Origenes · Yeremya Üzerine Vaazlar 1–11
4. Vaaz
4.1“Kral Yoşiya'nın günlerinde Rab bana dedi” sözünden “İsrail, vefasız Yahuda'ya kıyasla psykhēsini aklamıştır” sözüne kadar
Okunan parçanın lafzında bile açık olmayan bir yer var; önce o anlaşılsın, sonra Tanrı izin verirse gizli maksadını öğreniriz. Metin şunu bilmemizi ister: Krallar kitabında yazıldığı gibi, halk Rehavam zamanında bölünmüş, on kabile Yarovam'ın krallığına, iki kabile Rehavam'ın krallığına geçmişti. Yarovam'ın altındakilere İsrail, Rehavam'ın altındakilere Yahuda denmiştir. Tarihe göre halkın bu bölünmesi bugüne kadar sürmüştür; çünkü İsrail ile Yahuda'yı bir araya getiren bir tarih bilmiyoruz. Önce Yarovam ve halefleri altındaki İsrail daha çok günah işledi; Yahuda'dan o kadar fazla günah işledi ki takdir-i ilahî tarafından, Yazı'nın dediği gibi “bugüne kadar” Asurlulara esir olmaya mahkûm edildi. Bundan sonra Yahuda oğulları da günah işledi ve Babil'e esir olmaya mahkûm edildi; ama İsrail gibi bugüne kadar değil, Yeremya'nın peygamberlik ettiği, Daniel'in de andığı “yetmiş yıl” süreyle. Bunları o zamanki halk bakımından anlıyorsak, peygamberin sözlerine bak, böyle bir şey göstermiyorlar mı? Çünkü söz, İsrail'in günahlarını suçlar ve der ki: İsrail bu kadar günah işlemişken, Yahuda cemaati onların sürçmelerini ve onları nasıl esarete uğrattığımı duyduğu hâlde ders almadı, günahlarına günah ekledi. Öyle ki bu ek günahlar İsrail'in günahlarıyla kıyaslanınca İsrail, Yahuda'ya göre adil bulundu. Sonra peygambere bunlar üzerine peygamberlik etmesi buyrulur: Yahuda İsrail'den daha kötü olduğu için İsrail günahlarından sonra dönsün. İsrail'e dönmesini buyuran peygamberlikten sonra peygamber, İsrail ile Yahuda'nın birleşeceğini ve bir gün ikisinin tek krallık olacağını bildirir. Okumalara özen gösteren kişi bugünkü okumanın bütün sözlerini alsın, o zaman bu anlamların gösterildiğini görecektir.
“Kral Yoşiya'nın günlerinde Rab bana dedi: İsrail'in yerleşik halkının bana yaptıklarını gördün mü?” Yahuda değil, önce “İsrail'in”. “Her yüksek dağa ve her korulaşmış ağacın altına gitti ve orada fuhuş yaptı. Bütün bunları yaptıktan sonra dedim: Bana dön. Ama dönmedi. Vefasız Yahuda onun”, yani İsrail cemaatinin “vefasızlığını gördü. Gördüler”, yani Yahuda'dan gelenler, “ki İsrail'in yerleşik halkının zina ettiği her şey yüzünden onu gönderdim ve ona boşanma belgesi verdim.” Yahuda'nın ders alması gerekirken (çünkü İsrail'i, İsrail cemaatini gönderdim, Asurlulara sürdüm “ve eline boşanma belgesi verdim”), “vefasız Yahuda korkmadı.” İsrail'e bu kadar şey yaptıktan, onu gönderip boşanma belgesi verdikten sonra Yahuda cemaatinin onların başına gelenlerden ders alması gerekirdi; ama onlar ders almak bir yana günahlarına günah eklediler. Öyle ki İsrail cemaatinin günahları, Yahuda cemaatinin günahlarıyla kıyaslandığında adalet gibi görünür. “Ona eline boşanma belgesi verdim; ama kız kardeşi vefasız Yahuda korkmadı, gidip o da fuhuş yaptı. Fuhşu hiçe sayıldı, ağaçla ve taşla zina etti. Bütün bunlara rağmen vefasız Yahuda bütün yüreğiyle bana dönmedi, yalan yere” bana döndü. İsrail'e yaptıklarımdan utanıp büsbütün dönmesi gerekirken, hakikatle dönmesi gerekirken yalanla döndü. “Bütün bunlara rağmen vefasız Yahuda bütün yüreğiyle bana dönmedi, yalan yere döndü. Rab bana dedi: İsrail, vefasız Yahuda'ya kıyasla psykhēsini aklamıştır.” İsrail'in günahları, Yahuda'nın sürçmeleriyle kıyaslanınca, İsrail cemaatinin psykhēsini aklamaya dönüşmüştür.
