Origenes · Matta İncili Şerhi, 12–17. Kitaplar
14. Kitap
14.1Origenes'in Matta İncili üzerine şerhlerinden on dördüncü kitap.
Yine size derim ki, içinizden ikisi yeryüzünde dilediklerinin her biri konusunda uyum içinde olurlarsa, bu onlar için gerçekleşecektir. “Uyum” (symphōnia) adı asıl olarak müzikte seslerin ahengi için kullanılır; müzisyenlere göre seslerin kimi birbiriyle uyumlu, kimi uyumsuzdur. İncil de bu adı müzikle ilgili şeyler için kullanır: “Ahenk ve oyun sesleri duydu.”
<Ὠριγένους ἐκ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν> τόμος ιδ'. Πάλιν λέγω ὑμῖν ὅτι ἐὰν δύο ὑμῶν συμφωνήσωσιν ἐπὶ τῆς γῆς, περὶ παντὸς πράγματος οὗ ἐὰν αἰτήσωνται, γενη- [θή]σεται αὐτοῖς (18, 19[20]). Κυρίως τὸ τῆς συμφωνίας ὄνομα τάσσεται ἐπὶ τῶν κατὰ μουσικὴν ἐν φωναῖς ἁρμονιῶν· καὶ εἰσί γε παρὰ τοῖς μουσικοῖς φθόγγοι φθόγγοις σύμφωνοι καὶ ἄλλοι διάφωνοι. οἶδε δὲ καὶ ἡ εὐαγγελικὴ γραφὴ τὸ ὄνομα ἐπὶ τῶν κατὰ μουσικὴν τεταγμένον ἐν τῷ »ἤκουσε συμφωνίας καὶ χο-
sv.10.p.272Çünkü yitikken bulunan oğlun tövbe ederek Baba'sıyla uyuşmasına karşılık, evin sevinci içinde ahengin duyulması yakışırdı. Oysa kötü Laban bu adı bilmez; Yakup'a şöyle der: “Bana haber verseydin, seni sevinçle, müzikle, tefle ve kitarayla uğurlardım.” İkinci Krallar Kitabı'nda yazılı olan da bu uyumun kardeşidir: Aminadab'ın “kardeşleri sandığın önünde yürüyordu; Davut ile İsrail oğulları Rab'bin önünde, güçlü ve ahenkli çalgılarla ve ilahilerle oynuyorlardı.” Çünkü “güçlü ve ilahilerle” ahenklenen çalgılar, kendilerinde müzik uyumunu barındırıyordu. Bu uyum öyle güçlüdür ki ilahi ve ruhani müzik uyumuyla yalnız iki kişi Göklerdeki Baba'ya herhangi bir konuda dilekte bulunsa, bu anılan uyumu sağlayıp yeryüzünde uyum içinde dileyenlere (ki bu çok şaşırtıcıdır) Baba dileklerini verir. Havarinin şu sözünü de ben böyle anlıyorum: “Birbirinizi yoksun bırakmayın; meğer ki
ρῶν«. ἔπρεπε γὰρ ἐπὶ τῇ ἐκ μετανοίας συμφωνίᾳ πρὸς τὸν πατέρα τοῦ ἀπὸ ἀπωλείας εὑρεθέντος υἱοῦ ἀκουσθήναι συμφωνίαν ἐπὶ τῇ εὐφροσύνῃ τῆς οἰκίας. τὸ δὲ τῆς συμφωνίας ὄνομα ὁ φαῦλος οὐκ οἶδε Λάβαν, ἐν οἷς φησι πρὸς τὸν Ἰακώβ· »καὶ εἰ ἀνήγγειλάς μοι, ἐξαπέστειλα ἄν σε μετ᾿ εὐφροσύνης καὶ μετὰ μουσικῶν καὶ τυμπάνων καὶ κιθάρας«. ἀδελφὸν δὲ τῆς τοιαύτης συμφωνίας τὸ ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Βασιλειῶν γεγραμμένον, ἡνίκα »οἱ ἀδελφοὶ« τοῦ Ἀμιναδὰβ »ἐπορεύοντο ἔμπροσθεν τῆς κιβωτοῦ, καὶ Δαυΐδ καὶ υἱοὶ Ἰσραὴλ παίζοντες ἐνώπιον κυρίου ἐν ὀργάνοις ἡρμοσμένοις ἐν ἰσχύϊ καὶ ᾠδαῖς«· τὰ γὰρ ἡρμοσμένα ὄργανα »ἐν ἰσχύϊ καὶ ᾠδαῖς« εἶχεν ἐν ἑαυτοῖς τὴν μουσικὴν συμφωνίαν, ἥτις τοσοῦτον δύναται, ὡς δύο μόνων μετὰ τῆς πρὸς τὴν θείαν μουσικὴν καὶ πνευματικὴν συμφωνίας αἴτησιν προσαγόντων τῷ ἐν τοῖς οὐρανοῖς πατρὶ περὶ οὑτινοσοῦν, τὸν πατέρα διδόναι τὰ αἰτήματα τοῖς μετὰ τοῦ συμφωνεῖν ἐπὶ γῆς (ὅπερ ἐστὶ παραδοξότατον) αἰτήσασιν, ἅπερ αἰτήσαιεν ἂν οἱ τὴν εἰρημένην συμφωνίαν συμφωνήσαντες. οὕτως ἐγὼ ἀκούω καὶ τοῦ ἀποστολικοῦ ῥητοῦ· »μὴ ἀποστερεῖτε ἀλλήλους, εἰ μή τι
sv.10.p.273duaya vakit ayırmak için bir süreliğine anlaşarak olsun.” Çünkü “ahenk” adı, Süleyman'ın Meselleri'nde şöyle yazılı olan sözde Tanrı'ya uygun şekilde evlenenler için kullanılmıştır: “Ev ve mal babalardan oğullara kalır; kadını erkeğe Tanrı uydurur.” O halde Tanrı'dan gelen ahengin, hem adıyla hem de işiyle, duada uyumun meyvesini vermesi tutarlıdır; “meğer ki anlaşarak olsun” sözü de bunu gösterir.
Sonra Söz, yeryüzünde ikisinin uyum içinde olmasının Mesih'le uyum içinde olmakla aynı şey olduğunu açıklayarak şöyle ekliyor: Çünkü iki ya da üç kişi benim adıma nerede toplanmışsa. Demek ki Mesih'in adına toplanmış iki ya da üç kişi, yeryüzünde uyum içinde olanlardır; yalnız iki kişi değil, bazen üç kişi de. Gücü yeten kimse şu soru üzerinde duracaktır: Ortasında Mesih'in bulunduğu bu uyum ve bu toplantı daha çok kişide bulunabilir mi? Çünkü “hayata götüren yol dar ve sıkıntılıdır ve onu bulanlar azdır.” Belki de böyle bir uyumu azlar bile değil, yalnız iki ya da üç kişi sağlar. Petrus,
ἂν ἐκ συμφώνου πρὸς καιρὸν ἵνα σχολάσητε τῇ προσευχῇ«. ἐπεὶ γὰρ τὸ τῆς ἁρμονίας ὄνομα ἐπὶ τῶν κατὰ θεὸν γαμούντων τέτακται ἐν τῷ οὕτως ἐκ Παροιμιῶν τεταγμένῳ ῥητῷ· »οἶκον καὶ ὕπαρξιν μεριοῦνται πατέρες παισί, παρὰ δὲ θεοῦ ἁρμόζεται γυνὴ ἀνδρί«, ἀκόλουθόν ἐστι τῇ ἀπὸ θεοῦ ἁρμονίᾳ τὸ ὄνομα καὶ τὸ ἔργον ἀπολαύειν τῆς συμφωνίας εἰς εὐχήν, ὅπερ δηλοῦται ἐν τῷ »εἰ μή τι ἂν ἐκ συμφώνου«. Εἶτ᾿ ἐπιδιηγούμενος ὁ λόγος τὸ συμφωνεῖν ἐπὶ τῆς γῆς δύο, ὅτι ταὐτόν ἐστι τοῦτο τῷ συμφωνεῖν τῷ χριστῷ, ἐπιφέρει τὸ οὗ γάρ εἰσι δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα. οὐκοῦν οἱ συνηνμένοι εἰς τὸ τοῦ χριστοῦ ὄνομα δύο ἢ τρεῖς, οἱ συμφωνοῦντές εἰσιν ἐπὶ γῆς οὐ μόνον δύο, ἀλλ᾿ ἔσθ᾿ ὅτε καὶ τρεῖς. ἐπιστήσει δὲ ὁ δυνάμενος εἰ ἡ συμφωνία αὕτη καὶ ἡ τοιαύτη συναγωγή, ἧς ὁ χριστὸς ἐν μέσῳ ἐστί, δύναται εὑρεθῆναι ἐν πλείοσιν, ἐπεὶ »στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν, καὶ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ εὑρίσκοντες αὐτήν«. τάχα δὲ καὶ τὴν <τοιαύτην> συμφωνίαν οὐδὲ ὀλίγοι, ἀλλὰ δύο ἢ τρεῖς συμφωνοῦσιν, ὡς Πέτρος καὶ
sv.10.p.274Yakup ve Yuhanna gibi; Tanrı'nın Söz'ü kendi yüceliğini uyum içinde oldukları için onlara göstermiştir. İki kişi olarak Pavlus ile Sosthenes, Korintoslulara Birinci Mektup'u yazarken uyuşmuşlardır; sonra Pavlus ile Timoteos aynı kişilere İkinci Mektup'u yazarken. Üç kişi de, “Pavlus, Silvanus ve Timoteos” Selaniklilere mektupla öğüt verirken uyuşmuşlardır. Eski Yazılar'dan da yeryüzünde uyuşan üç kişiyi göstermek gerekirse, öyle ki Söz onları birleştirerek aralarında bulunsun, Mezmurlar'ın başlıklarına dikkat et. Kırk Birinci Mezmur'unki şöyledir: “Sona doğru; Kore oğulları için anlayış.” Kore'nin üç oğlu vardır; adlarını Çıkış'ta buluruz: “terbiye” demek olan Asir, ikincisi anlamı
Ἰάκωβος καὶ Ἰωάννης, οἷς <ὡς> συμφωνοῦσιν ἔδειξεν αὑτοῦ τὴν δόξαν ὁ λόγος τοῦ θεοῦ. συνεφώνησαν δὲ δύο μὲν Παῦλος καὶ Σωσθένης, γράφοντες τὴν πρώτην Κορινθίοις ἐπιστολήν, μετὰ τοῦτο δὲ Παῦλος καὶ Τιμόθεος, ἐπιστέλλοντες τὴν δευτέραν τοῖς αὐτοῖς· καὶ τρεῖς δὲ συνεφώνησαν, ὅτε »Παῦλος καὶ Σιλουανὸς καὶ Τιμόθεος« | ἐπαίδευον δι᾿ ἐπιστολῆς Θεσσαλονικεῖς. εἰ δὲ καὶ ἀπὸ τῶν παλαιῶν γραμμάτων δεήσει παραστήσαι τοὺς συμφωνήσαντας ἐπὶ γῆς τρεῖς, ὡς εἶναι τὸν λόγον ἐν μέσῳ αὐτῶν ἑνοῦντα αὐτούς, ἐπίστησον τῇ ἐπιγραφῇ τῶν Ψαλμῶν, ὡς τῇ τοῦ τεσσαρακοστοῦ πρώτου οὕτως ἐχούσῃ· »εἰς τὸ τέλος· εἰς σύνεσιν τοῖς υἱοῖς Κόρε«. τριῶν γὰρ ὄντων υἱῶν Κόρε, ὧν τὰ ὀνόματα ἐν τῇ Ἐξόδῳ εὕρομεν, τοῦ Ἀσήρ, ὃς ἑρμηνεύεται ΠΑΙΔΕΙΑ, καὶ τοῦ δευτέρου τοῦ Ἑλκανά, ὃς μεταλαμ-
sv.10.p.275“Tanrı'nın mülkü” olan Elkana, üçüncüsü de Yunancada “Baba'nın toplantısı” denebilecek Abiasaf. Bunların peygamberlikleri bölünmemiş, sanki tek ruh tek seste ve tek ruhta gerçekten uyum içinde etkin olmuş gibi söylenmiş ve yazılmıştır. Üçü tek kişi gibi konuşarak şöyle derler: “Geyik su kaynaklarını nasıl özlerse, Tanrım, canım da seni öyle özler.” Kırk Üçüncü Mezmur'da çoğul olarak derler: “Tanrım, kulaklarımızla duyduk.”
Yeryüzünde uyuşanları daha iyi görmek istersen “Aynı logos ve aynı görüşte tam birlik içinde olun” sözünü duyanlara, “(bütün inananların) yüreği ve canı birdi” sözüne öykünenlere bak. Bu mümkünse, birçok kişide bir tek olmuş olarak bulunabilir; öyle ki aralarında en küçük uyumsuzluk bile olmaz,
βάνεται εἰς τὸ ΘΕΟΥ ΚΤΗΣΙΣ, καὶ τρίτου τοῦ Ἀβιασάφ, ὃς Ἑλλάδι φωνῇ λέγοιτ᾿ ἂν ΠΑΤΡΟΣ ΣΥΝΑΓΩΓΗ, αἱ προφητεῖαι οὐ διῃρέθησαν, ἀλλ᾿ ὡς ὑπὸ ἑνὸς πνεύματος καὶ μιᾶς φωνῆς ἐν μιᾷ ψυχῇ ἀληθῶς συμφώνως ἐνεργοῦντος καὶ εἴρηνται καὶ ἐγράφησαν, καὶ λαλοῦ<σι λέγο>ντες οἱ τρεῖς ὡς εἷς· »ὃν τρόπον ἐπιποθεῖ ἡ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σέ, ὁ θεός«. φασὶ δὲ καὶ πληθυντικῶς ἐν τῶ τεσσαρακοστῷ τρίτῳ· »ὁ θεός, ἐν τοῖς ὠσὶν ἡμῶν ἠκούσαμεν«. Εἰ δὲ θέλεις ἔτι μἀλλον ἰδεῖν τοὺς συμφωνοῦντας ἐπὶ τῆς γἠς, ἴδε τοὺς ἀκούσαντας· »ἵνα ἦτε κατηρτισμένοι ἐν τῷ αὐτῷ νοΐ καὶ ἐν τῇ αὐτῇ γνώμῃ«, καὶ ζηλώσαντας τὸ »ἦν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ καρδία (πάντων τῶν πιστευόντων) μία« γενομένων <ἓν> εἴ γε δυνατὸν *** ἐν πλείοσι τοιοῦτον εὑρεθῆναι, ὥστε μηδὲ τὴν τυχοῦσαν διαφωνίαν εἶναι ἐν αὐτοῖς,
sv.10.p.276tıpkı on telli sazın telleri arasında uyumsuzluk olmadığı gibi. “Ben Pavlus'tanım, ben Apollos'tanım, ben Kefas'tanım, ben Mesih'tenim” diyenler yeryüzünde uyuşmuyorlardı; aralarında “bölünmeler” vardı. Bu bölünmeler ortadan kalkınca, artık birbirlerini ısırıp yemesinler, “birbirleri tarafından” tüketilmesinler diye Pavlus'taki ruhla ve “Rabbimiz İsa Mesih'in gücüyle” toplanıyorlardı. Çünkü uyum toplar, uyumsuzluk tüketir ve yalnız uyuşanların ortasında bulunan Tanrı'nın Oğlu'nu uzaklaştırır.
Uyum, asıl olarak iki genel şeyde gerçekleşir: Havarinin dediği gibi aynı logosa uyum, yani aynı öğretilerin anlaşılmış olması; ve aynı görüşe uyum, yani benzer biçimde yaşamak. Bak: İçinizden ikisi yeryüzünde dilediklerinin her biri konusunda uyum içinde olurlarsa, göklerdeki Babam tarafından onlar için gerçekleşecektir. Açıktır ki Göklerdeki Baba tarafından dilediklerinin hepsi
ὡς οὐκ ἔστι διαφωνία τῶν τοῦ δεκαχόρδου δου ψαλτηρίου χορδῶν πρὸς ἀλλήλας. οὐ συνεφώνουν δὲ ἐπὶ τῆς γῆς οἱ λέγοντες· »ἐγὼ μέν εἰι Παύλου, ἐγὼ δὲ Ἀπολλῶ, ἐγὼ δὲ Κηφᾶ, ἐγὼ δὲ Χριστοῦ«, ἀλλὰ ἦν ἐν αὐτοῖς »σχίσματα«, ὧν καταλυομένων συνήγοντο μετὰ τοῦ ἐν Παύλῳ πνεύματος »σὺν τῇ δυνάμει τοῦ κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ«, ἵνα μηκέτι ἀλλήλους δάκνωσι καὶ κατεσθίωσιν, ὡς »ὑπὸ ἀλλήλων« αὐτοὺς ἀναλίσκεσθαι· ἀναλίσκει γὰρ ἡ διαφωνία, ὥσπερ συνάγει ἡ συμφωνία, καὶ χωρ<ίζ>ει τὸν ἐν μέσῳ τῶν συμφωνούντων μόνων γινόμενον υἱὸν τοῦ θεοῦ. καὶ κυρίως γε ἐν δύο γενικοῖς γίνεται ἡ συμφωνία, τῷ (ὡς ὠνόμασεν ὁ ἀπόστολος) καταρτισμῷ τοῦ αὐτοῦ νοὸς κατὰ τὸ ταὐτὰ δόγματα ἔχειν νενοημένα, καὶ τῷ τῆς αὐτῆς γνώμης κατὰ τὸ ὁμοίως βιοῦν. ἴδε <τὸ> ἐὰν δύο ὑμῶν συμφωνήσωσιν ἐπὶ τῆς γῆς περὶ παντὸς πράγματος οὗἐὰν αἰτήσωνται, γενή<σε>ται αὐτοῖς παρὰ τοῦ πατρὸς Ἰησοῦ τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. καὶ δῆλον ὅτι ὄπου οὐ γίνεται παρὰ τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρὸς περὶ non autem consentiebant Corinthii dicentes: »ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, et ego Christi«; sed erat in illis schisma, quo soluto congregabantur cum spiritu Pauli et »virtute domini Iesu«, ut iam non essent alius alium se mordentes et comedentes, ut consumerentur »abinvicem«. consumit enim dissensus, sicut congregat consensus, et separat Iesum qui in medio consentientium sibi solummodo invenitur. et proprie quidem in duobus istis generalibus fit consensus: in fide, sicut ait apostolus: »ut sitis perfecti in eodem sensu«, id est secundum eadem dogmata, »et in eadem sententia«, id est ut similiter conversentur. ideo dicit: si duo vestrum consen serint super terram de omni re, quidquid petierint fiet eis. manifestum est autem, quoniam ubi non fit de omni re consensus,
sv.10.p.277gerçekleşmeyen yerde, iki kişi bile yeryüzünde uyuşmamıştır. Duamızın kabul edilmemesinin sebebi de yeryüzünde ne öğretilerde ne de yaşayışta birbirimizle uyuşmamamızdır. Dahası, Mesih'in bedeni isek ve “Tanrı uzuvları her birini bedende yerleştirdi” ise, öyle ki “uzuvlar birbirleri için aynı kaygıyı taşısın” ve birbiriyle uyuşsun, bir uzuv acı çektiğinde hepsi birlikte acı çeksin, biri yüceltildiğinde hepsi birlikte sevinsin, o zaman ilahi müziğin uyumuna çalışmalıyız ki Mesih'in adına toplandığımızda ortamızda Mesih, Tanrı'nın logosu, bilgeliği ve gücü bulunsun.
παντὸς πράγματος οὗ ἐὰν αἰτήσωνται, ἐκεῖ οὐδὲ δύο συνφώνησαν ἐπὶ τῆς γῆς. καὶ τοῦτο αἴτιον ἡμῖν ἐστι τοῦ μὴ ἐπακούεσθαι εὐχομένους τὸ μὴ συμφωνεῖν ἡμᾶς ἀλλήλοις ἐπὶ τῆς γῆς μήτε δόγμασι μήτε βίῳ. ἔτι δὲ καὶ εἴπερ σῶμά ἐσμεν Χριστοῦ, καὶ »ἔθετο ὁ θεὸς τὰ μέλη, ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῷ σώματι«, ἵνα »τὸ αὐτὸ μεριμνῶσιν ὑπὲρ ἀλλήλων τὰ μέλη« καὶ συμφωνῶσιν ἀλλήλοις, καὶ πάσχοντος μὲν ἑνὸς μέλους συμπάσχῃ πάντα δοξαζομένου δὲ συγχαίου. ὀφείλομεν ἀσκεῖν τὴν ἀπὸ τῆς θείας μουσικῆς συμφωνίαν, ἵνα συναγομένων ἡμῶν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ Χριστὸς ᾖ ἐν μέσῳ ἡμῶν, ὁ τοῦ θεοῦ λόγος καὶ ἡ τοῦ θεοῦ σοφία καὶ ἡ δύναμις αὐτοῦ.
14.2Bunlar, Söz'ün uyum içinde olmaya çağırdığı iki ve üç kişi daha genel olarak anlaşıldığında söylenecek şeylerdir. Şimdi bizden önceki birinin evlilere arınma ve temizlik öğütlerken söylediği başka bir yoruma da değinelim. O diyor ki Söz'ün yeryüzünde uyum içinde olmalarını istediği iki kişiden, karı koca anlaşılmalıdır. Bunlar “duaya” vakit ayırmak için anlaşarak birbirlerini bedensel birleşmeden yoksun bırakırlar; dua ettiklerinde de ne dilerlerse alırlar, çünkü böyle bir uyumla dilenen şey onlara Göklerdeki Baba, İsa Mesih tarafından verilir. Bize öyle geliyor ki bu yorum evliliği çözmeye değil, uyuma özendirmeye çalışır. Çünkü eşlerden biri temiz kalmak ister de öteki istemez ya da yapamazsa, ve bu yüzden daha iyisini hem isteyen hem yapabilen, istemeyen ya da yapamayana boyun eğerse, ikisi de dilediklerinin her konuda Göklerdeki Baba, İsa Mesih tarafından yerine getirildiğini göremez.
Ταῦτα μὲν οὖν ὡς τῶν δύο καὶ τριῶν, οὓς προκαλεῖται συμφωνεῖν ὁ λόγος. κοινότερον νοουμένων. ἤδη δὲ καὶ ἄλλης διηγήσεΣως ἁψώμε- θα, ἣν ἔλεγέ τις τῶν πρὸ ἡμῶν, προτρέπων ἐπὶ ἁγνείαν καὶ καθαρότητα τοὺς γεγαμηκότας. δύο γάρ, οὕς βούλεται (φηςὶν) ὁ λόγος συμφωνεῖν νεῖν ἐπὶ τῆς γῆς, ἄνδρα καὶ γυναῖκα νοητέον, ἐκ συμφωνίας ἀποστεροῦντας ἀλλήλους σωματικῆς ὁμιλίας, ἵνα σχολάσωσι »τῇ προσευχῇ«, ὅτε προσευχόμενοι περὶ παντὸς πράγματος οὗ ἐὰν αἰτήσωνται λήψονται, γιγνομένου αὐτοῖς τοῦ ἀπὸ τοιαύτης συμφωνίας αἰτήματος παρὰ τοῦ ἐν οὐτσνοῖε πσυτὸε Ἰησοῦ Χοιστοῦ. καὶ ἔοικεν ἡμῖν ἡ διήγησις αὕτη οὐ διάλυσιν ποιεῖν γάμου, ἀλλ’ ἐπὶ συμφωνίαν προτροπήν· ὡς εἰ ὁ ἕτερος μὲν βούλοιτο καθαρεύειν ὁ δὲ ἕτερος μὴ θέλοι <ἢ μὴ δύναιτο> καὶ διὰ τοῦτο συγκαταβαίνοι τῷ ἢ μὴ θέλοντι ἢ μὴ δυναμένῳ ὁ καὶ βουλόμενος καὶ δυνάμενος τὸ κρεῖττον, οὐκ ἂν ἔχοιεν ἀμφότεροι τὸ περὶ πανἂν ἔχοιεν ἀμφότεροι τὸ περὶ παντὸς πράγματος οὖ ἐὰν αἰτήσωνται, γίνεσθαι αὐτοῖς παρὰ τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς πατρὸς Ἰησοῦ Χριστοῦ.
14.3Evlilerden sonra, iki kişinin uyumu hakkında şöyle bir yorum daha biliyorum: Kötülerde ruhun “günahı” hüküm sürer ve ruh “bu ölümlü bedenin arzularına boyun eğsin” diye o bedende kendi tahtına oturmuş gibidir. Önceden hüküm süren günahı bedenin tahtından kaldıranlarda ve onunla mücadele edenlerde “beden Ruh'a karşı, Ruh da bedene karşı arzu eder.” Yetkinleşmiş olanlarda ise Ruh galip gelmiş, “bedenin işlerini” öldürmüş ve kendi hayatından bedene pay vermiştir; böylece “içinizde yaşayan Ruhu aracılığıyla ölümlü bedenlerinize de hayat verecektir” sözü gerçekleşir. Yeryüzünde beden ve Ruh olmak üzere ikisinin uyumu böyle olur. Bu uyum gerçekleştiğinde “adalet için yürekle” inanan ve “kurtuluş için ağızla” açıkça söyleyen kişinin duası da uyumlu olarak yükselir; öyle ki yürek artık Tanrı'dan uzak değildir ve adil kişi yürekle birlikte dudak ve ağızla da Tanrı'ya yaklaşır.
Üçü İsa'nın adına bir araya gelirse daha da mesut olur; böylece “Tanrı sizi bütünüyle kutsasın; ruhunuz, canınız ve bedeniniz Rabbimiz İsa Mesih'in gelişinde kusursuz korunsun” sözü yerine gelir. Ruh ile beden arasındaki bu uyum yüzünden şu sorulabilir: Bunlar uyuştuğu halde üçüncüsü, yani psykhē uyuşmayabilir mi? Yoksa ikisi Mesih'in adına toplandıktan sonra, bu ikisinin yeryüzündeki uyumunun ardından üçünün de onun adına toplanması, Tanrı'nın Oğlu'nun onların ortasına gelmesi, üçünün de ona adanması gelmez mi? Öyle ki ona hiçbir şey karşı durmaz; yalnız Ruh değil, psykhē ve beden de artık karşı durmaz.
Οἶδα δὲ καὶ ἄλλην διήγησιν μετὰ τοὺς γεγαμηκότας περὶ τῆς τῶν δύο συμφωνίας τοιαύτην. ἐν μὲν τοῖς φαύλοις βασιλεύει »ἡ ἁμαρτία« τῆς ψυχῆς, ἱδρυμένη ὡς ἐν οἰκείῳ θρόνῶ »τῷ θνητῷ« τούτῳ »σώματι εἰς τὸ ὑπακούειν« τὴν ψυχὴν »ταῖς ἐπιθυμίαις αὐτοῦ«. ἐν δὲ τοῖς ἐγείρασιν ὡς ἀπὸ θρόνου τοῦ σώματος τὴν προβασιλεύσασαν ἁμαρτίαν καὶ ἀγωνιζομένος πρὸς αὐτήν, »ἡ μὲν σὰρξ ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος, τὸ δὲ πνεῦμα κατὰ τῆς σαρκός«. ἐν δὲ τοῖς ἤδη τελειωθεῖσι κεκράτηκε τὸ πνεῦμα καὶ »τὰς πράξεις« ἐθανάτωσε «τοῦ σώματος« καὶ μεταδίδωσι τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς τῷ σώματι, ὡς ἤδη γίνεσθαι καὶ τὸ »ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ ἡμῶν σώματα διὰ τὸ ἐνοτκοῦν αὐτοῦ πνεῦμα ἐν ἡμῖν«, καὶ γίνεται συμφωνία τῶν δύο (σώματος καὶ πνεύματος) ἐπὶ τῆς γῆς, ἧστινος κατορθωθείσης σύμφωνος καὶ ἡ εὐχὴ ἀναπέμπεται τοῦ »καρδίᾳ μὲν« πιστεύοντος »εἰς δικαιοσύvην, στόματι δὲ« ὁμολογοῦντος »εἰς σωτηρίαν«, ὥστε μηκέτι τὴν καρδίαν πόρρω εἶναι τοῦ θεοῦ, καὶ μετὰ ταύτης ἐγγίζειν αὐτοῦ καὶ τοῖς χείλεσι καὶ τῷ στόματι τὸν δίκαιον τῷ θεῷ ***. ἔτι δὲ μακαριώτερον εἰ οἱ τρεῖς συναχθεῖεν ἐπὶ τὸ αὐτὸ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησου, ἵνα πληρωθῇ τὸ »ὁ θεὸς ἁγιάσαι ὑμᾶς ὁλοτελεῖς, καὶ ὁλόκληρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα ἀμέμπτως ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τηρηθείη«. ζητήσει δέ τις διὰ τὴν εἰρημένην συμφωνίαν πνεύματος καὶ σώματος, εἰ δυνατὸν ταῦτα μὲν συμφωνεῖν, μὴ καὶ τὸ τρίτον δέ, λέγω δὴ τὴν ψυχή, μήποτε οὐκ ἀκολουθῇ τῇ τούτων συμφωνίᾳ ἐπὶ τῆς γῆς, μετὰ τὸ τοὺς δύο συνῆχθαι εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, τὸ καὶ τοὺς τρεῖς ἤδη συνάγεσθαι εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ὧν ἐν μέσῳ ἔρχεται ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, ὡς πάντων αὐτῷ ἀνακειμένων (λέγω δὲ τῶν τριῶν) καὶ μηδενὸς ὄντος αὐτῷ ἐναντίου, οὐ μόνον τοῦ πνεύματος οὐκ ἐναντιουμένου, ἀλλ᾿ οὐδὲ τῆς ψυχῆς ἔτι οὐδὲ τοῦ σώματος.
