I. Kitap
1.1Bundan önceki yazı, Tanrı'nın gönderdiği düşlerden birinci türe girenleri ele alıyordu; bu türde, dediğimiz gibi, uykudaki tasavvurları ilahî olan kendi girişimiyle gönderir. Bu yazıda ise elimizden geldiğince ikinci türe uyan düşleri açıklayacağız.
Ἡ μὲν πρὸ ταύτης γραφὴ περιεῖχε τῶν θεοπέμπτων ὀνείρων τοὺς κατὰ τὸ πρῶτον εἶδος ταττομένους, ἐφ’ οὗ τὸ θεῖον ἐλέγομεν κατὰ τὴν ἰδίαν ἐπιβολὴν τὰς ἐν τοῖς ὕπνοις ἐπιπέμπειν φαντασίας. ἐν ταύτῃ δ’, ὡς ἂν οἷόν τε ᾖ, δηλώσομεν τοὺς ἐφαρμόττοντας τῷ δευτέρῳ.
1.2İkinci tür, nous'umuzun bütünün nous'uyla birlikte hareket ederek kendi kendine tutulduğu ve Tanrı'dan ilham aldığı, böylece gelecek şeylerden bazılarını önceden sezip bilebildiği türdür. Bu türe ilk uyan düş, gökteki merdivenle ilgili şu görünümdür:
δεύτερον δ’ εἶδος, ἐν ᾧ ὁ ἡμέτερος νοῦς τῷ τῶν ὅλων συγκινούμενος ἐξ ἑαυτοῦ κατέχεσθαί τε καὶ θεοφορεῖσθαι δοκεῖ, ὡς ἱκανὸς εἶναι προλαμβάνειν καὶ προγινώσκειν τι τῶν μελλόντων. ὄναρ δ’ ἐστὶ πρῶτον οἰκεῖον εἴδει τῷ σημαινομένῳ τὸ φανὲν ἐπὶ τῆς οὐρανοῦ κλίμακος τόδε·
1.3"Ve düş gördü: İşte yere dayanmış bir merdiven, başı göğe ulaşıyordu; Tanrı'nın melekleri onun üzerinde çıkıp iniyordu. Rab de onun üzerine dayanmıştı. Ve dedi: 'Ben baban İbrahim'in Tanrısı ve İshak'ın Tanrısıyım; korkma. Üzerinde uyuduğun toprağı sana ve soyuna vereceğim. Soyun yerin kumu gibi olacak; denize, güneybatıya, kuzeye ve doğuya doğru yayılacak. Yeryüzünün bütün boyları senin ve soyunun aracılığıyla kutsanacak. İşte ben seninleyim; gideceğin her yolda seni koruyacağım ve seni bu topraklara geri döndüreceğim; çünkü sana söylediğim her şeyi yapıncaya dek seni bırakmayacağım'" (Tekvin 28,12-15).
„καὶ ἐνυπνιάσθη· καὶ ἰδοὺ κλῖμαξ ἐστηριγμένη ἐν τῇ γῇ, ἧς ἡ κεφαλὴ ἀφικνεῖτο εἰς τὸν οὐρανόν, καὶ οἱ ἄγγελοι τοῦ θεοῦ ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον ἐπ’ αὐτῆς· ὁ δὲ κύριος ἐπεστήρικτο ἐπ’ αὐτῆς· καὶ εἶπεν· ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς Ἀβραὰμ τοῦ πατρός σου καὶ ὁ θεὸς Ἰσαάκ· μὴ φοβοῦ· ἡ γῆ, ἐφ’ ἧς σὺ καθεύδεις, σοὶ δώσω αὐτὴν καὶ τῷ σπέρματί σου, καὶ ἔσται τὸ σπέρμα σου ὡς ἡ ἄμμος τῆς γῆς, καὶ πλατυνθήσεται ἐπὶ θάλασσαν καὶ λίβα καὶ βορρᾶν καὶ ἀνατολάς· καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς καὶ ⟨ἐν⟩ τῷ σπέρματί σου. καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μετὰ σοῦ, διαφυλάσσων σε ἐν τῇ ὁδῷ πάσῃ, ᾗ ἂν πορευθῇς· καὶ ἀποστρέψω σε εἰς τὴν γῆν ταύτην, ὅτι οὐ μή σε ἐγκαταλίπω, ἕως τοῦ ποιῆσαί με πάντα ὅσα ἐλάλησα σοι“ (Gen. 28,12—15).
1.4Bu görünümün zorunlu bir hazırlığı vardır; onu titizlikle incelersek görünümün anlattıklarını da belki kolayca kavrayabiliriz. Bu hazırlık nedir? Şöyle der: "Yakup yemin kuyusundan çıkıp Harran'a gitti ve bir yere rastladı; çünkü güneş batmıştı. Oranın taşlarından birini alıp başının altına koydu ve o yerde uyudu" (Tekvin 28,10-11). Hemen ardından da düş gelir.
προκατασκευὴ δ’ ἐστὶ τῆς φαντασίας ἀναγκαία, ἣν ἀκριβώσαντες εὐμαρῶς ἴσως δυνησόμεθα καὶ τὰ δηλούμενα ὑπὸ τῆς φαντασίας καταλαβεῖν. τίς οὖν ἡ προκατασκευή; „καὶ ἐξῆλθε“ φησίν „Ἰακὼβ ἀπὸ τοῦ φρέατος τοῦ ὅρκου καὶ ἐπορεύθη εἰς Χαρράν, καὶ ἀπήντησε τόπῳ· ἔδυ γὰρ ὁ ἥλιος· καὶ ἔλαβεν ἀπὸ τῶν λίθων τοῦ τόπου καὶ ἔθηκε πρὸς κεφαλῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκοιμήθη ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ“ (ibid. 10. 11)· κἄπειτ’ εὐθύς ἐστι τὸ ὄναρ.
1.5Öyleyse başta şu üç soruyu ele almak gerekir: Birincisi, yemin kuyusu nedir ve neden böyle adlandırılmıştır? İkincisi, Harran nedir ve Yakup söz konusu kuyudan çıkınca neden hemen Harran'a gider? Üçüncüsü, o yer nedir ve Yakup oraya varınca neden güneş batar, o da uyur?
οὐκοῦν ἄξιον ἐν ἀρχῇ ταυτὶ τρία διαπορῆσαι· ἓν μὲν τί τὸ τοῦ ὅρκου φρέαρ καὶ διὰ τί οὕτως ὠνομάσθη, δεύτερον δὲ τίς ἡ Χαρρὰν καὶ διὰ τί ἀπὸ τοῦ λεχθέντος φρέατος ἐξελθὼν εἰς Χαρρὰν ἔρχεται εὐθύς, τρίτον τίς ὁ τόπος καὶ διὰ τί, ὅταν γένηται κατ’ αὐτόν, ὁ μὲν ἥλιος δύεται, αὐτὸς δὲ κοιμᾶται.
1.6Hemen ilkine bakalım. Bana öyle geliyor ki kuyu epistēmēnin simgesidir. Çünkü epistēmēnin tabiatı yüzeysel değil, çok derindir; ortada durmaz, bir yerlerde gizlenmeyi sever; kolayca değil, pek çok emekle ve güçbela bulunur. Bu, yalnız büyük ve sayısız kuramlar içeren epistēmēlerde değil, en değersizlerinde de görülür.
Σκοπῶμεν οὖν αὐτίκα τὸ πρῶτον. ἐμοὶ τοίνυν δοκεῖ σύμβολον εἶναι τὸ φρέαρ ἐπιστήμης· οὐ γάρ ἐστιν ἐπιπόλαιος αὐτῆς ἡ φύσις, ἀλλὰ πάνυ βαθεῖα· οὐδ’ ἐν φανερῷ πρόκειται, ἀλλ’ ἐν ἀφανεῖ που κρύπτεσθαι φιλεῖ· οὐδὲ ῥᾳδίως, ἀλλὰ μετὰ πολλῶν πόνων καὶ μόλις ἀνευρίσκεται. καὶ ταῦτ’ οὐ μόνον ἐπὶ τῶν μεγάλα καὶ ἀμύθητα ὅσα θεωρήματα ἐχουσῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν εὐτελεστάτων θεωρεῖται.
1.7Tekhnēlerden dilediğini seç; bana en iyisini değil, hepsinin en silikini seç: şehirde yetişmiş hiçbir özgür insanın isteyerek uğraşmayacağı, kırda ise ancak huysuz ve geçimsiz, ona istemediği birçok şeyi zorla yaptıran bir efendiyle boğuşan bir kölenin istemeye istemeye güçbela yapacağı bir tekhnēyi.
ἣν γοῦν ἂν ἐθέλῃς ἑλοῦ τῶν τεχνῶν, μή μοι τὴν ἀρίστην, ἀλλὰ τὴν πασῶν ἀφανεστάτην, ἣν ἐλεύθερος μὲν ἴσως οὐδεὶς ἐν πόλει τραφεὶς ἑκὼν ἐπιτηδεύσειεν ἄν, ἐν ἀγρῷ δὲ μόλις ἄκων οἰκέτης δυσκόλῳ καὶ δυστρόπῳ παλαίων δεσπότῃ βιαζομένῳ πολλὰ δρᾶν τῶν ἀβουλήτων.
1.8Bu işin basit değil karmaşık olduğu anlaşılacaktır; avlanarak yakalanmaz, bulunması ve üstesinden gelinmesi güçtür; üşengeçliğe, ihmale ve tembelliğe düşmandır; çaba, hırs, ter ve kaygıyla doludur. Bu yüzden kazanlar bu kuyuda su bile bulamadıklarını söylerler (Tekvin 26,32); çünkü epistēmēlerin sonu yalnız güç bulunur değil, büsbütün bulunamaz.
εὑρεθήσεται γὰρ οὐχ ἁπλοῦν, ἀλλὰ ποικίλον τὸ πρᾶγμα, οὐ θήρᾳ ληπτόν, δυσεύρετον, δυσπεριγένητον, ἐχθρὸν μὲν ὄκνῳ καὶ ἀμελείᾳ καὶ ῥᾳθυμίᾳ, σπουδῆς δὲ καὶ φιλοτιμίας ἱδρώτων τε καὶ φροντίδων μεστόν. οὗ χάριν οὐδ’ ὕδωρ ἐν τῷ φρέατι τούτῳ φασὶν οἱ ὀρύττοντες εὑρεῖν (Gen. 26,32), ἐπειδὴ τὰ τέλη τῶν ἐπιστημῶν οὐ δυσεύρετα μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀνεύρετα παντελῶς εἶναι συμβέβηκε.
1.9Birinin ötekinden daha iyi dilbilgici ya da daha iyi geometrici olmasının sebebi de budur: ilerlemeler ve gelişmeler sınırlarla çizilemez. Çünkü öğrenilmiş olanlardan daha fazlası her zaman geride kalır ve bekler; öyle ki epistēmēnin sınırlarına dokunduğu sanılan kişi başka bir yargıca göre yarım kalmış sayılır, hakikatin yargısına göre ise daha yeni başlamış görünür.
γραμματικώτερος δὲ διὰ τοῦτο καὶ γεωμετρικώτερος ἕτερος ἑτέρου γίνεται τῷ τὰς ἐπιτάσεις καὶ παραυξήσεις ἀμήχανον εἶναι ὅροις περιγραφῆναι· πλείω γὰρ ἀεὶ τῶν εἰς μάθησιν ἡκόντων τὰ ἀπολειπόμενα ἐκδέχεται καὶ ἐφεδρεύει, ὡς καὶ τὸν ἅπτεσθαι περάτων ἐπιστήμης ὑπολαμβανόμενον ἡμιτελῆ παρ’ ἑτέρῳ κριτῇ νομίζεσθαι, παρὰ δὲ ἀληθείᾳ δικαζούσῃ καὶ ἄρτι ἄρχεσθαι δοκεῖν.
1.10Biri "hayat kısa, tekhnē uzun" demiştir. Tekhnēnin büyüklüğünü en iyi, ona gerçekten derinlemesine dalan ve onu bir kuyu gibi kazan kişi kavrar. Bu yüzden bir hikâyeye göre saçları ağarmış, pek yaşlı biri ölürken ağlamış; ölüm korkusundan doğan bir korkaklıkla değil, terbiye özlemiyle; çünkü ondan en son çıkarken ona daha yeni girer gibiymiş.
„βραχὺς μὲν γὰρ ὁ βίος,“ ἔφη τις, „ἡ δὲ τέχνη μακρά,“ ἧς ἄριστα καταλαμβάνει τὸ μέγεθος ὁ ἀψευδῶς ἐμβαθύνων αὐτῇ καὶ ὥσπερ φρέαρ αὐτὴν ὀρύττων. διὸ καὶ τελευτῶντά τινα πολιὸν ἤδη καὶ ὑπέργηρων λόγος ἔχει δακρύειν, οὐ δι’ ἀνανδρίαν φόβῳ θανάτου, ἀλλὰ διὰ παιδείας ἵμερον ὡς νῦν πρῶτον εἰς αὐτὴν εἰσιόντα, ὅτε πανύστατ’ ἔξεισιν.
1.11Çünkü bedenin gücü zamanla solarken psykhē epistēmē için çiçeklenir. Bu yüzden işleri daha doğru kavrayışta gençleşip güçlenmeden önce çelme yemek ağır gelir. Bu hâl bilgiye düşkün olan herkesin ortak hâlidir; onlarda eski bilgilerin üzerine yeni bilgiler doğar ve parlar; bunların çoğunu psykhē, kısır ve verimsiz değilse, kendisi doğurur; çoğunu da tabiat, zihinleri keskin görenlere beklenmedik biçimde, kendiliğinden gösterir. Sınırı ve sonu olmayan epistēmē kuyusunun böyle olduğu gösterilmiş oldu.
ἀνθεῖ γὰρ ἡ ψυχὴ πρὸς ἐπιστήμην, ὁπότε αἱ τοῦ σώματος ἀκμαὶ χρόνου μήκει μαραίνονται. πρὶν οὖν ἡβῆσαι καὶ ἐννεάσαι τῇ τῶν πραγμάτων ἀκριβεστέρᾳ καταλήψει, χαλεπὸν ὑποσκελισθῆναι. τὸ δὲ πάθος τοῦτο κοινὸν ἁπάντων ἐστὶ τῶν φιλομαθῶν, οἷς νέα ἐπὶ παλαιοῖς ἀνίσχει καὶ ἀναλάμπει θεωρήματα, πολλὰ μὲν καὶ τῆς ψυχῆς, ὁπότε μὴ στεῖρα καὶ ἄγονος εἴη, τικτούσης, πολλὰ δὲ καὶ τῆς φύσεως ἀτεκμάρτως ἐκ ταὐτομάτου προφαινούσης τοῖς διάνοιαν ὀξυδορκοῦσι. τὸ μὲν οὖν ἐπιστήμης φρέαρ ὅρον καὶ τελευτὴν οὐκ ἔχον τοιοῦτον ἀπεδείχθη.
1.12Kuyunun neden "yemin" diye adlandırıldığını da söylemek gerekir (Tekvin 26,33). Kuşkulu işler yeminle karara bağlanır, sağlam olmayanlar sağlamlaşır, inanılmaz olanlar güvenilirlik kazanır. Bundan şu sonuç çıkar: İnsan hiçbir şeyi, bilgelik cinsinin sınırsız ve sonsuz olduğu kadar kesinlikle doğrulayamaz.
διὰ τί δὲ ὅρκος ὠνομάσθη (Gen. 26,33), λεκτέον· τὰ ἐνδοιαζόμενα τῶν πραγμάτων ὅρκῳ διακρίνεται καὶ τὰ ἀβέβαια βεβαιοῦται καὶ τὰ ἄπιστα λαμβάνει πίστιν· ἐξ ὧν ἐκεῖνο συνάγεται, ὅτι περὶ οὐδενὸς ἄν τις οὕτως βεβαιώσαιτο, ὡς περὶ τοῦ τὸ σοφίας γένος ἀπερίγραφον καὶ ἀτελεύτητον εἶναι.
1.13Bu konuları yemin etmeden anlatana da katılmak güzeldir; ama kolayca onay vermeyen kişi, anlatan yemin ettiğinde onaylasın. Hiç kimse de böyle bir yemini etmekten kaçınmasın; yeminine sadık kalanların taş kitabelerine yazılacağını iyi bilsin.
καλὸν μὲν οὖν καὶ ἀνωμότῳ διεξιόντι περὶ τούτων συνεπιγράφεσθαι· ὁ δὲ μὴ λίαν εἰς συναίνεσιν εὐχερὴς ἐνωμότῳ γενομένῳ συναινείτω. μηδεὶς δὲ ὀμνύναι τὸν τοιοῦτον ὅρκον ἀναδυέσθω σαφῶς εἰδώς, ὅτι ἐν εὐόρκων γραφήσεται στήλαις.
1.14Bunlar hakkında bu kadar yeter. Sıradaki soru şudur: İbrahim'in ve İshak'ın adamları dört kuyu kazdığı hâlde (Tekvin 21,25; 26,19-23) neden dördüncüsüne ve sonuncusuna "yemin" adı verilmiştir?
ἅλις μὲν δὴ τούτων. ἑπόμενον δ’ ἂν εἴη σκέψασθαι, διὰ τί τεττάρων ὀρυττομένων φρεάτων ὑπὸ τῶν ἀμφὶ τὸν Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ (Gen. 21, 25. 26,19—23) τὸ τέταρτον καὶ τελευταῖον „ὅρκος“ προσερρήθη.
1.15Belki de alegori yoluyla şunu göstermek istiyor: Bu kosmosu oluşturan dört şey bulunduğu gibi, bizde de, insan biçiminde şekillenip damgalanmamızı sağlayan aynı sayıda şey vardır. Bunlardan üçü bir şekilde kavranabilir, dördüncüsü ise bütün yargıçlar için kavranamazdır.
μήποτ’ οὖν δι’ ὑπονοιῶν ἐκεῖνο βούλεται παραστῆσαι, ὅτι κἀν τῷ παντὶ τεττάρων ὄντων, ἐξ ὧν συνέστηκεν ὅδε ὁ κόσμος, καὶ ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ἰσαρίθμων, ἐξ ὧν διαπλασθέντες εἰς ἀνθρωπόμορφον εἶδος ἐτυπώθημεν, τὰ μὲν [[οὖν]ὗν] τρία πέφυκεν ἀμηγέπῃ καταλαμβάνεσθαι, τὸ δὲ τέταρτον ἀκατάληπτον πᾶσι τοῖς κριταῖς ἐστιν.
1.16Kosmosta bunlar toprak, su, hava ve göktür; hepsi dört. Bunlardan ötekiler, bulunması güç olsa da büsbütün bulunamaz olmayan bir kısmete layık görülmüştür.
ἐν μὲν οὖν τῷ κόσμῳ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ οὐρανὸν τέτταρα τὰ πάντα εἶναι συμβέβηκεν· ὧν τὰ μὲν ἄλλα κἂν δυσευρέτου, ἀλλ’ οὐκ εἰσάπαν ἀνευρέτου μοίρας ἠξίωται.
1.17Çünkü toprak hakkında şunları kavrarız: Ağır, çözülmez ve katı bir cisimdir; dağlara ve ovalara bölünmüş, ırmaklarla ve denizle ayrılmıştır; öyle ki bir kısmı ada, bir kısmı kıta olur. Bir kısmının toprağı ince, bir kısmınınki derindir; bir kısmı sert, çetin, taşlık ve büsbütün verimsiz, bir kısmı düz, yumuşak ve pek verimlidir. Bunlara ek olarak daha sayısız başka şey de kavrarız.
καὶ γὰρ γῆν, ὅτι ἐστὶ σῶμα βαρὺ καὶ ἀδιάλυτον καὶ στερέμνιον καὶ τεμνόμενον εἰς ὄρη καὶ πεδιάδας χώρας καὶ ποταμοῖς καὶ θαλάττῃ διαιρούμενον, ὡς τὰ μὲν νησιάζειν, τὰ δὲ ἠπειροῦσθαι, καὶ ὅτι τὸ μὲν αὐτῆς λεπτόγεων, τὸ δὲ βαθύγειον, καὶ τὸ μὲν τραχὺ καὶ στρυφνὸν καὶ λιθῶδες καὶ εἰσάπαν ἄγονον, τὸ δὲ λεῖον καὶ μαλακὸν καὶ γονιμώτατον, καὶ μυρία πρὸς τούτοις ἕτερα καταλαμβάνομεν·
1.18Su hakkında da şunları kavrarız: Söylenenlerin birçoğunu toprakla ortak taşır, başka kendine has özellikleri de vardır. Bir kısmı tatlı, bir kısmı tuzlu, bir kısmı da başka niteliklerle ayrılmıştır. Bir kısmı içilir, bir kısmı içilmez; ama ikisi de herkes için değil: birini içebilenler ötekini içemez, birini içemeyenler ise ötekini kesinlikle içebilir. Bir kısmı tabiatça soğuk, bir kısmı tabiatça sıcaktır.
καὶ πάλιν ὕδωρ ὅτι πολλά τε τῶν εἰρημένων ἔχει κοινὰ πρὸς γῆν καὶ ἐξαίρετα ἕτερα· τὸ μὲν γὰρ αὐτοῦ γλυκύ, τὸ δ’ ἁλμυρόν, τὸ δ’ ἄλλαις διακεκριμένον ἰδέαις· καὶ τὸ μὲν πότιμον, τὸ δ’ οὐ πότιμον—καὶ ἑκάτερον οὐ πᾶσιν, ἀλλ’ οἷς θάτερον, οὐ τὸ ἕτερον, καὶ οἷς μὴ θάτερον, πάντως τὸ ἕτερον —, καὶ τὸ μὲν φύσει ψυχρόν, τὸ δὲ φύσει θερμόν —
1.19Çünkü pek çok yerde kaynar su çıkaran sayısız pınar vardır, yalnız karada değil denizde de. Nitekim açık denizlerin ortasında kaynar su fışkırtan damarlar görülmüştür; çevredeki denizlerin o kadar büyük yayılışı, ezelden beri üzerlerine taşmasına rağmen onları ne söndürebilmiş ne de azıcık olsun soğutabilmiştir.
εἰσὶ γὰρ μυρίαι πολλαχόθι πηγαὶ ζέον ὕδωρ ἐκδιδοῦσαι, οὐ κατὰ γῆν μόνον ἀλλὰ καὶ κατὰ θάλατταν· ἤδη γοῦν ἐφάνησαν φλέβες ἀνομβροῦσαι ζέον ὕδωρ ἐν μέσοις πελάγεσιν, ἃς ἡ τοσαύτη τῶν ἐν κύκλῳ πελαγῶν ἀνάχυσις ἐξ αἰῶνος ἐπικλύζουσα οὐκ ἴσχυσε σβέσαι, ἀλλ’ οὐδ’ ἐπὶ ποσὸν ἀνεῖναι —·
1.20Hava hakkında da şunları kavrarız: Cisimlerin etrafında yer değiştirerek onlara yol veren bir tabiatı vardır; hayatın, solumanın, görmenin, işitmenin ve öteki hislerin aracıdır; yoğunlaşmayı ve seyrelmeyi, hareketi ve durgunluğu kabul eder; her türlü dönüşüme ve değişikliğe uğrar ve bunları başka şeylerde de meydana getirir; kışları, yazları, sonbahar ve ilkbahar mevsimlerini doğurur; yılın dönümü de bunlarla tamamlanır.
καὶ πάλιν ὅτι ὁ ἀὴρ ἔχει φύσιν εἴκουσαν ἀντιπεριιστάμενος τοῖς σώμασιν, ὄργανον ὢν ζωῆς, ἀναπνοῆς, ὁράσεως, ἀκοῆς, τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, πυκνότητας καὶ μανότητας κινήσεις τε καὶ ἠρεμίας ἐνδεχόμενος, τροπὰς καὶ μεταβολὰς παντοίας τρεπόμενός τε καὶ μεταβάλλων, χειμῶνας καὶ θέρη γεννῶν καὶ τὰς μετοπωρινὰς καὶ ἐαρινὰς ὥρας, ἐξ ὧν ὁ ἐνιαυτοῦ κύκλος πέφυκε περατοῦσθαι.
1.21Bütün bunları hissederiz; gök ise kavranamaz bir tabiata sahiptir; bize kendisi hakkında açık hiçbir işaret göndermemiştir. Ne diyebiliriz ki? Bazılarının düşündüğü gibi donmuş bir buz mu? Yoksa en saf ateş mi? Yoksa dört öğeden hiçbirine katılmayan, daire çizerek dönen beşinci bir cisim mi? Peki ya sabit yıldızların en dıştaki küresi yukarıya doğru derinliğe sahip midir, yoksa düzlem şekillerine benzeyen, derinlikten yoksun bir yüzeyden mi ibarettir? Peki ya şu:
τούτων μὲν δὴ πάντων αἰσθανόμεθα, ὁ δ’ οὐρανὸς ἀκατάληπτον ἔχει τὴν φύσιν, οὐδὲν ἑαυτοῦ σαφὲς γνώρισμα πρὸς ἡμᾶς ἀποστείλας. τί γὰρ ἂν εἴποιμεν; ὅτι πεπηγώς ἐστι κρύσταλλος, ὡς ἠξίωσάν τινες; ἢ ὅτι πῦρ τὸ καθαρώτατον; ἢ ὅτι πέμπτον κυκλοφορικὸν σῶμα, μηδενὸς τῶν τεττάρων στοιχείων μετέχον; τί δ’; ἡ ἀπλανὴς καὶ ἐξωτάτω σφαῖρα πρὸς τὸ ἄνω βάθος ἔχει ἢ αὐτὸ μόνον ἐστὶν ἐπιφάνεια βάθους ἐρήμη, τοῖς ἐπιπέδοις σχήμασιν ἐοικυῖα; τί δ’;
1.22Yıldızlar ateşle dolu toprak kütleleri midir? Bazıları onlara vadi, koyak ve kızgın demir külçeleri demiştir; oysa bu tür şeylerin dinsizleri cezalandırmak için bulunduğu zindanı ve değirmeni asıl kendileri hak eder. Yoksa yıldızlar, birinin dediği gibi, kesintisiz ve sıkı bir yapı, esirin çözülmez yoğunlaşmaları mıdır? Canlı ve nous sahibi midirler, yoksa nous'tan ve psykhēden yoksun mudurlar? Seçerek mi hareket ederler, yoksa yalnız zorunlu hareketlere mi sahiptirler? Peki ya şu:
οἱ ἀστέρες πότερον γῆς εἰσιν ὄγκοι πυρὸς πλήρεις — ἄγκεα γὰρ καὶ νάπας καὶ μύδρους διαπύρους εἶπον αὐτοὺς εἶναί τινες, αὐτοὶ δεσμωτηρίου καὶ μύλωνος, ἐν οἷς τὰ τοιαῦτά ἐστιν ἐπὶ τιμωρίᾳ τῶν ἀσεβῶν, ὄντες ἐπάξιοι — ἢ συνεχὴς καί, ὡς εἶπέ τις, πυκνὴ ἁρμονία, πιλήματα ἀδιάλυτα αἰθέρος; ἔμψυχοι δὲ καὶ νοεροὶ ἢ νοῦ καὶ ψυχῆς ἀμέτοχοι; προαιρετικὰς δὲ ἢ κατηναγκασμένας αὐτὸ μόνον κινήσεις ἔχοντες; τί δέ;
1.23Ay, kendine ait bir ışık mı taşır, yoksa güneş ışınlarıyla aydınlanan ödünç bir ışık mı? Yoksa kendi başına bunlardan hiçbiri değil de ikisinin, kendi ateşiyle başkasının ateşinin bir karışımı mıdır? Çünkü bütün bunlar ve bu türden şeyler, kosmostaki cisimlerin en iyisi ve dördüncüsü olan göğe aittir; belirsiz ve kavranamazdırlar; hakikatin sağlam logosuyla değil, tahminler ve sanılarla ele alınırlar.
σελήνη πότερον γνήσιον ἢ νόθον ἐπιφέρεται φέγγος ἡλιακαῖς ἐπιλαμπόμενον ἀκτῖσιν ἢ καθ’ αὑτὸ μὲν ἰδίᾳ τούτων οὐδέτερον, τὸ δ’ ἐξ ἀμφοῖν ὡς ἂν ἐξ οἰκείου καὶ ἀλλοτρίου πυρὸς κρᾶμα; πάντα γὰρ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα τοῦ ἀρίστου τε καὶ τετάρτου τῶν ἐν κόσμῳ σώματος ὄντα, οὐρανοῦ, ἄδηλα καὶ ἀκατάληπτα, στοχασμοῖς καὶ εἰκασίαις, οὐ παγίῳ λόγῳ τῆς ἀληθείας, ἐφορμοῦντα·
1.24Öyle ki biri hiçbir ölümlünün bunlardan hiçbirini açıkça kavrayamayacağına cesaretle yemin bile edebilir. Bu yüzden dördüncü ve kuru kuyuya "yemin" adı verilmiştir; kosmostaki dördüncü şeyin, yani göğün araştırılması
ὥστε κἂν ὀμόσαι τινὰ θαρρήσαντα, ὅτι θνητὸς οὐδεὶς πώποτε ἰσχύσει τούτων ἐναργῶς καταλαβεῖν οὐδέν. ὅρκος διὰ τοῦτ’ ὠνομάσθη τὸ τέταρτον καὶ ξηρὸν φρέαρ, ἡ τοῦ τετάρτου τῶν ἐν τῷ κόσμῳ ζήτησις
1.25sonsuzdur ve her bakımdan güç bulunur. Şimdi de kendimizdeki dördüncü şeyin nasıl özellikle ve olağanüstü bir şekilde tabiatça kavranamaz olduğuna bakalım. Bizdeki en yüksek şeyler dörttür: beden, his, söz, nous. Bunlardan üçü her bakımdan belirsiz değildir; kavranmalarını sağlayan bazı işaretleri kendilerinde taşırlar.
ἀτελεύτητος καὶ πάντῃ δυσεύρετος, οὐρανοῦ. ἴδωμεν δέ, ὃν τρόπον καὶ τὸ ἐν ἡμῖν αὐτοῖς τέταρτον διαφερόντως καὶ κατ’ ἐξαίρετον λόγον ἀκατάληπτον εἶναι πέφυκεν. οὐκοῦν τέτταρα τὰ ἀνωτάτω τῶν περὶ ἡμᾶς ἐστι, σῶμα, αἴσθησις, λόγος, νοῦς· τούτων μὲν δὴ τὰ τρία οὐ κατὰ πάσας ἄδηλα τὰς ἰδέας ἐστίν, ἀλλ’ ἔχει τινὰ δείγματα ἐν ἑαυτοῖς τοῦ καταλαμβάνεσθαι.
1.26Ne demek istiyorum? Bedenin üç boyutlu olduğunu ve altı yönde hareket ettiğini biliriz: üç boyutu vardır, uzunluk, derinlik, genişlik; hareketleri de bunun iki katı, altıdır: yukarı, aşağı, sağa, sola, ileri, geri. Psykhēnin kabı olduğunu da bilmez değiliz. Gelişip olgunlaştığını, eridiğini, yaşlandığını, öldüğünü ve çözüldüğünü de
τί δ’ ἔσθ’ ὅ φημι; ὅτι τὸ σῶμα καὶ τριχῇ διαστατὸν καὶ ἑξαχῇ κινητόν, ἴσμεν, διαστάσεις μὲν τρεῖς ἔχον, μῆκος, βάθος, πλάτος, κινήσεις δὲ τὰς διπλασίας ἕξ, τὴν ἄνω, τὴν κάτω, τὴν ἐπὶ δεξιά, τὴν ἐπὶ εὐώνυμα, τὴν πρόσω, τὴν εἰς τὸ κατόπιν· ἀλλὰ καὶ ὅτι ψυχῆς ἐστιν ἀγγεῖον, οὐκ ἀγνοοῦμεν· ἀλλὰ καὶ ὅτι ἡβᾷ, φθίνει, γηράσκει, τελευτᾷ, διαλύεται,
1.27açıkça biliriz. His konusunda da büsbütün kör ve sağır değiliz. Şunu söyleyebiliriz: His beşe bölünür ve her birinin tabiatın yaptığı kendine ait organları vardır: görmenin gözler, işitmenin kulaklar, koku almanın burun, ötekilerin de kendilerine uyan organlar. Hisler zihnin habercileridir; renkleri, şekilleri, sesleri, kokuların ve tatların özelliklerini, kısacası cisimleri ve onlardaki keyfiyetleri bildirirler. Psykhēnin muhafızlarıdır da; gördüklerini ya da işittiklerini haber verir, dışarıdan zararlı bir şey gelirse onu önceden görüp ona karşı nöbet tutarlar; öyle ki gizlice sızıp hanımlarının
σαφῶς ἴσμεν. καὶ πρὸς αἴσθησιν μέντοι γε οὐ παντάπασιν ἀμβλεῖς καὶ πηροὶ γεγόναμεν, ἀλλ’ ἔχομεν εἰπεῖν, ὅτι καὶ πενταχῇ σχίζεται καὶ ὄργανα ἑκάστης ἐστὶν ὑπὸ φύσεως δημιουργηθέντα οἰκεῖα, ὁράσεως μὲν ὀφθαλμοί, ἀκοῆς δὲ ὦτα, ῥῖνες δὲ ὀσφρήσεως καὶ τῶν ἄλλων τὰ οἷς ἐναρμόζεται, καὶ ὅτι ἄγγελοι διανοίας εἰσὶ διαγγέλλουσαι χρώματα, σχήματα, φωνάς, ἀτμῶν καὶ χυλῶν ἰδιότητας, συνόλως σώματα καὶ ὅσαι ποιότητες ἐν τούτοις, καὶ ὅτι δορυφόροι ψυχῆς εἰσιν, ὅσα ἂν ἴδωσιν ἢ ἀκούσωσι δηλοῦσαι κἂν εἴ τι βλαβερὸν ἔξωθεν ἐπίοι προορώμεναί τε καὶ φυλαττόμεναι, ὡς μὴ λάθρᾳ παρεισρευὲν αἴτιον ζημίας ἀνηκέστου τῇ
1.28onarılmaz bir zarara uğramasına sebep olmasın. Ses de yargımızdan büsbütün kaçmaz. Bir sesin tiz, ötekinin pes; birinin ezgili ve ahenkli, ötekinin ahenksiz ve pek uyumsuz; birinin daha güçlü, ötekinin daha zayıf olduğunu biliriz. Sesler daha sayısız başka bakımdan da ayrılır: türler, renkler, aralıklar, bitişik ve ayrık tetrakordlar, dörtlü, beşli ve oktav uyumları bakımından.
δεσποίνῃ γένηται. καὶ φωνὴ δ’ οὐκ εἰσάπαν ἀποδιδράσκει τὴν ἡμετέραν κρίσιν, ἀλλ’ ἴσμεν ὅτι ἡ μὲν ὀξεῖα, ἡ δὲ βαρεῖα, καὶ ἡ μὲν ἐμμελὴς καὶ ἐναρμόνιος, ἡ δὲ ἀπῳδὸς καὶ λίαν ἀνάρμοστος, καὶ πάλιν ἡ μὲν μείζων, ἡ δὲ ἐλάττων· διαφέρουσι καὶ ἄλλοις μυρίοις, γένεσι, χρώμασι, διαστήμασι, συνημμέναις τάσεσι καὶ διεζευγμέναις, ταῖς διὰ τεττάρων, ταῖς διὰ πέντε, ταῖς διὰ πασῶν συμφωνίαις.
1.29Bütün canlılar arasında yalnız insanın payına düşen eklemli sesle ilgili de bildiğimiz bazı şeyler vardır: zihinden gönderildiğini, ağızda eklemlere ayrıldığını, dilin sesin gerginliğine çarparak ona eklemli yapıyı bastığını ve onu yalnız çıplak bir ses, boş ve biçimsiz bir gürültü olarak değil, söz olarak ortaya çıkardığını, sözü fısıldayan nous karşısında da bir haberci ya da tercüman yerinde olduğunu biliriz.
καὶ μὲν δὲ καὶ τῆς ἐνάρθρου φωνῆς, ἣν μόνος ἐκ πάντων ζῴων ἔλαχεν ἄνθρωπος, ἔστιν ἃ γνωρίζομεν· οἷον ὅτι ἀπὸ διανοίας ἀναπέμπεται, ὅτι ἐν τῷ στόματι ἀρθροῦται, ὅτι ἡ γλῶσσα πλήττουσα τῇ τῆς φωνῆς τάσει τὸ ἔναρθρον ἐνσφραγίζεται καὶ λόγον, ἀλλ’ οὐ ψιλὴν αὐτὸ μόνον φωνὴν ἀργὴν καὶ ἀδιατύπωτον ἦχον ἀπεργάζεται, ὅτι κήρυκος ἢ ἑρμηνέως ἔχει τάξιν πρὸς τὸν ὑποβάλλοντα νοῦν.
1.30Peki kendimizdeki dördüncü şey, yönetici nous da kavranabilir mi? Elbette hayır. Onun özünün ne olduğunu sanırız? Soluk mu, kan mı, yoksa genel olarak bir cisim mi? Ama cisim değildir, cisimsiz olduğunu söylemek gerekir. Yoksa bir sınır mı, bir eidos mu, bir sayı mı, bir entelekheia mı, bir ahenk mi, yoksa var olanlardan başka bir şey mi?
ἆρ’ οὖν καὶ τὸ τέταρτον τῶν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς, ὁ ἡγεμὼν νοῦς, καταληπτός ἐστιν; οὐ δήπου. τί γὰρ αὐτὸν οἰόμεθα κατὰ τὴν οὐσίαν εἶναι; πνεῦμα ἢ αἷμα ἢ σῶμα συνόλως — ἀλλ’ οὐ σῶμα, ἀσώματον δὲ λεκτέον — ἢ πέρας ἢ εἶδος ἢ ἀριθμὸν ἢ ἐνδελέχειαν ἢ ἁρμονίαν ἢ τί τῶν ὄντων;
1.31İnsan doğar doğmaz dışarıdan mı içeri girer, yoksa içimizdeki sıcak tabiat, demircinin akkor hâline getirip soğuk suya daldırdığı demir gibi, çevreleyen hava tarafından en sert hâle gelecek şekilde su mu verilir? Psykhē adının da soğumadan geldiği sanılır. Peki ya şu: İnsanlar ölünce nous söner ve bedenlerle birlikte mi yok olur, yoksa çok uzun bir süre hayatta mı kalır, yoksa büsbütün yok olmaz mı?