Αὐτὸ τὸ ῥητὸν τῆς ἀναγνωσθείσης λέξεως ἔχει τι ἀσαφές, ὅπερ πρότερον νοηθήτω· καὶ μετὰ τοῦτο, ἐὰν ὁ θεὸς διδῷ, εἰσόμεθα τὸ βούλημα αὐτοῦ τὸ μυστικόν. ⟨οὐκ⟩οῦν θέλει ἡμᾶς εἰδέναι ἐν ὅτι, ὡς ἐν ταῖς Βασιλείαις γέγραπται, διῃρέθη ὁ λαὸς ἐν λαὸς χρόνοις Ῥοβοὰμ εἰς τὴν ὑπὸ Ἱεροβοὰμ βασιλείαν τῶν δέκα φυλῶν καὶ εἰς τὴν ὑπὸ Ῥοβοὰμ δύο φυλῶν· καὶ ἐκλήθησαν οἱ μὲν ὑπὸ τῷ Ἱεροβοὰμ Ἰσραήλ, Ἰούδα Ἰούδα οἱ ὑπὸ τῷ Ῥοβοάμ. καὶ ἔμεινεν αὕτη ἡ διαίρεσις τοῦ λαοῦ, ὅσον κατὰ τὴν ἱστορίαν, μέχρι τοῦ δεῦρο· οὐκ οἴδαμεν γὰρ ἱστορίαν συναγαγοῦσαν τὸν Ἰσραὴλ καὶ ⟨τὸν⟩ Ἰούδαν | τὸ αὐτό«. ἥμαρτεν οὐν πρῶτον Ἰσραὴλ πλείονα, ὁ ὑπὸ τῷ Ἱεροβοὰμ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ, καὶ τοσαῦτα ἥμαρτε παρὰ τὸν Ἰούδαν ὥστε αὐτοὺς καταδικασθῆναι ὑπὸ τῆς προνοίας γενέσθαι αἰχμαλώτους > εἰς Ἀσσυρίους< ὡς λέγει ἡ γραφή, >μέχρι τῆς σήμερον<. μετὰ τοῦτο ἥμαρτον καὶ οἱ υἱοὶ Ἰούδα καὶ κατεδικάσθησαν αἰχμάλωτοι εἰς Βαβυλῶνα, οὐχὶ μάρι τῆς σήμερον ὡς ὁ Ἰσραήλ, ἀλλὰ ἐπὶ »ἑβδομήκοντα ἔτη«, περὶ ὧν ὁ Ἱερεμίας προεφήτευσεν, ὧν ἐμνήσθη καὶ ὁ Δανιήλ. εἰ νοοῦμεν ταῦτα ὡς πρὸς τὸν λαὸν ἐκεῖνον τὸν τότε, ἴδε τὰς λέξεις τοῦ προφήτου, εἰ μὴ τοιοῦτό τι δηλοῦσι. κατηγορεῖ γὰρ τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ Ἰσραὴλ ὡς λόγος, καί φησιν ὅτι τοσούτων ἁμαρτημάτων γεγενημένων τῷ Ἰσραήλ, ἀκούσασα ἡ Ἰούδα συναγωγὴ τὰ ἐκείνων πταίσματα καὶ τίνα τρόπον πεποίηκα αὐτοὺς γενέσθαι ἐν αἰχμαλωσίᾳ. οὐκ ἐπαιδεύθη ἀλλὰ προσέθηκε ταῖς ἁμαρτίαις, ὥστε διὰ τὴν προσθήκην τῶν ἁμαρτημάτων συγκρινομένων τοῖς ἁμαρτήμασι τοῦ Ἰσραὴλ δικαιοσύνην εὑρῆσθαι ἐν τῷ Ἰσραὴλ παρὰ τὸν Ἰούδαν. εἶτα ἐπὶ τούτοις κελεύεται ὁ προφήτης προφητεῦσαι, ὡς χείρονος χείρονος τοῦ Ἰούδα παρὰ τὸν Ἰσραήλ, ἴνα μετὰ τὰ ἁμαρτήματα ἐπιστρέψῃ. μετὰ τὴν προφητείαν οὐν τὴν πρὸς Ἰσραὴλ κελεύουσαν ἐπιστρέψαι αὐτὸν προφητεύει ὁ προφήτης, ὅτι μέλλουσιν ἅμα γίνεσθαι Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδας καὶ γίνεσθαί ποτε μίαν ἀμφοτέρων βασιλείαν. ᾡ δὴ μέλει τῶν ἀναγνωσμάτων, λαβέτω τὰ ῥήματα τῆς ὅλης σήμερον ἀναγνώσεως καὶ τότε ὄψεται τὰ νοήματα δεδηλῶσθαι. »Καὶ εἶπε κύριος πρός με ἐν ταῖς ἡμέραις Ἰωσίου τοῦ βασιλέως· εἶδες ἃ ἐποίησόν μοι ἡ κατοικία τοῦ Ἰσραήλ«, οὐκ Ἰούδα, ἀλλὰ τοῦ Ἰσραὴλ« πρῶτον; »ἐπορεύθη ἐπὶ πᾶν ὄρος ὑψηλὸν καὶ ὑποκάτω παντὸς ξύλου ἀλσώδους καὶ ἐπόρνεθσεν ⟨ἐκεῖ⟩ καὶ εἶπα μετὰ τὸ αὐτὴν πάντα ταῦτα· ἀνάστρεψον πρός με· ⟨καὶ οὐκ ἀνέστρεψε.⟩ καὶ εἶδεν τὴν ἀσυνθεσίαν αὐτῆς« τῆς Ἰσραὴλ συναγωγῆς »ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα. καὶ εἶδον« οἱ ἀπὸ Ἰούδα, »διότι περὶ πάντων ὡν| ἐν οἷς ἐμοιχᾶτο ἡ κατοικία τοῦ Ἰσραήλ, καὶ ἐξαπέστειλα αὐτὴν καὶ ἔδωκα αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου«. δέον παιδευθῆναι τὸν Ἰούδαν — ἐξαπέστειλα γὰρ τὸν Ἰσραήλ, τὴν συναγωγὴν Ἰσραήλ, ἐξέβαλον αὐτοὺς εἰς Ἀσσυρίους »καὶ ἔδωκα αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου εἰς τὰς χεῖρας αὐτῆς« — »καὶ οὐκ ἐφοβήθη ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα«. μετὰ τοσαῦτα δὲ ἃ ἐποίησα τῷ Ἰσραήλ, ἐξαποστείλας αὐτόν, δοὺς βιβλίον ἀποστασίου, δέον παιδευθῆναι τὴν Ἰούδα συναγωγὴν ἐξ ὧν πεπόνθασιν ἐκεῖνοι, οἳ δὲ οὐ μόνον οὐκ ἐπαιδεύθησαν, ἀλλὰ προσέθηκαν τοῖς ἁμαρτήμασιν, ὥστε τὰ ἁμαρτήματα τῆς Ἰσραὴλ συναγωγῆς συγκρίσει τῶν ἁμαρτημάτων τῆς συναγωγῆς τοῦ Ἰούδα δικαιοσύνην εἶναι δοκεῖν. καὶ ἔδωκα αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου εἰς τὰς χεῖρας αὐτῆς· καὶ οὐκ ἐφοβήθη ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα ἡ ἀδελφὴ αὐτῆς καὶ ἐπορεύθη καὶ ἐπόρνευσε καὶ αὐτή, καὶ ἐγένετο αὐτῆς εἰς οὐδὲν ἡ πορνεία, καὶ ἐμοίχευσε τὸ ξύλον καὶ τὸν λίθον. καὶ ἐν πᾶσι τούτοις οὐκ ἐπεστράφη πρός με ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα ἐξ ὅλης τῆς καρδίας αὐτῆς, ἀλλ᾿ ἐπί ψεύδει« ἐπέστρεψε πρός με. οὐκ ᾐδέσθῃ με ὧν πεποίηκα πεποίηκα τῷ Ἰσραήλ, ἕνα τελείως ἐπιστρέφῃ, ἀλλὰ δέον αὐτὴν ἐπιστρέφειν ἐν ἀληθείᾳ, ἣ δὲ ἐπὶ ψεύδει ἐπέστρεψε· »καὶ ἐν πᾶσι τούτοις οὐκ ἐπέστρεψε πρός με ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα ἐξ ὅλης τῆς καρδίας αὐτῆς ἀλλ’ ἐπὶ ψεύδει. καὶ εἶπεν κύριος πρός με· ἐδικαίωσε τὴν ψυχὴν αὐτῆς Ἰσραὴλ ἀπὸ τῆς ἀσυνθέτου Ιούδα«. τὰ ἁμαρτήματα τοῦ Ἰσραὴλ συγκρινόμενα τοῖς πταίσμασιν Ἰούδα γέγονε δικαίωσις τῆς ψυχῆς ⟨τῆς⟩ Ἰσραὴλ συναγωγῆς.
