Seçki › 21. Bölüm – 22. Bölüm
2.21.121. Bölüm
XXI.
Hür irade hakkında; bunu ortadan kaldırıyor gibi görünen Kutsal Yazı sözlerinin çözümü ve yorumu. İlkeler Üzerine'nin üçüncü kitabından.
- Kilisenin vaazında Tanrı'nın adil yargısına dair öğreti de bulunduğuna göre, ki bu öğreti doğru olduğuna inanıldığında işitenleri de iyi yaşamaya ve günahtan her yolla kaçmaya çağırır, çünkü onlar övgüye ve yergiye değer şeylerin elimizde olduğunu kabul ederler, hür irade hakkında da ayrıca birkaç şeyi ele alalım; bu, olabildiğince zorunlu bir meseledir. Hür iradenin ne olduğunu anlamak için kavramını açmak gerekir; ta ki kavram aydınlanınca araştırılan şey de tam olarak ortaya konsun. Hareket eden şeylerin bazıları hareketin sebebini kendi içlerinde taşır, bazıları ise yalnız dışarıdan hareket ettirilir. Yalnız dışarıdan hareket ettirilenler taşınabilen şeylerdir: kütükler, taşlar ve yalnız bir tutunma durumuyla (hexis) bir arada duran bütün madde. Cisimlerin akışına hareket demeyi şimdilik sözümüzün dışında bırakalım, çünkü bu konumuz için gerekli değildir. Hareket etmenin sebebini kendi içlerinde taşıyanlar ise hayvanlar, bitkiler ve kısacası tabiat ve ruh tarafından bir arada tutulan bütün şeylerdir; madenlerin de bunlardan olduğunu söylerler. Bunlara ek olarak ateş de kendiliğinden hareket eder, belki pınarlar da. Hareket etmenin sebebini kendi içlerinde taşıyanların bazılarının kendi içlerinden, bazılarının ise kendi başlarına hareket ettiğini söylerler: Cansızlar kendi içlerinden, canlılar ise kendi başlarına. Canlılar, içlerinde bir dürtüyü çağıran bir tasavvur oluştuğunda kendi başlarına hareket ederler. Bazı hayvanlarda da, tasavvur eden bir tabiat dürtüyü düzenli biçimde harekete geçirdiği için, dürtüyü çağıran tasavvurlar oluşur. Örümcekte örme tasavvuru oluşur ve onu ardından örmeye yönelik dürtü izler; çünkü tasavvur eden tabiatı onu düzenli biçimde buna çağırır, hayvana da bu tasavvur eden tabiattan başka hiçbir şey verilmemiştir. Arıda da bal mumu yapmak için böyledir.2.21.1
Περὶ αὐτεξουU+03F2ίου καὶ τῶν δοκούντων τοῦτο ἀναιρεῖν ῥητῶν γραφικῶν λύU+03F2ιU+03F2 καὶ ἑρμηνεία. ἐκ το περὶ ἀρχῶν τρίτου τὀμου. 1. Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ κηρύγματι τῷ ἐκκλησιαστικῷ περιέχεται ὁ περὶ κρίσεως δικαίας θεοῦ λόγος, ὅστις καὶ τοὺς ἀκούοντας, πιστευθεὶς εἶναι ἀληθής, προκαλεῖται ἐπὶ τὸ καλῶς βιοῦν καὶ παντὶ τρόπῳ φεύγειν τήν ἁμαρτίαν, δηλονότι συγκατατιθεμένους τὸ ἐφʼ ἡμῖν εἶναι τὰ ἐπαίνου καὶ ψόγου ἄξια· φέρε καὶ τὰ περὶ τοῦ αὐτεξουσίου ἰδία ὀλίγα διαλάβωμεν, ἀναγκαιοτάτου ὡς ἔνι μάλιστα προβλήματος. ἴνα δὲ νοήσωμεν τί τὸ αὐτεξούσιον, τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ ἀναπτύξαι δεῖ, ἵνα ταύτης σαφηνισθείσης ἀκριβῶς παρασταθῇ τὸ ζητούμενον. τῶν κινουμένων τὰ μέν τινα ἐν ἑαυτοῖς ἔχει τήν τῆς κινήσεως αἰτίαν, ἕτερα δὲ ἔξωθεν μόνον κινεῖται. ἔξωθεν μὲν οὖν μόνον κινεῖται τὰ φορητὰ, οἶον ξύλα καὶ λίθοι καὶ πᾶσα ἡ ὑπὸ ἕξεως μόνης συνεχομένη ὕλη. ὑπεξῃρήσθω δὲ νῦν τοῦ λόγου τὸ κίνησιν λέγειν τὴν ῥύσιν τῶν σωμάτων, ἐπεὶ μή χρεία τούτου πρὸς τὸ προκείμενον. ἐν ἑαυτοῖς δὲ ἔχει τήν αἰτίαν τοῦ κινεῖσθαι ζῶα καὶ φυτὰ καὶ ἀπαξαπλῶς ὅσα ὑπὸ φύσεως καὶ ψυχῆς συνέχεται, ἐξ ὦν φασὶν εἶναι καὶ τὰ μέταλλα. πρὸς δὲ τούτοις καὶ τὸ πῦρ αὐτοκίνητόν ἐστι, τάχα δὲ καὶ αἱ πηγαί. τῶν δὲ ἐν ἑαυτοῖς τὴν αἰτίαν τοῦ κινεῖσθαι ἐχόντων, τὰ μέν φασιν ἐξ ἑαυτῶν κινεῖσθαι, τὰ δὲ ἀφʼ ἑαυτῶν· ἐξ ἑαυτῶν μὲν τὰ ἄφυχα, ἀφʼ ἑαυτῶν δὲ τὰ ἔμψυχα. καὶ ἀφʼ ἑαυτῶν κινεῖται τὰ ἔμφχα, φαντασίας ἐγγινομένης ὁρμὴν προκαλουμένης. καὶ πάλιν ἔν τισι τῶν ζώων φαντασίαι γίνονται ὁρμν προκαλούμεναι, φύσεως φανταστικῆς τεταγμένως κινούσης τὴν ὁρμὴν, ὡς ἐν τῷ ἀράχνῃ φαντασία τοῦ ὑφαίνειν γίνεται, καὶ ὁρμὴ ἀκολουθεῖ ἐπὶ τὸ ὑφαίνειν, τῆς φανταστικῆς αὐτοῦ φύσεως τεταγμένως ἐπὶ τοῦτο αὐτόν προκαλουμένης, καὶ οὐδευὸς ἄλλου μετὰ τὴν φανταστικήν αὐτοῦ φύσιν πεπιστευμένου τοῦ ζώου· καὶ ἐν τῇ μελίσσῃ ἐπὶ τὸ κηρολαστεῖν.
