῦ διοιχθεῖσαν (Gen. 29,31) σπορὰν θείας γονῆς παραδέξασθαι πρὸς τὴν τῶν καλῶν ἐπιτηδευμάτων καὶ πράξεων γένεσιν. μάθε οὖν, ὦ ψυχή, ὅτι καὶ „Σάρρα“, ἡ ἀρετή, „τέξεταί σοι υἱόν“, οὐ μόνον Ἄγαρ, ἡ μέση παιδεία· ἐκείνης μὲν γὰρ τὸ ἔγγονον διδακτόν, ταύτης δὲ πάντως αὐτομαθές ἐστι.

256Bütün iyi şeyleri getiren Tanrı'nın, yeryüzünde nadir, gökte ise pek çok olan bu soyu da getirmesine şaşma. Bunu insanı oluşturan öteki şeylerden de öğrenebilirsin. Gözler öğretildikleri için mi görür? Ya burun delikleri öğrenerek mi koku alır? Eller dokunur, ayaklar yürürken öğretmenlerin buyruklarına ya da öğütlerine göre mi hareket eder?

256

μὴ θαυμάσῃς ⟨δ’⟩, εἰ πάντα φέρων σπουδαῖα ὁ θεὸς ἤνεγκε καὶ τοῦτο τὸ γένος, σπάνιον μὲν ἐπὶ γῆς, πάμπολυ δ’ ἐν οὐρανῷ. μάθοις δ’ ἂν ἀπὸ τῶν ἄλλων, ἐξ ὧν συνέστηκεν ἄνθρωπος. ἆρά γε οἱ ὀφθαλμοὶ διδαχθέντες ὁρῶσι; τί δ’; οἱ μυκτῆρες ὀσφραίνονται μαθήσει; ἅπτονται δ’ αἱ χεῖρες ἢ οἱ πόδες προΐασι κατ’ ἐπιτάγματα ἢ παραινέσεις ὑφηγητῶν;

257Dürtüler ve tasavvurlar (bunlar psykhēnin ilk hareketleri ve hâlleridir) öğretimle mi meydana gelmiştir? Nous'umuz bir sofiste giderek mi düşünmeyi ve kavramayı öğrenmiştir? Bütün bunlar öğretimden bağımsızdır; kendi işlerini görmek için kendiliğinden işleyen tabiatı kullanırlar.

257

αἱ δ’ ὁρμαὶ καὶ φαντασίαι — πρῶται δ’ εἰσὶν αὗται κινήσεις καὶ σχέσεις ψυχῆς — διδασκαλίᾳ συνέστησαν; παρὰ δὲ σοφιστὴν φοιτήσας ὁ νοῦς ἡμῶν νοεῖν καὶ καταλαμβάνειν ἔμαθε; πάντα ταῦτ’ ἀφειμένα διδασκαλίας ἀπαυτοματιζούσῃ φύσει χρῆται πρὸς τὰς οἰκείας ἐνεργείας.

258Öyleyse Tanrı'nın, hiçbir gözetime ihtiyacı olmayan, baştan bütün ve eksiksiz olan, emeksiz ve zahmetsiz bir aretēyi de yağmur gibi yağdırmasına neden hâlâ şaşırıyorsun? Tanıklık istersen Musa'dan daha güvenilir birini bulabilir misin? Musa, öteki insanların besinlerinin yerden, yalnız görebilen kişinin besininin ise gökten geldiğini söyler.

258

τί οὖν ἔτι θαυμάζεις, εἰ καὶ ἀρετὴν ἄπονον καὶ ἀταλαίπωρον ὁ θεὸς ὀμβρήσει μηδεμιᾶς δεομένην ἐπιστασίας, ἀλλ’ ἐξ ἀρχῆς ὁλόκληρον καὶ παντελῆ; εἰ ⟨δὲ⟩ καὶ μαρτυρίαν βούλει λαβεῖν, Μωυσέως ἀξιοπιστοτέραν εὑρήσεις; ὅς φησι τοῖς μὲν ἄλλοις ἀνθρώποις ἀπὸ γῆς εἶναι τὰς τροφάς, μόνῳ δὲ ἀπ’ οὐρανοῦ τῷ ὁρατικῷ.

259Yerden gelen besinlerde çiftçi insanlar da iş birliği yapar; gökten gelenleri ise kimsenin yardımı olmadan, kendi eliyle iş gören tek varlık olan Tanrı kar gibi yağdırır. Nitekim şöyle denir: "İşte size gökten ekmek yağdıracağım" (Çıkış 16,4). Gökten haklı olarak yağdırıldığını söylediği besin, gökteki bilgelikten başka hangisi olabilir?