4.2“Git, bu sözleri kuzeye doğru oku.”
Lafzı anladıysak, bunlarla ne gösterilmek istendiğine bakalım. Ulusların çağrılması İsrail'in sürçmesinden başlamıştır. Elçiler Yahudilerin havralarında vaaz edip şöyle demişlerdir: “Kurtuluş sözü size gönderilmişti; kendinizi layık görmediğiniz için işte uluslara dönüyoruz.” Bunları iyi bilen Elçi de der ki: “Onların sürçmesiyle kurtuluş uluslara geldi, onları kıskandırmak için.” Demek ki o halkın çok günahı onun terk edilmesine, ahitlerin yabancıları olan bizim de kurtuluş umuduna erişmemize yol açmıştır. Yoksa neredeyse kutsal denen toprağa yabancı olan benim, nereden şimdi Tanrı'nın vaatlerinden söz etmem, patrikler İbrahim, İshak ve Yakup'un Tanrısı'na inanmam, peygamberlerin bildirdiği İsa Mesih'i Tanrı'nın lütfuyla kabul etmem mümkün olurdu? Bu iki halkı, İsrail'den geleni ve uluslardan geleni düşünüyorsan, o halk bakımından da İsrail'in sürgününe bak ve “Onu gönderdim, ona boşanma belgesi verdim” sözünün onun hakkında yazıldığını düşün. Çünkü Tanrı o halkı gönderdi ve ona boşanma belgesi verdi. Evlilerde bu şöyledir: Musa'nın kanununa göre kadın kocasının hoşuna gitmezse, kocası “boşanma belgesi” yazar ve kadın gönderilirdi; ilk karısını yakışıksız davrandığı kanaatiyle gönderen başka bir kadınla evlenebilirdi. Bunun gibi onların da söz konusu boşanma belgesini aldığını gör. Boşanma belgesini aldıkları için büsbütün terk edildiler. Çünkü artık aralarında peygamberler nerede? İşaretler nerede? Tanrı'nın görünmesi nerede? İbadet, tapınak, kurbanlar nerede? Yurtlarından atıldılar. Demek ki Tanrı İsrail'e “boşanma belgesi” verdi.
Sonra biz Yahuda (Kurtarıcı Yahuda'dan çıktığı için Yahuda'yız; “Rabbimizin Yahuda'dan çıktığı” bellidir) Rabbe döndük; ama korkarım son durumumuz, keşke olmasa, onların son durumuna benzer, belki daha da kötü olacak.
»πορεύου« οὖν »καὶ ἀνάγνωθι τοὺς λόγους τούτους πρὸς βορρᾶν«. Εἰ νενόηται τὸ ῥητόν, ἴδωμεν τί βούλεται ἐν τούτοις δηλοῦσθαι. ἡ κλῆσις τῶν ἐθνῶν ἀρχὴν ἔσχεν ἐκ τοῦ παραπτώματος τοῦ Ἰσραή, | καὶ λέγουσιν οἱ ἀπόστολοι κηρύξαντες ταῖς τῶν Ἰουδαίων συναγωγαῖς ὅτι >ὑμῖν ἦν ἐξαπεσταλμένος ὁ λόγος τῆς σωτηρίας· ἐπειδὴ ἀνξίους κρίνετε ἑαυτούς, ἰδοὺ στρεφόμεθα εἰς τὰ . καὶ ὁ ἀπόστολος περὶ τούτων εἰδὼς ἃ οἶδε λέγει· »τῷ αὐτῶν παραπτώματι ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσιν, εἰς τὸ παραζηλῶσαι αὐτούς«. οὐκοῦν αἱ πολλαὶ ἁμαρτίαι ἐκείνου τοῦ λαοῦ πεποιήκασιν αὐτὸν ἐγκατυαλειφθῆναι καὶ ἡμᾶς ἥκειν ἐπὶ τὴν ἐλπίδα τῆς , ποὺς τοὺς τῶν διαθηκῶν, τοὺς ἀλλοτρίους τῶν . πόθεν γὰρ ἐμοὶ τῷ ὁπουποτοῦν γενομένῳ ξένῳ τῆς λεγομένης ἁγίας γῆς, νῦν περὶ τῶν ἐπαγγελιῶν διαλέγεσθαι τοῦ θεοῦ, καὶ πιστεύειν εἰς τὸν θεὸν τῶν πατριαρχῶν Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, καὶ Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν < ὑπὸ τῶν προφητῶν χάριτι θεοῦ παραδέχεσθαι; εἰ νοεῖς τοὺς δύο τούτους λαούς, τὸν ἀπὸ τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τὸν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ἴδε μοι τὴν μετοικίαν τοῦ Ἰσραὴλ καὶ ἐπὶ τοῦ λαοῦ ἐκείνου τοῦ Ἰσραήλ, καὶ περὶ ἐκείνου νόει μοι γεγράφθαι· »ἐξαπέσταλκα αὐτὴν καὶ ἔδωκα αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου«· ἐξαπέστειλε γὰρ τὸν λαὸν ἐκεῖνον ὁ θεὸς καὶ ἔδωκεν αὐτῷ βιβλίον ἀποστασίου. ὅπερ τοιοῦτόν ἐστιν ἐπὶ τῶν γεγαμηκότων· ἐὰν δυσάρεστος ᾖ ᾗ γυνὴ τῷ ἀνδρί, λέγει ὁ Μωσέως νόμος, »βιβλίον ἀποστασίου« ἀπὸ τοῦ ἀνδρὸς ἐγίνετο καὶ ἐξαπεστέλλετο ἡ γυνή, καὶ ἐξῆν τῷ ἀποστείλαντι τὴν προτέραν γυναῖκα διὰ τὸ δοκεῖν ἠσχημονηκέναι γαμεῖν ἑτέραν γυναῖκα. οὕτως τῷ λόγῳ ἴδε ἐκείνους λαμβάνοντας