Origenes · Yeremya Üzerine Vaazlar 1–11
6. Vaaz
6.1“Ya Rab, gözlerin imana bakar” sözünden “Büyüklerin yanına gidip onlarla konuşacağım” sözüne kadar
“Ya Rab, gözlerin imana bakar” der. “Rabbin gözleri adillerin üzerindedir”, çünkü onları haksızlardan çevirir; bunun gibi Rabbin gözleri imana bakar, çünkü onları inançsızlıktan çevirir. Bu yüzden, duasında ne söylediğini anlayan kişi “Ya Rab, gözlerin imana bakar” sözünü doğru söylemiştir. Burada yazılan budur: “Ya Rab, gözlerin imana bakar.” “Bilge bir sözü bilgi sahibi duyarsa onu över ve üzerine ekler” olduğuna göre, “Ya Rab, gözlerin imana bakar” sözünden neler çıkarılabileceğine bak. Pavlus şöyle der: “Şimdi şu üçü kalıyor: iman, umut, sevgi; bunların en büyüğü sevgidir.” Rabbin gözleri imana baktığı gibi umuda da sevgiye de bakar. “Kudret, sevgi ve itidal ruhu” olduğuna göre Rabbin gözleri sevgiye, kudrete ve itidale de bakar. Rabbin gözleri adalete de bakar. Böylece Rabbin gözleri bütün aretēlere bakar. Tanrı'nın akılla kavranan gözlerinin ışınlarının sana da ulaşmasını istiyorsan aretēleri edin. O zaman “Ya Rab, gözlerin imana bakar” dendiği gibi, “Ya Rab, gözlerin” edineceğin her iyiliğe bakacaktır. Rabbin gözleri senin üzerine parlayacak kadar büyürsen şöyle diyeceksin: “Yüzünün ışığı üzerimizde işaret edildi, ya Rab.”
»Κύριε« φησὶν »οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν« ὡς »ὀφθαλμοὶ κυρίου ἐπὶ δικαίους«, ἀπὸ γὰρ ἀδίκων ἀποστρέφει αὐτούς, οὕτως οἱ ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς πίστιν, ἀπὸ γὰρ ἀπιστίας ἀποστρέφει αὐτούς. διὸ καλῶς λέλεκται ὑπὸ τοῦ νοοῦντος, τί λέγει ἐν τῇ εὐχῇ, τὸ »κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν«. τὸ μὲν οὖν ἐνταῦθα γεγραμμένον ἐστίν· »κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν«. ἐπεὶ δὲ »λόγον σοφὸν ἐὰν ἀκούσῃ ἐπιστήμων, αἰνέσει αὐτὸν καὶ ἐπ᾿ αὐτὸν προσθήσει«, ὅρα πόσα ἐστὶν ποιῆσαι ἀπὸ τοῦ κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν«. φησὶν ὁ Παῦλος· »νυνὶ δὲ μένει τὰ τρία ταῦτα, πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη«. ὡς ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς πίστιν, ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς ἐλπίδα, ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς ἀγάπην. ἐπεὶ δέ ἐστιν >πνεῦμα δυνάμεως καὶ ἀπάπης καὶ σωφρονισμοῦ<, ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς ἀγάπην, οὕτως ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς δύναμιν, οὕτως οἱ] ὀφθαλμοὶ κυρίου εἰς σωφρονισμόν. . . . ὀφθαλμοὶ κυρίου ἐπὶ δικαιοσύνην. οὕτως ἐπὶ πάσας ἀρετὰς ὀφθαλμοὶ κυρίου. εἰ οὖν βούλει καὶ σὺ τὰς ἀκτῖνας τῶν νοητῶν ὀφθαλμῶν τοῦ θεοῦ φθάνειν ἐπὶ σέ, ἀνάλαβε τὰς ἀρετάς. καὶ ἔσται ὡς τὸ »κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν«, οὕτως »κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου« εἰς ἕκαστον ὡν ἐὰν κτήσῃ ἀγαθῶν. καὶ ἐὰν τηλικοῦτος ᾐς, ὡς τοὺς ὀφθαλμοὺς κυρίου ἐλλάμπειν σοι, ἐρεῖς· »ἐσημειώθη ἐφ’ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κυριε«.