- Akıl sahibi canlının ise tasavvur eden tabiatına ek olarak bir logosu da vardır; bu logos tasavvurları yargılar, bazılarını reddeder, bazılarını kabul eder; ta ki canlı onlara göre yönelsin. Bu yüzden, logosun tabiatında güzeli ve çirkini temaşa etmeye yarayan imkânlar bulunduğundan, bunları izleyerek güzeli ve çirkini temaşa ettiğimizde güzeli seçer, çirkinden kaçarız. Kendimizi güzelin uygulanmasına verdiğimizde övgüye değeriz, tersini yaptığımızda yergiye. Şunu da bilmemiz gerekir: Her şeye göre düzenlenmiş tabiatın çoğu bir ölçüde hayvanlarda da bulunur, ama kimisinde daha çok, kimisinde daha az. Öyle ki iz süren köpeklerde ve savaş atlarında görülen iş, böyle söylememe izin verilirse, akıl sahibi olana yakındır. Dışarıdaki şeylerden birinin karşımıza çıkıp bizde şu ya da bu tasavvuru uyandırması, herkesin kabul ettiği gibi, elimizde olan şeylerden değildir. Ama olan şeyi şöyle ya da başka türlü kullanmaya karar vermek, içimizdeki logostan başka hiçbir şeyin işi değildir: Bu logos ya imkânlara uygun olarak bizi güzele ve ödeve çağıran dürtülere doğru harekete geçirir, ya da tersine saptırır.2.21.2
- Τὸ μέντοι λογικόν ζῶον καὶ λόγον ἔχει πρὸς τῇ φανταστικῇ φύσει, τὸν κρίνοντα τὰς φαντασίας καὶ τινὰς μὲν ἀποδοκιμάζοντα τινάς δὲ παραδεχόμενον ἵνα ἄγηται τὸ ζῶον κατʼ αὐτάς. ὅθεν ἐπεὶ ἐν τῇ φύσει τοῦ λόγου εἰσὶν ἀφορμαὶ τοῦ θεωρῆσαι τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρὸν, αἷς ἑπόμενοι θεωρήσαντες τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρὸν αἱρούμεθα μὲν τὸ καλὸν, ἐκκλίνομεν δὲ τὸ αἰσχρόν· ἐπαινετοὶ μέν ἐσμεν ἐπιδόντες ἑαυτοὺς τῇ πράξει τοῦ καλοῦ, ψεκτοὶ δὲ κατὰ τὸ ἐναντίον. οὐκ ἀγνοητέον μέντοι γε ὅτι τὸ πλέον τῆς εἰς πάντα τεταγμένης φύσεως ποσῶς ἐστὶν ἐν τοῖς ζώοις, ἐπὶ τὸ πλέον δὲ ἢ ἐπὶ τὸ ἔλαττον· ὥστε ἐγγύς που εἶναι, ἵνʼ οὕτως εἴπω, τοῦ λογικοῦ τὸ ἐν τοῖς ἰχνευταῖς κυσὶν ἔργον καὶ ἐν τοῖς πολεμικοῖς ἵπποις. τὸ μὲν οὖν ὑποπεσεῖν τόδε τι τῶν ἔξωθεν φαντασίαν ἡμῖν κινοῦν τοιάνδε ἢ τοιάνδε, ὁμολογουμένως οὐκ ἔστι τῶν ἐφʼ ἡμῖν· τὸ δὲ κρῖναι οὑτωσὶ χρήσασθαι τῷ γενομένῳ ἢ ἑτέρως, οὐκ ἄλλου τινὸς ἔργον ἢ τοῦ ἐν ἡμῖν λόγου ἐστὶν, ἤτοι παρά τάς ἀφορμάς ἐνεργοῦντος ἡτμᾶς πρὸς τὰς ἐπὶ τὸ καλὸν προκαλουμένας καὶ τὸ καθῆκον ὁρμάς, ἢ ἐπὶ τὸ ἐναντίον ἐκτρέπουτος.
- Biri, dışarıdan gelen şeyin öyle olduğunu, o hâlde ortaya çıktığında ona karşı koymanın imkânsız olduğunu söylerse, kendi hâllerine ve kıpırdanmalarına dikkat etsin: Şu ya da bu inandırıcı görünüşler yüzünden yönetici gücün bir şeye razı olması, onu kabullenmesi ve ona doğru eğilmesi gerçekleşmiyor mu? Söz gelişi, kendine hâkim olmaya ve cinsel birleşmeden uzak durmaya karar vermiş birinin karşısına çıkıp onu niyetine aykırı bir şey yapmaya çağıran kadın, o kişinin niyetini bozmasının tek başına yeterli sebebi değildir. Çünkü o kişi gıdıklanmaya ve hazzın yumuşaklığına razı olduğu, ona karşı koymak ve verdiği kararı yerine getirmek istemediği için ahlaksızca davranır. Başka biri ise tam tersine: Daha çok öğrenim görmüş ve kendini eğitmiş birinin başına aynı şeyler geldiğinde de gıdıklanmalar ve uyarılmalar olur; ama logos, alıştırmayla daha çok güçlenip beslendiği, öğretilerle güzele yönelik olarak sağlamlaştığı ya da en azından sağlamlaşmaya yaklaştığı için, uyarılmaları geri püskürtür ve arzuyu gevşetir.2.21.3
- Εἰ δέ τις αὐτὸ τὸ ἔξωθεν λέγοι εἶναι τοιόνδε, ὥστε ἀδυνάτως ἔχειν ἀντιβλέφαι αὐτῷ τοιῷδε γενομένῳ, οὗτος ἐπιστησάτω τοῖς ἰδίοις πάθεσι καὶ κινήμασιν, εἰ μὴ εὐδόκησις γίνεται καὶ συγκατάθεσις καὶ ῥοπή τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐπὶ τόδε τι διὰ τάσδε τὰς πιθανότητας. οὐ γὰρ, φέρʼ εἰπεῖν, ἡ γυνὴ τῷ κρίναντι ἐγκρατεύεσθαι καὶ ἀνέχειν ἑαυτὸν ἀπὸ μίξεων, ἐπιφανεῖσα καὶ προκαλεσαμένη ἐπὶ τὸ ποιῆσαί τι παρὰ πρόθεσιν, αὐτοτελὴς αἰτία γίνεται τοῦ τὴν πρόθεσιν ἀθετῆσαι. πάντως γὰρ εὐδοκήσας τῷ γαργαλισμῷ καὶ τῷ λείῳ τῆς ἡδονῆς, ἀντιβλέψαι αὐτῷ μὴ βεβουλημένος μηδὲ τὸ κεκριμένον κυρῶσαι, πράττει τὸ ἀκόλαστον. ὁ δὲ τις ἔμπαλιν, τῶν αὐτῶν συμβεβηκότων τῷ πλείονα μαθήματα ἀνειληφότι καὶ ήσκηκότι,—οἱ μὲν γαργαλισμοὶ καὶ οἱ ἐρεθισμοὶ συμβαίνουσιν, ὁ λόγος δὲ, ἅτε ἐπὶ πλεῖον ἰσχυροποιηθεὶς καὶ τραφεὶς τῇ μελέτῃ, καὶ βεβαιωθεὶς τοῖς δόγμασι πρὸς τὸ καλὸν ἤ ἐγγύς γε τοῦ βεβαιωθῆναι γεγενημένος, ἀνακρούει τοὺς ἐρεθισμοὺς καὶ ὑπεκλύει τὴν ἐπιθυμίαν.