βιβλίον ἀποστασίου. καὶ ἐπεὶ ἔλαβον τὸ βιβλίον τοῦ ἀποστασίου, διὰ τοῦτο ἐγκατελείφθησαν πάντῃ. ποῦ γὰρ προφῆται ἔτι παρ᾿ αὐτοῖς; ποῦ σημεῖα ἔτι παρ᾿ αὐτοῖς; ποῦ ἐπιφάνεια θεοῦ; ποῦ ἡ λατρεία, ὁ ναός, αἱ θυσίαι; ἐξεβλή- θησαν ἀπὸ τοῦ τόπου ἑαυτῶν· ἔδωκεν οὖν τῷ Ἰσραὴλ »βιβλίον ἀποστασίου«. Εἶτα ἡμεῖς Ἰούδα (Ἱούσας δὲ διὰ τὸν σωτῆρα ἐξ Ἰούδα ἀνατείλαντα· πρόΜον γὰρ ὅτι ἐξ Ἰούδα ἀνατέταλκεν ὁ κύριος ἡμῶν«) ἐπεστρέψαμεν πρὸς κύριον, καὶ τὰ τελευταῖα ἡμῶν, ἅπερ Με μὴ ἤδη εἴη, παραπλήσια ἔοικε γίνεσθαι τοῖς ἐκείνων τελευταίοις, εἰ μὴ ἄρα καὶ χείρονα.
4.3Bu çağın sonunda bizim durumumuzun da böyle olacağı, Kurtarıcı'nın İncil'de söylediklerinden bellidir: “Kanunsuzluk çoğaldığı için çoğunun sevgisi soğuyacak. Sonuna kadar dayanan ise kurtulacak.” Bir de: “Mümkün olsa seçilmişleri bile saptırmak için işaretler ve harikalar yapacak.” Durumumuz öyle olacak ki Kurtarıcı kendi gelişinden, bunca kilise arasında çabucak bir mümin bulunamayacakmış gibi söz ediyor: “Ancak İnsanoğlu geldiğinde yeryüzünde imanı bulacak mı?” Gerçekten de işleri kalabalığa göre değil hakikate göre, çok kişinin toplandığını görmeye göre değil prohairesise göre değerlendirirsek, bugün mümin olmadığımızı görürüz. Asıl müminler o zamanlardaydı: Yiğitçe şehitlikler yaşanırken, şehitleri mezarlıklardan uğurlayıp toplantılarımıza dönerken, bütün kilise yıkılmadan orada bulunurken; vaftiz adayları şehitlikler ve hakikati ölümüne itiraf edenlerin ölümleri önünde eğitilirken, “yaşayan Tanrı'ya” bağlı kalıp ürkmez ve sarsılmazken. O zaman şaşırtıcı işaretler ve harikalar görenleri de biliyoruz. O zaman müminler az ama gerçekten mümindi; “hayata” götüren dar ve sıkıntılı yoldan yürüyorlardı. Şimdi ise çoğaldık; ama çok seçilmiş olması mümkün değildir (çünkü “Çağrılanlar çok, seçilenler azdır” diyen İsa yalan söylemez). Tanrı'ya kulluk ettiklerini söyleyen kalabalık içinde Tanrı'nın seçimine ve saadete ulaşanlar pek azdır.
ὅτι γὰρ τοιαῦτα καὶ τὰ καθ’ ἡμᾶς ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος τούτου ἔσται, δῆλον ἀπὸ τῶν ἐν τῷ εὐαγγελίῳ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος εἰρημένων, ἐν οἷς φησιν· »διὰ τὸ πληθυνθῆναι τὴν ἀνομίαν ψυγήσεται ἡ ἀγάπη τῶν πολλῶν. ὁ δὲ ὑπομείνας εἰς τέλος, οὗτος σωθήσεται« καί· >ποιήσει σημεῖα καὶ τέρατα ὁ ὥστε ἀποπλανᾶσθαι, εἰ δυνατόν, καὶ τοὺς ἐκλεκτούς ἔσται τὰ καθ’ ἡμᾶς ὥστε τὸν σωτῆρα λέγειν περὶ τῆς ἑαυτοῦ ἐπιδημίας, ὡς ἐκ τῶν τοσούτων ἐκκλησιῶν πιστοῦ ταχέως μὴ εὑρισκομένου· »πλὴν ἐλθὼν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἆρα εὑρήσει τὴν πίστιν ἐπὶ τῆς γῆς«; καὶ ἀληθῶς ἐὰν κρίνωμεν τὰ πράγματα ἀλθείᾳ καὶ μὴ ὄχλοις, καὶ κρίνωμεν τὰ πράγματα προαιρέσει καὶ μὴ τῷ βλέπειν πολλοὺς συναγομένους, ὀψόμεθα νῦν ὡς οὐκ ἐσμὲν πιστοί. ἀλλὰ τότε ἠσαν πιστοί, ὅτε τὰ μαρτύρια τὰ γενναῖα ἐγίνοντο, ὅτε ἀπὸ τῶν κοιμητηρίων προπέμψαντες τοὺς μάρτυρας ἠρχόμεθα ἐπὶ τὰς συναγωγάς, καὶ ὅλη ἡ ἐκκλησία μὴ θλιβομένη παρεγίνετο, καὶ οἱ κατηχούμενοι ἐπὶ τοῖς μαρτυρίοις κατηχοῦντο καὶ ἐπὶ τοῖς θανάτοις τῶν ὁμολογούντων τὴν ἀλήθειαν »μέχρι θανάτου«, »μὴ πτυρόμενοι« μηδὲ ταρασσόμενοι »ἐπὶ τὸν ζῶντα θεόν«. τότε οἴδαμεν καὶ σημεῖα ἑωρακότας παράδοξα καὶ τεράστια. τότε ἦσαν πιστοὶ ὀλίγοι μὲν πιστοὶ δὲ ἀληθῶς, τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὁδεύοντες ὁδὸν τὴν ἀπάγου- σαν »εἰς τὴν ζωήν«. νῦν δὲ ὅτε γεγόναμεν πολλοί, ἐπεὶ οὐ δυνατὸν εἶναι πολλοὺς ἐκλεκτούς (οὐ γὰρ ψεύδεται ὁ εἰπὼν Ἰησοῦς· »πολλοὶ οἱ κλητοὶ, ὀλίγοι δὲ ἐκλεκτοί«), ἐκ [γὰρ] τοῦ πλήθους τῶν μένων θεοσέβειαν σφόδρα εἰσὶν ὀλίγοι οἱ καταντῶντες ἐπὶ τὴν ἐκλογὴν τοῦ θεοῦ καὶ τὴν μακαριότητα.