6.2Sonra günahkârlar hakkında söylenene bakalım: “Onları kamçıladın, ama acı duymadılar.” Canlı bedenlere vurulan bu duyulur kamçılar, kamçılananlar istese de istemese de onlara acı verir. Tanrı'nın kamçıları ise öyledir ki kamçılananlardan bazıları acı duyar, bazıları duymaz. Tanrı'nın kamçılarından acı duymanın ne olduğunu, duymamanın ne olduğunu açıklayabilir miyiz bakalım; Tanrı'nın kamçılarından acı duymayanların bedbaht, acı duyanların ne mutlu olduğunu görelim. Bilgelik şöyle der: “Düşüncemin üzerine kim kamçılar koyacak, dudaklarıma kurnazlığın mührünü kim vuracak, bilmeden yaptıklarımda esirgemesinler, günahlarım beni yok etmesin diye?” Dikkat et: “Düşüncemin üzerine kim kamçılar koyacak?” Demek ki düşünceyi kamçılayan kamçılar vardır. Tanrı'nın kamçıları düşünceyi kamçılar; çünkü psykhēye dokunup onu işlenen günahların bilincine getiren logos kamçılar. Kamçılarla acı duyan mutlu kişiyi kamçılar; söylenenler ona işler ve azarlayanı küçümsemez. Ama biri, deyim yerindeyse, duyarsız bulunursa onun hakkında “Onları kamçıladın, ama acı duymadılar” denecektir. Aynı söz azarlayıcı bir biçimde, örneğin bir günah yüzünden vicdanı kirlenmiş kişinin düşüncesine işlemek için söylendiğinde, dinleyenlerden biri acı duyar ve onun için “Filanca nasıl vicdan azabı duydu, gördün mü?” denirse, öteki dinleyen de acı duymaz, azarlananlara duyarsız kalırsa, hissetmeyen kişi için “Onları kamçıladın, ama acı duymadılar” denecektir.
“Acı duymadılar” ya da “acı duydular” sözüne dair bir açıklama budur; başka bir açıklamamız var mı bakalım. Bedenlerde bazı parçalar ölür ve kurur. Ölmüş uzuvlar diri olanlara göre çoğu zaman şöyle bir hâl yaşar: Acı verebilecek şeyler diri uzva uygulanınca, uygulandığı kişi acı duyar; ama hissetmeyen uzva uygulanınca ölüm bulunduğundan kişi hissetmez. Bedende bunları gördüysen psykhēye aktar: Uzuvları ölmüş bir psykhē de vardır, öyle ki acı verici şeyler uygulansa da kamçıları hissetmez. Korkunç şeyler uygulanır, ama filanca psykhē hissetmez, bir başkası hisseder. Belki de kendisine uygulanan acıları hissetmeyen kişi, hissetmekten çok hissetmemeye üzülür; acı verici şeyler uygulandığında acı duymayı diler (çünkü bu onun yaşadığının işaretidir) ve acı veren şeylerde hissetmemekten rahatsız olur. Bedenlerde böyle olduğu gibi, sanırım “Ateşle yanmış olmayı dileyecekler” sözü de buna benzer bir şey gösterir: Birine ateş uygulanıp yanan hissetmezse, o kişiler acıları hissetmeyenlerle hissedenleri kıyaslayıp ateşte hissetmeyi hissetmemeye tercih edeceklerdir. Biri, günahkârlara hükmedilmiş o ateş uygulandığında bile hissetmeyi hissetmemeye tercih edebilir. “Onları kamçıladın, ama acı duymadılar” sözü için bu kadar.
“Onları tamamladın, ama terbiyeyi kabul etmek istemediler.” Her şeye takdiriyle bakan Tanrı, psykhēnin kurtuluşu için temizleyici işler yaptığında, kendisine düşeni tamamlamıştır. “Onları tamamladın, ama terbiyeyi kabul etmek istemediler” sözünü, bilgi aktaran kişi ile aktarandan bilgi almak istemeyen kişi örneğinden anlarsın. Öğretmen elinden gelen her şeyi yapsın, bilgi aktarmak için her şeyi tamamlasın, öteki söylenenleri kabul etmesin; böyle biri hakkında öğretmene şöyle derim: Onu tamamladın, ama terbiyeyi kabul etmek istemedi. Takdir-i ilahîden bize, tamamlanalım ve kemale erelim diye her şey geliyorsa, biz de bizi kemale çeken takdirin verdiklerini kabul etmiyorsak, anlayan kişi Tanrı'ya şöyle diyebilir: “Ya Rab, onları tamamladın, ama terbiyeyi kabul etmek istemediler.”