- Bunlar bizde böyle olurken dışarıdaki şeyleri suçlamak ve kendimizi, dışarıdan hareket ettirenler tarafından çekilen kütüklere ve taşlara benzeterek suçtan aklamak ne doğrudur ne de insafa sığar; böyle bir söz, hür irade kavramını tahrif etmek isteyen birinin sözüdür. Ona hür iradenin ne olduğunu sorsak, şöyle diyebilirdi: "Ben bir şeye niyet ettiğimde, dışarıdan beni tersine çağıran hiçbir şey karşıma çıkmasaydı." Öte yandan suçu yalnızca yaratılıştaki yapıya yüklemek de apaçık olana aykırıdır. Çünkü terbiye eden logos, öğüdüne uydukları takdirde nefislerine en az hâkim olanları ve en vahşi olanları alıp değiştirir; öyle ki öğüt ve daha iyiye dönüşüm büyük bir fark yaratır. Çoğu zaman en ahlaksız olanlar, daha önce tabiatça böyle görünmeyenlerden daha iyi olurlar; en vahşi olanlar öyle bir yumuşaklığa dönüşürler ki, hiç bu kadar vahşileşmemiş olanlar, yumuşaklığa dönüşmüş bu kişiyle kıyaslandığında vahşi görünürler. Öte yandan çok dengeli ve çok ağırbaşlı başka kişilerin de bozulma yüzünden daha kötü uğraşlara kayıp ağırbaşlılıklarını ve dengelerini yitirdiklerini görürüz; öyle ki ahlaksızlığa dönerler, çoğu kez ahlaksızlığa yaşın ortasında başlarlar ve gençliğin, tabiatı gereği olan kararsızlığı geride kaldıktan sonra düzensizliğe düşerler. Demek ki logos şunu gösterir: Dışarıdaki şeyler elimizde değildir; ama logosu yargıç ve dışarıdaki şu ya da bu şeye nasıl karşılık vermek gerektiğini sınayan olarak alıp onları şöyle ya da tersine kullanmak bizim işimizdir.2.21.4
- Τὸ δὲ τούτων οὕτως ἡμῖν γινομένων τὰ ἔξωθεν αἰτιᾶσθαι καὶ ἑαυτοὺς ἀπολῦσαι ἐγκλήματος, ὁμοίους ἑαυτοὺς ἀποφηναμένους ξύλοις καὶ λίθοις ἑλκυσθεῖσιν ὑπὸ τῶν ἔξωθεν αὐτὰ κινησάντων, οὐκ ἀληθὲς οὐδὲ εὔγνωμον, βουλομένου τε λόγος ἐστὶν ὁ τοιοῦτος τὴν ἔννοιαν τοῦ αὐτεξουσίου παραχαράττειν. εἰ γὰρ πυθοίμεθα αὐτοῦ, τί ἦν τὸ αὐτεξούσιον, λέγοι ἃν ὅτι εἰ μηδὲν τῶν ἔξωθεν ἀπήντα ἐμοῦ τόδε τι προθεμένου τὸ ἐπὶ τὸ ἐναντίον προκαλούμενον. πάλιν τε αὖ ψιλὴν τὴν κατασκευὴν αἰτιᾶσθαι παρὰ τὸ ἐναργές ἐστι· λόγου παιδευτικοῦ τοὺς ἀκρατεστάτους καὶ τοὺς ἀγριωτάτους παραλαμβάνουτος, εἰ τῇ προτροπῇ παρακολουθήσαιεν, καὶ μεταβάλλοντος· ὥστε παρὰ πολὺ γεγονέναι τὴν προτροπὴν καὶ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολήν· πολλάκις τῶν ἀκολαστοτάτων βελτιόνων γινομένων παρὰ τοὺς τῇ φύσει πρότερον οὐ δοκοῦντας εἶναι τοιούτους, καὶ τῶν ἀγριωτάτων ἐπὶ τοσοῦτον ἡμερότητος μεταβαλλόντων, ὥστε τοὺς μηδὲ πώποτε οὕτως ἀγριωθέντας ἀγρίους εἶναι δοκεῖν συγκρίσει τοῦδέ τινος μεταβεβληκότος ἐπὶ τὸ ἥμερον. ὁρῶμέν τε ἑτέρους εὐσταθεστάτους καὶ σεμνοτάτους ἐκ διαστροφῆς ἐπὶ τὰς χείρους διατριβὰς ἐκκρουομένους τοῦ σεμνοῦ καὶ εὐσταθοῦς· ὥστε εἰς ἀκολασίαν αὐτοὺς μεταβαλεῖν, πολλάκις ἀρχομένους τῆς ἀκολασίας μεσούσης τῆς ἡλικίας, καὶ ἐμπίπτοντας εἰς ἀταξίαν μετὰ τὸ παρεληλυθέναι τὸ τῆς νεότητος, ὅσον ἐπὶ τῇ φύσει, ἄστατον. οὐκοῦν ὁ λόγος δείκνυσιν ὅτι τὰ μὲν ἔξωθεν οὐκ ἐφʼ ἡμῖν ἐστὶ, τὸ δὲ οὕτως ἢ ἐναντίως χρήσασθαι αὐτοῖς τὸν λόγον κριτὴν παραλαβόντα καὶ ἐξεταστὴν τοῦ πῶς δεῖ πρὸς τάδε τινὰ τῶν ἔξωθεν ἀπαντήσαι, ἔργον ἐστὶν ἡμέτερον.
- İyi yaşamanın bizim işimiz olduğuna ve Tanrı'nın bunu bizden, kendi işi ya da başka birinden veya bazılarının sandığı gibi kaderden gelen bir şey olarak değil, bizim işimiz olarak istediğine peygamber Mika tanıklık edecektir: "Ey insan, sana iyi olan bildirilmedi mi? Rab senden adaleti uygulamaktan, merhameti sevmekten ve Tanrın Rab'le birlikte yürümeye hazır olmaktan başka ne istiyor?" Musa da şöyle der: "Önüne hayat yolunu ve ölüm yolunu koydum; iyi olanı seç ve onda yürü." İşaya da: "Eğer ister ve beni dinlerseniz, toprağın iyi ürünlerini yiyeceksiniz; ama istemez ve beni dinlemezseniz, kılıç sizi yiyip bitirecek; çünkü bunları Rab'bin ağzı söyledi." Mezmurlarda da: "Halkım beni dinleseydi, İsrail benim yollarımda yürüseydi, düşmanlarını hemencecik alçaltır, onları sıkıştıranlara elimi uzatırdım." Burada dinlemek ve Tanrı'nın yollarında yürümek halkın elindeymiş gibi konuşulur. Kurtarıcı da "Ben size diyorum ki kötüye karşı direnmeyin", "Kardeşine öfkelenen yargılanmayı hak edecektir", "Bir kadına arzuyla bakan, yüreğinde onunla zaten zina etmiştir" derken, başka bir buyruk verdiğinde de, buyrulanları tutmak elimizdeymiş gibi konuşur. Bu da yerindedir, çünkü onları çiğnersek yargılanmayı hak edeceğiz. Bu yüzden şöyle der: "Bu sözlerimi işitip onları yapan herkes, evini kaya üzerine kuran akıllı bir adama