4.4Rab “Önce günahları yüzünden İsrail'i gönderdim, onu sürgüne yolladım, Yahuda ise İsrail'in başına gelenleri duyduğu hâlde dönmedi” diyorsa, bizim günahlarımız hakkında konuşuyor demektir. Çünkü İsrail'in başına gelenler ve o halkın sürçmeleri okunuyor; bizim korkmamız gerekir: “Tabiî dallara acımadıysa, sana da acımayacaktır.” İyi ve insanı seven Tanrı, soylu zeytin olmakla övünenleri, patrikler İbrahim, İshak ve Yakup'un “köküne” bağlananları acımadan kesip attıysa, bize kim bilir nasıl acımayacaktır! “Tanrı'nın iyiliğine ve sertliğine bak.” O sert olmayan bir iyi ya da iyi olmayan bir sert değildir. Yalnız iyi olup sert olmasaydı “iyiliğini” daha çok küçümserdik. Sert olup iyi olmasaydı, belki günahlarımız yüzünden ümitsizliğe düşerdik. Oysa Tanrı olarak hem iyi hem serttir; çünkü biz insanlar tövbe ettiğimizde iyiliğine, günahta direndiğimizde sertliğine muhtacız. Peygamberler aracılığıyla bize konuşup şöyle der: “İsrail'in yerleşik halkının bana yaptıklarını gördün mü?” İsrail'i o halk olarak düşün: “Her yüksek dağa ve her gölgeli ağacın altına gitti.” Ferisi'nin tapınağa kibirle çıktığını, göğsünü dövmediğini, kendi kötülüklerine yanmadığını, “Sana şükrederim ki öteki insanlar gibi, soyguncu, haksız, zina eden biri ya da şu vergi tahsildarı gibi değilim; haftada iki kez oruç tutarım, malımın ondalığını veririm” dediğini görürsen, onun yerilecek biçimde “her yüksek dağa” çıktığını, kendini beğenmişliği severek kibir ve gururla her yüksek tepeye vardığını görürsün. O “her ağacın altına” gitmiştir; ama meyve veren ağacın değil, “korulaşmış” ağacın. Çünkü koruluk ağacı başka, meyve ağacı başkadır. Koruluklara ağaç dikildiğinde meyve verenler, incir ya da asma değil, yalnız zevk için meyvesiz ağaçlar dikilir. Farklı inançtakilerin sözlerini de, dinleyenleri döndürmeyen ikna edici güzelliklerini de böyle bulursun. Kişi kendini böyle sözlere verdiğinde “her korulaşmış ağacın altına” gitmiştir. “Her ağacın” deyip susmamış, “her meyveli ağacın” diye de eklememiş, “her korulaşmış ağacın altına” demiştir. Kanun koyucunun neden “Tanrın Rabbin sunağının yanına hiçbir ağaç dikmeyeceksin, koruluk yapmayacaksın” dediğini bundan anlarsın; çünkü koruluğun adı bile yasaklanmıştır.
Ἐὰν οὖν λέγῃ ὡς πρῶτον ἐξαπέστειλα διὰ τὰ ἁμαρτήματα τὸν Ἰσραὴλ καὶ ἐξαπέστειλα εἰς μετοικίαν αὐτόν, ὁ δὲ Ἰούδας ἀκούων τὰ γενόμενα τῷ Ἰσραὴλ οὐκ ἐπέστρεψε, λέγει περὶ τῶν ἡμετέρων ἁμαρτημάτων. ὅτι ἀναγινώσκονται τὰ τῷ Ἰσραὴλ συμβεβηκότα καὶ τὰ πταίσματα ⟨τὰ⟩ περὶ ἐκεῖνον τὸν λαόν, δέον ἡμᾶς φοβεῖσθαι καὶ >εἰ τῶν κατὰ φύσιν κλάδων οὐκ ἐφείσατο, πόσῳ πλέον οὐδὲ ; εἰ ἐκείνους τοὺς αὐχοῦντας εἶναι »καλλιέλαιον», τοὺς ἐρριζωμένους εἰς »τὴν ῥίζαν« τῶν πατριαρχῶν Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ μὴ φεισάμενος ὁ χρηστὸς ἅμα καὶ φιλάνθρωπος θεὸς ἐξέκοψε, πόσῳ πλέον ἡμῶν οὐ φείσεται θεοῦ«. οὐ γὰρ χρηστὸς μὲν οὐκ ἀπότομος δέ, οὐδὲ ἀπότομος μὲν χρηστὸς δὲ οὔ. εἰ γὰρ χρηστὸς μόνον ἦν, ἀπότομος δὲ μὴ ἦν, ἐπὶ πλεῖον ἂν κατεφρονήσαμεν »τῆς χρηστότητος αὐτοῦ«. εἰ ἀπότομος μὲν ἦν, χρηστὸς δὲ μὴ ἦν, τάχα ἂν καὶ ἀπέγνωμεν ἐπὶ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν. νῦν δὲ ὡς θεὸς (χρῄζομεν γὰρ οἱ ἄνθρωποι μετανοοῦντες τῆς χρηστότητος αὐτοῦ, ἐμμένοντες δὲ ταῖς ἁμαρτίαις τῆς ἀποτομίας) καὶ χρηστός ἐστι καὶ ἀπότομος ὁ θεός, καὶ λαλεῖ ἡμῖν διὰ τῶν προφητῶν καὶ λέγει· »εἶδες ἃ ἐποίησάν μοι ἡ κατοικία τοῦ Ἰσραήλ«; τὸν Ἰσραὴλ τὸν λαόν μοι νόει ἐκεῖνον· »ἐπορεύθη ἐπὶ πάν ὄρος ὑψηλὸν καὶ ὑποκάτω παντὸς ξύλου κατασκίου«. ἐὰν ἴδῃς τὸν Φαρισαῖον εἰς τὸ ἱερὸν ἀναβαίνοντα ἀλαζονικῶς καὶ μὴ τύπτοντα ἑαυτοῦ τὸ στῆθος μηδὲ κηδόμενον τῶν ἰδίων κακῶν, ἀλλὰ λέγοντα· »εὐχαριστῶ σοι ὅτι οὐκ εἰμὶ ὡς οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, ἅρπαγεσ, ἄδικοι, μοιχοί, ἢ καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης· νηστεύω δὶς τοῦ σαββάτου, ἀποδεκατῶ τὰ ὑπάρχοντά μου«, ὄψει ὅτι ἀναβέβηκεν »ἐπὶ πᾶν ὄρος ὑψηλὸν« ψεκτῶς καὶ ἀγαπήσας μεγαλοφροσύνην καὶ κατὰ τὴν ἀλαζονείαν καὶ κατὰ τὴν ὑπερηφανίαν πάντα βουνὸν ὑψηλὸν καὶ γέγονεν »ὑποκάτω παντὸς ξύλου« οὐ καρπίμου, ἀλλ᾿ »ἀλσώδους«· ἄλλο γὰρ τὸ ἀλσῶδες ξύλον, ἄλλο τὸ εἰς ἄλση ὅταν φυτεύωσι ξύλα, φυτεύουσιν οὐ τὰ καρποφόρα, οὐ συκῆν οὐδὲ ἄμπελον, ἀλλὰ μόνον τέρψεως χάριν ἄκαρπα ξύλα. τοιούτους εὑρήσεις τοὺς λόγους τῶν ἑτεροδόξων καὶ τὰ κάλλη τῶν πιθανοτήτων αὐτῶν οὐκ ἐπιστρεφόντων τοὺς ἀκούοντας. ὅταν οὐν τοῖς τοιούτοις λόγοις τις ἑαυτὸν ἐπιδῷ, πεπόρευται »ὑποκάτω παντὸς ξύλου ἀλσώδους«. οὐκ εἴρηκε »παντὸς ξύλου« καὶ σεσιώπηκεν, οὐδὲ πάλιν προσέθηκε· παντὸς ξύλου τοῦ καρπίμου, ἀλλ᾿ εἴρηκεν »ὑποκάτω παντὸς ξύλου ἀλσώδους«. διὰ τοῦτο νοήσεις τί δήποτε ὁ νομοθέτης λέγει· »οὐ φυτεύσεις πᾶν ξύλον παρὰ τὸ θυσιαστήριον κυρίου τοῦ θεοῦ σου, καὶ οὐ ποιήσεις ἄλσος( ἔχεις γὰρ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ ἄλσους ἀπηγορευμένον.
4.5“Orada fuhuş yaptı. Bütün bunları fuhuş yaparak yaptıktan sonra dedim: Bana dön. Ama dönmedi; vefasız Yahuda onun vefasızlığını gördü.” Biz de azarlandık; yani günah işleyip Tanrı'yla yaptığımız sözleşmeleri tutmayan ve onların soylu olup İbrahim'den gelip vaat almış olmalarına rağmen ahdi yitirdiklerini görmeyen bizler. Düşünmemiz gerekir: Onlar bereketlerden ve vaatlerden düştüler, atalardan gelmek onlara hiç yararlamadı; biz günah işlersek çok daha fazla terk edileceğiz. Kurtarıcı onlara “İbrahim'in çocukları olsaydınız İbrahim'in işlerini yapardınız” der. Yahya da der ki: “İçinizden ‘Babamız İbrahim'dir’ demeye kalkışmayın; size derim ki Tanrı bu taşlardan İbrahim'e çocuklar çıkarabilir.” Taşlar diye yüreği taştan olan, hakikate karşı katılaşmış bizleri ima ediyor. Gerçekten de “çocuk doğurmada” kalır ve evlatlık ruhunu korursak Tanrı taşlardan İbrahim'e çocuk çıkarmış olacaktır. Tanrı'yla yaptığı sözleşmeleri tutmayan “vefasız Yahuda, İsrail'in yerleşik halkının vefasızlığını” gördü; “gördü ki onun bıraktığı her şey yüzünden” (biz Yahuda, Yazı'yı okuduğumuzda bütün bunları görürüz) “İsrail'in yerleşik halkının zina ettiği şeyler yüzünden Tanrı onu göndermiş, ona boşanma belgesi vermiştir.” Onlara yaptıklarından ders almamız gerekirdi: Günahlarına göre hükmetti, terk etti, esarete, öldürülmeye, düşmanlara teslim etti. Bundan dönmemiz gerekirdi. Her birimiz düşünmeliydik: Tanrı tabiî dallara acımadıysa, bize nasıl acıyacak? Atalardan gelenleri günah işledikleri için böyle kovduysa, uluslardan çağrılan bize ne olacak? Biz bunların hiçbirini düşünmedik; oysa o halk, kölenin onurlandırıldığını, soysuzun içeri alındığını görüp kıskansın diye çağrıldık. Onlar bu kadar acı çektiyse, günah işlersek biz kim bilir ne kadar terk edileceğiz?
“İsrail'in yerleşik halkının zina ettiği şeyler yüzünden onu gönderdim ve eline boşanma belgesi verdim; ama vefasız Yahuda korkmadı.” İsrail'in yerleşik halkına yaptığımdan, “onu gönderip boşanma belgesi vermemden” “korkmadı”; onların başına gelenlerden korkmadı. Biri bir ev sahibinin evine girer, yeni satın alınmıştır; önceki kölelerden hangisini neden onurlandırdığını, hangisini neden gözden düşürdüğünü sorar. Bunu anlayıp ev sahibinin evinde kalmak istiyorsa, günah işleyip atılan ve cezaya verilen önceki kölelerin yaptıklarına düşmekten sakınır. Sonra önceki kölelerden itibar kazananların ne yaptığını, hangi işlerle özgürlüğe eriştiklerini öğrenip onlara imrenir. Biz de Tanrı'nın kölesi değildik, putların ve daimōnların kölesiydik; uluslardandık, dün evvelsi gün Tanrı'ya geldik. Yazı'yı okuyalım, kimin aklandığını, kimin mahkûm edildiğini görelim, aklananları taklit edelim, esir düşenlerin, Tanrı'nın kovduklarının düştüklerine düşmekten sakınalım.