14.4İki Ahit'in, yani Kurtarıcı'nın bedensel gelişinden önceki Ahit ile Yeni Ahit'in uyumunu da incelemek, anlamak ve göstermek güzeldir. Çünkü iki Ahit'in uyuştuğu ve birinin ötekine aykırı düşmediği kişilerin duaları, Göklerdeki Baba tarafından neyi dilerlerse yerine getirilmesini sağlayabilir. İkisini bir araya getiren üçüncüyü de ararsan, onun Kutsal Ruh olduğunu söylemekten çekinme. Çünkü gelişten önceki ya da gelişin sırasındaki ve sonrasındaki “bilgelerin sözleri üvendireler gibi ve dikilmiş çiviler gibidir; bir tek çobandan gelip toplantılarda verilmiştir.”
Şuna dikkat etmeden de geçme: “İki ya da üç kişi nerede toplanmışsa, onların ortasında olacağım” dememiş, ben oradayım demiştir; bekletmeden, gecikmeden, uyumla birlikte kendisi de bulunur ve onların ortasına gelir.
Χαρίεν δὲ καὶ τὸ τῆς συμφωνίας ἀσκῆσαι <καὶ> νοῆσαι καὶ παραστῆσαι τῶν δύο διαθηκῶν, τῆς τε πρὸ τῆς σωματικῆς τοῦ σωτῆρος ἐπιδημίας καὶ τῆς καινῆς· ἐν οἷς γὰρ συμφωνοῦσιν αἱ δύο διαθῆκαι, ὡς μηδὲν εἶναι διάφωνον ἐν αὐταῖς τῆς ἑτέρας πρὸς τὴν ἑτέραν, ἐν τούτοις εὑρεθεῖεν ἂν εὐχαὶ ὡς περὶ παντὸς πράγματος οὗ ἐὰν αἰτήσωνται, γενέσθαι αὐτοῖς παρὰ τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρός. εἰ δὲ καὶ τὸν συναγωγέα τῶν δύο τρίτον ποθεῖς, μὴ ὄκνει λέγειν αὐτὸ εἶναι τὸ ἅγιον πνεῦμα, ἐπεὶ »λόγοι σοφῶν« (εἴτε τῶν πρὸ τῆς παρουςίας εἴτε τῶν κατ’ αὐτὴν καὶ μετ’ αὐτήν) εἰσὶν »ὡς τὰ βούκεντρα καὶ ὡς ἧλοι πεφυτευμένοι, οἵ παρὰ τῶν συνθεμάτων ἐδόθησαν ἐκ ποιμένος ἑνός«. μηδὲ τοῦτο δὲ ἀπαρατήρητον ἐάσῃς, ὅτι οὐκ εἶπεν· οὗ δύο εἰσὶν ἢ τρεῖς συνηγμένοι, ἐκεῖ ἔσομαι ἐν μέσῳ αὐτῶν, ἀλλ’ ἐκεῖ εἰμι, οὐ μέλλων οὐδὲ βραδύνων, ἀλλ’ ἅμα τῇ συμφωνίᾳ καὶ αὐτὸς εὑρισκόμενος καὶ ἐν μέσῳ γινόμενος αὐτῶν.
14.5O zaman Petrus yanına gelip ona dedi ki: Rab, kardeşim bana karşı kaç kez günah işlerse onu bağışlayayım? Bu sözleri daha sade biçimde anlayıp Petrus'un, kardeşinin kendisine karşı yedi günahını bağışlayıp sekizincisini bağışlamamayı tercih ettiğini; Kurtarıcı'nın da insanın oturup yakınının kendisine karşı işlediği günahları sayması gerektiğini, yetmiş yediye kadar bağışlayıp yetmiş sekizinciden itibaren kendisine haksızlık edeni bağışlamamasını öğrettiğini sanmak, bana pek saflıkça görünüyor ve hem Petrus'un İsa'nın yanındaki ilerlemesine hem de İsa'nın ilahi yüce gönlülüğüne yakışmıyor. Belki de bu sözlerde “Ey Lamek'in kadınları, sesimi dinleyin” ve devamındaki sözlerle akraba bir kapalılık vardır.
Bu sözlerin gerçek anlamını ve İsa'nın bizzat açıklayacağı şekilde nasıl olduğunu, ancak İsa'nın dostu olmuş ve bu dereceye kadar ilerlemiş olanın yönetici kısmını aydınlatan Ruh'tan ders alan biri bilebilir. İsa'nın dostluğundaki büyüklükten geride kalan bizler ise bu konuda azıcık laf edebilirsek ona da şükretmeliyiz.
Altı sayısı çalışma ve emek sayısı gibi görünür; yedi ise dinlenmeyi kapsar. Bak bakalım şunu söyleyebilir misin: “Dünya”yı seven, dünyanın işlerini yapan ve maddi şeylerle uğraşan altı kez günah işlemiş olur; Petrus da, bunun günahın sonu olduğunu anlamış olarak, kardeşin kendisine karşı işlediği günahların yedisini bağışlamak istemiştir. Onlar ve yüzler, birlerin sayıları karşısında ortak bir orantı içindedir; İsa günahları daha da artıran kişiyi bildiği için, sanırım yedi sayısına yetmiş sayısını da eklemiştir ve bu dünyada, bu dünya işleri konusunda günah işleyen kardeşlere bağışlama yapılması gerektiğini söylemiştir. Ama biri dünyanın ve bu çağın ötesindeki konularda günah işlerse, bu küçük bir şey olsa bile artık günahların bağışlanmasını makul biçimde bekleyemez. Çünkü bağışlama bu dünya işlerine kadar uzanır ve bu dünyada işlenen günahlarda, ister geç ister erken olsun, haklı olarak gösterilir. Yetmiş yediyi aşarak günah işleyen kardeş için ise bağışlama yoktur. Böyle günah işleyen kişi ya Petrus'a kardeş olarak, ya da “ölüler diyarının kapılarının” galip gelemediği Petrus'a karşı günah işlemiş olur. Bu gibi günahlar bakımından daha az olan günah sayısındadır; daha kötüleri bakımından ise günahların bağışlanmadığı sayıdadır.
Τότε προσελθὼν ὁ Πέτρος εἶπεν αὐτῷ· κύριε, ποσάκις ἁμαρτήσει εἰς ἐμὲ ὁ ἀδελφός μου καὶ ἀφήσω αὐτῷ (18, 21 [22]); τὸ νομίζειν ἁπλούστερον εἰρῆσθαι ταῦτα, ὑπὸ μὲν Πέτρου ὡς αἱρουμένου ἑπτὰ μὲν ἁμαρτίας τῷ ἀδελφῷ ἀφιέναι ἁμαρτάνοντι εἰς αὐτόν, ὀγδόην δὲ μηκέτι, ὑπὸ δὲ τοῦ σωτῆρος ὡς διδάσκοντος καθεζόμενόν τινα ἀριθμεῖν τὰ ἁμαρτήματα τοῦ πέλας εἰς αὐτόν, ἵνα τὰ μὲν <ἑπτὰ καὶ τὰ> ἑβδομήκοντα καὶ ἑπτὰ συγχωρῇ ἀπὸ δὲ ἑβδομηκοστοῦ ὀγδόου μὴ ἀφῇ τῷ ἠδικηκότι αὐτόν, πάνυ μοι δοκεῖ εὔηθες εἶναι καὶ ἀνάζιον καὶ τῆς Πέτρου παρὰ τῷ Ἰησοῦ προκοπῆς καὶ τῆς τοῦ Ἰησοῦ θείας μεγαλονοίας. μήποτ' οὖν καὶ ταῦτα ἔχεται συγγενοῦς ἀσαφείας τῷ »ἀκούσατέ μου τῆς φωνῆς, γυναῖκες Λάμεχ« καὶ τὰ ἑξῆς. τὸν μὲν οὖν ἀληθῆ καὶ ὡς αὐτὸς ἂν ἐσαφήνισεν ὁ Ἰησοῦς εἰς ταῦτα λόγον, εἴ τις ἤδη φίλος γέγονε τῷ Ἰησοῦ, ὡς μαθητεύεσθαι τῷ πνεύματι αὐτοῦ φωτίζοντι τὸ ἡγεμονικὸν τοῦ ἐπὶ τοσόνδε προεληλυθότος κατ' ἀξίαν, εἰδείη ἄν. ἡμεῖς δέ, οἱ τοῦ φιλικοῦ πρὸς τὸν Ἰησοῦ μεγέ- θους ἀπολειπόμενοι, ἀγαπητόν, εἰ κἂν περιλαλῆσαι ἐπὶ βραχὺ δυνάμεθα τὰ κατὰ τὸν τόπον. ἔοικεν οὖν ὁ μὲν ἓξ ἀριθμὸς ἐργαστικός τις εἶναι καὶ ἐπίπονος, ὁ δὲ ἑπτὰ περιέχειν ἀνάπαυσιν, καὶ πρόσχες, εἰ δύνασαι τὸν μὲν ἀγαπῶντα »τὸν κόσμον« καὶ τὰ τοῦ κόσμου ἐργαζόμενον καὶ Ὑλικὰ πράττοντα λέγειν ἁμαρτάνειν ἑξ<ἀκις>, καὶ τὸ τέλος αὐτῷ εἶναι τῆς ἁμαρτίας τὸν Πέτρον νενοηκότα ἑπτὰ συγκωρεῖν ἐθέλειν ἁμαρτίας τῶν εἰς αὐτὸν ἡμαρτημένων τῷ ἀδελφῷ. ἐπεὶ δὲ αἱ κατὰ τὰς μονάδας δεκάδες καὶ ἑκατοντάδες λόγον μέν τινα κοινὸν ἀναλογίας ἔχουσι πρὸς τὸν ἐν μονάσιν ἀριθμόν, ᾔδει δὲ ἐπιτεινόμενόν τινα καὶ <ἐπὶ> πλεῖον <τὰ ἁμαρτήματα>, διὰ τοῦτ' οἶμαι τὸν Ἰησοῦν προσπαραλαμβάνειν τῷ ἑπτὰ ἀριθμῷ καὶ τὸν ἑβδομήκοντα, καὶ λέγειν ἄφεσιν μὲν δεῖν γενέσθαι ἀδελφοῖς τοῖς ἐνταῦθα καὶ εἰς τὰ τῇδε πράγματα ἁμαρτήσασιν· εἰ δέ τις ὑπερὰς τὰ κατὰ τὸν κόσμον καὶ τὸν αἰῶνα τοῦτον ἁμαρτήσαι, ἐὰν καὶ τοῦτο μικρόν τι ᾖ, οὐκέτι ἂν ἔχοι εὔλογον ἁμαρτιῶν ἄφεσιν. 30 4ff Vgl. Hanak TU. 42, 4, 111 A. 4 – 4 – 284,3 Vgl. C1 Nr. 210 Or. – ἡ γὰρ ἄφεσις ἐπὶ τὰ τῇδε φθάνει πράγματα καὶ ἐν τοῖς τῇδε ἡμαρτημένοις <δικαίως παρέχεται>, εἴτε βράδιον γένοιτ' ἂν ἡ ἄφεσις εἴτε τάχιον. οὐκ ἔστι δὲ ἄφεσις οὐδὲ ἀδελφῷ τῷ ὑπὲρ τὰ ἑβδομήκοντα καὶ ἑπτὰ ἡμαρτηκότι. εἴποις δ' ἂν τὸν τοιόνδε ἁμαρτάνοντα ἢ ὡς εἰς Πέτρον ἀδελφὸν ἢ ὡς εἰς Πέτρον, οὖ μὴ κατισχύουσιν »ᾂδου πύλαι«. κατὰ μὲν τὰ τοιάδε ἁμαρτήματα ἐν τῷ ἐλάττονι εἶναι αὐτὸν ἀριθμῷ τῆς ἁμαρτίας· κατὰ δὲ τὰ ἔτι χείρονα ἐν τῷ ἀριθμῷ μὴ ἔχοντι ἄφεσιν ἁμαρτημάτων.
14.6Bu yüzden size derim ki: Göklerin krallığı, kullarıyla hesaplaşmak isteyen bir krala benzer. Benzetmenin genel anlamı, bize karşı işlenen haksızlıkları bize haksızlık edenlere bağışlamayı öğretmek ister; özellikle de haksızlık eden, haksızlık ettiği kişiden önceki günahlarını bağışlamasını rica ediyorsa. Benzetme bize bunu öğretirken şunu gösterir: Bize haksızlık edenlerin günahlarını öyle bağışlamazsak ki haksızlığa uğradığımıza dair içimizde en ufak bir hatıra kalmasın, Tanrı'nın bağışladığı ve aklandığımız günahlar bağışlanmadan sonra da bizden sorulabilir. Bunun yerine, kin tutmamakla yararlanan bütün yüreğimizle (ki bu sıradan bir aretē değildir) bize haksızlık edenin kötü niyetle ve hileyle yaptıklarını bağışlamalıyız.
Benzetmenin genel anlamından sonra onu sözcük sözcük daha sade şekilde de inceleyebiliriz; böylece yazılanların her birini doğru araştırmakta dikkatle ilerleyen kişi söylenenlerin irdelenmesinden yararlanır. Muhtemelen daha yüksek ve kolay kavranmayan, daha sırlı bir yorum da vardır; bu yoruma göre, müjdecilerin açıkladığı benzetmelere benzer şekilde, bunun içindekilerin her birini araştırabiliriz. Örneğin kral kimdir, kullar kimlerdir, hesaplaşmanın başlangıcı nedir? Birçok talant borçlu olan kimdir? Karısı ve çocukları kimlerdir? Kralın, borcu onun malından ödensin diye satılmasını buyurduğu bu şeylerin hepsi nedir? Çok talantı bağışlanan kişinin dışarı çıkması nedir? Efendiye değil, bağışlanan kula borçlu olarak bulunan öteki kul kimdir? Yüz dinar sayısı ne anlama gelir? Borcun varsa öde diyerek onu boğuyordu sözü nedir? Bütün talantları bağışlanan kişinin kul arkadaşını attığı hapis nedir? Kederlenip olanları efendisine bildiren kul arkadaşlar kimlerdir? Kul arkadaşını hapse atan kişinin teslim edildiği işkenceciler kimlerdir? İşkencecilere teslim edilen kişi, artık hiç borcu kalmayacak şekilde bütün borcu nasıl ödedi?
Daha titiz bir inceleyicinin söze başka şeyler de katabilmesi muhtemeldir. Bunların açıklaması ve yorumu bence “insan ölçüsünün” üstündedir ve Mesih'in söylediği gibi anlaşılması için bunları söyleyen Mesih'in Ruhu'na muhtaçtır. Nasıl ki “insanda bulunan insan ruhundan başka kimse insanın düşüncelerini bilemez ve Tanrı'nın Ruhu'ndan başka kimse Tanrı'nın düşüncelerini bilemez”, Tanrı'dan sonra da Mesih'in meseller ve benzetmelerle söylediklerini Mesih'in Ruhu'ndan başka kimse bilemez. O Ruh'tan yalnız Mesih'in Ruhu olması bakımından değil, bilgelik ve logos olan Mesih'in Ruhu olması bakımından pay alan kişi, bu yerde kendisine açıklananları görebilir.
En yüksek yorum konusunda söz vermiyoruz, ama ümidimizi de kesmiyoruz: Tanrı'nın bilgeliği olan Mesih'in yardımıyla benzetmede gösterilenleri kavrayabiliriz. Bunların bu yazıda dikte ettirilip ettirilmeyeceğine gelince, kendisini hoşnut edeni yapmayı Tanrı Mesih'te ilham etsin; yeter ki bunlar hakkında da Tanrı'dan “Ruh aracılığıyla” verilen “bilgelik sözü” ve “Ruh'a göre” bahşedilen “bilgi sözü” verilsin.
| 6. Διὰ τοῦτο λέγω ὑμῖν· ὡμοιώθη ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖ, ὅστις ἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ (18,23[–35]). Ἡ μὲν περίνοια τῆς παραβολῆς διδάσκειν βούλεται συγχωρητικοὺς εἶναι τῶν εἰς ἡμᾶς ἡμαρτημένων τοῖς ἀδικήσασιν ἡμᾶς, καὶ μάλιστα εἰ μετὰ τὸ ἀδικῆσαι δέοιτο τοῦ ἠδικημένου ὁ ἀδικήσας, συγχωρηθῆναι ἀξιῶν αὑτῷ τὰ προημαρτημένα. καὶ ταῦτα διδάσκειν ἡμᾶς βούλεται ἡ παραβολὴ παριστᾶσα ὅτι καὶ τῶν ἤδη συγχωρηθέντων ἡμῖν ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἁμαρτημάτων, ἐφ' οἶς ἄφεσιν εἰλήφαμεν, ἔκπραξις γένοιτ' ἂν καὶ μετὰ τὴν ἄφεσιν, εἰ μὴ ἀφίοιμεν τοῖς ἡμᾶς ἠδικηκόσι τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν, ὡς μηδὲ τὴν τυχοῦσαν μνήμην ἔτι ἐν ἡμῖν καταλείπεσθαι τοῦ ἠδικῆσθαι. ἀλλ' ὅλῃ καρδίᾳ ὑπὸ ἀμνησικακίας ὠφελημένῃ (οὐ τῆς τυχούσης ἀρετῆς) συγχωροῖμεν τῷ ἡμᾶς ἀδικήσαντι τὰ κακῶς εἴς τινα ἡμῶν ἀπ' αὐτοῦ καὶ ἐπιβουλευτικῶς πεπραγμένα. Μετὰ δὲ τὴν περίνοιαν τῆς παραβολῆς ἔστι μὲν καὶ ἁπλούστερον κατὰ λέξιν πᾶσαν αὐτὴν ἐξετάσαι, ὤστ' ὄνασθαι ἁπὸ τῆς βασάνου τῶν λελεγμένων τὸν ἐπιμελῶς ἐπί τὸ ὀρθῶς ζητεῖν ἔκαστον τῶν προγεγραμμένων προκόπτοντα. ἔστι δὲ (ὡς εἰκὸς) καὶ ἐπαναβεβηκυῖα διήγησις καὶ δυστέκμαρτός τις μυστικωτέρα, καθ' ἤν ἀνάλογον ταῖς ἑρμηνευθείσαις ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν παραβολαῖς ζητήσαι τις ἄν ἔκαστον τῶν ἐν ταύτῃ. οἶον τίς ὁ βασιλεὺς καὶ τίνες οἱ δοῦλοι καὶ τίς ἡ ἀρχὴ τοῦ συναίρειν λόγον καὶ τίς ὁ εἶς πολλῶν ὀφειλέτης ταλάντων, τίς τε ἡ γυνὴ αὐτοῦ καὶ τίνα τὰ τέκνα καὶ τίνα τὰ παρὰ ταῦτα λελεγμένα πάντα, ἄτινα ἐκέλευσεν ὁ βασιλεὺς πραθῆναι ὑπὲρ τοῦ ἀποδοθῆναι τὴν ὀφειλὴν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ἐκείνου, τί τε τὸ ἐξελθεῖν τὸν συγκεχωρημένον τὰ πολλὰ τὰλαντα καὶ τίς ὁ εὑρεθεὶς τῶν <συν-> δούλωνεἶς, οὐ τῷ οἰκοδεσπότῃ ἀλλὰ τῷ συγκεχωρημένῳ <δούλῳ> ὀφείλων, καὶ τί βούλεται ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑκατὸν δηναρίων, τί δὲ τὸ ἔπνιγε λέγων· ἀπόδος εἴ τι ὀφείλεις, καὶ τίς ἡ φυλακὴ εἰς ἤν ἀπελθὼν ἔβαλε τὸν σύνδουλον ὁ συγχωρηθεὶς πάντα τὰ τάλαντα, τίνες τε οἱ λυπηθέντες σύνδουλοι καὶ διασαφήσαντες τῷ τάλαντα, τίνες τὰ γενόμενα, καὶ τίνες οἱ βασανισταὶ οἶς παρεσόθη ὁ εἰς φυλα- κὴν τὸν σύνδουλον βαλών; καὶ πῶς ἀπέδωκε παραδοθεὶς τοῖς βασανισταῖς πᾶν τὸ ὀφειλόμενον, ὡς μηδὲν ὀφείλειν ἔτι; εἰκὸς δὲ καὶ ἄλλα τινὰ δύνασθαι ἄν ὑπὸ τοῦ ἐξεταστικωτέρου προσαχθῆναι τῷ λόγῳ, ὦν τὴν διήγησιν καὶ τὴν ἑρμηνείαν μείζονα ἤ »κατὰ ἄνλθρωπον« εἶναι νομίζω καὶ δεομένην πνεύματος Χριστοῦ τοῦ εἰπόντος αὐτά, ἴνα ὡς εἶπεν ὁ Χριστὸς νοηθῇ. ὡς γὰρ οὐδεὶς »οἶδεν ἀνθρώπων τὰ τοῦ ἀνθρώπον εἰκὸς μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπον τὸ ἐν αὐτῷ, καὶ οὐδεὶς οἶδε τὰ τοῦ θεοῦ εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ«, οὔτως οὐδεὶς οἶδε (μετὰ τὸν θεὸν) τὰ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ λελαλημένα ἐν παροιμίαις καὶ παραβολαῖς εἰ μὴ τὸ Χριστοῦ πνεῦμα, οὖ ὁ μετέχων οὐ μόνον καθὸ Χριστοῦ ἐστι πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ καθὸ Χριστοῦ ὡς σοφίας <καὶ> ὡς λόγου, θεωρήσαι ἄν τὰ κατὰ τὸν τόπον αὐτῷ ἀποκαλυπτόμενα. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς ἀνωτάτω διηγήσεως οὐκ ἐπαγγελλόμεθα μὲν οὐ μὴν οὐδ' ἀπελπίζομεν, ὑπὸ Χριστοῦ, ὅς ἐστι σοφία θεοῦ, βοηθούμενοι καταλαβεῖν τὰ ἐν τῇ παραβολῇ δηλούμενα· πότερον δὲ ὤστε καὶ ὑπαγορευθῆναι τὰ τοιαῦτα τῇδε τῇ γραφῇ ἤ μή, θεὸς ἄν ὑποβάλοι ἐν χριστῶ ποιῆσαι τὸ ἀρεστὸν αὐτῷ, μόνον ἴνα δοθῇ καὶ περὶ τούτων ὁ »διὰ τοῦ πνεύματος« διδόμενος »λόγος σοφίας« ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ ὁ »κατὰ τὸ πνεῦμα« ἐπιχορηγούμενος »λόγος γνώσεως«.
14.7Göklerin krallığı benzer, diyor, ve devamı. Krallık, şunları yapan böyle bir krala benzetiliyorsa, bu kral Tanrı'nın Oğlu'ndan başka kim olabilir? Çünkü göklerin kralı odur; nasıl ki o bizzat bilgelik, bizzat adalet ve bizzat hakikatse, belki bizzat krallıktır da. Bu krallık aşağıdaki herhangi bir şeyin ya da yukarıdakilerin bir kısmının değil, gök diye adlandırılan bütün yukarıdaki şeylerin krallığıdır. “Göklerin krallığı nasıl onların olur” diye sorarsan şöyle diyebilirsin: Mesih, bizzat krallık olması bakımından onlarındır; artık günahın hükmü altında olmayan kişide kendisinin her yönüyle hüküm sürer. Günah ise kendisine boyun eğenlerin “ölümlü bedeninde” hüküm sürer. “Kendisinin her yönüyle hüküm sürer” derken şunu kastediyorum: Adalet, bilgelik, hakikat ve öteki aretēler olması bakımından, “gökselin suretini” taşıdığı için gök olmuş kişide ve ister melek ister “yalnız bu çağda değil, gelecek çağda da” adlandırılan öteki kutsal güçlerden olsun, böyle bir krallığa lâyık olan her güçte hüküm sürer.
İşte bu göklerin krallığı, günahı “günah için” yargılamak üzere “günahlı beden benzerliğine” girince, günahı “bilmeyen” onu, “günah” bedeni taşıyan biz insanlar uğruna “günah kıldığında”, İsa'da anlaşılan insan krala benzedi. Onunla birleşti; öyle ki, cesaret edip söylemek gerekirse, “bütün yaratılışın ilk doğanı” ile birleşmede ve onunla bir olmada başkalarından fazlasına sahipti; zira “Rab'be bağlanan” onunla “tek ruh” olur. Kurtarıcı'da anlaşılan insan krala benzeyen ve onunla birleşen bu göklerin krallığı hakkında, önceden olacakmış gibi, kullarıyla hesaplaşmak istedi deniyor. Çünkü henüz hesaplaşmamıştır, ama her birinin ev sahibinin geçer gümüşünü ve akla ait paralarını nasıl kullandığı görülsün diye hesaplaşacaktır. Benzetmede örnek, kullarıyla hesaplaşan efendilerden alınmıştır.
Benzetmede gösterileni daha iyi anlamak için, efendinin malını idare edip bundan hesap sorulan hizmetkârların başına gelenlere bakmak gerekir. Her biri efendinin malından farklı miktarda alarak onu ya gerektiği gibi kullanıp efendinin malını artırır, ya da saçıp savurarak gereksiz yere harcar, kendisine emanet edileni ölçüsüzce ve umursamazca döker. Bazıları da şu kadar parayı iyi idare etmiş, başka paraları yitirmiştir. Efendi onlarla hesaplaşırken herkesin ne kadar zarar ettiği toplanır, ne kadar kazanç getirdiği sayılır ve nasıl idare ettiyse ona göre ya ödüllendirilir ya borcu tahsil edilir, ya da kimi konularda bağışlanır, kimilerinde elinden alınır.
Haydi söylenenlerden yola çıkarak önce efendinin akla ait paralarına ve geçer gümüşlerine bakalım; biri çok, biri az alır. Çünkü herkesin gücüne göre birine, bu kadarını idare edebildiği için “beş talant”, başkasına, öncekininkini alamadığı için “iki”, bir başkasına ise ondan da aşağı olduğu için “bir” verilir. [Talantlar yalnız bunlar mıdır,] yoksa bunlar İncil'in devamında bazıları hakkında söylenen talantlardır da bunlardan başkaları da mı vardır? Başka benzetmelerde de bazıları görülür: birinde biri beş yüz, öteki elli dinar borçlu iki borçlu vardır. Bunlar ya bu parayı emanet alıp kötü idare etmişlerdir (talant emanet edilenden daha az güçlü olarak) ya da bunları aldıklarını öğrenmiyoruz; yalnız bu kadar borçlu olduklarını benzetmeden öğrenmiş görünüyoruz. Her birine birer mina emanet edilen on kul daha bulunur.
İnsan ruhunun çeşitliliğini, aretēlerin çoğuna ya da azına, şu ya da bu aretēye olan yatkınlık ve yatkınsızlıklarının birbirinden ne kadar farklı olduğunu düşünen kişi, belki her ruhun bu dünyaya ev sahibinin paralarından bir kısmıyla geldiğini kavrayacaktır. Bu paralar aklın tamamlanması ve akıl tamamlandıktan sonraki özen ve alıştırmayla ortaya çıkar. Bu özen ve alıştırma ya gerekli olana yönelir, ya da başka şeylere yönelir; bunlar da ya yararlıdır (uğraşlar gibi) ya da kısmen yararlı, kısmen yararsızdır (ne tamamen doğru ne tamamen yanlış olan öğretiler gibi).