benzer" ve devamı; "İşitip de yapmayan ise evini kum üzerine kuran akılsız bir adama benzer" ve devamı. Sağındakilere "Ey Babamın kutsadıkları, bana gelin" ve devamında "Çünkü acıktım, bana yemek verdiniz; susadım, bana içecek verdiniz" derken, vaatlerini pek açık bir biçimde, övülmelerinin sebebi kendileri olan kişilere verir. Tersine, ötekilere, onlara kıyasla yergiye değer olanlara da şunu söyler: "Ey lanetliler, sonsuz ateşe gidin." Pavlus'un da bizimle nasıl hür iradesi olan ve yıkımının ya da kurtuluşunun sebebi kendisi olan kişilerle konuşur gibi konuştuğunu görelim: "Yoksa Tanrı'nın iyiliğinin seni tövbeye götürdüğünü bilmeden, onun iyiliğinin, hoşgörüsünün ve sabrının zenginliğini mi küçümsüyorsun? İnatçılığın ve tövbe etmeyen yüreğin yüzünden, öfke gününde, Tanrı'nın adil yargısının açığa çıkacağı gün için kendine öfke biriktiriyorsun. Tanrı herkese işlerine göre karşılık verecektir: İyi işte sebat ederek yücelik, şeref ve ölümsüzlük arayanlara sonsuz hayatı; bencillikle davranıp hakikate itaat etmeyen, haksızlığa itaat edenlere ise öfke ve gazabı. Kötülük yapan her insan ruhuna, önce Yahudiye sonra Yunanlıya sıkıntı ve darlık; iyilik yapan herkese, önce Yahudiye sonra Yunanlıya yücelik, şeref ve esenlik." Kutsal Yazılarda hür iradeyi pek açık biçimde gösteren sayısız söz vardır.2.21.5
- Ὅτι δὲ ἡμέτερον ἔργον τὸ βιῶσαι καλῶς ἐστὶ, καὶ αἰτεῖ ἡμᾶς τοῦτο ὁ θεὸς, ὡς οὐκ αὐτοῦ ὃν οὐδὲ ἐξ ἑτέρου τινὸς παραγινόμενον ἢ, ὡς οἴονταί τινες, ἀπὸ εἱμαρμένης, ἀλλʼ ὡς ἡμέτερον ἔργον, μαρτυρήσει ὁ προφήτης Μιχαίας λέγων· Εἰ ἀνηγγέλη σοι, ἄνθρωπε, τί καλόν; ἢ τί κύριος ἐκζητεῖ παρὰ σοῦ, ἀλλʼ ἢ τὸ ποιεῖν κρίμα καὶ ἀγαπζν ἔλεος καὶ ἕτοιμον εἶναι τοῦ πορεύεσθαι μετὰ κυρίου θεοῦ σου; καὶ Μωσῆς· Τέθεικα πρὸ προσώπου σου τὴν ὁδόν τῆς ζωῆς καὶ τήν ὀδὸν τοῦ θανάτου· ἔκλεξαι τὸ ἀγαθὸν καὶ πορεύου ἐν αὐτῷ. καὶ σαίας· Ἐὰν θέλητε καὶ εἰσακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε· ἐὰν δὲ μὴ θέλητε μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται· τὸ γὰρ στόμα κυρίου ἐλάλησε ταῦτα. καὶ ἐν τοῖς ψαλμοῖς· Εἰ ὁ λαός μου ἤκουσέ μου, καὶ Ἰσραὴλ ταῖς ὁδοῖς μου εἰ ἐπορεύθη, ἐν τῷ μηδενὶ ἂν τοὺς ἐχθροὺς αὐτῶν ἐταπείνωσα, καὶ ἐπὶ τοὺς θλίβοντας αὐτοὺς ἐπέβαλον ἄν τὴν χεῖρά μου· ὡς ἐπὶ τῷ λαῷ ὄντος τοῦ ἀκούειν καὶ πορεύεσθαι ταῖς ὁδοῖς τοῦ θεοῦ. καὶ ὁ σωτὴρ δὲ λέγων τό· Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ἀντιστῆναι τῷ πονηρῷ· καί· Ὅτι ὃς ἂν ὀργισθῇ τῷ ἀδελφῷ, ἔνοχος ἔσται τῇ κρίσει· καί· Ὃε ἐάν ἐμβλέφῃ γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμήσαι, ἤδη ἐμοίχευσεν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. καὶ εἴ τινα ἄλλην δίδωσιν ἐντολὴν, φησὶν ὡς ἐφʼ ἡμῖν ὄντος τοῦ φυλάξαι τὰ προστεταγμένα· καὶ εὐλόγως, ἐνόχων ἡμῶν τῇ κρίσει ἐσομένων εἰ παραβαίνοιμεν αὐτά. ὅθεν καὶ, Πᾶς, φησὶν, ὁ ἀκούων μου τοὺς λόγους τούτους καὶ ποιῶν αὐτοὺς ὁμοιωθήσεται ἀνδρὶ φρονίμῳ, ὅστις ᾠκοδόμησεν αὐτοῦ τὴν οἰκίαν ἐπὶ τὴν πέτραν· καὶ τὰ ἑξῆς· Ὁ δὲ ἀκούων καὶ μή ποιῶν ὅμοιός ἐστιν ἀνδρὶ μωρῷ, ὅστις ᾠκοδόμησεν αὐτοῦ τὴν οἰκίαν ἐπὶ τὴν ἄμμον· καὶ τὰ ἐξῆς. καὶ λέγων δὲ τοῖς ἐκ δεξιῶν· Δεῦτε πρός με, οἱ εὐλογημένοι τοῦ πατρός μου· καὶ τά ἑξῆς· ἐπείνασα γὰρ καὶ ἐδόκατέ μοι φαγεῖν, ἐδίψησα καὶ ἐποτίσατέ με· σφόδρα σαφῶς ὡς αἰτίοις οὖσι τοῦ ἐπαινεῖσθαι δίδωσι τὰς ἐπαγγελίας. καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου τοῖς ἑτέροις, ὡς ψεκτοῖς παρʼ αὐτοὺς, λέγει τό· Πορεύεσθε οἱ κατηραμένοι εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον. ἴδωμεν δὲ πῶς καὶ ὁ Παῦλος ὡς αὐτεξουσίοις ἡῖν διαλέγεται καὶ ἑαυτοῖς αἰτίοις τυγχάνουσιν ἀπωλείας ἢ σωτηρίας. Ἢτοῦ πλούτου γὰρ, φησὶ, τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τό χρηστὸν τοῦ θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει; κατά δὲ τήν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργήν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ θεοῦ, ὅς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τά ἔργα αὐτοῦ· τοῖς μὲν καθʼ ὑπομονήν ἔργου ἀγαθοῦ δόξαν καὶ τιμήν καὶ ἀφθαρσίαν ζητοῦσι ζωήν αἰώνιον· τοῖς δὲ ἐξ ἐριθείας καὶ ἀπειθοῦσι τῇ ἀληθείᾳ πειθομένοις δὲ τῇ ἀδικίᾳ ὀργή καὶ θυμός, θλίψις καὶ στενοχωρία, ἐπὶ πάσαν ψυχήν ἀνθρώπου τοῦ κατεργαζομένου τὸ κακόν, Ἰοὐδαίου τε πρῶτον καὶ Ἕλληνος· δόξα δὲ καὶ τιμή καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ ἐργαζομένῳ τὸ ἀγαθὸν, οὐδαίῳ τε πρῶτον καὶ Ἕλληνι. μυρία μὲν οὖν ἔστιν ἐν ταῖς γραφαῖς σφόδρα σαφῶς παριστῶντα τὸ αὐτεξούσιον.