»Καὶ ἐπόρνευσεν ἐκεῖ. καὶ εἶπα μετὰ τὸ πορνεῦσαι αὐτὴν ταῦτα πάντα· πρός με ἀνάστρεψον· καὶ οὐκ ἀνέστρεψεν, καὶ εἶδεν τὴν ἀσυνθεσίαν αὐτῆς ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα«. λελοιδορήμεθα καὶ ἡμεῖς, λέγω οἱ ἁμαρτάνοντες καὶ μὴ τηροῦντες τὰς συνθήκας τοῦ θεοῦ μηδὲ βλέποντες ὅτι ἀπολωλέκασιν ἐκεῖνοι τὴν διαθήκην εὐγενεῖς ὄντες, ἐξ Ἀβραὰμ ὄντες, ἐπαγγελίαν λαβόντες. δέον οὖν ἡμᾶς λογίζεσθαι, ὅτι ἐκπεπτώκασιν ἐκεῖνοι τῶν εὐλογιῶν καὶ τῶν ἐπαγγελιῶν καὶ οὐδὲν ὤνησεν αὐτοὺς τὸ εἶναι ἀπὸ τῶν πατέρων, πόσῳ πλέον ἡμεῖς ἁμαρτάνοντες ἐγκαταλειφθησόμεθα. εἰ ἦτε τέκνα τοῦ Ἀβραάμ, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ἂν ἐποιεῖτε« λέγει αὐτοῖς ὁ σωτήρ. καὶ πάλιν ὁ Ἰωάννης· »μὴ ἄρξησθε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς, ὄτι πατέρα ἔχομεν τὸν Ἀβραάμ· λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι δύναται ὁ θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ Ἀβραάμ«· λίθους αἰνισσόμενος ἡμᾶς τοὺς λιθίνην ἔχοντας τὴν καρ- δίαν< καὶ ἐσκληρυμμένους πρὸς τὴν ἀλήθειαν. καὶ ἀληθῶς ὁ θεὸς ἤγειρε τέκνα τῷ Ἀβραὰμ ἀπὸ τῶν λίθων, ἐὰν μείνωμεν ἐν τῇ τεκνογονίᾳ< καὶ τηρήσωμεν τὸ πνεῦμα τῆς . οὖν »τὴν ἀσυνθεσίαν αὐτῆς« τῆς κατοικίας τοῦ Ἰσραὴλ »ἡ ασύνθετος Ἰούδα«, ἡ μὴ τηρήσασα τὰς συνθήκας τὰς πρὸς τὸν θεόν, καὶ εἶδεν διότι περὶ πάντων, ὡν κατελείφθη« ἐκείνη (ταῦτα γὰρ πάντα ἡμεῖς βλέπομεν ὁ Ἰούδας, ⟨ἐὰν⟩ ἀναγινώσκωμεν τὴν γραφήν) >ὅτιπερὶ ὡν κατελείφθη ἡ κατοικία τοῦ Ἰσραὴλ ἐν οἷς ἐμοιχᾶτο, ἐξαπέστειλεν αὐτὴν ὁ θεὸς καὶ ἔδωκεν αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου ἡμᾶς παιδευθῆναι ἐξ ὧν ἐκείνοις ἐποίησε κρίνας αὐτοὺς κατὰ τά ἁμαρτήματα, ἐγκαταλιπὼν καὶ παραδοὺς εἰς αἰχμαλωσίαν καὶ παραδοὺς εἰς φόνον καὶ παραδοὺς τοῖς πολεμίοις· δέον ἐκ τούτων ἡμᾶς ἐπιστρέψαι καὶ ἕκαστον ἡμῶν λογίσασθαι ὅτι, εἰ ὁ θεὸς τῶν κατὰ φύσιν κλάδων οὐκ ἐφείσατο, πόσῳ πλέον ἡμῶν οὐ φείσεται ἀπὸ τῶν πατέρων οὕτως ἐξέωσε γενομένους ἁμαρτωλούς, τί ἡμεῖς οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κληθέντες πεισόμεθα, ἡμεῖς οὐδὲν τούτων ἐλογισάμεθα, κληθέντες ἵνα παραζηλώσῃ ἐκεῖνος ὁ λαὸς ὁρῶν τὸν δοῦλον τετιμημένον, βλέπων τὸν ἀγενῆ προσεληλυθότα. εἰ δὲ τοσαῦτα ἐκεῖνοι πεπόνθασι, πόσῳ πλέον, ἐὰν ἁμαρτάνωμεν, ἡμεῖς ἐγκαταλειφθησόμεθα; »Ἐν οἷς ἐμοιχᾶτο ἡ κατοικία τοῦ Ἰσραήλ, ἐξαπέστειλα αὐτὴν καὶ ἔδωκα αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου εἰς τὰς χεῖρας αὐτῆς· καὶ οὐκ ἐφοβήθη ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα« ἃ πεποίηκα τῇ κατοικίᾳ τοῦ Ἰσραὴλ ὅτι »ἐξαπέστειλα αὐτὴν καὶ ἔδωκα αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου«. »οὐκ ἐφοβήθη« ἐκ τῶν ἐκείνοις γεγενημένων. εἰσῆλθέ τις εἰς οἰκίαν οἰκοδεσπότου· νεώνητός ἐστι, πυνθάνεται τίνα τῶν προτέρων οἰκετῶν ἐτίμησε καὶ διὰ τί, τίνα ἠτίμασε τῶν οἰκετῶν καὶ διὰ τί. κατανοήσας, εἰ βούλεται ⟨μ⟩ εῖναι ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ οἰκοδεσπότου, φυλάσσεται περιπεσεῖν, ἃ πεποιήκασιν οἱ πρότεροι δοῦλοι καὶ ἡμαρτηκότες καὶ ἐκβεβλημένοι καὶ κολάσει παραδεδομένοι. εἶτα μαθὼν τίνα πεποιήκασιν οἱ πρότεροι δοῦλοι καὶ εὐδοκιμηκότες, καὶ ἐπὶ ποταποῖς ἐλευθερίας τετυχήκασι, ζηλοῖ ἐκείνους. καὶ ἡμεῖς δὲ οὐκ ἠμεν δοῦλοι τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ εἰδώλων καὶ δαιμόνων, ἐθνικοί, ἐχθὲς καὶ πρώην προσεληλύθαμεν τῷ θεῷ, ἀναγινώσκωμεν τὴν γραφήν, ἴδωμεν τίς ἐδικαιώθη, τίς κατεδικάσθη, μιμησώμεθα τοὺς δικαιωθέντας, φυλασσώμεθα περιπεσεῖν τούτοις, οἷς περιπεπτώκασιν οἱ αἰχμαλωτευθέντες, οἱ ἐκβληθέντες ἀπὸ τοῦ θεοῦ.