γεννώμενον δ’ εὐθὺς ἢ ἔξωθεν εἰσκρίνεται ἢ ὑπὸ τοῦ περιέχοντος ἀέρος ἡ ἔνθερμος ἐν ἡμῖν φύσις οἷα σίδηρος ἐν χαλκέως πεπυρωμένος ὕδατι ψυχρῷ πρὸς τὸ κραταιότατον στομοῦται; διότι καὶ παρὰ τὴν ψῦξιν ὠνομάσθαι ψυχὴ δοκεῖ. τί δέ; τελευτώντων σβέννυται καὶ συμφθείρεται τοῖς σώμασιν ἢ πλεῖστον ἐπιβιοῖ χρόνον ἢ κατὰ τὸ παντελὲς ἄφθαρτόν ἐστι;
1.32Nous bizde nerede yuvalanmıştır? Bir evi payına düşmüş müdür? Bazıları içimizdeki kaleyi, yani başı ona adamıştır; çünkü hisler başın çevresinde pusuya yatar ve muhafızların büyük bir kralın yakınında nöbet tutması yerindedir diye düşünürler. Bazıları ise nous'un bir heykel gibi yürekte taşındığını düşünerek ötekilere karşı direnirler. Öyleyse dördüncü şey her zaman kavranamazdır:
ποῦ δ’ ἐμπεφώλευκεν ὁ νοῦς αὐτῷ; ἆρα οἶκον κεκλήρωται; οἱ μὲν γὰρ τὴν ἀκρόπολιν ἐν ἡμῖν ἀνιέρωσαν αὐτῷ κεφαλήν, περὶ ἣν καὶ αἱ αἰσθήσεις λοχῶσιν, εἰκὸς εἶναι νομίσαντες ἐγγὺς οἷα μεγάλου βασιλέως ἐφεδρεύειν τοὺς δορυφόρους· οἱ δ’ ὑπὸ καρδίας αὐτὸν ἀγαλματοφορεῖσθαι διανοηθέντες γνωσιμαχοῦσιν. ἀεὶ δὴ τὸ τέταρτον ἀκατάληπτον,
1.33kosmosta hava, toprak ve su tabiatının yanında gök; insanda ise beden, his ve tercüman söz yanında nous. Belki de kutsal yazılarda dördüncü yılın "kutsal ve övülmeye değer" olarak gösterilmesi de bu sebeptendir (Levililer 19,24).
οὐρανὸς μὲν ἐν κόσμῳ παρὰ τὴν ἀέρος καὶ γῆς καὶ ὕδατος φύσιν, νοῦς δὲ ἐν ἀνθρώπῳ παρὰ σῶμα καὶ αἴσθησιν καὶ τὸν ἑρμηνέα λόγον. μήποτε μέντοι καὶ τὸ τέταρτον ἔτος „ἅγιον καὶ αἰνετὸν“ ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας ἐν ταῖς ἱεραῖς ἀναγραφαῖς δηλοῦται (Lev. 19,24)·
1.34Çünkü meydana gelmiş olanlar arasında kutsal olan, kosmosta, yok olmayan ve uzun ömürlü tabiatların dolaştığı göktür; insanda ise ilahî bir parça olan nous'tur; hele Musa'ya göre, ki şöyle der: "Yüzüne hayat soluğunu üfledi ve insan canlı bir psykhē oldu" (Tekvin 2,7).
τὸ γὰρ ἐν τοῖς γεγονόσιν ἅγιον οὐρανὸς μέν ἐστιν ἐν κόσμῳ, καθ’ ὃν αἱ ἄφθαρτοι καὶ μακραίωνες φύσεις περιπολοῦσιν, ἐν ἀνθρώπῳ δὲ νοῦς, ἀπόσπασμα θεῖον ὤν, καὶ μάλιστα κατὰ Μωυσέα λέγοντα· „ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν“ (Gen. 2, 7).
1.35Her ikisinin de "övülmeye değer" diye anılması bana boşuna değil gibi geliyor. Çünkü onları doğuran babanın övgülerini, ilahilerini ve kutsanışını yüksek sesle dile getirebilecek olanlar bunlardır: gök ve nous. İnsan öteki canlılardan farklı olarak Var Olan'a hizmet etme ayrıcalığını almıştır; gök ise içindeki varlıkların hareketleriyle her türlü müziği içeren ahengi gerçekleştirerek durmadan şarkı söyler.
καὶ ἑκάτερον δὲ αἰνετὸν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ μοι δοκεῖ προσειρῆσθαι· τὰ γὰρ δυνάμενα τοὺς ἐπαίνους καὶ ὕμνους καὶ εὐδαιμονισμοὺς ἐκτραγῳδεῖν τοῦ γεννήσαντος πατρὸς ταῦτ’ ἐστίν, οὐρανός τε καὶ νοῦς. ἄνθρωπος μὲν γὰρ ἐξαιρέτου παρὰ τὰ ἄλλα ζῷα γέρως ἔλαχε, θεραπεύειν τὸ ὄν, ὁ δὲ οὐρανὸς ἀεὶ μελῳδεῖ, κατὰ τὰς κινήσεις τῶν ἐν ἑαυτῷ τὴν πάμμουσον ἁρμονίαν ἀποτελῶν·
1.36Bu ahengin yankısı kulaklarımıza ulaşsaydı, içimizde dizginlenemez aşklar, kudurmuş özlemler, durmak bilmeyen çılgınca tutkular doğardı; öyle ki zorunlu ihtiyaçlardan bile vazgeçer, artık ölümlüler gibi boğazdan geçen yiyecek ve içeceklerle değil, ölümsüzleşecek olanlar gibi kulaklardan geçen kâmil müziğin ilahî şarkılarıyla beslenirdik. Bir rivayete göre Musa cisimsizleşip bu şarkıları dinlemiş ve kırk gün, kırk gece ne ekmeğe ne suya hiç dokunmamıştır (Çıkış 24,18).
ἧς εἰ συνέβαινε τὴν ἠχὴν εἰς τὰς ἡμετέρας φθάνειν ἀκοάς, ἔρωτες ἂν ἀκάθεκτοι καὶ λελυττηκότες ἵμεροι καὶ ἄπαυστοι καὶ μανιώδεις ἐγίνοντο οἶστροι, ὡς καὶ τῶν ἀναγκαίων ἀπέχεσθαι τρεφομένους μηκέθ’ ὡς θνητοὶ σιτίοις καὶ ποτοῖς διὰ φάρυγγος, ἀλλ’ ὡς οἱ μέλλοντες ἀπαθανατίζεσθαι δι’ ὤτων μουσικῆς τελείας ἐνθέοις ᾠδαῖς· ὧν ἀκροατὴν Μωυσῆν ἀσώματον γενόμενον λόγος ἔχει τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τὰς ἴσας νύκτας μήτε ἄρτου μήτε ὕδατος ψαῦσαι τὸ παράπαν (Exod. 24,18).
1.37Öyleyse müziğin ilk örnek çalgısı olan gök, her şeyin babasının şerefine söylenen ilahiler ahenkle çalınsın diye en mükemmel şekilde akort edilmiş görünür. Aretē olan Lea'nın da dördüncü oğlu doğurunca artık doğuramadığını, doğurganlığını durdurduğunu ya da doğurganlığının durdurulduğunu işitiriz. Çünkü sanırım itiraf olan Yahuda'yı, kâmil meyveyi çiçeklendirdiğinde, ondan sonraki bütün meydana gelişi kuru ve kısır bulmuştu.
ὁ τοίνυν οὐρανός, τὸ μουσικῆς ἀρχέτυπον ὄργανον, ἄκρως ἡρμόσθαι δοκεῖ δι’ οὐδὲν ἕτερον ἢ ἵνα οἱ ἐπὶ τιμῇ τοῦ τῶν ὅλων πατρὸς ᾀδόμενοι ὕμνοι μουσικῶς ἐπιψάλλωνται. καὶ τὴν ἀρετὴν μέντοι Λείαν ἀκούομεν ἐπὶ τῆς τοῦ τετάρτου γενέσεως υἱοῦ μηκέτι τίκτειν δυναμένην, ἀλλ’ ἐπέχουσαν ἢ ἐπεχομένην τὰς γονάς· εὕρισκε γάρ, οἶμαι, πᾶσαν τὴν γένεσιν ἐξ αὐτῆς ξηράν τε καὶ στεῖραν, ἡνίκα Ἰούδαν, τὴν ἐξομολόγησιν, τὸν τέλειον καρπόν, ἤνθησε.
1.38"Doğurmaktan kesildi" (Tekvin 29,35) demekle İshak'ın adamlarının dördüncü kuyuda su bulamaması (Tekvin 26,32) arasında hiçbir fark yoktur; çünkü her iki simgeden de her şeyin, meydana gelmiş olanların doğuşunu ve besinini sulayan Tanrı'ya susadığı anlaşılır.
διαφέρει δ’ οὐδὲν τὸ λέγειν "ἵστασθαι τίκτουσαν” (Gen. 29, 35) τοῦ μὴ εὑρίσκειν ἐν τῷ τετάρτῳ φρέατι τοὺς παῖδας Ἰσαὰκ ὕδωρ (Gen. 26,32), ἐπειδήπερ ἐξ ἑκατέρου τῶν συμβόλων ἐμφαίνεται τὸ πάντα διψῆν θεοῦ, παρ’ ὃν αἱ γενέσεις καὶ τροφαὶ τοῖς γεγονόσιν ἄρδονται.
1.39Dar görüşlü bazı kimseler belki de kanun koyucunun bu kadar uzun sözünün kuyu kazmakla ilgili olduğunu sanacaklardır. Ama daha büyük bir vatana, bu kosmosa kaydolmuş, daha kâmil düşünceli olanlar açıkça bilecekler ki, görebilen ve seyri seven kişilerin araştırması dört kuyu hakkında değil, bütünün dört parçası hakkındadır: toprak, su, hava ve gök.
μικροπολῖται μὲν οὖν τινες ἴσως ὑπολήψονται περὶ φρεάτων διορυχῆς τὸν τοσοῦτον εἶναι λόγον τῷ νομοθέτῃ, οἱ δὲ δὴ μείζονι ἐγγραφέντες πατρίδι, τῷδε τῷ κόσμῳ, τελειοτέρων φρονημάτων ὄντες, εἴσονται σαφῶς, ὅτι περὶ τεττάρων ἐστίν, οὐ φρεάτων, ἀλλὰ τῶν τοῦ παντὸς μερῶν ἡ ζήτησις τοῖς ὁρατικοῖς καὶ φιλοθεάμοσι, γῆς, ὕδατος, ἀέρος, οὐρανοῦ.
1.40Bunların her birini en ince düşüncelerle incelediler; ilk üçünde kavranabilir bazı şeyler buldular (bu yüzden bulduklarına üç ad verdiler: haksızlık, düşmanlık, genişlik; Tekvin 26,20-22); dördüncüsünde, yani gökte ise, az önce gösterdiğimiz gibi, hiçbir şey bulamadılar. Çünkü dördüncü kuyu susuz ve kuru bulunur ve söylenen sebepten dolayı "yemin" diye adlandırılır.
ὧν ἕκαστον ἐπινοίαις εἰς ἄκρον πεποιημέναις διεξελθόντες ἐν μὲν τοῖς τρισὶν εὗρόν τινα καταληπτά — διὸ καὶ τρία ὀνόματα ἐπεφήμισαν τοῖς εὑρεθεῖσιν, ἀδικίαν, ἔχθραν, εὐρυχωρίαν (Gen. 26, 20. 21. 22) —, ἐν δὲ τῷ τετάρτῳ τὸ παράπαν οὐδέν, οὐρανῷ, καθάπερ ὀλίγῳ πρότερον ἐδηλώσαμεν· τὸ γὰρ τέταρτον φρέαρ ἄνυδρον καὶ ξηρὸν εὑρίσκεται καὶ ὅρκος διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν προσαγορεύεται.
1.41Şimdi de sıradaki soruyu araştıralım: Harran nedir ve kuyudan çıkan kişi neden oraya gider (Tekvin 28,10)? Bana öyle geliyor ki Harran hislerin bir tür ana şehridir. Çünkü bazen "kazılmış", bazen "delikler" diye çevrilir; iki adla da aynı şey anlatılır.
Τὰ δὲ ἑπόμενα ζητήσωμεν ἐρευνῶντες, τίς ἡ Χαρρὰν καὶ διὰ τί ὁ ἀπὸ τοῦ φρέατος ἐξελθὼν εἰς αὐτὴν ἔρχεται (Gen. 28,10). ἔστι τοίνυν, ὡς ἔμοιγε φαίνεται, Χαρρὰν μητρόπολίς τις αἰσθήσεων. ἑρμηνεύεται γὰρ τοτὲ μὲν ὀρυκτή, τοτὲ δὲ τρῶγλαι, δι’ ἀμφοτέρων τῶν ὀνομάτων ἑνὸς δηλουμένου πράγματος.
1.42Çünkü bedenimiz bir bakıma his organlarına doğru oyulmuştur; organların her biri, bir hissin içinde yuvalandığı bir delik olmuştur. Öyleyse biri "yemin" denen kuyudan bir limandan açılır gibi ayrılınca, zorunlu olarak hemen Harran'a varır; çünkü epistēmēnin en iyi ve ölçüsüz büyüklükteki yurdundan yolculuğa çıkan kişiyi hisler, kılavuza gerek kalmadan, zorunlu olarak karşılar.
τὸ γὰρ σῶμα ἡμῶν εἰς τὰ τῶν αἰσθήσεων ὄργανα τρόπον τινὰ ἐξορώρυκται, καὶ γέγονεν ἕκαστον τῶν ὀργάνων ἑκάστης ὀπή τις αἰσθήσεως, ἐν ᾗ πέφυκε φωλεύειν. ὅταν οὖν τις ἀπὸ τοῦ φρέατος, ὃ καλεῖται ὅρκος, ὥσπερ ἀπὸ λιμένος ἐξαναχθῇ, παραγίνεται εὐθὺς εἰς Χαρρὰν ἀναγκαίως· τὸν γὰρ ἀποδημίαν στελλόμενον ἀπὸ τοῦ ἀρίστου καὶ ἀπειρομεγέθους ἐπιστήμης χωρίου κατ’ ἀναγκαῖον αἰσθήσεις ἄνευ ξεναγῶν ὑποδέχονται.
1.43Çünkü psykhēmiz çoğu zaman kendi başına hareket eder; bütün beden yükünü üzerinden çıkarır ve hislerin kalabalığından kaçar. Çoğu zaman da bunlara bürünür. Çıplak hareketinin payına yalnız düşünceyle kavranan şeyler, bedenle birlikte olan hareketinin payına ise hissedilir şeyler düşmüştür.
κινεῖται γὰρ ἡμῶν ἡ ψυχὴ πολλάκις μὲν ἐφ’ ἑαυτῆς, ὅλον τὸν σωματικὸν ὄγκον ἐκδῦσα καὶ τὸν τῶν αἰσθήσεων ὄχλον ἀποδρᾶσα, πολλάκις δὲ καὶ ταῦτα ἐπαμπισχομένη. τὴν μὲν οὖν γυμνὴν κίνησιν αὐτῆς τὰ νοήσει μόνῃ καταληπτὰ ἔλαχε, τὴν δὲ μετὰ σώματος τὰ αἰσθητά.
1.44Öyleyse biri yalnız zihinle hiç ilişki kuramıyorsa, ikinci sığınak olarak hissi bulur; düşünülür şeyleri kaçıran da hemen hissedilir şeylere doğru sürüklenir. Çünkü yönetici nous'a doğru iyi bir yolculuk yapamayanlar için hisse doğru yolculuk her zaman "ikinci yolculuk"tur.
εἴ τις οὖν ὁμιλεῖν εἰσάπαν ἀδυνατεῖ διανοίᾳ μόνῃ, δευτέραν καταφυγὴν αἴσθησιν εὑρίσκεται, καὶ ὅστις ἂν σφαλῇ τῶν νοητῶν, αὐτίκα πρὸς τὰ αἰσθητὰ κατασύρεται· δεύτερος γὰρ ἀεὶ πλοῦς ὁ πρὸς αἴσθησιν τοῖς μὴ δυνηθεῖσι πρὸς τὸν ἡγεμόνα νοῦν εὐπλοῆσαι.
1.45Ama bu duruma düşenlerin orada yaşlanıp kalmaması, bir yabancı ülkede bulunan göçmenler gibi hep yeniden göç etmenin ve ata yurduna dönmenin yolunu araması güzeldir. Çünkü Laban, ne eidosu, ne cinsi, ne ideayı, ne kavramı, ne de yalnız düşünceyle kavranan başka hiçbir şeyi bilir; gözlere, kulaklara ve akraba kuvvetlere gelen görünür şeylere bağlıdır. Bu yüzden vatan olarak Harran'a layık görülmüştür. Aretēyi seven Yakup ise eve dönüşü hiç unutmadan orada yabancı bir ülkede yaşar gibi kısa bir süre oturur.
καλὸν δὲ κἀν τούτῳ γενομένους μὴ καταγηράσαι καὶ διαιωνίσαι, ἀλλ’ ὡς ἐν ξένῃ διατρίβοντας παροίκων τρόπον ἀεὶ μετανάστασιν ζητεῖν καὶ ἐπάνοδον εἰς τὴν πατρῴαν γῆν. Λάβαν μὲν γὰρ οὐκ εἶδος, οὐ γένος, οὐκ ἰδέαν, οὐκ ἐννόημα, οὐκ ἄλλο τῶν νοήσει μόνῃ καταλαμβανομένων οὐδὲν ἁπλῶς εἰδώς, ἠρτημένος δὲ τῶν ἐμφανῶν, ἅπερ εἰς ὄψεις καὶ ἀκοὰς καὶ τὰς συγγενεῖς δυνάμεις ἔρχεται, πατρίδος ἠξίωται Χαρράν, ἣν ὡς ξένην ὁ φιλάρετος Ἰακὼβ πρὸς ὀλίγον οἰκεῖ χρόνον, τῆς οἴκαδε ἐπανόδου διαμεμνημένος.
1.46Nitekim sabır olan annesi Rebeka ona şöyle der: "Kalk, Harran'a, kardeşim Laban'ın yanına kaç ve onunla birkaç gün kal" (Tekvin 27,43-44). Çalışan kişinin hislerin ülkesinde ömrünü geçirmeye katlanmadığını, bağlı olduğu bedenin zorunlulukları yüzünden yalnız birkaç gün, kısa bir süre orada kaldığını, uzun ömrünün ve hayatının ise düşünülür şehirde ona saklandığını anlıyor musun?
φησὶ γοῦν ἡ μήτηρ, ἡ ὑπομονή, Ῥεβέκκα πρὸς αὐτόν· „ἀναστὰς ἀπόδραθι πρὸς Λάβαν τὸν ἀδελφόν μου εἰς Χαρράν, καὶ οἴκησον μετ’ αὐτοῦ ἡμέρας τινάς“ (Gen. 27, 43. 44). ἆρα οὖν κατανοεῖς, ὅτι οὐχ ὑπομένει ὁ ἀσκητὴς ἐν τῇ χώρᾳ τῶν αἰσθήσεων καταβιῶναι, ἀλλ’ ἡμέρας ὀλίγας καὶ βραχύν τινα χρόνον διὰ τὰς τοῦ συνδέτου σώματος ἀνάγκας, ὁ δὲ μακρὸς αἰὼν αὐτῷ καὶ βίος ἐν τῇ νοητῇ πόλει ταμιεύεται;
1.47Bu yüzden bana öyle geliyor ki, epistēmēde onun dedesi olan İbrahim de Harran'da uzun süre kalmaya katlanamamıştır. Çünkü şöyle denir: "İbrahim Harran'dan çıktığında yetmiş beş yaşındaydı" (Tekvin 12,4). Oysa "kokunun gözetlenmesi" diye çevrilen babası Terah ölünceye dek orada
παρό μοι δοκεῖ καὶ ὁ πάππος αὐτοῦ τῆς ἐπιστήμης, Ἀβραὰμ ὄνομα, μὴ πολὺν χρόνον ὑπομεῖναι τῇ Χαρρὰν ἐνδιατρῖψαι. λέγεται γὰρ ὅτι „Ἀβραὰμ ἦν ἐτῶν ἑβδομήκοντα πέντε, ὅτε ἐξῆλθεν ἐκ Χαρράν“ (Gen. 12, 4), καίτοι τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Θάρρα, ὃς ἑρμηνεύεται κατασκοπὴ ὀσμῆς, μέχρι τελευτῆς ἐν αὐτῇ
1.48yaşamıştı. Kutsal yazılarda açıkça şöyle bildirilir: "Terah Harran'da öldü" (Tekvin 11,32). Çünkü o aretēnin vatandaşı değil, casusuydu; besinlerin tadını çıkarmıyor, yalnız kokularını alıyordu; henüz phronēsise doymaya, hatta onu tatmaya bile yetecek durumda değildi, yalnız kokusunu alabiliyordu.
βιώσαντος. ῥητῶς γοῦν ἐν ταῖς ἱεραῖς ἀναγραφαῖς δηλοῦται, ὅτι „ἀπέθανε Θάρρα ἐν Χαρράν“ (Gen. 11,32)· κατάσκοπος γὰρ ἦν ἀρετῆς, οὐ πολίτης, καὶ ὀσμαῖς ἀλλ’ οὐ τροφῶν ἀπολαύσεσιν ἐχρῆτο, μήπω ἱκανὸς ὢν ἐμπίπλασθαι φρονήσεως, ἀλλὰ μηδὲ γεύεσθαι, τοῦτο δ’ αὐτὸ μόνον ὀσφραίνεσθαι.
1.49Bir rivayete göre av köpekleri, koku hissi tabiatça son derece bilenmiş olduğu için, en uzaktaki av hayvanlarının izlerini de koklayarak bulurlar. Aynı şekilde terbiyeye âşık olan kişi de adaletin ve öteki aretēlerin yaydığı hoş kokunun izini sürer; bu hayranlık verici parıltının kaynağı olan aretēlerle karşılaşmayı özler; ama bunu başaramayınca boş yere başını sağa sola çevirir, yalnız iyiliğin ve güzelliğin, en kutsal yemeklerin kokusunu alır. Çünkü epistēmēye ve phronēsise karşı bir obur olduğunu inkâr etmez.
καθάπερ γὰρ τοὺς θηρατικοὺς τῶν σκυλάκων λόγος ἔχει καὶ τὰ πορρωτάτω τῶν θηρίων πτώματα ῥινηλατοῦντας ἀνευρίσκειν ἠκονημένους ὑπὸ φύσεως διαφερόντως τὴν περὶ τὰς ὀσμὰς αἴσθησιν, τὸν αὐτὸν τρόπον τὴν ἀπὸ δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς ἀναδιδομένην ἡδεῖαν αὔραν ὁ παιδείας ἐραστὴς ἰχνηλατεῖ καὶ ποθεῖ μὲν ἐκείναις ἐντυχεῖν, ἐξ ὧν ἀναδίδοται τὸ θαυμασιώτατον γάνωμα τοῦτο, μὴ δυνάμενος δ’ ἐν κύκλῳ κενὴν περιάγει τὴν κεφαλήν, ὀσφραινόμενος αὐτὸ μόνον καλοκἀγαθίας καὶ σιτίων ἱερωτάτης κνίσσης· οὐ γὰρ ἀρνεῖται λίχνος ἐπιστήμης καὶ φρονήσεως εἶναι.
1.50Bilgeliğin aşk iksirlerinden yararlanabilen, onun kuramlarıyla ve öğretileriyle ziyafet çekebilen, sevince doyduktan sonra bile epistēmēye karşı doymak bilmez, kanmaz bir özlem taşıyarak hâlâ susayanlar ne mutludur!
μακάριοι μὲν οὖν οἷς ἐξεγένετο τῶν σοφίας φίλτρων ἀπόνασθαι καὶ τῶν θεωρημάτων καὶ δογμάτων αὐτῆς ἑστιαθῆναι καὶ ἐνευφρανθεῖσιν ἔτι διψῆν, ἄπληστον καὶ ἀκόρεστον ἐπιφερομένοις ἵμερον ἐπιστήμης.
1.51Kutsal sofradan yararlanamayan ama psykhēlerine onun kokusunu çekebilenler ise ikinci ödülü alacaklar. Çünkü bunlar aretēnin esintileriyle canlanacaklar; tıpkı hastalardan, besin alamayacak kadar bitkin düşmüş olanların, hekimlerin bayılmaya karşı kurtarıcı ilaç olarak önceden hazırladıkları kokuları kendilerine gelmek için koklamaları gibi.
δεύτερα δ’ οἴσονται, οἷς ἀπολαῦσαι μὲν οὐκ ἐξεγένετο τῆς ἱερᾶς τραπέζης, κνισσοῦν δὲ τὰς ἑαυτῶν ψυχάς· αὔραις γὰρ ἀρετῆς οὗτοι ζωπυρηθήσονται, καθάπερ τῶν καμνόντων οἱ παρειμένοι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τροφῇ χρῆσθαι τὰς εἰς ἀνάληψιν προσφέρονται ὀσμάς, ἃς ἰατρῶν παῖδες λιποθυμίας ἄκη σωτήρια προευτρεπίζονται.
1.52Terah'ın, oğlu İbrahim'i ve evinin akrabalarını yanına alarak Keldani ülkesini bırakıp Harran'a göç ettiği söylenir. Bu, bir tarih yazarından öğrenir gibi, bazı kimselerin göçmen olduklarını, ata yurtlarını bırakıp yabancı bir ülkeye vatanlarıymış gibi yerleştiklerini öğrenelim diye söylenmez; hayat için çok yararlı ve insana yakışan bir ders ihmal edilmesin diye söylenir. Bu ders nedir?
καταλιπὼν μέντοι τὴν Χαλδαίαν γῆν εἰς Χαρρὰν λέγεται μετανίστασθαι Θάρρα, τόν τε υἱὸν Ἀβραὰμ καὶ τοὺς ὁμογνίους τῆς οἰκίας ἐπαγόμενος, οὐχ ἵν’ ὡς παρὰ συγγραφέως ἱστορικοῦ μάθωμεν, ὅτι μετανάσται τινὲς ἐγένοντο, τὴν μὲν πατρῴαν γῆν καταλιπόντες, τὴν δὲ ξένην ὡς πατρίδα οἰκήσαντες, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ μάθημα βιωφελέστατον καὶ ἁρμόττον ἀνθρώπῳ μὴ ἀμεληθῆναι. τί δὲ τοῦτό ἐστι;
1.53Keldaniler gökbilimle uğraşır; Harran'ın vatandaşları ise hislerin bölgesiyle ilgilenir. Kutsal logos, tabiattaki işlerin casusuna şöyle der: "Güneş hakkında neden araştırma yapıyorsun: bir ayak büyüklüğünde mi, bütün yerden büyük mü, onun kat kat büyüğü mü? Ayın aydınlanışları hakkında neden: ödünç bir ışığı mı var, yalnız kendi ışığını mı kullanıyor? Öteki yıldızların tabiatı, dönüşleri, birbirleriyle ve yeryüzündeki şeylerle etkileşimleri hakkında neden araştırma yapıyorsun?
Χαλδαῖοι μὲν ἀστρονομοῦσιν, οἱ δὲ τῆς Χαρρὰν πολῖται περὶ τὸν τῶν αἰσθήσεων τόπον πραγματεύονται. φησὶν οὖν ὁ ἱερὸς λόγος τῷ κατασκόπῳ τῶν τῆς φύσεως πραγμάτων· τί περὶ ἡλίου ζητεῖς, εἰ ποδιαῖός ἐστιν, εἰ τῆς γῆς μείζων ἁπάσης, εἰ πολλαπλάσιος αὐτῆς; τί δὲ περὶ φωτισμῶν σελήνης, εἰ νόθον ἔχει φέγγος, εἰ γνησίῳ μόνῳ χρῆται; τί δὲ περὶ τῆς τῶν ἄλλων ἀστέρων φύσεως ἢ περιφορᾶς ἢ συμπαθείας πρός τε ἀλλήλους καὶ τἀπίγεια;
1.54Yeryüzünde yürürken neden bulutların üstüne sıçrıyorsun? Kuru toprağa kök salmışken esirdekilere dokunabileceğini neden söylüyorsun? İşaretsiz şeyler hakkında hükme varmaya neden cüret ediyorsun? Seni ilgilendirmeyen şeylerle, gök olaylarıyla neden uğraşıyorsun? Matematik ilimlerindeki buluşçuluğu neden göğe kadar uzatıyorsun? Gök olayları hakkında gevezelik ederek neden gökbilim yapıyorsun? Ey adam, senin üstündekileri ve yukarıdakileri değil, sana yakın olanları düşün; daha doğrusu kendini dalkavukluk etmeden araştır.
τί δὲ βαίνων ἐπὶ γῆς ὑπὲρ νεφέλας πηδᾷς; τί δ’ ἅπτεσθαι τῶν ἐν αἰθέρι φῂς δύνασθαι προσερριζωμένος χέρσῳ; τί δὲ περὶ τῶν ἀτεκμάρτων τεκμαίρεσθαι τολμᾷς; τί δὲ πολυπραγμονεῖς ἃ μή σε δεῖ, τὰ μετέωρα; τί δὲ τὴν ἐν τοῖς μαθήμασιν εὑρεσιλογίαν ἄχρις οὐρανοῦ τείνεις; τί δ’ ἀστρονομεῖς μετεωρολεσχῶν; μὴ τὰ ὑπὲρ σὲ καὶ ἄνω, ὦ οὗτος, ἀλλὰ τὰ ἐγγὺς σαυτοῦ κατανόησον, μᾶλλον δὲ σαυτὸν ἀκολακεύτως ἐρεύνησον.
1.55Nasıl araştıracaksın? Düşüncede kazılmış olan Harran'a, bedenin deliklerine ve oyuklarına git; gözleri, kulakları, burnu ve öteki his organlarını incele. İnsan için en zorunlu ve en yakışır felsefeyi yap: görme nedir, işitme nedir, tat alma nedir, koku alma nedir, dokunma nedir, genel olarak his nedir diye sor. Sonra da görmek nedir ve nasıl görürsün, işitmek nedir ve nasıl işitirsin, koku almak, tatmak ya da dokunmak nedir ve bunların her biri nasıl gerçekleşir diye araştır.
πῶς οὖν ἐρευνήσεις; ἴθι νοερῶς εἰς Χαρρὰν τὴν ὀρυκτήν, τὰς τρώγλας καὶ ὀπὰς τοῦ σώματος, καὶ ἐπίσκεψαι ὀφθαλμούς, ὦτα, ῥῖνας, τὰ ἄλλα ὅσα καὶ αἰσθήσεως ὄργανα, καὶ φιλοσόφησον ἀναγκαιοτάτην καὶ πρεπωδεστάτην φιλοσοφίαν ἀνθρώπῳ, ζητῶν, τί ὅρασις, τί ἀκοή, τί γεῦσις, τί ὄσφρησις, τί ἁφή, τί καὶ συνόλως αἴσθησις· κἄπειτα τί τὸ ὁρᾶν καὶ πῶς ὁρᾷς, τί τὸ ἀκούειν καὶ πῶς ἀκούεις, τί τὸ ὀσφραίνεσθαι ἢ γεύεσθαι ἢ ἅπτεσθαι καὶ πῶς ἕκαστον αὐτῶν εἴωθε γίγνεσθαι.
1.56Kendi evini iyice incelemeden bütünün evini araştırmak çılgınlığın en ileri derecesi değil midir? Hem sana henüz daha büyük bir görev, kendi psykhēni ve övündüğün nous'unu görme görevini de vermiyorum; çünkü onu hiçbir zaman kavrayamayacaksın.
πρὶν δὲ τὸν ἴδιον οἶκον καλῶς ἐπεσκέφθαι, τὸν τοῦ παντὸς ἐξετάζειν οὐχ ὑπερβολὴ μανίας; καὶ οὔπω σοι μεῖζον ἐπίταγμα ἐπιτάττω, τὴν σαυτοῦ ψυχὴν ἰδεῖν καὶ τὸν νοῦν, ἐφ’ ᾧ μέγα φρονεῖς· καταλαβεῖν γὰρ αὐτὸν οὔποτε δυνήσῃ.
1.57Haydi şimdi göğe çık ve oradaki şeyler hakkında böbürlen; oysa henüz şairin dizesindeki gibi "evinde ne kötülük ve iyilik olmuş" bilememişsin. Casusu gökten indir, onu oradaki araştırmadan geri çek ve kendini bil; sonra da insan saadetine kavuşmak için bu işi özenle sonuna kadar götür."
ἀνάβαινε νῦν εἰς οὐρανὸν καὶ καταλαζονεύου περὶ τῶν ἐκεῖ, μήπω δεδυνημένος γνῶναι κατὰ τὸ ποιητικὸν γράμμα ὅττί τοι ἐν μεγάροισι κακόν τ’ ἀγαθόν τε τέτυκται, καταγαγὼν δ’ ἀπ’ οὐρανοῦ τὸν κατάσκοπον καὶ ἀντισπάσας ἀπὸ τῆς ἐκεῖ ζητήσεως γνῶθι σαυτόν, εἶτα καὶ τοῦτ’ ἐπιμελῶς ἐκπόνησον, ἵνα τῆς ἀνθρωπίνης εὐδαιμονίας ἐπιλάχῃς.
1.58Bu karaktere İbraniler Terah, Yunanlar Sokrates der. Çünkü Sokrates'in de "kendini bil" üzerine en titiz incelemeyle yaşlandığı, kendi dışındaki hiçbir şey üzerine felsefe yapmadığı söylenir. Ama o bir insandı; Terah ise insanın kendini bilmesine dair logosun kendisidir. Bu logos en verimli bir ağaç gibi önümüze konmuştur; öyle ki aretēyi sevenler karakter oluşturmaya ait meyveyi kolayca toplayıp kurtarıcı ve pek hoş bir besinle doyabilsinler.
τὸν τρόπον τοῦτον Θάρρα μὲν Ἑβραῖοι, Σωκράτην δὲ Ἕλληνες ὀνομάζουσι· καὶ γὰρ ἐκεῖνον ἐγγηράσαι φασὶν τῇ περὶ τοῦ γνῶθι σαυτὸν ἀκριβεστάτῃ σκέψει, μηδὲν ἔξω τῶν καθ’ ἑαυτὸν φιλοσοφοῦντα. ἀλλ’ ὁ μὲν ἄνθρωπος ἦν, Θάρρα δ’ αὐτὸς ὁ λόγος ὁ περὶ τοῦ γνῶναί τινα ἑαυτὸν προκείμενος οἷα δένδρον εὐερνέστατον, ἵν’ ἔχοιεν εὐμαρῶς οἱ φιλάρετοι τὸν περὶ ἠθοποιίαν δρεπόμενοι καρπὸν σωτηρίου καὶ ἡδίστης ἐμπίπλασθαι τροφῆς.
1.59Phronēsisin casusları bizim için böyledir. Onun atletlerinin ve yarışmacılarının tabiatları ise daha kâmildir. Çünkü bunlar, hislerle ilgili bütün logosu iyice öğrendikten sonra, Harran denen his deliklerini bırakıp daha büyük başka bir seyre geçmeyi doğru bulurlar.
τοιοῦτοι μὲν ἡμῖν οἱ φρονήσεως κατάσκοποι, τῶν δὲ ἀθλητῶν καὶ ἀγωνιστῶν αὐτῆς αἱ φύσεις τελειότεραι· δικαιοῦσι γὰρ οὗτοι τὸν περὶ τῶν αἰσθήσεων σύμπαντα λόγον ἀκριβῶς καταμαθόντες ἐπί τι μεῖζον ἕτερον χωρεῖν θεώρημα, καταλιπόντες τὰς αἰσθήσεως ὀπάς, αἳ Χαρρὰν ὀνομάζονται.
1.60Epistēmēnin en yüksek kavrayışına doğru ilerleyip gelişen İbrahim bunlardandır. Çünkü kendini en çok tanıdığında, gerçekte Var Olan'ı kesin olarak bilmeye varmak için kendinden en çok umudunu kesti. Tabiatı gereği de böyledir: Kendini iyice kavrayan, meydana gelmiş olanın her bakımdan hiç olduğunu açıkça önceden anladığı için kendinden iyice umudunu keser; kendinden umudunu kesen ise Var Olan'ı bilir.
τούτων ἐστὶν ὁ ἐπιδόσεις καὶ βελτιώσεις πρὸς ἐπιστήμης ἄκρας ἀνάληψιν ἐσχηκὼς Ἀβραάμ· ὅτε γὰρ μάλιστα ἔγνω, τότε μάλιστα ἀπέγνω ἑαυτόν, ἵνα τοῦ πρὸς ἀλήθειαν ὄντος εἰς ἀκριβῆ γνῶσιν ἔλθῃ. καὶ πέφυκεν οὕτως ἔχειν· ὁ λίαν καταλαβὼν ἑαυτὸν λίαν ἀπέγνωκε τὴν ἐν πᾶσι τοῦ γενητοῦ σαφῶς προλαβὼν οὐδένειαν, ὁ δ’ ἀπογνοὺς ἑαυτὸν γινώσκει τὸν ὄντα.
1.61Harran'ın ne olduğu ve yemin kuyusunu bırakan kişinin neden oraya gittiği gösterildi. Şimdi sıradaki üçüncü soruyu, rastladığı yerin ne olduğunu incelemek gerekir. Çünkü şöyle denir: "Bir yere rastladı" (Tekvin 28,11).
Τίς μὲν οὖν ἐστιν ἡ Χαρρὰν καὶ διὰ τί ὁ ἀπολείπων τὸ τοῦ ὅρκου φρέαρ εἰς αὐτὴν ἔρχεται, δεδήλωται. σκεπτέον δὲ τὸ τρίτον καὶ ἀκόλουθον, τίς ὁ τόπος, ᾧ ὑπαντᾷ· λέγεται γάρ, ὅτι „ἀπήντησε τόπῳ“ (Gen. 28, 11).
1.62"Yer" üç anlamda düşünülür. Birincisi, bir cismin doldurduğu alandır. İkincisi, Tanrı'nın kendisinin baştan sona cisimsiz kuvvetlerle doldurduğu ilahî logostur. Nitekim şöyle der: "İsrail'in Tanrısının durduğu yeri gördüler" (Çıkış 24,10). Tanrı yalnız bu yerde ibadet etmeye izin vermiş, başka yerlerde yasaklamıştır; çünkü Rab Tanrı'nın seçeceği yere çıkılması, yakmalık sunuların, esenlik sunularının ve öteki kusursuz kurbanların orada sunulması buyrulmuştur (Tesniye 12,5 vd.).
τριχῶς δὲ ἐπινοεῖται τόπος, ἅπαξ μὲν χώρα ὑπὸ σώματος πεπληρωμένη, κατὰ δεύτερον δὲ τρόπον ὁ θεῖος λόγος, ὃν ἐκπεπλήρωκεν ὅλον δι’ ὅλων ἀσωμάτοις δυνάμεσιν αὐτὸς ὁ θεός. „εἶδον“ γάρ φησι „τὸν τόπον οὗ εἱστήκει ὁ θεὸς τοῦ Ἰσραήλ“ (Exod. 24, 10), ἐν ᾧ μόνῳ καὶ ἱερουργεῖν ἐφῆκεν ἀλλαχόθι κωλύσας· διείρηται γὰρ ἀναβαίνειν εἰς τὸν τόπον, ὃν ἂν ἐκλέξηται κύριος ὁ θεός, κἀκεῖ θύειν τὰ ὁλοκαυτώματα καὶ τὰ σωτήρια καὶ τὰς ἄλλας ἀμώμους θυσίας ἀνάγειν (Deut. 12,5 ss.).
1.63Üçüncü anlamda ise Tanrı'nın kendisine yer denir; çünkü bütünü kuşatır, kendisi ise hiçbir şey tarafından asla kuşatılmaz; her şeyin sığınağıdır; kendisi kendisinin yeridir, kendini kendi içine almıştır ve yalnız kendi içinde bulunur.