259

ταῖς μὲν οὖν ἀπὸ γῆς καὶ ἄνθρωποι γεωπόνοι συνεργοῦσι, τὰς δ’ ἀπ’ οὐρανοῦ νίφει χωρὶς συμπράξεως ἑτέρων ὁ μόνος αὐτουργὸς θεός. καὶ μὴν λέγεται· „ἰδοὺ ὕω ὑμῖν ἄρτους ἀπ’ οὐρανοῦ“ (Exod. 16,4). τίνα οὖν ἀπ’ ⟨οὐρανοῦ⟩ τροφὴν ἐνδίκως ὕεσθαι λέγει, ὅτι μὴ τὴν οὐράνιον σοφίαν;

260Phronēsis bolluğuna ve bereketine sahip olan, bütünü sulayan Tanrı bu bilgeliği, aretēye özlem duyan psykhēlere yukarıdan gönderir; özellikle de Sebt dediği kutsal yedinci günde (Çıkış 16,23 vd.). Çünkü o gün kendiliğinden gelen iyiliklerin akışının olacağını söyler; bu iyilikler hiçbir tekhnēden doğmaz, kendi kendini doğuran ve kendi kendini tamamlayan bir tabiattan filizlenir ve kendi meyvelerini verir.

260

ἣν ἄνωθεν ἐπιπέμπει ταῖς ἵμερον ἀρετῆς ἐχούσαις ψυχαῖς ὁ φρονήσεως εὐθηνίαν καὶ εὐετηρίαν ἔχων καὶ τὰ ὅλα ἄρδων καὶ μάλιστα ἐν ἱερᾷ ἑβδόμῃ, ἣν σάββατον καλεῖ (Exod. 16, 23 ss.). τότε γὰρ τὴν τῶν αὐτομάτων ἀγαθῶν φορὰν ἔσεσθαί φησιν, οὐκ ἐξ ὅλης τέχνης ἀνατελλόντων, ἀλλ’ αὐτογενεῖ καὶ αὐτοτελεῖ φύσει βλαστανόντων καὶ τοὺς οἰκείους φερόντων καρπούς.

261Öyleyse aretē sana soylu, erkek bir oğul doğuracak (Tekvin 17,19); her türlü dişil hâlden kurtulmuş bir oğul. Oğlunun adını da onun yüzünden yaşayacağın hâlin adıyla koyacaksın; yaşayacağın hâl de elbette sevinç olacak. Böylece ona sevincin simgesi olan adı vereceksin: gülüş.

261

Τέξεται οὖν σοι ἡ ἀρετὴ υἱὸν γενναῖον ἄρρενα (Gen. 17,19), παντὸς ἀπηλλαγμένον θήλεος πάθους, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα τοῦ υἱοῦ τὸ πάθος, ὅπερ ἂν ἐπ’ αὐτῷ πάθῃς, πείσῃ δὲ πάντως χαράν· ὥστε καὶ τὸ σύμβολον αὐτῆς ὄνομα θήσεις, γέλωτα.

262Nasıl acının ve korkunun, insanı zorlayıp ele geçiren hâlin adlandırdığı kendine özgü haykırışları varsa, iyi kararlar ve neşeler de insanı tabiî ünlemler kullanmaya zorlar. Ad koymakta bilge biri bile bunlardan daha uygun ve daha isabetli adlar bulamaz.

262

καθάπερ λύπη καὶ φόβος ἰδίας ἀναφθέγξεις ἔχουσιν, ἃς ἂν τὸ βιασάμενον καὶ κρατῆσαν ὀνοματοποιήσῃ πάθος, οὕτως εὐβουλίαι καὶ εὐφροσύναι φυσικαῖς ἐκφωνήσεσιν ἀναγκάζουσι χρῆσθαι, ὧν οὐκ ἂν εὕροι τις κυριωτέρας καὶ εὐθυβολωτέρας κλήσεις, κἂν τυγχάνῃ περὶ τὰς κλήσεις σοφός.

263Bu yüzden şöyle der: "Onu kutsadım, onu büyüteceğim, çoğaltacağım; on iki ulus doğuracak" (Tekvin 17,20); yani sofistlerin hazırlık öğrenimlerinin bütün çemberini ve korosunu. "Ama ahdimi İshak'la kuracağım" (Tekvin 17,21); öyle ki insan soyu her iki aretēden, öğretilebilir olanla kendi kendine öğrenilenden pay alsın: daha zayıf olan kısım öğretilen aretēden, güçlü olan da hazır olandan.

263

διό φησιν· „εὐλόγηκα αὐτόν, αὐξήσω αὐτόν, πληθυνῶ, δώδεκα ἔθνη γεννήσει“ (ibid. 20), τὸν κύκλον καὶ τὸν χορὸν ἅπαντα τῶν σοφιστικῶν προπαιδευμάτων. „τὴν δὲ διαθήκην μου στήσω πρὸς Ἰσαάκ“ (ibid. 21), ἵν’ ἑκατέρας ἀρετῆς τὸ ἀνθρώπων μεταποιῆται γένος, διδακτῆς τε καὶ αὐτομαθοῦς, τὸ μὲν ἀσθενέστερον διδασκομένης, ἑτοίμης δὲ τὸ ἐρρωμένον.

264"Bu vakitte" der, bilgelik "sana" sevinci "doğuracak" (Tekvin 17,21). Ey en hayranlık verici olan, hangi vakti gösteriyorsun? Meydana gelmiş olanların gösteremediği tek vakti mi? Çünkü gerçek vakit O'nun kendisidir: bütünün doğuşu; yerin, göğün, aradaki tabiatların, bütün hayvanların ve bitkilerin iyi gidişi ve elverişli zamanı.

264

„Εἰς δὲ τὸν καιρὸν τοῦτον τέξεταί σοι“, φησίν, ἡ σοφία χαράν (ibid.). ποῖον, ὦ θαυμασιώτατε, δεικνύεις καιρόν; ἢ τὸν ὑπὸ γενέσεως ἄδεικτον μόνον; ὁ γὰρ ἀληθὴς αὐτὸς ⟨ἂν⟩ εἴη καιρός, ἀνατολὴ τῶν ὅλων, ἡ εὐπραξία καὶ εὐκαιρία γῆς, οὐρανοῦ, τῶν μεταξὺ φύσεων, ζῴων ὁμοῦ καὶ φυτῶν ἁπάντων.

265Bu yüzden Musa, kaçan ve aretē uğruna karşı saftakilerle savaşa girişmek istemeyenlere şöyle demeye cesaret etti: "Vakit onlardan çekildi, Rab ise bizimledir" (Sayılar 14,9). Neredeyse açıkça Tanrı'nın vakit olduğunu kabul ediyor; O, her dinsizden uzak durur, aretē sahibi psykhēlerde ise dolaşır.

265

ὅθεν καὶ Μωυσῆς ἐθάρρησεν εἰπεῖν τοῖς ἀποδεδρακόσι καὶ μὴ θέλουσι τὸν ὑπὲρ ἀρετῆς ἄρασθαι πόλεμον πρὸς τοὺς ἀντιτεταγμένους· „ἀφέστηκεν ὁ καιρὸς ἀπ’ αὐτῶν, ὁ δὲ κύριος ἐν ἡμῖν“ (Num. 14,9). μόνον γὰρ οὐκ ἄντικρυς ὁμολογεῖ τὸν θεὸν καιρόν, ὃς παντὸς μὲν ἀσεβοῦς μακρὰν ἀφέστηκεν, ἀρετώσαις δ’ ἐμπεριπατεῖ ψυχαῖς.

266Çünkü şöyle der: "Aranızda dolaşacağım ve sizin Tanrınız olacağım" (Levililer 26,12). Yılın mevsimlerine "vakitler" diyenler ise adları asıl anlamlarıyla kullanmazlar; çünkü işlerin tabiatını pek titizlikle incelememişler, büyük ölçüde gelişigüzel davranmışlardır.

266

„περιπατήσω“ γάρ φησιν „ἐν ὑμῖν, καὶ ἔσομαι ὑμῶν θεός“ (Lev. 26,12). οἱ δὲ τὰς ὥρας τοῦ ἔτους καιροὺς εἶναι λέγοντες οὐ κυρίως καταχρῶνται τοῖς ὀνόμασιν, ἅτε μὴ πάνυ τὰς φύσεις τῶν πραγμάτων ἠκριβωκότες, ἀλλὰ πολλοῦ τοῦ εἰκῇ μετέχοντες.

267Doğacak olanın güzelliğini daha da vurgulamak için onun "öteki yılda" (Tekvin 17,21) doğacağını söyler. "Öteki yıl" ile ayın ya da güneşin dolanımlarıyla ölçülen zaman aralığını değil, gerçekten olağandışı, yabancı ve yeni olanı, görülen ve hissedilen şeylerden başka olanı, cisimsiz ve düşünülür şeylerde aranan, zamanın örneği ve ilk örneği olma payını almış olan ebediyeti anlatır. Ebediyet düşünülür kosmosun hayatı diye kaydedilir; nasıl ki zaman da hissedilir kosmosun hayatıdır.

267

Ἐπιτείνων δὲ τὸ κάλλος τοῦ γεννωμένου φησὶν αὐτὸ „ἐν τῷ ἐνιαυτῷ τῷ ἑτέρῳ“ (Gen. 17,21) γεννηθήσεσθαι, ἐνιαυτὸν ἕτερον οὐ ⟨τὸ⟩ τοῦ χρόνου μηνύων διάστημα, ὃ ταῖς σεληνιακαῖς ἢ ἡλιακαῖς ἀναμετρεῖται περιόδοις, ἀλλὰ τὸ ἔκτοπον καὶ ξένον καὶ καινὸν ὄντως, ἕτερον τῶν ὁρωμένων καὶ αἰσθητῶν, ἐν ἀσωμάτοις καὶ νοητοῖς ἐξεταζόμενον, ὅπερ τὸ χρόνου παράδειγμα καὶ ἀρχέτυπον εἴληχεν, αἰῶνα. αἰὼν δὲ ἀναγράφεται τοῦ νοητοῦ βίος κόσμου, ὡς αἰσθητοῦ χρόνος.