Ὡμοιώθη (φησὶν) ἡ βαἑξῆς. εἰ δὲ βασιλεῖ ὡμοιώθη τοιῷδε καὶ τοιάδε πεποιηκότι, τίνα χρὴ λέγειν ἤ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ; αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῶν οὐρανῶν, καὶ ὤστερ αὐτός ἐστιν ἡ αὐτοσοφία καὶ ἡ αὐτοδικαιοσύνη καὶ ἡ αὐτοαλήθεια, αὔτω μήποτε καὶ ἡ αὐτοβασιλεία. βασιλεία δὲ οὐ τῶν κάτω τινὸς οὐδὲ μέρους τῶν ἄνω, ἀλλὰ πάντων τῶν ἄνω, ἄτινα ὠνομάσθησαν οὐρανοί. κἄν ζητῇς δὲ πῶς »αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν«, δύνασαι λέγειν ὄτι αὐτῶν ἐστιν ὁ Χριστός, καθὸ αὐτοβασιλεία ἐστίν, βασιλεύων καθ' ἑκάστην ἐπίνοιαν αὐτοῦ τοῦ μηκέτι βασιλευομένου ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας, βασιiam nunc propositam expositionem tangamus. λευούσης »ἐν τῷ θνητῷ σώματι« τῶν ἑαυτοὺς ὑποταξάντων αὐτῇ. καὶ ἐὰν λέγω· βασιλεύων καθ' ἑκάστην επίνοιαν αὐτοῦ, τοιοῦτόν τι δηλῶ· βασιλεύων, ᾖ δικαιοσύνη ἐστὶ καὶ ᾖ σοφία καὶ ᾖ ἀλήθεια καὶ αἱ λοιπαὶ ἀρεταί, τοῦ γενομένου (διὰ τὸ φορεῖν »τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου«) οὐρανοῦ καὶ πάσης δυνάμεως, εἴτε ἀγγελικῆς εἴτε τῶν λοιπῶν ὀνομαζομένων »οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι« ἁγίων καὶ ἀξίων τῆς τοιαὐτης βασιλείας. αὔτη τοίνυν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ἡνίκα »ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας« ἐγένετο, ἴνα »περὶ ἁμαρτίας« κατακρίνῃ »τὴν ἁμαρτίαν«, ἡνίκα »μὴ γνόντα« αὐτὸν »ἁμαρτίαν ἐποίησεν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν« τῶν »τῆς ἀμαρτίας« ἡμῶν φορούντων σῶμα, ὡμοιώθη ἀνθρώπῳ βασιλεῖ τῷ κατὰ τὸν Ἰησοῦν νοουμένῳ, ἑνωθεῖσα αὐτῷ, πλεῖον (εἰ δεῖ οὔτω τολμήσαντα εἰπεῖν) ἔχοντι πρὸς τὸ ἡνῶσθαι καὶ πάντη ἔν γενέσθαι τῷ πρωτοτόκῳ »πάσης κτίσεως«, εἰ »ὁ κολλώμενος τῷ κυρίῳ« »ἔν πνεῦμα« πρὸς αὐτὸν γίνεται. αὔτη δὲ ἡ ὁμοιωθεῖσα βασιλεία τῶν οὐρανῶν τῷ κατὰ τὸν σωτῆρα νοουμένῳ ἀνθρώπῳ βασιλεῖ καὶ ἑνωθεῖσα αὐτῷ προλη- πτικῶς λέγεται, ὄτιἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ. <οὔπω μὲν γὰρ συνῆρε>, μέλλει δὲ συναίρειν λόγον μετ' αὐτῶν, ἴνα φανῇ ὄπως ἔκαστος τοῖς τοῦ οἰκοδεσπότου δοκίμοις ἀργυρίοις καὶ νομίσμασι λογικοῖς ἐχρήσατο. καὶ ἐλἠφθη γε ἐν τῇ παραβολῇ τὸ παράδειγμα ἀπὸ τῶν συναιρόντων δεσποτῶν λόγον μετὰ τῶν ἰδίων δούλων. Ἀκριβέστερον δὲ νοήσομεν τὸ τῆς παραβολῆς ἐν τούτος δηλούμενον μενον ἐρείσαντες αὑτῶν τὴν διάνοιαν τοῖς γινομένοις παρὰ τοῖς οἰκονομήσασι δεσποτικὰ χρήματα οἰκέταις καὶ λόγον περὶ αὐτῶν ἀπαιτουμένοις· ἔκαστος γὰρ ἐκείνων ἀπὸ τῶν δεσποτικῶν διαφόρως λαμβάνων χρημάτων κέχρηται αὐτοῖς ἤτοι εἰς δέον, ὤστε αὐξάνειν τὰ δεσποτικὰ χρήματα, ἤ ἀσώτως ἀναλίσκων εἰς ἄ μὴ δεῖ καὶ ἐκχέων ἀκρίως χωρὶς εὐλαβείας τὰ ἐγκεχειρισμένα. εἰσὶ δὲ οἴ τάδε μὲν καὶ τὰ τοσάδε καλῶς ᾠκονόμησαν χρήματα ἔτερα δὲ ἀπολωλέκασι, καὶ ματα ἔτερα δὲ ἀπολωλέκασι, καὶ ἡνίκα ἄν διδῶσι τὸν λόγον συναίροντος αὐτὸν τοῦ δεσπότου μετ' αὐτῶν, συνάγεται μὲν πόσον ἐζημιώθη ἔκαστος ἀριθμεῖται δὲ καὶ πόσον κέρδος προσήγαγε, καὶ κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ πῶς ᾠ κονόμησεν ἤτοι τιμᾶται ἤ ἐκπράσσεται ἤ ἔπὶ τινῶν μὲν συγχωρεῖται ἐπὶ τινῶν δ’ ἀφαιρεῖται. φέρε τοίνυν ἀπὸ τῶν εἰρημένων πρῶτον ἴδωμεν τὰ λογικὰ νομίσματα καὶ δόκιμα τοῦ δεσπόντου ἀργύρια, ἅπερ ὁ μέν τις πλείονα ἕτερος δ’ ἐλάττονα λαμβάνει. κατὰ γὰρ τὴν ἑκάστου δύναμιν ᾧ μὲν δίδονται »πέντε τάλαντα«, ὡς δυναμένῳ διοικεῖν τὰ τοσαῦτα, ἄλλῳ »δὲ δύο«, ὡς μὴ χωροῦντι τὰ τοῦ πρὸ αὐτοῦ, ἄλλῳ »δὲ ἕν«, ὡς καὶ τοῦ ἑτέρου ὑποδεεστέρῳ. ραί εἰσιν, ἢ αὗται μὲν περί τινων ἐν τοῖς ἑξῆς τοῦ εὐαγγελίου λέγονται, σἐσὶ δὲ καὶ ἄλλαι παρὰ τούτας; καὶ ἐπ’ ἄλλαις παραβολαῖς εὑρίσκονταί τινες, τῇ μὲν ὀφελέται δύο, ὁ μὲν πεντακοςίων ὁ δὲ πεντήκοντα δηναρίων, ἤτοι παῦτα πιστευθέντες καὶ κακῶς οἰκονομήσαντες (ἐλάττους τῇ δυνάμει τοῦ τὸ τάλαντον πεπιστευμένου), ἢ *** ὅτι μὲν εἰλήφασιν οὗτοι, οὐ μεμαθήκαμεν, ὅτι δὲ τοσοῦτον ὤφειλον, ἀπὸ τῆς παραβολῆς δεδιδάχθαι δοκοῦμεν. εὑρίσκονται καὶ ἄλλοι δέκα δοῦλοι πιστευόμενοι μνᾶς ἕκαστος ἀνὰ μίαν. καὶ εἴ τις δὴ κατανοήσαι τὸ ποικίλον τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς καὶ τὰς πολλῷ διαφερούσας ἀλλήλων εὐφυΐας καὶ ἀφυΐας εἰς πλείονας τῶν ἀρετῶν ἢ ἐλάττονας καὶ τάσδε τὰς ἀρετὰς ἢ τάσδε. τάχε ἂν ἐννοήσαι πῶς ἑκάστη ψυχὴ ἐλήλυθε μετά τινων τοῦ οἰκοδεσπότου νομισμάτων <εἰς τὸν κόσμον τοῦτον>, ἀναφαινομένων μετὰ τῆς τοῦ λόγου συμπληρώσεως καὶ τῆς ἑξῆς τῇ συμπληρώσει τοῦ λόγου ἐπιμελείας καὶ ἀσκήσεως, τῆς πρὸς τὰ δέοντα, ἢ ἐπιμελείας μὲν καὶ ἀσκήσεως. τῆς πρὸς ἀλλα δὲ ἤτοι χρήσιμα (ὁποῖά ἐστι τὰ ἐπιτηδεύματα), ἢ πῆ μὲν χρήσιμα πῆ δὲ οὐ χρήσιμα (ὁποῖά ἐστι τὰ μήτε πάντη ἀληθῆ δόγματα μήτε δι’ ὅλων ψευδῆ).
14.8Bu konuda şunu da araştıracaksın: Bütün insanlar bu kralın kulları olarak adlandırılabilir mi, yoksa bazıları, yani “önceden bildiği ve önceden belirlediği” kimseler kuldur, ötekiler ise kul değil, kullarla birlikte iş gören, bankacı denen kimseler midir? Ev sahibinin faiziyle tahsil edeceğini söylediği kimseler kulların dışında mıdır; bunlar yalnız Tanrı'ya saygıya yabancı olanlar mıdır, yoksa inananlardan bazıları da mı? Yalnız Söz'ün kâhyaları mı kuldur? Kral, kullarıyla hesaplaşırken kullardan ödünç almış olanlardan da, “yüz kor buğday” ya da “yüz bat zeytinyağı” ya da başka bir şey almış olsunlar, yani kralın ev halkının dışındakilerden de hesap sorar. Çünkü benzetmeye göre yüz kor buğday ve yüz bat zeytinyağı borçlu olan kişi, “haksız kâhya”nın kul arkadaşı değildir; “Efendime ne kadar borcun var?” sözünden bu anlaşılır, “efendimize” dememiştir.
Şunu da düşün: Her iyi ya da yerinde iş, kâra ve kazanca, kötü iş ise zarara benzer. Çok paranın kazancı başka, az paranın kazancı başkadır ve bunların fazlası azı değişiktir; iyi işlerde de buna benzer şekilde daha çok ya da daha az kazancın âdeta bir değerlemesi vardır. Bunları incelemesini yalnız Tanrı bilir; o, yatkınlığa, söze, işe ve elimizde olana yardım eden, elimizde olmayan şeylere bakarak hangi işin büyük, hangisinin daha az, hangisinin en az kazanç olduğunu hesaplar. Aynı şekilde zıt olanlarda da hesaplaşılırken hangi günahın büyük, hangisinin daha küçük zarar olduğu, hangisinin de deyim yerindeyse son meteliğin ya da son kuruşun zararı olduğu belirlenir.
İnsan krala benzeyen göklerin krallığı, bütün hayatın hesabını “herkes bedendeyken yaptıklarının iyi ya da kötü karşılığını almak için hepimizin Mesih'in yargı kürsüsü önüne çıkması gerektiğinde” görecektir. O zaman, hesaplaşılırken, “insanların söylediği her boş söz” de, birinin yalnız “öğrenci adına bir bardak soğuk su” içirmesi de hesaba geçirilecektir.
Ζητήσεις δὲ τούτοις, πότερον πάντες δύνανται ἄνθρωποι δοῦλοι τούτου λέγεσθαι τοῦ βασιλέως, ἢ τινὲς μὲν δοῦλοι, »οὓς προέγνω καὶ προώρισεν«, ἕτεροι δέ <οὐ δοῦλοι ἀλλ’> οἱ τοῖς δούλοις συμπραγματευόμενοι λεγόμενοι τραπεζῖται. καὶ οὕτω δὲ ζητήσεις, εἰ ἔξω τῶν δούλων εἰσὶν ἀφ’ ὧν μετὰ τόκων ἐκπράττειν ἐπαγγέλλεται ὁ οἰκοδεσπότης, οὐ μόνον ἀλλότριοι τῆς θεοσεβείας, ἀλλὰ καί τινες τῶν πιστευόντων. δοῦλοι δὲ μόνοι οἱ τοῦ λόγου οἰκονόμοι ***. συναίρων δὲ λόγον μετὰ τῶν δούλων ὁ βασιλεὺς ἀπαιτεῖ καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν δούλων δεδανεισμένους, εἴτε »ἑκατὸν κόρους σίτου«, εἴτε »ἑκατὸν βάδους ἐλαίου«, εἴτε ὅ τι δήποτε εἰληφότας τοὺς ἔξω τῆς τοῦ βασιλέως οἰκετίας· οὐ γὰρ σύνδουλος »τοῦ οἰκονόμου τῆς ἀδικίας« εὑρίσκεται κατὰ τὴν παραβολὴν ὁ τοὺς ἑκατὸν ὀφείλων τοῦ σίτου κόρους καὶ τοὺς ἑκατὸν τοῦ ἐλαίου βάδους, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ »πόσον ὀφείλεις τῷ κυρίῳ μου; « <καὶ οὐκ εἶπε· »τῷ κυρίῳ« ἡμῶν>. νόει δέ μοι ἑκάστην πρᾶξιν ἐοικέναι ἀγαθὴν μὲν ἢ καθήκουσαν κέρδει καὶ ἐπιγεννήματι, μοχθηρὰν δὲ ζημίᾳ· καὶ ὥσπερ ἐστί τι κέρδος πλειόνων ἀργυρίων καὶ ἄλλο ἐλαττόνων καὶ διαφόρως πλειόνων καὶ ἐλαττόνων καὶ διαφόρως πλειόνων καὶ ἐλαττόνων, οὕτως κατὰ τὰς καλὰς πράξεις οἱονεὶ συντίμηςίς ἐστι κερδῶν πλειόνων ἢ ἐλαττόνων [ὃ] *** τοῦ μόνου ἐπισταμένου τὰ τοιαῦτα ἐξετάζειν (ὁρῶντος ἀπὸ τῆς διαθίσεως καὶ τοῦ λόγου καὶ τῆς πράξεως καὶ τῶν συνεργούντων τοῖς ἐφ᾿ ἡμῖν ἐκ τῶν οὐκ ἐφ᾿ ἡμῖν) <καὶ> λογίσασθαι ποῖον μὲν ἔργον μέγα κέρδος ἐστί, ποῖον δὲ ἔλαττον, ποῖον δὲ ἐλάχιστον, οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐναντίων ποῖον μὲν ἁμάρτημα ἐν τῷ συναίρεσθαι λόγον τοῖς δούλοις εὑρίσκεται μεγάλη ζημία, ποῖον δὲ ἐδλάττων καὶ ποῖον (εἰ δεῖ οὕτως ὀνομάσαι) ζημία τοῦ ἐσχάτου λεπτοῦ ἢ τοῦ ἐσχάτου κοδράντου. ὅλου τοίνυν καὶ παντὸς τοῦ βίου συναίρεται ὑπὸ τῆς εἰρημένης βασιλείας τῶν οὐρανῶν (ὁμοιωθείσης ἀνθρώπῳ βασιλεῖ) λόγος, ὅτε »τοὺς πάντας ἡμᾶς παραστῆναι δεῖ ἔμπροσθεν τοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν εἴτε φαῦλον«· καὶ τότε, συναιρομένου λόγου, ἀχθήσεται εἰς τὸν συναιρόμενον λόγον καὶ »πᾶν ῥῆμα ἀργὸν ὃ ἂν λαλήσωσιν οἱ ἄνθρωποι« καὶ εἴ ποτέ τις ἐπότισε »ποτήριον ὕδατος ψυχροῦ μόνον εἰς ὄνομα μαθητοῦ«.
14.9Bunlar, Daniel'de yazılı olan “kitaplar açıldı ve mahkeme kuruldu” sözü gerçekleştiğinde olacaktır. Çünkü söylenen, yapılan ve düşünülen her şeyin âdeta bir kaydı tutulur ve her gizlimiz ilahi güçle açığa çıkacak, her örtülümüz açılacaktır. Öyle ki biri, hasmından kurtulmak için “çaba göstermemiş” bulunursa, hâkim, yargıç ve görevli eliyle hapse gider ve son kuruşu ödeyene kadar orada kalır. Oysa kim ondan “kurtulmaya çalışmış”, “hiç kimseye hiçbir şey borçlu olmayan” biri olarak, minayı on katına ya da beş katına çıkarmış, “beş talantı” ikiye katlamış ya da “ikiyi” dört yapmışsa, gereken karşılığı alır: efendisinin “sevincine girer”, “bütün malının başına” geçirilir, ya da “on şehir üzerinde yetkili ol” veya “beş şehir üzerinde yetkili ol” sözünü duyar.
Bunların, bu hayatın bütün zamanlarının hesabının görülmesi için uzun zaman gerektirdiğini sanmayalım; öyle ki kralın kullarının hesabı, dünyanın başından, bir değil birçok çağın sonuna dek olanlar bitinceye kadar zaman gerektirir sanılsın. Gerçek böyle değildir. Çünkü Tanrı, herkesin daha iyi ya da daha kötü yaptıklarını hissedebilmesi için, herkesin bütün zaman boyunca başına gelenleri hafızalarda canlandırmak isterse, bunu söze gelmez gücüyle bir anda yapabilir. Biz bir şeyi hatırlatmak istediğimizde söylediklerimizi ve hatırlatmak istediklerimize götüren şeyleri anlatmak için yeterli zamana muhtacız; ama Tanrı, bu hayatta yaptıklarımızı bize hatırlatmak istediğinde, yaptıklarımızın farkına varalım ve neden cezalandırıldığımızı ya da ödüllendirildiğimizi kavrayalım diye, bunu öyle yapmaz; bir anda yapar. Tanrı'nın bu konudaki gücünün hızına inanmayan kimse, gökten, yerden ve içlerindeki her şeyden oluşan bu koca yaratılışı yapmak için zamana muhtaç olmayan Tanrı'yı henüz anlamamıştır. Bunları altı günde yapmış gibi görünse de, “altı günde” sözünün “Gök ve yerin yaratılış kitabı budur” ve devamı yüzünden nasıl söylendiğini anlamak için kavrayışa ihtiyaç vardır. Şu halde cesaret edip söylemeliyiz ki beklenen yargının vakti zaman gerektirmez; dirilişin “bir anda, göz açıp kapayıncaya kadar” olacağı söylendiği gibi, sanırım yargı da öyle olacaktır.
Καὶ ταῦτα ἔσται, ἡνίκα ἂν <γίνηται> τὸ παρὰ τῷ Δανιὴλ γεγραμμένον τὸ »βίβλοι ἠενῴχυγσαν, καὶ κριτήριον ἐκάθισεν«. οἱονεὶ γὰρ πάντων τῶν λελαλημένων καὶ <τῶν> πεπραγμένων καὶ τῶν νενοημένων ἀναγραφή τις γίνεται, καὶ θείᾳ δυνάμει πᾶν κρυπτὸν ἡμῶν φανερωθήσεται καὶ πᾶν κεκαλυμμένον ἀποκαλυφθήσεται, ἵν’ ἐπὰν <μὲν> μὴ εὑρεθῇ τις δεδωκὼς »ἐργαςίαν ἀπηλλάχθαι« τοῦ ἀντιδίκου, ὁδεύσῃ διὰ τοῦ ἄρχοντος, τοῦ κριτοῦ καὶ τοῦ ὑπηρέτου ἐπὶ τὴν φυλακήν, ἕως τὸν ἔσχατον λεπτὸν ἀποδῷ, ἐπὰν δὲ ᾖ δοὺς »ἐργαςίαν ἀπηλλάχθαι« ἐκείνου καὶ »μηδενὶ μηδὲν« ὀφείλων, καὶ ἤδη τὴν μνᾶν δεκαπλασιάσας ἢ πενταπλασιάσας ἢ τὰ »πέντε τάλαντα« διπλασιάσας ἢ τὰ »δύο« τέσσαρα ποιήσας τύχῃ τῆς δεούσης ἀμοιβῆς, εἰσερχόμενος »εἰς τὴν χαρὰν τοῦ κυρίου« αὐτοῦ ἢ »ἐπὶ πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσιν αὐτοῦ« καθιστάμενος ἢ ἀκούων »ἴσθι ἐξουςίαν ἔχων ἐπάνω δέκα πόλεων« ἢ »ἴσθι ἐξουςίαν ἔχων ἐπάνω πέντε πόλεων«. ταῦτα δὲ ἡμεῖς μὴ ὡς χρόνου πολλοῦ δεόμενα, ἵνα συναρθῇ ἡμῖν περὶ τῶν ὅλων χρόνων τῆς ἐνταῦτθα ζωῆς λόγος, νομίζωμεν λέγεσθαι, ὥστ’ ἂν ὑπολαβεῖν τοῦ βασιλέως δούλων λόγον τοσούτου χρόνου δεῖσθαι τὰ πράγματα, ἕως ἐπὶ τὸ τέλος ἔλθῃ τὰ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ κόσμου ἕως τῆς συντελείας [τοῦ] αἰῶνος οὐχ ἑνός, ἀλλὰ καὶ πλειόνων αἰώνων ***. τὸ δὲ ἀληθὲς οὐχ οὕτως ἔχει. ἀθρόως γὰρ. βουληθεὶς ὁ θεὸς ἀναρριπίσαι ἐν ταῖς πάντων μηήμαις (ὑπὲρ τοῦ ἕκαστου τῶν ἰδίων συναισθηθῆναι κρεῖττον ἤ χεῖρον πεπραγμένων) πάντα τὰ παρ’ ὅλον τὸν χρόνον γενεημένα ἑκάστῳ, ποιήσαι ἄν δυνάμει ἀφάτῳ. οὐ γὰρ ὥσπερ ἡμεῖς βουλόμνενοι ὑπόμνησίν τινων ποιῆσαι δεόμεθα χρόνου διαρκοῦς πρὸς τὴν διέξοδον τῶν ὑφ’ ἡμῶν λεγομένων καὶ φερόντων εἰς ἀνάμνησιν ὧν βουλόμεθα ἀναμνῆσαι, οὕτως ὁ θεὸς βουληθεὶς ἡμᾶς ὑπομνῆσαι τῶν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ πεπραγμένων, ἵνα συναισθηθέντες ὧν πεποιήκαμεν καταλάβωμεν δι’ ἅ κολαζόμεθα ἤ τιμώμεθα, ποιήσαι ἄν. εἰ δέ τις τῷ τάχει τῆς τοῦ θεοῦ περὶ ταῦτα δυνάμεως ἀπιστεῖ, οὗτος οὐδέπω νενόηκε τὸν ποιήσαντα τὰ ὅλα θεὸν οὐ δεηθέντα χρόνων εἰς τὸ ποιῆσαι τὴν τηλικαύτην οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ <πάντων> τῶν ἐν αὐτοῖς κτίσιν. κἄν γὰρ δοκῇ ἐν ἕξ ἡμέραις ταῦταπεποιηκέναι, συνέσεως χρεία πρὸς τὸ νοῆσαι πῶς λέγεται τὸ ἐν ἕξ ἡμέραις διὰ τοῦτο· »αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς« καὶ τὰ ἑξῆς. τολημτέον οὖν καὶ λεκτέον, ὅτι ὁ τῆς προσδοκωμένης κρόσεως καιρὸς οὐ δεῖται χρόνων, ἀλλ’ ὡς ἡ ἀνάστασις λέγεται γίνεσθαι »ἐν ἀτόμῳ, ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ«, οὕτως (οἶμαι) καὶ ἡ κρίσις.
14.10Bundan sonra Hesaplaşmaya başlayınca, birçok talant borçlu bir kişi getirildi sözü hakkında konuşmak gerekir. Bana öyle geliyor ki bunun anlamı şudur: “Yargının başlama vakti” “Tanrı'nın evinden” başlar; Hezekiel'de de yazıldığı gibi, Tanrı cezalara memur meleklere “Kutsal yerimden başlayın” demiştir. Bu vakit “göz açıp kapama” gibidir. Hesaplaşmanın başlangıcı ise (bu, düşüncede kabul edilen bir başlangıçtır; önceki söylediklerimizi unutmadık) daha çok borçlu olanlardandır. Bu yüzden “hesaplaşırken” diye yazılmamış, Hesaplaşmaya başlayınca denmiştir: hesaplaşmanın başlangıcında birçok talant borçlu bir kişi getirildi. Çünkü bu kişi sayısız zarara uğramış, kendisine büyük şeyler emanet edilmiş, pek çok şey teslim edilmişken efendisine hiç kazanç getirmemiş, sayısız zarar etmiş ve böylece birçok talant borçlu olmuştur. Belki de “kurşun talantın” üzerinde oturan ve adı Kanunsuzluk olan kadının ardından çok kez gittiği için birçok talant borçluydu.
Bu yerde en büyük her günahın, ev sahibinin talantlarının zararı olduğunu düşün. Zina edenler, ahlâksızlar, oğlancılar, yumuşaklar, putperestler ve katiller böyle günah işlerler. Krala getirilen, birçok talant borçlu olan kişi belki de küçük hiçbir şey değil, hep büyük ve ağır günahlar işlemiştir. Onu insanlar arasında ararsan, belki “günah insanı”nı, “yıkım oğlu”nu, “Tanrı denen ya da tapınılan her şeye karşı duran ve kendini yükselteni” bulursun. İnsanların dışında ararsan, bu, kendisinin günahta etkin olmasına izin veren kaç insanı mahvettiyse o kadar talant borçlu olan iblisten başka kim olabilir? Çünkü “merhametli insan büyük ve değerlidir”; değerlidir, çünkü bir talant değerindedir: ya altından (bir talant altından yapılan kandillik gibi), ya gümüşten ya da akılla kavranan herhangi bir maddeden. Bunların simgeleri Tarihler Kitabı'nda yazılıdır; Davut'un sayısı verilen birçok talant zenginliği olmuştur: şu kadar talant altın, şu kadar talant gümüş ve orada anılan, Tanrı'nın tapınağının yapıldığı öteki maddeler.
Μετὰ ταῦτα λεκτέον εἰς τὸ ἀρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν λόγον, προσήχθη αὐτῷ εἷς ὀφειλέτης πολλῶν ταλάντων. ὅπερ τοιοῦτόν μοι δοκεῖ ἔχειν νοῦν· ὁ μὲν »καιρὸς τοῦ ἄρξασθαι τὸ κρίμα« ἐστὶν ἀρχόμενος »ἀπὸ τοῦ οἴκου τοῦ θεοῦ«, εἰπόντος (ὡς καὶ ἐν τῷ Ἰεζεκὴλ γέγραπται) τοῖς <ἀγγέλοις τοῖς> ἐπὶ τῶν κολάσεων τεταγμένοις· »ἀπὸ τῶν ἁγίων μου ἄρξασθε«, καὶ »ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ« ἐοικώς εἰσιν, ὁ δὲ τοῦ συναίρειν λόγον τὴν ἀρχὴν ἔχει (ἐπινοίᾳ λαμβανομένην· οὐ γὰρ ἐπιλελήσμεθα τῶν προειρημένων) ἀπὸ τῶν ὀφειλόντων πλείονα· διόπερ οὐ γέγραπται μὲν συναίροντος δὲ αὐτοῦ λόγον, εἴρηται δὲ ἀρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν προσηνέχθη (ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ συναίρειν αὐτὸν λόγον) εἷς ὀφειλέτης πολλῶν ταλάντων ὡς μυρία ὅσα ζημιωθεὶς καὶ μεγάλα μὲν ἐγκεχειρισμένος καὶ πιστευθεὶς πολλά, μηδὲν δὲ κέρδος προσαγαγὼν τῷ δεσπότῃ, ἀλλὰ μυρία ὅσα ζημιωθείς, ὥστε αὐτὸν ὀφείλειν πολλὰ τάλαντα. καὶ τάχα διὰ τοῦτο πολλὰ ὤφειλε τάλαντα, ἐπείπερ ἠκολούθησε πολλάκις τῇ ἐπὶ τὸ τάλαντον τοῦ μολίβου καθημέωῃ γυναικί, ᾖ ὄνομα Ἀνομία. νόει δὲ κατὰ τὸν τόπον ἕκαστον μέγιστον ὁμάρτημα ταλάντων εἶναι ζημίαν οἰκοδεστποτικῶν, καὶ τοιαῦτα ἁμαρτάνουσι πόρνοι, μοιχοί, ἀρσενοκοῖται, μαλακοί,εἰδωλολάτραι, φονεῖς. οὐδὲν οὖν τάχα μικρὸν ἀλλὰ πάντα μενάλα καὶ χαλεπὰ ἥμαρτεν ὁ προσαχθεὶς τῷ βασιλεῖ εἷς ὀφειλέτης πολλῶν ταλάντων, ὅντινα εἰ μὲν ἐν ἀνθρώποις ζητήσεις, ἴσως ἄν αὐτὸν εὔροις ὄντα τὸν ἄνθρωπον »τῆς ἁμαρτίας«, τὸν υἱὸν »τῆς ἀπωλείας«, τὸν ἀντικείμενον καὶ ἐπαιρόμενον »ἐπὶ πάντα θεὸν ἤ σέβασμα«· εἰ δὲ ἔξω ἀνθρώπων, τίς ἄν εἴη οὗτος ἤ ὁ διάβολος τοσ <αὐτα τάλαντα ὅσους> ἀνθρώπους ἀπολωλεκὼς δεξαμένους αὐτὸν ἐνεργοῦντα τὴν ἁμαρτίαν; »μέγα γὰρ ἄνθρωπος καὶ τίμιον ἀνὴρ ἐλεήμων«, τίμιον ὡς ταλάντου εἶναι ἄξιον ἤτοι χρυσοῦ (ὁποία ἡ λυχνία ἡ ταλαντιαία ἦν ἡ <ἐκ> χρυσοῦ) ἤ ἀργύρου ἤ ὁποίας δήποτε νοητῶς παραλαμβανομένης ὕπλης. ὧς σύμβολα ἐν τοῖς Λόγοις τῶν ἡμερῶν ἀναγέγραπται, Δαυΐδ πλουτήσαντος πολλοῖς ταλάντοις ὧν καὶ ὁ ἀριθμὸς δέδεικται, ταλάντοις χρυσοῦ τοσοῖσδε καὶ ἀργύρου τοσοῖσδε καὶ τῆς λοιπῆς ὀνομαζομένης ἐκεὶ ὕλης, ἐξ ἧς κατεσκεύασται ὁ τοῦ θεοῦ νεώς.
14.11Ama talantları ödeyecek gücü yoktu, çünkü onları yitirmişti; karısı, çocukları ve sahip olduğu her şey diye yazılı başka şeyleri vardı. Malıyla birlikte satılarak ödeme yapması mümkündü; onu satın alan, onun ve malının bedeliyle bütün borcu öderdi; o da artık kralın kulu değil, satın alanın kulu olurdu. Ama o, malıyla birlikte satılmamak ve kralın evinde kalmak için dil dökmektedir. Bu yüzden, kralın Tanrı olduğunu bilerek ona yere kapanıp tapınır ve şöyle der: Bana sabret, sana her şeyi ödeyeceğim. Herhalde girişken biriydi ve birçok talantlık önceki zararının bütün eksiğini sonraki işlerle kapatabileceğini görüyordu. Bu iyi kral, birçok talant borçlu kişiye bile acıdı ve onu o anda serbest bıraktı; ona dilediğinden fazlasını bağışladı. Çünkü borçlu, efendi sabrederse bütün borçlarını ödeyeceğine söz vermişti; ona acıyan efendi ise sabrederek tahsil etmek için değil, o anda onu yalnız salmakla kalmayıp tamamen serbest bıraktı ve bütün borcunu bağışladı.