Εἶτα περὶ τῶν ἁμαρτωλῶν ἵδωμεν τὸ λεγόμενον »ἐμαστίγωσας αὐτοὺς καὶ οὐκ ἐπόνησαν«. αὗται αἱ αἰσθηταὶ μάστιγες ζῶσιν προσφερόμεναι σώμασιν, εἴτε βούλονται εἴτε μὴ βούλονται οἱ μαστιγούμενοι, πόνον ἐμποιοῦσιν αὐτοῖς· αἱ δὲ τοῦ θεοῦ μάστιγες τοιαῦταί εἰσιν ὥς τινας μὲν τῶν μαστιγουμένων πονεῖν , τινὰς δὲ τῶν μαστιγουμένων μὴ πονεῖν. ἴδωμεν εἰ δυνάμεθα διηγήσασθαι, τί ἐστιν τὸ πονεῖν ἀπὸ μαστίγων θεοῦ καὶ τί τὸ μὴ πονεῖν, καὶ ὅτι κακοδαίμονες οἱ μὴ πονοῦντες ἀπὸ μαστίγων θεοῦ, μακάριοι δὲ οἱ πονοῦντες ἀπὸ μαστίγων θεοῦ. φησὶν γάρ ἡ Σοφία· »τίς δώσει ἐπὶ τοῦ διανοήματός μου μάστιγας, καὶ ἐπὶ τῶν χειλέων μου σφραγῖδα πανούργων, ἵνα ἐπὶ τοῖς ἀγνοήμασίν μου μὴ φείσωνται, καὶ αἱ ἁμαρτίαι μου μὴ ἀπολέσωσίν με«; πρόσχες τῷ »τίς δώσει ἐπὶ τοῦ διανοήματός μου μάστιγας«; οὐκοῦν εἰσι μάστιγες τὸ διανόημα μαστιγοῦσαι. αἱ μάστιγες τοῦ Μοῦ τὸ διανόημα μαστιγοῦσιν· λόγος γὰρ καθαπτόμενος τῆς ψυχῆς καὶ εἰς συναίσ〈θησ〉ιν αὐτὴν ἄγων τῶν ἡμαρτημένων μαστιγοῖ· μαστιγοῖ δὲ τὸν μὲν μακάριον πονοῦντα ἐπὶ ταῖς μάστιξι, καθικνεῖται γὰρ αὐτοῦ τὰ λεγόμενα, καὶ οὐκ ἐξευτελίζει τὸν ἐλέγχοντα ἀπ’ αὐτοῦ. ἐπὰν δέ τις εὑρεθῇ, ἱν οὕτως εἴπω, ἀναίσθητος, λεχθήσεται περὶ αὐτοῦ· »ἐμαστίγωσας αὐτοὺς καὶ οὐκ ἐπόνησαν( τοῦ αὐτοῦ λόγου λεγομένου ἐλεγκτικῶς, φέρε εἰπεῖν, ἐπὶ τῷ καθικέσθαι διανοίας τοῦ τὴν συνείδησιν μεμολυσμένου ἐπί τινι ἁμαρτίᾳ τὸ λεγόμενον, ἐὰν ὁ μέν τις τῶν ἀκουόντων ἀλγήσῃ, ὥστε λεχθῆναι περὶ αὐτοῦ· »ἑώρακας ὡς κατενύγη« ὁ δεῖνα, ὁ δέ τις τῶν ἀκουόντων μὴ ἀλγήσῃ, ἀλλὰ ἀναισθητῇ τῶν ἐλεγχόντων , δῆλον ὅτι λεχθήσεται περὶ τοῦ μηδ᾿ αἰσθανομένου· ἐμαστίγωσας αὐτοὺς καὶ οὐκ ἐπόνησαν«. Μία μὲν διήγησις αὕτη περὶ τοῦ »οὐκ ἐπόνησαν« ἢ ἐπόνησαν· ἴδωμεν δὲ εἰ ἔχομεν καὶ ἑτέραν. γίνονταί τινες έν τοῖς σώμασιν μερῶν τινων νεκρότητες καὶ ξηρότητες, καὶ πολλάκις τοιαῦτα πάσχει τὰ νενεκρωμένα μέλη παρὰ τὰ ζῶντα, ὥστε προσαγομένων μὲν τῶν πόνον ποιῆσαι δυναμένων τῷ ζῶντι μέλει ἀλγεῖν ἐκεῖνον ᾧ προσάγεται τὸ ποιοῦν πονεῖν , προσαγομένων δὲ τῶν ποιούντων