- Ama Eski ve Yeni Ahit'ten bazı sözler tersine, yani buyrukları tutup kurtulmanın, onları çiğneyip yok olmanın elimizde olmadığı yönüne çekilmektedir. Haydi, bunlardan da bir kısmını aktarıp çözümlerine bakalım; ta ki aktardıklarımıza benzer biçimde, hür iradeyi ortadan kaldırıyor gibi görünen bütün sözleri kendisi için seçen kişi onların çözümünü de incelesin. Firavun'la ilgili sözler pek çok kişinin aklını karıştırmıştır; Tanrı onun hakkında bildirimde bulunurken birçok kez şöyle der: "Ben Firavun'un yüreğini katılaştıracağım." Çünkü eğer Tanrı tarafından katılaştırılıyor ve katılaştırıldığı için günah işliyorsa, günahının sebebi kendisi değildir. Öyleyse Firavun'un hür iradesi de yoktur; biri de, benzer biçimde, yok olanların hür iradesi olmadığını ve kendi yüzlerinden yok olmayacaklarını söyleyecektir. Hezekiel'de söylenen şu söz de birinin aklını karıştırabilir: "Taş yüreklerini çıkarıp yerlerine et yürekler koyacağım; ta ki benim kurallarıma göre yürüsünler ve hükümlerimi tutsunlar." Sanki buyruklarda yürümeyi ve hükümleri tutmayı Tanrı veriyormuş gibi görünür: Engel olanı, taş yüreği çıkarmış ve daha iyi olanı, et yüreği yerleştirmiştir. İncil'deki şu söze de bakalım: Kurtarıcı, çoğunluğa niçin meseller hâlinde konuştuğunu soranlara ne cevap veriyor? "Ta ki baktıkları hâlde görmesinler, işittikleri hâlde işitip anlamasınlar; yoksa dönerler ve bağışlanırlar." Ayrıca Pavlus'ta da şu söz vardır: "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır." Başka bir yerde: "İstemek de yapmak da Tanrı'dandır." Başka bir yerde: "Demek ki Tanrı dilediğine merhamet eder, dilediğini katılaştırır. Bana diyeceksin ki: 'Öyleyse niçin hâlâ suçluyor? Kim onun iradesine karşı durabilir?'" Ve: "İkna, çağırandandır, bizden değil." "Ama ey insan, sen kimsin ki Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" Ve yine: "Biçimlenen şey kendisine biçim verene, 'Beni niçin böyle yaptın?' der mi? Yoksa çömlekçinin aynı çamurdan bir kabı şerefli, bir kabı şerefsiz bir iş için yapmaya yetkisi yok mu?" Bu sözler kendi başlarına, sanki insanın hür iradesi yokmuş da Tanrı dilediğini kurtarıp dilediğini yok ediyormuş gibi, çoğu kimsenin aklını karıştırmaya yeter.2.21.6
- Ἐπεὶ δὲ εἰς τὸ ἐναντίον, τουτέστι τὸ μὴ ἐφʼ ἡμῖν τυγχάνειν τηρεῖν τὰς ἐντολάς καὶ σώζεσθαι, καὶ τὸ παραβαίνειν αὐτάς καὶ ἀπόλλυσθαι, περισπῷ ῥητά τινα ἀπό τῆς παλαιᾶς καὶ τῆς καινῆς· φέρε ἀπὸ μέρους καὶ ἐκ τούτων παραθέμενοι θεασώμεθα αὐτῶν τὰς λύσεις, ἴνα ἀφʼ ὧν παρατιθέμεθα κατὰ τὸ ὅμοιον ἐκλεξάμενός τις ἑαυτῷ πάντα τὰ δοκοῦντα ἀναιρεῖν τὸ αὐτεξούσιον ἐπισκέφηται τὰ περὶ τῆς λύσεως αὐτῶν. καὶ δὴ πολλοὴς κεκίνηκε τὰ περὶ τοῦ Φαραὼ, περὶ οὖ χρηματίζων ὁ θεός φησιν· Ἐγώ δὲ σκληρυνῶ τὴν καρδίαν Φαραώ· πλεονάκις. εἰ γὰρ ὑπὸ θεοῦ σκληρύνεται, καὶ διὰ τό σκληρύνεσθαι ἁμαρτάνει, οὐκ αὐτός ἑαυτῷ τῆς ἁμαρτίας αἴτιος· εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲ αὐτεξούσιος ὁ Φαραώ· καὶ φήσει τις ὅτι ἐκ τοῦ ὁμοίου οἱ ἀπολλύμενοι οὐκ αὐτεξούσιοι οὐδὲ παρʼ ἑαυτοὺς ἀπολοῦνται. καὶ ἐν τῷ Ἰεζεκιῆλ δὲ λεγόμενον τό· Ἐξελῶ αὐτῶν τὰς λιθίνας καρδίας καὶ ἐμβαλῶ σαρκίνας, ὅπως ἐν τοῖς προστάγμασί μου πορεύωνται καὶ τὰ δικαιώματά μου φυλάσσωσι· κινήσαι ἄν τινα ὡς τοῦ θεοῦ διδόντος τὸ πορεύεσθαι ἐν ταῖς ἐντολαῖς καὶ φυλάσσειν τά δικαιώματα, ἐν τῷ τὸ ἐμποδίζον ὑπεξῃρηκέναι, τήν λιθίνην καρδίαν, καὶ τὸ κρεῖττον ἐντεθεικέναι, τὴν σαρκίνην. ἴδωμεν δὲ καὶ τὸ ἐκ τοῦ εὐαγγελίου, τί ὁ σωτὴρ ἀποκρίνεται πρὸς τούς πυθομένους, διὰ τί ἐν παραβολαῖς τοῖς πολλοῖς λαλεῖ· Ἵνα, φησὶν, βλέποντες μὴ βλέπωσι, καὶ ἀκούοντες ἀκούωσι καὶ μὴ συνιῶσι· μήποτε ἐπιστρέψωσι, καὶ ἀφεθῇ αὐτοῖς. ἔτι δὲ καὶ παρὰ τῷ Παύλῳ τό· Οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ. καὶ ἐν ἄλλοις· Καὶ τὸ θέλειν δὲ καὶ τὸ ἐνεργεῖν ἐκ τοῦ θεοῦ ἐστίν. καὶ ἐν ἄλλοις· Ἄρʼ οὗν ὃν θέλει ἐλεεῖ, ὃν δὲ θέλει σκληρύνει ἐρεῖς μοι οὖν, τί ἔτι μέμφεται; τῷ γὰρ βουλήματι αὐτοῦ τίς ἀνθέστηκεν; καί· Ἡ πεισμονὴ ἐκ τοῦ καλοῦντος, καὶ οὐκ ἐξ ἡμῶν. Mενοῦνγε, ὦ ἄνθρωπε, σὺ τίς εἶ ὁ ἀνταποκρινόμενος τῷ θεῷ; καὶ πάλιν· Μὴ ἐρεῖ τό πλάσμα τῷ πλάσαντι, τί με ἐποίησας οὕτως; ἢ οὐκ ἔχει ἐξουσίαν ὁ κεραμεὺς τοῦ πηλοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ φυράματος ποιῆσαι ὃ μὲν εἰς τιμὴν σκεῦος, ὃ δὲ εἰς ἀτιμίαν; ταῦτα γὰρ καθʼ ἑαυτὰ ἱκανά ἐστι τοὺς πολλοὺς ἐκταράξαι, ὡς οὐκ ὄντος τοῦ ἀνθρώπου αὐτεξουσίου, ἀλλὰ τοῦ θεοῦ σώζοντος καὶ ἀπολλύντος οὓς ἐὰν αὐτὸς βούληται.