Birçok talant için efendisinden sabır dileyen bu kötü kul ise merhametsizce davrandı. Çünkü kendisine yüz dinar borçlu olan bir kul arkadaşını bulup tuttu ve Borcun varsa öde diyerek boğmaya başladı. Yüz dinar için kul arkadaşını tutup boğması, onu serbest soluktan yoksun bırakması nasıl kötülüğün son haddi olmaz? Oysa birçok talant yüzünden kendisi ne tutulmuş ne boğulmuştu; önce karısı, çocukları ve malıyla satılması buyrulmuş, sonra yere kapanınca efendisi ona acıyarak onu serbest bırakmış ve bütün borcundan kurtarmıştı.
İsa'nın maksadına göre, efendisine değil de birçok talant borçlu olana yüz dinar borçlu olarak bulunan kul arkadaşın kim olduğunu; boğanı ve boğulanı görüp çok üzülen ve olup bitenlerin hepsini efendilerine açıkça bildiren kul arkadaşların kim olduğunu söylemek güçtür. Gerçekte bunların nasıl olduğunu, “kendi öğrencilerine özel olarak her şeyi” açıklayan İsa'dan başka kimsenin anlatamayacağını söylüyorum. O, kişinin yönetici kısmına işaret ederek benzetmedeki bütün karanlık, gizli, görünmeyen hazineleri açar ve bilgi ışığıyla aydınlatmak istediği kişiye bu benzetmenin bütün içeriğini açık ispatlarla bildirir. Öyle ki insan krala getirilen birçok talant borçlu kişinin ve devamının kim olduğunu ve ona yüz dinar borçlu olan öteki kişinin ve kalanının kim olduğunu göstersin; bu kişi yukarıda açıklanan “günah insanı” mıdır, iblis midir, yoksa ikisi de değil de başka bir insan ya da iblisin altındakilerden biri midir? Çünkü Tanrı'nın bilgeliğinin işi, kendilerine özgü nitelikleri olanlar ya da böyle niteliklerle nitelenmiş olanlar hakkında, ister görünmeyen güçlerde ister bazı insanlarda olsun, ilahi Ruh'un bir şekilde peygamberlikle yazdıklarını açıklamaktır.
Biz ise henüz Mesih'in zihniyle karışabilecek, bu kadarına kadar erişebilecek ve Ruh'la birlikte “her şeyi, Tanrı'nın derinliklerini bile” araştırabilecek yeterli zihni edinmemiş olduğumuzdan, bu konuda hâlâ belirsiz bir tasavvurla, burada birçok talant borcu yüzünden çıkarılanın benzetmede gösterilen tek bir kötü kula işaret ettiğini sanıyoruz.
Πλὴν μὴ ἔχων ἀποδοῦναι τὰ τάλαντα (ἀπολωλέκει γὰρ ταῦτα) ἔχει γυναῖκα καὶ τέκνα καὶ ἄλλα περὶ ὧς γέγραπται· πάντα ὅσα ἔχει. καὶ ἦν δυνατόν, πιπρασκόμενον αὐτὸν μετὰ τῶν ἰδίων εὐπορῆσαι, τοῦ ὠνησαμένου αὐτὸν καὶ πληρώσαντος διὰ τῆς τιμῆς αὐτοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ πᾶν τὸ ὄφλημα· καὶ οἷόν τε ἦν αὐτὸν μηκέτι μὲν εἶναι δοῦλον τοῦ βασιλέως, γίνεσθαι δὲ τοῦ ὠνησαμένου. καὶ ἐπιδικάζεταί γε τοῦ μῆ πραθεὶς ἅμα τοῖς ἴδίοις μένειν ἐν τῇ τοῦ βασιλέως οἰκίᾳ· διὸ πεσὼν προσκυνεῖ αὐτῷ (θεὸν ἐπιστάμενος τὸν βασιλέα) καὶ λέγει· μακροθύμησον ἐπ’ ἐμοί, καὶ πάντα ἀποδώσω σοι· ἦν γὰρ (εἰκὸς) καὶ δραστήροις, ὁρῶν ὅτι δύναται καὶ δευτέρων πράξεων ἀνπληρῶσαι πᾶν τὸ ἐνδεὲς ἀπὸ τῆς προτέρας ζημίας τῶν πολλῶν ταλάντοων. καὶ ὁ ἀγαθός γε βασιλεὺς οὗτος ἐσπλαγχνίσθη καὶ ἐπὶ τὸν ὀφειλέγην τῶν πολλῶν ταλάντων, καὶ τότε μὲν ἀπέλυσεν ἀυτόν, πλεῖόν τι χαρισάμενος αὐτῷ ἧς ἠξιώθη ἀξιώσεως. ὁ μὲν γὰρ ὀφειλέτης ἐπηγγείλατο μακροθυμήσαντι τῷ δεσπότῃ ἀποδοῦναι ἅπαντα τὰ ὀφειλήματα· ὁ δὲ σπλαγχνισθεὶς ἐπ’ αὐτῷ κύριος (οὐκ ἐπὶ τῷ ἀπολαβεῖν ἐκ τοῦ μακροθυμεῖν) τότε ἀφῆκεν αὐτὸν <οὐ> μόνον, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἀπέλυσεν, καὶ πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἀφῆκεν αὐτῷ. ὁ δὲ πονηρὸς δοῦλος οὗτος καὶ μακροθυμίαν ἀπὸ τοῦ δεστπότου αἰτήσας ἐπὶ τοῖς πολλοῖς ταλάντοις ἀνηλεῶς πεποίηκεν. εὐρὼν γὰρ ἕνα τῶν συνδούλων αὐτοῦ, ὅς ὤφελιεν αὐτῷ ἑκατὸν δηνάρια, κρατήσας αὐτὸν ἔπνιγε λέγων· ἀπόδος εἴ τι ὀφείλεις, πῶς δὲ οὐχ ὑπερβολὴν πονηρίας ἐπεδείξατο, δι’ ἑκατὸν δηνάρια κρατήσας τὸν σύνδουλον καὶ πνίγων καὶ ἀποστερῶν αὐτὸν ἐλευθέρας ἀναπνοῆς, αὐτὸς ἐπὶ τοῖς πολλοῖς ταλάντοις μήτε κρατηθεὶς μήτε πνιγείς, ἀλλὰ πρότερον μὲν κελευ- σθεὶς πραθῆναι ἅμα γυναικὶ καὶ τέκνοις καὶ τοῖς ἑαυτοῦ, ὕστερον δὲ (μετὰ τὸ προσκυνῆσαι) σπλαγχνισθέντος ἐπ’ αὐτῷ τοῦ κυρίου ἀπολυθεὶς καὶ περὶ πάσης ἀφεθεὶς τῆς ἀφελῆς; Καὶ ἔργον γε εἰπεῖν κατὰ τὸ βούλημα τοῦ Ἰησοῦ, τίς ἐστιν * * * ὁ εὐρεθεὶς σύνδουλος εἶς ὀφείλωψν, οὐ τῷ κυρίῳ ἑαυτοῦ ἀλλὰ τῷ πολλὰ ὀφείλοντι τάλαντα, ἑκατὸν δηνάρια, καὶ τίνες οἱ ἰδόντες τὸν μὲν πνίγοντα τὸν δὲ πνιγόμενον σύνδουλοι καὶ λυπηθέντες σφόδρα καὶ σαφῶς παραστήσαντες τῷ κυρίῳ ἑαυτῶν πάντα τὰ γενόμενα. ὡς μὲν οὖν <ἐπ’> ἀληθείας ἔχει τὰ πρόγματα, ἀποφαίνομαι μηδένα <δύνασθαι> διηγήσασθαι εἰ μὴ Ἰησοῦ, τοῦ »τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς κατ’ ἰδίαν«λύσαντος »πάντα«, ἐπισημήσαντος αὐτοῦ τῷ ἡγεμονικῷ καὶ ἀνοίγοντος τοὺς ἐν τ«παραβολῇ θησαυροὺς πάντας σκοτεινούς, ἀποκρύφους, ἀοράτους καὶ πληροφοροῦντος δι’ ἐναργῶν ἀποδείζεων ὃν βούλεται φωτίσαι τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως <πάντων> τῶν κατὰ τὴν παραβολὴν ταύτην, ἵν’ ἅμα τε παραστήσῃ τίς ὁ εἷς προσαχθεὶς τῷ βασιλεῖ ἀνθρώπῳ ὀφειλέτης πολλῶν ταλάντων καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ ὁ ὀφείλων τούτῳ τὰ ἑκατὸνν δηνάρια ἄλλος εἶς καὶ τὰ λοιπά, εἴτε δύναται εἶναι ὁ προαποδεδομένος »ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας« εἴτε καὶ ὁ διάβολος εἴτε μηδέτερος μὲν τούτων, ἄλλος δέ τις ἤτοι ἄνθρωπος ἤ τῶν ὑπὸ τὸν διάβολόν τις. ἔστι γὰρ τῆς σοφίας τοῦ θεοῦ ἔργον καὶ τὰ περὶ τῶν ἰδίως ποιῶν ἤτοι πεποιωμένων κατὰ τὰς τοιάσδε ποιότητας (εἴτε ἐν ἀοράτοις δυνάμεσιν, καὶ ἔν τισιν ἀνθρώποις) ἀποδοῦναι προφητευόμενα ὁπωσποτοῦν ὑπὸ τοῦ θείου πνεύματος ἀναγεγραμμένα. ὡς δὲ μηδέπων διαρκῆ νοῦν ἀναλαβόντες ἡμεῖς τὸν δυνάμενον ἀνακραθῆναι τῷ Χριστοῦ νῷ <καὶ> ἕως τῶν τοσούτων χωροῦντα φθάνειν καὶ μετὰ τοῦ πνεύματος »πάντα« ἐρευνᾶν »καὶ τὰ βάθη τοῦ θεοῦ«, οἰόμεθα, ἔτι ἀορίστως περὶ τῶν κατὰ τόν τόπον λαμβάνοντες φαντασίαν, ἐπί τινα ἕνα ἀναφέρεσθαι πονηρὸν δοῦλον διὰ τῆς παραβολῆς δηλούμενον τὸν ἐνταῦθα παριστάμενον περὶ τῆς τῶν πολλῶν ταλάντων ὀφειλῆς.
14.12Benzetmedeki insan kralın kullarıyla ne zaman hesaplaşmak istediğini ve söylenenlerin hangi vakte bağlanması gerektiğini incelemek gerekir. Çünkü bu, sonda ya da sonun ardından, beklenen yargı vaktinde oluyorsa, yüz dinar borçlu olanın, birçok talantı bağışlanan kişi tarafından boğulması nasıl açıklanacak? Yargıdan önce oluyorsa, o zamandan önce insan kralın kullarıyla hesaplaştığını kim gösterebilir?
Müjdecilerin açıklamasını yazmadığı her benzetme hakkında şöyle düşünmek gerekir: İsa “kendi öğrencilerine özel olarak her şeyi açıklıyordu”; İncil'i yazanlar benzetmelerin açıklamasını, bunlarda gösterilen şeyler yazının tabiatını aştığı için gizlediler. Bu benzetmelerin her birinin çözümü ve açıklaması öyleydi ki böyle benzetmeler hakkında “yazılacak kitapları dünya bile almazdı.” Dilerim benzetmelerin açıklamasının harflerini temizliği sayesinde alabilecek ve bunları “yaşayan Tanrı'nın Ruhu ile” içinde yazdırabilecek elverişli bir yürek bulunsun.
Ama biri şöyle diyecektir: Bazı şeylerin söylenemezliği ve sırlılığı yüzünden bunların yazıyı aşan şeylere işaret ettiğini söylerken, sonra da varsayım olsa bile, onların maksadını dikkatle anlamış gibi açıklamaya çalışırken dine saygısızlık etmiyor muyuz? Buna şöyle karşılık vermek gerekir: Bunları tam olarak anlayanlar ne yapmaları gerektiğini bilirler. Burada gösterilen şeylerin derinliğine erişmekten geride olduğumuzu kabul eden bizler ise, bu yer hakkında kısmen küçük bir kavrayışa sahip olsak da, şunu söyleyeceğiz: Çok uğraş ve araştırmayla, Tanrı'nın lütfuyla ya da içimizdeki nousun gücüyle bulduğumuzu sandığımız bazı şeyleri yazıya emanet etmeye cesaret etmiyoruz; bazı şeyleri ise kendi alıştırmamız ve okuyacakların yararı için bir ölçüde ortaya koyuyoruz.
Benzetmenin derinliği yüzünden bu kadar savunma yeter. Benzetmedeki insan kralın kullarıyla ne zaman hesaplaşmak istediği sorusuna gelince, bunun bildirilen sonda olacak gibi göründüğünü söyleyeceğiz. Bunu önümüzdeki İncil'in sonlarına doğru bir benzetme ile Luka'dan bir benzetme gösteriyor. Metni aktararak sözü uzatmayalım, isteyen Yazı'nın kendisinden alabilir; şunu söyleyelim: Matta'daki benzetme şunu gösterir: “Yolculuğa çıkan bir adam kullarını çağırıp mallarını onlara teslim etti”; birine beş, birine iki, birine bir talant verdi. Sonra onlar emanetleri konusunda işlerini yaptılar, “uzun zaman sonra o kulların efendisi geliyor” ve sözcüğü sözcüğüne “onlarla hesaplaşıyor” diye yazılmıştır. “Onlarla hesaplaşıyor” sözüne dikkat et, bunu Hesaplaşmaya başlayınca sözüyle karşılaştır ve gör: Ev sahibinin yolculuğu, “bedende bulunarak Rab'den uzakta bulunduğumuz” zamandır; “uzun zaman sonra o kulların efendisi geldiği” dönüşü ise sonda yargı vaktidir. Çünkü uzun zaman sonra “o kulların efendisi geliyor ve onlarla hesaplaşıyor” ve devamı oluyor.
Luka'daki benzetme ise daha açık gösterir: Soylu bir adam “uzak bir ülkeye krallık alıp dönmek üzere” giderken on kulunu çağırmış, “onlara on mina vermiş ve onlara: Ben gelene kadar ticaret yapın” demiştir. Bu soylu adam, kendi hemşehrileri tarafından nefret edilmiş, onlar “arkasından elçi” göndermişler, kendileri üzerine kral olmasını istememişler; ama o “krallığı alıp dönmüş ve parayı verdiği kullarının çağrılmasını söylemiş, ne kazandıklarını öğrenmek için.” Yaptıklarını görerek, minayı on mina yapanı “Aferin, iyi kul, en küçük şeyde sadık kaldın” diyerek övmüş ve ona yetki vermiştir. Minayı beş katına çıkaran başkasına ise birinciye verdiği övgüyü vermemiş ve öncekine verdiği gibi yetkiyi tanımlamamış, ona “Sen de” demiştir. Minayı mendile saklayana ise “Seni kendi ağzınla yargılayacağım, kötü kul” demiş ve “yanında duranlara: Minayı ondan alın ve on minası olana verin” buyurmuştur. Şimdi bu benzetme hakkında da kim demez ki “uzak bir ülkeye krallık alıp dönmek üzere” giden soylu adam, dünyanın ve içindekilerin krallığını almak için âdeta yolculuğa çıkan Mesih'tir? On minayı alanlar, kendilerine emanet edilen logosu idare etmekle görevlendirilenlerdir. İnsan olarak bu dünyada yaşadığı için onun hemşehrileri olan ve kral olmasını istemeyenler ise belki ona inanmayan İsrail'dir, belki de ona karşı ayaklanan milletlerdir.
Πότε δὲ ὁ (κατὰ τὴν παραβολὴν) βασιλεὺς ἄνθρωπος ἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ, ἄξιον ἐπισκέψασθαι, καὶ ἐπὶ τίνα καιρὸν χρὴ ἀναφέρειν τὰ λεγόμενα. εἰ μὲν γὰρ μετὰ τὴν συντέλειαν ἢ ἐπ᾿ αὐτὴν (κατὰ τὸν τῆς προσδοκωμένης κρίσεως τὰ περὶ τοῦ ὀφείλοντος ἑκατὸν δηνάρια καὶ πνιγομένου ὑπὸ τοῦ συγχωρηθέντος τὰ πολλὰ τὰ λαντα; εἰ δὲ πρὸ τῆς κρίσεως. πῶς ἂν δύναιτό τις παραστῆσαι πρὸ ἐκείνης συναιρόμενον λόγον ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἀνθρώπου μετὰ τῶν δούλων φρονεῖν περὶ πάσης παραβολῆς, ἧς μὴ ἀναγέγραπται ἡ διήγησις ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν, ὅτι καὶ Ἰησοῦς »τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς κατ’ ἰδίαν ἐπέλυε πάντα« ὅτι καὶ διὰ τοῦτο ἀπέκρυψαν οἱ τὰ εὐαγγέλια γράφοντες τὴν σαφήνειαν τῶν παραβολῶν, ἐπεὶ μείζονα ἦν τὰ κατ’ αὐτὰς δηλούμενα τῆς τῶν γραμμάτων φύσεως. καὶ ἦν γε ἑκάστη λύσις καὶ ἡ σαφήνεια τῶν τοιούτων παραβολῶν τοιαύτη. ὡς μηδὲ αὐτὸν »τὸν κόσμον χωρεῖν τὰ γραφόμενα« εἰς τὰς τοιαὐτας παραβολὰς »βιβλία«. γένοιτο δ’ ἀνευρεθῆναι καρδίαν ἐπιτηδείαν καὶ διὰ τὴν καθαρότητα χωροῦσαν τὰ γράμματα τῆς σαφηνείας τῶν παραβολῶν, ὥστε ἐν αὐτῇ γραφῆναι »πνεύμαιτ θεοῦ ζῶντος«. ἀλλ’ ἐρεῖ τις ὅιτ μήποτε ἀσεβοῦμεν οἹ θέλοντες (διατὸ ἀπόρρητόν τινων καὶ μυστικὸν) τῶν ὑπεράνω γραμμάτων εἶναι δηλωτικὰ ταῦτα 003C;καὶ> πειρώμενοι ταῦτα σαφηνίσαι, κἂν δοκῇ καθ’ ὑπόθεσιν. ὅτι ἔγνωμεν ἐπιμελῶς αὐτῶν τὸ βούλημα. λεκτέον δὲ καὶ πρὸς τοῦτο ὅτι οἱ μὲν ἀκριβῶς εἰληφότες αὐτὰ νοεῖν οἴδασι τὸ πρακτέον αὐτοῖς, ἡμεῖς δὲ οἱ ὁμολογοῦντες ἀπολείπεσθαι τοῦ δυνηθῆναι ἐπὶ τὸ βάθος φθάσαι τῶν δηλουμένων ἐν τούτοις, εἰ καί τινα βραχυτέραν περίνοιαν ἐπὶ ποσὸν λαμβάνομεν τῶν κατὰ τὸν τόοπον, φήσομεν ὅτι τινὰ μὲν ὧν ἐκ πολλῆς βασάνου καὶ ζητήσεως εὑρίσκειν δοκοῦμεν, εἴτε χάριτι θεοῦ εἴτε δυνάμει τοῦ ἐν ἡμῖν νοῦ, οὐ τολμῶμεν ἐμπιστεῦσαι γράμμασι. τινὰ δὲ γυμνασίας ἡμετέρασ καὶ τῆς τῶν ἐντευξομένων χάριν ἐπὶ ποσὸν ἐκτιθέμεθα. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀπολελογήσθω διὰ τὸ τῆς παραβολῆς βάθος· πρὸς δὲ τὸ πότε ἠθέλησεν ὁ τῆς παραβολῆς βασιλεὐς ἄνθρωπος συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ, φήσομεν ὅτι ἔοικεν περὶ τὸν κεκηρυγμένον γίνεσθαι. παριστᾶσι δὲ τοῦτο μία μέν πρὸς τοῖς τελευταίοις τοῦ προκειμένου εὐαγγελίου παραβολή, μία δὲ ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν. καὶ ἵνα μὴ αὐτὴν ἐκτιθέμενοι τὴν λέξιν μηκύνωμεν τὸν λόγον, δυναμένου τοῦ βουλομένου ἀπ’ αὐτῆς τῆς γραφῆς λαβεῖν, φήσομεν ὅτι ἡ μὲν κατὰ Ματθαῖον Joh. (IV, 467, 22f): γυμνάσωμεν τὰ παραβολή ἐστι δηλοῦσα ὅτι »ὡς ἄνθρωπος ἀποδημῶν ἐκάλεσε τοὺς ἰδίους δούλους καὶ παρέδωκεν αὐτοῖς τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῦ«, καὶ τινὶ μὲν πέντε, τινὶ δὲ δύο, τινί δὲ ἓν τάλαντον. εἶτ’ ἐκεῖνοι παποιήκασι περὶ τὰ ἐγκεχερισμένα, καὶ »μετὰ πολὺν χρόνον ἔρχεται ὀ κύριος τῶν δούλων ἐκείνων« καὶ αὐταῖς λέξεσι γέγραπται ὅτι »καὶ συναίρει μετ’ αὐτῶν λόγον«. <καὶ σον οὖν ὃ λέγει· »καὶ συναίρει μετ’ αὐτῶν λόγον«< καὶ σύγκρινον τῷ καὶ ἀρξαμένου δὲ αὐτοῦ συναίρειν, καὶ ὅρα ὅτι ἀποδημίαν μὲν ἐκάλεσε τοῦ οἰκοδεσπότου τὸν χρόνονμ καθ’ ὃν »ἐνδημοῦντες ἐν τῷ σώματι ἐκδημοῦμεν ἀπὸ τοῦ κυρίου«, ἐπιδημίαν δὲ αὐτοῦ, ὅτε »μετὰ πολύν χρόνον ἔρχεται ὁ κύριος τῶν δούλων ἐκείνων«, τὸν ἐπὶ συντελείᾳ ἐν τῇ κρίσει καιρόν· μετὰ γὰρ χρόνον πολὺν »ἔρχεται ὁ κύριος τῶν δούλων ἐκείνων καὶ συναίρει μετ’ αὐτῶν λόγον« καὶ τὰ ἑξῆς γίνεται. 1 Matth. 25, 14 – 15 – 10. 12f 22 Matth. 25, 19 ἡ δὲ κατὰ Λουκᾶν σαφέστερον παρίστησιν ὅτι εὐγενὴς ἄνθρωπος πορευεὶς »εἰς χώραν μακρὰν λαβεῖν ἑαυτῷ βασιλείαν καὶ ὑποστρέψαι«, πορευόμενος ἐκάλεσε δέκα δούλους καὶ »ἔδωκεν αὐτοῖς δέκα μνᾶν, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· πραγματεύσασθε ἐν ᾧ ἔρχομαι«. οὗτος δὲ ὁ εὐγενὴς ἄνθρωπος, μισούμενος ὑπὸ τῶν ἰδίων πολιτῶν ἀποστειλάντων »πρεσβείαν ὀπίσω αὐτοῦ«, οὐ θελόντων αὐτὸν βασιλεῦσαι ἐπ᾿ αὐτούς, ἐπανῆλθε λαβὼν »τὴν βασιλείαν καὶ εἶπεν φωνηθῆναι αὐτῷ τοὺς δούλους οἷς δεδώκει τὸ ἀργύριον, ἵνα γνῷ τί διεπραγματεύσαντο«. ἰδὼν δὲ ἃ πεποιήκασι, τῷ μὲν τὴν μνᾶν δέκα μνᾶς ποιήσαντι ἔπαινον ἀποδοὺς διὰ τοῦ »εὖγε, ἀγαθὲ δοῦλε ἵτι ἐν ἐλαχίστῳ πιστὸς ἐγένου«, δίδωσιν αὐτῷ ἐξουσίαν αὐτοῦ. καὶ ἄλλῳ <τῷ> τὴν μνᾶν πενταπλασιάσαντι τὸν μὲν ἔπαινον ὃν ἐπὶ τοῦ πρώτου ἔταξεν οὐκ ἀποδέδωκεν οὐδὲ τὸ ὄνομα τῆς ἐξουσίας ὡς ἐπὶ τοῦ προτέρου ὡρίσατο, εἶπε δὲ αὐτῷ· »καὶ σὺ τὴν μνᾶν ἀποδήσαντι ἐν σουδαρίῳ εἶπεν· »ἐκ τοῦ στόματός σου κρινῶ σε, πονηρὲ δοῦλε«, »καὶ τοῖς παρεστῶσιν εἶπεν· ἄρατε ἀπ᾿ αὐτοῦ τὴν μνᾶν καὶ δότε τῷ τὰς δέκα μνᾶς ἔχοντι«. τίς οὖν καὶ ἐπὶ ταύτης τῆς παραβολῆς οὐ φήσειὅτι ὁ μὲν εὐγενὴς ἄνθρωπος πορευθεὶς »εἰς χώραν μακρὰν λαβεῖν ἑαυτῷ βασιλείαν καὶ ὑποστρέψαι« ὁ Χριστός ἐστιν οἱονεὶ ἀποδημῶν ἐπὶ τῷ λαβεῖν τὴν βασιλείαν καὶ τοῦ κόσμου καὶ τῶν ἐν αὐτῷ, οἰ δὲ τὰς δέκα λαβόντες μνᾶς οἱ ἐγκεχειρισμένοι εἰσὶ διοικεῖν λόγον ὃν ἐπιστεύθηαν, οἱ δὲ πολῖται αὐτοῦ (ἐμπολιτευσαμένου <τούτῳ> τῷ κόσμῳ κατὰ τὸ ἐνηνθρωπηκέναι), οἱ μὴ θελήσαντες αὐτὸν βασιλεῦσαι, τάχα μὲν ὁ ἀπιστήσας αὐτῷ Ἰσραήλ ἐστι, τάχα δὲ καὶ τὰ ἀποστήσαντα αὐτῷ ἔθνη;
14.13Bunları, onun krallıkla birlikte dönüşünü sona bağlamak için söyledim: “Ne kazandıklarını öğrenmek için kullarının çağrılmasını söylediği” zaman. Bundan hareketle talant benzetmesinde de ve Kullarıyla hesaplaşmak isteyen sözünün de sona, yani “uzak bir ülkeye krallık alıp dönmek üzere gittiği” krallığı geri alıp artık kral olduğu zamana bağlandığını göstermek istiyorum. Dönüp “krallığı” alınca kullarıyla hesaplaşmak istedi; ve hesaplaşmaya başlayınca birçok talant borçlu bir kişi getirildi. Bu kişi, onun görevlendirdiği hizmetkârlar, sanırım melekler tarafından krala getirildi. Belki bu, krallığın altındakilerden biridir; kendisine büyük bir idare emanet edilmiş, onu iyi yönetmemiş, emanetleri saçıp savurmuş ve yitirdiği birçok talantın borçlusu olmuştur. Ödeyecek gücü olmadığından, kral onun, ortağı olup bazı çocuklara baba olduğu karısıyla birlikte satılmasını buyurur.
Akılla kavranan şeylerde baba, ana ve çocukları görmek sıradan iş değildir. Gerçek ne ise bu işi Tanrı bilir; bize de bunu verip vermediğine gücü yeten karar versin. Yine de bu yer hakkında şöyle düşünüyoruz: Yukarıdaki Yeruşalim Pavlus ve benzerlerinin anası olduğu gibi, Yeruşalim anaya benzer biçimde başkalarının da anası olabilir; örneğin Mısır'ın Syene'si ya da Memfis'i, başkalarının Sur ve Sayda'sı veya Yazılar'da adı geçen öteki şehirler. Yeruşalim “kocası” Mesih için süslenmiş gelin olduğu gibi, bu analar da kendilerini kura ile almış bazı güçlerin âdeta karıları ya da gelinleri olabilir. Yeruşalim'in ana, Mesih'in baba olarak çocukları bulunduğu gibi, Syene, Memfis, Sur ya da Sayda'nın ve bunların başına konan hükümdarların da baba olarak çocukları olabilir.
İnsan krala getirilen birçok talant borçlu kişinin de, açıkladığımız gibi, karısı ve çocukları vardır; kral önce bunların ve sahip olduğu her şeyin satılmasını buyurmuş, sonra acıyarak onu serbest bırakmış ve bütün borcunu bağışlamıştır. Bunu geleceği bilmediği için değil, biz olanı öğrenelim diye öyle yapmış olarak yazılmıştır. Açıkladığımız gibi karısı ve çocukları olan her biri, kral hesaplaşmaya geldiğinde hesap verecektir; kral krallığını alıp gelmiştir. Her biri Syene, Memfis, Sur, Sayda ya da benzeri bir yerin hükümdarı olarak borçlulara da sahiptir.
Bu kişi serbest bırakılıp bütün borcu bağışlanınca, kralın yanından çıkınca kul arkadaşlarından birini buldu ve devamı. Sanırım onu kralın yanından çıktığı için boğuyordu; çıkmasaydı kul arkadaşını boğmazdı. Sonra yazının titizliğine bak: Biri yere kapanıp tapınıyor, öteki yere kapanıyor ama tapınmıyor, yalvarıyor. Kral acıyıp onu serbest bıraktı ve bütün borcunu bağışladı; kul ise kul arkadaşına acımak bile istemedi. Kral bağışlamadan önce onun malıyla satılmasını buyurmuştu; bağışlanan ise öbürünü hapse attı. Dikkat et: Kul arkadaşlar iftira etmediler, söylemediler de, açıkça bildirdiler. Efendi önce paralar için “kötü” dememiş, bunu sonra kul arkadaşı için saklamıştır. Kralın ölçülülüğünü de gör: “Bana tapındın” demedi, “bana yalvardın” dedi. Artık onun malıyla satılmasını buyurmadı, kötülüğü yüzünden daha kötüsünü çeksin diye işkencecilere teslim etti. Bunlar, cezalara memur olanlardan başka kim olabilir?