268İshak da bu yılda "yüz kat veren arpa bulur" (Tekvin 26,12); çünkü Tanrı'nın lütuflarını daha çok iyiliğin doğması için ekmiştir; öyle ki layık olanların olabildiğince çoğu bundan pay alsın.

268

ἐν ᾧ ἐνιαυτῷ καὶ „τὴν ἑκατοστεύουσαν εὑρίσκει κριθὴν“ (Gen. 26,12) ὁ τὰς θεοῦ χάριτας ἐπὶ γενέσει πλειόνων σπείρας ἀγαθῶν, ἵν’ ὡς πλεῖστοι τῶν ἐπαξίων τυχεῖν μεταλάβωσιν.

269Ama eken genellikle biçer de. İshak ise kıskançlığa ve kötülüğe düşman olan aretēyi göstererek ekti; ama onun biçtiği değil, bulduğu söylenir. Çünkü iyiliklerin başağını daha dolgun ve dolu yapan başka biriydi; o, daha büyük umutları ve daha çok bağışı hazırlayıp düzenleyerek arayanların bulması için önlerine koydu.

269

ἀλλὰ γὰρ τῷ σπείραντι καὶ θερίζειν ἔθος· ὁ δ’ ἔσπειρε μὲν ἐπιδεικνύμενος τὴν ἐχθρὰν φθόνου καὶ κακίας ἀρετήν, εὑρεῖν δέ, ἀλλ’ οὐ θερίσαι λέγεται· ὁ γὰρ στάχυν ἁδρότερον τῶν εὐεργεσιῶν καὶ πλήρη πεποιηκὼς ἕτερος ἦν, ὃς εὐτρεπισάμενος καὶ ἑτοιμασάμενος ἐλπίδας μείζους καὶ πλείους δωρεὰς προὔθηκε τοῖς ζητοῦσιν εἰς εὕρεσιν.

270"Onunla konuşmayı tamamladı" (Tekvin 17,22) sözü, "önceden bilgelikten yoksun olan dinleyiciyi kâmil kıldı ve onu ölümsüz sözlerle doldurdu" demekle aynıdır. Öğrenci kâmil olunca "Rab İbrahim'in yanından yukarı çıktı" (Tekvin 17,22). Bununla ondan ayrıldığını göstermez, çünkü bilge tabiatça Tanrı'nın izinden gidendir; öğrencinin isteğiyle hareket ettiğini göstermek ister: öğretmen artık başında durmadığında, öğrendiğini kendisi zorlanmadan ortaya koysun, kendiliğinden ve kimse buyurmadan doğan bir istekle kendi başına uygulasın. Çünkü öğretmen, öğrenene fısıldanmadan, kendi isteğiyle çalışması için yer açar ve hiç unutulmayacak bir hafızanın en sağlam suretini onda kazır.

270

Τὸ δὲ „συνετέλεσε λαλῶν πρὸς αὐτὸν“ (Gen. 17,22) ἴσον ἐστὶ τῷ τὸν ἀκροατὴν αὐτὸν ἐτελείωσε κενὸν ὄντα σοφίας πρότερον καὶ ἀθανάτων λόγων ἐπλήρωσεν. ἐπεὶ δὲ τέλειος ὁ μαθητὴς ἐγένετο, „ἀνέβη κύριος ἀπὸ Ἀβραάμ“ (ibid.) δηλῶν, οὐχ ὅτι διεζεύχθη — φύσει γὰρ θεοῦ ὀπαδὸς ὁ σοφός —, ἀλλὰ τὸ ἑκούσιον τοῦ μαθητοῦ βουλόμενος παραστῆσαι, ἵν’, ὅπερ ἔμαθε, μηκέτι ἐφεστῶτος τοῦ διδάσκοντος χωρὶς ἀνάγκης αὐτὸς ἐπιδεικνύμενος, ἐθελουργῷ καὶ αὐτοκελεύστῳ προθυμίᾳ χρώμενος, ἐνεργῇ δι’ ἑαυτοῦ. δίδωσι γὰρ ὁ διδάσκαλος τῷ μαθόντι τόπον πρὸς τὴν ἄνευ ὑποβολῆς ἑκούσιον μελέτην, ἀλήστου μνήμης ἐγχαράττων βεβαιότατον εἶδος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…