- Öyleyse halkı salıvermesin diye Tanrı tarafından katılaştırılan Firavun hakkında söylenenlerden başlayalım; bununla birlikte Havari'nin "Demek ki Tanrı dilediğine merhamet eder, dilediğini katılaştırır" sözü de incelenecektir. Başka görüşte olanlardan bazıları bu sözleri kullanırlar; onlar da hür iradeyi neredeyse ortadan kaldırırlar, çünkü yok olmaya mahkûm, kurtuluşu kabul edemeyen tabiatlar ve kurtulmaya mahkûm, yok olması imkânsız başka tabiatlar ileri sürerler. Firavun'un da yok olmaya mahkûm bir tabiatta olduğu için Tanrı tarafından katılaştırıldığını söylerler: Tanrı ruhanilere merhamet eder, topraktan olanları ise katılaştırır. Haydi, ne dediklerine bakalım. Onlara Firavun'un topraktan bir tabiatta olup olmadığını soracağız. Cevap verdiklerinde şunu söyleyeceğiz: Topraktan bir tabiatta olan, Tanrı'ya her hâlükârda itaatsizlik eder. İtaatsizlik ediyorsa, yüreğinin hem de bir kez değil birçok kez katılaştırılmasına ne gerek var? Meğer ki şöyle olsun: Firavun'un itaat etmesi mümkündü; topraktan olmadığı için harikalar ve işaretler karşısında utanıp her hâlükârda itaat ederdi. Ama Tanrı, çoğunluğun kurtuluşu için büyük işlerini gösterebilmek amacıyla onun daha uzun süre itaatsizlik etmesine ihtiyaç duyuyordu; bu yüzden yüreğini katılaştırıyor. Bunları önce, Firavun'un yok olmaya mahkûm bir tabiatta olduğu yolundaki kanaatlerini yıkmak için onlara söyleyeceğiz. Havari'de söylenen söz hakkında da onlara aynı şeyi söylemek gerekir. Tanrı kimleri katılaştırır? Yok olmaya mahkûm olanları mı, sanki katılaştırılmasalar itaat edeceklermiş gibi? Yoksa, yok olmaya mahkûm bir tabiatta olmadıkları için elbette kurtulacak olanları mı? Peki kimlere merhamet eder? Kurtulacak olanlara mı? Bir kez kurtulmak üzere yaratılmış ve tabiatları gereği her hâlükârda mesut olacak kimselerin ikinci bir merhamete ne ihtiyacı var? Meğer ki, merhamet görmezlerse yok olabilecekleri için merhamet görsünler; ta ki kabul edebilecekleri şeyi, yani yok olmayı almasınlar da kurtulanların yerine geçsinler. Bunlar onlara söyleneceklerdir.2.21.7
- Ἀρξώμεθα τοίνυν ἀπὸ τῶν περὶ τοῦ Φαραώ εἰρημένων ὡς σκληρυνομένου ὑπὸ θεοῦ, ἴνα μὴ ἐξαποστείλῃ τὸν λαόν· ᾧ συνεξετασθήσεται ἅμα καὶ τὸ ἀποστολικόν Ἄρʼ οὖν ὃν θέλει ἐλεεῖ, ὃν δὲ θέλει σκληρύνει. καὶ ἐπεὶ χρῶνται τούτοις τῶν ἑτεροδόξων τινὲς, σχεδόν καὶ αὐτοὶ τὸ αὐτεξούσιον ἀναιροῦντες, διὰ τὸ φύσεις εἰσάγειν ἀπολλυμένας, ἀνεπιδέκτους τοῦ σώζεσθαι, καὶ ἑτέρας σωζομένας, ἀδυνάτως ἐχούσας πρὸς τὸ ἀπολέσθαι· τόν τε Φαραώ φασι φύσεως ὄντα ἀπολλυμένης διὰ τοῦτο σκληρύνεσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ἐλεοῦντος μὲν τοὺς πνευματικούς σκληρύνοντος δὲ τοὺς χοϊκούς· φέρε ἴδωμεν ὅ τί ποτε καὶ λέγουσι. πευσόμεθα γὰρ αὐτῶν εἰ χοϊκῆς φύσεως ὁ Φαραώ ἦν· ἀποκρινομένοις δὲ ἐροῦμεν ὅτι ὁ τῆς χοικῆς φύσεως πάντως ἀπειθεῖ θεῷ· εἰ δὲ ἀπειθεῖ, τίς χρεία σκληρύνεσθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ τοῦτο οὐχ ἅπαξ ἀλλὰ πλεονάκις; εἰ μὴ ἄρα, ἐπεὶ δυνατὸν ἦν πείθεσθαι αὐτὸν καὶ πάντως ἐπείσθη ἂν, ἅτε οὐκ ὢν χοϊκὸς, ὑπὸ τῶν τεράτων καὶ σημείων δυσωπούμενος, χρήζει δὲ αὐτοῦ ὁ θεὸς, ὑπὲρ τοῦ ἐνδείξασθαι ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν πολλῶν τὰ μεγαλεῖα, ἐπὶ πλεῖον ἀπειθοῦντος· διὰ τοῦτο αὐτοῦ σκληρύνει τὴν καρδίαν. ταῦτα δὲ λελέξεται πρῶτον πρὸς αὐτοὺς, εἰς τὸ ἀνατραπῆναι ὃ ὑπολαμβάνουσιν, ὅτι φύσεως ἦν ἀπολλυμένης ὁ Φαραώ. τὰ δʼ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ παρὰ τῷ ἀποστόλῳ λεγομένου λεκτέον πρὸς αὐτούς. τίνας γὰρ σκληρύνει ὁ θεός; τοὺς ἀπολλυμένους, ὥς τι πεισομένους εἰ μὴ σκληρυνθεῖεν; ἢ δηλονότι σωθησομένους, τῷ μή εἶναι αὐτοὺς φύσεως ἀπολλυμένης; τίνας δὲ καὶ ἐλεεῖ; ἆρα τοὺς σωθησομένους; καὶ πῶς χρεία ἐλέου δευτέρου αὐτοῖς, ἅπαξ κατασκευασθεῖσι σωθησομένοις καὶ πάντως διὰ τὴν φύσιν μακαρίοις ἐσομένοις; εἰ μὴ ἄρα, ἐπεὶ ἐπιδέχονται ἀπώλειαν εἰ μὴ ἐλεηθεῖεν, ἐλεοῦνται, ἵνʼ ὅπερ ἐπιδέχονται μὴ λάβωσι τὸ ἀπολέσθαι, ἀλλὰ γένωνται ἐν χώρᾳ σωζομένων. καὶ ταῦτα μὲν πρὸς ἐκείνους.