Bu benzetmeyi kullanan heretiklere karşı da şuna dikkat et: Tanrı'nın öfkesini gösteren sözler yüzünden demiurgosu öfkeli diye suçluyorlarsa, bu kralı da suçlamaları gerekir, çünkü öfkelenip borçluyu işkencecilere teslim etmiştir. İsa'nın birini işkencecilere teslim edeceğini kabul etmek istemeyenlere de denmelidir: Ey sizler, bize açıklayın, kötü kulu işkencecilere teslim eden kral kimdir? Göksel Babam da size böyle yapacaktır sözüne dikkat etsinler. Aynı kişilere, on mina benzetmesinde iyi Tanrı'nın Oğlu'nun “Ama beni istemeyen o düşmanlarımı” ve devamını söylediği daha da fazla söylenebilir. Benzetmenin sonucu ise daha sade kimselere de uyar. Çünkü günahlarının bağışlanmasını alıp kardeşlerini bağışlamayan hepimizin, bağışlanıp kul arkadaşını bağışlamayanın başına gelenleri çekeceğimiz öğretilir.
Πλὴν ταῦτά μοι εἴρηται διὰ τὸ τὴν ἐπάνοδον αὐτοῦ ἀναφέρειν ἐλθόντος μετὰ τῆς βασιλείας ἐπὶ τὴν συντέλειαν, ὅτε »εἶπε φωνηθῆναι αὐτῷ τοὺς δούλους οἷς γνῷ τί διεπραγματεύσαντο«, καὶ διὰ τὸ ἐκ τούτου βούλεσθαι ἀποδεικνύναι καὶ τῆς περὶ τῶν ταλάντων παραβολῆς, ὅτι καὶ <τὸ> ὅστις ἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ ἀναφέρεται ἐπὶ τὴν συντέλειαν, ὅτε ἤδη βασιλεύς ἐστιν συντέλειαν, ὅτε ἤδη βασιλεύς ἐστιν ἀπολαμβάνων τὴν βασιλείαν, δι᾿ ἣν (καθ᾿ ἑτέραν παραβολὴν) »ἐπορεύθη εἰς χώραν μακρὰν λαβεῖν ἑαυτῷ βασιλείαν καὶ ὑποστρέψαι«. ὑποστρέψας οὖν καὶ λαβὼν »τὴν βασιλείαν« ἠθέλησε συνᾶραι λόγον μετὰ τῶν δούλων αὐτοῦ, καὶ ἀρξαμένου αὐτοῦ συναίρειν, προσηνέχθη εἷς ἀφειλέτης πολλῶν ταλάντων· προσηνέχθη δὲ ὡς βασιλεῖ ὑπὸ τῶν αὐτοῦ τεταγμένων λειτουργῶν οἶμαι ἀγγέλων. καὶ τάχα εἶς τίς ἐστιν τῶν ὑπὸ τὴν βασιλείαν ἐγχειρισθείς τινα οἰκονομίαν μεγάλην καὶ μὴ καλῶς αὐτὴν διοκήσας, ἀλλὰ διασκορπίας τὰ ἐγχειρισθέντα, ὡς ὀφειλέτην αὐτὸν γενέσθαι πολλῶν ταλάντων ὦν ἀπολώλεκεν. οὗτος δὴ τάχα μὴ ἐχων ἀποδοῦναι, κελεύεται ὑπὸ τοῦ βασιλέως πραθῆναι ἅμα τῇ γυναικί, ἀφ᾿ ἧς γέγονε κοινωνὸς ἀυτῇ πατήρ τινων τέκνων. ἔργον δὲ οὐ τὸ τυχόν ἐστιν ἰδεῖν ἐν νοητοῖς πατέρα καὶ μητέρα καὶ τέκνα. ὡς μὲν οὖν πρὸς τὸ ἀληθές, θεὸς ἄν εἰδείη τοῦτο τὸ ἔργον ὃ βούλεται· καὶ ἡμῖν δέ, εἴτε αὐτὸς δέδωκεν εἴτε μή, ὁ δυνάμενος κρινέτω. πλὴν ταιαῦτα κατὰ τὸν τόπον ὑπολαμβάνομεν ὅτι. ὥσπερ Ἰερουσαλὴμ μήτηρ ἐστὶ Παύλου καὶ τῶν παραπλησίων αὐτῷ ἡ ἄνω, οὔτως εἴη ἂν ἑτέρων μήτηρ, ἀνάλογου Ἱερουσαλὴν μητρί, φέρ᾿ εἰπεῖν Σοήνη τῆς Αἰγύπτου ἢ <Μίμφις, ἑτέρων δὲ Τύρος> καὶ Σιδὼν ἢ ὅσαι ὠνομάσθησαν ἐν ταῖς γραφαῖς πόλεις. εἶθ᾿ ὥσπερ Ἱερυσαλὴμ νύμφη ἐστὶ κεκοσμημένη »τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς« Χριστῷ, οὕτως εἶεν ἄν ἐκεῖναι αἱ μητέρες δυνάμεών τινων τῶν κεκληρωμένων αὐτὰς οἱονεὶ γυναῖκες ἢ νύμφαι. καὶ ὥσπερ ἐστί τινα τέκνα τῆς Ἱερουσαλὴμ ὡς μητρὸς καὶ Χριστοῦ ὡς πατρός, οὕτως εἴη ἄν τινα τέκνα Σοήνης ἢ Μέμφεως ἢ Τύρου ἢ Σιδῶνος καὶ τῶν ἐπιτεταγμένων αὐταῖς ἀρχόντων <ὡς πατέρων>. θεὶς ἀνθρώπῳ βασιλεῖ ὀφειλέτης πολλῶν ταλάντων ἔχει (ὡς ἀποδεδώκαμεν) γυναῖκα καὶ τέκνα, ὅτινα πρότερον μὲν ἐκέλευσε πραθῆναι ὁ βασιλεύς, ἐκέλευσε πραθῆναι ὁ βασιλεύς, πραθῆναι δὲ καὶ πάντα ἃ εἶχειν, ὅστερον δὲ σπλαγχνιστεὶς ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἀφῆκεν αὐτῷ, οὐκ ἀγνοῶν τὸ μέλλον, ἀλλ᾿ ἵνα ἠμεῖς μάθωμεν τὸ γεγενημένον, οὕτως ἀναγέγραπται πεποιηκέναι. ἕκαστος οὖν τῶν ἐχόντων (ὡς ἀπο- δεδώκαμεν) γυναῖκα καὶ τέκνα, λόγον ἀποδώσει, ἡνίκα ἂν ἔκθῃ ὁ βασιλεὺς συνᾶραι λόγον, λαβὼν »Σοήνης Μέμφεως ἢ Τύρου καὶ ἕκαστος αὐτῶν ἔχεδι, ὡς ἄρχων τινὸς <ἢ> Σοήνης ἢ Μέμφεως ἢ Τύρου ἢ Σιδῶνος ἤ τινος παραπλησίου, καὶ τοὺς ὀφειλέτας. οὗτος οὖν, ἀπολυθεὶς καὶ συγχωρηθεὶς πᾶσαν τὴν ἀφειλήν, ἐξελθὼν ἀπὸ τοῦ βασιλέως εὗρεν ἕνα τῶν συνδούλων αὐτοῦ καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ διὰ τοῦτο (οἶμαι) ἔπνιγεν, ἐπείπερ ἦν ἐξελθὼν ἀπὸ τοῦ βασιλέως· οὐκ ἄν γὰρ μὴ ἐξελθὼν ἔπνιγε τὸν σύνδουλον αὐτοῦ. εἶτα παρατήρει τὴν ἀκρίβειαν τῆς γραφῆς, ὅπως ὁ μὲν πεσὼν προσεκύνει, ὁ δὲ πεσὼν οὐ προσεκύνει ἀλλὰ παρεκάλει. | kαὶ ὁ μὲν βασιλεὺς σπλαγχνισθεὶς ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἀφῆκεν αὐτῷ, ὁ δὲ δοῦλος οὐδὲ ἐλεῆσαι ἠθέλησε τὸν σύνδουλον αὐτοῦ. κάκεῖνος μὲν <καὶ> πρὸς τῆς ἀφέσεως ἐκέλευσεν αὐτὸν πραθῆναι καὶ τὰ αὐτοῦ, ὁ δὲ συγχωρηθεὶς ἔβαλεν αὐτὸν εἰς τὴν φυλακήν. καὶ πρόσχες ὅτι οἱ σύνδουλοι οὐ διέβαλον ἢ εἰρήκασιν ἀλλὰ διεσάφησαν, ὅτι τὸ πονηρὲ οὐκ εἶπε κατ'ἀρχὰς περὶ τῶν χρημάτων, ἀλλ'ἐτήρησεν ὅστερον περὶ τοῦ συνδούδου. ἴδε δὲ καὶ τὸ μέτριον τοῦ βασιλέως. οὐκ εἶπε. προσεκύνησάς μοι, ἀλλά. παρεκάλεσάς με καὶ οὐκέτι <ἐκέλευσεν>αὐτὸν πραθῆναι καὶ τὰ αὐτοῦ, ἀλλὰ παρέδωκε τοῖς βασανισταῖς <ὡς πεισόμενον> τὸ χεῖρον διὰ τὴν πονηρίαν. τίνες δ'ἂν εἶεν οὖτοι ἢ οἱ ἐπὶ τῶν κολάσεων τεταγμένοι; ἃμα δὲ πρόσχες διὰ τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων χρωμένους τῇ παραβολῇ ὅτι, εἴπερ κατηγοροῦσι τοῦ δημιουργοῦ ὡς ὀργίλου διὰ τὰ ἐμφαίνοντα ὁργὴν θεοῦ ῥήματα, ἐχρῆν αὐτοὺς καὶ τοῦ βασιλέως τούτου κατηγορεῖν, ἐπείπερ ὁργισθεὶς παρέδωκε τὸν ὀφειλέτην τοῖς βασαωισταῖς. ἔτι δὲ λεκτέον τοῖς μὴ βουλομένοιςλ παραδίδοσθαί τινα ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ τοῖς βασανισταῖς ὅτι διηγήσασθε ἡμῖν, ὦ οὖτοι, τίς ὁ βασιλεὺς ὁ παραδιδοὺς τὸν πονηρὸν δοῦλον τοῖς βασανισταῖς; προσεχέτωσαν δὲ καὶ τῷ οὕτως οὖν ποιήσει καὶ ὑμῖν ὁ πατήρ μου ὁ οὑράνιος. τοῖς αὐτοῖς δὲ ἔτι μᾶλλον λεχθείη ἂν τὰ ἐν τῇ τῶν δέκα μνῶν παραβολῇ ὅτι ὁ τοῦ ἀγαθοῦ θεοῦ υἱὸς εῖπε. »πλὴν τοὺς ἐχθρούς μου ἐκείνους τοὺς μὴ θελήσαντάς με«καὶ τὰ ἑξῆς. τὸ συμπέρασμα μέντοι τῆς παραβολῆς καὶ τοῖς ἀπλουστέροις ἁρμοζει. πάντες γὰρ ὅμα διδασκόμεθα πείσεσθαι, οἱ ἄφεσιν ἀμαρτημάτων εἰληφότες καὶ μὴ συγχωροῦντες τοῖς ἀδελφοῖς, τὰ τοῦ συγχωρηθέντος καὶ μὴ συγχωρήσαντος τῷ <συν> δούλῳ.
14.14İsa bu sözleri bitirince. Önündeki sorunların her birini eksiksiz inceleyip hiçbirini eksik bırakmayan kişi, sözlerini tamamlamış olur. Eski ve Yeni Ahit'in bütün okumasına daha dikkatle bakan kişi bu konuda daha cesur hüküm verebilir. Eğer “bu sözleri bitirdi” ifadesi Musa ya da peygamberlerden hiçbiri için değil, yalnız İsa için kullanılmışsa, biri cesaretle diyebilir ki sözleri yalnız İsa bitirmiştir; o, işlere son vermek ve “eskilere denmişti” ve devamı yoluyla kanunun eksiğini tamamlamak için gelmiştir; yine “peygamberler aracılığıyla söylenenler yerine gelsin” diye. Bu ifade bir yerde onlar için de yazılmışsa, onların bitirdiği sözleri Kurtarıcı'nın bitirdikleriyle karşılaştırıp aralarındaki farkı bulur. Orada da şu sorulabilir: “Bitirdi” ifadesi, ilahi vahiy olarak söylenenler için mi, Musa ya da peygamberlerden birinin söyledikleri için mi, yoksa her ikisi için mi kullanılmıştır? Çünkü dikkatli inceleme, “ruhani şeyleri ruhani şeylerle” karşılaştırmayı bilenlere ve bu yüzden “insan bilgeliğinin öğrettiği sözlerle değil, Ruh'un öğrettikleriyle” konuşanlara büyük fikirler verir.
Başka biri “bitirdi” (etelesen) sözünü daha ince anlayarak bunun daha sırlı şeyler için kullanıldığını söyleyebilir: Nasıl ki biri “kendi uyruklarına sırlar ve ayinler verdi” diye övülmez şekilde söylenir, biri ise Tanrı'nın sırlarını lâyık olanlara verir ve bu sırlara uygun ayinler vardır; bu yoruma göre İsa onları sırra erdirerek ayin yapmıştır. Bu ayin sayesinde sözler o kadar güçlü çıkmıştır ki İsa'nın “Müjdesi bütün dünyada” duyurulmuş ve ilahi ayin sayesinde, Kurtarıcı'nın söylediği gibi Baba'nın Oğul'a çektiği her ruha hâkim olmuştur: “Beni gönderen Baba çekmedikçe kimse bana gelemez.” Bu yüzden, Tanrı'nın lütfuyla Müjde'yi duyuranların sözü ve “vaazı bilgeliğin ikna edici sözleriyle değil, Ruh'un ve gücün ispatıyla” olmuştur; İsa'nın öğretisinin sözleri onlarda tamamlanmıştır.
Sen de “bitirdi” sözünün kaç kez ve ne hakkında söylendiğini gözleyeceksin. Mutluluk sözleri ve bütün öğreti için söylenen örneği alacaksın; onlardan sonra “İsa bu sözleri bitirince bütün halk onun öğretisine şaştı” denir. Şimdi de İsa bu sözleri bitirince sözü, en yakın olarak “Göklerin krallığı, kullarıyla hesaplaşmak isteyen bir insan krala benzer” diyen en sırlı benzetmeye, ayrıca bundan önce yazılanlara bakar.
Καὶ ἐγένετο ὅτε ἐτέλεσεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους (19,1[—2]). Ὁ ἕκαστον τῶν προκειμένων προβλημάτων ἐντελῶς διεξιών, ὡς μηδὲν αὐτῶν ἐνδεὲς καταλιπεῖν, οὖτος τελεῖς τοὺς ἐσυτοῦ λό0γους. θαρσαλεώτερον δ'αὖ τις ἀποφανεῖται περὶ τούτου προσέχων ἐπιμελέστερον πάσῃ ἀναγνώσει παλαιᾶς καὶ καινῆν διαθήκης. ἐὰν γὰρ ἐπὶ μηδενὸς ᾖ τεταγμένον τὸ ἐτέλεσε τοὺς λόγους τούτους, ἢ Μωσέως ἤ τινος τῶν προφητῶν, ἀλλ'ἢ μόνου τοῦ Ἰησοῦ,λ τότε τολμήσας ἄν τις εἴποι ὅτι μόνος ἐτέλεσε τοὺς λόγους ὁ Ἰησοῦς, ὁ ἐλθὼν τέλος ἐπιθεῖναι τοῖς πράγμασι καὶ πληρῶσαι τὸ ἐνδεὲς τοῦ νόμου διὰ τοῦ »ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις« καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ πάλιν. »ἵνα πληρωθῇ τὰ εἰρημένα διὰ τῶν προφητῶν«. εἰ δέ που γέγραπται καὶ ἐν ἐκείνοις, τότε ἂν συνεξετάζοι καὶ τελεσθέντας ὑπ' ἐκείνων λόγους τελεσθεῖσαιν ὑπὸ τοῦ σωτῆρος, ἵνα εὕρῃ τὴν διαφορὰν αὐτῶν πρὸς ἀλλήλους, καίτοιγε κἀκεῖ ξητηθείη ἄν, εἰ ἐπὶ τῶν κατὰ χρηματισμὸν λεγομένων κεῖται τὸ ἐτέλεσεν, ἢ ἐπὶ τῶν Μωσέως ἢ τινος τῶν προφητῶν εἰρημένων ἢ ἐπὶ συναμφοτέρων. ἡ γὰρ ἐπιμελὴς τήρησις μέγιστα ἂν ὑποβάλλοι νοήματα τοῖς ἐπισταμένοις »πευματικὰ πνευματικοῖς«συγκρίνειν καὶ διὰ τοῦτο λαλοῦσιν »οὐκ ἐν διδακτοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις, ἀλλ'ἐν διδακτοῖς πνεύματος«. ἄλλος δ' ἄν τιςς περιεγότερον ἀκούων τοῦ ἐτέλεσεν, τεταγμένου ἐπὶτῶν μυστικωτέρων΄(καθὸ ὁ μέν τις »παρέδωκε τοῖς ὑποχειρίοις μυστήρια καὶ τελετὰς« οὑκ ἐπαινετῶς, ὁ δέ τις μυστήρια θεοῦ τοῖς ἀξίοις, καὶ ἀνάλογον τοῖς τοιούτοις μυστηρίοις τελετὰς) εἴποι ὅτι τελετὴν ἐποίησε μυήσας αὐτούς, δἰ ἣν τελετὴν ἀνεφάνησαν οἱ λόγοι δυνατοί, ὡς κηρυχθῆναι »τὸ εὐαγγέλιον« Ἰησοῦ »ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ« καὶ κρατῆσαι διὰ τὴν θείαν τελετὴν πάσης ψυχῆς, ἢν ἔλεκει ὁ τελετὴν πάσης ψυχῆς, ἢν ἔλκει ὁ πατὴρ τὸν υἱὸν κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ σωτῆρος. »οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς με ἐὰν μὴ ὁ πατὴρ ὁ πέμψας με ἑλκύσῃ αὐτόν«. διὰ τοῦτοδὲ καὶ ὁ λόγος τῶν χάριτι θεοῦ προσβευόντων τὸ εὐαγγέλιον καὶ»τὸ κἠσυόντων τὸ ἐαγγέλιον καὶ »τὸ κήρυγμα« αὐτῶν »οὐκ ἐν πειθοῖ σοφίας«γέγονε »λόγων, ἀλλ'ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως«, οἶς ἐτελέσθησαν οἱ λόγοι τῆς διδασκαλίας Ἰησοῦ. καὶ σὺ μὲν οὖν τηρήσεις, ὁσάκις εἴρηται τὸ ἐτέλεσε καὶ ἐπὶ τίσι. λήψῃ δὲ παράδειγμα τὸ ἐπὶ τοῖς μακαρισμοῖς καὶ ὅλῃ τῇδιδασκαλίᾳ λελεγμένον, οἶς ἐπιφέρεται. »καὶ ἐγένετο ὅτε ἐτέλεσεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους, ἐξεπλήσσοντο πάντες οἱ ὅχλοι ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ«. Ἀναφέρεται δὲ καὶ νῦν τὸ ἐτέλεσεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους προσεχῶς μὲν ἐπὶ τὴν μυστικωτάτην παραβολήν, καθ' ἣν »ὡμοιώθη ὁ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ βασιλεῖς, ὅστις ἠθέλησε συνπαραι λόγον μετα τῶν δούλων αὐτοῦ«, ἔτι δὲ ταύτης ἀνωτέρω τέρω εἰς τὰ πρὸ αὐτῆς ἀναγεγραμμένα.
14.15İsa bu sözleri Galile'de Kefarnahum yakınlarında söyleyip bitirince oradan ayrıldı ve Galile'den başka olan Yahudiye sınırlarına geldi. Yahudiye'nin ortasına değil, âdeta uçlarına, sınırlarına geldi. Orada büyük kalabalıklar ardından gitti ve onları Yahudiye sınırında, Şeria'nın ötesinde, insanlara vaftizin verildiği yerde iyileştirdi. Yalnızca ardından giden kalabalıklarla, her şeyi bırakıp ardından giden Petrus ve ötekiler arasındaki farkı, ayrıca “kalkıp ardından giden” Matta'yı göz önünde tutacaksın. O yalnızca ardından gitmedi, “kalkıp” gitti; “kalkıp” eklemesi büyük bir eklemedir. Demek ki her zaman, kalabalıklar gibi, ne kalkıp ardından giden ne de önceki her şeyi bırakan pek çok kişi vardır; kalkıp her şeyi bırakarak ardından gidenler ise azdır ve onlar “yeniden doğuşta” “on iki taht üzerinde” oturacaklardır. Yine de iyileşmek isteyen, İsa'nın ardından gitsin.
πλὴν ὅτε ἐτέλεσεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους, λαλήσας αὐτοὺς ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ περὶ τὴν Καφαρναούμ, τότε μετῆρεν ἐκεῖθεν καὶ ἦλθεν εἰς τὰ τῆς Ἰουδαίας ὅρια, ἕτερα τυγχάνοντα παρὰ τὴν Γαλιλαίαν. ἦλθε δὲ ἐπὶ τὰ ὅρια τῆς Ἰουδαίας καὶ οὐκ ἐπὶ τὰ μέσα, ἀλλ’ οἱονεὶ τὰ ἄκρα· ἔνθα ἀκολούθησαν αὐτῷ ὄχλοι πολλοί, οὕς ἐθεράπευσεπαρ’ α<ὐτοῖς> τοῖς ὁρίοις τῆς Ἰουδαίας πέραν τοῦ Ἰορδάνου, ἔνθα τὸ βάπτισμα ἐδίδοτο <ἀνθρώποις>. τηρήσεις δὲ διαφορὰν ὄχλων ἁπλῶς ἀκολουθησάντων καὶ Πέτρου καὶ τῶν ἄλλων ἀφέντων πάντα καὶ ἀκολουθησάντων καὶ Ματθαίου, ὅς »ἀναστὰς ἠκολούθησεν αὐτῷ«. οὐχ ἁπλῶς ἠκολούθησεν, ἀλλ’ »ἀναστάς«· μεγάλη γὰρ ἡ προσθήκη τὸ »ἀναστάς«. εἰσὶν οὖν ἀεὶ οἱ μὲν (ὡς ὄχλοι) πολλοὶ ἀκολουθοῦντες, μήτε ἀναστάντες ἵνα ἀκολουθήσωσι μήτε ἀφέντες πάωτα τὰ πρότερα· ἀλίγοι δὲ οἱ ἀναστάντες καὶ οἱ <πάντα ἀφέντες> ἀκολουθήσαντες, οἵ καὶ καθεδοῦνται [οἱ] »ἐν τῇ παλιγγενεσίᾳ« »ἐπὶ δώδεκα θρόνους«. πλὴν εἰ βούλεταί τις θεραπευθῆναι, ἀκολουθησάτω τῷ Ἰησοῦ.
14.16Bundan sonra şöyle yazılmıştır: Ferisiler onu denemek için yanına gelip dediler ki: İnsanın karısını her sebepten boşaması câiz midir? (Markos da buna denk bir şey yazmıştır.) Demek ki İsa'ya gelip soru soranlar arasında onu deneyerek soranlar vardı. Böyle yüce Kurtarıcımız denendiğine göre, öğretmekle görevli öğrencilerinden hangisi, kimilerinin öğrenme sevgisinden değil de deneme isteğiyle soru sorarak kendisini denemesine kızabilir? Ferisilerin ve başkalarının (bir kanun uzmanının, belki de yazıcıların) İsa'mızı denedikleri yerleri bir araya getirirsen çok şey bulabilirsin; öyle ki onu deneyenler hakkındakileri toplayarak incelemeden bu tür sözler için yararlı bir şey bulasın.
Yine de Kurtarıcı, kendisini deneyenlere bile dine uygun öğretilerle cevap verir. Onlar İnsanın karısını her sebepten boşaması câiz midir? dediler; o da cevap verip dedi ki: Yaradan'ın başlangıçtan erkek ve dişi yarattığını okumadınız mı? ve devamı. Sanırım Ferisiler bu sözü, ne derse desin onu yakalamak için öne sürüyorlardı. “Câizdir” deseydi, her önüne gelen sebeple evlilikleri çözüyor diye suçlarlardı; “Câiz değildir” deseydi, günahlara rağmen bir kocanın karısıyla birlikte yaşamasına izin veriyor diye. Vergi konusunda olduğu gibi nasıl kusursuz ve bilgece cevap vereceğini görmüyorlardı. Orada “verin” deseydi, Tanrı'nın halkını insanlara tabi kılıyor ve Tanrı'nın kanununa değil Romalılara yakın duruyor diye suçlarlardı; “vermeyin” deseydi, savaş ve ayaklanma çıkarıyor, böyle büyük bir orduya karşı duramayacak olanları kışkırtıyor diye.
Nasıl kusursuz cevap verdiğine bak: Önce karısını her sebepten boşamayı reddediyor, sonra boşanma belgesi hakkındakilere cevap veriyor. Çünkü her sebebin evliliği makul biçimde çözmediğini ve erkeğin karısıyla “daha zayıf bir kap olarak ona saygı göstererek” yaşaması ve günahlarındaki “yüklerini” taşıması gerektiğini görüyordu. Musa'nın yazılarıyla övünen Ferisileri Yaratılış'ta yazılı olanlarla utandırıyor: Yaradan'ın başlangıçtan erkek ve dişi yarattığını okumadınız mı? ve devamı. İkisi tek beden olacak sözüne de “tek beden” sözünün devamı olan şu öğretiyi ekliyor: Öyle ki artık iki değil, tek bedendirler. Tanrı'nın birleştirdiğini insan ayırmasın sözü de karısını her sebepten boşamamak için utandırıcıdır.
İncil'de Yaratılış'tan aktarılan sözlerde, ardı ardına yazılmış şeylerin söylenmediğine dikkat edilmelidir. Bana kalırsa bunlar aynı kişiler hakkında da söylenmemiştir; yani Tanrı'nın suretine göre yaratılanlar ile yerin tozundan ve Âdem'in kaburgalarından birinden yaratılanlar hakkında. Çünkü “erkek ve dişi yarattı” sözü surete göre yaratılanlar hakkındadır. “Bu yüzden insan babasını ve anasını bırakacak” ve devamı ise surete göre yaratılanlar hakkında değildir; çünkü “Rab Tanrı yerden toz alarak insana şekil verdi” ve kaburgasından yardımcıyı yaptı ki bu onlardan sonradır. Şuna da dikkat et: Surete göre yaratılanlar için “koca ve karı” değil, “erkek ve dişi” denmiştir. Bunu İbranicede de gözledik: Koca “is” sözcüğüyle, erkek “zakhar” sözcüğüyle; karı “essa” sözcüğüyle, dişi “unkeba” sözcüğüyle gösterilir. Koca da denmez; üstün olanlara erkek, ikincilere dişi denir. Ama insan babasını ve anasını bırakırsa dişiye değil, karısına bağlanır ve koca ile karı tek beden olduğundan, tek beden olurlar.
Sonra Tanrı'nın birleştirdiklerinde, Tanrı tarafından birleştirilmeye lâyık olarak ne bulunması gerektiğini tasvir ederek Kurtarıcı şöyle ekliyor: Öyle ki artık iki değildirler. Kocayla karı arasında uyum, ahenk ve birlik bulunduğu yerde, biri yöneten, öteki “O sana hâkim olacak” sözüne uyan olarak, böyleleri hakkında gerçekten artık iki değildirler denebilir. Sonra “Rab'be bağlanan” kişinin onunla “tek ruh” olması saklı tutulmalı olduğundan, Tanrı'nın birleştirdikleri hakkında artık iki değildirler sözünden sonra tek bedendirler denmiştir. İkiyi bire bağlayan Tanrı'dır, artık iki olmasınlar diye; “kadını erkeğe Tanrı uydurur.” Tanrı birleştirdiği için, Tanrı'nın birleştirdiklerinde bir lütuf vardır. Pavlus bunu bilerek, temiz bekârlığın lütuf olması gibi Tanrı'nın logosuna göre evliliğin de lütuf olduğunu söyler: “Herkesin kendim gibi olmasını isterim, ama herkesin Tanrı'dan kendine özgü lütfu vardır, biri öyle, biri böyle.” Tanrı'nın birleştirdikleri, “Ey kocalar, Mesih'in kiliseyi sevdiği gibi karılarınızı sevin” sözünü hem düşünür hem yaparlar.
Kurtarıcı, Tanrı'nın birleştirdiğini insanın ayırmamasını buyurmuştur. İnsan ise Tanrı'nın birleştirdiğini ayırmak ister; bu, sağlam “imandan” uzaklaşıp “aldatıcı ruhlara ve daimōnların öğretilerine, vicdanları dağlanmış yalancıların ikiyüzlülüğüne kulak verip” yalnız zinayı değil “evlenmeyi de yasaklayanlar” olduğunda olur. O zaman Tanrı'nın takdiriyle birleşmiş olanları da ayırır. Kurtarıcı'nın Ferisilere cevabında öğrettiği gibi, erkek ve dişi, koca ve karı hakkındaki sözler bu şekilde gözetilerek bunlar söylenmiş olsun.