κατὰ δὲ τρίτον σημαινόμενον αὐτὸς ὁ θεὸς καλεῖται τόπος τῷ περιέχειν μὲν τὰ ὅλα, περιέχεσθαι δὲ πρὸς μηδενὸς ἁπλῶς, καὶ τῷ καταφυγὴν τῶν συμπάντων αὐτὸν εἶναι, καὶ ἐπειδήπερ αὐτός ἐστι χώρα ἑαυτοῦ, κεχωρηκὼς ἑαυτὸν καὶ ἐμφερόμενος μόνῳ ἑαυτῷ.
1.64Ben yer değilim, bir yerdeyim; var olanların her biri de öyledir. Çünkü kuşatılan, kuşatandan farklıdır; hiçbir şeyin kuşatmadığı ilahî olan ise zorunlu olarak kendisi kendisinin yeridir. İbrahim hakkında bildirilen şu kutsal söz de bana tanıklık eder: "Tanrı'nın ona söylediği yere geldi; gözlerini kaldırınca yeri uzaktan gördü" (Tekvin 22,3-4). Söyle bana, yere gelmiş olan onu uzaktan mı gördü?
ἐγὼ μὲν οὖν οὔκ εἰμι τόπος, ἀλλ’ ἐν τόπῳ, καὶ ἕκαστον τῶν ὄντων ὁμοίως· τὸ γὰρ περιεχόμενον διαφέρει τοῦ περιέχοντος, τὸ δὲ θεῖον ὑπ’ οὐδενὸς περιεχόμενον ἀναγκαίως ἐστὶν αὐτὸ τόπος ἑαυτοῦ. μαρτυρεῖ δέ μοι λόγιον τὸ χρησθὲν ἐπὶ Ἀβραὰμ τόδε· „ἦλθεν εἰς τὸν τόπον ὃν εἶπεν αὐτῷ ὁ θεός· καὶ ἀναβλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς εἶδε τὸν τόπον μακρόθεν“ (Gen. 22,3. 4). ὁ ἐλθὼν εἰς τὸν τόπον, εἰπέ μοι, μακρόθεν αὐτὸν εἶδεν;
1.65Belki de burada iki farklı şeyin aynı adı taşıması söz konusudur: Biri ilahî logos, öteki logostan önceki Tanrı'dır.
ἀλλὰ μήποτε δυεῖν πραγμάτων ἐστὶν ὁμωνυμία διαφερόντων, ὧν τὸ μὲν ἕτερον θεῖός ἐστι λόγος, τὸ δὲ ἕτερον ὁ πρὸ τοῦ λόγου θεός.
1.66Bilgeliğin kılavuzluğunda yola çıkan kişi birinci yere varır; Tanrı'yı hoşnut etmenin başı ve gayesi olarak ilahî logosu bulur. Ama oraya varınca hakikatte var olan Tanrı'ya ulaşamaz; O'nu uzaktan görür. Daha doğrusu O'nu uzaktan bile seyredemez; yalnız Tanrı'nın bütün meydana gelişten uzak olduğunu, O'nu kavramanın da her türlü insan düşüncesinden en uzağa yerleştirilmiş olduğunu görür.
ὁ δὴ ξεναγηθεὶς ὑπὸ σοφίας εἰς τὸν πρότερον ἀφικνεῖται τόπον, εὑράμενος τῆς ἀρεσκείας κεφαλὴν καὶ τέλος τὸν θεῖον λόγον, ἐν ᾧ γενόμενος οὐ φθάνει πρὸς τὸν κατὰ τὸ εἶναι θεὸν ἐλθεῖν, ἀλλ’ αὐτὸν ὁρᾷ μακρόθεν· μᾶλλον δὲ οὐδὲ πόρρωθεν αὐτὸν ἐκεῖνον θεωρεῖν ἱκανός ἐστιν, ἀλλὰ τὸ μακρὰν τὸν θεὸν εἶναι πάσης γενέσεως αὐτὸ μόνον ὁρᾷ καὶ τὸ πορρωτάτω τὴν κατάληψιν αὐτοῦ πάσης ἀνθρωπίνης διανοίας διῳκίσθαι.
1.67Ama belki de Musa burada alegoriyle "yer" sözünü sebep olan Tanrı için kullanmamıştır; anlatılan şey şudur: "Yere geldi ve gözlerini kaldırınca" geldiği yerin kendisini, adlandırılamaz, söylenemez ve her bakımdan kavranamaz olan Tanrı'dan uzak olarak "gördü".
μήποτε μέντοι γε οὐδὲ τόπον νῦν ἀλληγορῶν ἐπὶ τοῦ αἰτίου παρείληφεν, ἀλλ’ ἔστι τὸ δηλούμενον τοιοῦτον· „ἦλθεν εἰς τὸν τόπον, καὶ ἀναβλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς εἶδεν“ αὐτὸν τὸν τόπον, εἰς ὃν ἦλθε, μακρὰν ὄντα τοῦ ἀκατονομάστου καὶ ἀρρήτου καὶ κατὰ πάσας ἰδέας ἀκαταλήπτου θεοῦ.
1.68Bunlar önceden ayırt edildiğine göre, riyazet eden kişi Harran'a, yani hisse gelince "bir yere rastlar" (Tekvin 28,11). Bu, ölümlü bir bedenin doldurduğu yer değildir; yerden doğanların hepsi bu yerden pay alır, çünkü zorunlu olarak bir alanı doldurur ve bir yer tutarlar. Üçüncü ve en iyi yer de değildir; o yeri, "yemin" adı verilen kuyunun başında ömür süren kişi bile ancak güçlükle kavrayabilirdi. Kendi kendine öğrenen soy, İshak, işte orada yaşar ve Tanrı'ya güvenmekten, görünmeyeni kavrayışından hiçbir zaman ayrılmaz. Riyazet edenin rastladığı yer, ikisinin ortasındaki ilahi logostur; o en iyi şeylere yol gösterir ve zamanın gerektirdiği her şeyi öğretir.
τούτων προδιωρισμένων, ὅταν εἰς Χαρράν, τὴν αἴσθησιν, ἔλθῃ ὁ ἀσκητής, „ὑπαντᾷ τόπῳ“ (Gen. 28,11), οὔτε τῷ ἐκπεπληρωμένῳ ὑπὸ σώματος θνητοῦ — μετέχουσι γὰρ αὐτοῦ πάντες οἱ γηγενεῖς ἐκπεπληρωκότες χώραν καὶ τόπον τινὰ κατὰ τἀναγκαῖον ἐπέχοντες — οὔτε τῷ τρίτῳ καὶ ἀρίστῳ, οὗ μόλις ἔννοιαν λαβεῖν ἦν ἂν ἐπὶ τοῦ φρέατος ποιούμενον τὰς διατριβάς, ὃ προσηγορεύετο ὅρκος, ᾧ τὸ αὐτομαθὲς γένος, Ἰσαάκ, ἐνδιαιτᾶται μηδέποτε τῆς πρὸς θεὸν πίστεως καὶ ἀφανοῦς ὑπολήψεως ἀφιστάμενον, ἀλλὰ τῷ μέσῳ λόγῳ θείῳ, τὰ ἄριστα ὑφηγουμένῳ καὶ ὅσα πρόσφορα τοῖς καιροῖς ἀναδιδάσκοντι.
1.69Çünkü Tanrı hisse inmeyi kendine yakıştırmaz; bu yüzden aretē sevenlere yardım etsinler diye kendi logoslarını gönderir. Onlar da psykhē'nin hastalıklarını tedavi eder, büsbütün iyileştirirler: kutsal öğütleri sarsılmaz kanunlar gibi koyar, insanları bu öğütlerin idmanlarına çağırır ve güreş hocaları gibi içlerine güç, kuvvet ve karşı konulmaz bir dayanıklılık aşılarlar.
οὐ γὰρ ἀξιῶν ὁ θεὸς εἰς αἴσθησιν ἔρχεσθαι τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ἐπικουρίας ἕνεκα τῶν φιλαρέτων ἀποστέλλει· οἱ δ’ ἰατρεύουσι καὶ ἐκνοσηλεύουσι τὰ ψυχῆς ἀρρωστήματα, παραινέσεις ἱερὰς ὥσπερ νόμους ἀκινήτους τιθέντες καὶ ἐπὶ τὰ τούτων γυμνάσια καλοῦντες καὶ τρόπον ἀλειπτῶν ἰσχὺν καὶ δύναμιν καὶ ῥώμην ἀνανταγώνιστον ἐμφύοντες.
1.70Öyleyse riyazet eden kişinin, hisse geldiğinde artık Tanrı'ya değil, Tanrı'nın logosuna rastlaması yerindedir; tıpkı bilgelikteki dedesi İbrahim'in başına geldiği gibi. Nitekim şöyle denir: "Rab İbrahim'le konuşmayı bitirince gitti; İbrahim de kendi yerine döndü" (Tekvin 18,33). Buradan şu sonuç çıkar: İbrahim, her şeyden önce var olan Tanrı'nın bırakıp gittiği böyle kutsal logoslarla karşılaşır; Tanrı artık ona kendinden gelen görüntüleri değil, kendinden sonra gelen kuvvetlerin görüntülerini sunar.
δεόντως οὖν εἰς αἴσθησιν ἐλθὼν οὐκέτι θεῷ, λόγῳ δ’ ὑπαντᾷ θεοῦ, καθὰ καὶ ὁ πάππος αὐτοῦ τῆς σοφίας Ἀβραάμ. λέγεται γάρ· „ἀπῆλθε κύριος, ὡς ἐπαύσατο λαλῶν τῷ Ἀβραάμ, καὶ Ἀβραὰμ ἀπέστρεψεν εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ“ (Gen. 18,33)· δι’ οὗ συνάγεται τὸ λόγοις τοιούτοις ἐντυγχάνειν ἱεροῖς, ὧν ὁ πρὸ τῶν ὅλων θεὸς ἀπήλλακται, μηκέτι τὰς ἀφ’ αὑτοῦ τείνων φαντασίας, ἀλλὰ τὰς ἀπὸ τῶν μεθ’ αὑτὸν δυνάμεων.
1.71Musa'nın "yere geldi" demeyip "bir yere rastladı" demesi pek olağanüstüdür. Çünkü gelmek isteyerek olur, rastlamak ise çoğu zaman istemeden. Böylece ilahi logos ansızın görünür ve ıssız kalmış psykhē'ye yol arkadaşlığı edecekken ona beklenmedik, umduğundan büyük bir sevinç sunar. Nitekim Musa da "halkı Tanrı'yı karşılamaya çıkarır" (Çıkış 19,17), çünkü O'nun, kendisiyle buluşmayı özleyen psykhē'lere görünmeden geldiğini açıkça bilir.
ὑπερφυέστατα δ’ ἔχει τὸ μὴ φάναι ἐλθεῖν εἰς τὸν τόπον, ἀλλ’ ἀπαντῆσαι τόπῳ· ἑκούσιον μὲν γὰρ τὸ ἔρχεσθαι, τὸ δ’ ἀπαντᾶν πολλάκις ἀκούσιον, ἵν’ ἐξαπιναίως ὁ θεῖος λόγος ἐπιφαινόμενος ἀπροσδόκητον χαρὰν ἐλπίδος μείζονα ἐρήμῃ ψυχῇ συνοδοιπορεῖν μέλλων προτείνῃ. καὶ γὰρ Μωυσῆς „ἐξάγει τὸν λαὸν εἰς τὴν συνάντησιν τοῦ θεοῦ“ (Exod. 19, 17), σαφῶς εἰδὼς ἐρχόμενον αὐτὸν ἀοράτως πρὸς τὰς ποθούσας ψυχὰς ἐντυχεῖν αὐτῷ.
1.72Musa, Yakup'un neden bir yere rastladığının sebebini de ekler: "çünkü güneş batmıştı" der (Tekvin 28,11). Bu, gördüğümüz güneş değil, görünmeyen ve en yüce Tanrı'nın her yanı aydınlatan, ışıl ışıl parlayan ışığıdır. Bu ışık zihni aydınlattığında logosların ikinci derecedeki ışıkları batar, hissedilir yerlerin hepsi ise çok daha fazla gölgede kalır; ışık başka bir yere çekildiğinde ise hepsi hemen yeniden doğar ve yükselir.
Τὴν δ’ αἰτίαν ἐπιφέρει, δι’ ἣν τόπῳ ὑπήντησεν· „ἔδυ“ γάρ φησιν „ὁ ἥλιος“ (Gen. 28, 11), οὐχ ὁ φαινόμενος οὗτος, ἀλλὰ τὸ τοῦ ἀοράτου καὶ μεγίστου θεοῦ περιφεγγέστατον καὶ περιαυγέστατον φῶς. τοῦθ’ ὅταν μὲν ἐπιλάμψῃ διανοίᾳ, τὰ δεύτερα λόγων δύεται φέγγη, πολὺ δὲ μᾶλλον οἱ αἰσθητοὶ τόποι πάντες ἐπισκιάζονται· ὅταν δ’ ἑτέρωσε χωρήσῃ, πάντ’ εὐθὺς ἀνίσχει καὶ ἀνατέλλει.
1.73Alegorinin kurallarına göre güneşin, her şeyin babasına ve yöneticisine benzetilmesine şaşırma. Gerçekte Tanrı'ya benzeyen hiçbir şey yoktur; insanların kanaatince O'na benzediği düşünülen şeyler ise yalnızca iki tanedir, biri görünmeyen, biri görünen: görünmeyeni psykhē, görüneni güneş.
μὴ θαυμάσῃς δέ, εἰ ὁ ἥλιος κατὰ τοὺς τῆς ἀλληγορίας κανόνας ἐξομοιοῦται τῷ πατρὶ καὶ ἡγεμόνι τῶν συμπάντων· θεῷ γὰρ ὅμοιον πρὸς ἀλήθειαν μὲν οὐδέν, ἃ δὲ δόξῃ νενόμισται, δύο μόνα ἐστίν, ἀόρατόν τε καὶ ὁρατόν, ψυχὴ μὲν ἀόρατον, ὁρατὸν δὲ ἥλιος.
1.74Psykhē'nin Tanrı'ya benzerliğini Musa başka yerlerde açıkça göstermiştir: "Tanrı insanı yarattı, onu Tanrı'nın suretinde yarattı" (Tekvin 1,27) der; katiller hakkında konan kanunda da yine şöyle der: "İnsan kanı dökenin kanı, döktüğü kana karşılık dökülecektir, çünkü insanı Tanrı'nın suretinde yarattım" (Tekvin 9,6). Güneşin benzerliğini ise semboller yoluyla bildirmiştir.
τὴν μὲν οὖν ψυχῆς ἐμφέρειαν δεδήλωκεν ἐν ἑτέροις εἰπών· „ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ’ εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν“ (Gen. 1,27), καὶ ἐν τῷ κατὰ ἀνδροφόνων τεθέντι νόμῳ πάλιν· „ὁ ἐκχέων αἷμα ἀνθρώπου ἀντὶ τοῦ αἵματος αὐτοῦ ἐκχυθήσεται, ὅτι ἐν εἰκόνι θεοῦ ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον“ (Gen. 9,6), τὴν δὲ ἡλίου διὰ συμβόλων μεμήνυκε.
1.75Bunu başka bir yoldan, akıl yürüterek görmek de kolaydır. Birincisi, Tanrı ışıktır; ilahilerde "Rab benim aydınlığım ve kurtarıcımdır" diye okunur (Mezmurlar 26,1). Yalnızca ışık da değildir, başka her ışığın ilk örneğidir; daha doğrusu her ilk örnekten daha eski ve daha yücedir, ilk örneklerin de örneğidir. Çünkü örnek, O'nun en dolgun logosu olan ışıktı ("Tanrı 'Işık olsun' dedi" denir, Tekvin 1,3); O'nun kendisi ise yaratılmış şeylerin hiçbirine benzemez.
ῥᾴδιον δὲ καὶ ἄλλως ἐξ ἐπιλογισμοῦ τοῦτο κατιδεῖν, ἐπειδὴ πρῶτον μὲν ὁ θεὸς φῶς ἐστι — „κύριος γὰρ φωτισμός μου καὶ σωτήρ μου“ ἐν ὕμνοις ᾄδεται (Psalm. 26, 1) — καὶ οὐ μόνον φῶς, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἑτέρου φωτὸς ἀρχέτυπον, μᾶλλον δὲ παντὸς ἀρχετύπου πρεσβύτερον καὶ ἀνώτερον, λόγον ἔχον παραδείγματος. τὸ μὲν γὰρ παράδειγμα ὁ πληρέστατος ἦν αὐτοῦ λόγος, φῶς — „εἶπε“ γάρ φησιν „ὁ θεός· γενέσθω φῶς“ (Gen. 1,3) —, αὐτὸς δὲ οὐδενὶ τῶν γεγονότων ὅμοιος.
1.76Sonra, güneş gündüzü geceden nasıl ayırıyorsa, Musa'nın dediğine göre Tanrı da ışıkla karanlığın arasına öyle bir duvar çekmiştir: "Tanrı ışıkla karanlığı birbirinden ayırdı" (Tekvin 1,4). Ayrıca güneş doğunca cisimlerin gizli kalan yanlarını nasıl gözler önüne seriyorsa, Tanrı da her şeyi meydana getirirken onları yalnızca görünür kılmakla kalmamış, önceden olmayan şeyleri de yapmıştır; çünkü O yalnızca bir yapıcı değil, aynı zamanda yaratıcıdır.
ἔπειθ’ ὡς ἥλιος ἡμέραν καὶ νύκτα διακρίνει, οὕτως φησὶ Μωυσῆς τὸν θεὸν φῶς καὶ σκότος διατειχίσαι· „διεχώρισε γὰρ ὁ θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους“ (Gen. 1,4)· ἄλλως τε ὡς ἥλιος ἀνατείλας τὰ κεκρυμμένα τῶν σωμάτων ἐπιδείκνυται, οὕτως καὶ ὁ θεὸς τὰ πάντα γεννήσας οὐ μόνον εἰς τοὐμφανὲς ἤγαγεν, ἀλλὰ καὶ ἃ πρότερον οὐκ ἦν, ἐποίησεν, οὐ δημιουργὸς μόνον ἀλλὰ καὶ κτίστης αὐτὸς ὤν.
1.77Kutsal söze göre "güneş" mecazi anlamlarda birçok şeye denir. Bir kere insan nous'una denir. Yaratılmamış Tanrı'ya değil de oluşa kulluk etmeye zorlananlar bu nous'u bir şehir gibi kurar ve donatırlar. Onlar için şöyle denmiştir: "Firavun için tahkimli şehirler kurdular: Peitho'yu" (yani ikna etme işi kendisine verilmiş olan logosu), "Ramses'i" (yani hissi; psykhē güvelerin yediği bir kumaş gibi onun tarafından kemirilir, nitekim bu ad "güvenin sarsıntısı" diye yorumlanır) "ve On'u" (yani nous'u); Musa On'a Güneş Şehri adını vermiştir (Çıkış 1,11). Çünkü nous da güneş gibi bütün bedenimizin yönetimini üstlenmiş, kuvvetlerini ışınlar gibi her yanına uzatmıştır.
λέγεται δὲ πολλαχῶς κατὰ τὸν ἱερὸν λόγον ἐν ὑπονοίαις ἥλιος, ἅπαξ μὲν ὁ ἀνθρώπινος νοῦς, ὃν οἰκοδομοῦσιν ὡς πόλιν καὶ κατασκευάζουσιν οἱ γένεσιν πρὸ τοῦ ἀγενήτου θεραπεύειν ἀναγκαζόμενοι, ἐφ’ ὧν εἴρηται ὅτι „ᾠκοδόμησαν πόλεις ὀχυρὰς τῷ Φαραώ, τήν τε Πειθώ“, τὸν λόγον ᾧ τὸ πείθειν ἀνάκειται, „καὶ Ῥαμεσσή“, τὴν αἴσθησιν, ὑφ’ ἧς ὥσπερ ὑπὸ σέων ἡ ψυχὴ διεσθίεται — ἑρμηνεύεται γὰρ σεισμὸς σητός —, „καὶ τὴν Ὤν“, τὸν νοῦν, ἣν Ἡλίου πόλιν ὠνόμασεν (Exod. 1,11), ἐπειδὴ καθάπερ ἥλιος τοῦ παντὸς ἡμῶν ὄγκου τὴν ἡγεμονίαν ἀνῆπται καὶ τὰς αὑτοῦ δυνάμεις ὥσπερ ἀκτῖνας εἰς ὅλον τείνει.
1.78Beden devletinin yönetimini üstlenmiş olan herkes, yani Yusuf denen kişi, nous'un rahibini ve hizmetkârını kendine kayınbaba olarak alır. Nitekim şöyle der: "Ona Güneş Şehri'nin rahibi Petefre'nin kızı Asenat'ı verdi" (Tekvin 41,45).
τὸν δὲ ἱερέα καὶ θεραπευτὴν τοῦ νοῦ πενθερὸν ἐπιγράφεται πᾶς ὁ τὴν τοῦ σώματος πολιτείαν ἀναψάμενος, ὄνομα Ἰωσήφ. „ἔδωκε“ γάρ φησιν „αὐτῷ τὴν Ἀσενὲθ θυγατέρα Πετεφρῆ ἱερέως Ἡλίου πόλεως“ (Gen. 41,45).
1.79İkinci olarak, Musa sembolik bir dille hisse de güneş der, çünkü hissedilen her şey zihne onun aracılığıyla gösterilir. Bu konuda şöyle demiştir: "Tanrı'nın sureti yanından geçip gidince güneş onun için doğdu" (Tekvin 32,31). Gerçekten de en kutsal idea'larla, deyim yerindeyse cisimsiz suretlerle artık birlikte vakit geçiremez olup başka bir yöne dönerek uzaklaştığımızda, başka bir ışık kullanırız, his ışığını; oysa bu ışık sağlam logosun gözünde karanlıktan hiç farklı değildir. Bu ışık doğunca görmeyi, işitmeyi, ayrıca tatmayı, koklamayı ve dokunmayı uykudan uyandırır gibi uyandırmış; phronēsis'i, adaleti, epistēmē'yi ve bilgeliği ise uyanıkken uykuya yatırmıştır.
δεύτερον δὲ ἥλιον καλεῖ συμβολικῶς τὴν αἴσθησιν, ἐπειδὴ τὰ αἰσθητὰ πάντα δείκνυται διανοίᾳ. περὶ ἧς λελάληκεν ὧδε· „ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος αὐτῷ, ἡνίκα παρῆλθε τὸ εἶδος τοῦ θεοῦ“ (Gen. 32, 31)· τῷ γὰρ ὄντι ταῖς ἱερωτάταις ἰδέαις καὶ ὡς ἂν εἰκόσιν ἀσωμάτοις ὅταν μηκέτι δυνώμεθα συνδιατρίβειν, ἀλλ’ ἑτέρωσε τρεπόμενοι μεταχωρήσωμεν, ἄλλῳ φωτὶ τῷ κατὰ αἴσθησιν χρώμεθα σκότους πρὸς τὸν ὑγιῆ λόγον οὐδὲν ἁπλῶς διαφέροντι·
ὅπερ ἀνατεῖλαν ὅρασιν μὲν καὶ ἀκοήν, ἔτι δὲ γεῦσιν καὶ ὄσφρησιν καὶ ἁφὴν ὥσπερ κοιμωμένας ἀνήγειρε, φρόνησιν δὲ καὶ δικαιοσύνην ἐπιστήμην τε καὶ σοφίαν ἐγρηγορυίας εἰς ὕπνον ἔτρεψεν.
1.81Kutsal söz bu yüzden kimsenin akşamdan önce temizlenemeyeceğini söyler (Levililer 11,24 vb.), çünkü o vakte kadar zihin, hislerden gelen hareketlerin parıltısı altında hâlâ gölgede kalır. Rahipler için de kaçınılmaz bir kanun koyar ve aynı zamanda görüşünü açıklar: "Bedenini suyla yıkamadıkça, güneş batıp temiz olmadıkça kutsal şeylerden yemeyecek" (Levililer 22,6-7).
οὗ χάριν ἁγνεύειν οὐδένα πρὸ ἑσπέρας φησὶν ὁ ἱερὸς λόγος (Lev. 11,24 al.) δύνασθαι, τῆς διανοίας ὑπὸ τῶν κατ’ αἴσθησιν κινήσεων ἔτι παρευημερουμένης. ἄφυκτον δὲ καὶ τοῖς ἱερεῦσι νόμον ἐν ταὐτῷ καὶ γνώμην ἀποφαινόμενος τίθησιν, ἐπειδὰν λέγῃ· „Οὐκ ἔδεται ἀπὸ τῶν ἁγίων, ἐὰν μὴ λούσηται τὸ σῶμα ὕδατι καὶ δύῃ ὁ ἥλιος καὶ γένηται καθαρός“ (Lev. 22, 6. 7).
1.82Bu sözlerle pek açık bir biçimde şunu gösterir: ölümlü hayatın hissedilir parıltılarına hâlâ değer veren hiç kimse, kutsal ve rahiplere yaraşır ayinlere katılacak kadar tamamen temiz değildir. Ama biri bu parıltıları kabul etmezse, bunun doğal sonucu olarak phronēsis'in ışığıyla aydınlanır ve bu ışık sayesinde boş kanaatlerin lekelerini yıkayıp temizleyebilir.
δηλοῖ γὰρ σαφέστατα διὰ τούτων, ὅτι εὐαγὴς εἰσάπαν οὐδείς ἐστιν, ὡς ταῖς ἁγίαις καὶ ἱεροπρεπέσι χρῆσθαι τελεταῖς, ᾧ τὰς αἰσθητὰς τοῦ θνητοῦ βίου λαμπρότητας ἔτι τετιμῆσθαι συμβέβηκεν. εἰ δέ τις αὐτὰς οὐκ ἀποδέχεται, κατὰ τὸ ἀκόλουθον τῷ φρονήσεως ἐπιλάμπεται φέγγει, δι’ οὗ δυνήσεται τὰς τῶν κενῶν δοξῶν ἐκνίπτεσθαι καὶ ἀπολούεσθαι κηλῖδας.
1.83Yoksa güneşin kendisinin, doğarken ve batarken zıt şeyler yaptığını görmüyor musun? Doğduğunda yeryüzündeki her şeyi aydınlatır, gökteki şeyleri ise gizler; battığında ise tam tersine yıldızlar görünür hâle gelir, yeryüzündekiler gölgeye bürünür.
ἢ τὸν ἥλιον αὐτὸν οὐχ ὁρᾷς, ὅτι τἀναντία καὶ ἀνατέλλων καὶ δυόμενος ἐργάζεται; ἐπειδὰν γὰρ ἀνίσχῃ, τὰ μὲν κατὰ γῆν ἅπαντα περιλάμπεται, τὰ δὲ κατ’ οὐρανὸν ἀποκρύπτεται· δύντος δ’ ἔμπαλιν οἱ μὲν ἀστέρες προφαίνονται, τὰ δὲ περίγεια συσκιάζεται.
1.84Bizde de aynı şey olur: hislerin ışığı güneş gibi doğduğunda, gerçekten Olympos'a ve göğe ait olan epistēmē'ler gizlenir; o ışık batıya döndüğünde ise aretē'lerin yıldızlara en çok benzeyen, en ilahi parıltıları belirir. İşte o zaman nous da hissedilir hiçbir şeyin örtmediği temiz bir hâle gelir.
τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐν ἡμῖν, ὅταν μὲν τὸ τῶν αἰσθήσεων φέγγος ὡς ἥλιος ἀνατείλῃ, τὰς ὀλυμπίους καὶ οὐρανίους ὡς ἀληθῶς ἐπιστήμας κρύπτεσθαι συμβέβηκεν· ὅταν δὲ πρὸς δυσμὰς γένηται, τὰς ἀστεροειδεστάτας καὶ θειοτάτας ἀναφαίνεσθαι ἀρετῶν αὐγάς, ὅτε καὶ καθαρὸς ὁ νοῦς ὑπὸ μηδενὸς κρυπτόμενος αἰσθητοῦ γίνεται.
1.85Üçüncü anlamıyla Musa ilahi logosa güneş der; daha önce söylendiği gibi logos, gökte dolaşan güneşin örneğidir. Onun hakkında şöyle denir: "Güneş yeryüzüne çıktı, Lut da Sogar'a girdi; Rab Sodom'la Gomorra'nın üstüne kükürt ve ateş yağdırdı" (Tekvin 19,23-24).
κατὰ δὲ τὸ τρίτον σημαινόμενον ἥλιον καλεῖ τὸν θεῖον λόγον, τὸ τοῦ κατ’ οὐρανὸν περιπολοῦντος, ὡς πρότερον ἐλέχθη, παράδειγμα, ἐφ’ οὗ λέγεται· „ὁ ἥλιος ἐξῆλθεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ Λὼτ εἰσῆλθεν εἰς Σηγώρ, καὶ κύριος ἔβρεξεν ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα θεῖον καὶ πῦρ“ (Gen. 19, 23. 24).
1.86Çünkü Tanrı'nın logosu topraktan yapılmış varlığımıza indiğinde, aretē'ye akraba olanlara ve ona yönelenlere yardım eder, destek olur, öyle ki onlara tam bir sığınak ve kurtuluş sağlar; aretē'nin düşmanlarına ise yıkım ve çaresi olmayan bir helak gönderir.
ὁ γὰρ τοῦ θεοῦ λόγος, ὅταν ἐπὶ τὸ γεῶδες ἡμῶν σύστημα ἀφίκηται, τοῖς μὲν ἀρετῆς συγγενέσι καὶ πρὸς αὐτὴν ἀποκλίνουσιν ἀρήγει καὶ βοηθεῖ, ὡς καταφυγὴν καὶ σωτηρίαν αὐτοῖς πορίζειν παντελῆ, τοῖς δὲ ἀντιπάλοις ὄλεθρον καὶ φθορὰν ἀνίατον ἐπιπέμπει.
1.87Dördüncü anlamıyla da, daha önce söylediğim gibi, her şeyin yöneticisinin kendisine güneş denir; çaresi olmayan ve gizlenmiş gibi görünen günahlar O'nun sayesinde açığa çıkar. Çünkü her şey Tanrı için mümkün olduğu gibi, bilinir de. Bu yüzden psykhē'nin gerginliği gevşemiş, nous'un kızları olan hislerle fahişelerle düşüp kalkar gibi ölçüsüzce ve şehvetle düşüp kalkan kimseleri, teşhir edilsinler diye güneşin önüne çıkarır.
λέγεται δὲ κατὰ τέταρτον σημαινόμενον ἥλιος μὲν αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων ἡγεμών, ὡς εἶπον ἤδη, δι’ οὗ τὰ ἀνίατα τῶν ἁμαρτημάτων ἀνακαλύπτεται συσκιάζεσθαι δοκοῦντα·
πάντα γὰρ ὡς δυνατά, οὕτως καὶ γνώριμα θεῷ. παρὸ καὶ τοὺς καταλυθέντας τῶν τόνων τῶν ψυχικῶν, ἀκολάστως καὶ λαγνίστερον ὁμιλοῦντας ταῖς νοῦ θυγατράσιν, αἰσθήσεσιν, ὡς χαμαιτύπαις καὶ πόρναις, ἐνδειχθησομένους πρὸς ἥλιον ἄγει.
1.89Nitekim şöyle der: "Halk Sattin'de konakladı" (bu ad "dikenler" diye yorumlanır ve psykhē'yi batıran, yaralayan tutkuların sembolüdür), "ve Moab'ın kızlarıyla zina ederek kendini kirletti" (bunlar da nous'un kızları denen hislerdir, çünkü Moab "babadan" diye yorumlanır). Sonra şunu ekler: "Halkın bütün önderlerini al ve onları güneşin karşısında Rab için teşhir et; o zaman Rab'bin öfkesi İsrail'den dönecek" (Sayılar 25,1.4).
φησὶ γάρ· „καὶ κατέλυσεν ὁ λαὸς ἐν Σαττὶν“ — ἄκανθαι δ’ ἑρμηνεύεται, παθῶν κεντούντων καὶ τιτρωσκόντων ψυχὴν σύμβολον —, „καὶ ἐβεβηλώθη“ φησίν „ἐκπορνεῦσαι εἰς τὰς θυγατέρας Μωάβ“ — αἱ δέ εἰσιν αἱ αἰσθήσεις, κεκλημέναι νοῦ θυγατέρες· Μωὰβ γὰρ ἐκ πατρὸς ἑρμηνεύεται—, καὶ προστίθησι· „λάβε πάντας τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ λαοῦ καὶ παραδειγμάτισον τῷ κυρίῳ ἀπέναντι τοῦ ἡλίου, καὶ ἀποστραφήσεται ὀργὴ κυρίου ἀπὸ Ἰσραήλ“ (Num. 25, 1. 4).
1.90Musa, işlenen haksızlıkların gizli kalanları açığa çıksın istediği için onları yalnızca güneşin ışınlarıyla aydınlatmakla kalmamış, semboller yoluyla her şeyin babasına da güneş demiştir; zihnin kuytularında görünmeden yapılan şeyler bile O'nun önünde apaçıktır. Bunlar açığa çıkınca da biricik bağışlayıcı olanın bağışlayacağını söyler. Neden?
οὐ γὰρ μόνον τὰ κεκρυμμένα τῶν ἀδικημάτων ἐμφανῆ γενέσθαι βουλόμενος ταῖς ἡλιακαῖς περιέλαμψεν ἀκτῖσιν, ἀλλὰ καὶ διὰ συμβόλων ἥλιον τὸν πατέρα τῶν ὅλων ἐκάλεσεν, ᾧ πάντα προὖπτα καὶ ὅσα ἐν μυχοῖς τῆς διανοίας ἀοράτως ἐπιτελεῖται· γενομένων δ’ ἐμφανῶν ἵλεώ φησιν ἔσεσθαι τὸν μόνον ἵλεω. διὰ τί;
1.91Çünkü zihin, ilahi olanın her şeyi göremeyeceğini sanıp yaptığı haksızlığın O'nun gözünden kaçacağını düşünerek gizlice, kuytularda günah işlerse, sonra da ya kendiliğinden ya da birinin yol göstermesiyle Tanrı'dan bir şeyin gizli kalmasının imkânsız olduğunu anlarsa; kendini ve bütün yaptıklarını açar, ortaya koyar ve güneş ışığına çıkarır gibi her şeyin gözeticisine gösterir, daha önce akılsızca düşünüp kötü kanaatlere kapıldığı şeylerden pişman olduğunu söylerse (çünkü O'ndan hiçbir şey gizli değildir; yalnız yapılmış olanlar değil, henüz umulan şeyler de O'nun önünde fazlasıyla bilinir ve açıktır), işte o zaman temizlenmiş ve fayda görmüş olur, başında dikilip haklı bir öfkeyle cezalandıran vicdanı da yatıştırır. Çünkü Tanrı pişmanlığı, hiç günah işlememenin küçük kardeşi olarak kabul eder. Musa'nın başka bir yerde de güneşi sembolik olarak sebep için kullandığı görülür; örneğin rehin karşılığı ödünç verenler hakkında yazılmış kanunda. Kanunu oku: "Komşunun giysisini rehin alırsan güneş batmadan ona geri vereceksin; çünkü onun tek örtüsü budur, çıplaklığını örten giysi budur. Ne ile uyuyacak? Bana feryat ederse onu işiteceğim, çünkü ben merhametliyim" (Çıkış 22,26-27).
ὅτι, ἐὰν ὑπολαβοῦσα διάνοια λήσεσθαι τὸ θεῖον ἀδικοῦσα, ὡς μὴ πάντα καθορᾶν δυνάμενον, κρύφα καὶ ἐν μυχοῖς διαμαρτάνῃ καὶ μετὰ ταῦτα εἴτ’ ἐξ αὑτῆς εἴτε καὶ ὑφηγησαμένου τινὸς ἐννοήσῃ, ὅτι ἀμήχανον ἄδηλον εἶναί τι τῷ θεῷ, καὶ ἑαυτὴν καὶ τὰς ἑαυτῆς πράξεις ἁπάσας ἀναπτύξῃ καὶ εἰς μέσον προενεγκοῦσα καθάπερ εἰς ἡλιακὸν φῶς ἐπιδείξηται τῷ τῶν ὅλων ἐπισκόπῳ φήσασα μετανοεῖν ἐφ’ οἷς πρότερον ἀγνώμονι γνώμῃ χρωμένη κακῶς ἐδόξαζε — μηδὲν γὰρ ἄδηλον, γνώριμα δὲ καὶ δῆλα πάντα, οὐ τὰ πραχθέντα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐλπιζόμενα κατὰ πολλὴν περιουσίαν ὑπάρχειν αὐτῷ —, κεκάθαρται καὶ ὠφέληται καὶ τὸν ἐφεστῶτα κολαστὴν ἔλεγχον ἡμέρωκεν ὀργῇ δικαίᾳ χρώμενον, εἰ τὸ μετανοεῖν ἀδελφὸν νεώτερον ὂν
τοῦ μηδ’ ὅλως ἁμαρτεῖν ἀποδέχεται. φαίνεται μέντοι καὶ ἑτέρωθι κατὰ σύμβολον ἐπὶ τοῦ αἰτίου τὸν ἥλιον παραλαμβάνων, ὡς ἐν τῷ γραφέντι νόμῳ περὶ τῶν ἐπ’ ἐνεχύροις δανειζόντων· λέγε τὸν νόμον· „ἐὰν ἐνεχύρασμα ἐνεχυράσῃς τὸ ἱμάτιον τοῦ πλησίον, πρὸ δυσμῶν ἡλίου ἀποδώσεις αὐτῷ· ἔστι γὰρ τοῦτο περιβόλαιον αὐτῷ μόνον, τοῦτο τὸ ἱμάτιον ἀσχημοσύνης αὐτοῦ. ἐν τίνι κοιμηθήσεται; ἐὰν οὖν καταβοήσῃ πρὸς μέ, εἰσακούσομαι αὐτοῦ· ἐλεήμων γάρ εἰμι“ (Exod. 22, 26. 27).
1.93Kanun koyucunun bir giysiye bu kadar önem verdiğini sananlara, kınamak değilse bile hatırlatmak için şunu söylemek yerinde olmaz mı: "Ne diyorsunuz, soylu kişiler? Her şeyin yaratıcısı ve yöneticisi, alacaklının borçluya bir giysiyi geri vermemesi gibi bu kadar değersiz bir iş yüzünden kendine 'merhametli' mi der?"
ἆρ’ οὐκ ἄξιον τοὺς οἰομένους τὴν τοσαύτην σπουδὴν εἶναι τῷ νομοθέτῃ περὶ ἀμπεχόνης, εἰ καὶ μὴ ὀνειδίζειν, ἀλλά τοί γε ὑπομιμνῄσκειν φάσκοντας· τί λέγετε, ὦ γενναῖοι; ὁ τῶν ὅλων κτίστης καὶ ἡγεμὼν ἐλεήμονα ἑαυτὸν ἐφ’ οὕτως εὐτελοῦς πράγματος, ἱματίου μὴ ἀποδοθέντος χρεώστῃ πρὸς δανειστοῦ, καλεῖ;
1.94Böyle şeyler düşünmek, her bakımdan büyük olan Tanrı'nın aretē'sinin büyüklüğünü hiç kavramamış ve insana özgü küçük hesapları, haktan ve adaletten uzak biçimde, yaratılmamış, bozulmaz, kutluluk ve saadetle dolu tabiata yakıştıran kişilerin işidir.