πονεῖν τῷ μέλει τῷ ἀναισθήτῳ οὐκ αἰσθάνεται ἐκεῖνος, ὅταν ᾖ νεκρότης περὶ αὐτό. ταῦτα εἴπερ εἶδες ἐπὶ τοῦ σώματος, μετάθες ἐπὶ τὴν ψυχὴν καὶ ὅρα ὅτι ἔστιν τις καὶ ψυχὴ νεκρουμένη τὰ μέλη, ὥστε μὴ αἰσθάνεσθαι ἀπὸ τῶν μαστίγων, κἂν ἐπίπονα προσφέρηταί τινα. δεινὰ προσφέρεται, ἀλλ’ οὐκ αἰσθανθήσεται ἡ δεῖνα ψυχή, ἄλλη δὲ αἰσθανθήσεται. καὶ τάχα ὡσπερεὶ λυπεῖται μᾶλλον ἐπὶ τῷ μὴ αἰσθάνεσθαι ἤπερ ἐπὶ τῷ αἰσθάνεσθαι ὁ μὴ αἰσθανόμενος ἀπὸ πόνων αὐτῷ προσφερομένων, εὐχόμενος μᾶλλον πονεῖν εἰ προσάγοιτο τὰ ἐπίπονα ἐπεὶ σημεῖόν ἐστι τοῦτο τοῦ ζῆν αὐτόν), ἀηδιζόμενος δὲ ἐπὶ τῷ μὴ αἰσθάνεσθαι ἐπὶ τοῖς ἐπιπόνοις. ὥσπερ δὴ τοῦτο γίνεται ἐπὶ τῶν σωμάτων, οὕτω νομίςω ἐν τῷ »θελήσωσιν εἰ ἐγένοντο πυρίκαυστοι« τοιοῦτόν τι δηλοῦσθαι· οἷον τοῦ πυρὸς προσφερομένου τινὶ καὶ μὴ αἰσθανομένου τοῦ καιομένου, θελήσωσιν ἐκεῖνοι, καταλαβόντες σύγκρισιν μὴ αἰσθανομένων ἐπὶ ταῖς ἀλγηδόσιν καὶ αἰσθανομένων, μᾶλλον αἰσθάνεσθαι ἐπὶ τῷ πυρὶ ἢ μὴ αἰσθάνεσθαι. καὶ εὔξαιτο ἄν τις προσαγομένου κἀκείνου τοῦ κεκριμένου πυρὸς ἐπὶ τοὺς ἁμαρτωλοὺς αἰσθάνεσθαι μᾶλλον ἢ μὴ αἰσθάνεσθαι. ταῦτα διὰ τὸ »ἐμαστίγωσας αὐτούς, καὶ οὐκ ἐπόνησαν«. »Συνετέλεσας αὐτούς, καὶ οὐκ ἠθέλησαν δέξασθαι παιδείαν«. ὅτε τά καθαρτικὰ ποιεῖ ὁ προνοῶν τῶν ὅλων θεὸς ἐπὶ ψυχῆς σωτηρίᾳ, τὸ ἐπ᾿ αὐτῷ συνετέλεσεν. νοήσεις δὲ ⟨τὸ⟩ »συνετέλεσας αὐτοὺς οὐκ ἠθέλησαν δέξασθαι παιδείαν« ἀπὸ παραδείγματος τοῦ κατὰ τὸν παραδιδόντα τὴν έπιστήμην καὶ τὸν μὴ βουλόμενον παραλαβεῖν τὴν ἐπιστήμην ἀπὸ τοῦ παραδιδόντος. πάντα γὰρ τὰ παρ’ αὐτῷ ποιείτω ὁ διδάσκαλος καὶ συντελείτω πάντα εἰς παράδοσιν ἐπιστήμης, ἐκεῖνος δὲ μὴ παραδεχέσθω τὰ λεγόμενα· εἴποιμ ἂν περὶ τοῦ τοιούτου τῷ διδασκάλῳ· συνετέλεσας τόνδε καὶ οὐκ ἠθέλησεν δέξασθαι παιδείαν<. οὖν τὰ ἀπὸ τῆς προνοίας γίνηται πάντα εἰς ἡμᾶς, ἵνα συντελεσθῶμεν καὶ τελειωθῶμεν , ἡμεῖς δὲ μὴ παραδεχώμεθα τὰ τῆς προνοίας τῆς ἐπὶ τελειότητα ἡμᾶς ἑλκούσης, λεχθείη ἂν ὑπὸ τοῦ νοοῦντος τῷ θεῷ· κύριε, συνετέλεσας αὐτοὺς καὶ οὐκ ἠθέλησαν δέξασθαι παιδείαν«.