Μετὰ τοῦτο γέγραπται ὅτι προςῆλθον αὐτοῷ οἱ Φαρισαῖοι περάζοντες αὐτὸν καὶ λέγοντες· εἰ ἔξεστιν ἀνθρώπῳ ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα αὐτοῦ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν; (τὸ ἰσοδυναμοῦν ἀνέγραψε καὶ ὁ Μᾶρκος) (19, 3 [—12]). Οὐκοῦν τῶν προσιόντων καὶ πυνθανομένων τῷ Ἰησοῦ ἦσάν τινες οἵ πειράζοντες ἐπηρώτων αὐτόν· πειραζομένου δὲ τοῦ τηλικούτου σωτῆρος ἡμῶν, τίς ἄν τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἀγανκτοίη, τεταγμένος εἰς διδασκαλίαν, ἐπὶ τῷ πειράζεσθαι ὑπό τινων καὶ πυνθανομένων οὐκ ἐκ φιλομαθείας, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ πειράζειν ἐθέλειν; πολλὰ δ’ ἄν ἐπὶ τὸ αὐτὸ συναγαγὼν εὕροις, ἐν οἷς ἐπείρασαν τὸν Ἰησοῦν ἡμῶν οἱ Φαρισαῖοι καὶ ἄλλοι παρὰ τούτους (ὡς νομικός τις, τάχα δὲ καὶ γραμματεῖς), ἕν’ ἐπὶ τὸ αὐτὸ τὰ περὶ τῶν πειραζόντων αὐτὸν συναγαγών, εὕροις τι [τὰ περὶ τῶν πειραζόντων αὐτὸν] ἐκ τῆς ἐξετάσεως χρήριμον εἰς τὸ εἶδος τῶν λόγων τούτων. πλὴν ὁσωτὴρ καὶ τοῖς πειράζουσιν ἀποκρίνεται δόγματα <εὐσεβείας>· οἱ μὲν γὰρ ἔλεγον· εἰ ἔξεστιν ἀνθρώπῳ ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα αὐτοῦ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν; ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν· οὐκ ἀνέγνωτε ὅτι ὁ κτίσας ἀπ’ ἀρχῆς ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς; καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ οἶμαι, ὅτι κατὰ τοῦτο προέτεινον τὸν λόγον οἱ Φαρισαὶοι τοῦτον, ὡς ἐπιληψόμενοι αὐτοῦ, ὅ τι ποτ’ ἄν εἴπῃ· οἷον εἰ μὲν εἶπεν· ἔξεστιν, ἐνεκάλεσαν <ἄν> αὐτῷ ὡς ἐπὶ τοῖς τυχοῦσι κιαλύοντι τοὺς γάμους· εἰ δέ· οὐκ ἔξεστιν, ὡς καὶ μετὰ ἁμαρτημάτων ἐπιτρέποντι συνοικεῖν ἄνδρα γυναικί. <οὐχ ἑώρων δὲ τὶνα τρόπον ἀνεπιλήπτως καὶ σοφῶς αὐτοῖς ἀποκρινεῖται>, ὡς ἐπὶ τοῦ κήνσου· εἰ μὲν γὰρ εὶπε διδόναι, ἐνεκόλεσαν <ἄν> ὡς ὑποτάσσοντι τὸν λαὸν <τοῦ θεοῦ ἀνθρώποις καὶ προσποιοῦντα αὐτὸν> τοῖς Ῥωμαίοις καὶ οὐ τῷ νόμῳ τοῦ θεοῦ, εἰ δὲ μὴ διδόναι, ὡς πόλεμοον ἐμποιοῦντι καὶ στάσιν καὶ διεγείροντι τοὺς μὴ δυναμένους στῆναι πρὸς τηλικαύτην στρατιάν. [οὐχ ἑώρων δὲ τίνα τρόπον ἀνεπιλήπτως καὶ σοφῶς αὐτοῖς ἀποκρίνεται]. <ὅρα δὲ πῶς ἀνεπιλήπτως ἀπεκρίνατο> πρότερον μὲν ἀποφάσκων τὸ ἀπολύειν τὴν γυναῖκα κατὰ πᾶσαν αἰτίαν, δεύτερον δὲ ἀποκρινόμενος πρὸς τὰ περὶ τοῦ βιβλίου τοῦ κατὰ τὸ ἀποστάσιον ***. ἑώρα γὰρ ὅτι οὐ πᾶσα αἰτία εὐλογως λύει γάμον, καὶ ὅτι δεῖ τὸν ἄνδρα συνοικεῖν τῇ γυναικὶ »ὡς ἀσθενεστέρῳ σκεύει ἀπονέμοντα τιμὴν« καὶ βαστάζοντα αὐτῆς τὰ ἐν ἁμαρτήμασι »βάρη«. καὶ δυσωπεῖ ἐκ τῶν ἐν τῇ Γενέσει ἐγγεγραμμένων τοὺς ἐπὶ τοῖς Μωσέως γράμμασιν αὐτχοῦντας Φαρισαίους λέγων τὸ οὐκ ἀνέγνωτε ὅτι ὁ κτίσας ἀπ’ ἀρχῆς ἄρρεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς; καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ ἐπιφέρων αὐτοῖς διὰ τὸ καὶ ἔσονται οἰ δύο εἰς σάρκα μέαν ἀκόλουθον τῷ εἰς σάρκα μίαν διδασκαλίαν τὴν ὥστε οὐκέτι εἰσὶ δύο ἀλλὰ σὰρξ μέα. δυσωπητικὸν δὲ πρὸς τὸ μὴ ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα κατὰ πᾶσαν αἰτίαν καὶ τὸ ὅ ὁ θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω. Παρατηρητέον μέντοιγε ἐν τῇ ἐκθέσει τῶν ἀπὸ τῆς Γενέσεως ἐν τῷ εὐγγελίῳ ῥητῶν, ὅτι οὐ τὰ ἐφεξῆς ἀλλήλοις γεγραμμένα εἴρηται. ἐγὼ δὲ οἶμαι ὅτι οὐδὲ περὶ τῶν αὐτῶν λέγεται, τῶν κατ’ εἰκόνα θεοῦ γενομένων καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ χοὸς τῆς γῆς καὶ μιᾶς τῶν πλευρῶν τοῦ Ἀδάμ. ὅπου μὲν γὰρ λέλεκται τὸ »ἄρρεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς«, περὶ τῶν κατ’ εἰκόνα ἐστίν· ὅπου δὲ καὶ εἶπεν· »ἕνεκα τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ« καὶ τὰ ἑξῆς, οὐκ ἔστι περὶ τῶν κατ᾿ εἰκόνα· ὕστερον γάρ ποτε ἐκείνων »ἔπλασε κύριος ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, χοῦν λαβὼν ἀπὸ τῆς γῆς« καὶ ὀπὸ τῆς πλευρᾶς αὐτοῦ τὴν βοηθόν. ἅμα δὲ πρόσχες ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν κατ᾿ εἰκόνα οὐκ ἀνὴρ καὶ γυνὴ εἴρηται, ἀλλὰ »ἄρρεν καὶ θῆλυ«. τοῦτο δὲ καὶ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τετηρήκαμεν· ἀνὴρ μὲν γὰρ δηλοῦται τῇ ΙΣ φωνῇ, ἄρρεν δὲ τῇ ΖΑΧΑΡ· καὶ πάλιν γυνὴ μὲν τῇ ΕΣΣΑ φωνῇ, θῆλυ δὲ τῇ ΟΥΝΚΗΒΑ· οὐδέ ἀνήρ, ἀλλ᾿ οἱ μὲν διαφέροντες ἄρρεν οἱ δὲ δεύτεροι θῆλυ. ἀλλὰ καὶ ἐὰν καταλίπῃ ἄνθρωπος τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, κολλᾶται οὐ τῷ θήλει ἀλλὰ τῇ γυναικὶ αὑτοῦ καὶ γίνονται (ἐπεὶ ἓν σαρκὶ ἀνὴρ καὶ γυνή) εἰς σάρκα μίαν. tamen quoniam tetigimus istum locum ubi et illud dicitur: »haec vocabitur mulier, quia de viro suo adsumpta est«, sciendum quia nihil proprium habet quantum ad Graecum [vel ad Latinum] sermonem, ut ideo vocetur mulier, quia de viro suo adsumpta est. propterea legentes Hebraica invenimus originationem istam convenienter positam in Hebraeo. habet autem Hebraicum ita: ΙΣΣΑ (quod intellegitur et mulier εἶτα διαγράφων ὂ δεῖ εἶναι ἐν τοῖς ὑπὸ θεοῦ συνεζευγμένοις ἀξίως τοῦ συνεζεῦχθαι ὑπὸ θεοῦ, ἐπιφέρει ὁ σωτὴρ τὸ ὥστε οὐκέτι εἰσὶ δύο. καὶ ὅπου γε ὁμόνοια καὶ συμφωνία καὶ ἁομονία ἀνδρός ἐστι πρὸς γυναῖκα <καὶ γυναικὸς πρὸς ἄνδρα>, τοῦ μὲν ὡς ἄρχοντος, τῆς δὲ <ὡς> πειθομένης τῷ »αὐτός σου κυριεύσει«, ἀληθῶς ἔστιν εἰπεῖν ἐπὶ τῶν τοιούτων τὸ οὐκέτι εἰσὶ δύο. εἶτ᾿ ἐπεὶ ἔδει τηρεῖσθαι τῷ κολλωμένῳ κυρίῳ τὸ γενέσθαι αὐτὸν πρὸς αὐτὸν »ἕν πνεῦμα«, λέλεκται ἐπὶ τῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ συνεζευγμένων μετὰ τὸ ὥστε οὐκέτι εἰσὶ δύο τὸ ἀλλὰ σὰρξ μία. καὶ ὁ θεός ἐστιν ὁ συζεύξας τὰ δύο εἰς ἕν, ἵνα μηκέτι ὦσι δύο, <ὅπου> »παρὰ θεοῦ ἁρμόζεται ἀνδρὶ γυνή«. καὶ ἐπεὶ ὁ θεὸς συνέζευξε, διὰ τοῦτο χάρισμά ἐστιν ἐν τοῖς ὑπὸ θεοῦ συνεζευγμένοις· ὅπερ ὁ Παῦλος ἐπιστάμενος ἐπίσης τῷ εἶναι τὴν ἁγνὴν ἀγαμίαν χάρισμά φησι καὶ τὸν κατὰ λόγον θεοῦ γάμον εἶναι χάρισμα, φάσκων· »θέλω δὲ πάντας ἀνθρώπους εἶναι ὡς ἐμαυτόν, ἀλλ᾿ ἔκαστος ἴδιον ἔχει χάρισμα ἐκ θεοῦ, ὃς μὲν οὕτως, ὃς δὲ οὕτως«. οἱ δὲ ὑπὸ θεοῦ συνεζευγμένοι καὶ φρονοῦσι καὶ ποιοῦσι τὸ »οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε τὰς γυναῖκας, ὡς καὶ ὁ Χριστὸς τὴν ἐκκληςίαν«. ὁ μὲν οὖν σωτὴρ ἐνετείλατο, ἵν᾿ ὅπερ ὁ θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωρίζῃ· ἄνθρωπος δὲ χωρίζειν βούλεται ὃ ὁ θεὸς συνέζευξεν, ὅτε ἀποστὰς »τῆς« ὑγιοῦς »πίστεως«, προςέχων »πνεύμασι πλάνης καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων, ἐν ὑποκρίσει ψευδολόγων, κεκαυτηριασμένων τὴν ἰδίαν συνείδησιν κωλυόντων« οὐ πορνεύειν μόνον ἀλλὰ καὶ »γαμεῖν«, διαλύει καὶ τοὺς φθάσαντας τῇ προνοίᾳ συνεζεῦχθαι τοῦ θεοῦ. ταῦτα μὲν οὖν τηρουμένων τῶν ῥητῶν εἰς τὰ περὶ ἄρρενος καὶ θήλεος, καὶ ἀνδρὸς καὶ γυναικός, ὡς ἐδίδαξεν ὁ σωτὴρ ἐν τῇ πρὸς τοὺς Φαρισαίους ἀποκρίσει, λελέχθω.
14.17Havari ve ikisi tek beden olacak sözünü “Mesih ve kilise” hakkında anladığına göre, şunu söylemek gerekir: Mesih, Tanrı'nın birleştirdiğini insan ayırmasın sözünü gözeterek, tabir caizse önceki karısını, yani önceki sinagogu, başka bir sebeple boşamamıştır; yalnız o kadın, kötünün kendisiyle zina ederek fuhuş yaptığında, onunla birlikte kocasına tuzak kurduğunda ve “Böylesini yeryüzünden kaldır” ve “Çarmıha ger, çarmıha ger onu” diyerek onu öldürdüğünde boşamıştır. O kadın, kocası onu boşayıp göndermekten çok, kendisi ondan ayrılmıştır. Bu yüzden Yeşaya'da kendisinden ayrılan kadını şöyle ayıplar: “Onu kendisiyle gönderdiğim, ananızın boşanma belgesi nerede?”
Başlangıçta surete göre olanı yaratan da, onu (“Tanrı suretinde bulunan” olarak) erkek, kiliseyi dişi yaratmış ve surete göre olanı ikisine de birlikte bahşetmiştir. Koca olan Rab, “Tanrı suretinde bulunduğu” sırada yanında olduğu Baba'yı kilise uğruna bırakmış, kendisi yukarıdaki Yeruşalim'in oğlu olduğu halde anasını da bırakmış, buraya düşen karısına bağlanmıştır; burada ikisi tek beden olmuşlardır. Çünkü onun uğruna kendisi de beden olmuştur: “Söz beden oldu ve aramızda yaşadı.” Artık iki değildirler, şimdi tek bedendirler; çünkü kadın olan kiliseye “Siz Mesih'in bedenisiniz ve ayrı ayrı onun uzuvlarısınız” denir. Mesih'in, “bedeni ve ayrı ayrı uzuvları” olan kiliseden başka özel bir bedeni yoktur. İki olmayıp tek beden olanları Tanrı birleştirmiştir ve insanın kiliseyi Rab'den ayırmamasını buyurmuştur. Mesih'ten ayrılmamak için kendine dikkat eden kişi, ayrılmayacağına güvenir ve şöyle der: “Bizi Mesih'in sevgisinden kim ayıracak?” Burada Tanrı'nın birleştirdiğini insan ayırmasın sözü Ferisilere söylenmiş olarak yazılıdır; Ferisilerden üstün olanlara ise şöyle denebilir: Tanrı'nın birleştirdiğini hiçbir şey ayırmasın, ne hükümdar ne iktidar; çünkü birleştiren Tanrı, insanın düşünüp adlandırabileceği her şeyden daha güçlüdür.
Ἐπεὶ δὲ ὁ ἀπόστολος »εἰς τὸν Χριστὸν« ἐκλαμβάνει »καὶ τὴν ἐκκλησίαν« τὸ καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν, λεκτέον ὅτι οὐκ ἀπέλυσεν ὁ Χριστὸς τὴν προτέραν (ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω) γυναῖκα αὐτοῦ (τὴν προτέραν συναγωγὴν) κατ᾿ ἄλλην αἰτίαν, τηρῶν τὸ ὃ οὗν ὁ θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω, ἢ ὅτε ἐπόρνευσεν ἐκείνη ἡ γυνὴ μοιχευθεῖσα ὑπὸ τοῦ πονηροῦ καὶ μετ᾿ ἐκείνου ἐπιβουλεύσασα τῷ ἀνδρὶ καὶ ἀποκτείνασα αὐτὸν ἐν τῷ λέγειν· »αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον« <καὶ>· »σταύρου σταύρου αὐτόν«. ἐκείνη οὖν ἑαυτὴν ἀπέστησε μᾶλλον ἢ ὁ ἀνὴρ αὐτὴν ἀπέστειλεν ἀπολύσας· διόπερ ὀνειδίζων αὐτῇ ἀποστάσῃ αὐτοῦ ἐν Ἡσαΐᾳ φησί· »ποῖον τὸ βιβλίον τοῦ ἀποστασίου τῆς μητρὸς ὑμῶν, ᾦ ἀπέστειλα αὐτήν;« καὶ ὁ κτίσας γε ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸν κατ᾿ εἰκόνα (ὡς »ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων«) ἄρρεν αὐτὸν ἐποίησε καὶ θῆλυ τὴν ἐκκληςίαν, ἓν τὸ κατ᾿ εἰκόνα ἀμφοτέροις χαριςάμενος. καὶ καταλέλοιπέ γε διὰ τὴν ἐκκλησίαν κύριος ὁ ἀνὴρ πρὸς ὃν ἦν πατέρα ὅτε »ἐν μορφῇ θεοῦ« ὑπῆρχε, καταλέλοιπε δὲ καὶ τὴν μητέρα, καὶ αὐτὸς υἱὸς ὢν τῆς ἄνω Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐκολλήθη τῇ ἐνταῦθα καταπεσούσῃ γυναικὶ αὐτοῦ, καὶ γεγόνασιν ἐνθάδε οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν διὰ γὰρ αὐτὴν γέγονε καὶ αὐτὸς σάρξ, ὅτε »ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν«, καὶ οὐκέτι γέ εἰσι δύο, ἀλλὰ νῦν μία γέ ἐστι σάρξ, ἐπεὶ τῇ γυναικὶ <ἐκκλησίᾳ> λέγεται τὸ »ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ καὶ μέλη ἐκ μέρους«· οὐ γάρ ἐστί τι ἰδίᾳ σῶμα Χριστοῦ ἔτερον παρὰ τὴν ἐκκλησίαν οὖσαν »σῶμα« αὐτοῦ »καὶ μέλη ἐκ μέρους«· καὶ ὁ θεός γε τούτους τοὺς μὴ δύο, ἀλλὰ γενομένους σάρκα μίαν συνέζευξεν, ἐντελλόμενος ἵνα ἄνθρωπος μὴ χωρίζῃ τὴν ἐκκλησίαν ἀπὸ τοῦ κυρίου. καὶ ὁ προσέχων γε ἑαυτῷ ὡς μὴ χωρισθῆναι <ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ>, θαρρεῖ ὡς μὴ χω-ρισθηςόμενος καί φησι· »τίς ἠμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;« ἐνταῦθα μὲν οὖν γέγραπται πρὸς τοὺς Φαρισαίους λεγόμενον τὸ ὃ ὁ θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω· λέγοιτο δ’ ἂν πρὸς τοὺς Φαρισαίων κρείττονας· ὃ οὖν ὁ θεὸς συνέζευξεν, μηδὲν χωριζέτω, μήτε ἀρχή, μήτε ἐξουςία· ἰσχυρότερος γὰρ ὁ συζεύξας θεὸς πάντων, ὧν ἂν ὀνομάσαι τις νοήσας αὐτὰ δυνηθῇ.
14.18Bundan sonra Ferisilerin İsa'ya söylediği sözü ele alalım: Öyleyse Musa neden boşanma belgesi verip boşamayı buyurdu? Bu konuda Tesniye'den boşanma belgesi hakkındaki metni almak yerinde olur: “Biri bir kadın alıp onunla yaşarsa ve onda çirkin bir şey bulduğu için kadın onun gözünde lütuf bulamazsa” ve “Tanrınız Rab'bin size miras olarak verdiği toprağı kirletmeyeceksiniz” sözüne kadar devamı.
Bu kanunda şunu araştırıyorum: Onu Tanrı vermediği için lafzın ötesinde hiçbir şey aramamak mı gerekir? Yoksa Musa boşanma belgesi verip boşamayı buyurdu sözünü kullanan Ferisilere, Yüreklerinizin katılığı yüzünden Musa karılarınızı boşamanıza izin verdi; başlangıçtan beri böyle değildi sözü zorunlu olarak mı söylenmiştir? Biri, “kanunun ruhani olduğunu” öğreten İsa Mesih'in Müjdesine yükselirse, bu kanunun da ruhani anlamını arayacaktır.
Mecazi yorum yapmak isteyen şunu da söyleyecektir: Pavlus, sahip olduğu ilahi lütfa güvenerek şöyle demiştir: “Kadın, kocası yaşadığı sürece bağlıdır; kocası ölürse dilediğine varmakta özgürdür, yeter ki Rab'de olsun. Ama benim görüşüme göre öyle kalırsa daha mesut olur; ben de Tanrı'nın Ruhu'na sahip olduğumu sanıyorum.” Burada “benim görüşüme göre” sözüne, Tanrı'nın Ruhu'ndan yoksun diye küçümsenmesin diye, “ben de Tanrı'nın Ruhu'na sahip olduğumu sanıyorum” sözünü güzelce eklemiştir. Aynı şekilde, Musa'ya verilen kanun koyma yetkisi yüzünden, halkın yürek katılığına karşı bazı şeylere, karıları boşamak da dahil, izin verdiğinde, kendi görüşüne göre koyduğu kanunlarda da bu kanun koymanın Tanrı'nın Ruhu ile yapıldığına inanmak gerekir. Şöyle diyecektir: Bir kanun ruhani, başka biri değilse, ama bu da kanunsa, bu da ruhanidir ve ruhani anlamı aranmalıdır.
Μετὰ ταῦτα διαληψόμεθα τὸν τῶν φαρισαίων λόγον ὃν εἶπον τῷ Ἰησοῦ· τί οὖν Μωσῆς ἐνετείλατο δοῦναι βιβλίον ἀποσταςίου καὶ ἀπολῦσαι; εὐλόγως δ’ εἰς τοῦτο παραληψόμεθα τὴν ἀπὸ τοῦ Δευτερονομίου λίξιν περὶ τοῦ τῆς ἀποσταςίας βιβλίου ἔχουσαν οὕτως· »ἐὰν δὲ λάβῆ τις γυναῖκα καὶ συνοικήσῃ αὐτῇ, καὶ ἔσται ἐὰν μὴ εὕρῃ χάριν ἐναντίον αὐτοῦ ὅτι εὗρῃ ἐν αὐτῇ ἄσχμον πρᾶγμα« καὶ τὰ ἑξῆς ἕως τοῦ »καὶ οὐ μιανεῖτε τὴν γῆν ἣν κύριος ὁ θεὸς ὐμῶν δίδωσιν ὑμῖν ἐν κλήρῳ«. ζητῶ δὲ ἐν τοῖς κατὰ τὸν νόμον τοῦτον, πόερον οὐδὲν πέρα τῆς λέξεως χρὴ ζητεῖν ἐν αὐτῷ (ἐπεὶ μὴ ὁ θεὸς ἔδωκεν αὐτόν), ἢ πρὸς μὲν τοὺς Φαρισαίους ἀναγκαίως εἴρηται (χρησαμένους τῷ Μωςῆς ἐνετείλατο δοῦναι βιβλίον ἀποσταςίου καὶ ἀπολῦσαι) τὸ ὅτι Μωσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὐμῶν ἐπέτρεψεν ὑμῖν ἀπολῦσαι τὰς γυναῖκας ὑμῶν· ἀπ’ ἀρχῆς δὲ οὐ γέγονεν οὕτως. ἐὰν δέ τις ἐπὶ τὸ εὐαγγέλιον ἀναβῇ Χριστοῦ Ἰησοῦ, διδάσκον ὅτι »ὁ νόμος πνευματικός ἐστι«, καὶ τούτουζητήσει τοῦ νόμου πνευματικὸν νοῦν. φήσει δὲ καὶ ταῦτα ὁ θέλων τροπολογεῖον ὅτι, ὥσπερ τῷ Παύλῳ θαρροῦντι ἐφ’ ᾗ εἶχε θείᾳ χάριτι λέλεκται τὸ »γυνὴ δέδεται ἐφ’ ὅσον χρόνον ζῇ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς· ἐὰν δὲ κοιμηθῇ ὀ ἀνήρ, ἐλευθέρα ἐστὶν ᾧ θέλει γαμηθὴναι, μόνον ἐν κυρίῳ. μακαριωτέρα δέ ἐστιν ἐὰν οὕτως μείνῃ, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην· δοκῶ δὲ κἀγὼ πνεῦμα θεοῦ ἔχειν« (ἐν τούτοις γὰρ τῷ »κατὰ τὴν ἐμῆν γνώμην«, ἵνα μὴ καταφρονηθῇ ὡς κενὴ πνεύματος θεοῦ, καλῶς ἐπήγαγε κτὸ »δοκῶ κἀγὼ πνεῦμα θεοῦ ἔχειν«), οὕτως καὶ Μωσεῖ διὰ τὴν δοθεῖσαν αὐτῷ ἐξουςίαν νομοθετεῖν, ὥστε αὐτὸν καὶ πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν τοῦ λαοῦ ἐπιτρέψαι τινά, ἐν οἷς ἦν καὶ τὸ ἀπολύειν τὰς γυναῖκας, ἦν ἂν πείθεσθαι, ἐφ’ εἷς κατὰ τὴν αὐτοῦ γνώμην ἐνομοθέτει, ὡς καὶ ἐν τούτοις μετὰ πνεύματος θεοῦ τῆς νομοθεςίας γενομέντης. καὶ ἐρεῖ ὅτι, εἰ οὖν τὶς μὲν νόμος πνευματικός ἐστι, τὶς δὲ οὐκ ἔστι τοιοῦτος, νόμος δέ ἐστι καὶ οὗτος, πνευματικός ἐστι καὶ οὗτος, καὶ ζητητέον αὐτοῦ τὸ πνευματικόν.
14.19Yukarıda Yeşaya'nın boşanma belgesi hakkındaki sözü üzerine söylediklerimizi hatırlayarak diyeceğiz ki halkın anası, boşanma belgesi almadan Mesih'ten, kocasından kendisi ayrılmıştır. Sonra onda “çirkin bir şey” bulununca ve “onun gözünde lütuf” bulamayınca ona boşanma belgesi yazılmıştır. Önceki karısını reddedenin evine milletlerden çağırırken, koca olan kanun ve Söz'den ayrılan öncekine boşanma belgesi vermiştir. Bu yüzden kendisi de ayrılıp, tabir caizse, başkasıyla evlenmiş, boşanma belgesini önceki kadının “eline” vermiştir. Bu yüzden boşanma belgesinden dolayı kanunda kendilerine buyrulanları artık yapamazlar.
Boşanma belgesini aldığının işareti, Yeruşalim'in, onların “kutsal yer” dedikleri yerle, orada inandıkları ulu şeylerle, yakmalık sunaklarıyla ve oradaki bütün ibadetle birlikte yıkılmış olmasıdır. Boşanma belgesinin işareti, kanunun amacı “Tanrı Rab'bin seçeceği yerde” bayram etmelerini buyurduğu için, lafzen bile bayram edememeleridir. Şunu ya da bunu yapan günahkârı bütün cemaatin taşlayamaması ve sayısız başka buyruğun yerine getirilememesi de boşanma belgesinin işaretidir. “Artık peygamber yoktur” sözü de öyledir; çünkü Yeşaya'nın sözüne göre Rab “Yahudiye'den ve Yeruşalim'den güçlü erkeği ve güçlü kadını, devi ve güçlüyü” ve aklı başında dinleyiciye kadar kalanını kaldırmıştır.
Önce Mesih'in sinagogu karı olarak alıp onunla yaşadığı, sonra onun “gözünde lütuf” bulamadığı da söylenebilir. “Gözünde lütuf” bulamamasının sebebi “onda çirkin bir şey” bulunmasıdır. Çünkü bayramda birinin salıverilmesi önlerine konunca haydut Barabbas'ın salıverilmesini isteyip İsa'yı yargılamaktan daha çirkin ne olabilir? Herkesin onun hakkında “Çarmıha ger, çarmıha ger onu” ve “Böylesini yeryüzünden kaldır” demesinden daha çirkin ne olabilir? “Onun kanı bizim ve çocuklarımızın üzerine olsun” demek nasıl çirkin olmaz? Bu yüzden onun öcü alınırken Yeruşalim “ordularla kuşatıldı”, “yıkımı” geldi, “evleri” onlara bırakıldı ve “Siyon kızı bağdaki çardak gibi, salatalık tarlasındaki kulübe gibi, kuşatılmış şehir gibi” terk edildi.
Sanırım aynı vakitte koca, önceki karısına “boşanma belgesi yazdı, eline verdi” ve “onu evinden gönderdi”; milletlerden gelen kadının ise senedi silindi. Havari bunun hakkında şöyle der: “Öğretilerle aleyhimize olan senedi sildi ve onu çarmıha çivileyerek aradan kaldırdı.” Çünkü Pavlus da milletlerden olan... İsrail'e dönenler oldular. Şu halde, “onda çirkin bir şey” bulunduğu için kocasının “gözünde lütuf bulamayan” önceki karı kocanın “evinden” çıktı ve “gidip başka bir adamın” oldu; kendini ona vermiştir. Bu koca, mecazi olarak iblis olan haydut Barabbas da denebilir, kötü bir güç de. Bu sinagogun kimilerinde kanunda yazılı ilk şey, kimilerinde ikincisi gerçekleşmiştir. Çünkü son koca karısından nefret etti ve bir gün işlerin sonunda, Tanrı'nın idaresiyle, “ona boşanma belgesi yazacak, eline verecek ve onu evinden gönderecektir.” İyi Tanrı yılan ile “kadın arasına, onun soyu ile kadının soyu arasına” “düşmanlık” koyacağı gibi, “son kocanın da ondan nefret etmesini” sağlayacaktır.