τὸ μέγεθος καθάπαξ τῆς ἀρετῆς τοῦ πάντα μεγάλου θεοῦ μὴ συνεωρακότων τοιαῦτ’ ἐστὶν ὑπολαμβάνειν καὶ τὴν ἀνθρωπίνην μικρολογίαν τῇ ἀγενήτῳ καὶ ἀφθάρτῳ καὶ πλήρει μακαριότητος καὶ εὐδαιμονίας φύσει παρὰ θέμιν καὶ δίκην προσνεμόντων.
1.95Alacaklarını tahsil edinceye kadar rehinleri yanlarında tutan alacaklılar ne yanlış yapıyor ki? Belki biri "Borçlular yoksuldur, onlara acımak gerekir" diyecektir. O hâlde onlar için yardım toplanmasını sağlayan, onları borçlu durumuna düşürmeyen ya da rehin karşılığı ödünç vermeyi yasaklayan bir kanun yazmak daha iyi olmaz mıydı? Buna izin vermiş olan, aldığını vaktinden önce bırakmayanlara dinsizlik ediyorlarmış gibi kızarsa haklı olmaz.
τί γὰρ ἄτοπον ποιοῦσιν οἱ τὰ ῥύσια κατέχοντες δανεισταὶ παρ’ αὑτοῖς, ἄχρις ἂν τὰ ἴδια ἀναπράξωνται; πένητες οἱ χρεῶσται, φήσει τις ἴσως, καὶ ἄξιον ἐλεεῖν αὐτούς. εἶτ’ οὐκ ἄμεινον ἦν γράψαι νόμον, δι’ οὗ τούτους ἐρανιοῦσι μᾶλλον ἢ χρεώστας ἀποφανοῦσιν ἢ ἐπ’ ἐνεχύροις τοῦ δανείζειν κωλύσουσιν; ὁ δὲ ἐφεὶς οὐκ ἂν εἰκότως ἐπὶ τοῖς ἃ ἔλαβον πρὸ καιροῦ μὴ προιεμένοις δυσχεραίνοι ὡς ἀσεβοῦσι.
1.96Hem yoksulluğun deyim yerindeyse en son sınırına varmış, üstünde tek bir paçavra kalmış biri, görenlerin merhametini bir yana bırakıp yeni alacaklılar mı edinir? Oysa böyle felaketlere uğramış ve yardıma muhtaç olanlara evde, tapınaklarda, çarşıda, her yerde bol bol merhamet gösterilir.
πενίας δ’ εἰς αὐτά τις ἐλθών, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τὰ πέρατα καὶ ῥάκιον ἓν ἀμπεχόμενος δανειστὰς καινοὺς ἐπάγεται τὸν ἀπὸ τῶν ὁρώντων παρεὶς ἔλεον, ὃς τοῖς κεχρημένοις ταῖς τοιαύταις κακοπραγίαις κατ’ οἰκίαν καὶ παρ’ ἱεροῖς καὶ ἐν ἀγορᾷ καὶ πανταχοῦ προκέχυται;
1.97Kanuna göre ise bu adam, tabiatın gizli yerlerini örttüğü tek utanç örtüsünü de getirip uzatmıştır. Söyle bana, neyin rehini olarak? Daha iyi başka bir giysinin mi? Zorunlu yiyeceğe gelince, pınarlar fışkırdıkça, sel suları taştıkça ve toprak her yıl ürününü verdikçe kimse ondan yoksun kalmaz.
νυνὶ δὲ καὶ ὃ μόνον εἶχε προκάλυμμα αἰδοῦς, ᾧ τὰ τῆς φύσεως ἀπόρρητα συνεσκίαζε, τοῦτο φέρων προὔτεινε· ῥύσιον ὑπὲρ τίνος, εἰπέ μοι; ἢ ὑπὲρ ἑτέρας ἀμείνονος ἐσθῆτος; τροφῆς μὲν γὰρ ἀναγκαίας ἄπορος οὐδείς, ἄχρις ἂν πηγαὶ μὲν ἀναβλύζωσι, ποταμοὶ δὲ χείμαρροι πλημμυρῶσι, γῆ δὲ τοὺς ἐτησίους ἀναδιδῷ καρπούς.
1.98Alacaklı da bu kadar mı zengin ya da bu kadar mı acımasızdır ki birine dört drahmilik, belki daha da az bir borç vermeye razı olsun, bu kadar yoksul birine bağışlamak yerine ödünç versin ve onun tek giysisini rehin alsın? Buna başka bir adla soygunculuk demek yerinde olurdu; çünkü insanları soyan haydutların âdeti de giysileri çıkarıp almak, sahiplerini çırılçıplak bırakmaktır.
οὕτω δὲ ἢ βαθύπλουτός τις ἢ λίαν ὠμὸς ὁ δανειστής, ὡς ἢ τετράδραχμον, τάχα δὲ καὶ ἔλαττον ἐθέλειν τῳ συμβαλεῖν ἢ οὕτω πενιχρῷ δανείζειν ἀλλὰ μὴ χαρίζεσθαι ἢ ὃ μόνον ἦν ἱμάτιον ἐκείνῳ λαμβάνειν ἐνέχυρον, ὅπερ ἑτέρῳ ὀνόματι λωποδυτεῖν εἰκότως ἂν λέγοιτο; καὶ γὰρ λωποδύταις ἔθος ἀπαμπίσχουσι τὰς μὲν ἐσθῆτας ἀφαιρεῖσθαι, γυμνοὺς δὲ τοὺς ἔχοντας ἀποφαίνειν.
1.99Ayrıca kanun koyucu neden geceleyin kimsenin giysisiz uyumaması için tedbir almış da gündüz uyanık birinin çıplak kalıp utanç verici bir hâle düşmemesini aynı ölçüde düşünmemiştir? Gece ve karanlıkta her şey gizlenir, insan daha az utanır ya da hiç utanmaz; gündüz ve ışıkta ise her şey açığa çıkar, insan o zaman daha çok kızarmak zorunda kalır, öyle değil mi?
διὰ τί δὲ νυκτὸς μὲν καὶ τοῦ μὴ ἀνείμονά τινα κοιμηθῆναι προὐνόησεν, ἡμέρας δὲ καὶ τοῦ μὴ ἐγρηγορότα γυμνὸν ἀσχημονεῖν οὐκέθ’ ὁμοίως ἐφρόντισεν; ἢ οὐ νυκτὶ μὲν καὶ σκότῳ κρύπτεται πάντα, ὡς ἧττον ἢ μηδ’ ὅλως αἰδεῖσθαι, ἡμέρᾳ δὲ καὶ φωτὶ ἀνακαλύπτεται, ὡς τότε μᾶλλον ἐρυθριᾶν ἀναγκάζεσθαι;
1.100Neden de giysiyi "vermeyi" değil de "geri vermeyi" emretmiştir? Geri vermek başkasına ait şeyler için söylenir; oysa rehinler ödünç alanlardan çok ödünç verenlere aittir. Şunu da düşünmüyor musun: kanun, giysiyi yatak örtüsü olarak geri alan borçluya, gün doğunca kalkıp onu üzerinden çıkarmasını ve alacaklıya götürmesini emretmemiştir.
διὰ τί δ’ οὐ διδόναι τὸ ἱμάτιον, ἀλλ’ ἀποδιδόναι προσέταξεν; ἀπόδοσις γὰρ ἐπ’ ἀλλοτρίοις γίνεται, τὰ δ’ ἐνέχυρα τῶν δεδανεικότων μᾶλλον ἢ τῶν δεδανεισμένων ἐστίν. ἐκεῖνο δὲ οὐκ ἐννοεῖς, ὅτι λαβόντι τῷ χρεώστῃ πρόσκοιτον τὸ ἱμάτιον οὐ προσέταξε μεθ’ ἡμέραν περιελεῖν ἀναστάντι καὶ κομίσαι τῷ δανειστῇ;
1.101Üstelik ifadenin tuhaflığı, en ağır kavrayışlı kişiyi bile lafzın dışında başka bir anlam düşünmeye yöneltebilir; çünkü bu hüküm bir öğütten çok bir tarife benzer. Öğüt veren biri şöyle derdi: "Rehin aldığın giysi borçlunun tek giysisiyse onu akşamdan önce geri ver ki geceleyin örtünecek bir şeyi olsun." Tarif eden biri ise metinde olduğu gibi der: "Çünkü onun tek örtüsü budur, çıplaklığını örten giysi budur; ne ile uyuyacak?" (Çıkış 22,27).
καὶ μὴν τῷ γε τῆς ἑρμηνείας ἰδιοτρόπῳ καὶ ὁ βραδύτατος ἕτερόν τι τοῦ ῥητοῦ κατανοεῖν ἂν προαχθείη· μᾶλλον γὰρ ἀφορισμῷ ἢ παραινέσει ἔοικε τὸ διάταγμα. παραινῶν μὲν γὰρ εἶπεν ἄν τις· τὸ ἐνεχυρασθὲν ἱμάτιον, ἐὰν τοῦτ’ ᾖ μόνον τῷ χρεώστῃ, πρὸ ἑσπέρας ἀπόδος, ἵν’ ἔχῃ νύκτωρ ἀμπέχεσθαι, ἀφοριζόμενος δὲ οὕτως, ὡς νῦν ἔχει· „ἔστι γὰρ τοῦτο περιβόλαιον αὐτῷ μόνον, τοῦτο τὸ ἱμάτιον ἀσχημοσύνης αὐτοῦ· ἐν τίνι κοιμηθήσεται“ (Exod. 22,27) ;
1.102Bunlar ve benzerleri, lafzi yorumun sofistlerine, kaşlarını fazlasıyla çatanlara söylenmiş olsun. Biz ise alegorinin kanunlarına uyarak bu konuda yakışanı söyleyelim. Diyoruz ki giysi logosun sembolüdür. Çünkü giysi, soğuktan ve sıcaktan bedene gelmesi olağan zararları uzaklaştırır, tabiatın gizli yerlerini örter; giyim, bedene yaraşan bir süstür.
ταῦτα μὲν δὴ καὶ τὰ τοιαῦτα πρὸς τοὺς τῆς ῥητῆς πραγματείας σοφιστὰς καὶ λίαν τὰς ὀφρῦς ἀνεσπακότας εἰρήσθω, λέγωμεν δὲ ἡμεῖς ἑπόμενοι τοῖς ἀλληγορίας νόμοις τὰ πρέποντα περὶ τούτων. φαμὲν τοίνυν λόγου σύμβολον ἱμάτιον εἶναι. τάς τε γὰρ ἀπὸ κρυμοῦ καὶ θάλπους εἰωθυίας τῷ σώματι κατασκήπτειν βλάβας ἐσθὴς ἀπωθεῖται καὶ ἐπισκιάζει τὰ τῆς φύσεως ἀπόρρητα καὶ ἔστιν ἁρμόττων σώματι κόσμος ἡ ἀμπεχόνη.
1.103Bunun gibi, insana da Tanrı'dan en güzel armağan olarak logos verilmiştir. Birincisi, logos insana saldırmaya kalkanlara karşı bir savunma silahıdır. Tabiat öteki hayvanların her birini, kendilerine haksızlık etmeye girişenleri püskürtecekleri kendine özgü siperlerle donattığı gibi, insana da en büyük siper ve yıkılmaz bir muhafız olarak logosu vermiştir. İnsan ona bir zırh takımına sarınır gibi sıkıca sarınırsa kendine ait, kendisiyle kaynaşmış bir koruyucuya sahip olur; onu öncü savaşçı olarak kullanınca da düşmanlarından gelen zararları geri itebilir. İkincisi, logos utanca ve ayıplara karşı en gerekli örtüdür, çünkü insanların hatalarını örtüp gizlemekte ustadır. Üçüncüsü, bütün hayatın süsüdür; çünkü her birimizi iyileştiren ve her şeyi daha iyiye götüren odur.
κατὰ τὸ παραπλήσιον μέντοι καὶ ἀνθρώπῳ λόγος δώρημα κάλλιστον ἐδόθη παρὰ θεοῦ, πρῶτον μὲν κατὰ τῶν νεωτεριζόντων εἰς αὐτὸν ὅπλον ἀμυντήριον — ὡς γὰρ τῶν ἄλλων ἕκαστον ζῴων ἡ φύσις οἰκείοις ἕρκεσιν ὠχύρωσε, δι’ ὧν τοὺς ἐπιχειροῦντας ἀδικεῖν ἀποκρούσεται, καὶ ἀνθρώπῳ μέγιστον ἔρυμα καὶ φρουρὰν ἀκαθαίρετον λόγον δέδωκεν, οὗ κραταιῶς οἷα πανοπλίας ἐνειλημμένος οἰκεῖον καὶ προσφυέστατον ἕξει δορυφόρον· τούτῳ δὲ προαγωνιστῇ χρώμενος δυνήσεται τὰς ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐπιφερομένας ἀπωθεῖσθαι ζημίας —,
δεύτερον δὲ καὶ αἰσχύνης καὶ ὀνειδῶν ἀναγκαιότατον περίβλημα — δεινὸς γὰρ συγκρύψαι καὶ συσκιάσαι τὰς ἁμαρτίας τῶν ἀνθρώπων λόγος —, τρίτον δὲ πρὸς ὅλου τοῦ βίου κόσμον· ὁ γὰρ βελτιῶν ἕκαστον καὶ πάντα ἄγων ἐπὶ τὸ κρεῖττον οὗτός ἐστιν.
1.105Ama insanlar arasında bazı belalar, bazı afetler vardır; bunlar logosu da rehin alır, onu sahiplerinin elinden koparırlar. Onu büyütmeleri gerekirken kökünden keserler; tıpkı düşmanın topraklarını yağmalayıp buğdayı ve öteki ürünleri yok etmeye girişenler gibi. Oysa bu ürünler bırakılsaydı onlardan yararlananlara büyük fayda sağlardı.
ἀλλὰ γάρ εἰσι λῶβαί τινες καὶ κῆρες ἀνθρώπων, οἳ καὶ τὸν λόγον ἐνεχυράζουσιν ἀφαιρούμενοι τοὺς ἔχοντας καί, συναυξῆσαι δέον, ὅλον ὑποτέμνονται, καθάπερ οἱ τὰ τῶν πολεμίων δῃοῦντες χωρία καὶ τόν τε σῖτον καὶ τὸν ἄλλον καρπὸν φθείρειν ἐπιχειροῦντες, ὃς ἀφεθεὶς μεγάλη τοῖς χρησαμένοις ἂν ὄνησις ἦν.
1.106Demek ki bazı kişiler logos sahibi tabiata karşı ateşkes nedir, elçi nedir bilmeyen bir savaş yürütürler: onun filizlerini dibinden kırpar, ilk tomurcuklarını ezer ve onu, deyim yerindeyse, güzel uğraşlar bakımından kısır ve verimsiz kılarlar.
πόλεμος οὖν ἐστιν ἐνίοις ἄσπονδος καὶ ἀκήρυκτος πρὸς τὴν λογικὴν φύσιν, οἵτινες τὰς βλάστας αὐτῆς ἀποκείρουσιν ἐν χρῷ καὶ τὰς πρώτας ἐπιφύσεις ἐκθλίβουσιν, ἄγονον καὶ στεῖραν, ὡς ἔπος εἰπεῖν, καλῶν ἐπιτηδευμάτων ἀπεργαζόμενοι.
1.107Bu tabiat bazen önüne geçilmez bir atılımla terbiyeye koşar ve felsefenin incelediği konulara duyduğu aşkla vurulur. O zaman bu kişiler kıskançlık ve haset yüzünden korkuya kapılırlar: tabiat güçlü esip en yükseğe çıkarsa, onların kılı kırk yaran sözlerini ve hakikate karşı uydurdukları inandırıcı buluşları bir sel gibi basıp götürecektir. Bu yüzden kötü hileleriyle onun akışını başka bir yöne çevirir, bayağı ve hür insana yakışmayan tekhnē'lere akıtırlar. Çoğu zaman da onu köreltip önünü tıkayarak bu yüce yaratılışı işe yaramaz hâlde bırakırlar; tıpkı kötü vasilerin yetim çocukların derin ve bereketli topraklarını çorak bırakması gibi. Herkesten daha merhametsiz olan bu kişiler, insanın tek giysisini, yani logosu soymaktan utanmamışlardır. Nitekim "onun tek örtüsü budur" der (Çıkış 22,27). Bu örtü logos değilse nedir?
ὁρμῶσαν γὰρ ἔστιν ὅτε πρὸς παιδείαν ἀκατασχέτῳ ῥύμῃ καὶ πληχθεῖσαν ἔρωτι τῶν φιλοσοφίας θεωρημάτων ὑπὸ βασκανίας καὶ φθόνου δείσαντες, μὴ μεγάλα πνεύσασα καὶ ἐπὶ μήκιστον ἀρθεῖσα τὰς γλισχρολογίας αὐτῶν καὶ πιθανὰς κατὰ τῆς ἀληθείας εὑρέσεις ἐπικλύσῃ χειμάρρου τρόπον, ἑτέρωσε ταῖς ἑαυτῶν κακοτεχνίαις τὴν φορὰν ἔτρεψαν, εἰς βαναύσους καὶ ἀνελευθέρους τέχνας μετοχετευσάμενοι· πολλάκις δὲ καὶ ἀμβλώσαντες καὶ ἐπιφράξαντες ἀργὸν τὸ μεγαλοφυὲς κατέλιπον, ὥσπερ βαθύγειον καὶ εὐδαίμονα γῆν ὀρφανῶν παίδων ἐπίτροποι κακοὶ χέρσον, καὶ οὐκ ᾐδέσθησαν οἱ πάντων ἀνηλεέστατοι τὸ μόνον ἱμάτιον ἀνθρώπου περισυλῶντες, λόγον· „ἔστι“ γάρ φησι „τοῦτο περιβόλαιον αὐτῷ μόνον“ (Exod. 22,27). τί πλὴν ὁ λόγος;
1.108Kişnemek ata, havlamak köpeğe, böğürmek öküze, kükremek aslana özgü olduğu gibi, konuşmak ve logosun kendisi de insana özgüdür. Tanrı'nın en sevdiği canlı olan insan, bütün varlıklar arasından yalnız kendisine ait olarak logosu kazanmıştır: o onun siperi, örtüsü, zırhı ve surudur. Bu yüzden kanun şunu da ekler: "Çıplaklığını örten tek giysi budur" (Çıkış 22,27). Hayatın ayıplarını ve utançlarını logos kadar örtüp gizleyen başka ne vardır? Cehalet, logostan yoksun tabiata akraba olan bir utançtır; terbiye ise logosun kardeşi, ona yaraşan süstür.
ὥσπερ γὰρ ἵππου τὸ χρεμετίζειν ἴδιον καὶ τὸ ὑλακτεῖν κυνὸς καὶ βοὸς τὸ μυκᾶσθαι καὶ τὸ ὠρύεσθαι λέοντος, οὕτω καὶ ἀνθρώπου τὸ λέγειν καὶ αὐτὸς ὁ λόγος. τοῦτον γὰρ ἔρυμα, περίβλημα, πανοπλίαν, τεῖχος τὸ ζῷον τὸ θεοφιλέστατον,
ὁ ἄνθρωπος, ἐκ πάντων ἴδιον κεκάρπωται. διὸ καὶ ἐπιφέρει· „τοῦτο τὸ ἱμάτιον αὐτὸ μόνον ἀσχημοσύνης αὐτοῦ“ (Exod. 22,27). τίς ἄλλος γὰρ οὕτως τὰ ὀνείδη καὶ τὰ αἴσχη τοῦ βίου συσκιάζει καὶ συγκρύπτει, ὡς λόγος; ἀμαθία μὲν γὰρ ἀλόγου φύσεως συγγενὲς αἶσχος, παιδεία δὲ ἀδελφὸν λόγου, κόσμος οἰκεῖος.
1.110"Peki ne ile uyuyacak?" Yani insan logostan başka neyin içinde dinlenip rahat edecek? Çünkü talihi en ağır soy olan bizim soyumuzun yükünü logos hafifletir. Acılarla, korkularla ya da başka kötülüklerle ezilenleri dostların iyi niyeti, yakınlığı ve nezaketi çoğu zaman iyileştirmiştir; tıpkı bunun gibi, bağlı olduğumuz bedenin zorunluluklarının ve dışarıdan çöken, önceden görülemeyen olayların bize yüklediği en ağır yükü de yalnız kötülüğü savan logos uzaklaştırır, hem de çoğu zaman değil, her zaman.
„ἐν τίνι οὖν κοιμηθήσεται“, τουτέστιν ἠρεμήσει καὶ διαναπαύσεται ἄνθρωπος, πλὴν ἐν λόγῳ; λόγος γὰρ τὸ βαρυποτμότατον ἡμῶν γένος ἐπικουφίζει. ὥσπερ οὖν τοὺς λύπαις ἢ φόβοις ἤ τισιν ἄλλοις κακοῖς πιεσθέντας εὐμένεια καὶ συνήθεια καὶ δεξιότης φίλων πολλάκις ἐθεράπευσεν, οὕτως οὐ πολλάκις ἀλλ’ ἀεὶ τὸ βαρύτατον ἄχθος, ὅπερ ἐπιτιθέασιν ἡμῖν αἵ τε τοῦ συνδέτου σώματος ἀνάγκαι καὶ αἱ τῶν ἔξωθεν κατασκηπτόντων ἀπροόρατοι συντυχίαι, μόνος ὁ ἀλεξίκακος λόγος ἀπωθεῖται.
1.111Çünkü logos bizim dostumuz, tanıdığımız, yakınımız ve arkadaşımızdır; bize bağlanmış, daha doğrusu tabiatın çözülmez ve görünmez bir tutkalıyla bize uydurulmuş ve bizimle birleşmiştir. Bu yüzden işimize yarayacak şeyleri önceden söyler; istemediğimiz bir şey başımıza gelince de çağrılmadan yardıma koşar. Üstelik iki faydadan yalnız birini getirmez, yani ya yalnız öğüt verip bir şey yapmayan danışmanın ya da sessizce yanımızda savaşan arkadaşın faydasını değil, ikisini birden getirir.
φίλος γὰρ καὶ γνώριμος καὶ συνήθης καὶ ἑταῖρος ἡμῖν ἐστιν, ἐνδεδεμένος, μᾶλλον δὲ ἡρμοσμένος καὶ ἡνωμένος κόλλῃ τινὶ φύσεως ἀλύτῳ καὶ ἀοράτῳ. διὰ τοῦτο καὶ προλέγει τὰ συνοίσοντα καὶ συμβάντος τινὸς ἀβουλήτου πάρεστιν αὐτοκέλευστος βοηθήσων, οὐ τὴν ἑτέραν φέρων μόνον ὠφέλειαν, ἣν ὁ μὴ δρῶν σύμβουλος ἢ ὁ συναγωνιστὴς ἥσυχος, ἀλλ’ ἀμφοτέρας.
1.112Çünkü logos yarım iş gören bir güç edinmemiştir, her yanıyla tam bir güce sahiptir. Düşündüğü ya da fiilen giriştiği işlerde başarısız olsa bile üçüncü bir yardıma, teselliye başvurur. İlaç yaralar için neyse, logos da psykhē'nin hâlleri için odur, kurtarıcıdır. Kanun koyucu bu logosun "güneş batmadan" geri verilmesi gerektiğini söyler (Çıkış 22,26); yani en yüce ve en parlak Tanrı'nın, soyumuza acıdığı için gökten insan nous'una gönderdiği o pırıl pırıl parıltılar batmadan önce.
οὐ γὰρ ἡμίεργον ἐπιτετήδευκε δύναμιν, ἀλλὰ πᾶσι τοῖς μέρεσιν ὁλόκληρον· ὅς γε, κἂν σφαλῇ πείρας ἐν οἷς διανοεῖται ἢ ἔργῳ ἐπεξέρχεται, [ἢ] ἐπὶ τὸ τρίτον ἀφικνεῖται βοήθημα, παρηγορίαν. φάρμακον γὰρ ὡς τραυμάτων, καὶ ψυχῆς παθῶν ὁ λόγος ἐστὶ σωτήριον, ὃν "πρὸ δυσμῶν ἡλίου“ φησὶ δεῖν ὁ νομοθέτης ἀποδοῦναι (Exod. 22, 26), τουτέστι πρὶν τὰς τοῦ μεγίστου καὶ ἐπιφανεστάτου θεοῦ καταδῦναι περιλαμπεστάτας αὐγάς, ἃς δι’ ἔλεον τοῦ γένους ἡμῶν εἰς νοῦν τὸν ἀνθρώπινον οὐρανόθεν ἀποστέλλει.
1.113Çünkü Tanrı'ya en çok benzeyen cisimsiz ışık psykhē'de kaldıkça, rehin aldığımız logosu bir giysi gibi geri vereceğiz. Böylece onu geri alan kişi, insana özgü bu mülk sayesinde hayatının utancını örtebilir, ilahi armağandan yararlanabilir ve kendisine verilen görevi asla bırakmayacak böyle bir danışmanın ve koruyucunun yanında huzur içinde dinlenebilir.
παραμένοντος γὰρ ἐν ψυχῇ τοῦ θεοειδεστάτου καὶ ἀσωμάτου φωτὸς ἀποδώσομεν τὸν ἐνεχυρασθέντα λόγον, ὡς ἱμάτιον, ἵν’ ἐγγένηται τῷ λαβόντι τὸ ἴδιον ἀνθρώπου κτῆμα τήν τε αἰσχύνην τοῦ βίου περιστεῖλαι καὶ τῆς θείας ἀπόνασθαι δωρεᾶς καὶ μετ’ ἠρεμίας ἀναπαύσασθαι παρουσίᾳ τοιούτου συμβούλου καὶ προασπιστοῦ τάξιν ἣν ἐτάχθη μηδέποτε λείψοντος.
1.114Öyleyse Tanrı kutsal ışığını hâlâ üzerine saçarken, rehini gün ışığında Efendisine geri vermeye çalış. Çünkü ışık batarsa bütün Mısır gibi (Çıkış 10,21) sonsuza dek elle tutulur bir karanlığa gömülürsün; körlük ve cehaletle çarpılarak hâkim olduğunu sandığın her şeyden yoksun kalırsın ve rehin tuttuğun, oysa tabiatça köleleştirilemeyen gören İsrail'in zorla kölesi olursun.
ἕως οὖν ἔτι σοι τὸ ἱερὸν φέγγος ὁ θεὸς ἀκτινοβολεῖ, σπούδασον ἐν ἡμέρᾳ τὸ ῥύσιον ἀποδοῦναι τῷ κυρίῳ· δύντος γάρ, ὡς πᾶσα Αἴγυπτος (Exod. 10, 21), ψηλαφητὸν ἕξεις σκότος τὸν αἰῶνα καὶ πληχθεὶς ἀορασίᾳ καὶ ἀγνοίᾳ, ὧν ἐδόκεις ἐπικρατεῖν πάντων ἀφαιρεθήσῃ, πρὸς τοῦ βλέποντος Ἰσραήλ, ὃν ἐρρυσίαζες ἀδούλωτον ὄντα φύσει, δουλούμενος ἀνάγκῃ.
1.115Sözü bu kadar uzatmamızın tek sebebi şunu öğretmekti: riyazet eden zihin verimlilikle verimsizlik arasında düzensiz hareketlerle gidip gelir, bir bakıma durmadan yükselip alçalır. Verimli olup yüceldiğinde, gayeye erdiren Tanrı'nın logos pınarından gelen, ilk örnek olan cisimsiz ışınlarla aydınlanır; aşağı inip verimsizleştiğinde ise o ışınların suretleriyle, yani melek demeyi âdet edindiğimiz ölümsüz logoslarla aydınlanır.
τοῦτον δὴ τὸν δόλιχον ἀπεμηκύναμεν οὐκ ἄλλου του χάριν ἢ τοῦ διδάξαι, ὅτι ἡ ἀσκητικὴ διάνοια κινήσεσιν ἀνωμάλοις πρός τε εὐφορίαν καὶ τοὐναντίον χρωμένη καὶ τρόπον τινὰ ἀνιοῦσα καὶ κατιοῦσα συνεχῶς, ὅταν μὲν εὐφορῇ καὶ πρὸς τὸ ὕψος αἴρηται, ταῖς ἀρχετύποις καὶ ἀσωμάτοις ἀκτῖσι τῆς λογικῆς πηγῆς τοῦ τελεσφόρου θεοῦ περιλάμπεται, ὅταν δὲ καταβαίνῃ καὶ ἀφορῇ, ταῖς ἐκείνων εἰκόσιν, ἀθανάτοις λόγοις, οὓς καλεῖν ἔθος ἀγγέλους.
1.116Bu yüzden burada da şöyle der: "Bir yere rastladı, çünkü güneş batmıştı" (Tekvin 28,11). Çünkü Tanrı'nın, şeyleri en açık biçimde kavramamızı sağlayan parıltıları psykhē'yi bırakınca, ikinci ve daha zayıf bir ışık doğar: artık şeylerin değil, logosların ışığı. Bu dünyada da böyledir: güneşten sonra ikinci sırada gelen ay, güneş batınca yeryüzüne daha soluk bir ışık gönderir.
διὸ καὶ νῦν φησιν· „ἀπήντησε τόπῳ· ἔδυ γὰρ ὁ ἥλιος“ (Gen. 28, 11). ὅταν γὰρ τὴν ψυχὴν ἀπολίπωσιν αἱ τοῦ θεοῦ αὐγαί, δι’ ὧν σαφέσταται αἱ τῶν πραγμάτων γίνονται καταλήψεις, ἀνατέλλει τὸ δεύτερον καὶ ἀσθενέστερον λόγων, οὐκέτι πραγμάτων, φέγγος, καθάπερ καὶ ἐν τῷδε τῷ κόσμῳ· σελήνη γὰρ τὰ δευτερεῖα ἡλίου φερομένη καταδύντος ἐκείνου φῶς ἀμυδρότερον ἐπὶ τὴν γῆν ἀποστέλλει.
1.117Elbette yerden ve logostan önce gelen Tanrı'yı göremeyenler için bir yere ya da bir logosa rastlamak pek yeterli bir armağandır; çünkü psykhē'leri büsbütün ışıksız kalmamıştır, o saf ışık onlar için batınca karışık ışıktan yararlanmışlardır. Nitekim Çıkış'ta "İsrailoğullarının bulundukları her yerde ışık vardı" der (10,23); demek ki gece ve karanlık onlardan hep sürülüp uzaklaştırılmıştır. Bedenin gözlerinden önce psykhē'nin gözleri kör olanlar ise aretē'nin parıltılarını tanımadan bu gece ve karanlıkla birlikte yaşarlar.
καὶ τὸ ὑπαντᾶν μέντοι τόπῳ ἢ λόγῳ τοῖς μὴ δυναμένοις τὸν πρὸ τόπου καὶ λόγου θεὸν ἰδεῖν αὐταρκεστάτη δωρεά, διότι τὴν ψυχὴν ἀφώτιστον εἰσάπαν οὐκ ἔσχον, ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ ἄκρατον ἐκεῖνο φέγγος ἀπ’ αὐτῶν ἔδυ, τὸ κεκραμένον ἐκαρπώσαντο. „τοῖς γὰρ υἱοῖς Ἰσραὴλ φῶς ἦν ἐν πᾶσιν οἷς κατεγίνοντο“, φησὶν ἐν Ἐξαγωγῇ (10, 23), ὡς νύκτα καὶ σκότος ἀεὶ πεφυγαδεῦσθαι, μεθ’ ὧν οἱ τὰ ψυχῆς ὄμματα πρὸ τῶν σώματος πεπηρωμένοι ζῶσιν, ἀρετῆς αὐγὰς οὐκ εἰδότες.
1.118Bazıları ise burada güneşin sembolik olarak his ve nous için, yani içimizde ölçüt sayılan iki şey için söylendiğini, yerin de ilahi logos olduğunu düşünmüş ve metni şöyle yorumlamıştır: Ölümlü ve insani ışık batınca riyazet eden kişi ilahi logosa rastladı.
ἔνιοι δὲ ἥλιον μὲν ὑποτοπήσαντες εἰρῆσθαι νυνὶ συμβολικῶς αἴσθησίν τε καὶ νοῦν, τὰ νενομισμένα καθ’ ἡμᾶς αὐτοὺς εἶναι κριτήρια, τόπον δὲ τὸν θεῖον λόγον, οὕτως ἐξεδέξαντο· ἀπήντησεν ὁ ἀσκητὴς λόγῳ θείῳ δύντος τοῦ θνητοῦ καὶ ἀνθρωπίνου φέγγους.
1.119Çünkü nous düşünülürleri, his de hissedilirleri sağlam biçimde kavradığını sanıp yukarılarda dolaştıkça ilahi logos uzakta durur. Ama ikisi de kendi zayıflığını kabul edip bir bakıma batarak gizlenince, hazırda bekleyen doğru logos hemen riyazet eden psykhē'yi karşılamaya çıkar ve onu selamlar; o psykhē ise kendinden ümidini kesmiş, dışarıdan görünmeden gelecek olanı beklemektedir.
ἄχρι μὲν γὰρ ὁ νοῦς τὰ νοητὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ αἴσθησις οἴεται παγίως καταλαμβάνειν καὶ ἄνω περιπολεῖν, μακρὰν ὁ θεῖος λόγος ἀφέστηκεν· ἐπειδὰν δ’ ἑκάτερον ἀσθένειαν ὁμολογήσῃ τὴν ἑαυτοῦ καὶ τρόπον τινὰ καταδύσει χρησάμενον ἀποκρυφθῇ, προϋπαντᾷ δεξιούμενος εὐθὺς ὁ ἔφεδρος ἀσκητικῆς ψυχῆς ὀρθὸς λόγος ἑαυτὴν μὲν ἀπογινωσκούσης, τὸν δὲ ἐπιφοιτῶντα ἔξωθεν ἀφανῶς ἀναμενούσης.
1.120Musa ardından şöyle der: "O yerin taşlarından birini alıp başının altına koydu ve o yerde uyudu" (Tekvin 28,11). İnsan, Musa'nın yalnızca mecazi anlamlar üzerindeki çalışmasına ve tabiat bilgisine değil, lafzi anlamıyla da emeğe ve dayanıklılığa alıştırmak için verdiği öğrete de hayran kalır.
Φησὶ τοίνυν ἑξῆς ὅτι „ἔλαβεν ἀπὸ τῶν λίθων τοῦ τόπου καὶ ἔθηκε πρὸς κεφαλῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκοιμήθη ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ“ (Gen. 28, 11). θαυμάσαι ἄν τις οὐ μόνον τὴν ἐν ὑπονοίαις πραγματείαν καὶ φυσιολογίαν αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ τὴν ῥητὴν πρὸς πόνου καὶ καρτερίας μελέτην ὑφήγησιν.
1.121Çünkü aretē ile uğraşan kişinin rahat bir hayat sürmesini, mesut denilen ama gerçekte bedbahtlıkla dolu olan kimselerin heveslerine ve şan tutkularına özenip sefahate dalmasını uygun görmez. En kutsal kanun koyucuya göre bu kimselerin bütün hayatı bir uyku ve bir düştür.
οὐ γὰρ ἀξιοῖ τὸν ἀρετῆς ἐπιμελούμενον ἁβροδιαίτῳ βίῳ χρῆσθαι καὶ τρυφᾶν ζηλοῦντα τὰς τῶν λεγομένων μὲν εὐδαιμόνων πρὸς ἀλήθειαν δὲ κακοδαιμονίας γεμόντων σπουδάς τε καὶ φιλοτιμίας, οἷς πᾶς ὁ βίος ὕπνος καὶ ἐνύπνιόν ἐστι κατὰ τὸν ἱερώτατον νομοθέτην.
1.122Bunlar gündüzleri mahkemelerde, meclislerde, tiyatrolarda ve her yerde başkalarına karşı haksızlıklarını yapıp bitirdikten sonra evlerine dönerler. Zavallılar kendi evlerini yıkmak için dönerler; ama duvarlardan yapılmış evlerini değil, psykhē ile birlikte büyüyen evi, yani bedeni. Ona ölçüsüz yiyecekleri birbiri ardına doldurur, onu bol katışıksız şarapla sularlar; ta ki akıl derinlere batıp gidinceye ve karnın aşağısındaki, doymuşluğun yavruları olan tutkular ayağa kalkıp zapt edilmez bir kudurganlıkla rastladıklarına saldırıp onlarla sarmaş dolaş olduktan sonra büyük azgınlıklarını kusarak yatışıncaya kadar.
οὗτοι μεθ’ ἡμέραν, ὅταν τὰ ἐν δικαστηρίοις καὶ βουλευτηρίοις καὶ θεάτροις καὶ πανταχοῦ πρὸς τοὺς ἄλλους ἀδικήματα διεξέλθωσιν, οἴκαδε ἀφικνοῦνται τὸν ἑαυτῶν οἶκον, οἱ δυστυχεῖς, καταστρέψοντες, οὐ τὸν τῶν οἰκοδομημάτων, ἀλλὰ τὸν συμφυᾶ τῆς ψυχῆς οἶκον, τὸ σῶμα, τροφὰς ἀμέτρους καὶ ἐπαλλήλους εἰσφέροντες καὶ πολὺν ἄκρατον ἄρδοντες, ἕως ⟨ἂν⟩ βύθιος μὲν ὁ λογισμὸς οἴχηται, τὰ δ’ ὑπὸ γαστέρα πλησμονῆς ἔκγονα πάθη διαναστάντα, λύττῃ χρώμενα ἀκαθέκτῳ, προσπεσόντα καὶ ἐμπλακέντα τοῖς ἐπιτυχοῦσι, τὸν πολὺν οἶστρον ἀπερυγόντα λωφήσῃ.
1.123Geceleyin yatma vakti gelince pahalı yataklar ve rengârenk döşekler hazırlatıp yumuşacık uzanırlar; kadınların nazlı yaşayışını taklit ederler. Oysa tabiat gevşek bir yaşayışa yalnız kadınlara izin vermiştir; bu yüzden onları yapan usta, bedenlerini de daha yumuşak bir maddeden yapmıştır.
νύκτωρ δέ, ὁπότε καιρὸς εἴη πρὸς κοῖτον τραπέσθαι, πολυτελεῖς κλίνας καὶ εὐανθεστάτας στρωμνὰς εὐτρεπισάμενοι μαλακῶς σφόδρα κατακλίνονται, τὴν γυναικῶν ἐκμιμούμενοι τρυφήν, αἷς ἡ φύσις ἐπέτρεψεν ἀνειμένῃ χρῆσθαι διαίτῃ, παρὸ καὶ τὸ σῶμα τοῦ μαλθακωτέρου κόμματος ὁ τεχνίτης καὶ ποιητὴς αὐταῖς εἰργάζετο.