6.3“Yüzlerini kayadan sert kıldılar.” Bunu da daha bedensel şeylerden anlarsın. Günah işleyenlerden bazıları, günahı azarlayan sözleri duyunca kızarır, yerin dibine girer ve azarlayan söz kendilerine dokununca boyun eğerler. Bazıları ise öyledir ki yüzleri kızarmaz, azarlandıkları ve günah işledikleri şeylerden sıkılmazlar. Sıkılmayan bu kişiler hakkında “Yüzlerini kayadan sert kıldılar” dersin. Bunu bedensel olanda anladıysan, sözle psykhēye geç ve hakkında “O zaman yüz yüze” denen yüzü düşün. Firavun'un katılaşmış yüreği gibi sert bir psykhē gör; bildirilenlere karşı direnir, söylenenleri geri püskürtür gibi bildirilenlere göre biçimlenmez. Orada “Yüzlerini kayadan sert kıldılar ve dönmek istemediler. Dedim ki: Belki de yoksullar, çünkü Rabbin yolunu ve Tanrı'nın hükmünü bilmek istemediler. Büyüklerin yanına gidip onlarla konuşacağım” sözünün uygun düştüğünü bulacaksın. Terbiye edilmek istemeyenler, Tanrı'nın kamçılarını anlamayanlar hakkında bunları düşünerek bunların sebebini kavramış olarak şöyle der: Onların psykhēsi yoksuldur. “Dedim ki: Belki de yoksullar, çünkü güçleri yetmedi, çünkü Rabbin yolunu ve Tanrı'nın hükmünü bilmediler.”
“Büyüklerin yanına gidip onlarla konuşacağım.” Psykhēleri büyük olanlar övgüyle anılır. Yunanlarda da büyüklük ve akıllı psykhēnin ulviliği sık sık anılır. Kişi büyük işlere girişir, değerli amaçları olur, daima gerekeni, doğru logosa göre nasıl yaşayacağını düşünürse, alçak ve küçük hiçbir şey istemez ve görmezse, böylesinin psykhēsinde büyüklük ve ulvilik vardır. Sözün yerdiği önceki kişiler yoksul oldukları için dinlemediler, diyor peygamber. Yoksul oldukları için dinlemediler. “Büyüklerin yanına gidip onlarla konuşacağım.” “Dinleyen kulaklara” konuşmak mutluluksa, büyük ve ulu bir dinleyici bulan kişi mutludur. Bu yüzden, bunlar böyle söylenmişken, bildirilenleri kabul etmemenin konuşanlardan çok dinleyenlere zarar verdiğini ve onların nousunun ve düşüncesinin yoksulluğunu suçladığını bilerek, içimizde logos büyüdükçe Mesih İsa'da Tanrı'dan büyüklük ve ulvilik almayı dileyelim ki kutsal ve mukaddes sözleri dinleyebilelim. Görkem ve kudret çağlar boyunca ona olsun. Âmin.