Μεμνημένοι δὲ τῶν ἀνωτέρω ἡμῖν λελεγμένων εἰς τὸ τοῦ Ἡσαΐου περὶ τοῦ βιβλίου τῆς ἀποσταςίας ῥητὸν φήσομεν ὅτι ἑαυτὴν ἀπέστησεν ἀνδρὸς τοῦ Χριστοῦν ἡ μήτηρ τοῦ λαοῦ, μὴ λαβοῦσα τὸ τῆς ἀποσταςίας βιβλίον. ὕστερον δέ, ὅτε εὑρέθη ἐν αὐτῇ »ἄσχημον πρᾶγμα« καὶ οὐχ εὗρε »χάριν ἐναντίον αὐτοῦ«, ἐγράφη αὐτῇ βιβλίον ἀποσταςίου. ἀπὸ τῶν ἐθνῶν καλοῦσα εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ τὴν προτέραν γυναῖκα ἀποβεβληκότος, τὸ βιβλίον τοῦ ἀποσταςίου δέδωκε τῇ προτέρᾳ ἀποστάσῃ τοῦ ἀνδρὸς νόμου καὶ λόγου. διὸ καὶ αὐτὸς ἀποστὰς ἔγημεν (ἵν’ οὕτως ὀνομάσω) ἑτέραν, δοὺς »εἰς τὰς χεῖρας« τῆς προτέρας τὸ τοῦ ἀποσταςίου βιβλίον· διὸ μηκέτι δύνανται πράσσειν τὰ κατὰ τὸν νόμον αὐτοῖς προστεταγμένα διὰ τὸ βιβλίον τοῦ ἀποσταςίου. καὶ σημεῖον τοῦ εἰληφέναι αὐτὴν βιβλίον ἀποσταςίου τὸ Ἱερουσαλὴμ μὲν καποσταςίου τὸ Ἱερουσαλὴμ μὲν καθῃρῆσθαι μετὰ τοῦ κληθέντος ὑπ’ ἐκείνων ἁγιάσματος καὶ τῶν ἐν αὐτῷ πετιστευμένων γεγονέναι σεμ- νῶν καὶ τοῦθυσιαστηρίου τῶν ὀλοκαυτωμάτων καὶ πάσης τῆς παρ’ αὐτῷ λατρείας. σημεῖον δὲ τοῦ βιβλίου τῆς ἀποσταςίς καὶ τὸμήτε ἑορτάζειν αὐτοὺς δύνασθαι κἂν κατὰ τὸ γράμμα, τοῦ βουλήματος τοῦ νόμου προστάξαντος »ἐν τῷ τόπῳ ᾧ ἂν ἐκλέξηται κύριος ὁ θεὸς« ἑορτάζειν ἀυτούς. ἀλλὰ καὶ τὸ πᾶσαν τὴν συναγωγὴν λιθοβολεῖν τοὺς τάδε ἢ τάδε ἡμαρτηκότας γενέσθαι μὴ δυνάμενον καὶ ἄλλα δὲ μυρία τῶν προστεταγμένων, σημεῖόν ἐστι τοῦ βιβλίου τῆς ἀπολσταςίας, καὶ ὅτι »οὐκ ἔστιν ἔτι προφήτης«, ἔτι· ἀφεῖλε γὰρ (φηςὶ) κύριος »ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας καὶ ἀπὸ τῆς Ἱερουσαλὴμ (κατὰ τὸν τοῦ Ἡσαΐου λόγον) ἰσχύοντα καὶ ἰσχύουσαν, γίγαντα καὶ ἰσχύοντα« καὶ τὰ λοιπὰ μέχρι συνετοιῦ ἀκροατοῦ. Δύναται δὲ πρὼτον μὲν εἰληφέναι γυναῖκα τὴν συναγωγὴν καὶ συνῳκηκέναι αὐτῇ ὁ Χριστός, ὕστερον δὲ ἐκείνην μὴ εὑρηκέναι »χάριν ἐναντίον αὐτοῦ«· ἡ δὲ αἰτία τοῦ μὴ εὑρηκέναι αὐ τὴν» χάριν ἐναντίον αὐτοῦ« τὸ εὑρεθὴναι »ἐν αὐτῇ ἄσχημον πρᾶγμα«. τί γὰρ ἀσχημονέστερον τοῦ (προκειμένου ἀπολῦσαι ἐν τῇ[ ἑορτῇ ἕνα) ἀπολῦσαι μὲν αὐτοὺς ἠξιωκέναι Βαραβᾶν τὸν λῃστήν, καταδικάσαι δὲ Ἰησοῦν; καὶ τί ἀσχημονένστερον τοῦ πάντας εἰρηκέναι ἐπ’ αὐτῷ »σταύρου, σταύρου αὐτόν« καὶ »αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον«; πῶς δὲ οὐκ ἂν ἄσχημον καὶ τὸ »τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἠμῶν«; διὸ ἐκδικουμένου αὐτοῦ ἐκυκλώθη »ὑπὸ στρατοπέδων Ἱερουσαλὴμ« καὶ ἐπέστη »ἡ ἐρήμωσις αὐτῆς«, καὶ ἀφείθη αὐτοῖς »ὁ οἶκος« αὐτῶν, καὶ ἐγκατελείφθη »ἡ θυγάτηρ Σιὼν ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι, καὶ ὠς ὀπωροφυλάκιον ἐν σικυηλάτῳ, καὶ ὡς πόλις πολιορκουμένη«. κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ (οἶμαι) καιρὸν τῇ μὲν προτέρᾳ γυναικὶ ἔγραψεν ὁ ἀνὴρ »βιβλίον ἀποσταςίου« καὶ ἔδωκεν εἰς τὰς χεῖρς αὐτῆς« καὶ ἐξαπέστειλεν »αὐτὴν ἐκ τῆς οἰκίας αὐτοῦ«, τὴς δὲ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἀπαλήλιπται τὸ χειρόγραφον· περὶ οὗ φησιν ὁ ἀπόστολος τὸ »ἐξαλείψας τὸ χειρόγραφον τοῖς δόγμασιν, ὃ ἦν ὑπεναντίον ἠμῖν, καὶ αὐτὸ ἦρεν ἐκ τοῦ μέσου, προσηλώσας αὐτὸ τῷ στασυρῷ«. καὶ Παῦλος γὰρ εἰς τὴν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν *** προςήλυτοι ἐγένοντο τοῦ Ἰσραήλ. ἐξῆλθε τοίνυν ἡ προτέρα γυνὴ ἡ μὴ »εὑροῦσα χάριν ἐναντίον« τοῦ ἀνδρὸς τῷ εὑρῆσθαι »ἐν αὐτῇ ἄσχημον πρᾶγμα«, ἀπὸ »τῆς οἰκίας« τοῦ ἀνδρός, »καὶ ἀπελθοῦσα« γενένηται »ἀνδρὶ ἐτέρῳ« ᾦ ἐαυτὴν ἁπέταξεν, εἴτε Βαραβᾶν τὸν λῃστὴν κρὴ λέγειν τὸν ἄνδρα (ὄντα τροπικῶς τὸν διάβολον) εἴτε τινὰ δύναμιν πονηράν. καὶ ἐπὶ τινῶν μὲν τῆς συναγωηῆς ἐκείνης συμβέβηκε τὸ πρότερον ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένον, ἐφ’ ἐτέρων δὲ τὸ δεύτερον· ὁ γὰρ ἔσχατος ἀνὴρ ἐμίσηςεε τὴν γυναῖκα »καὶ γράψει αὐτῇ« ποτε ἐπὶ τέλει τῶν πραγμάτων »βι΄λίον ἀποστασίου (τοῦτο οἰκονομοῦντος τοῦ θεοῦ) καὶ δύσει εἰς τὰς χεῖρας αὐτῆς καὶ ἐξαποστελεὶ αὐτὴν ἐκ τῆς οἰκίας αὐτοῦ«· ὡς γὰρ »ἔχθεαν« ὁ ἀγαθὸς θεὸς ξήσει »ἀνὰ μέσον« τοῦ ὄφεως καὶ »τῆς γυναικὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματος« αὐτοῦ, »καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματος αὐτοῦ, »καὶ ἀνὰ οίκονομήσει, ἴνα »μισήσῃ αὐτὴσῃ αὐτῆν ὁ ἀνῆρ ὁ ἔσχατος«.
14.20Bazılarına göre de kendilerinden nefret etmeyen, son kocanın evinde kalan ve onların sinagogunu kendine karı olarak alan koca birlikte yaşar. Ama bunlar için de son koca ölür, belki de “Mesih'in son düşmanı olan ölüm etkisiz kılındığında.” Bunlardan hangisi kadının başına gelirse gelsin, önceki de sonraki de, “onu gönderen ilk koca, kirlendikten sonra dönüp onu kendine karı olarak alamaz; çünkü bu Tanrın Rab'bin önünde iğrençliktir.” Ama bu, “İsrail kurtulacaktır” sözüyle uyuşmaz görünecektir. Bak, buna şöyle denebilir mi: Kurtulacaksa bile, ilk kocasının dönüp “kirlendikten sonra onu kendine karı olarak alması” ile kurtulacaktır. Çünkü kâhin “fahişe” ve “boşanmış” kadını “kendine karı olarak almaz”, ama kâhinin altındaki başkası bunu yapmaktan menedilmez. Milletlerin çağrısı hakkında “fahişe” sözünü ararsan, “Kendine fahişe bir kadın ve fuhuş çocukları al” ve devamını kullanacaksın.
Çünkü “kâhinler tapınakta Şabat'ı bozdukları halde suçsuz” oldukları gibi, zamanında fuhuş karısını alan ve önceki karısını kovan da suçsuzdur; zira gerektiği zaman, gerektiği yere kadar “fahişe bir kadını almayacak” diyenin ve uygun olduğu zaman “Kendine fahişe bir kadın al” diyenin buyruğuna uygun olarak yapmıştır. Nasıl ki “insanoğlu Şabat'ın Rabbidir” ve halk gibi Şabat'ın kulu değildir, kanunu veren de “düzeltme vaktine kadar” kanunu vermeye ve değiştirmeye yetkilidir; düzeltme vakti gelince önceki yoldan ve önceki yürekten sonra “kabul edilecek vakitte” ve “kurtuluş gününde” “başka bir yol ve başka bir yürek” verir. Boşanma belgesi kanunu hakkında bu kadarı yorum olarak söylenmiş olsun.
Εἰσὶ δὲ οἶς συμβέβηκε συνοικεῖν τὸν ἄνδρα μὴ μισήσαντα αὐτοὺς τῷ παραμεῖναι ἐν τῷ οἴχῳ τοῦ ἐσκάτου ἀνδρὸς καὶ λαβάντος αὐτῶν τὴν συναγὴν ἐαυτῷ γυναῖκα. ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τούτων ἀποθνᾐσκει ὁ ἔσχατος ἀνύρ, τάχα ἡνίκα ἄν »ὁ ἔσκατος ἐκθρὸς Χριστοῦ καταργηθῇ θάνατος«. ὁπότερον δὲ τούτων ἄν γένηται εἴτε τὸ πρότερον εἴτε τὸ τελευταῖον τῇ γυναικάί, »οὐ δυνήσεται (φησὶν) ὁ ἀνὴρ ὀ πρότερος ὁ ἐξαποστείλας αὐτὴν ἐπαναστρέ- ψας λαβεῖν αὐτὴν τοῦ εῖναι ἑαυτῷ γυναῖκα μετὰ τὸ μιανθῆναι αὐτήν, ὅτι βδέλυγμα (φησὶν) ἐστὶν ἐναντίον κυρίου τοῦ θεοῦ σου«. ἀλλὰ ταῦτα δόξει μὴ κατάλληλα εἶναι τῷ» ἐὰν ὁ Ἰσραὴλ σωθήσεται«. ὅρα δὲ εἰ δύναται καὶ πρὸς τοῦτο λέγεδθαι ὄτι πάντως, εἰ σωθήσεται, τῷ τὸν ἄνδρα αὐτῆς τὸν πρότερον ἐπανα στρέψαντα »λαβεῖν αὐτὴν τοῦ εἶναι αὐτῷ γυναῖκα μετὰ τὸ μιανθῆναι αὐτὴν« σωθήσεται. ἱερεὺς μὴν οὖν »πόρνην «καὶ»ἐκβεβλημένην« »οὐ λήψεται« ἑαυτῷ γυναῖκα, <ἄλλος> δέ τις οὐ κωλύεται (ὡς ὑποβεβεβηκὼς τὸν ἰερέα) ποιῆσαι τὸ τοιοῦτον. ἀλλ’ ἐὰν περὶ τῆς τῶς τῶν ἐθνῶν κλήσεεως τὸ »πόρνην« ζητῇς, χρήσῃ τῷ »λάβε σεαυτῷ γυναῖκα πορνείας καὶ τέκνα πορνείας« καὶ τοῖς ἐξῆς. ὡς γὰρ »οἰ ἱερεῖς ἐν τῷ ἰερῷ τὸ σάββατον βεβηλοῦντες ἀναίτιοί εἰσιν«, οὔτως ἐν καιρῷ λαμβάνων γυναῖκα παονείας νείας ὁ ἐκβάλλων τὴν προτέραν γυναῖκα [καὶ] ἀναίτιός ἐστι, πστι, ποιήσας αὐτὸ κατὰ τὴν πρόσταξιν τοῦ (ὅτ’ ἔδει) εἰπόντος (καὶ ἔως ἐχρῆν) τὸ γυναῖκα »πόρνην οὐ λήψεται«, καὶ (ὅτε εὔλογον ἦν) φήσαντος» λάβε σεαυτῷ γυναῖκα πορνείας«. ὡς γᾶρ «κύριός ἐστι τοῦ σαββάτου ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου« καὶ οὐ δοῦλος τοῦ σαββάτου ὡς ὁ λαός, οὔτως κύριός ἐστιν ὁ τὸν νόμον διδοῦς διδόναι μὲν «ἄχρι καιροῦ διορθώσεως« καὶ ἀλλάσσειν νόμον, ἐπιστάντος δὲ τοῦ καιροῦ τῆς διορθώσως καὶ ιδόναι μετὰ τὴν προτέραν ὁδὸν καὶ μετὰ τὴν προτέραν καρδδίαν »ὁδὸν ἐτέραν καὶ καρδίαν ἐτέραν« »καιρῷ δεκτῷ« »καὶ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας«. καὶ ταῦτα μὲν κατὰ μέεν διήγησιν λελέχθω εἰς τὸν περὶ τοῦ βιβλίου τῆς ἀποστασίας νόμον.
14.21Biri şunu da sorabilir: İnsan ruhu mecazi olarak kadın, onun başındaki melek ve hükümdar (onun üzerinde hâkim olduğu ve ruhun “yöneldiği” kimse) koca olarak adlandırılabilir mi? Bu anlamda her melek, ilahi bir meleğin korumasına lâyık ruhla kanuna uygun birlikte yaşar. Uzun bir birliktelik ve birlikte yaşamadan sonra bazen ruhta, ona hâkim olan ve onu yöneten meleğin “gözünde lütuf” bulamamaya sebep olacak bir “çirkin şey” bulunabilir. O zaman, senetler yazıldığı gibi “boşanma belgesi” yazılabilir ve kovulanın “eline” verilebilir; öyle ki “evinden” gönderilen ruh artık önceki koruyucusuna ait olmasın. Önceki evden “ayrılan” ruh “başka bir” kocanın olabilir ve orada da mutsuz olabilir; yalnız öncekinde olduğu gibi “çirkin şey” bulunduğu için onun gözünde “lütuf” bulamamakla kalmaz, ondan nefret de edilir. İkincisinden de ona “boşanma belgesi” yazılabilir ve onu gönderen son koca “eline” verebilir.
Meleklerin insanlarla birlikteki hayattan ayrılması mümkün olabilir ve bu, bize olan ilişkileri bakımından onların ölümü sayılabilir; böyle bir şeyi araştırmak cesurcadır ama yine de araştırılabilir. Ne olursa olsun, ilk kocadan bir kez düşen ona dönmeyecektir; çünkü “onu gönderen ilk koca, kirlendikten sonra dönüp onu kendine karı olarak alamaz.”
Cesaret edip kiliselerde okunan ama herkesçe ilahi olduğu kabul edilmeyen bir yazıdan da destek almak gerekirse, Çoban'dan şu alınabilir: Bazıları iman eder etmez Mikail'in altında olur, ama haz düşkünlüğü yüzünden ondan düşerek keyif meleğinin, sonra ceza meleğinin, daha sonra tövbe meleğinin altına girer. Görüyorsun ki bir kez keyfe dalan ruh artık ilk hükümdara dönmez; cezadan sonra Mikail'den aşağı birinin altına girer. Çünkü tövbe meleği ondan aşağıdır.
Şu halde dikkat etmeliyiz: İçimizde “çirkin bir şey” bulunmasın ve koca olan Mesih'in ya da üzerimize konan meleğin gözünde “lütuf” bulamayacak hale gelmeyelim. Çünkü dikkat etmezsek belki biz de boşanma belgesini alırız; ya koruyucudan yoksun kalırız ya da başka bir kocaya gideriz ve (bence bu hayırlı değildir, tabir caizse) ruhumuz için bir meleğin evliliğini almış oluruz.
Ζητήσαι δ’ ἄν τις, εἰ δύναται ἡ ἀνθρωπίη ψυκὴ τροπικῶς λέγεσθαι γυνὴ καὶ ὁ προἱ στάμενος αὐτῆς ἄγγελος καὶ ἄρχρων αὐτῆς (πρὸς ὅν »ἡ ἀναστροφὴ« γίνεται αὐτῆς κατακυριεύοντα αὐτῆς) ἀνήρ, ὠς κατὰ τοῦτο ἔκαστον νομίμως συνοικεῖν τῇ ψυχῇ τῇ ἀξίῳ προστασίας θείου ἀγγέλου. γένοιτο δ’ ἄν ποτε καὶ μετὰ τῆν ἐπὶ πλεῖον διατριβὴν καὶ συνοίκησιν αἰτάς ἐν ψυχῇ τοῦ μὴ εὐρίσκειν »χάριν ἐναντίον« τοῦ κυριεύοντος καὶ ἄρχοντος αὐτῆς ἀγγέλου τὸ εὑρίσκεσθαι »ἐν αὐτῇ ἄσχημον πρῆγμα«, καὶ γράφοιτο ἄν ὡς γράφεται χειρόγραφα, γράφοτιο δὲ »βιβλίον ἀποστασίου«, διδόμενον »εἰς τὰς χεῖρας« τῆς ἐκβαλλομένης, ἵνα μηκέτι οἰκεία ᾖ τοῦ προτέρου προστάτου ἡ ἐξαπσοτελλομέενη »ἐκ τῆς οἰκίας αὐτοῦ«. καὶ γένοιτο δ’ ἄν ἡ »ἀπελθοῦσα« ἀπὸ τῆς προτέρας οἰκίας »ἐτέρῳ« ἀνδρὶ καὶ ἀτυχήσαι ἄν παρ’ αὐτῷ, οὐ μόνον ὡς ἐπὶ τοῦ προτέερου μὲ εὐρίσκουσα »χάριν« ἐνώπιον ἀυτοῦ τῷ εὑρίσκσθαι »ἐν αὐτῇ ἄσχημον πρᾶγμα«, ἀλλὰ καὶ μισουμένη ὑπ’ αὐτοῦ. καὶ γράφοτο δ’ ἄν καὶ ἀπὸ τοῦ δευτέερρου αὐτῇ »βιβλίον ἀποστασίου« καὶ διδοῖτο ἄν »εἰς τὰς χεὸρας αθτῆξς« ἀπὸ τοῦ ἐσχάτου ἀνδρὸς ἐξαποστέλλοντς δύναται νενέσθαι μετάστασις ζωῆς τῆς σὺν ἀνθρώποις ἀγγέλων, ὠς τοιοῦτον εἶναι καὶ τὸν αὐτῶν (ὄσον πρὸς τὴν καθ’ ἡμᾶς σχέσιν) θάνατον, τολμηρῶς μὲν πλὴν ὄμως ζητήσαι τις ἄν. ὄπως δ’ ἄν γένηται, ἡ ἄπαξ ἀποπεσοῦσα προτέερου ἀνδρὸς οὐκ ἐπανελεύσεται πρὸς αὐτόν· »οὐ« γὰρ »δυνήσεται ὁ ἀνὴρ ὁ πρότερος ὁ ἐξαποστείλας αὐτὴν ἐπανστρέφας λαβεῖν αὐτὴν τοῦ εἶναικ αὐτῷ γυνῖκα μετὰ τὸ μιανθῆάι μιανθῆναι αὐτήν«. εἰ δὲ χρὴ τ΄λμήσαντα καὶ ἀπό τινος φερομέενης μὲν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις γραφῆς, οὐ παρὰ πᾶσι δὲ ὁμολογουμένης εἶναι θεείας, τὸ τοιοῦτον παραμυθήσασθαι, ληφθείη ἄν τὸ ἀπὸ τοῦ Ποιμένος περί τινων ἄμα τὸ ἀπὸ τοῦ Ποιμένος περί τινων ἄμα μὲν τῷ πιστεύειν ὑπὸ τῷ Μιχαὺλ γινομένων, διὰ δὲ φιληδονίαν ἀποπιπτόντων ἐκείνου καὶ γινομένων ὑπὸ τὸν τὴς τουφῆς, εἶτα ὐπὸ τὸν τῆς τιμωρίας, μεθ’ ὅν ὑπὸ τὸν τῆς μετανοίας. ὁρᾷς γὰρ ὄτι οὐκέτι μὲν ἐνπανέρκεται ἐπὶ τὸν πρῶτον ἄρχοντα ἡ ἄπαξ τρυφήσαὶ μετὰ τιμωίας ὑπό τινα ὐποδεέστερον γίνεται παρὰ τὸν Μιχαήλ. ὑποδεέστερος γὰρ ἐκείνου ὁ τῆς μετανοίας. προσεκτέον οὖν ἡμῖν μήποτε εὑρεθῇ ἐν ἡμῖν »ἄσχημον πρᾶγμα«, καὶ μὴ εὔρωμεν »χάριν« ἐνώπιον ἀνδρός, τοῦ χριστοῦ ἥ τοῦ τεταγμένου ἐφ’ ἡμὶν ἀγγέλου· ἐὰν γὰρ μὴ προσέχωμεν, τάχα καὶ ἡμεῖς τὸ βιβλίον τοῦ ἀποστασίου ληψλομεθα, καὶ ἤ χηρεύσομεν προστάτου στάτου ἤ ἐπὶ ἄνδρα ἔτερον ἐλευσόμεθα —ἐγὼ δὲ ἠγοῦμαι ὅτι οὐκ αἴσιον τοῦτο (ἴν’ δὲ ἠγοῦμαι ὄτι οἰκ μάσω) — ληψόμενοι ἀγγέλου [ς] πρὸς τὴν ἡμετέραν ψυχὴν γάμον. Buraya gelmişken şunu söyleyebilirim: Elçi'nin kilise işlerine dair koyduğu kurallarda tartışılan, çözülmesi de kavranması da güç bir meseleyi belki artık anlayıp açıkça ortaya koyabiliriz. Pavlos, kilisede çoğunluktan üstün bir mevki almış hiç kimsenin, tabir caizse semboller içinde, ikinci bir evlilik yapmış olmasını istemez. Piskoposlar hakkında kural koyarken Timoteos'a Birinci Mektup'ta şöyle der: “Bir kimse piskoposluğa talipse, güzel bir işi arzu ediyor demektir. O halde piskoposun kusursuz, tek kadının kocası, ayık, itidalli olması gerekir” ve devamı. Diyakonlar hakkında da “Diyakonlar tek kadının kocası olsun, çocuklarını ve evlerini iyi yönetsinler” der ve sözünü sürdürür. Dul kadınları göreve getirirken de “Dul, altmış yaşından aşağı olmasın, tek erkeğin karısı olmuş olsun” der; ardından bunu izleyen ikinci ve üçüncü şartları sıralar. Titus'a Mektup'ta ise şöyle der: “Seni Girit'te şunun için bıraktım: Eksik kalanları tamamlayasın ve sana buyurduğum gibi her şehre presbiterler atayasın; yani suçlanamayacak, tek kadının kocası, çocukları inanmış olan biri varsa” ve devamı.
14.22İki kez evlenmiş bazı kimselerin tek evlilik yapmış olanlardan çok daha iyi olabileceğini görerek, Pavlos'un iki kez evlenenlerin kilise görevlerine getirilmesine neden izin vermediğini sorup duruyorduk. Bu mesele bana gerçekten araştırmaya değer görünüyordu; çünkü bir adam iki evliliğinde de bahtsızlığa uğrayabilir, henüz gençken ikinci karısını kaybedebilir ve ömrünün geri kalanını yaşlılığına dek kendine son derece hâkim, tertemiz yaşamış olabilir.
O halde kim haklı olarak şunu sormaz: Kiliseye yönetici aranırken, evlilik hakkındaki sözler yüzünden böyle iki kez evlenmiş birini göreve getirmiyor, ama tek evlilik yapmış, belki yaşlılığına dek karısıyla birlikte yaşamış, bazen iffet ve itidal konusunda hiç alıştırma yapmamış birini yönetici olarak tutuyoruz; bu neden? Boşanma belgesi kanunu üzerine söylediklerimizden hareketle şuna dikkat çekiyorum: Piskopos da presbiter de diyakon da bu adlara karşılık gelen hakiki gerçekliklerin sembolüdür. Bu yüzden Pavlos belki de onları sembolik olarak tek evlilikli kılmak istemiştir. Böylece meselelere kafa yorabilen kişi, ruhani kanundan şunu çıkarsın: İçinde “çirkin bir şey” bulunduğu için kocasının “gözünde lütuf bulamayan” ve boşanma belgesini hak eden ruh, kimin ruhuysa, o kişi kilisede yöneticiliğe layık değildir. Çünkü böyle bir ruh ikinci kocasından da nefret görürse, ikinci boşanma belgesinden sonra artık ilk kocasına dönemez.
Bizden çok daha bilge ve bu denli büyük meseleleri daha iyi görebilen kimselerde, gerek boşanma belgesi kanunu gerekse iki kez evlenenlerin kiliseyi yönetmesini ya da onda saygın bir yerde oturmasını yasaklayan elçi sözleri hakkında başka açıklamalar da bulunması muhtemeldir. Biz ise, daha iyileri bulunup bilgi ışığının büyük üstünlüğüyle söylediklerimizi gölgede bırakana dek, bu yerler hakkında aklımıza gelenleri söyledik.