1.124Böyle biri kutsal sözün öğrencisi değildir. Onun öğrencileri gerçekten erkek olanlardır: itidalin, ölçülülüğün ve hayânın âşıkları; kendine hâkim olmayı, azla yetinmeyi ve dayanıklılığı bütün hayatlarının temeli olarak atmış kişiler. Bu erdemler psykhē için güvenli limanlardır; psykhē onlara tehlikesizce ve sağlam biçimde demir atar. Bu kişiler paradan, hazdan ve şöhretten üstündürler. Yiyeceği ve içeceği, hatta yalnızca zorunlu olanı bile, açlık başkaldırmaya başlamadıkça hor görürler. Aretē edinmek için açlığa ve susuzluğa, sıcağa ve soğuğa ve dayanılması güç öteki her şeye katlanmaya pek hazırdırlar. En kolay bulunan şeylere özenirler; öyle ki ucuz bir pelerin yüzünden asla utanmazlar, tersine pahalı giysileri bir ayıp ve hayat için büyük bir zarar sayarlar.
τοιοῦτος οὐδεὶς γνώριμος τοῦ ἱεροῦ λόγου, ἀλλ’ οἱ πρὸς ἀλήθειαν ἄνδρες, σωφροσύνης καὶ κοσμιότητος καὶ αἰδοῦς ἐρασταί, ἐγκράτειαν, ὀλιγοδεΐαν, καρτερίαν ὥσπερ κρηπῖδάς τινας ὅλου τοῦ βίου καταβεβλημένοι, ψυχῆς ἀσφαλεῖς ὑποδρόμους, οἷς ἀκινδύνως καὶ βεβαίως ἐνορμιεῖται, χρημάτων καὶ ἡδονῆς καὶ δόξης κρείττους, σιτίων καὶ ποτῶν καὶ αὐτὸ μόνον τῶν ἀναγκαίων, ἐφ’ ὅσον μὴ νεωτερίζειν ἄρχεται λιμός, ὑπερόπται, πεῖναν δέχεσθαι καὶ δίψαν θάλπος τε καὶ κρύος καὶ ὅσα ἄλλα δυσκαρτέρητα ὑπὲρ ἀρετῆς κτήσεως ἑτοιμότατοι, ζηλωταὶ τῶν εὐποριστοτάτων, ὡς μηδ’ ἐπ’ εὐτελεῖ χλαίνῃ ποτὲ δυσωπηθῆναι, τοὐναντίον δὲ τὰς πολυτελεῖς ὄνειδος καὶ μεγάλην τοῦ βίου ζημίαν νομίσαι.
1.125Onlar için pahalı yatak yumuşak topraktır; döşekleri çalılar, otlar, bitkiler, yığın yığın yapraklardır; başlarının altına koydukları da birkaç taş ya da düzlükten biraz yükselen alçak tümseklerdir. Sefahat düşkünleri bu hayata çetin bir hayat derler; güzellik ve iyilik içinde yaşayanlar ise ona en hoş hayat adını verirler. Çünkü bu hayat, adı erkek olanlara değil, gerçekten erkek olanlara yaraşır.
τούτοις πολυτελὴς μέν ἐστι κλίνη μαλακὸν ἔδαφος, στρωμνὴ δὲ θάμνοι, πόαι, βοτάναι, φύλλων πολλὴ χύσις, τὰ δὲ πρὸς κεφαλῆς λίθοι τινὲς ἢ βραχεῖς γεώλοφοι τοῦ ἰσοπέδου μικρὸν ἀνέχοντες. τὸν βίον τοῦτον οἱ μὲν τρυφῶντες σκληροδίαιτον καλοῦσιν, οἱ δὲ πρὸς καλοκἀγαθίαν ζῶντες ἥδιστον ὀνομάζουσιν· ἀνδράσι γὰρ οὐ λεγομένοις ἀλλ’ οὖσιν ὄντως ἐφαρμόζει.
1.126Görmüyor musun, Musa burada da krallara yaraşır servetlerle ve donanımlarla bolluk içinde olan bu güzel uğraşlar yarışçısını yere uzanıp yatan ve yastık olarak bir taş kullanan biri olarak gösterir; biraz sonra da onu dualarında tabiatın zenginliği olan ekmeği ve giysiyi isterken gösterir (Tekvin 28,20). Çünkü o, boş kanaatlere dayanan zenginliği hep alaya almış, ona hayranlık duyanlarla eğlenmiştir. İşte o, riyazet eden psykhē'nin ilk örneğidir ve kadınsılaşmış, erkekliğini yitirmiş herkesin düşmanıdır. Emeği ve aretē'yi seven kişiye yapılabilecek ilk elden övgüyü söylemiş olduk; şimdi semboller yoluyla anlatılanı araştırmalıyız. Burada şunu bilmek gerekir: ilahi yer ve kutsal bölge cisimsiz logoslarla doludur;
οὐχ ὁρᾷς, ὅτι καὶ νῦν βασιλικαῖς ὕλαις καὶ παρασκευαῖς περιουσιάζοντα τὸν ἀθλητὴν τῶν καλῶν ἐπιτηδευμάτων εἰσάγει χαμευνοῦντα καὶ λίθῳ προσκεφαλαίῳ χρώμενον καὶ μικρὸν ὕστερον ἐν ταῖς εὐχαῖς ἄρτον καὶ ἱμάτιον, τὸν φύσεως πλοῦτον, αἰτούμενον (Gen. 28, 20), ἐπειδὴ τὸν ἐν ταῖς κεναῖς δόξαις ἐχλεύαζεν ἀεὶ καὶ τοὺς θαυμαστικῶς ἔχοντας αὐτοῦ κατεκερτόμει; οὗτός ἐστι παράδειγμα ἀρχέτυπον ἀσκητικῆς
ψυχῆς, ἐκτεθηλυσμένῳ καὶ ἀνδρογύνῳ παντὶ πολέμιος. ὁ μὲν οὖν ⟨τοῦ⟩ φιλοπόνου καὶ φιλαρέτου πρόχειρος ἔπαινος εἴρηται, τὸ δὲ κατὰ σύμβολον μηνυόμενον ἐρευνητέον. εἰδέναι δὲ νῦν προσήκει, ὅτι ὁ θεῖος τόπος καὶ ἡ ἱερὰ χώρα πλήρης ἀσωμάτων ἐστὶ λόγων·
1.128bu logoslar da ölümsüz psykhē'lerdir. Riyazet eden kişi bu logoslardan birini alır: en iyisini seçerek en yücesini, deyim yerindeyse birleşik bir bedenin başı olanı, kendi zihninin yanına yerleştirir (Tekvin 28,11); çünkü zihin de bir bakıma psykhē'nin başıdır. Bunu görünüşte uyumak için yapar; gerçekte ise ilahi logosa dayanıp dinlenmek ve bütün hayatını, en hafif yük olarak, onun üzerine bırakmak için.
ψυχαὶ δ’ εἰσὶν ἀθάνατοι οἱ λόγοι οὗτοι. τούτων δὴ τῶν λόγων ἕνα λαβών, ἀριστίνδην ἐπιλεγόμενος τὸν ἀνωτάτω καὶ ὡσανεὶ σώματος ἡνωμένου κεφαλὴν πλησίον ἱδρύεται διανοίας τῆς ἑαυτοῦ (Gen. 28, 11)· καὶ γὰρ αὕτη τρόπον τινὰ τῆς ψυχῆς ἐστι κεφαλή. ποιεῖ δὲ τοῦτο πρόφασιν μὲν ὡς κοιμησόμενος, τὸ δ’ ἀληθὲς ὡς ἀναπαυσόμενος ἐπὶ λόγῳ θείῳ καὶ σύμπαντα ἑαυτοῦ τὸν βίον κουφότατον ἄχθος ἐπαναθήσων ἐκείνῳ.
1.129Logos da onu seve seve dinler ve bu yarışçıyı önce öğrencisi olacak biri olarak kabul eder. Sonra tabiatının yatkınlığını beğenince güreş hocası gibi ona elini uzatır, onu idmanlara çağırır ve kendini dayayarak güreşmeye zorlar; ta ki içinde karşı konulmaz bir güç oluşturuncaya kadar. İlahi esinlerle kulaklarını gözlere dönüştürür ve yeni bir damgayla yeniden basılmış olan bu kişiye İsrail, yani "gören" adını verir. İşte o zaman zafer tacını da onun başına koyar.
ὁ δὲ ἄσμενος ἐπακούει καὶ δέχεται τὸν ἀθλητὴν ὡς φοιτητὴν ἐσόμενον τὸ πρῶτον, εἶθ’ ὅταν αὐτοῦ τὴν ἐπιτηδειότητα τῆς φύσεως ἀποδέξηται, χειροδοτεῖ τρόπον ἀλείπτου καὶ πρὸς τὰ γυμνάσια καλεῖ, καὶ διερειδόμενος παλαίειν ἀναγκάζει, μέχρις ἂν ἀνανταγώνιστον αὐτῷ ῥώμην ἐγκατασκευάσῃ, τὰ ὦτα θείαις ἐπιπνοίαις μεταβαλὼν εἰς ὄμματα καὶ καλέσας αὐτὸν μεταχαραχθέντα καινὸν τύπον Ἰσραήλ, ὁρῶντα. τότε καὶ τὸν νικητήριον ἐπιτίθησιν αὐτῷ στέφανον.
1.130Bu tacın tuhaf, yabancı ve belki de kulağa pek hoş gelmeyen bir adı vardır: yarışmayı düzenleyen ona "uyuşma" der. Nitekim "[kalçasının] genişliği uyuştu" denir (Tekvin 32,25). Bu, bütün ödüller, ilanlar ve onurlar arasında en şaşılacak yiğitlik ödülüdür.
ὁ δὲ στέφανος ἔκτοπον ἔχει καὶ ξένον καὶ ἴσως οὐκ εὔφημον ὄνομα· καλεῖται γὰρ ὑπὸ τοῦ ἀγωνοθέτου νάρκα. λέγεται γὰρ ὅτι "ἐνάρκησε τὸ πλάτος“ (Gen. 32,25), βραβείων καὶ κηρυγμάτων καὶ τῶν ἐν τιμαῖς ἁπάντων θαυμασιώτατον ἀριστεῖον·
1.131Çünkü yıkılmaz bir güçten pay almış, aretē'lerin yarışmalarında olgunlaşmış ve güzelin ta sınırına varmış bir psykhē, böbürlenerek yükseklere çıkmaz, sağlam ayaklarla uzun adımlar atabilirmiş gibi parmak uçlarında yürüyüp övünmezse; kibirle genişlemiş olan yanı uyuşup daralırsa; sonra cisimsiz varlıklardan geri kalmak için kendi kendine çelme takıp isteyerek topallarsa, yenilmiş görünse de zafer kazanır.
εἰ γὰρ ἡ δυνάμεως ἀκαθαιρέτου ψυχὴ μεταλαβοῦσα καὶ τελειωθεῖσα ἐν ἄθλοις ἀρετῶν καὶ ἐπὶ τὸν ὅρον αὐτὸν ἀφικομένη τοῦ καλοῦ μὴ πρὸς ὕψος ὑπὸ μεγαλαυχίας ἀρθείη μηδ’ ἀκροβατοῦσα ἐπικομπάζοι, ὡς ἀρτίοις ποσὶ μακρὰ βαίνειν δυναμένη, ναρκήσειε δὲ καὶ σταλείη τὸ εὐρυνθὲν οἰήσει πλάτος, εἶθ’ ἑκουσίως ὑποσκελίσασα ἑαυτὴν χωλεύοι, τῶν ἀσωμάτων ὅπως ὑστερίζοι φύσεων, ἡττᾶσθαι δοκοῦσα νικηφορήσει.
1.132Çünkü üstünlüğü daha iyilere zorla değil de isteyerek bırakmak en kârlı şey sayılır; zira bu yarışmada konan ödüllerin ikincisi bile, başka yarışmalardaki birincilik ödüllerini değerinin büyüklüğü bakımından fersah fersah geçer.
τὸ γὰρ πρεσβείων ἐξίστασθαι γνώμῃ μᾶλλον ⟨ἢ⟩ ἀνάγκῃ τοῖς ἀμείνοσιν λυσιτελέστατον νενόμισται, ἐπεὶ καὶ τὰ δευτερεῖα τῶν ἐν τῷδε τῷ ἀγῶνι τιθεμένων ἄθλων τὰ πρῶτα τῶν ἐν ἑτέροις ἀξιώματος μεγέθει πλεῖστον ὅσον ὑπερβάλλει.
1.133Tanrı'nın gönderdiği görüntünün girişi böyledir; şimdi görüntünün kendisine dönmenin ve içinde geçen her şeyi tek tek incelemenin vakti gelmiştir. "Düş gördü" der, "ve işte yere dayanmış bir merdiven; başı göğe ulaşıyordu, Tanrı'nın melekleri onun üzerinde çıkıp iniyordu; Rab de onun üzerine dayanmıştı" (Tekvin 28,12-13).
Τὸ μὲν δὴ προοίμιον τῆς θεοπέμπτου φαντασίας ὧδ’ ἔχει, τρέπεσθαι δ’ ἐπ’ αὐτὴν καιρὸς ἤδη καὶ τῶν ἐμφερομένων ἀκριβοῦν ἕκαστον. „ἐνυπνιάσθη“ φησί „καὶ ἰδοὺ κλῖμαξ ἐστηριγμένη ἐν τῇ γῇ, ἧς ἡ κεφαλὴ ἀφικνεῖτο εἰς τὸν οὐρανόν, καὶ οἱ ἄγγελοι τοῦ θεοῦ ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον ἐπ’ αὐτῆς· ὁ δὲ κύριος ἐπεστήρικτο ἐπ’ αὐτῆς“ (Gen. 28, 12. 13).
1.134Evrende sembolik olarak merdiven denen şey havadır; onun tabanı yer, tepesi göktür. Çünkü gökteki şeyleri inceleyenlerin göksel dairelerin sonuncusu, bize göre ise ilki diye kaydettikleri ay küresinden yerin en uç noktasına kadar hava her yöne yayılarak uzanır.
κλῖμαξ τοίνυν ἐν μὲν τῷ κόσμῳ συμβολικῶς λέγεται ὁ ἀήρ, οὗ βάσις μέν ἐστι γῆ, κορυφὴ δ’ οὐρανός· ἀπὸ γὰρ τῆς σεληνιακῆς σφαίρας, ἣν ἐσχάτην μὲν τῶν κατ’ οὐρανὸν κύκλων, πρώτην δὲ τῶν πρὸς ἡμᾶς ἀναγράφουσιν οἱ φροντισταὶ τῶν μετεώρων, ἄχρι γῆς ἐσχάτης ὁ ἀὴρ πάντῃ ταθεὶς ἔφθακεν.
1.135Hava cisimsiz psykhē'lerin evidir, çünkü yaratıcı evrenin bütün parçalarını canlılarla doldurmayı güzel bulmuştur. Bu yüzden karaya kara hayvanlarını, denizlere ve ırmaklara su hayvanlarını, göğe de yıldızları yerleştirmiştir; nitekim yıldızların her birinin yalnızca bir canlı değil, baştan başa en saf nous olduğu da söylenir. Öyleyse bütünün geri kalan kısmında, havada da canlılar vardır. Bunlar hisle kavranamıyorsa ne olmuş? Psykhē de görünmez bir şeydir.
οὗτος δ’ ἐστὶ ψυχῶν ἀσωμάτων οἶκος, ἐπειδὴ πάντα τῷ ποιητῇ τὰ τοῦ κόσμου μέρη καλὸν ἔδοξεν εἶναι ζῴων ἀναπληρῶσαι. διὰ τοῦτο γῇ μὲν τὰ χερσαῖα ἐγκατεσκεύαζε, θαλάτταις δὲ καὶ ποταμοῖς τὰ ἔνυδρα, οὐρανῷ δὲ τοὺς ἀστέρας — καὶ γὰρ ἕκαστος τούτων οὐ μόνον ζῷον, ἀλλὰ καὶ νοῦς ὅλος δι’ ὅλων ὁ καθαρώτατος εἶναι λέγεται —· ὥστε καὶ ἐν τῷ λοιπῷ τμήματι τοῦ παντός, ἀέρι, ζῷα γέγονεν. εἰ δὲ μὴ αἰσθήσει καταληπτά, τί τοῦτο; καὶ ψυχὴ γὰρ ἀόρατον.
1.136Üstelik havanın, topraktan ve sudan daha çok canlı beslemesi akla yatkındır, çünkü onlardakilere de can veren havadır. Usta onu hareketsiz cisimlerde onları bir arada tutan hâl (hexis), tasavvur olmadan hareket edenlerde tabiat, dürtü ve tasavvur kullanabilenlerde ise psykhē olarak yapmıştır.
καὶ μὴν εἰκός γε ἀέρα γῆς μᾶλλον καὶ ὕδατος ζῳοτροφεῖν, διότι καὶ τὰ ἐν ἐκείνοις οὗτος ἐψύχωσεν· ἐποίει γὰρ αὐτὸν ὁ τεχνίτης ἀκινήτων μὲν σωμάτων ἕξιν, κινουμένων δὲ ἀφαντάστως φύσιν, ἤδη δὲ ὁρμῇ καὶ φαντασίᾳ χρῆσθαι δυναμένων ψυχήν.
1.137O hâlde başka şeylere kendisiyle can verilmiş olanın psykhē'lerden yoksun olması saçma olmaz mı? Bu yüzden kimse canlıların en iyi türünü yeryüzünü çevreleyen şeylerin en iyisi olan havadan esirgemesin. Çünkü hava, her şey arasında ıssız kalan tek yer değildir; bir şehir gibi kalabalıktır ve vatandaşları sayıca yıldızlara eşit, bozulmaz ve ölümsüz psykhē'lerdir.
οὐκ ἄτοπον οὖν, δι’ οὗ τὰ ἄλλα ἐψυχώθη, ψυχῶν ἀμοιρεῖν; διὸ μηδεὶς τὴν ἀρίστην φύσιν ζῴων τοῦ ἀρίστου τῶν περιγείων, ἀέρος, ἀφαιρείσθω· οὐ γὰρ μόνος ἐκ πάντων ἔρημος οὗτος, ἀλλ’ οἷα πόλις εὐανδρεῖ πολίτας ἀφθάρτους καὶ ἀθανάτους ψυχὰς ἔχων ἰσαρίθμους ἄστροις.
1.138Bu psykhē'lerin bir kısmı, yani yere en düşkün ve bedeni en çok sevenler, ölümlü bedenlere bağlanmak üzere aşağı iner; bir kısmı ise tabiatın belirlediği sayılara ve sürelere göre bedenden yeniden ayrılarak yukarı çıkar.
τούτων τῶν ψυχῶν αἱ μὲν κατίασιν ἐνδεθησόμεναι σώμασι θνητοῖς, ὅσαι προσγειότατοι καὶ φιλοσώματοι, αἱ δ’ ἀνέρχονται, διακριθεῖσαι πάλιν κατὰ τοὺς ὑπὸ φύσεως ὁρισθέντας ἀριθμοὺς καὶ χρόνους.
1.139Bunlardan bazıları ölümlü hayatın alıştıkları, içinde büyüdükleri şeylerini özleyerek yeniden geri koşar. Bazıları ise bu hayatın koca bir saçmalık olduğuna hükmetmiş, bedene zindan ve mezar demişlerdir; bir hapishaneden ya da kabirden kaçar gibi ondan kaçıp hafif kanatlarla yukarıya, esire yükselir ve sonsuza dek yükseklerde dolaşırlar.
τούτων αἱ μὲν τὰ σύντροφα καὶ συνήθη τοῦ θνητοῦ βίου ποθοῦσαι παλινδρομοῦσιν αὖθις, αἱ δὲ πολλὴν φλυαρίαν αὐτοῦ καταγνοῦσαι δεσμωτήριον μὲν καὶ τύμβον ἐκάλεσαν τὸ σῶμα, φυγοῦσαι δ’ ὥσπερ ἐξ εἱρκτῆς ἢ μνήματος ἄνω κούφοις πτεροῖς πρὸς αἰθέρα ἐξαρθεῖσαι μετεωροπολοῦσι τὸν αἰῶνα.
1.140Başkaları da vardır ki en saf ve en iyileridir; daha büyük ve daha ilahi düşüncelere nail olmuşlardır. Yeryüzündeki şeylerden hiçbirini hiçbir zaman istememişlerdir; her şeyin hükümdarının valileridir ve büyük bir kralın kulakları ve gözleri gibi her şeyi gözetir, her şeyi işitirler.
ἄλλαι δ’ εἰσὶ καθαρώταται καὶ ἄρισται, μειζόνων φρονημάτων καὶ θειοτέρων ἐπιλαχοῦσαι, μηδενὸς μὲν τῶν περιγείων ποτὲ ὀρεχθεῖσαι τὸ παράπαν, ὕπαρχοι δὲ τοῦ πανηγεμόνος, ὥσπερ μεγάλου βασιλέως ἀκοαὶ καὶ ὄψεις, ἐφορῶσαι πάντα καὶ ἀκούουσαι.
1.141Öteki filozoflar bunlara daimōn der; kutsal söz ise daha uygun bir ad kullanarak onlara melek, yani haberci demeyi âdet edinmiştir. Çünkü babanın buyruklarını çocuklarına, çocukların ihtiyaçlarını da babaya iletirler.
ταύτας δαίμονας μὲν οἱ ἄλλοι φιλόσοφοι, ὁ δὲ ἱερὸς λόγος ἀγγέλους εἴωθε καλεῖν προσφυεστέρῳ χρώμενος ὀνόματι· καὶ γὰρ τὰς τοῦ πατρὸς ἐπικελεύσεις τοῖς ἐγγόνοις καὶ τὰς τῶν ἐγγόνων χρείας τῷ πατρὶ διαγγέλλουσι.
1.142Bu yüzden Musa onları çıkıp inerken gösterir. Bunun sebebi, her yere ulaşmış olan Tanrı'nın haber getirecek birilerine ihtiyaç duyması değildir; ölümlü olan bizim aracı ve hakem logoslar kullanmamız işimize geldiği içindir, çünkü her şeyin hükümdarı ve O'nun hükmünün pek büyük kudreti karşısında hayrete düşer, ürpeririz.
παρὸ καὶ ἀνερχομένους αὐτοὺς καὶ κατιόντας εἰσήγαγεν, οὐκ ἐπειδὴ τῶν μηνυσόντων ὁ πάντῃ ἐφθακὼς θεὸς δεῖται, ἀλλ’ ὅτι τοῖς ἐπικήροις ἡμῖν συνέφερε μεσίταις καὶ διαιτηταῖς λόγοις χρῆσθαι διὰ τὸ τεθηπέναι καὶ πεφρικέναι τὸν παμπρύτανιν καὶ τὸ μέγιστον ἀρχῆς αὐτοῦ κράτος.
1.143Bunu kavradığımız için bir zamanlar aracılardan birine yalvarıp şöyle demiştik: "Sen bizimle konuş; Tanrı bizimle konuşmasın, yoksa ölürüz" (Çıkış 20,19). Çünkü cezaları bir yana, O'nun başka hizmetkârlar kullanmadan kendi eliyle sunacağı aşırı ve katışıksız iyiliklere bile dayanamayız.
οὗ λαβόντες ἔννοιαν ἐδεήθημέν ποτέ τινος τῶν μεσιτῶν λέγοντες· „λάλησον σὺ ἡμῖν, καὶ μὴ λαλείτω πρὸς ἡμᾶς ὁ θεός, μή ποτε ἀποθάνωμεν“ (Exod. 20, 19). οὐ γὰρ ὅτι κολάσεις, ἀλλ’ οὐδ’ ὑπερβαλλούσας καὶ ἀκράτους εὐεργεσίας χωρῆσαι δυνάμεθα, ἃς ἂν αὐτὸς προτείνῃ δι’ ἑαυτοῦ μὴ χρώμενος ὑπηρέταις ἄλλοις.
1.144Musa merdiven sembolüyle havayı pek güzel biçimde yere dayanmış olarak tasvir eder. Çünkü yerden yükselen buharlar incelerek havaya dönüşür; bu yüzden havanın tabanı ve kökü yer, başı da göktür.
παγκάλως δὲ ἐστηριγμένον ἐν τῇ γῇ διὰ συμβόλου κλίμακος φαντασιοῦται τὸν ἀέρα· τὰς γὰρ ἀναδιδομένας ἐκ γῆς ἀναθυμιάσεις λεπτυνομένας ἐξαεροῦσθαι συμβέβηκεν, ὥστε βάσιν μὲν καὶ ῥίζαν ἀέρος εἶναι γῆν, κεφαλὴν δὲ οὐρανόν.
1.145Nitekim denir ki ay, öteki yıldızların her biri gibi katışıksız bir esir yoğunlaşması değil, esir türünden ve hava türünden bir ousia'nın karışımıdır. Ayda görünen ve bazılarının "yüz" dediği kara leke de, ona karışmış olan havadan başka bir şey değildir; hava tabiatça karadır ve göğe kadar uzanır.
λέγεται γοῦν, ὅτι σελήνη πίλημα μὲν ἄκρατον αἰθέρος οὔκ ἐστιν, ὡς ἕκαστος τῶν ἄλλων ἀστέρων, κρᾶμα δὲ ἔκ τε αἰθερώδους οὐσίας καὶ ἀερώδους· καὶ τό γε ἐμφαινόμενον αὐτῇ μέλαν, ὃ καλοῦσί τινες πρόσωπον, οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ τὸν ἀναμεμιγμένον ἀέρα, ὃς κατὰ φύσιν μέλας ὢν ἄχρις οὐρανοῦ τείνεται.
1.146Evrende sembolik olarak merdiven denen şey işte budur. İnsandaki merdiveni incelersek bunun psykhē olduğunu buluruz: tabanı, deyim yerindeyse topraktan olan yanı, yani his; başı ise göksel yanı, yani en saf nous'tur.
ἡ μὲν οὖν ἐν κόσμῳ λεγομένη συμβολικῶς κλῖμαξ τοιαύτη ἐστί, τὴν δ’ ἐν ἀνθρώποις σκοποῦντες εὑρήσομεν τὴν ψυχήν, ἧς βάσις μὲν τὸ ὡσανεὶ γεῶδές ἐστιν, αἴσθησις, κεφαλὴ δ’ ὡς ἂν τὸ οὐράνιον, ὁ καθαρώτατος νοῦς.
1.147Tanrı'nın logosları psykhē'nin baştan başa her yerinde kesintisiz olarak aşağı yukarı dolaşır. Yukarı çıktıklarında onu da kendileriyle birlikte yukarı çeker, ölümlü olandan ayırır ve yalnız görülmeye değer şeylerin seyrini ona gösterirler. Aşağı indiklerinde ise onu aşağı atmazlar (çünkü ne Tanrı ne de ilahi logos bir zararın sebebidir); insanları sevdikleri ve soyumuza acıdıkları için yardım ve destek olmak üzere onunla birlikte inerler. Böylece hâlâ bir ırmakta, yani bedende sürüklenen psykhē'ye kurtarıcı bir nefes üfleyerek onu yeniden canlandırırlar.
ἄνω δὲ καὶ κάτω διὰ πάσης αὐτῆς οἱ τοῦ θεοῦ λόγοι χωροῦσιν ἀδιαστάτως, ὁπότε μὲν ἀνέρχοιντο, συνανασπῶντες αὐτὴν καὶ τοῦ θνητοῦ διαζευγνύντες καὶ τὴν θέαν ὧν ἄξιον ὁρᾶν μόνων ἐπιδεικνύμενοι, ὁπότε δὲ κατέρχοιντο, οὐ καταβάλλοντες — οὔτε γὰρ θεὸς οὔτε λόγος θεῖος ζημίας αἴτιος —, ἀλλὰ συγκαταβαίνοντες διὰ φιλανθρωπίαν καὶ ἔλεον τοῦ γένους ἡμῶν, ἐπικουρίας ἕνεκα καὶ συμμαχίας, ἵνα καὶ τὴν ἔτι ὥσπερ ἐν ποταμῷ, τῷ σώματι, φορουμένην ψυχὴν σωτήριον πνέοντες ἀναζωῶσι.
1.148En üst derecede arınmış olanların zihinlerinde her şeyin yöneticisi tek başına, sessizce ve görünmeden dolaşır; nitekim bilge kişiye verilmiş bir kehanette şöyle denir: "Aranızda dolaşacağım ve sizin Tanrınız olacağım" (Levililer 26,12). Hâlâ yıkanmakta olan, ağır bedenler içinde sürdükleri kirli ve lekeli hayatı henüz büsbütün temizlememiş olanların zihinlerinde ise melekler, yani ilahi logoslar dolaşır ve onları güzellik ve iyilik öğretileriyle parlatırlar.
ταῖς μὲν δὴ τῶν ἄκρως κεκαθαρμένων διανοίαις ἀψοφητὶ μόνος ἀοράτως ὁ τῶν ὅλων ἡγεμὼν ἐμπεριπατεῖ — καὶ γάρ ἐστι χρησθὲν τῷ σοφῷ θεοπρόπιον, ἐν ᾧ λέγεται· "περιπατήσω ἐν ὑμῖν, καὶ ἔσομαι ὑμῶν θεός“ (Lev. 26, 12) —, ταῖς δὲ τῶν ἔτι ἀπολουομένων, μήπω δὲ κατὰ τὸ παντελὲς ἐκνιψαμένων τὴν ῥυπῶσαν καὶ κεκηλιδωμένην ⟨ἐν⟩ σώμασι βαρέσι ζωὴν ἄγγελοι, λόγοι θεῖοι, φαιδρύνοντες αὐτὰς τοῖς καλοκἀγαθίας δόγμασιν.
1.149Tek iyi olan içeri yerleşsin diye kötü sakinlerden ne kalabalık sürülerin dışarı sürüldüğü açıktır. Öyleyse, ey psykhē, Tanrı'nın evi, kutsal bir tapınak, en güzel bir mesken olmaya çalış. Çünkü belki, evet belki, bütün evrenin ev sahibi olan senin de ev sahibin olur ve kendi evine özen gösterip onu sonsuza dek sapasağlam ve zarar görmeden korur.
ὅσα δὲ ἐξοικίζεται κακῶν οἰκητόρων στίφη, ἵνα εἷς ὁ ἀγαθὸς εἰσοικίσηται, δῆλόν ἐστι. σπούδαζε οὖν, ὦ ψυχή, θεοῦ οἶκος γενέσθαι, ἱερὸν ἅγιον, ἐνδιαίτημα κάλλιστον· ἴσως γάρ, ἴσως ὃν ὁ κόσμος ἅπας, καὶ σὺ οἰκοδεσπότην σχήσεις ἐπιμελούμενον τῆς ἰδίας οἰκίας, ὡς εὐερκεστάτη καὶ ἀπήμων εἰσαεὶ διαφυλάττοιτο.
1.150Belki de riyazet eden kişi kendi hayatını da bir merdivene benzer biçimde görür. Çünkü riyazet tabiatça düzensiz bir şeydir: kimi zaman yükseklere ilerler, kimi zaman tersine geri döner; kimi zaman bir gemi gibi hayat yolculuğunda rüzgârı arkasına alır, kimi zaman fırtınaya tutulur. Nitekim birinin dediği gibi, riyazet edenlerin hayatı gün aşırıdır: bir gün yaşar ve uyanıktır, bir gün ölü ya da uykudadır.
ἴσως δὲ καὶ τὸν ἑαυτοῦ βίον ὁ ἀσκητὴς φαντασιοῦται κλίμακι ἐοικότα· φύσει γὰρ ἀνώμαλον πρᾶγμα ἄσκησις, τοτὲ μὲν προϊοῦσα εἰς ὕψος, τοτὲ δ’ ὑποστρέφουσα πρὸς τοὐναντίον, καὶ τοτὲ μὲν καθάπερ ναῦς εὐπλοίᾳ τῇ τοῦ βίου, τοτὲ δὲ δυσπλοίᾳ χρωμένη. ἑτερήμερος γάρ, ὡς ἔφη τις, τῶν ἀσκητῶν ὁ βίος, ἄλλοτε μὲν ζῶν καὶ ἐγρηγορώς, ἄλλοτε δὲ τεθνεὼς ἢ κοιμώμενος.
1.151Bu belki de boşuna söylenmemiştir. Çünkü bilgelere Olympos'taki, gökteki bölgede oturmak düşmüştür, zira hep yukarı gitmeyi öğrenmişlerdir; kötülere ise Hades'in kuytuları düşmüştür, çünkü baştan sona ölmeyi kendilerine uğraş edinmiş, kundaktan yaşlılığa kadar yok oluşa alışmışlardır.
καὶ τάχα οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τοῦτο λέγεται· σοφοὶ μὲν γὰρ τὸν ὀλύμπιον καὶ οὐράνιον χῶρον ἔλαχον οἰκεῖν, ἄνω φοιτᾶν ἀεὶ μεμαθηκότες, κακοὶ δὲ τοὺς ἐν Ἅιδου μυχούς, ἐξ ἀρχῆς ἄχρι τέλους ἀποθνῄσκειν ἐπιτετηδευκότες καὶ εἰς γῆρας ἐκ σπαργάνων φθορᾶς ἐθάδες ὄντες.
1.152Riyazet edenler ise iki ucun sınırında durdukları için, kimi zaman daha iyi payları tarafından yukarı çekilerek, kimi zaman daha kötü payları tarafından geri çekilerek, merdivendeymiş gibi sık sık yukarı aşağı gidip gelirler; ta ki bu yarışmanın ve çekişmenin hakemi olan Tanrı ödülleri daha iyi safa verip karşı safı büsbütün yere serinceye kadar.
οἱ δ’ ἀσκηταὶ — μεθόριοι γὰρ τῶν ἄκρων εἰσὶν — ἄνω καὶ κάτω πολλάκις ὡς ἐπὶ κλίμακος βαδίζουσιν, ἢ ὑπὸ τῆς κρείττονος μοίρας ἀνελκόμενοι ἢ ὑπὸ τῆς χείρονος ἀντισπώμενοι, μέχρις ἂν ὁ τῆς ἁμίλλης καὶ διαμάχης ταύτης βραβευτὴς θεὸς ἀναδῷ τὰ βραβεῖα τάξει τῇ βελτίονι, τὴν ἐναντίαν εἰσάπαν καθελών.
1.153Burada bir başka görüntü daha belirir ki onu sessizce geçmek doğru olmaz: insanların işleri, düzensiz gidişleri yüzünden tabiatları gereği bir merdivene benzer.
ἐμφαίνεται δ’ ἔτι καὶ τοιοῦτον εἴδωλον, ὅπερ οὐκ ἄξιον ἡσυχασθῆναι. τὰ ἀνθρώπων πράγματα κλίμακι πέφυκεν ἐξομοιοῦσθαι διὰ τὴν ἀνώμαλον αὐτῶν φοράν.
1.154Çünkü birinin dediği gibi, tek bir gün birini yükseklerden aşağı indirmiş, başkasını yukarı çıkarmıştır; bizim dünyamızdaki şeylerin hiçbiri aynı hâlde kalacak tabiatta değildir, hepsi her türlü değişikliğe uğrar.
ἡ μία γάρ, ὡς ἔφη τις, ἡμέρα τὸν μὲν καθεῖλεν ὑψόθεν, τὸν δὲ ἦρεν ἄνω, μηδενὸς ἐν ὁμοίῳ πεφυκότος μένειν τῶν παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ παντοίας μεταβαλλόντων τροπάς.
1.155Sıradan insanlardan yöneticiler, yöneticilerden sıradan insanlar, zenginlerden yoksullar, yoksullardan varlıklılar, kimsenin umursamadığı kişilerden ünlüler, adı sanı bilinmeyenlerden en parlak kişiler, zayıflardan güçlüler, güçsüzlerden kudretliler, akılsızlardan anlayışlılar, saçmalayanlardan en sağlam akıl yürütenler çıkıp durmuyor mu?
ἢ οὐκ ἄρχοντες μὲν ἐξ ἰδιωτῶν, ἰδιῶται δ’ ἐξ ἀρχόντων, πένητες δ’ ἐκ πλουσίων καὶ ἐκ πενήτων πολυχρήματοι καὶ ἔνδοξοι μὲν ἐξ ἠμελημένων, ἐπιφανέστατοι δὲ ἐξ ἀδόξων ἀεὶ γίνονται καὶ ἰσχυροὶ μὲν ἐξ ἀσθενῶν, ἐκ δὲ ἀδυνάτων δυνατοὶ καὶ συνετοὶ μὲν ἐξ ἀφραινόντων, εὐλογιστότατοι δὲ ἐκ παραπαιόντων·
1.156İşte insan işlerinin yukarı aşağı giden yolu budur; bu yol sabit olmayan, bir yere oturmayan rastlantılardan geçer. Bunların düzensizliğini, hiç yalan söylemeyen zaman, belirsiz değil apaçık kanıtlarla ortaya koyar.
καὶ ὁδός τις ἥδ’ ἐστὶν ἄνω καὶ κάτω τῶν ἀνθρωπείων πραγμάτων, ἀστάτοις καὶ ἀνιδρύτοις χρωμένη συντυχίαις, ὧν τὸ ἀνώμαλον οὐκ ἀδήλοις ἀλλὰ σαφέσι τεκμηρίοις ὁ ἀψευδέστατος ἐλέγχει χρόνος.
1.157Düş, merdivenin üzerine baş meleğin, yani Rabbin dayandığını bildiriyordu. Çünkü Var Olan'ın, bir arabanın sürücüsü ya da bir geminin dümencisi gibi her şeyin üstünde durduğunu düşünmek gerekir: bedenlerin, psykhē'lerin, şeylerin, logosların, meleklerin, yerin, havanın, göğün, hissedilir kuvvetlerin, görünmez tabiatların, görülebilen ve görülemeyen her şeyin. Çünkü O bütün evreni kendine bağlayıp kendinden sarkıtmış ve bu kadar büyük bir tabiatı yönetmektedir.
Ἐμήνυε δὲ τὸ ὄναρ ἐστηριγμένον ἐπὶ τῆς κλίμακος τὸν ἀρχάγγελον, κύριον· ὑπεράνω γὰρ ὡς ἅρματος ἡνίοχον ἢ ὡς νεὼς κυβερνήτην ὑποληπτέον ἵστασθαι τὸ ὂν ἐπὶ σωμάτων, ἐπὶ ψυχῶν, ἐπὶ πραγμάτων, ἐπὶ λόγων, ἐπὶ ἀγγέλων, ἐπὶ γῆς, ἐπ’ ἀέρος, ἐπ’ οὐρανοῦ, ἐπ’ αἰσθητῶν δυνάμεων, ἐπ’ ἀοράτων φύσεων, ὅσαπερ θεατὰ καὶ ἀθέατα· τὸν γὰρ κόσμον ἅπαντα ἐξάψας ἑαυτοῦ καὶ ἀναρτήσας τὴν τοσαύτην ἡνιοχεῖ φύσιν.
1.158"Dayanmıştı" sözünü duyan kimse, sağlam durabilmesi için Tanrı'ya bir şeyin yardım ettiğini sanmasın. Şunu düşünsün: anlatılmak istenen, her şeyin dayanağının, desteğinin, sağlamlığının ve kararlılığının güvenilir Tanrı olduğudur; O, dilediği şeylere sarsılmazlık mührünü basar. Çünkü O destek olup bir arada tuttukça, kurulmuş şeyler yok olmadan sapasağlam kalır.