»Ἐστερέωσαν τὰ πρόσωπα αὐτῶν ὑπὲρ πέτραν( νοήσεις καὶ τοῦτο ἀπὸ τῶν σωματικωτέρων. τῶν ἁμαρτανόντων οἱ μὲν ἀκούοντες λόγους ἐλεγκτικοὺς ἐπὶ τῇ ἁμαρτίᾳ ἐρυθριῶσιν καὶ καταδύονται καὶ ὑποπίπτουσιν ἁπτομένου τοῦ λόγου τ·οῦ ἐλεγκτικοῦ αὐτῶν· οἱ δὲ τοιοῦτοί εἰσιν, ὥστε αὐτοὺς ἀνερυθριάστους εἶναι, μὴ αἰδουμένους ἐφ᾿ οἷς ἐλέγχονται, ἐφ᾿ οἷς ἡμαρτήκασιν. εἴποις ἂν οὖν περὶ τούτων οἳ οὐκ αἰδοῦνται· »ἐστερέωσαν τὰ πρόσωπα αὐτῶν ὑπὲρ πέτραν« εἰ νενόηκας ἐπὶ τῶν σωματικῶν αὐτό, μετάβα μοι τῷ λόγῳ ἐπὶ τὴν ψυχὴν νοήσας πρόσωπον, περὶ οὗ λέγεται· »τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον«. καὶ ὅρα ψυχὴν στερεάν, ὁποία ἦν ἡ καρδία Φαραὼ ἐσκληρυμμένη, ὥστε αὐτὴν ἐπὶ τοῖς ἀπαγγελλομένοις ἑστάναι ἀντίτυπον καὶ ὥσπερ ἀποβάλλουσαν τὰ λεγόμενα μὴ μορφουμένην κατὰ τὰ ἀπαγγελλόμενα. ἐκεῖ γὰρ εὑρήσεις ὅτι ἁρμόζει τὸ »ἐστερέωσαν τὰ πρόσωπα αὐτῶν ὑπὲρ πέτραν καὶ οὐκ ἡθέλσαν ἐπιστραφῆναι. κἀγὼ εἶπα. ἴσως πτωχοί εἰσιν, ὅτι οὐκ ἡθέλησαν γνῶναι ὁδὸν κυρίου καὶ κρίσιν θεοῦ. πορεύσομαι πρὸς τοὺς ἁδροὺς καὶ λαλήσω αὐτοῖς«. ταῦτα νοήσας περὶ τῶν μὴ θελόντων παιδευθῆναι, μὴ νοούντων ἐπὶ ταῖς μάστιξιν τοῦ θεοῦ, φησὶν νενοηκὼς τὸ τούτων αἴτιον. πτωχή ἐστιν αὐτῶν ἡ ψυχή. »κἀγὼ εἶπα. ἴσως πτωχοί εἰσιν, διότι οὐκ ἠδυνήθησαν,ξ ὅτι οὐκ ἔγνωσαν ὁδὸν κυρίου καὶ κρίσιν θεοῦ«. »Πορεύσομαι πρὸς τοὺς ἁδροὺς καὶ λαλήσω αὐτοῖς«. οἱ ἁδροὶ ταῖς ψυχαῖς ἐν ἐπαίνῳ λέγονται. καὶ παρ' Ἕλλησι γὰρ τὸ ἁδρὸν συνεχῶς ὀνομάζεται καὶ τὸ μεγαλεῖον τῆς λογικῆς ψυχῆς. ὅταν γάρ τις μεγάλοις ἐπιβάλλῃ πράγμασιν καὶ προθέσεις ἔχῃ ἀξιολόγους καὶ σκοπῇ ἀεὶ τὰ δέοντα, πῶς βιώσῃ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, μηδὲν ταπεινὸν καὶ μικρὸν θέλων μηδὲ ὁρ΄ῶν, ὁ τοιοῦτος τὸ ἁδρὸν καὶ τὸ μεγαλεῖον ἔχει ἐν τῇ ψυχῇ οὑτοι οὐν, Ι ἐπεὶ ἡσαν πτωχοί, οἱ πρότεροι οὓς ἔψεξεν ὁ λόγος, οὐκ ἤκουσαν, φησὶν ὁ προφήτης. διὰ τοῦτο οὐκ ἤκουσαν, ἐπεὶ πτωχοί εἰσιν. πορεύσομαι πρὸς τοὺς ἁδροὺς καὶ λαλήσω αὐτοῖς((. καὶ εἰ ἔστιν μακάριον εἶναι ἐπὶ τῷ λέγειν »εἰς ὦτα ἀκουόντων«, μακάριόν έστιν ἐάνπερ τύχῃ τις ἁδροῦ καὶ μεγάλου ἀκροατοῦ. διὰ τοῦτο τούτων οὕτως λεγομένων, εἰδότες ὅτι οὐ ζημία τοῖς λέγουσιν ὅσον τοῖς ἀκούουσίν ἐστιν τὸ μὴ παραδέχεσθαι τὰ ἁπαγγελλόμενα, καὶ κατηγορεῖ πτωχείας τοῦ νοῦ αὐτῶν καὶ τῆς διανοίας, παρακαλέσωμεν ἀπὸ τοῦ θεοῦ λαβεῖν αὕξοντος τοῦ λόγου ἐν ἡμῖν ἁδρότητα καὶ μεγαλειότητα έν Χριστῷ Ἰησοῦ, ἴνα ἀκοῦσαι τῶν ἱερῶν καὶ ἁγίων λόγων δυνηθῶμεν, ᾠ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.