- "Katılaştırdı" sözünü anladıklarını sananlara şu güçlüğü de yöneltmek gerekir: Tanrı'nın neyi işleterek yüreği katılaştırdığını ve bunu hangi amaçla yaptığını söylüyorlar? Tanrı'yı, sağlam düşünceye göre adil ve iyi olarak kavramayı sürdürsünler; istemiyorlarsa, şimdilik kendilerine teslim edelim, yalnız adil olarak. Ve göstersinler: İyi ve adil olan, ya da yalnız adil olan, katılaştırıldığı için yok olan birinin yüreğini katılaştırırken nasıl adil görünür? Adil olan, katılaştırıldıkları ve kendisine itaat etmedikleri için cezalandırdığı kişilerin yıkımına ve itaatsizliğine nasıl sebep olur? Hem niçin Firavun'u suçluyor da şöyle diyor: "Sen halkımı salıvermek istemiyorsun. İşte Mısır'daki bütün ilk doğanları, senin ilk doğanını da vuracağım"; ve Tanrı'nın Musa aracılığıyla Firavun'a söylediği yazılı öteki sözler? Çünkü Yazıların doğru ve Tanrı'nın adil olduğuna inanan biri, insaflıysa, bu tür sözlerde Tanrı'nın açıkça adil olarak nasıl anlaşılacağı uğrunda çaba göstermek zorundadır. Biri açıkça, alnı açık bir biçimde, yaratıcının kötü olduğunu savunsaydı, ona karşı başka sözler gerekirdi. Ama onlar onu adil biri olarak gördüklerini söylediklerine, biz de onu hem iyi hem adil olarak gördüğümüze göre, iyi ve adil olanın Firavun'un yüreğini nasıl katılaştırabileceğini inceleyelim.2.21.8
- Ἐπαπορητέον δὲ πρὸς τοὺς νομίζοντας νενοηκέναι τὸ Ἐσκλήρυνε, τί δήποτε λέγουσι τὸν θεὸν ἐνεργοῦντα σκληρύνειν καρδίαν, καὶ τί προτιθέμενον τοῦτο ποιεῖν; τηρείτωσαν γὰρ καὶ ἔννοιαν θεοῦ κατά μὲν τὸ ὑγιὲς δικαίου καὶ ἀγαθοῦ· εἰ δὲ μή βούλονται, ἐπὶ τοῦ παρόντος αὐτοῖς συγκεχωρήσθω, δικαίου· καὶ παραστησάτωσαν πῶς ὁ ἀγαθός καὶ δίκαιος ἢ ὁ δίκαιος μόνον φαίνεται δικαίως σκληρύνων καρδίαν τοῦ διὰ τὸ σκληρύνεσθαι ἀπολλυμένου· καὶ πῶς ὁ δίκαιος αἴιος ἀπωλείας γίνεται καὶ ἀπειθείας, τῶν ὑπʼ αὐτοῦ διὰ τὸ σκληρύνεσθαι καὶ ἀπειθῆσαι αὐτῷ κολαζομένων. τί δὲ αὐτῷ καὶ μέμφεται, λέγων· Σὺ δὲ οὐ βούλει ἐξαποστεῖλαι τὸν λαόν μου. Ἰδοὺ, πατάσσω πάντα τὰ πρωτότοκα ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ τόν πρωτότοκόν σου· καὶ ὅσα ἄλλα ἀναγέγραπται ὡς τοῦ θεοῦ λέγοντος διὰ Μωσέως τῷ Φαραώ; ἀναγκαῖον γὰρ τὸν πιστεύοντα ὅτι ἀληθεῖς αἱ γραφαὶ καὶ ὅτι ὁ θεὸς δίκαιος, ἐάν εὐγνώμων ᾖ, ἀγωνίζεσθαι πῶς ἐν ταῖς τοιαύταις λέξεσι δίκαιος τρανῶς νοηθῇ. εἰ μὲν γὰρ ἀπογραψάμενός τις γυμνῇ τῇ κεφαλῇ ἵστατο πρός τὸ πονηρόν εἶναι τὸν δημιουργὸν, ἄλλων ἔδει λόγων πρὸς αὐτόν. ἐπεὶ δέ φασι διακεῖσθαι περὶ αὐτοῦ ὡς περὶ δικαίου, καὶ ἡμεῖς ὡς περὶ ἀγαθοῦ ἅμα καὶ δικαίου, σκοπήσωμεν πῶς ἂν ὁ ἀγαθός καὶ δίκαιος σκληρύνοι τὴν καρδίαν Φαραώ.
- Bak bakalım, Havari'nin İbranilere Mektup'ta kullandığı bir örnekle, Tanrı'nın tek bir işleyişle birine nasıl merhamet edip birini nasıl katılaştırdığını gösterebilir miyiz? Tanrı katılaştırmaya niyet etmez; iyi bir niyetle davranır, ama kötülüğe yatkın olanlarda, kendi içlerindeki kötülük yüzünden bu niyetin ardından katılaşma gelir; bu yüzden katılaşanı katılaştırdığı söylenir. Havari şöyle der: "Üzerine sık sık yağan yağmuru içip, kimler için işleniyorsa onlara yararlı ot bitiren toprak Tanrı'dan bereket alır; diken ve çalı çıkaran toprak ise değersizdir, lanetlenmeye yakındır, sonu yakılmaktır." Demek ki yağmurun işleyişi tektir; yağmurun işleyişi tek olduğu hâlde işlenen toprak meyve verir, ihmal edilmiş ve çorak olan toprak ise diken bitirir. Yağmur yağdıranın "Topraktaki meyveleri de dikenleri de ben yaptım" demesi uygunsuz görünebilir; ama uygunsuz olsa da doğrudur. Çünkü yağmur yağmasaydı ne meyve olurdu ne diken; yağmur vaktinde ve ölçülü yağınca ikisi de oldu. Nitekim üzerine sık sık yağan yağmuru içip de diken ve çalı çıkaran toprak değersizdir, lanetlenmeye yakındır. Demek ki yağmurun iyiliği daha kötü toprağa da gelmiştir; ama ihmal edilmiş ve işlenmemiş olan toprak diken ve çalı bitirmiştir. Aynı şekilde Tanrı'nın yaptığı harikalar da yağmur gibidir; farklı tercihler ise işlenmiş ve ihmal edilmiş toprak gibidir, ki ikisi de toprak olarak tek bir tabiattandır.2.21.9
- Ὅρα τοίνυν εἰ διά τινος παραδείγματος, ᾦ ὁ ἀπόστολος ἐν τῇ πρὸς βραίους ἐχρήσατο, δυνάμεθα παραστῆσαι πῶς μιᾷ ἐνεργείᾳ ὁ θεὸς ὂν μὲν ἐλεεῖ ὃν δὲ σκληρύνει· οὐ προτιθέμενος σκληρύνειν, ἀλλὰ διὰ προθέσεως χρηστῆς, ᾖ ἐπακολουθεῖ διὰ τὸ τῆς κακίας ὑποκείμενον τοῦ παρʼ ἑαυτοῖς κακοῦ τὸ σκληρύνεσθαι, σκληρύνειν λεγόμενος τὸν σκληρυνόμενον. Γῆ, φησὶν, πιοῦσα τὸν ἐπʼ αὐτῆς ἐρχόμενον ὑετὸν, καὶ τίκτουσα βοτάνην εὔθετον ἐκείνοις διʼ οὓς καὶ γεωργεῖται, μεταλαμβάνει εὐλογίας ὑπὸ τοῦ θεοῦ· ἐκφέρουσα δὲ ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἀδόκιμος καὶ κατάρας ἐγγὺς, ἧς τὸ τέλος εἰς καῦσιν. οὐκοῦν μία ἐνέργεια ἡ κατὰ τὸν ὑετόν· μιᾶς δὲ ἐνεργείας οὔσης τῆς κατὰ τὸν ετὸν, ἡ μὲν γεωργηθεῖσα γῆ καρτοφορεῖ, ἡ δὲ ἀμεληθεῖσα καὶ χέρσος ἀκανθοφορεῖ. καὶ δύσφημον μὲν ἄν δόξαι εἶναι τὸ λέγειν τὸν ὕοντα· Ἐγὼ τοὺς καρποὺς ἐποίησα καὶ τὰς ἀκάνθας τὰς ἐν τῇ γῇ· ἀλλʼ εἰ καὶ δύσφημον, ἀλλʼ ἀληθές. ὑετοῦ γὰρ μὴ γενομένου, οὔτʼ ἂν καρποὶ οὔτʼ ἄν ἄκανθαι γεγόνεισαν· τούτου δὲ εὐκαίρως καὶ μεμετρημένως ἐπιρρεύσαντος, ἀμφότερα γεγένηται. ἐκφέρουσα γοῦν ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἡ πιοῦσα γῆ τὸν ἐπʼ αὐτῆς ἐρχόμενον πολλάκις ὑετόν ἀδόκιμος καὶ κατάρας ἐγγύς. οὐκοῦν τὸ μὲν ἀγαθὸν τοῦ ὑετοῦ καὶ ἐπὶ τὴν χείρονα γῆν ἐλήλυθε· τὸ δὲ ὑποκείμενον, ἠμελημένον καὶ ἀγεώργητον τυγχάνον, ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἐβλάστησεν. οὕτω τοίνυν καὶ τὸ γινόμενα ὑπὸ τοῦ θεοῦ τεράστια οἱονεὶ ὑετός ἐστιν· αἱ δὲ προαιρέσεις αἱ διάφοροι οἱονεὶ ἡ γεγεωργημένη γῆ ἐστὶ καὶ ἡ ἠμελημένη, μιᾷ τῇ φύσει ὡς γῆ τυγχάνουσα.