μηδεὶς δ’ ἀκούων, ὅτι ἐπεστήρικτο, νομισάτω τι συνεργεῖν θεῷ πρὸς τὸ παγίως στῆναι, ἀλλ’ ἐκεῖνο λογισάσθω, ὅτι τὸ δηλούμενον ἴσον ἐστὶ τῷ στήριγμα καὶ ἔρεισμα καὶ ὀχυρότης καὶ βεβαιότης ἁπάντων ἐστὶν ὁ ἀσφαλὴς θεός, ἐνσφραγιζόμενος οἷς ἂν ἐθέλῃ τὸ ἀσάλευτον· ἐπερείδοντος γὰρ καὶ συστηρίζοντος αὐτοῦ μένει τὰ συσταθέντα ἀνώλεθρα κραταιῶς.
1.159Göğün merdiveni üzerinde duran, düşü görene şöyle der: "Ben baban İbrahim'in Tanrısı ve İshak'ın Tanrısı olan Rab'bim; korkma" (Tekvin 28,13). Bu kehanet, riyazet eden psykhē'nin varacağı son nokta ve en sağlam dayanağıydı. Çünkü ona, her şeyin Rabbi ve Tanrısı olanın onun soyunun da hem Rabbi hem Tanrısı olduğunu öğretiyordu; O, babaların ve dedelerin Rabbi ve Tanrısı diye anılmış ve adlandırılmıştır. Böylece bütün evren ile aretē'yi seven kişi aynı mirasa sahip olur. Nitekim şöyle de denmiştir: "Rab'bin kendisi onun mirasıdır" (Tesniye 10,9).
ὁ τοίνυν ἐπιβεβηκὼς τῇ οὐρανοῦ κλίμακι λέγει τῷ φαντασιουμένῳ τὸ ὄναρ· „ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς Ἀβραὰμ τοῦ πατρός σου καὶ ὁ θεὸς Ἰσαάκ· μὴ φοβοῦ“ (Gen. 28, 13). ὁ χρησμὸς οὗτος τὸ τέρμα τῆς ἀσκητικῆς ψυχῆς καὶ βεβαιότατον ἔρεισμα ἦν, ὃς αὐτὴν ἀνεδίδασκεν, ὅτι ὁ τῶν ὅλων κύριος καὶ θεὸς ἀμφότερα ταῦτα τοῦ γένους ἐστὶν αὐτῷ, πατέρων καὶ πάππων ἐπιγραφεὶς καὶ ἐπικληθεὶς ἑκάτερον, ἵνα τὸν αὐτὸν ὅ τε κόσμος ἅπας καὶ ὁ φιλάρετος ἔχῃ κλῆρον· ἐπεὶ καὶ λέλεκται· „κύριος αὐτὸς κλῆρος αὐτῷ“ (Deut. 10, 9).
1.160Burada İbrahim için "Rab ve Tanrı", İshak için ise yalnızca "Tanrı" denmesini gelişigüzel sanma. Çünkü İshak, kendi kulağıyla duyan, kendi kendini yetiştiren, kendi kendine öğrenen ve tabiat yoluyla edinilen epistēmē'nin sembolüdür; İbrahim ise öğretimle edinilen epistēmē'nin. İshak yerli, o toprakta doğmuştur; İbrahim ise göçmen ve sonradan gelmedir.
Μὴ νομίσῃς δὲ παρέργως τοῦ μὲν Ἀβραὰμ νυνὶ λέγεσθαι κύριον καὶ θεόν, τοῦ δὲ Ἰσαὰκ θεὸν αὐτὸ μόνον. ὁ μὲν γὰρ αὐτηκόου καὶ αὐτοδιδάκτου καὶ αὐτομαθοῦς φύσει περιγινομένης σύμβολον ἐπιστήμης ἐστίν, ὁ δὲ Ἀβραὰμ διδασκομένης· καὶ τῷ μὲν αὐτόχθονι καὶ αὐθιγενεῖ συμβέβηκεν εἶναι, τῷ δὲ μετανάστῃ καὶ ἐπηλύτῳ.
1.161Çünkü İbrahim, gökteki şeyler hakkında boş laf eden astronomların yabancı soydan, yabancı ırktan Keldani dilini bırakıp logos sahibi canlıya yaraşan dile, yani her şeyin sebebine kulluk etmeye geçmiştir.
τὴν γὰρ χαλδαΐζουσαν ἀλλογενῆ καὶ ἀλλόφυλον γλῶτταν τῶν περὶ ἀστρονομίαν μετεωρολεσχῶν ἀπολιπὼν ἐπὶ τὴν ἁρμόττουσαν λογικῷ ζῴῳ παρεγένετο, τὴν τοῦ πάντων αἰτίου θεραπείαν.
1.162İbrahim'in temsil ettiği bu karakter, kendisiyle ilgilenecek iki kuvvete muhtaçtır: hükümranlık kuvvetine ve iyilik kuvvetine. Böylece hükümdarın kudreti sayesinde kanunla buyrulanlara itaat eder, lütufkâr kuvvet sayesinde de büyük fayda görür. Öteki karakter, yani İshak, yalnızca lütuf kuvvetine muhtaçtır; çünkü o öğüt veren bir otoriteyle iyileşmemiş, güzeli tabiatça edinmiştir; yukarıdan yağdırılan armağanlar sayesinde baştan iyi ve kusursuz olmuştur.
οὗτος μὲν δὴ ὁ τρόπος δυεῖν δυνάμεων τῶν ἐπιμελησομένων ἐστὶ χρεῖος, ἡγεμονίας καὶ εὐεργεσίας, ἵνα τῷ μὲν κράτει τοῦ ἡγεμόνος ὑπακούῃ τῶν νομοθετουμένων, τῷ δὲ χαριστικῷ μεγάλα ὠφελῆται, ὁ δ’ ἕτερος τῆς κατὰ τὸ χαρίζεσθαι μόνης· οὐ γὰρ ὑπὸ νουθετούσης ἀρχῆς ἐβελτιώθη, φύσει περιπεποιημένος τὸ καλόν, ἀλλὰ διὰ τὰς ὀμβρηθείσας ἄνωθεν δωρεὰς ἀγαθὸς καὶ τέλειος ἐξ ἀρχῆς ἐγένετο.
1.163Lütfeden kuvvetin adı "Tanrı", krallık kuvvetinin adı ise "Rab"dir. İyiliklerin en önde geleni katışıksız ve karışmamış bir lütfa erişmek, en sonda geleni ise hükümranlıkla armağanın karışımından oluşan bir lütfa erişmek değil midir? Bana öyle geliyor ki riyazet eden kişi bunu görerek en şaşılacak duayı etmiştir: Rab ona Tanrı olsun diye (Tekvin 28,21). Çünkü O'ndan artık bir yönetici gibi çekinmek değil, O'nu bir iyilik sahibi gibi sevgiyle onurlandırmak istiyordu.
χαριστικῆς μὲν οὖν δυνάμεως θεός, βασιλικῆς δὲ κύριος ὄνομα. τί οὖν ἄν τις εἴποι πρεσβύτερον ἀγαθὸν ἢ τὸ τυχεῖν ἀκράτου καὶ ἀμιγοῦς εὐεργεσίας, τί δὲ νεώτερον ἢ τὸ κεκραμένης ἔκ τε ἡγεμονίας καὶ δωρεᾶς; ὅ μοι δοκεῖ συνιδὼν ὁ ἀσκητὴς εὔξασθαι θαυμασιωτάτην εὐχήν, ἵνα αὐτῷ γένηται κύριος εἰς θεόν (Gen. 28, 21)· ἐβούλετο γὰρ μηκέτι ὡς ἄρχοντα εὐλαβεῖσθαι, ἀλλ’ ὡς εὐεργέτην ἀγαπητικῶς τιμᾶν.
1.164Bu ve benzeri sözler karşısında, zihni kör olanların bile en kutsal sözler sayesinde gözlerinin açılıp keskin görmesi, yalnızca lafza takılıp kalmayıp işin tabiatını kavraması beklenmez miydi? Ama biz psykhē'nin gözünü yumup yukarı bakmaya çabalamasak ya da bakamasak bile, sen, ey sırların yorumcusu, kulağımıza fısılda, başımızda dur ve gözlerimize merhem sürmekten hiç vazgeçme; ta ki bizi kutsal sözlerin gizli ışığına götürüp sırra erdirerek, kapalı tutulan ve sırra ermemişlere görünmeyen güzellikleri gösterinceye kadar.
ἆρ’ οὐχὶ τούτοις καὶ τοῖς παραπλησίοις εἰκὸς ἦν καὶ τοὺς τυφλοὺς διάνοιαν ὀξυδορκήσειν, πρὸς τῶν ἱερωτάτων ἐνομματουμένους λογίων, ὡς φυσιογνωμονεῖν καὶ μὴ μόνον τοῖς ῥητοῖς ἐφορμεῖν; ἀλλὰ κἂν ἡμεῖς καμμύσαντες τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα μὴ σπουδάζωμεν ἢ μὴ δυνώμεθα ἀναβλέπειν, αὐτός, ὦ ἱεροφάντα, ὑπήχει καὶ ἐπιστάτει καὶ ἐγχρίων μή ποτε ἀπείπῃς, ἕως ἐπὶ τὸ κεκρυμμένον ἱερῶν λόγων φέγγος ἡμᾶς μυσταγωγῶν ἐπιδείξῃς τὰ κατάκλειστα καὶ ἀτελέστοις ἀόρατα κάλλη.
1.165Bunları yapmak sana yaraşır. Siz de, ilahi aşkların tadına bakmış psykhē'ler, derin bir uykudan uyanır gibi kalkın, sisi dağıtın, ağır ve oyalanan üşengeçliği bırakıp herkesin hayranlıkla baktığı o seyre koşun; ta ki yarışmayı düzenleyenin sizin faydanız için hazırladığı bütün görülecek ve işitilecek şeyleri kavrayasınız.
σοὶ μὲν δὴ ταῦτα ποιεῖν ἐμπρεπές· ψυχαὶ δ’ ὅσαι θείων ἐρώτων ἐγεύσασθε, καθάπερ ἐκ βαθέος ὕπνου διαναστᾶσαι καὶ τὴν ἀχλὺν ἀποσκεδάσασαι πρὸς τὴν περίβλεπτον θέαν ἐπείχθητε μεθέμεναι τὸν βραδὺν καὶ μελλητὴν ὄκνον, ἵν’ ὅσα θεάματα καὶ ἀκούσματα τῆς ὑμετέρας ἕνεκα ὠφελείας ὁ ἀγωνοθέτης εὐτρέπισε κατανοήσητε.
1.166Gösterilmeye değer, dillere destan sayısız şey vardır; az önce söylenen de onlardan biridir. Kutsal söz, riyazet edenin soyca dedesine "baba" demiş, gerçek babasına ise babanın adını vermemiştir. Çünkü "Ben baban İbrahim'in Tanrısı Rab'bim" der, oysa İbrahim onun dedesiydi; sonra da "İshak'ın Tanrısı" der (Tekvin 28,13) ve "babanın" diye eklemez.
Μυρία μὲν οὖν ἐστιν ἀοίδιμα τῶν πρὸς ἐπίδειξιν, ἓν δ’ οὖν καὶ τὸ λεχθὲν πρὸ μικροῦ· τὸν μὲν γὰρ γένει πάππον τοῦ ἀσκητοῦ πατέρα εἶπε τὸ λόγιον, τῷ δ’ ὡς ἀληθῶς πατρὶ τὸ τοῦ γεννήσαντος οὐκ ἐπεφήμισεν ὄνομα. λέγει γάρ· „ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς Ἀβραὰμ τοῦ πατρός σου„ — καίτοι πάππος οὗτος ἦν — καὶ πάλιν „ὁ θεὸς Ἰσαάκ„ (Gen. 28, 13), εἶτ’ οὐ προστίθησι „τοῦ πατρός σου„.
1.167Bunun sebebini araştırmaya değmez mi? Elbette değer. O hâlde sebebin ne olduğunu üstünkörü olmadan inceleyelim. Musa aretē'nin ya tabiatla ya riyazetle ya da öğrenimle edinildiğini söyler; bu yüzden ulusun üç ata babasını da bilge olarak kaydetmiştir. Bunlar aynı yoldan yola çıkmamış, ama aynı gayeye koşmuşlardır.
οὔκουν ἄξιον τὴν τούτων αἰτίαν ἐρευνῆσαι; πάνυ γε. τίς οὖν ἐστι, μὴ παρέργως σκοπήσωμεν. τὴν ἀρετὴν ἢ φύσει ἢ ἀσκήσει ἢ μαθήσει περιγίνεσθαί φησι, διὸ καὶ τρεῖς τοὺς γενάρχας τοῦ ἔθνους σοφοὺς πάντας ἀνέγραφεν, ἀπὸ μὲν τῆς αὐτῆς οὐχ ὁρμηθέντας ἰδέας, πρὸς δὲ τὸ αὐτὸ τέλος ἐπειχθέντας.
1.168Onların en yaşlısı İbrahim, güzele götüren yolda kılavuz olarak öğretimi kullanmıştır; bunu başka bir yerde elimizden geldiğince göstereceğiz. Ortancaları İshak, kendi kulağıyla duyan ve kendi kendine öğrenen tabiatı; üçüncüleri Yakup ise riyazet alıştırmalarını, yani yarışmalarda ve mücadelelerde çekilen emekleri kullanmıştır.
ὁ μὲν γὰρ πρεσβύτατος αὐτῶν Ἀβραὰμ ἡγεμόνι ὁδοῦ τῆς πρὸς τὸ καλὸν ἀγούσης ἐχρήσατο διδασκαλίᾳ, ὡς ἐν ἑτέροις, ὡς ἂν οἷόν τε ᾖ, δείξομεν, ὁ δὲ μέσος Ἰσαὰκ αὐτηκόῳ καὶ αὐτομαθεῖ τῇ φύσει, ὁ δὲ τρίτος Ἰακὼβ ἀσκητικαῖς μελέταις, καθ’ ἃς οἱ ἔναθλοι καὶ ἐναγώνιοι πόνοι.
1.169Bilgeliğin edinildiği üç yol olduğuna göre, en sıkı birbirine bağlı olanlar iki uçtakilerdir: riyazetle edinilen, öğrenimle edinilenin ürünüdür. Tabiatla edinilen ise onlarla akrabadır (çünkü bir kök gibi hepsinin altında yatar), ama rakipsiz ve hazır bir ödül kazanmıştır.
τριῶν οὖν τρόπων ὑπαρχόντων, ἐξ ὧν σοφία περιγίνεται, τοὺς ἄκρους μάλιστα συμβέβηκεν ἡνῶσθαι· τὸ γὰρ ἀσκήσει ἔγγονον τοῦ μαθήσει, τὸ δὲ φύσει συγγενὲς μὲν — ὑποβέβληται γὰρ ὡς ῥίζα πᾶσιν —, ἀνανταγωνίστου δὲ καὶ ἑτοίμου γέρως ἔλαχεν.
1.170Bu yüzden öğretimle iyileşmiş olan İbrahim'in, alıştırmayla pekişmiş olan Yakup'un babası diye anılması yerindedir. Burada bir insan başka bir insanın babası değildir; öğrenmeye en hazır işitme yetisi, riyazete ve yarışmaya elverişli yetinin babasıdır.
ὥστε εἰκότως Ἀβραὰμ ὁ βελτιωθεὶς διδασκαλίᾳ πατὴρ Ἰακὼβ λέγεται, τοῦ μελέτῃ συγκροτηθέντος, οὐκ ἄνθρωπος ἀνθρώπου μᾶλλον ἢ δύναμις ἀκουστικὴ πρὸς μάθησιν ἑτοιμοτάτη δυνάμεως ἀσκητικῆς καὶ ἐπιτηδείου πρὸς ἄθλησιν.
1.171Ama bu riyazet eden kişi gayeye doğru gayretle koşar ve önceden düşünde belli belirsiz gördüğü şeyleri apaçık görürse, daha üstün bir damgayla yeniden basılıp İsrail, yani "Tanrı'yı gören" diye adlandırılır. O zaman topuk yakalayan Yakup olmaktan çıkar ve babası olarak artık öğrenim görmüş İbrahim'i değil, tabiatça iyi doğmuş İshak'ı yazdırır.
ἐὰν μέντοι ὁ ἀσκητὴς οὗτος εὐτόνως δράμῃ πρὸς τὸ τέλος καὶ τηλαυγῶς ἴδῃ ἃ πρότερον ἀμυδρῶς ὠνειροπόλει, μετατυπωθεὶς τῷ κρείττονι χαρακτῆρι καὶ προσαγορευθεὶς Ἰσραήλ, ὁ θεὸν ὁρῶν, ἀντὶ τοῦ πτερνίζοντος Ἰακὼβ πατέρα οὐκέτι τὸν μαθόντα Ἀβραάμ, ἀλλὰ τὸν φύσει γεννηθέντα ἀστεῖον Ἰσαὰκ ἐπιγράφεται.
1.172Bu benim uydurduğum bir masal değil, kutsal levhalara yazılmış bir kehanettir. Nitekim şöyle der: "İsrail kendisi ve bütün varlığıyla yola çıkıp Yemin Kuyusu'na geldi ve babası İshak'ın Tanrısına kurban sundu" (Tekvin 46,1). Şimdi bu sözün ölümlü insanlar hakkında değil, söylediğimiz gibi şeylerin tabiatı hakkında olduğunu anlıyor musun? Bak, aynı kişi, açıkça ortaya koyduğumuz sebepten ötürü kimi zaman babası İbrahim olan Yakup, kimi zaman babası İshak olan İsrail diye adlandırılır.
ταῦτα δὲ οὐκ ἐμός ἐστι μῦθος, ἀλλὰ χρησμὸς ἐν ταῖς ἱεραῖς ἀναγεγραμμένος στήλαις. „ἀπάρας“ γάρ φησιν „Ἰσραὴλ αὐτὸς καὶ πάντα τὰ αὐτοῦ ἦλθεν ἐπὶ τὸ φρέαρ τοῦ ὅρκου, καὶ ἔθυσε θυσίαν τῷ θεῷ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Ἰσαάκ“ (Gen. 46, 1). ἆρ’ ἤδη κατανοεῖς, ὅτι οὐ περὶ φθαρτῶν ἀνθρώπων, ἀλλ’, ὡς ἐλέχθη, περὶ φύσεως πραγμάτων ἐστὶν ὁ παρὼν λόγος; ἰδοὺ γὰρ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον τοτὲ μὲν Ἰακὼβ ὀνομάζεται πατρὸς Ἀβραάμ, τοτὲ δὲ Ἰσραὴλ πατρὸς Ἰσαὰκ καλεῖται διὰ τὴν ἠκριβωμένην αἰτίαν.
1.173"Ben baban İbrahim'in Tanrısı ve İshak'ın Tanrısı Rab'bim" dedikten sonra, sözün gidişine uygun olarak şunu ekler: "Korkma" (Tekvin 28,13). Gerçekten de korkudan ve her türlü duygudan kurtaran seni, kalkanımızı, silah olarak edinmişken nasıl artık korkarız? Terbiyemizin gizli kalan ilk örneklerini görünür olsunlar diye biçimlendiren sensin: İbrahim'e öğrettin, İshak'ı doğurdun. Birinin öğretmeni, ötekinin babası diye anılmaya razı oldun; birine öğrenci, ötekine oğul mertebesi verdin.
Εἰπὼν τοίνυν „ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς Ἀβραὰμ τοῦ πατρός σου καὶ ὁ θεὸς Ἰσαὰκ“ ἐπιφέρει· „μὴ φοβοῦ“ (Gen. 28,13), κατὰ τὸ ἀκόλουθον· πῶς γὰρ ἔτι φοβηθησόμεθα, τὸ φόβου καὶ παντὸς πάθους λυτήριον σὲ τὸν ὑπερασπιστὴν ὅπλον ἔχοντες; ὃς καὶ τοὺς ἀρχετύπους τῆς παιδείας ἡμῶν τύπους ἀδηλουμένους ἐμόρφωσας, ἵν’ ἐμφανεῖς ὦσιν, Ἀβραὰμ μὲν διδάξας, Ἰσαὰκ δὲ γεννήσας· τοῦ μὲν γὰρ ὑφηγητής, τοῦ δὲ πατὴρ ὑπέμεινας ὀνομασθῆναι, τῷ μὲν τὴν γνωρίμου τάξιν, τῷ δὲ τὴν υἱοῦ παρασχών.
1.174Bu yüzden riyazet edenin üzerinde uyuduğu toprağı da, yani her şeyi bol bol yetiştiren ve en verimli olan aretē'yi, ona vereceğini vaat edersin (Tekvin 28,13). O bu toprakta dinlenir, çünkü orada his hayatı uyurken psykhē'nin hayatı uyanık kalır. Sen onun barış içindeki dinlenişini kabul ettin; o bu dinlenişe savaşsız ve savaşın çileleri çekilmeden ulaşmamıştı. Ama silah taşıyıp insanlar öldürerek değil, hâşâ, aretē'nin düşmanı olan tutkular ve kötülükler sürüsünü yere sererek.
διὰ τοῦτο καὶ τὴν γῆν, λέγω δὲ τὴν παμφορωτάτην καὶ εὐκαρποτάτην ἀρετήν, ἐφ’ ἧς καθεύδει ὁ ἀσκητὴς ἀναπαυόμενος τῷ τὸν μὲν αἰσθήσεως κοιμᾶσθαι βίον, τὸν δὲ ψυχῆς ἐγρηγορέναι, δώσειν ὁμολογεῖς (Gen. 28, 13), ἀποδεξάμενος αὐτοῦ τὴν εἰρηνικὴν ἀνάπαυσιν, ἣν οὐκ ἄνευ πολέμου καὶ τῶν ἐν πολέμῳ ταλαιπωριῶν εἵλετο, οὐχ ὅπλα βαστάζων καὶ ἀνθρώπους ἀναιρῶν, ἄπαγε, ἀλλὰ τὸ ἀντίπαλον ἀρετῆς παθῶν καὶ κακιῶν στῖφος καθαιρῶν.
1.175Bilgelik soyu yerin kumuna benzetilir (Tekvin 28,14). Bunun bir sebebi sayısız çokluğudur; bir sebebi de, kıyıdaki kum denizin saldırılarını nasıl geri püskürtüyorsa, terbiyenin logosunun da günahların ve haksızlıkların saldırılarını öyle geri püskürtmesidir. İlahi vaatlere göre bu logos bütünün sınırlarına kadar genişler ve ona sahip olanı evrenin bütün parçalarının mirasçısı yapar; o kişi her yere, doğuya, batıya, güneye ve kuzeye ulaşır. Nitekim "denize, güneybatıya, kuzeye ve doğuya doğru yayılacak" denir (aynı yer, 14).
τὸ δὲ σοφίας γένος ἄμμῳ γῆς (ibid. 14) ἐξομοιοῦται διά τε πληθὺν ἀπερίγραφον, καὶ διότι τὰς μὲν τῆς θαλάττης ἐπιδρομὰς ἡ ὑποταίνιος ἄμμος ἀνακρούεται, τὰς δὲ τῶν ἁμαρτημάτων καὶ ἀδικημάτων ὁ παιδείας λόγος. οὗτος δὲ κατὰ τὰς θείας ὑποσχέσεις ἄχρι τῶν περάτων τοῦ παντὸς εὐρύνεται καὶ τὸν ἔχοντα ἀποφαίνει τῶν τοῦ κόσμου κληρονόμον μερῶν, φθάνοντα πάντῃ, πρὸς τὰ ἑῷα, πρὸς τὰ ἑσπέρια, τὰ κατὰ μεσημβρίαν, τὰ προσάρκτια· λέγεται γάρ, ὅτι „πλατυνθήσεται ἐπὶ θάλασσαν καὶ λίβα καὶ βορρᾶν καὶ ἀνατολάς“ (ibid. 14).
1.176İyi insan yalnızca kendisi için değil, herkes için ortak bir iyiliktir; kendinden gelen faydayı herkese hazır biçimde sunar. Güneş gören her varlığın ışığı olduğu gibi, bilge de logos sahibi tabiattan pay alan herkesin ışığıdır. Nitekim "Bütün kabileler senin aracılığınla kutsanacak" der (aynı yer, 14).
ἔστι δ’ ὁ ἀστεῖος οὐκ ἴδιον μόνον ἀλλὰ καὶ κοινὸν ἀγαθὸν ἅπασιν, ἐξ ἑτοίμου τὴν ἀφ’ ἑαυτοῦ προτείνων ὠφέλειαν. ὡς γὰρ ἥλιος ἁπάντων ἐστὶ φῶς τῶν ὄψεις ἐχόντων, οὕτω καὶ ὁ σοφὸς τῶν ὅσοι λογικῆς κεκοινωνήκασι φύσεως· „ἐνευλογηθήσονται γὰρ ἐν σοὶ“ φησί „πᾶσαι αἱ φυλαί“ (ibid. 14).
1.177Bu kehanet hem bir kişinin kendi kendisiyle ilişkisine hem de bir kişinin başkasıyla ilişkisine uyar. Benim içimdeki nous kusursuz bir aretē ile arınırsa, beni saran topraktan yanın kabileleri de, yani hislere ve en büyük hazneye, bedene düşen kabileler de onunla birlikte arınır. Bir evde, bir şehirde, bir ülkede ya da bir ulusta biri phronēsis âşığı olursa, o evin, o şehrin, o ülkenin ve o ulusun daha iyi bir hayat sürmesi kaçınılmazdır.
ὁ δὲ χρησμὸς οὗτος ἐφαρμόττει καὶ αὐτῷ τινι πρὸς ἑαυτὸν καὶ ἑτέρῳ πρὸς ἕτερον. ἐάν τε γὰρ ὁ ἐν ἐμοὶ νοῦς ἀρετῇ τελείᾳ καθαρθῇ, καὶ αἱ τοῦ περὶ ἐμὲ γεώδους φυλαὶ συγκαθαίρονται, ἃς ἔλαχον αἱ αἰσθήσεις καὶ ἡ μεγίστη δεξαμενή, τὸ σῶμα· ἐάν τέ τις κατ’ οἰκίαν ἢ πόλιν ἢ χώραν ἢ ἔθνος γένηται φρονήσεως ἐραστής, ἀνάγκη τὴν οἰκίαν ἐκείνην καὶ τὴν πόλιν καὶ τὴν χώραν καὶ τὸ ἔθνος ἀμείνονι βίῳ χρῆσθαι.
1.178Yakılan güzel kokulu otlar yaklaşanları hoş kokuya boğduğu gibi, bilgenin komşuları ve sınırdaşları da ondan gelip uzaklara yayılan esintiyi içlerine çekerek huylarını iyileştirirler.
καθάπερ γὰρ τὰ ἐκθυμιώμενα τῶν ἀρωμάτων εὐωδίας τοὺς πλησιάζοντας ἀναπίμπλησι, τὸν αὐτὸν τρόπον ὅσοι γείτονες καὶ ὅμοροι σοφοῦ, τῆς ἀπ’ αὐτοῦ σπῶντες αὔρας ἐπὶ μήκιστον χεομένης βελτιοῦνται τὰ ἤθη.
1.179Emek veren ve mücadele eden psykhē için en büyük iyilik, her yere ulaşan Tanrı'yı yol arkadaşı edinmektir. Nitekim "İşte ben seninleyim" der (aynı yer, 15). Gerçek zenginlik olan yalnız seni, aretē'ye götüren yolun bütün kollarında bizi "yolda koruyan" (aynı yer) seni edinmişken başka hangi zenginliğe ihtiyacımız olur? Çünkü logosa uygun hayatın adalete ve öteki aretē'lere yönelen yolu tek bir kol değildir; sayısız koldur ve bunlardan yola çıkan phronēsis'e ulaşabilir.
Μεγίστη δέ ἐστιν εὐεργεσία ψυχῇ πονούσῃ καὶ διαθλούσῃ συνοδοιπόρον ἔχειν τὸν ἐφθακότα πάντῃ θεόν· „ἰδοὺ“ γάρ φησιν "ἐγὼ μετὰ σοῦ“ (ibid. 15). τίνος οὖν ἂν ἔτι χρεῖοι γενοίμεθα πλούτου, σὲ τὸν ἀληθείᾳ πλοῦτον ἔχοντες μόνον „διαφυλάσσοντα ἐν ὁδῷ“ (ibid.) τῇ πρὸς ἀρετὴν ἀγούσῃ κατὰ πάσας αὐτῆς τὰς τομάς; οὐ γὰρ ἓν μέρος ἐστὶ τοῦ λογικοῦ βίου τὸ πρὸς δικαιοσύνην καὶ τὴν ἄλλην τεῖνον ἀρετήν, ἀλλὰ μυρία ὅσα, ἐξ ὧν ἔστιν ὁρμωμένους φρονήσεως ἐφικνεῖσθαι.
1.180"Seni bu toprağa geri döndüreceğim" (aynı yer) sözü de pek güzel söylenmiştir. Çünkü akıl yürütmenin kendi başında kalıp hisse göç etmemesi güzel olurdu; ikinci en iyi yol ise yeniden kendine dönmesidir.
παγκάλως δὲ εἴρηται καὶ τὸ "ἀποστρέψω σε εἰς τὴν γῆν ταύτην“ (ibid.). καλὸν μὲν γὰρ ἦν, τὸν λογισμὸν ἐφ’ ἑαυτοῦ μείναντα μὴ ἀποδημῆσαι πρὸς αἴσθησιν· δεύτερος δὲ πλοῦς, ἐφ’ ἑαυτὸν ὑποστρέψαι πάλιν.
1.181Belki de Musa bununla psykhē'nin bozulmazlığı öğretisini ima eder. Çünkü psykhē, biraz önce de söylendiği gibi, göksel yeri bırakıp yabancı bir ülkeye gelir gibi bedene gelmiştir. Musa diyor ki onu doğuran baba, onun sonsuza dek hapiste kalmasına göz yummayacak; ona acıyıp bağlarını çözecek, onu hür olarak ana şehrine kadar güvenle uğurlayacak ve sözle verdiği vaatler gerçek fiillerle doğrulanmadan onu bırakmayacaktır. Çünkü olacak şeyleri eksiksiz söylemek Tanrı'ya özgüdür. Ama bunu neden söylüyoruz?
ἴσως δὲ καὶ τὸ περὶ ἀφθαρσίας ψυχῆς ὑπαινίττεται δόγμα διὰ τούτου· ἀπολιποῦσα μὲν γὰρ τὸν οὐράνιον τόπον, ὡς καὶ μικρῷ πρότερον ἐλέχθη, καθάπερ εἰς ξένην χώραν ἦλθε τὸ σῶμα. φησὶ δ’ οὐ μέχρι τοῦ παντὸς καθειργμένην αὐτὴν ὁ γεννήσας περιόψεσθαι πατήρ, ἀλλ’ οἶκτον λαβὼν λύσειν τὰ δεσμὰ καὶ ἐλευθέραν ἄχρι τῆς μητροπόλεως ἀσφαλῶς παραπέμψειν καὶ μὴ πρότερον ἀνήσειν ἢ τὰς διὰ λόγων ὑποσχέσεις ἀληθείας ἔργοις βεβαιωθῆναι· θεοῦ γὰρ ἴδιον λέγειν πάντως τὰ γενησόμενα. καίτοι τί τοῦτό φαμεν;
1.182Çünkü O'nun sözleri fiillerinden farksızdır. Riyazet eden psykhē, Var Olan'a dair araştırmalara doğru heyecanlanıp kalkınca önce Var Olan'ın bir yerde olduğunu sanmıştır. Ama bu araştırma kolay kolay bir yere oturtulamadığı için biraz duraklayınca korkuya kapılır ve pişman olmaya başlar.
ἔργων γὰρ ἀδιαφοροῦσιν αὐτοῦ οἱ λόγοι. διακινηθεῖσα οὖν καὶ διαναστᾶσα πρὸς τὰς περὶ τοῦ ὄντος ζητήσεις ἡ ἀσκητικὴ ψυχὴ τὸ μὲν πρῶτον ὑπετόπησεν εἶναι τὸ ὂν ἐν τόπῳ, μικρὸν δὲ ἐπισχοῦσα τῷ δυστοπάστῳ τῆς σκέψεως περιδεὴς γίνεται καὶ μετανοεῖν ἄρχεται.
1.183Nitekim şöyle der: "Yakup uyandı ve dedi ki: Rab bu yerdedir, ben ise bilmiyordum" (aynı yer, 16). Ben de derim ki, her şeyi çepeçevre kuşatan Tanrı'nın bir şeyin içinde olduğunu sanmaktansa bunu bilmemek daha iyiydi.
„ἐξηγέρθη“ γάρ φησιν „Ἰακὼβ καὶ εἶπεν, ὅτι ἔστι κύριος ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ, ἐγὼ δὲ οὐκ ᾔδειν“ (ibid. 16). καὶ ἄμεινον ἦν, εἴποιμ’ ἂν, ἀγνοεῖν ἢ ἔν τινι θεὸν ὑπολαμβάνειν εἶναι, τὸν περιέχοντα αὐτὸν ἐν κύκλῳ τὰ πάντα.
1.184Bu yüzden haklı olarak korktu ve hayretle dedi ki: "Bu yer ne korkunçtur!" (aynı yer, 17). Gerçekten de tabiat bilgisinin en çetin yeri, yani konusu, Var Olan'ın nerede olduğunun ve bir şeyin içinde olup olmadığının araştırıldığı konudur. Kimileri var olan her şeyin bir yer kapladığını söyler; kimi O'na bir yer, kimi başka bir yer verir: ya evrenin içinde ya da evrenin dışında, evrenler arasındaki bir yer. Kimileri ise yaratılmamış olanın oluş içindeki hiçbir şeye benzemediğini, her bakımdan hepsini aştığını söyler; öyle ki en hızlı koşan zihin bile O'nu kavramaktan çok geride kalır ve yenildiğini kabul eder.
Δικαίως οὖν ἐφοβήθη καὶ εἶπε θαυμαστικῶς· „ὡς φοβερὸς ὁ τόπος οὗτος“ (ibid. 17). ὄντως γὰρ τῶν ἐν φυσιολογίᾳ τόπος ἀργαλεώτατος, ἐν ᾧ ζητεῖται, ποῦ καὶ εἰ συνόλως ἔν τινι τὸ ὄν, τῶν μὲν λεγόντων, ὅτι πᾶν τὸ ὑφεστὼς χώραν τινὰ κατείληφε, καὶ ἄλλων ἄλλην ἀπονεμόντων, ἢ ἐντὸς τοῦ κόσμου ἢ ἐκτὸς αὐτοῦ μετακόσμιόν τινα, τῶν δὲ φασκόντων, ὅτι οὐδενὶ τῶν ἐν γενέσει τὸ ἀγένητον ὅμοιον, ἀλλὰ τοῖς ὅλοις ὑπερβάλλον, ὡς καὶ τὴν ὠκυδρομωτάτην διάνοιαν ὑστερίζουσαν μακρῷ τῆς καταλήψεως ὁμολογεῖν ἡττᾶσθαι.
1.185Bu yüzden hemen haykırdı: "Bu değildir" (aynı yer); yani sandığım şey, "Rab bir yerdedir" (aynı yer, 16) düşüncesi doğru değildir. Çünkü doğru logosa göre O kuşatır, ama kuşatılmaz. Gösterilen ve görülen bu şey, bu hissedilir evren ise Tanrı'nın evinden (aynı yer), yani Var Olan'ın kuvvetlerinden birinin, O'nu iyi kılan kuvvetin evinden başka bir şey değildir.
διόπερ εὐθὺς ἀνέκραγεν· „οὐκ ἔστι τοῦτο“ (ibid.), ὃ ἐδόξασα, „ὅτι ἔστι κύριος ἔν τῳ τόπῳ“ (ibid. 16)· περιέχει γάρ, ἀλλ’ οὐ περιέχεται κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον. τοῦτο δὲ τὸ δεικνύμενον καὶ ὁρατόν, ὁ αἰσθητὸς οὑτοσὶ κόσμος, οὐδὲν ἄρα ἄλλο ἐστὶν ἢ οἶκος θεοῦ (ibid.), μιᾶς τῶν τοῦ ὄντος δυνάμεων, καθ’ ἣν ἀγαθὸς ἦν.
1.186Musa evrene "ev" adını vermiş ve onu "gerçek göğün kapısı" (aynı yer, 17) diye anmıştır. Bu ne demektir? İlahi bağışlar gereği bu işe seçilmiş olanın [logosun] içinde idea'lardan kurulmuş olan düşünülür evreni, bu hissedilir ve görülen evrenden geçmeden başka türlü kavramak mümkün değildir.
τὸν δὲ κόσμον οἶκον ὠνόμασε καὶ πύλην τοῦ πρὸς ἀλήθειαν οὐρανοῦ (ibid. 17) προσεῖπε. τί δὲ τοῦτ’ ἐστί; τὸν ἐκ τῶν ἰδεῶν συσταθέντα, ἐν τῷ χειροτονηθέντι κατὰ τὰς θείας χορηγίας, κόσμον νοητὸν οὐκ ἔνεστιν ἄλλως καταλαβεῖν ὅτι μὴ κατὰ τὴν τοῦ αἰσθητοῦ καὶ ὁρωμένου τούτου μετάβασιν.
1.187Çünkü var olan şeyler içinde cisimsiz başka hiçbir şeyi de cisimlerden yola çıkmadan düşünmek mümkün değildir. Yer duran cisimlerden, zaman hareket eden cisimlerden düşünülmüştür; noktalar, çizgiler, yüzeyler ve genel olarak sınırlar da cismi en dıştan saran bir giysi gibi olan şeyden düşünülmüştür.
οὐδὲ γὰρ ἄλλο τῶν ὄντων οὐδὲν ἀσώματον ἐννοῆσαι δυνατὸν ὅτι μὴ τὴν ἀρχὴν λαβόντας ἀπὸ σωμάτων· ἠρεμούντων μὲν γὰρ ἐνοήθη τόπος, χρόνος δὲ κινουμένων, σημεῖα δὲ καὶ γραμμαὶ καὶ ἐπιφάνειαι καὶ συνόλως πέρατα ἀπὸ τῆς ἐξωτάτω περικειμένης οἷον ἀμπεχόνης.
1.188Aynı şekilde düşünülür evren de hissedilir evrenden yola çıkılarak düşünülmüştür; hissedilir evren onun bir tür kapısıdır. Şehirleri görmek isteyenler nasıl kapılardan girerse, şekilsiz evreni kavramak isteyenler de görünen evrenin görüntüsünün kılavuzluğunda gezdirilirler. [Düşünülür varlığa sahip evreni görmeye çağrılacak kişi ise hiçbir şeklin görüntüsüne ihtiyaç duymadan, yalnızca onda seyrettiği eidos'a göre damgalanmış olan ilk örnek idea aracılığıyla gölgesiz olarak çağrılacaktır. Onun için bütün duvarlar ve bütün kapılar kaldırılacaktır; ta ki değişmez güzelliği bir başka şeyden yola çıkarak değil, kendi başına, sözle anlatılamaz ve tarif edilmesi güç bir seyirle görsün.]