Γενόμενος δὲ κατὰ τὸν τόπον εἴποιμ’ ἄν ὄτι ζητούμενόν τι κατὰ τὴν τοῦ ἀποστόλου περὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων νομο θεσίαν τάχα ἤδη νοῆσαι καὶ σαφῶς παραστῆσαι (δύσλητον καὶ δυσθεώ ωρητον ρητον τυγχάνον) δυνησόμεθα. οὐδένα γὰρ τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας ὑπεροχήν τινα παρὰ τοὺς πολλοὺς ὡς ἐν συμβόλοις άνειληφότα βούλεται ὁ Παῦλος δευτέρου πεπειβᾶσθαι νάμου. πεερὶ μὲν γὰρ ἐπισκόπων νομοθετῶν ἐν τῇ πρὸς τιμόθεον προτέρᾳ φησίν· »εἴ τις ἐπισκοπῆς ὀρέγεται, καλοῦ ἔργου ἐπιθυμεῖ. δεῖ οὖν τὸν ἐπίσκοπον ἀνεπίληπτον εἶναι, μιᾶς γυναικὸς ἄνδρα, νηφάλιον, σώφρονα« καὶ τὰ ἑξῆς. περὶ δὲ διακόνων »διάκονοι« φησὶν »ἔστωσαν μιᾶς γυναικὸς ἄνδρες, τέκνων καλῶς προϊστάμενοι καὶ τῶν ἰδίων οἴκονων« καὶ τὰ λοιπά. καὶ χήρας δὲ καθιστὰς »χήρα« φησὶν ἔστω »μὴ ἔλαττον ἐτῶν ἑξήκοντα γεγονυῖα, ἑνὸς ἀνδρὸς γυνή«, καὶ μετὰ ταῦτά φησι τὰ ἐπιφερόμενα ὡς τούτου δεύτερα καὶ τρίτα. ἐν δὲ τῇ πρὸς Τίτον »τούτου« φησὶ »χάριν ἀπέλιπόν σε ἐν Κρήτῃ, ἵνα τὰ λείποντα ἐπιδιορθώσῃ, καὶ καταστήσῃς κατὰ πόλιν πρεσβυτέρους, ὡς ἐγώ σοι διεταξάμην, εἴ τίς ἐστιν ἀνέγκλητος, μιᾶς γυναικὸς ἀνήρ, τέκνα ἔχων πιστὰ« δηλαδὴ καὶ τὰ ἑξῆς. ἐπηποροῦμεν δή, ὁρῶντες δυνατὸν εἶναι β ελτίους πολλῷ τυγχάνειν τινὰς διγάμους μονογάμων, τί δήποτε οὐκ ἐπιτρέπει ὁ Παῦλος διγάμους εἰς τὰς ἐκκλησιαστικὰς καθίστασθαι ἀρχάς· καὶ γὰρ ἐδόκει μοι ζητήσεως ἄξιον εἶναι τὸ τοιοῦτον, τῷ ἐνδέχεσθαι ἀτυχήσαντά τινα περὶ δύο γάμους, ἔτι νέον ὄντα ἀποβαλόντα τὴν δευτέραν, ἐγκρατέστατα καὶ καθαρώτατα βεβιωκέναι παρὰ τὸν λοιπὸν μέχρι γήρως χρόνον. Τίς οὖν οὐκ ἂν εὐλόγως ἐπαπορήσαι, τί δή ποτε ζητουμένου τοῦ ἄρξοντος τῆς ἐκκλησίας τὸν μὲν τοιόνδε δίγαμον οὐ καθίσταμεν διὰ τὰς <περὶ> τοῦ γάμου λέξεις, τὸν δὲ μονόγαμον καὶ (εἰ τύχοι) μέχρι γήρως συμβιώσαντα τῇ γυναικὶ κρατοῦμεν ἄρχοντα, ἔσθ' ὅτε μηδὲ γυμνασάμενον εἰς ἁγνείαν καὶ σωφροσύνην; ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων εἰς τὸν περὶ τοῦ βιβλίου τῆς ἀποστασίας νόμον ἐφίστημι μή ποτε, ἐπεὶ σύμβολόν ἐστὶ καὶ ὁ ἐπίσκοπος καὶ ὁ πρεσβύτερος καὶ ὁ διάκονος ἀληθινῶν κατὰ τὰ ὀνόματα ταῦτα πραγμάτων, ἐβουλήθη αὐτοὺς συμβολικῶς μονογάμους καταστῆσαι, ἵν' ὁ δυνάμενος ἐπιστῆσαι τοῖς πράγμασιν εὕρῃ ἐκ τοῦ πνευματικοῦ νόμου ἀνάξιον ὄντα ἀρχῆς ἐκκλησιαστικῆς ἐκεῖνον, οὖ ἡ ψυχὴ οὐχ »εὖρε χάριν ἐναντίον« τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς τῷ εὑρῆσθαι »ἐν αὐτῇ ἄσχημον πρᾶγμα« καὶ ἀξίαν αὐτὴν γεγονέναι τοῦ τῆς ἀποστάσεως βιβλίου. δευτέρῳ γὰρ παρὰ τῷ τοιούτῳ μισηθεῖσα οὐκέτι δύναται μετὰ τὸ δεύτερον βιβλίον τοῦ ἀποστασίου ἐπανελθεῖν ἐπὶ τὸν πρότερον ἄνδρα. εἰκὸς μὲν οὖν καὶ ἄλλους παρὰ τοῖς πολλῷ ἡμῶν σοφωτέροις καὶ μᾶλλον βλέπειν τὰ τηλικαῦτα δυναμένοις εὑρεθήσεσθαι λόγους, εἴτε εἰς τὸν περὶ τοῦ τῆς ἀποστσίας βιβλίου νόμον εἴτε εἰς τὰ ἀποστολικὰ κωλύοντα διγάμους ἄρχειν τῆς ἐκκλησίας ἢ προκαθέζεσθαι προτε- τιμημένους ἐν αὐτῇ. ἡμεῖς δέ, ἕως εὑρεθῇ τὰ κρείττονα κὰ δυνάμενα τῇ τοῦ τῆς γνώσεως φωτὸς πολλῇ ὑπεροχῇ ἀμαυρῶσαι τὰ ὑφ' ἡμῶν εἰρημένα, εἴπομεν τὰ ὑποπεσόντα εἰς τοὺς τόπους ἡμῖν.
14.23Bu yerlerde gücümüzü aşan derin meselelere el atmış gibi görünsek de, metnin lafzı gereği şunu da söylemek gerekir: Bazı kanunlar en iyisi oldukları için değil, kanun konulanların zayıflığına uyulsun diye yazılmıştır. “Musa yürek katılığınız yüzünden karılarınızı boşamanıza izin verdi” sözü böyle bir şeyi gösterir; yürek katılığı yüzünden yazılan kanundan daha asli ve üstün olan ise “Ama başlangıçta böyle değildi” sözüyle gösterilir.
Yeni Ahit'te de “Musa yürek katılığınız yüzünden karılarınızı boşamanıza izin verdi” sözüne denk düşen bazı hükümler vardır. “Erkeğin kadına dokunmaması iyidir; ama fuhuş tehlikesi yüzünden herkesin kendi karısı, her kadının da kendi kocası olsun” sözü ile “Koca karısına borcunu ödesin, kadın da kocasına” sözü, zayıflığımız yüzünden, adeta yürek katılığımıza göre yazılmıştır. Nitekim ardından şöyle eklenir: “Bunu buyruk olarak değil, müsaade olarak söylüyorum.” “Kadın, kocası yaşadığı sürece bağlıdır; kocası ölürse dilediğiyle evlenmekte serbesttir, yeter ki Rab'de olsun” sözünü de Pavlos, “daha büyük armağanlara” gayret etmek ve daha bahtiyar olmak istemeyenlere, yürek katılığımızı ya da zayıflığımızı gözeterek söylemiştir.
Kilisenin önderlerinden bazıları ise yazılanlara aykırı olarak, kocası hayattayken bir kadının evlenmesine izin vermiştir. Bunu yazılana aykırı yapmışlardır, çünkü “Kadın, kocası yaşadığı sürece bağlıdır” ve “Kocası hayattayken başka bir adamla olursa kadın zina eden sayılacaktır” denmiştir. Ama büsbütün akılsızca da davranmamışlardır; çünkü bu müsaade, başlangıçtan beri konulan ve yazılan hükümlere aykırı olsa da, daha kötü durumlarla karşılaştırılarak verilmiş olmalıdır.
Εἰ καὶ ἐδόξαμεν δὲ βαθυτέρων ἢ κατὰ δύναμιν ἦφθαι εἰς τοὺς τόπους πραγμάτων, οὐδὲν ἦττον ἔτι διὰ τὴν λέξιν καὶ ταῦτα λεκτέον ὅτι τινὲς τῶν νόμων ἐγράφησαν οὐχ ὡς διαφέροντες, ἀλλ' ὡς συμπεριφρόμενοι τῇ ἀσθενείᾳ τῶν νομοθετουμένων. τοιοῦτον γάρ τι δηλοῦται ἐν τῷ Μωσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψεν <ὑμῖν> ἀπολῦσαι τὰς γυναῖκας ὑμῶν· τὸ δὲ προηγούμενον καὶ διαφέρον νόμου τοῦ διὰ τὴν σκληροκαρδίαν γεγραμμένου δηλοῦται ἐν τῷ ἀπ' ἀρχῆς δὲ οὐ γέγονεν οὕτως. καὶ ἐν τῇ καινῇ δὲ διαθήκῃ ἐστί τινα νενομοθετημένα ἀνάλογον τῷ ὅτι Μωσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψεν ὑμῖν> ἀπολῦσαι τὰς γυναῖκας ὑμῶν. οἱονεὶ γὰρ πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ἡμῶν γέγραπται (διὰ τὴν ἀσθένειαν) τὸ <»καλὸν ἀνθρώπῳ γυναικὸς μὴ ἅπτεσθαι·> διὰ δὲ τὰς πορνείας ἕκαστος τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα ἐχέτω, καὶ ἑκάστη τὸν ἴδιον ἄνδρα ἐχέτω« καὶ τὸ »τῇ γυναικὶ ὁ ἀνὴρ τὴν ὀφειλὴν ἀποδιδότω, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ γυνὴ τῷ ἀνδρί«· ἐπιφέρεται γοῦν αὐτοῖς· »τοῦτο δὲ λέγω κατὰ συγγνώμην, οὐ κατ' ἐπιταγήν«. ἀλλὰ καὶ τὸ »γυνὴ δέδεται ἐφ' ὅσον χρόνον ὁ ἀνὴρ αὐτῆς ζῇ· ἐὰν δὲ κοιμηθῇ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, ἐλευθέρα ἐστὶν ᾦ θέλει γαμηθῆναι, μόνον ἐν κυρίῳ« πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ἢ ἀσθένειαν ἡμῶν παρὰ Παύλῳ εἴρηται τοῖς μὴ βουλομένοις ζηλοῦν »τὰ χαρίσματα τὰ μείζονα« καὶ μακαριωτέροις γενέσθαι. ἤδη δὲ παρὰ τὰ γεγραμμένα τινες τῶν ἡγουμένων τῆς ἐκκλησίας ἐπέτρεψάν τινα ὥστε »ζῶντος τοῦ ἀνδρὸς« γαμεῖσθαι γυναῖκα — παρὰ τὸ γεγραμμένον μὲν ποιοῦντες (ἐν ᾦ λέλεκται· »γυνὴ δέ<δεται> ἐφ' ὅσον χρόνον ζῇ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς« καὶ τὸ »ἄρα οὖν μοιχαλὶς χρηματίσει ἡ γυνὴ γενομένη ἀνδρὶ ἑτέρῳ ζῶντος τοῦ ἀνδρός«), οὐ μὴν πάντη ἀλόγως· εἰκὸς γὰρ τὴν συμπεριφορὰν ταύτην συγκρίσει χειρόνων ἐπιτρέπεσθαι παρὰ τὰ ἀπ' ἀρχῆς νενομεθετημένα καὶ γεγραμμένα.
14.24Belki de Kurtarıcımızın öğretisine karşı çıkmaya cüret edenlerden Yahudi bir adam şöyle diyecektir: “Karısını fuhuş sebebi dışında boşayan, onu zinaya sürükler” diyen İsa da, kavmin yürek katılığı yüzünden kanun koyduğunu söylediği Musa gibi, kadının boşanmasına izin vermiştir. Ayrıca bu adam, bir kadının kocasınca haklı olarak kovulmasına yol açan fuhuş sebebiyle “onda çirkin bir şey buldu” sözünün aynı şey olduğunu ileri sürecektir. Ona şöyle cevap vermeli: Kanuna göre zina eden kadın taşlanacaksa “çirkin şey” bununla ilgili anlaşılamaz; zina eden kadın için “boşanma belgesi” yazıp “eline” vermek gerekmez. Belki de Musa, kadının işlediği her günaha “çirkin şey” demiştir: Kocası, gözünde lütuf bulamayan karısında böyle bir şey bulursa, boşanma belgesi yazılır ve kadın kocasının “evinden” gönderilir.
“Ama başlangıçta böyle değildi.” Kurtarıcımız bundan sonra, kadında bulunan fuhuş dışında hiçbir günah için evliliğin bozulmasına izin vermeyerek “Karısını fuhuş sebebi dışında boşayan, onu zinaya sürükler” der.
Burada şu sorulabilir: Kadını boşamayı yalnız bu sebeple buyuruyorsa, kadın fuhuş üzerinde değil de, diyelim ki zehirleme üzerinde, kocası yoldayken çocuklarını öldürürken ya da herhangi bir cinayet işlerken yakalanırsa ne olacak? Kadın fuhuş yapmıyor ama kocasının evinden mal aşırıyor, saçıp savuruyor ya da evi soyuyorsa, Kurtarıcı fuhuş sebebi dışında karısını boşamayı yasakladığına göre, böyle bir kadını kovmak makul müdür? Her iki yönde de saçma bir şey ortaya çıkar; gerçekten saçma mı, onu bilmiyorum. Zina ve fuhuştan daha kötü görünen bu kadar büyük günahlara katlanmak akılsızlık sayılacaktır; öte yandan Kurtarıcı'nın öğretisinin maksadına aykırı davranmanın dinsizlik olduğunu herkes kabul eder.
Şu halde dikkat çekiyorum: Neden “Hiç kimse karısını fuhuş sebebi dışında boşamasın” demedi de “Karısını fuhuş sebebi dışında boşayan, onu zinaya sürükler” dedi? Fuhuş yapmamış karısını boşayan adam, kendi payına düştüğü kadarıyla onu zinaya sürüklediği şüphesizdir. Çünkü “kocası hayattayken başka bir adamla olursa kadın zina eden sayılacaktır”; onu boşayan adam ona ikinci evlilik için bahane verdiğine göre, bu yolla zinaya sürüklemiş olur. Zehirleme ya da cinayet veya buna benzer bir şey yaparken yakalanan kadını boşayan adamın bir savunması olup olmadığını sen de araştırabilirsin. Çünkü koca, boşamanın dışında başka sebeplerle de karısının zina etmesine yol açabilir: Mesela gerekenden fazla serbest bırakıp dilediğini yapmasına, dilediği erkeklerle dostluk kurmasına izin vererek. Kadınlardaki bu tür sürçmeler çoğu kez kocaların saflığından doğar. Ama böyle kocaların bu tür olaylarda bir savunma hakkı olup olmadığını dikkatle araştıran kişi, burada ortaya attığımız sorulara da cevap vermiş olacaktır.
Karısından kendini esirgeyen adam da, isteklerini karşılamadığı için, bunu daha büyük bir ağırbaşlılık ve itidal gösterişiyle yapsa bile, onu çoğu kez zinaya sürükler. Belki de isteklerini karşılamayarak kendi payına onu zinaya sürükleyen bu adam, karısını fuhuş sebebiyle değil de zehirleme, cinayet ya da en ağır günahlardan biri yüzünden boşayandan daha kınanacak durumdadır. Önceki kocası hayattayken bir adamla evlenmiş görünen kadın nasıl zina eden kadınsa, boşanmış kadınla evlenmiş görünen adam da, Kurtarıcımızın hükmüne göre, evlenmiş değil, zina etmiş olur.
Τάχα δὲ τῶν τολμώντων τις Ἰουδαϊκὸς ἀνὴρ ἐναντιοῦσθαι τῇ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν διδασκαλίᾳ φήσει ὅτι καὶ ὁ Ἰησοῦς, εἰπών· ὃς ἂν ἀπολύσῃ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ παρεκτὸς λόγου πορνείας, ποιεῖ αὐτὴν μοιχευθῆναι,κ ἐπέτρεψεν ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα ὁμοίως Μωσεῖ, ὃν εἶπε πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν τοῦ λαοῦ νενομοθετηκέναι, καὶ ταὐτόν γε φήσει εἶναι τῷ λόγῳ τῆς πορνείας, δι' ὃν εὐλόγως ἂν γυνὴ ἐκβληθείη ἀπὸ ἀνδρός, τὸ »ὅτι εὖρεν ἐν αὐτῇ ἄσχημον πρᾶγμα«. ἀλλὰ λεκτέον πρὸς αὐτὸν ὅτι, εἴπερ ἡ κατὰ τὸν νόμον μοιχευομένη λιθοβοληθήσεται, δηλονότι οὐ κατὰ τοῦτο νοεῖται τὸ »ἄσχημον πρᾶγμα«· οὐ γὰρ ἐπὶ μοιχείᾳ δεῖ γράφειν »βι- βλίον ἀποσταςίου« καὶ διδόναι »εἰς τὰς χεῖρας« τῆς μοςύνῃ. ἀλλὰ γὰρ τάχα Μωςῆς πᾶν ἁμάρτημα <γυναικὸς> ἄσχημον εἶπε πρᾶγμα, ὅπερ ἐὰν εὑρεθῇ ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς ἐν γυναικὶ μὴ εὑρισκούσῃ χάριν ἐνώπιον τοῦ ἀνδρός, γράφεται τὸ τοῦ ἀποσταςίου βιβλίον καὶ ἐξαποστέλλεται »ἐκ τῆς οἰκίας« τοῦ ἀνδρὸς ἡ γυνή. ἀπ᾿ ἀρχῆς δὲ οὐ γέγονεν οὕτως. μετὰ ταῦτά φησιν ὁ σωτὴρ ἡμῶν, μηδαμῶς ἐπιτρέπων ἐπ᾿ ἄλλῳ ἁμαρτήματι διαλύειν γάμους ἢ μόνῃ πορνείᾳ εὑρισκομένῃ ἐν τῇ γυναικί, τὸ ὅς ἂν ἀπολύσῃ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, παρεκτὸς λόγου πορνείας, ποιεῖ αὐτὴν μοιχευθῆναι. ζητηθείη δ᾿ ἄν, εἰ διὰ τοῦτο <μόνον> κελεύει τὴν γυναῖκα ἀπολῦσαι <τί ἔσται> ἐὰν μὴ ἐπὶ πορνείᾳ μὲν ἁλῷ, φέρε δ᾿ εἰπεῖν ἐπὶ φαρμακείᾳ ἤ ἀναιρέσει (παρὰ τὴν ἀποδημίαν τοῦ ἀνδρὸς) τοῦ γεννηθέντος αὐτοῖς παιδίου ἢ ἐφ᾿ οἱῳδήποτε φόνῳ. εἰ δὲ καὶ ὐφαι- ρουμένη καὶ <διαρρίπτουσα ἢ> συλῶσα τὴν οἰκίαν εὑρεθείη τοῦ ἀνδρὸς μὴ πορνεύουσα δέ, ζητήσαι τις ἄν, εἰ εὐλόγως τὴν τοιαύτην ἀποβαλεῖ, ὡς τοῦ σωτῆρος κωλύοντος παρεκτὸς λόγου πορνείας ἀπολῦσαί τινα τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα. ἑκατέρως γὰρ ἐμφαίνεταί τι ἄτοπον, οὐκ οἶδα δὲ εἰ ἀληθῶς ἄτοπον. τηλικούτων γὰρ ἀνέχεσθαι ἁμαρτημάτων, ἅ ἔοικε χείρονα εἶναι μοιχείας καὶ πορνείας, ἄλογον εἶναι δόξει· πάλιν τ᾿ ἂν ποιῆσαι παρὰ τὸ βούλημα τῆς διδασκαλίας τοῦ σωτῆρος πᾶς ἂν ὁμολογήσαι ἀσεβὲς τυγχάνειν. Ἐφίστημι τοίνυν διὰ τί μὲν οὐκ εἶπε· μηδεὶς ἀπολυέτω τὴν γυναῖκα αὐτοῦ παρεκτὸς λόγου πορνείας, φηςὶ δέ. ὅς ἂν ἀπολύσῃ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ παρεκτὸς λόγου πορνείας, ποιεῖ αὐτὴν μοιχευθῆναι. ποιεῖ μὲν γὰρ ὁμολογουμένως (τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ) μοιχευθῆναι τὴν γυναῖκα ὁ ἀπολύων αὐτὴν μὴ πορνεύσασαν. εἰγὰρ»ζῶντος τοῦ ἀνδρὸς μοιχαλὶς χρηματίσει ἐὰν γένηται ἀνδρὶ ἑτέρῳ«, ἀπολύσας δὲ αὐτὴν πρόφασιν αὐτῇ δίδωσι δευτέρου γάμου, δηλονότι παρὰ τοῦτο ποιεῖ αὐτὴν μοιχευθῆναι. τὴν δ᾿ ἁλοῦσαν φαρμακίδα ἢ φόνον <ἤ τι τοιοῦτον> δράσασαν *** ἀπολογίαν ἔχειν ἢ μή, καὶ σὺ ζητήσαις ἄν. δύναται γὰρ καὶ παρ᾿ ἄλλας αἰτίας παρὰ τὴν ἀπόλυσιν ποιεῖν ὁ ἀνὴρ μοιχευθῆναι τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα, οἷον πέρα τοῦ δέοντος ἐπτρέπων πράττειν αὐτὴν ἃ βούλεται καὶ εἰς φιλίαν συγκαταβαίνειν ἀνδράσιν οἷς βούλεται· πολλάκις γὰρ ἐξ ἁπλότητος τῶν ἀνδρῶν τοιαῦτα πταίσατα συμβαίνει <ἐ>ν γυναιξίν. ἀλλ᾿ εἰ ἔστιν ἀπολογίας τόπος ἢ μὴ τοῖς τοιούτοις ἀνδράσιν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις συμπτώμασιν, ἐπιμελῶς ζητήσας ἀποφανεῖ καὶ εἰς τὰ ἐπηπορημένα ἡμῖν κατὰ τὸν τόπον. καὶ <ὁ> ἀποστερῶν δὲ ἀπὸ τῆς γυναικὸς ἑαυτὸν ποιεῖ αὐτὴν πολλάκις μοιχευθῆναι, μὴ ἐκπληρῶν αὐτῆς τὰς ὀρέξεις, κὰν φανταςίᾳ πλείονος σεμνότητος καὶ σωφροςύνης τὸ τοιοῦτο ποιῇ· καὶ τάχα μᾶλλον οὗτος ἐπίληπτος ὁ (τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ) ποιῶν αὐτὴν μοιχευθῆναι μὴ ἐκπληρῶν αὐτῆς τὰς ὀρέξεις ἢ ὁ ἀπολύσας αὐτὴν παρεκτὸς λόγου μὲν πορνείς, ἐπὶ φαρμακείᾳ δὲ ἢ φόνῳ ἤ τινι τῶν βαρυτάτων ἁμαρτημάτων. ὥσπερ δὲ μοιχαλίς ἐστι γυνή, κἂν δοκῇ γαμεῖσθαι ἀνδρί, ἔτι ζῶντος τοῦ προτέρου, οὕτως καὶ ἀνὴρ γαμεῖν δοκῶν ἀπολελυμένην οὐ γαμεῖ (κατὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀπόφασιν) ὅσον μοιχεύει.
14.25Bundan sonra Mesih'in öğrencileri evliliklerde ne gibi sıkıntılar çıkabileceğini düşündüler: Koca bunlara katlanmak zorundaydı; katlanırsa çok zor duruma düşecek, katlanmazsa Mesih'in sözlerine aykırı davranacaktı. Bunun üzerine, evlenmemeye daha kolay ve evliliğin sağlar göründüğünden daha yararlı bir sığınak gibi kaçarak ona şöyle dediler: “İnsanın karısıyla durumu böyleyse evlenmemek daha iyi.” Kurtarıcı da, tam temizliğin Tanrı'dan verilen bir armağan olduğunu, yalnız çileyle gelmeyip çok dualarla Tanrı'dan verildiğini bize öğreterek onlara “Bu sözü herkes kavrayamaz, ancak kendilerine verilenler kavrar” dedi.
Sonra bazıları “kendilerine verilenler” sözünü çarpıtarak, bekâr kalıp temiz yaşamak istemiş ama isteklerine yenilmiş olanların bir mazereti olduğunu ileri sürdüğü için şunu söylemek gerekir: Yazılanlara inanıyorsak, neden “ancak kendilerine verilenler” sözüne sarılıyor da “Dileyin, size verilecek” sözüne ve onun devamındaki “Çünkü her dileyen alır” sözüne kulak vermiyoruz? Büsbütün temiz kalma sözünü kendilerine verilenler kavrıyorsa, isteyen “Dileyin, size verilecek” diyene güvenip inanarak dilesin; “Her dileyen alır” sözünden şüphe etmezse alacaktır.
Bu noktada “Dileyen kimdir?” diye soracaksın. Almayanlardan hiçbiri, dilemiş görünse de, gerçekten dilememiştir; çünkü “Her dileyen alır” sözüne yalan demek caiz değildir. Öyleyse dileyen kim? İsa'nın “Dua etmek için ayakta durduğunuzda” ve “aldığınıza inanın, alacaksınız” sözüne uyan kişiden başka kim olabilir? Dileyen, üzerine düşen her şeyi yapmalıdır ki “ruhla” dua etsin, “akılla da” dua etsin; “Durmadan dua edin” sözünü ve “Onlara, hep dua etmeleri ve gevşememeleri gerektiğine dair bir mesel anlattı: Bir şehirde bir yargıç vardı” sözünü ve devamını hatırda tutsun.
Dilemenin ve almanın ne olduğunu, “Her dileyen alır” sözünün ne demek olduğunu bilmek için şu söz de yararlıdır: “Size derim ki, dostu olduğu için kalkıp ona vermese bile, yüzsüzlüğü yüzünden kalkıp neye ihtiyacı varsa verecektir.” Devamında da “Ben de size diyorum: Dileyin, size verilecek” der. “Bu sözü herkes kavrayamaz, ancak kendilerine verilenler kavrar” sözü karşısında, almaya layık biçimde dilemeye şu söz de teşvik eder: “Hanginizden oğlu balık isterse, balık yerine ona yılan verir?” ve devamı. Demek ki Tanrı bu iyi armağanı, evlenmeden ve iffetle yaşanan tam temizliği, onu “bütün ruhuyla”, imanla ve dualarda “durmadan” dileyenlere verecektir.
Μετὰ δὲ ταῦτα κατανοήσαντες οἱ τοῦ Χριστοῦ μαθηταί, ὅσα δύναταοι γενέσθαι συμπτώματα ἐν γάμοις, ὧν ἀνέχεσθαι δεῖ τὸν ἄνδρα, καὶ κατὰ τοῦτο <ἀνεχόμενον> ἀπαλλάσσειν σκληρότατα ἢ μὴ ἀνεχόμενον παρανομεῖν εἰς τοὺς Χριστοῦ λόγους, φαςὶν αὐτῷ, <ὡς> ἐπὶ εὐχερέστερον τὴν ἀγαμίαν καταφεύγοντες καὶ μᾶλλον συμφέρον ἢ ὡς δοκεῖ συμφέρειν γάμος· εἰ οὕτως ἐστὶν ἡ αἰτία τοῦ ἀνθρώπου μετὰ τῆς γυναικός, οὐ συμφέρει γαμῆσαι. πρὸς τοῦτο δὲ εἶπεν αὐτοῖς ὁ σωτήρ, διδάσκων ἡμᾶς δῶρον εἶναι τὸ διδόμενον ἀπὸ θεοῦ τὴν παντελῆ καθάρευσιν, καὶ οὐ μόνον ἀσκήσει παραγινόμενον ἀλλὰ μετ᾿ εὐχῶν <πολλὼν> ὑπὸ θεοῦ διδόμενον, τὸ οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγο ν, ἀλλ᾿ οἷς δέδοται. εἶτ᾿ ἐπεί τινες συκοφαντοῦσι τὸ οἷς δέδοται, ὠς ἐχόντων ἀπολογίαν τῶν βουληθέντων μὲν καθαρεῦσαι ἐν ἀγαμίᾳ, νικηθέντων δὲ ὑπὸ τῶν ὀρέξεων, λεκτέον, ὅτι εἴπερ πιστεύομεν τοῖς γεγραμμένοις, τί δήποτε ἐπιλαμβανόμεθα μὲν τοῦ ἀλλ᾿ οἷς δέδοται, οὐκέτι δὲ προςέχομεν τῷ »αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν« καὶ τῷ ἐπιφερομενῳ αὐτῷ »πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει«; εἰ γὰρ χωροῦσι τὸν περὶ τοῦ παντελῶς καθαρεύειν λόγον οἷς δέδοται, ὁ βουλόμενος αἰτείτω, πειθόμενος καὶ πιστεύων τῷ λέγοντι· »αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν«, καὶ <λήψεται> μὴ ἀμφιβάλλων περὶ τοῦ »πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει«. ἔνθα δὴ γενόμενος ζητήσεις, τίς ὁ αἰτῶν. οὐδεὶς γὰρ τῶν μὴ λαμβανόντων, εἰ καὶ ἔδοξεν ῇτηκέναι, ᾔτησεν· ἐπεὶ οὐ θεμιτὸν φάσκειν ψεῦδος εἶναι τὸ »πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει«. τίς οὖν ὁ αἰτῶν ἤ ὁ πεισθεὶς τῷ Ἰησοῦ λέγοντι· »ἐὰν στήκητε προσευχόμενοι«, »πιΣτεύετε ὅτι λαμβάνετε, καὶ λήψεσθε«; Χρὴ δὲ τὸν αἰποῦντα ποιεῖν πάντα Τὰ παρ’ αὐτῷ, ἵνα προσεύχηται »πνεύματι«, προσεύχηται »δὲ καὶ Τῷ νοΐ«, καὶ <τοῦ> »ἀδιαλείπτως Προσεύχεσθε«μεμνημένον Καὶ τοῦ»ἔλεγε δὲ παραβολὴν αὐτοῖς Πρὸς τὸ δεῖν πάντοτε προσεύχεσθαι αὐτοὺς καὶ μὴ ἐκκακεῖν, λέγων· Κριτής τις ἦν ἔν τινι πόλει« καὶ τὰ ἑξῆς. χρήσιμον δὲ εἰς τὸ γινώσκειν, τί τὸ αἰτεῖν καὶ τὸ λαβεῖν ἐστι καὶ τί τὸ »πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει«, Καὶ τὸ »λέγω ὑμῖν, εἰ καὶ οὐ κώσει Αὐτῷ ἀναστὰς διὰ τὸ εἶναι φίλον Αὐτοῦ, διά γε τὴν ἀναίδειαν αὐτοῦ ἐγερθεὶς δώσει <αὐτω> ὅσων κρῄζει«· ἐπιφέρει γοῦν· »κἀγὼ ὑμῖν λέγω, Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν« Καὶ τὰ ἑξῆς. ἔτι προτρεπτκὸν διὰ τὸ οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγον, ἀλλ’ οἷς δέδοται, εἰς τὸ αἰτεῖν ἀξίως Τοῦ λαβεῖν καὶ τὸ »τίς δὲ ἐξ ὑμῶν τὸν πατέρα υἱὸς αἰτήσει ἰχθύν, μὴ ἀντὶ ἰχθύος ὄψιν ἐπιδώσει αὐτῷ;« καὶ τὰ ἑξῆς. δώσει οὖν τὸ ἀγαθὸν δόμα, τὴν παντελῆ καθάΡευσιν ἐν ἀγαμίᾳ καὶ ἁγνείᾳ ὁ θεὸς Τοῖς »ἐξ ὅλης ψυχῆς« καὶ μετὰ Πάστεως καὶ »ἀδιαλείπτως« ἐν προσΕυχαῖς αἰτοῦσιν αὐτόν.