4.6“Vefasız Yahuda korkmadı, gidip o da fuhuş yaptı.” Önce İsrail fuhuş yaptı, sonra Yahuda da yaptı. “Fuhşu hiçe sayıldı, ağaçla ve taşla zina etti.” Günah işlediğimizde başka bir şey yapmayız, taş yürekli olup “taşla” zina ederiz. Günah işleyip “her korulaşmış ağacın altında” fuhuş yaptığımızda “ağaçla” zina ederiz. “Vefasız Yahuda bütün yüreğiyle bana dönmedi, yalan yere döndü.” Tanrı'ya döndük ama eksik döndüysek, “bütün yüreğimizle” dönmediğimiz için suçlanırız. Bu yüzden “Vefasız Yahuda bütün yüreğiyle bana dönmedi” der. “Vefasız Yahuda döndü ve durdu” dememiş, “Vefasız Yahuda bütün yüreğiyle bana dönmedi, yalan yere” döndü demiştir. Gerçek dönüş şudur: eski yazıları okumak, aklananları bilmek, onları taklit etmek; o yazıları okuyup kınananları görmek, o kınamalara düşmekten sakınmak; Yeni Ahit'in kitaplarını, elçilerin sözlerini okumak, okuduktan sonra bütün bunları yüreğe yazmak ve onlara göre yaşamak. Öyle ki bize de boşanma belgesi verilmesin, kutsal mirasa erişebilelim; ulusların doluluğu kurtulduktan sonra İsrail de içeri girebilsin. Çünkü “ulusların doluluğu girdiğinde bütün İsrail kurtulacak” ve “tek sürü, tek çoban olacak”; o, her şeye gücü yeten Tanrı'yı Mesih İsa'nın kendisinde yüceltmeyi öğretecektir. Görkem ve kudret çağlar boyunca ona olsun. Âmin.
»Καὶ οὐκ ἐφοβήθη ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα, καὶ ἐπορεύθη καὶ ἐπόρνευσεν καὶ αὐτή«. πρότερον πορνεύσαντος τοῦ Ἰσραὴλ πεπόρνευκεν ὕστερον καὶ Ἰούδας. »καὶ ἐγένετο εἰς οὐδὲν ἡ πορνεία αὐτῆς, καὶ ἐμοίχευσε τὸ ξύλον καὶ τὸν λίθον«. ὅταν ἁμαρτάνωμεν, οὐδὲν ἄλλο ποιοῦμεν ἢ λιθοκάρδιοι γινόμενοι μοιχεύομεν »τὸν λίθον«. ὅταν ἁμαρτάνωμεν καὶ πορνεύωμεν »ὑποκάτω παντὸς ξύλου ἀλσώδους«, καὶ ἡμεῖς μοιχεύομεν τὸ ξύλο«. »καὶ οὐκ ἐπεστράφη πρός με ἡ ἀσύ7 νθετος Ἰούδα ἐξ ὅλης τῆς καρδίας αὐτῆς ἀλλ’ ἐπὶ ψεύδει«. εἰ ἐπεστρέψαμεν πρὸς τὸν θεὸν ἐλλιπῶς δέ, ἐγκαλούμεθα ὡς οὐκ »ἐξ ὅλης τῆς καρδίας« ἐπιστρέψαντες. διὸ »οὐκ ⟨ἐπεστράφη πρός με ἀσύνθετος Ἰούδα ἐξ ὅλης τῆς καρδίας αὐτῆς«. οὐκ⟩ εἶπεν· καὶ ἐπέστρεψεν ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα, καὶ ἔστη, ἀλλά· »καὶ οὐκ ἐπεστράφη πρός με ἡ ἀσύνθετος Ἰούδα ἐξ ὅλης τῆς καρδίας αὐτῆς, ἀλλ’ ἐπὶ ψεύδει« ἐπέστρεψεν. ἡ οὖν ἀληθῶς ἐπιστροφή ἐστιν ἀναγνῶναι τὰ παλαιά, εἰδέναι τοὺς δικαιωθέντας, μιμήσασθαι αὐτούς, ἀναγνῶναι ἐκεῖνα, ἰδεῖν τοὺς μεμφθέντας, φυλάξασθαι περιπεσεῖν ταῖς μέμψεσιν ἐκείναις, ἀναγνῶναι τὰ βιβλία τῆς καινῆς διαθήκης, τῶν ἀποστόλων τοὺς λόγους, μετὰ τὸ ἀναγνῶναι γράψαι ταῦτα πάντα εἰς τὴν καρδίαν, βιῶσαι κατ᾿ αὐτά, ἴνα μὴ καὶ ἡμῖν δοθῇ βιβλίον ἀποστασίου, ἀλλὰ δυνηθῶμεν ἥκειν ἐπὶ τὴν κληρονομίαν τὴν ἁγίαν, ⟨καὶ⟩ τοῦ πληρώματος τῶν ἐθνῶν σωθέντος δυνηθῇ τότε ὁ Ἰσραὴλ εἰσελθεῖν· ἐὰν γὰρ τὸ πλήρωμα τῶν Μνῶν εἰσέλθῃ, τότε πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται<, »καὶ γενήσονται μία ποίμνη, εἷς ποιμὴν« διδάσκων δοξάζειν τὸν παντοκράτορα θεὸν έν αὐτῷ τῷ Χριστῷ Ἰησοῦ, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.