κατὰ τὸ ἀνάλογον οὖν καὶ ὁ νοητὸς ἀπὸ τοῦ αἰσθητοῦ κόσμος ἐνοήθη, πύλη τις ὢν ἐκείνου. ὡς γὰρ οἱ βουλόμενοι τὰς πόλεις θεάσασθαι διὰ πυλῶν εἰσίασιν, οὕτως ὅσοι τὸν ἀειδῆ κόσμον καταλαβεῖν ἐθέλουσιν, ὑπὸ τῆς τοῦ ὁρατοῦ φαντασίας ξεναγοῦνται. [ὁ δὲ νοητῆς ὑποστάσεως κόσμος ἄνευ ἡστινοσοῦν σχημάτων ὄψεως, μόνης δὲ διὰ τῆς ἀρχετύπου ἰδέας τῆς ἐν τῷ διαχαραχθέντι πρὸς τὸ θεαθὲν αὐτῷ εἶδος ἄνευ σκιᾶς μετακληθήσεται, πάντων αὐτῷ τειχῶν καὶ πάσης πύλης ἀπαρθέντων εἰς τὸ μὴ ἀπό τινος ἀθρῆσαι, ἀλλ’ αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ἀλέκτῳ τινὶ καὶ δυσερμηνεύτῳ θέᾳ διιδεῖν κάλλος ἀναλλοίωτον.]
1.189Bu konuda bu kadarı yeter. Aynı türe başka bir düş daha uyar: alacalı sürü düşü. Bu düşü gören kişi uyanınca onu şöyle anlatır: "Tanrı'nın meleği uykumda bana 'Yakup' dedi. Ben 'Ne var?' dedim. O da dedi ki: 'Gözlerini kaldır ve bak: koyunlara ve keçilere aşan tekeler ve koçlar beyaz benekli, alaca ve kül rengi beneklidir. Çünkü Laban'ın sana yaptığı her şeyi gördüm. Ben Tanrı'nın yerinde sana görünen Tanrı'yım; orada benim için bir dikili taşı yağladın ve bana adak adadın. Şimdi kalk, bu topraktan çık ve doğduğun toprağa git; ben seninle olacağım'" (Tekvin 31,11-13).
Περὶ μὲν δὴ τούτων ἅλις. ἐφαρμόζει δὲ τῷ αὐτῷ εἴδει καὶ ἕτερος ὄνειρος, ὁ περὶ τῆς ποικίλης ἀγέλης, ὃν περιαναστὰς ὁ φαντασιωθεὶς διηγεῖται φάσκων· "εἶπέ μοι ὁ ἄγγελος τοῦ θεοῦ καθ’ ὕπνον· Ἰακώβ. ἐγὼ δὲ εἶπα· τί ἐστι; καὶ εἶπεν· ἀνάβλεψον τοῖς ὀφθαλμοῖς σου καὶ ἴδε τοὺς τράγους καὶ τοὺς κριοὺς ἀναβαίνοντας ἐπὶ τὰ πρόβατα καὶ τὰς αἶγας διαλεύκους καὶ ποικίλους καὶ σποδοειδεῖς ῥαντούς. ἑώρακα γὰρ ὅσα σοι Λάβαν ποιεῖ. ἐγώ εἰμι ὁὁ θεὸς ὁὁ ὀφθείς σοι ἐν τόπῳ θεοῦ, οὗ ἤλειψάς μοι στήλην καὶ ηὔξω μοι εὐχήν. νῦν οὖν ἀνάστηθι καὶ ἔξελθε ἐκ τῆς γῆς ταύτης καὶ ἄπελθε εἰς τὴν γῆν τῆς γενέσεώς σου, καὶ ἔσομαι μετὰ σοῦ“ (Gen. 31,11 — 13).
1.190Görüyorsun ki ilahi söz, Tanrı'nın gönderdiği düşler arasında yalnızca sebeplerin en öncesi olan Tanrı'nın kendisinin gösterdiği düşleri değil, O'nun sözcüleri ve hizmetkârları olan meleklerin aracılığıyla gösterilenleri de kaydeder; bu melekler, onları doğuran Baba tarafından ilahi ve mesut bir paya layık görülmüşlerdir. Ama ardından geleni de incele.
ὁρᾷς ὅτι θεοπέμπτους ὀνείρους ἀναγράφει ὁ θεῖος λόγος οὐ μόνον τοὺς κατὰ τὸ πρεσβύτατον τῶν αἰτίων προφαινομένους, ἀλλὰ καὶ τοὺς διὰ τῶν ὑποφητῶν αὐτοῦ καὶ ὀπαδῶν ἀγγέλων, οἳ θείας καὶ εὐδαίμονος μοίρας πρὸς τοῦ γεννήσαντος ἠξίωνται πατρός. σκόπει μέντοι καὶ τὸ ἀκόλουθον.
1.191Kutsal söz kimilerine bir kral gibi yapılması gerekenleri buyrukla emreder; kimilerine, öğretmenin öğrencilerine yaptığı gibi, faydalı olanı gösterir; kimilerine, yani kendi başlarına neyin işlerine yarayacağını bilmeyenlere, bir danışman gibi en iyi görüşleri sunarak büyük fayda sağlar; kimilerine de bir dost gibi nazikçe ve ikna ederek söylenmez sırlardan birçoğunu açar. Sırra ermemiş hiç kimsenin bunları işitmesi caiz değildir.
ὁ ἱερὸς λόγος τοῖς μὲν ὡς βασιλεὺς ἃ χρὴ πράττειν ἐξ ἐπιτάγματος παραγγέλλει, τοῖς δὲ ὡς γνωρίμοις διδάσκαλος τὰ πρὸς ὠφέλειαν ὑφηγεῖται, τοῖς δὲ ὡς σύμβουλος γνώμας εἰσηγούμενος τὰς ἀρίστας τὸ συμφέρον ἐξ ἑαυτῶν οὐκ εἰδότας μεγάλα ὠφελεῖ, τοῖς δὲ ὡς φίλος ἐπιεικῶς καὶ μετὰ πειθοῦς πολλὰ καὶ τῶν ἀρρήτων ἀναφέρει, ὧν οὐδένα τῶν ἀτελέστων ἐπακοῦσαι θέμις.
1.192Bazen de kimilerine soru sorar; tıpkı Adem'e "Neredesin?" (Tekvin 3,9) diye sorduğu gibi. Buna verilecek uygun cevap "Hiçbir yerde" olurdu, çünkü insana ait şeylerin hiçbiri aynı hâlde kalmaz; psykhē'de de, bedende de, dış şeylerde de her şey hareket hâlindedir. Akıl yürütmelerimiz bir yere oturmaz, aynı şeylerden aynı değil zıt görüntüler edinir. Beden de bir yere oturmaz; bebeklikten yaşlılığa kadar bütün yaşlarda geçirdiği değişimler bunu gösterir. Dış şeyler de bir yere oturmaz, durmadan sallanan talihin akışına asılı kalırlar. Ama kutsal söz dostlarının meclisine geldiğinde, her birini çağırıp adıyla seslenmeden konuşmaya başlamaz; ta ki onlar kulaklarını dikip sessizce ve dikkatle, kanun olarak bildirilenleri unutulmaz bir hatıra olarak saklamak üzere işitsinler. Nitekim başka bir yerde de "Sus ve dinle" denir (Tesniye 27,9).
ἔστι δ’ ὅτε καὶ πυνθάνεταί τινων, ὥσπερ τοῦ Ἀδάμ· „ποῦ εἶ“ (Gen. 3, 9), πρὸς ὃ ἀποκρίναιτ’ ἄν τις οἰκείως „οὐδαμοῦ“, τῷ τἀνθρώπεια πάντα ἐν ὁμοίῳ μὴ μένειν, ἀλλὰ κινεῖσθαι καὶ ψυχῇ καὶ σώματι καὶ τοῖς ἐκτός. ἀνίδρυτοι μὲν γὰρ οἱ λογισμοί, φαντασίας ἀπὸ τῶν αὐτῶν πραγμάτων οὐχὶ τὰς αὐτὰς ἀλλ’ ἐναντίας ἔχοντες, ἀνίδρυτον δὲ καὶ τὸ σῶμα, ὡς μηνύουσιν αἱ ἐκ βρέφους ἄχρι γήρως τῶν ἡλικιῶν ἁπασῶν τροπαί, ἀνίδρυτα δὲ καὶ τὰ
ἐκτὸς ἐπῃωρημένα φορᾷ τύχης ἀεὶ σαλευούσης. ἐπειδὰν μέντοι πρὸς τὸ τῶν φίλων ἔλθῃ συνέδριον, οὐ πρότερον ἄρχεται λέγειν ἢ ἕκαστον αὐτῶν ἀνακαλέσαι καὶ ὀνομαστὶ προσειπεῖν, ἵνα τὰ ὦτα ἀνορθιάσαντες, ἡσυχίᾳ καὶ προσοχῇ χρώμενοι, τῶν θεσμῳδουμένων εἰς ἄληστον μνήμην ἀκούωσιν· ἐπεὶ καὶ ἑτέρωθι λέγεται· „σιώπα καὶ ἄκουε“ (Deut. 27, 9).
1.194Musa çalı başında böyle çağrılır: "Rab onun bakmak için yaklaştığını görünce çalının içinden ona seslendi: 'Musa, Musa.' O da 'Ne var?' dedi" (Çıkış 3,4). İbrahim de sevgili ve biricik oğlunu yakmalık kurban olarak sunarken böyle çağrılır: hem kurbana başladığında hem de dindarlığını sınavla gösterdikten sonra kendi kendine öğrenen soyu, yani İshak adlı olanı insanlar arasından yok etmesi engellendiğinde.
τοῦτον τὸν τρόπον ἐπὶ μὲν τοῦ βάτου Μωϋσῆς ἀνακαλεῖται — „ὡς γὰρ εἶδε“ φησίν „ὅτι προσάγει ἰδεῖν, ἐκάλεσεν αὐτὸν κύριος ἐκ τοῦ βάτου λέγων· Μωυσῆ, Μωυσῆ. ὁ δὲ εἶπε· τί ἐστιν;„ (Exod. 3,4) —, Ἀβραὰμ δὲ ἐπὶ τῆς τοῦ ἀγαπητοῦ καὶ μόνου παιδὸς ὁλοκαυτώσεως, ἡνίκα τε ἱερουργεῖν ἤρχετο καὶ ὁπότε δοὺς ἀπόπειραν εὐσεβείας ἐξ ἀνθρώπων ἀφανίσαι τὸ αὐτομαθὲς γένος, ἐπίκλησιν Ἰσαάκ, ἐκωλύθη·
1.195Başlarken şöyle der: "Tanrı İbrahim'i sınadı ve ona 'İbrahim, İbrahim' dedi. O da 'İşte buradayım' dedi. Tanrı dedi ki: 'Sevdiğin sevgili oğlunu, İshak'ı al ve kurban et.'" Kurbanı sunağa yatırdığında ise "Rab'bin meleği gökten ona seslenip 'İbrahim, İbrahim' dedi. O da 'İşte buradayım' dedi. Melek dedi ki: 'Elini çocuğa uzatma, ona hiçbir şey yapma'" (Tekvin 22,1-2.9-12).
ἀρχομένου μὲν γάρ φησιν, ὅτι „ὁ θεὸς ἐπείραζε τὸν Ἀβραὰμ καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν· Ἀβραάμ, Ἀβραάμ. ὁ δὲ εἶπεν· ἰδοὺ ἐγώ. καὶ εἶπε· λάβε τὸν υἱόν σου τὸν ἀγαπητόν, ὃν ἠγάπησας, τὸν Ἰσαάκ, καὶ ἀνένεγκε„, ἤδη δὲ τὸ ἱερεῖον ἐπὶ τὸν βωμὸν ἀνενηνοχότος, τότε „ἐκάλεσεν αὐτὸν ἄγγελος κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ λέγων· Ἀβραάμ, Ἀβραάμ. ὁ δὲ εἶπεν· ἰδοὺ ἐγώ. καὶ εἶπε· μὴ ἐπιβάλῃς τὴν χεῖρά σου ἐπὶ τὸ παιδάριον, μηδὲ ποιήσῃς αὐτῷ μηδέν„ (Gen. 22,1. 2. 9 — 12).
1.196Riyazet eden de dostlar topluluğundan biri olduğu için haklı olarak aynı ayrıcalığa layık görülür ve çağrılır. Nitekim şöyle der: "Tanrı'nın meleği uykumda bana 'Yakup' dedi. Ben 'Ne var?' dedim" (Tekvin 31,11).
εἷς δὲ δὴ τοῦ φιλικοῦ θιάσου καὶ ὁ ἀσκητὴς ὢν εἰκότως προνομίας τῆς αὐτῆς ἀξιωθεὶς ἀνακαλεῖται· „εἶπε γάρ μοι„ φησίν „ὁ ἄγγελος τοῦ θεοῦ καθ’ ὕπνον· Ἰακώβ. ἐγὼ δὲ εἶπα· τί ἐστιν„ (Gen. 31, 11) ;
1.197Çağrılınca dikkat kesilir ve kendisine görünen işaretleri iyice anlamaya çalışır. Logosların bu işaretleri, sürü hayvanlarının çiftleşmeleri ve doğumları gibidir. Nitekim şöyle der: "Gözlerini kaldırınca koyunlara ve keçilere aşan tekeleri ve koçları gördü" (Tekvin 31,12).
ἀνακληθεὶς δὲ προσοχῇ χρῆται, τὰ φανέντα σημεῖα πειρώμενος ἀκριβοῦν, ἔστι δὲ τὰ σημεῖα τῶν λόγων οἷα θρεμμάτων ὀχεῖαί τε καὶ γενέσεις· „ἀναβλέψας„ γάρ φησι „τοῖς ὀφθαλμοῖς εἶδε τοὺς τράγους καὶ τοὺς κριοὺς ἀναβαίνοντας ἐπὶ τὰ πρόβατα καὶ τὰς αἶγας„ (Gen. 31, 12).
1.198Teke keçi sürüsünün, koç da koyun sürüsünün önderidir. Bu hayvanlar iki kusursuz logosun sembolüdür: biri psykhē'yi günahlardan arındırıp boşaltır, öteki onu besler ve doğru işlerle doldurur. İçimizdeki sürü önderi logoslar böyledir. Sürüler ise adlarına uygun bir hâl alır: koyunlar (probata) gibi ileri gider (probainō), keçiler (aiges) gibi atılır (aittō) ve büyük bir gayretle adalete doğru ilerlerler.
αἰπολίου μὲν δὴ τράγος, ποίμνης δὲ κριὸς ἡγεμών ἐστι· τὰ δὲ ζῷα ταῦτα δυεῖν λόγων σύμβολα τελείων, ὧν ὁ μὲν ἕτερος καθαίρει καὶ κενοῖ ψυχὴν ἁμαρτημάτων, ὁ δὲ ἕτερος τρέφει καὶ πλήρη κατορθωμάτων ἐργάζεται. τοιοῦτοι μὲν οἱ ἡγεμόνες ἐν ἡμῖν ἀγελάρχαι λόγοι· αἱ δὲ ἀγέλαι προβάτοις καὶ αἰξὶ φερωνύμως διατεθεῖσαι ᾄττουσι καὶ προβαίνουσι μετὰ σπουδῆς πρὸς δικαιοσύνην.
1.199Zihninin o vakte kadar kapalı olan gözünü kaldırınca, tekelere ve koçlara karşılık gelen, haksızlıkları azaltmak ve yapılması gerekenleri çoğaltmak için bilenmiş kusursuz logosların koyunlara ve keçilere, yani henüz genç ve yumuşak, yeni ergenliğe girmiş ve gençliğin çiçeğiyle güzelleşmiş psykhē'lere nasıl aştığını gördü. Logoslar bunu logostan yoksun bir haz peşinde koşarak değil, phronēsis öğretilerinin görünmez tohumunu ekerek yapıyorlardı.
ἀναβλέψας οὖν τὸ τέως μεμυκὸς ὄμμα τῆς διανοίας εἶδε τοὺς ἀναλογοῦντας τράγοις καὶ κριοῖς τελείους λόγους ἠκονημένους πρός τε μείωσιν ἀδικημάτων καὶ ὧν χρὴ πράττειν συναύξησιν, πῶς ἐπὶ τὰ πρόβατα καὶ τὰς αἶγας, τὰς ἔτι νέας καὶ ἁπαλὰς ψυχὰς ἄρτι ἡβώσας καὶ ἄνθει τῷ τῆς ἀκμῆς ὡραϊζομένας, ἀναβαίνουσιν οὐκ ἄλογον ἡδονὴν διώκοντες, ἀλλ’ ἀοράτῳ σπορᾷ φρονήσεως χρώμενοι δογμάτων.
1.200Bu evlilik iyi çocuklar doğurur; bedenleri birleştirmez, iyi yaratılışlı psykhē'lerle kusursuz aretē'leri eşleştirir. Öyleyse ey bilgeliğin bütün doğru logosları, aşın, döllendirin, tohum ekin; derin, verimli ve bakire bir psykhē görürseniz onu geçip gitmeyin, onu kendinizle beraberliğe ve birleşmeye çağırarak olgunlaştırın ve gebe bırakın. Çünkü o yalnızca iyi şeyler doğuracak, "beyaz benekli, alaca, kül rengi benekli" erkek bir nesil doğuracaktır (Tekvin 31,10).
εὔπαις γὰρ ὁ γάμος οὗτος οὐ σώματα συμπλέκων, ἀλλ’ εὐφυέσι ψυχαῖς τελείας ἀρετὰς ἁρμοζόμενος. ἐπιβαίνετε οὖν οἱ σοφίας ὀρθοὶ λόγοι πάντες, ὀχεύετε, σπείρετε, καὶ ἣν ἂν ἴδητε ψυχὴν βαθεῖαν, εὔγειον, παρθένον, μὴ παρέλθητε, καλέσαντες δ’ εἰς τὴν ὁμιλίαν καὶ συνουσίαν ἑαυτῶν τελειώσατε καὶ ἐγκύμονα ἀπεργάσασθε· τέξεται γὰρ πάντα ἀστεῖα, γενεὰν ἄρρενα „διαλεύκων, ποικίλων, σποδοειδῶν ῥαντῶν“ (Gen. 31, 10).
1.201Bu doğanlardan her birinin taşıdığı anlamı araştırmalıyız. "Beyaz benekliler" (dialeukoi), aslında bembeyaz olanlar, en uzaktan parlayan ve en çok göze çarpanlardır; çünkü dia- ön eki sık sık büyüklük için kullanılır; bu yüzden pek açık olana diadēlon, pek belirgin olana diasēmon demek âdettir.
Ἣν δ’ ἔχει τῶν γεννημάτων τούτων ἕκαστον δύναμιν, ἐρευνητέον. διάλευκοι μὲν τοίνυν εἰσὶν οἱ τηλαυγέστατοι καὶ ἀριδηλότατοι, τοῦ „διὰ“ πολλάκις ἐπὶ τοῦ μεγάλου τιθεμένου, ἀφ’ οὗ διάδηλον καὶ διάσημον τὸ μεγάλως δῆλον καὶ μεγάλως ἐπίσημον ἔθος ὀνομάζειν ἐστί.
1.202Musa, kutsal tohumu kabul eden psykhē'nin ilk doğan ürünlerinin bembeyaz olmasını ister: soluk bir ışığa değil, en uzaklara saçılan bir parıltıya, açık bir havada öğle vakti güneş ışınlarından gelen gölgesiz aydınlığa benzesinler. Alaca olmalarını da ister; ama çok biçimli, çok türlü, kirli bir cüzzam gibi, yani kararsız bir görüş yüzünden dengesiz ve savrulan bir hayat sürecek biçimde değil; harflerle oyulmuş, çeşitli ama hepsi makbul mühürlerle damgalanmış olarak. Bu mühürlerin özellikleri birbirine karışıp kaynaşarak müzikal bir uyum meydana getirecektir.
βούλεται οὖν τῆς τὸν ἱερὸν σπόρον παραδεξαμένης ψυχῆς τὰ πρωτότοκα γεννήματα διάλευκα εἶναι, φωτὶ ἐοικότα οὐκ ἀμυδρῷ, φέγγει δὲ τηλαυγεστάτῳ, οἵα γένοιτ’ ἂν ἀφ’ ἡλιακῶν ἀκτίνων ἄσκιος ἐν αἰθρίᾳ κατὰ μεσημβρίαν αὐγή· βούλεται δὲ καὶ ποικίλα οὐ πολυμόρφου καὶ πολυτρόπου λέπρας ἀκαθάρτου τρόπον, διὰ γνώμης ἀβεβαιότητα χρησόμενα ἀστάτῳ καὶ φορουμένῳ βίῳ, ἀλλὰ γράμμασιν ἐγκεκολαμμένα καὶ σφραγῖσι διαφόροις, δοκίμοις δὲ πάσαις τετυπωμένα, ὧν αἱ ἰδιότητες ἀναμιχθεῖσαι καὶ ἀνακραθεῖσαι μουσικὴν συμφωνίαν ἐργάσονται.
1.203Kimileri nakış tekhnē'sinin öyle değersiz ve göze görünmez bir iş olduğunu sanmıştır ki onu dokumacılara bırakmışlardır. Ben ise yalnızca ona değil, adına da hayranım; özellikle yeryüzünün bölgelerine, gökteki kürelere, hayvanların ve bitkilerin çeşitliliğine ve rengârenk bir dokuma olan bu evrene baktığımda.
τὴν γὰρ ποικιλτικὴν τέχνην ἐνόμισαν μέν τινες οὕτως ἠμελημένον καὶ ἀφανὲς εἶναι πρᾶγμα, ὥστε ὑφάνταις αὐτὴν ἀνέθεσαν. ἐγὼ δ’ οὐ μόνον αὐτήν, ἀλλὰ καὶ τοὔνομα τέθηπα, καὶ μάλισθ’ ὅταν εἰς τὰ γῆς τμήματα καὶ τὰς ἐν οὐρανῷ σφαίρας καὶ ζῴων καὶ φυτῶν διαφορὰς καὶ τὸ παμποίκιλον ὕφασμα, τουτονὶ τὸν κόσμον, ἀπίδω.
1.204Çünkü bütün bu dokumanın yapıcısını hemen nakış epistēmē'sinin mucidi olarak düşünmek zorunda kalırım. Onu bulanı yüceltir, bulunan epistēmē'ye saygı duyar, eser karşısında da büyülenirim. Oysa onun binde birini bile görebilmiş değilim; yalnızca bana görünen kısımdan, eğer gerçekten görünmüşse, benzerliğe güvenerek bütünü titizlikle tahmin ederim.
τὸν γὰρ τοῦ πλέγματος παντὸς τούτου δημιουργὸν εὑρετὴν τῆς ποικιλτικῆς ἐπινοεῖν εὐθὺς ἐπιστήμης ἀναγκάζομαι, καὶ σέβομαι μὲν τὸν εὑρόντα, τιμῶ δὲ τὴν εὑρεθεῖσαν, τὸ δ’ ἔργον καταπέπληγμαι, καίτοι μηδὲ πολλοστὸν μέρος αὐτοῦ δυνηθεὶς ἰδεῖν, ἀπὸ δὲ τοῦ φανέντος μοι μέρους, εἰ δὴ καὶ πέφηνεν, ἀκριβῶς τὸ ὅλον εἰκάζων ἀναλογίας ἐλπίδι.
1.205Bilgelik âşığına da hayranım, çünkü o da aynı tekhnē'yi uygulamış, farklı kaynaklardan gelen birçok farklı şeyi bir araya toplayıp birlikte dokumayı uygun görmüştür. Çocuklara öğretilen gramerden ilk iki şeyi, yazmayı ve okumayı; daha ileri gramerden şairlere dair bilgiyi ve eski tarihin öğrenilmesini; aritmetikten ve geometriden, oranların ve hesapların gerektiği işlerde yanılmazlığı; müzikten ritimleri ve vezinleri, enarmonik, kromatik ve diyatonik dizileri, bitişik ve ayrık ezgileri; retorikten buluşu, ifadeyi, düzeni, yerleştirmeyi, ezberi ve sunuşu; felsefeden de bunlarda eksik kalan şeyleri ve bütün insan hayatını oluşturan öteki şeyleri almış, kolay öğrenmeyi çok bilgiyle karıştırarak çiçek çiçek tek bir eser ortaya koymuştur.
θαυμάζω μέντοι καὶ τὸν σοφίας ἐραστήν, ὅτι τὴν αὐτὴν τέχνην ἐπιτετήδευκε, πολλὰ καὶ διαφέροντα ἐκ διαφερόντων εἰς ταὐτὸ συνάγειν καὶ συνυφαίνειν ἀξιῶν. λαβὼν γὰρ ἀπὸ μὲν τῆς παιδικῆς γραμματικῆς δύο τὰ πρῶτα, τό τε γράφειν καὶ τὸ ἀναγινώσκειν, ἀπὸ δὲ τῆς τελειοτέρας τήν τε παρὰ ποιηταῖς ἐμπειρίαν καὶ τὴν ἀρχαίας ἱστορίας ἀνάληψιν, παρὰ δὲ ἀριθμητικῆς καὶ γεωμετρίας τὸ ἀνεξαπάτητον ἐν οἷς ἀναλογίας καὶ λογισμῶν ἐστι χρεία, παρὰ δὲ μουσικῆς ῥυθμοὺς καὶ μέτρα τά τε ἐναρμόνια καὶ χρωματικὰ καὶ διατονικά, συνημμένα τε αὖ καὶ διεζευγμένα μέλη, παρὰ δὲ ῥητορικῆς εὕρεσιν, φράσιν, τάξιν, οἰκονομίαν, μνήμην, ὑπόκρισιν, παρὰ δὲ φιλοσοφίας ὅσα τε ἐν ταύταις παραλέλειπται καὶ ἄλλα ἐξ ὧν ἅπας ὁ ἀνθρώπων βίος συνέστηκεν, ἓν ἔργον εὐανθέστατον ἡρμόσατο, εὐμάθειαν πολυμαθείᾳ μίξας.
1.206Kutsal söz bu dokumanın yapıcısına Besalel adını vermiştir (Çıkış 31,2 vd.); bu ad "Tanrı'nın gölgesinde" diye yorumlanır. Çünkü o kopyaları yapar, örnekleri ise Musa tasarlar. Bu yüzden biri gölgeye benzer şeyler çizerdi, öteki ise gölgeleri değil, ilk örnek tabiatların kendilerini yapardı.
καὶ τὸν τούτου τοῦ πλέγματος δημιουργὸν ὁ ἱερὸς λόγος Βεσελεὴλ ἐκάλεσεν (Exod. 31, 2 ss.), ὃς ἑρμηνευθείς ἐστιν ἐν σκιᾷ θεοῦ. τὰ γὰρ μιμήματα οὗτος, τὰ δὲ παραδείγματα ἀρχιτεκτονεῖ Μωυσῆς· διὰ τοῦθ’ ὁὁ μὲν οἷα σκιὰς ὑπεγράφετο, ὁὁ δ’ οὐ σκιάς, αὐτὰς δὲ τὰς ἀρχετύπους ἐδημιούργει φύσεις.
1.207Mabet nakış tekhnē'siyle yapılmışsa, sırları açan kehanetlerde yalnızca bilge nakışçı anılıyorsa ve Tanrı'nın güzel nakışı olan bu evren her şeyi bilen bir epistēmē ile tamamlanmışsa, nakışı epistēmē'nin bir aleti olarak kabul etmek gerekmez mi?
εἰ δὴ καὶ τὰ ἅγια ποικιλτικῇ τέχνῃ κατεσκεύασται καὶ ὁ σοφὸς ποικιλτὴς μόνος ἐν τοῖς ἱεροφαντηθεῖσι χρησμοῖς ἀνείρηται καὶ τὸ τοῦ θεοῦ καλὸν ποίκιλμα, ὅδε ὁ κόσμος, ἐπιστήμῃ πανσόφῳ τετελεσιούργηται, πῶς οὐκ ἄξιον ὡς ἐργαλεῖον τῆς ἐπιστήμης ἀποδέχεσθαι ποικιλτικήν;
1.208Bilgeliğin bütün evi, gökte de yerde de, nakşın en kutsal heykelini taşıyacaktır; riyazet eden kişi de alaca logosların idea'larını nakıştan yola çıkarak emekle işler. Çünkü bembeyazlardan hemen sonra, terbiyenin damgasıyla basılmış alacaları gördü. Üçüncüleri ise kül rengi beneklilerdir.
ἧς ἀφίδρυμα ἱερώτατον πᾶς ὁ σοφίας οἶκος ἀγαλματοφορήσει καὶ κατ’ οὐρανὸν καὶ ἐπὶ γῆς, ἀφ’ ἧς ποικίλων λόγων ἰδέας ὁ ἀσκητὴς ἐκπονεῖ· μετὰ γὰρ τοὺς διαλεύκους εὐθὺς τοὺς ποικίλους εἶδε, παιδείας κόμματι χαραχθέντας. τρίτοι δ’ εἰσὶν οἱ σποδοειδεῖς ῥαντοί.
1.209Doğru düşünen biri bunların da cins bakımından alaca olduğunu söylemez mi? Ama Musa'nın bütün bu kaygısı sürü hayvanlarının farklılıkları için değil, güzelliğe ve iyiliğe götüren yol içindir.
καίτοι τίς οὐκ ἂν εὖ φρονῶν εἴποι τῷ γένει καὶ τούτους εἶναι ποικίλους; ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἔστιν αὐτῷ περὶ θρεμμάτων διαφορᾶς ἡ τοσαύτη σπουδή, περὶ μέντοι τῆς πρὸς καλοκἀγαθίαν ἀγούσης ὁδοῦ.
1.210Çünkü Musa bu yola çıkan kişinin kül ve suyla serpilmesini ister. Zira anlatıldığına göre toprak ve su, insanı biçimlendiren tarafından yoğrulup şekil verilerek bizim bedenimiz olmak üzere ayrılmıştır; bu beden el yapımı değil, görünmez tabiatın eseridir.
βούλεται γὰρ τὸν ἐπὶ ταύτην ἰόντα σποδῷ καὶ ὕδατι περιρραίνεσθαι, διότι γῆν καὶ ὕδωρ λόγος ἔχει φυραθέντα καὶ μορφωθέντα πρὸς τοῦ ἀνθρωποπλάστου εἰς τὸ ἡμέτερον ἀποκριθῆναι σῶμα, οὐ χειρόκμητον, ἀλλὰ φύσεως ἔργον ἀοράτου.
1.211Öyleyse bilgeliğin başlangıcı kendini unutmamak, neyden bileşik olduğunu hep göz önünde tutmaktır. İnsan böylece kötülükler arasında Tanrı'nın en çok nefret ettiği kibri yıkayıp atabilir. Çünkü oluşunun ilkelerinin kül ve su olduğunu aklına getiren biri kendini beğenmişlikle şişip havalara uçar mı?
σοφίας οὖν ἐστιν ἀρχὴ μὴ ἐπιλανθάνεσθαι ἑαυτοῦ, τὰ δ’ ἐξ ὧν συνεκρίθη πρὸ ὀφθαλμῶν ἀεὶ λαμβάνειν· οὕτως γὰρ μεγαλαυχίαν, τὸ κακῶν θεομισέστατον, ἐκνίψαιτ’ ἄν. τίς γὰρ εἰς νοῦν βαλλόμενος, ὅτι τέφρα καὶ ὕδωρ εἰσὶν αὐτῷ τῆς γενέσεως αἱ ἀρχαί, φυσηθεὶς ὑπ’ οἰήσεως μετέωρος ἀρθήσεται;
1.212Bu yüzden kurban sunacak olanların da bunlarla serpilmesini uygun görmüştür. Çünkü önce kendini tanımamış, insanın hiçliğini kavramamış ve kendisini oluşturan unsurlardan hiçbir değeri olmadığı sonucunu çıkarmamış hiç kimseyi kurban sunmaya layık saymamıştır.
διὰ τοῦτο καὶ τοὺς μέλλοντας ἱερουργεῖν περιρραίνεσθαι τοῖς λεχθεῖσιν ἐδικαίωσεν, οὐδένα θυσιῶν ἄξιον νομίσας, ὃς μὴ πρότερον ἑαυτὸν ἔγνωκε καὶ τὴν ἀνθρωπίνην οὐδένειαν κατείληφεν, ἐξ ὧν συνεκρίθη στοιχείων τὸ μηδενὸς ἄξιος εἶναι τεκμηράμενος.
1.213Bu üç işaret, bembeyaz, alaca ve kül rengi benekli, henüz olgunlaşmamış olan riyazet edende eksik görünür; olgun kişide ise kendileri de olgun görünür.
τὰ τρία ταῦτα σημεῖα, τὸ διάλευκον, τὸ ποικίλον, τὸ σποδοειδὲς ῥαντόν, περὶ μὲν τὸν ἀσκητὴν ἅτε μήπω τέλειον ἀτελῆ, περὶ δὲ τὸν τέλειον φαίνεται καὶ αὐτὰ τέλεια.
1.214Bunun nasıl olduğunu görelim. Kutsal söz, büyük başkâhin kanunla buyrulan hizmetleri yerine getireceği zaman önce su ve külle serpilmesini uygun görmüştür (Çıkış 29,4), ta ki kendini hatırlasın; nitekim bilge İbrahim de Tanrı'yla konuşmaya giderken kendine "toprak ve kül" demiştir (Tekvin 18,27). Sonra yere kadar inen entariyi ve Musa'nın onun üzerine giyilen "göğüslük" dediği alaca giysiyi giymesini buyurmuştur (Çıkış 29,5); bu giysi, gökteki ışık saçan yıldızların sureti ve kopyasıdır.
ὃν δὲ τρόπον, θεασώμεθα· τὸν μέγαν ἀρχιερέα, ὁπότε μέλλοι τὰς νόμῳ προστεταγμένας ἐπιτελεῖν λειτουργίας, ὁ ἱερὸς ἐδικαίωσε λόγος ὕδατι καὶ τέφρᾳ περιρραίνεσθαι τὸ πρῶτον (Exod. 29, 4) εἰς ὑπόμνησιν ἑαυτοῦ — καὶ γὰρ ὁ σοφὸς Ἀβραάμ, ὅτε ἐντευξόμενος ᾔει τῷ θεῷ, γῆν καὶ σποδὸν εἶπεν ἑαυτόν (Gen. 18, 27) —, ἔπειτ’ ἐνδύεσθαι τὸν ποδήρη χιτῶνα καὶ τὸ ποικίλον ὃ κέκληκεν ἐπ’ αὐτῷ περιστήθιον (Exod. 29, 5), τῶν κατ’ οὐρανὸν φωσφόρων ἄστρων ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα.
1.215Anlaşılan Tanrı'nın iki tapınağı vardır. Biri bu evrendir; onun başkâhini de Tanrı'nın ilk doğanı olan ilahi logostur. Öteki logos sahibi psykhē'dir; onun kâhini gerçek insandır. Atalardan kalma duaları ve kurbanları yerine getiren kişi bu gerçek insanın hissedilir kopyasıdır. Ona sözü geçen entariyi giymek emredilmiştir, çünkü bu entari bütün göğün kopyasıdır; böylece evren insanla, insan da bütünle birlikte kutsal hizmeti yerine getirir.
δύο γάρ, ὡς ἔοικεν, ἱερὰ θεοῦ, ἓν μὲν ὅδε ὁὁ κόσμος, ἐν ᾧ καὶ ἀρχιερεὺς ὁὁ πρωτόγονος αὐτοῦ θεῖος λόγος, ἕτερον δὲ λογικὴ ψυχή, ἧς ἱερεὺς ὁ πρὸς ἀλήθειαν ἄνθρωπος, οὗ μίμημα αἰσθητὸν ὁ τὰς πατρίους εὐχὰς καὶ θυσίας ἐπιτελῶν ἐστιν, ᾧ τὸν εἰρημένον ἐπιτέτραπται χιτῶνα ἐνδύεσθαι, τοῦ παντὸς ἀντίμιμον ὄντα οὐρανοῦ, ἵνα συνιερουργῇ καὶ ὁ κόσμος ἀνθρώπῳ καὶ τῷ παντὶ ἄνθρωπος.
1.216Başkâhinin şimdiye kadar iki damgayı, benekli ve alaca damgayı taşıdığı gösterildi. Üçüncüsünü, en kusursuzunu, yani bembeyaz denileni hemen açıklayalım. Bu aynı başkâhin kutsal yerin en iç kısmına girdiğinde alaca giysiyi çıkarır ve en saf ince ketenden yapılmış başka bir keten giysi giyer (Levililer 16,4).
δύο μὲν οὖν ἤδη, τόν τε ῥαντὸν καὶ τὸν ποικίλον τύπον, ἔχων ἐπιδέδεικται· τὸν δὲ τρίτον καὶ τελειότατον, ὃς ὀνομάζεται διάλευκος, αὐτίκα σημανοῦμεν. ὅταν εἰς τὰ ἐσωτάτω τῶν ἁγίων ὁ αὐτὸς οὗτος ἀρχιερεὺς εἰσίῃ, τὴν μὲν ποικίλην ἐσθῆτα ἀπαμπίσχεται, λινῆν δὲ ἑτέραν, βύσσου τῆς καθαρωτάτης πεποιημένην, ἀναλαμβάνει (Lev. 16, 4).
1.217Bu giysi gücün, bozulmazlığın ve en parlak ışığın sembolüdür. Çünkü keten bez kolay yırtılmaz, ölen hiçbir canlıdan yapılmaz; üstelik özenle temizlenince pek parlak, ışığa benzer bir renk alır.
ἡ δ’ ἐστὶ σύμβολον εὐτονίας, ἀφθαρσίας, αὐγοειδεστάτου φέγγους· ἀρραγής τε γὰρ ἡ ὀθόνη καὶ ἐξ οὐδενὸς τῶν ἀποθνῃσκόντων γίνεται καὶ ἔτι λαμπρότατον καὶ φωτοειδέστατον ἔχει μὴ ἀμελῶς καθαρθεῖσα χρῶμα.
1.218Musa bununla şunu ima eder: Var Olan'a hilesizce ve temiz bir yürekle kulluk edenlerden her biri önce, insanı yemle kandırıp çürüten ve zayıf düşüren insan işlerini hor görerek irade sağlamlığı göstermiştir; sonra ölümlülerin kibirle uydurdukları şeylere gülüp bozulmazlığa yönelmiştir; en sonunda da hakikatin gölgesiz ve çepeçevre parlayan ışığıyla aydınlanmış, karanlıkla dost olan sahte kanaatin hiçbir şeyini artık yanına yaklaştırmaz olmuştur.
διὰ δὲ τούτων ἐκεῖνο αἰνίττεται, ὅτι τῶν ἀδόλως καὶ καθαρῶς θεραπευόντων τὸ ὂν οὐδείς ἐστιν ὃς μὴ πρῶτον μὲν ἰσχυρογνωμοσύνῃ κέχρηται καταφρονήσας τῶν ἀνθρωπείων πραγμάτων, ἃ δελεάζοντα κηραίνει καὶ ἀσθένειαν ἐργάζεται, ἔπειτα ἀφθαρσίας ἐφίεται γελάσας ὅσα οἱ θνητοὶ τυφοπλαστοῦσι, τελευταῖον δὲ ἀληθείας ἀσκίῳ φέγγει καὶ περιαυγεῖ καταλάμπεται, μηδὲν ἔτι τῶν τῆς ψευδοῦς δόξης, ἃ σκότῳ φίλα εἶναι συμβέβηκε, προσιέμενος.
1.219Sözü geçen üç mühürle, bembeyaz, alaca ve kül rengi benekli mühürle damgalanmış büyük başkâhin bizim için böyle tasvir edilmiş olsun. İnsanların devlet işlerine heveslenen Yusuf adlı kişinin ise uçtaki karakterleri istemediği, yalnızca ortadakini, alacayı istediği görülür.
ὁ μὲν δὴ μέγας ἀρχιερεὺς τρισὶ ταῖς εἰρημέναις τυπωθεὶς σφραγῖσι, τῇ διαλεύκῳ, τῇ ποικίλῃ, τῇ σποδοειδεῖ ῥαντῇ, τοιοῦτος ἡμῖν ἀναγεγράφθω· τὸν δὲ τῆς ἀνθρωπίνης πολιτείας ἐφιέμενον, Ἰωσὴφ ὄνομα, τῶν μὲν ἄκρων ἰδεῖν ἔστι μὴ μεταποιούμενον χαρακτήρων, μόνου δὲ τοῦ μέσου καὶ ποικίλου.
1.220Nitekim onun alaca bir entarisi olduğu söylenir (Tekvin 37,3). Yusuf ne kendisinin bir kül ve su yığını olduğunu anlayacağı kutsal arınma sularıyla serpilmiştir, ne de bembeyaz ve ışık gibi parlayan giysiye, yani aretē'ye dokunabilmiştir. O, devlet hayatının rengârenk dokumasına bürünmüştür. Bu dokumaya hakikatin pek küçük bir parçası karışmıştır; yalanların, akla yatkın, inandırıcı ve olası görünen şeylerin payı ise çok ve büyüktür. Mısır'ın bütün sofistleri, kuş falcıları, karından konuşanlar, alamet yorumcuları, insanları kandırmakta, büyülemekte ve sihirle aldatmakta usta olanlar hep bunlardan türemiştir; onların hileli tekhnē'lerinden sıyrılıp kurtulmak büyük iştir.
λέγεται γὰρ ὅτι χιτῶνα ποικίλον ἔσχεν (Gen. 37,3), οὔτε καθαρσίοις περιρρανάμενος ἱεροῖς, ἀφ’ ὧν ἑαυτὸν ἂν ἔγνω τέφρας καὶ ὕδατος συμφόρημα, οὔτε τῆς πανλεύκου καὶ φωτοειδεστάτης ἐσθῆτος, ἀρετῆς, ψαῦσαι δυνηθείς, ἀλλὰ τὸ τῆς πολιτείας ἐπαμπισχόμενος ὕφασμα παμποίκιλον, ᾧ βραχύτατον μέρος ἀληθείας ἐγκαταμέμικται, πολλαὶ δὲ καὶ μεγάλαι μοῖραι ψευδῶν εὐλόγων πιθανῶν εἰκότων, ἐξ ὧν οἱ Αἰγύπτου πάντες ἀνέβλαστον σοφισταί, οἰωνομάντεις, ἐγγαστρίμυθοι, τερατοσκόποι, δεινοὶ παλεῦσαι καὶ κατεπᾷσαι καὶ γοητεῦσαι, ὧν τὰς ἐπιβούλους τέχνας μέγα ἔργον διεκδῦναι.
1.221Bu yüzden Musa bu entariyi, işin tabiatına uygun olarak, kana bulanmış gösterir (Tekvin 37,31); çünkü devlet işleriyle uğraşanın bütün hayatı kana bulanmıştır: savaşır, kendisine savaş açılır, başına gelen istenmedik olayların taşları ve okları onu vurur.
διὸ καὶ τὸν χιτῶνα τοῦτον εἰσάγει Μωυσῆς φυσικῶς αἵματι πεφυρμένον (Gen. 38, 31), ἐπειδὴ πᾶς ὁ τοῦ πολιτευομένου βίος πέφυρται, πολεμῶν τε καὶ πολεμούμενος καὶ ὑπὸ τῶν προσπιπτουσῶν ἀβουλήτων συντυχιῶν βαλλόμενος καὶ τοξευόμενος.
1.222Şehrin işlerini elinde tutan pek halkçı adamı, ona hayranlık duyanlardan etkilenmeden incele: içinde pusuya yatmış birçok hastalık, ona yapışmış birçok bela bulursun. Bunların her biri psykhē'yi zorla boğazlar, gizlice onunla güreşir ve onu devirip yere sermeye çalışır; bu ya halk onun önderliğinden bıktığı için olur ya da daha güçlü bir adamın karşı saldırısıyla.
ἐρεύνησον οὖν τὸν λίαν δημοτικόν, ᾧ τὰ πόλεως πράγματα ἐφορμεῖ, μὴ καταπλαγεὶς τοὺς θαυμαστικῶς ἔχοντας αὐτοῦ, καὶ πολλὰς μὲν ἐμφωλευούσας νόσους εὑρήσεις, πολλὰς δ’ ἐξημμένον κῆρας καὶ βιαίως ἑκάστην τὴν ψυχὴν αὐχενίζουσαν καὶ ἀφανῶς αὐτῇ προσπαλαίουσαν καὶ ζητοῦσαν ἀνατρέψαι καὶ καταβαλεῖν, ἢ τοῦ πλήθους τῇ προστασίᾳ δυσχεράναντος ἢ κατὰ ἀντεπίθεσιν δυνατωτέρου ἀνδρός.
1.223Haset de ağır ve kolay kolay üstünden atılamayan bir düşmandır; başarı denen şeylere hep yapışır ve ondan kaçmak kolay değildir.
ἔστι δὲ καὶ ὁ φθόνος βαρὺς καὶ δυσαπότριπτος ἐχθρός, ἐπιφυόμενος ἀεὶ ταῖς λεγομέναις εὐπραγίαις, ὃν οὐ ῥᾴδιον ἐκφυγεῖν.
1.224Öyleyse süslü devlet hayatına pahalı bir giysi gibi bürünüp neden böbürleniyoruz? Görünen yüzünün güzelliğine aldanıyor, onun görünmeyen, gizli, hilekâr ve tehlikeli çirkinliğini fark etmiyoruz.
τί οὖν ὡς ἐσθῆτα πολυτελῆ τὴν ἐπηνθισμένην πολιτείαν ἀναψάμενοι γαυριῶμεν, τῷ εὐπρεπεῖ τῆς φανερᾶς ὄψεως ἀπατώμενοι, τὸ δ’ ἀφανὲς καὶ κεκρυμμένον ἐπίβουλον καὶ σφαλερὸν αἶσχος αὐτῆς οὐ κατανοοῦντες;
1.225Gelin bu çiçekli entariyi çıkarıp aretē'lerin nakışlarıyla dokunmuş kutsal entariyi giyelim. Böylece tekhnē yoksunluğunun, epistēmē yoksunluğunun ve terbiyesizliğin bize kurduğu tuzaklardan da kaçarız; Laban bunların bağlısıdır.
ἀποδυσάμενοι δὴ τὸν ἀνθηρὸν τοῦτον χιτῶνα τὸν ἱερὸν ἐνδυώμεθα ἀρετῶν ποικίλμασιν ἐνυφασμένον· οὕτως γὰρ καὶ τὰς ἐνέδρας ἀποδρασόμεθα, ἃς ἀτεχνία καὶ ἀνεπιστημοσύνη καὶ ἀπαιδευσία καθ’ ἡμῶν τιθέασιν, ὧν ὁ Λάβαν ἐστὶ θιασώτης.
1.226Kutsal söz bizi kutsal hizmet için hazırlanmış arınma sularıyla arındırdıktan, gerçek felsefenin söylenmez logoslarıyla nakışlayıp sınavdan geçirdikten ve bizi seçkin, göze çarpan ve parlak kıldıktan sonra, bu söylenen şeyleri bozmaya kışkırmış olan hilekâr karakteri suçlar.
ἐπειδὴ γὰρ ἐκάθηρεν ἡμᾶς ὁ ἱερὸς λόγος τοῖς εἰς ἁγιστείαν εὐτρεπισθεῖσι περιρραντηρίοις καὶ τοῖς ἀπορρήτοις φιλοσοφίας ἀληθοῦς κατεποίκιλε λόγοις ἀγαγὼν εἰς τὸ δοκίμιον καὶ διασήμους καὶ ἐπιφανεῖς καὶ λαμπροὺς ἐποίησεν, αἰτιᾶται τὸ ἐπίβουλον ἦθος, πρὸς τὴν τῶν λεχθέντων ἀνηρεθισμένον λώβην.
1.227Çünkü şöyle der: "Laban'ın sana yaptığı her şeyi gördüm" (Tekvin 31,12); yani elbette benim bağışladıklarımın zıtlarını: temizlenmesi güç olanı, kalpı ve büsbütün karanlık olanı. Ama ilahi yardım umuduna demir atmış olan kişinin sinmesi gerekmez; ona şöyle de denir: "Ben Tanrı'nın yerinde sana görünen Tanrı'yım" (Tekvin 31,13).
φησὶ γάρ· „ἑώρακα ὅσα σοι Λάβαν ποιεῖ“ (Gen. 31, 12), τἀναντία δήπουθεν οἷς ἐδωρησάμην ἐγώ, τὸ δυσκάθαρτον καὶ τὸ ἀδόκιμον, τὸ πάντῃ σκοταῖον. ἀλλὰ γὰρ οὐ χρὴ κατεπτηχέναι τὸν ἐλπίδι θείας συμμαχίας ἐφορμοῦντα, ᾧ καὶ λέγεται· „ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς ὁ ὀφθείς σοι ἐν τόπῳ θεοῦ“ (Gen. 31, 13).
1.228Tanrı'nın kendisine görünmeye ve kendisiyle konuşmaya tenezzül etmesi bir psykhē için pek güzel bir övünç kaynağıdır. Ama söylenen sözü geçiştirme; gerçekten iki tanrı olup olmadığını titizlikle incele. Çünkü "Ben sana görünen Tanrı'yım" denir; ama "benim yerimde" değil, sanki başka birininmiş gibi "Tanrı'nın yerinde". Ne dememiz gerekir?
πάγκαλόν γε αὔχημα ψυχῇ, τὸ ἀξιοῦν θεὸν ἐπιφαίνεσθαι καὶ ἐνομιλεῖν αὐτῇ. μὴ παρέλθῃς δὲ τὸ εἰρημένον, ἀλλὰ ἀκριβῶς ἐξέτασον, εἰ τῷ ὄντι δύο εἰσὶ θεοί· λέγεται γὰρ ὅτι „ἐγώ εἰμι ὁὁ θεὸς ὁὁ ὀφθείς σοι“, οὐκ ἐν τόπῳ ἐμῷ, ἀλλ’ „ἐν τόπῳ θεοῦ,“ ὡς ἂν ἑτέρου. τί οὖν χρὴ λέγειν;
1.229Gerçek anlamda Tanrı birdir; mecazen tanrı denenler ise birden çoktur. Bu yüzden kutsal söz burada gerçek Tanrı'yı harfi tarifle göstererek "Ben Tanrı'yım (ho theos)" der; mecazen tanrı denileni ise harfi tarifsiz anarak "sana Tanrı'nın yerinde görünen" der, yani tou theou değil, yalnızca theou.
ὁ μὲν ἀληθείᾳ θεὸς εἷς ἐστιν, οἱ δ’ ἐν καταχρήσει λεγόμενοι πλείους. διὸ καὶ ὁ ἱερὸς λόγος ἐν τῷ παρόντι τὸν μὲν ἀληθείᾳ διὰ τοῦ ἄρθρου μεμήνυκεν εἰπών· „ἐγώ εἰμι ὁ θεός“, τὸν δ’ ἐν καταχρήσει χωρὶς ἄρθρου φάσκων· „ὁ ὀφθείς σοι ἐν τόπῳ“, οὐ τοῦ θεοῦ, ἀλλ’ αὐτὸ μόνον „θεοῦ“.
1.230Burada tanrı diye andığı, O'nun en eski logosudur. Musa adları koyarken kuruntulu bir titizliğe kapılmaz; önüne tek bir gaye koymuştur: işin aslını söylemek. Nitekim başka bir yerde Var Olan'ın bir adı olup olmadığını araştırmış ve açıkça anlamıştır ki O'nun gerçek bir adı yoktur (Çıkış 6,3); O'na ne ad verilirse mecazen verilir. Çünkü Var Olan'ın tabiatı söylenmek değil, yalnızca var olmaktır.
καλεῖ δὲ θεὸν τὸν πρεσβύτατον αὐτοῦ νυνὶ λόγον, οὐ δεισιδαιμονῶν περὶ τὴν θέσιν τῶν ὀνομάτων, ἀλλ’ ἓν τέλος προτεθειμένος, πραγματολογῆσαι. καὶ γὰρ ἐν ἑτέροις σκεψάμενος, εἰ ἔστι τι τοῦ ὄντος ὄνομα, σαφῶς ἔγνω ὅτι κύριον μὲν οὐδέν (Exod. 6, 3), ὃ δ’ ἂν εἴπῃ τις, καταχρώμενος ἐρεῖ· λέγεσθαι γὰρ οὐ πέφυκεν, ἀλλὰ μόνον εἶναι τὸ ὄν.
1.231O'na bir adı olup olmadığını soran kişiye verilen kehanet de buna tanıklık eder: "Ben Var Olan'ım" (Çıkış 3,14). Böylece insan, Tanrı hakkında kavrayabileceği şeyler bulunmadığından, hiç değilse O'nun var olduğunu bilsin.
μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ θεσπισθὲν λόγιον τῷ πυνθανομένῳ, εἰ ἔστιν ὄνομα αὐτῷ, ὅτι „ἐγώ εἰμι ὁ ὤν“ (Exod. 3, 14), ἵν’ ὧν δυνατὸν ἀνθρώπῳ καταλαβεῖν μὴ ὄντων περὶ θεόν, ἐπιγνῷ τὴν ὕπαρξιν.
1.232O'nun cisimsiz ve kendisine kulluk eden psykhē'lere olduğu gibi görünmesi ve dostlarıyla konuşan bir dost gibi konuşması, hâlâ bedende olanlara ise meleklere benzeyerek görünmesi akla yatkındır. Bunu kendi tabiatını değiştirerek yapmaz, çünkü O değişmezdir; görüntüyü görenlerin içine başka biçimde bir kanaat yerleştirir; öyle ki onlar sureti bir kopya değil, o ilk örnek eidos'un kendisi sanırlar.
ταῖς μὲν οὖν ἀσωμάτοις καὶ θεραπευτρίσιν αὐτοῦ ψυχαῖς εἰκὸς αὐτὸν οἷός ἐστιν ἐπιφαίνεσθαι διαλεγόμενον ὡς φίλον φίλαις, ταῖς δὲ ἔτι ἐν σώματι ἀγγέλοις εἰκαζόμενον, οὐ μεταβάλλοντα τὴν ἑαυτοῦ φύσιν — ἄτρεπτος γάρ —, ἀλλὰ δόξαν ἐντιθέντα ταῖς φαντασιουμέναις ἑτερόμορφον, ὡς τὴν εἰκόνα οὐ μίμημα, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ἀρχέτυπον ἐκεῖνο εἶδος ὑπολαμβάνειν εἶναι.
1.233Eskiden beri dillerde dolaşan bir söz vardır: ilahi olanın bazen bir insana, bazen başka bir insana benzeyerek şehir şehir dolaştığı ve haksızlıkları, kanunsuzlukları denetlediği söylenir. Bu belki doğru değildir, ama her hâlde faydalı ve yararlı bir biçimde söylenir.
παλαιὸς μὲν οὖν ᾄδεται λόγος, ὅτι τὸ θεῖον ἀνθρώποις εἰκαζόμενον ἄλλοτε ἄλλοις περινοστεῖ τὰς πόλεις ἐν κύκλῳ, τάς τε ἀδικίας καὶ παρανομίας ἐξετάζον· καὶ τάχα μὲν οὐκ ἀληθῶς, πάντως δὲ λυσιτελῶς καὶ συμφερόντως ᾄδεται.
1.234Ama kutsal söz, Var Olan hakkında her zaman daha saygın ve daha kutsal kavramlar kullanır; aynı zamanda akılsızların hayatını terbiye etmeye de can attığı için O'nu bir insana benzetmiştir, ama tek tek insanlardan hiçbirine değil.
ὁ δὲ λόγος σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον ταῖς περὶ τοῦ ὄντος ἐννοίαις ἀεὶ χρώμενος, ἅμα δὲ καὶ τὸν τῶν ἀφρόνων βίον παιδεῦσαι γλιχόμενος ἀνθρώπῳ μὲν εἴκασεν, οὐ μέντοι τῶν ἐπὶ μέρους οὐδενί·
1.235Bu yüzden O'na yüz, eller, ayaklar, ağız, ses, öfke ve hiddet, ayrıca savunma silahları, girişler ve çıkışlar, yukarıya, aşağıya ve her yöne hareketler yakıştırmıştır. Bu sözlerin özünü hakikate değil, öğrenenlerin faydasına dayandırır.
πρόσωπον διὰ τοῦτο καὶ χεῖρας καὶ βάσεις καὶ στόμα καὶ φωνὴν ὀργάς τε καὶ θυμούς, ἔτι δὲ ἀμυντήρια ὅπλα καὶ εἰσόδους μέντοι καὶ ἐξόδους καὶ τὰς ἄνω καὶ κάτω καὶ πανταχῇ κινήσεις περιέθηκεν, οὐ πρὸς ἀλήθειαν τὸ κεφάλαιον τοῦτο τῶν λόγων ἀναφέρων, ἀλλὰ πρὸς τὸ λυσιτελὲς τῶν μανθανόντων.
1.236Çünkü tabiatları o kadar kalın olan kimseler vardır ki Tanrı'yı bedensiz hiçbir şekilde düşünemezler. Onları başka türlü değil, ancak şöyle diyerek uyarmak mümkündür: Tanrı bir insan gibi gelir ve gider, iner ve çıkar, ses çıkarır, işlenen günahlara kızar, öfkesinde yatıştırılamaz; ayrıca haksızlara karşı oklar, kılıçlar ve cezalandırmaya elverişli öteki aletler hazırda bekletilir.
εἰσὶ γάρ τινες ἀμβλεῖς πάνυ τὰς φύσεις, ὡς μὴ δύνασθαι θεὸν ἄνευ σώματος ἐπινοῆσαι τὸ παράπαν· οὓς ἀμήχανον ἑτέρως ἢ τρόπον τοῦτον νουθετεῖν λέγοντας, ὅτι ὡς ἄνθρωπος ὁ θεὸς ἀφικνεῖται καὶ ἐξαναχωρεῖ καὶ κάτεισι καὶ ἀνέρχεται καὶ φωνῇ χρῆται καὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις δυσχεραίνει καὶ ἀπαραιτήτως πρὸς τὰς ὀργὰς ἔχει καὶ βέλη μέντοι καὶ ξίφη καὶ τὰ ἄλλα ὅσα πρὸς τιμωρίας ὄργανα ἐπιτήδεια κατὰ τῶν ἀδίκων προευτρέπισται.
1.237Bunların başlarında asılı tuttuğu korku sayesinde akıllanabilirlerse buna şükretmek gerekir. Bütün kanun koymanın aşağı yukarı yalnız şu iki yolu vardır: biri hakikate yönelir ve onunla "Tanrı insan gibi değildir" (Sayılar 23,19) önermesi kurulur; öteki ağır kavrayışlıların kanaatlerine yönelir ve onlar için şöyle denir: "Rab Tanrın, bir insanın oğlunu terbiye ettiği gibi seni terbiye edecek" (Tesniye 8,5).
ἀγαπητὸν γάρ, ἐὰν τῷ διὰ τούτων ἐπικρεμασθέντι φόβῳ σωφρονισθῆναι δυνηθῶσι. καὶ σχεδὸν δύο εἰσὶν αὗται μόναι αἱ τῆς νομοθεσίας πάσης ὁδοί, μία μὲν ἡ πρὸς τὸ ἀληθὲς ἀπονεύουσα, δι’ ἧς κατασκευάζεται „οὐχ ὡς ἄνθρωπος ὁ θεός“ (Num. 23, 19), ἑτέρα δὲ ἡ πρὸς τὰς τῶν νωθεστέρων δόξας, ἐφ’ ὧν λέγεται· „παιδεύσει σε κύριος ὁ θεὸς, ὡς εἴ τις παιδεύσειεν ἄνθρωπος τὸν υἱὸν αὐτοῦ“ (Deut. 8,5).
1.238Öyleyse ihtiyacı olanlara yardım etmek için insanlara bile benzediğine göre, meleklere benzemesine neden hâlâ şaşırıyoruz? Bu yüzden "Ben Tanrı'nın yerinde sana görünen Tanrı'yım" (Tekvin 31,13) dediğinde şunu anla: henüz gerçek Tanrı'yı göremeyen kişinin faydası için, kendisi değişmeden, yalnızca görünüşte meleğin yerini almıştır.
τί οὖν ἔτι θαυμάζομεν, εἰ ἀγγέλοις, ὁπότε καὶ ἀνθρώποις ἕνεκα τῆς τῶν δεομένων ἐπικουρίας ἀπεικάζεται; ὥσθ’ ὅταν φῇ· „ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς ὁ ὀφθείς σοι ἐν τόπῳ θεοῦ" (Gen. 31,13), τότε νόησον, ὅτι τὸν ἀγγέλου τόπον ἐπέσχεν ὅσα τῷ δοκεῖν, οὐ μεταβάλλων, πρὸς τὴν τοῦ μήπω δυναμένου τὸν ἀληθῆ θεὸν ἰδεῖν ὠφέλειαν.
1.239Güneşin kendisini göremeyenler, güneşin karşısında beliren yansıma ışığını güneş, ayın çevresindeki halaları da ayın kendisi diye görürler; tıpkı bunun gibi, Tanrı'nın suretini, yani O'nun meleği olan logosu da O'nun kendisi sanırlar.
καθάπερ γὰρ τὴν ἀνθήλιον αὐγὴν ὡς ἥλιον οἱ μὴ δυνάμενοι τὸν ἥλιον αὐτὸν ἰδεῖν ὁρῶσι καὶ τὰς περὶ σελήνην ἅλως ὡς αὐτὴν ἐκείνην, οὕτως καὶ τὴν τοῦ θεοῦ εἰκόνα, τὸν ἄγγελον αὐτοῦ λόγον, ὡς αὐτὸν κατανοοῦσιν.
1.240Genel terbiye olan Hacer'in meleğe "Beni gören Tanrı sensin" (Tekvin 16,13) dediğini görmüyor musun? Çünkü o Mısır soyundan geldiği için sebeplerin en eskisini görebilecek durumda değildi. Burada ise nous iyileşerek bu türden bütün kuvvetlerin yöneticisini tasavvur etmeye başlar.
οὐχ ὁρᾷς τὴν ἐγκύκλιον παιδείαν Ἄγαρ, ὅτι τῷ ἀγγέλῳ φησί· „σὺ ὁ θεὸς ὁ ἐπιδών με“ (Gen. 16, 13) ; οὐ γὰρ ἦν ἱκανὴ τὸ πρεσβύτατον ἰδεῖν αἴτιον, γένος οὖσα τῶν ἀπ’ Αἰγύπτου. νυνὶ δὲ ὁ νοῦς ἄρχεται βελτιούμενος τὸν ἡγεμόνα πασῶν τῶν τοιούτων δυνάμεων φαντασιοῦσθαι.
1.241Bu yüzden O'nun kendisi de "Ben Tanrı'yım" der; yani daha önce suretini benmişim gibi seyrettiğin ve üzerine en kutsal bir yazıt kazıyarak bir dikili taş adadığın Tanrı (Tekvin 31,13). Yazıt da şunu bildiriyordu: Yalnız ben dururum (Çıkış 17,6); her şeyin tabiatını ben kurdum, düzensizliği ve karmaşayı düzene ve intizama kavuşturdum ve bütünü, sağlamca dursun diye güçlü vekilim olan logosuma dayadım. Çünkü dikili taş üç şeyin sembolüdür: dikilip durmanın, adanmanın ve yazıtın. Durma ve yazıt açıklandı; adanmayı da açıklamak gerekiyor.
διὸ καὶ αὐτός φησιν· „ἐγώ εἰμι ὁ θεός“, οὗ τὴν εἰκόνα ὡς ἐμὲ πρότερον ἐθεάσω καὶ στήλην ἐπίγραμμα ἐγκολάψας ἱερώτατον ἀνέθηκας (Gen. 31, 13)· τὸ δὲ ἐπίγραμμα ἐμήνυεν, ὅτι μόνος ἕστηκα ἐγὼ (Exod. 17,6) καὶ τὴν τῶν πάντων φύσιν ἱδρυσάμην, τὴν ἀταξίαν καὶ ἀκοσμίαν εἰς κόσμον καὶ τάξιν ἀγαγὼν καὶ τὸ πᾶν ἐπερείσας, ἵνα στηριχθῇ
βεβαίως τῷ κραταιῷ καὶ ὑπάρχῳ μου λόγῳ. στήλη γὰρ τριῶν πραγμάτων σύμβολον, στάσεως ἀναθέσεως ἐπιγράμματος. ἡ μὲν οὖν στάσις καὶ τὸ ἐπίγραμμα δεδήλωται, ἡ δὲ ἀνάθεσις ἀναγκαία μηνυθῆναι·
1.243Bütün gök ve evren, bu adağı yapmış olan Tanrı'nın adağıdır. Evrenin vatandaşı olan ve Tanrı'yı seven psykhē'ler de hiçbir ölümlü şey tarafından geri çekilmeden kendilerini adarlar; kendi bozulmaz hayatlarını kutsamaktan ve güzelce sunmaktan hiç yorulmazlar.
πᾶς ὁ οὐρανὸς καὶ ὁ κόσμος ἀνάθημα θεοῦ τοῦ πεποιηκότος τὸ ἀνάθημα· καὶ ὅσαι μέντοι κοσμοπολίτιδες ψυχαὶ καὶ θεοφιλεῖς, ἑαυτὰς ἀνιεροῦσιν ὑπὸ μηδενὸς ἀντισπώμεναι θνητοῦ, καθαγιάζουσαι δὲ καὶ καλλιεροῦσαι τὸν ἑαυτῶν ἄφθαρτον βίον οὐδέποτε κάμνουσι.
1.244Tanrı'ya değil de kendine dikili taş adayan kişi ise boş bir adamdır. Her yönden sarsılan oluşa ait şeyleri diker ve onları yazıtlara ve övgülere layık görür; oysa bu şeyler kınama ve suçlamayla dolu olduklarından ya hiç yazılmamaları ya da yazılır yazılmaz silinmeleri iyi olurdu.
μάταιος δ’ ὅστις μὴ θεῷ στήλην ἀνατίθησιν, ἀλλ’ ἑαυτῷ, τὰ γενέσεως ἱστὰς τῆς πάντῃ σαλευομένης καὶ ἐπιγραμμάτων καὶ ἐπαίνων ἀξιῶν, ἃ ψόγου καὶ κατηγορίας μεστὰ ὄντα καλὸν ἦν ἢ μὴ γραφῆναι τὸ παράπαν ἢ γραφέντα εὐθὺς ἀπαλειφθῆναι.
1.245Bu yüzden kutsal söz açıkça şöyle der: "Kendine dikili taş dikmeyeceksin" (Tesniye 16,22). Çünkü insana ait şeylerden hiçbiri gerçekte ayakta durmaz, bazıları bunun aksini söyleyerek yalan söylemekten çatlasa bile.
διὸ καί φησιν ἄντικρυς ὁ ἱερὸς λόγος· „οὐ στήσεις σεαυτῷ στήλην“ (Deut. 16, 22)· ἕστηκε γὰρ τῶν ἀνθρωπίνων πρὸς ἀλήθειαν οὐδέν, κἂν διαρραγῶσί τινες ψευδόμενοι.
1.246Ama onlar yalnızca sağlamca dayandıklarını değil, onurlara ve yazıtlara da layık olduklarını sanırlar; onura layık ve gerçekten ayakta duran tek varlığı unuturlar. Onlar aretē'ye götüren yoldan saptıkça ve yoldan çıktıkça, kendileriyle birlikte büyüyen kadınları, yani his, onları büsbütün yoldan çıkarmış ve karaya oturmaya zorlamıştır.
ἀλλὰ γὰρ οὐκ οἴονται μόνον παγίως ἐρηρεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ τιμῶν ἄξιοι καὶ ἐπιγραμμάτων εἶναι, τοῦ μόνου τιμῆς ἀξίου καὶ ἑστῶτος ὄντως ἐπιλελησμένοι. ἀποκλίναντας γὰρ αὐτοὺς καὶ ἐκτραπομένους τὴν ἐπ’ ἀρετὴν ἄγουσαν ὁδὸν ἔτι μᾶλλον ἐξέτρεψεν αἴσθησις, ἡ σύμφυτος αὐτῶν γυνή, καὶ ἠνάγκασεν ἐξοκεῖλαι.
1.247Bu yüzden bütün psykhē bir gemi gibi alabora olur ve bir dikili taş gibi dikilip kalır. Nitekim kehanetler, Lut'un geriye dönen karısının tuzdan bir dikili taş olduğunu söyler (Tekvin 19,26); bu da pek yerinde ve uygundur.
τοιγάρτοι περικαταχθεῖσα ὡς ναῦς ἡ ὅλη ψυχὴ τρόπον στήλης ἀνετέθη. τὴν γὰρ Λὼτ γυναῖκα ἐπιστραφεῖσαν εἰς τοὐπίσω φασὶν οἱ χρησμοὶ γενέσθαι στήλην ἁλός (Gen. 19, 26), εἰκότως γε καὶ προσηκόντως·
1.248Çünkü biri ileridekileri, yani görülmeye ve işitilmeye değer olanları, aretē'leri ve aretē'lere uygun işleri görmez de arkadakilere, sırtının gerisindekilere bakınırsa; sağır şöhretin, kör zenginliğin, histen yoksun beden gürbüzlüğünün, nous'tan yoksun güzelliğin ve bunlara akraba şeylerin peşinden koşarsa, kendi üzerine çöken cansız bir dikili taş olarak dikilip kalır. Çünkü tuz sağlam bir şey değildir.
εἰ γάρ τις μὴ τὰ πρόσω, τὰ θέας καὶ ἀκοῆς ἄξια, διορᾷ — ταῦτα δ’ εἰσὶν ἀρεταὶ καὶ τὰ κατὰ ἀρετὰς ἔργα —, περιβλέπεται δὲ τὰ ὀπίσω καὶ τὰ νώτια, κωφὴν δόξαν καὶ τυφλὸν πλοῦτον καὶ ἀναίσθητον εὐσαρκίαν καὶ νοῦ κενὴν εὐμορφίαν καὶ ὅσα συγγενῆ τούτοις μεταδιώκων, ἄψυχος ἀνακείσεται στήλη περὶ ἑαυτὴν καταρρυεῖσα· οἱ γὰρ ἅλες οὐ βέβαιον.
1.249Riyazet eden kişi ise sürekli alıştırmayla oluşun kendiliğinden hareketli, yaratılmamış olanın ise değişmez ve hareketsiz olduğunu öğrendiği için Tanrı'ya bir dikili taş diker ve diktikten sonra onu yağlar; bu pek güzeldir. Nitekim şöyle denir: "Benim için bir dikili taşı yağladın" (Tekvin 31,13).
Παγκάλως οὖν ὁ ἀσκητὴς μελέτῃ συνεχεῖ μαθών, ὅτι γένεσις κινητὸν ἐξ ἑαυτῆς, τὸ δὲ ἀγένητον ἄτρεπτόν τε καὶ ἀκίνητον, ἀνίστησι τῷ θεῷ στήλην καὶ ἀναστήσας ἀλείφει· λέγεται γάρ· „ἤλειψάς μοι στήλην„ (Gen. 31, 13).
1.250Ama taşın zeytinyağıyla yağlandığını sanma. Anlatılan şudur: psykhē'deki, yalnızca Tanrı'nın ayakta durduğuna dair öğreti, sporcuları yağlayıp idman ettiren hocalığın epistēmē'siyle çalıştırılır ve pekiştirilir. Ama bu, bedenleri semirten epistēmē değil, zihnin güç ve karşı konulmaz bir kuvvet kazanmasını sağlayan epistēmē'dir.
ἀλλὰ μὴ νομίσῃς ἐλαίῳ λίθον ἀλείφεσθαι, ἀλλὰ τὸ περὶ τοῦ μόνον ἑστάναι τὸν θεὸν ἐν ψυχῇ δόγμα γυμνάζεσθαι καὶ συνασκεῖσθαι πρὸς ἀλειπτικῆς ἐπιστήμης, οὐχ ᾗ τὰ σώματα πιαίνεται, ἀλλ’ ὑφ’ ἧς διάνοια ἰσχὺν κτᾶται καὶ ῥώμην ἀνανταγώνιστον.
1.251Çünkü güzel uğraşların avına atılan kişi yarışmayı ve idmanı sever. Bu yüzden hekimlik tekhnē'sinin kardeşi olan bu hocalığı emekle işleyip aretē'ye ve dindarlığa dair bütün logosları yağlayarak ve pekiştirerek Tanrı'ya en güzel ve en sağlam adağı adaması yerindedir.
φίλαθλος γὰρ καὶ φιλογυμναστὴς ὁ πρὸς τὴν τῶν καλῶν ἐπιτηδευμάτων ὡρμημένος θήραν· ὥστ’ εἰκότως τὴν ἀδελφὴν ἰατρικῆς τέχνης ἀλειπτικὴν ἐκπονήσας, πάντας τοὺς περὶ ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας ἀλείψας καὶ συγκροτήσας λόγους, ἀνάθημα κάλλιστον καὶ ἐχυρώτατον ἀναθήσει θεῷ.
1.252Bu yüzden dikili taşın adanmasından sonra şunu da söyler: "Bana bir adak adadın" (aynı yer). Doğru konuşmak gerekirse, adak bir adanmadır: insan yalnızca kendi mallarını değil, onlara sahip olan kendisini de verdiğinde Tanrı'ya bir armağan sunmuş sayılır.
διὸ καὶ μετὰ τὴν τῆς στήλης ἀνάθεσίν φησιν, ὅτι „ηὔξω μοι εὐχήν“ (ibid.). εὐχὴ δέ ἐστι κυρίως εἰπεῖν ἀνάθεσις, ὁπότε μὴ μόνον τὰ ἑαυτοῦ κτήματα, ἀλλὰ καὶ τὸν κεκτημένον ἑαυτὸν ἀποδιδοὺς διδόναι λέγεται θεῷ δῶρον.
1.253Nitekim şöyle der: "Adak adayıp başının saçını uzatan kişi kutsaldır" (Sayılar 6,5). Kutsalsa her hâlde bir adaktır; kutsal olmayan ve bayağı hiçbir şeye artık dokunmaz.
„ἅγιος“ γάρ φησιν „ἐστὶν ὁ τρέφων κόμην τρίχα κεφαλῆς“ (Num. 6, 5) εὐξάμενος· εἰ δὲ ἅγιος, ἀνάθημα πάντως, μηδενὸς ἔτ’ ἀνιέρου καὶ βεβήλου προσαπτόμενος.
1.254Sözüme, peygamber kadın ve peygamber anası Hanna kefildir; adının anlamı "lütuf"tur. Çünkü oğlu Samuel'i Kutsal Olan'a armağan olarak verdiğini söyler (1 Samuel 1,28). Bu bir insandan çok, coşkuya kapılmış ve Tanrı'nın kendisini taşıdığı bir delilikle tutulmuş bir karakterdir. Samuel adı da "Tanrı'ya tahsis edilmiş" diye yorumlanır.
ἐγγυᾶται δέ μου τὸν λόγον ἡ προφῆτις καὶ προφητοτόκος Ἄννα, ἧς μεταληφθὲν τοὔνομα καλεῖται χάρις. τὸν γὰρ υἱὸν διδόναι φησὶ τῷ ἁγίῳ δῶρον Σαμουήλ (I Reg. 1,28), οὐκ ἄνθρωπον μᾶλλον, ἀλλὰ τρόπον ἐνθουσιῶντα καὶ κατεχόμενον ἐκ μανίας θεοφορήτου. Σαμουὴλ δὲ ἑρμηνεύεται τεταγμένος θεῷ.
1.255Öyleyse ey psykhē, neden hâlâ boş işlerle uğraşıyor, boşuna emek veriyorsun da tutkuya ve boş kanaate karşı silahları kuşanmayı ve güreş oyunlarını öğrenmek için riyazet edene gitmiyorsun? Belki öğrenince bir sürünün önderi olursun; ama işaretsiz, logostan yoksun ve dizginsiz bir sürünün değil, makbul, logos sahibi ve alaca bir sürünün.
τί οὖν ἔτι, ψυχή, ματαιάζεις καὶ κενὰ πονεῖς, ἀλλ’ οὐ φοιτᾷς πρὸς τὸν ἀσκητήν, τὰ κατὰ τοῦ πάθους καὶ τῆς κενῆς δόξης ἀναλαβεῖν ὅπλα καὶ παλαίσματα μαθησομένη; τάχα γὰρ μαθοῦσα ἀγελαρχήσεις, οὐκ ἀσήμου καὶ ἀλόγου καὶ ἀναγώγου, δοκίμου δὲ καὶ λογικῆς καὶ ποικίλης ἀγέλης·
1.256Ona önder olursan, insanların acınası soyuna ağlarsın, ilahi olana yalvarmaktan vazgeçmezsin, Tanrı'yı mesut diye övmeyi bırakmazsın; üstelik kutsala yaraşır ilahileri dikili taşlara kazırsın, ta ki Var Olan'ın aretē'lerini yalnızca akıcı bir dille söylemekle kalmayıp ezgiyle de terennüm edesin. Böylece gurbetteki uzun ve bitmek bilmeyen fırtınadan kurtulup baba evine de dönebilirsin.
ἧς εἰ γένοιο ἡγεμών, τὸ μὲν οἰκτρὸν ἀνθρώπων γένος ὀλοφυρῇ, τὸ δὲ θεῖον οὐ παύσῃ προστρεπομένη, τὸν δὲ θεὸν οὐκ ἐπιλείψεις εὐδαιμονίζουσα, ἀλλὰ καὶ ὕμνους ἱεροπρεπεῖς στήλαις ἐγχαράξεις, ἵνα μὴ μόνον λέγῃς εὐτρόχως, ἀλλὰ καὶ ᾄδῃς μουσικῶς τὰς τοῦ ὄντος ἀρετάς. οὕτως γὰρ δυνήσῃ καὶ εἰς τὸν πατρῷον οἶκον ἐπανελθεῖν, τὴν ἐπὶ τῆς ξένης μακρὰν καὶ ἀνήνυτον ζάλην ἐκφυγοῦσα. # Kitap 2 ### ΦΙΛΩNΟΣ ΠEΡΙ ΤΟΥ ΘEΟΠEΜΠΤΟΥΣ ΕΙΝΑΙ TΟΥΣ ΟNEΙΡΟΥΣ