- Güneş de ses verip "Ben eritirim ve kuruturum" deseydi, erimek ile kurumak zıt şeyler olduğu hâlde, maddenin farklılığı yüzünden yalan söylemiş olmazdı; çünkü tek bir sıcaklıktan mum erir, çamur kurur. Aynı şekilde Musa aracılığıyla gerçekleşen tek işleyiş de bir yandan kötülüğü yüzünden Firavun'un katılığını açığa vurdu, bir yandan da İbranilerle birlikte yola çıkan karışık Mısırlı kalabalığın ikna olmasını sağladı. Firavun'un yüreğinin azar azar yumuşar gibi olduğunun yazılması da, ki o "Ama çok uzağa gitmeyin; üç günlük yol gideceksiniz, kadınlarınızı da bırakın" demiş ve harikalar karşısında azar azar boyun eğerek başka şeyler de söylemiştir, işaretlerin onda da bir şeyler işlediğini, ama işin tamamını başaramadığını gösterir. Eğer "Firavun'un yüreğini katılaştıracağım" sözünün çoğunluk tarafından anlaşıldığı anlamı, yani katılaştırmayı, Tanrı kendisi yapsaydı, bu yumuşamalar da olmazdı. Bu tür şeyleri gündelik konuşmadan da açıklamak yersiz değildir. Çoğu zaman iyi kalpli efendiler, kendi iyilikleri ve sabırları yüzünden şımarıp bozulan kölelerine, "Seni ben kötü yaptım" ve "Bu kadar büyük kusurlarına ben sebep oldum" derler. Çünkü söylenen sözün tavrını ve anlamını kavramak, sözün maksadını anlamadan iftira etmemek gerekir. Nitekim Pavlus da bunları açıkça inceleyerek günah işleyene şöyle der: "Yoksa Tanrı'nın iyiliğinin seni tövbeye götürdüğünü bilmeden, onun iyiliğinin, hoşgörüsünün ve sabrının zenginliğini mi küçümsüyorsun? İnatçılığın ve tövbe etmeyen yüreğin yüzünden, öfke gününde, Tanrı'nın adil yargısının açığa çıkacağı gün için kendine öfke biriktiriyorsun." Havari'nin günah işleyene söylediği bu sözler Firavun'a söylenmiş sayılsın; inatçılığı ve tövbe etmeyen yüreği yüzünden kendine öfke biriktiren Firavun'a bildirilmiş olarak anlaşılmaları da pek yerinde olur. Çünkü işaretler olmasaydı, ya da olsa da bu kadar çok ve bu kadar büyük olmasaydı, katılığı böyle açığa vurulmaz, ortaya çıkmazdı.2.21.10
- Ὥσπερ δὲ εἰ καὶ ὁ ἥλιος ἔλεγε φωνὴν προϊέμενος ὅτι Ἐυὼ τήκω καὶ ξηραίνω, ἐναντίων ὄντων τοῦ τήκεσθαι καὶ τοῦ ξηραίνεσθαι, οὐκ ἂν ψεῦδος ἔλεγε, παρὰ τὸ ὑποκείμένον· ἀπὸ τῆς μιᾶς θερμότητος τηκομένου μὲν τοῦ κηροῦ ξηραινομένου δὲ τοῦ πηλοῦ· οὕτως ἡ μία ἐνέργεια ἡ διά Μωσέως γινομένη σκληρυμμὸν μὲν ἤλεγχε τὸυ τοῦ Φαραώ διὰ τὴν κακίαν αὐτοῦ, πειθὼ δὲ τὴν τῶν ἐπιμίκτων Αἰγυπτίων συνεξορμησάντων τοῖς Ἑβραίοις. καὶ τὸ κατὰ βραχὺ δὲ ἀναγεγράφθαι οἱονεὶ μαλάσσεσθαι τήν καρδίαν Φαραὼ, λέγοντος· Ἀλλʼ οὐ μακρὰν ἀποτενεῖτε· τριῶν γὰρ ἡμερών πορεύσεσθε, καὶ τὰς γυναῖκας ὑμῶν καταλείπετε· καὶ ὅσα ἄλλα κατὰ βραχὺ ἐνδιδοὺς πρός τά τεράστια ἔλεγε, δηλοῖ ὅτι ἐνήργει μέν τι καὶ εἰς αὐτὸν τὸ σημεῖα, οὐ μήν τὸ πᾶν κατειργάζετο. οὐκ ἂν δὲ οὐδὲ ταῦτα ἐγίνετο, εἰ τὸ νοούμενον ὑπὸ τῶν πολλῶν· Σκληρυνῶ τὴν καρδίαν Φαραώ· ὑπʼ αὐτοῦ ἐνηργεῖτο, τοῦ θεοῦ δηλονότι. οὐκ ἄτοπον δὲ καὶ ἀπὸ τῆς συνηθείας τὰ τοιαῦτα παραμυθήσασθαι· πολλάκις τῶν χρηστῶν δεσποτῶν φασκόντων τοῖς διὰ τὴν χρηστότητα καὶ μακροθυμίαν ἐπιτριβομένοις οἰκέταις τό· Ἐγώ σε πονηρὸν ἐποίησα, καὶ Ἐγώ σοι αἴτιος γέγονα τῶν τηλικούτων ἁμαρτημάτων. δεῖ γὰρ τοῦ ἤθους ἀκοῦσαι καὶ τῆς δυνάμεως τοῦ λεγομένου, καὶ μὴ συκοφαντεῖν μὴ κατακούοντας τοῦ βουλήματος τοῦ λόγου. ὁ γοῦν Παῦλος σαφῶς ταῦτα ἐξετάσας φησὶ πρὸς τὸν ἁμαρτάνοντα· τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει; κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργήν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ θεοῦ. ἂ γὰρ λέγει πρὰς τὸν ἁμαρτάνοντα ὁ ἀπόστολος, λεγέσθω πρὸς τὸν Φαραὼ, καὶ πάνυ ἁρμοδίως νοηθείη ταύτα ἀπαγγελλόμενα αὐτῷ, κατὰ τὴν σκληρότητα καὶ ἀμετανόητον αὐτοῦ καρδίαν θησαυρίζοντος ἑαυτῷ ὀργήν· τῆς σκληρότητος οὐκ ἂν οὑτως ἐλεγχθείσης οὐδὲ φανερᾶς γεγενημένης, εἰ μὴ τὰ σημεῖα ἐγεγόνει, ἦ ἐγεγόνει μὲν, μὴ τὰ τοσαῦτα δὲ καὶ τηλικαῦτα.
- Ama bu tür açıklamalar inandırıcılıktan uzak ve zorlama sayıldığından, Tanrı'nın büyük iyiliğini tatmış, ama iyi yaşamayıp sonradan günah işlemiş olanların ne dediklerine peygamber sözünden de bakalım: "Ya Rab, bizi niçin yolundan saptırdın? Adından korkmayalım diye yüreğimizi niçin katılaştırdın? Kulların için, mirasının oymakları için geri dön; ta ki kutsal dağından küçük bir pay miras alalım." Yeremya'da da şöyle denir: "Ya Rab, beni kandırdın, ben de kandım; güçlü çıktın ve üstün geldin." Merhamet görmeyi yalvaran kişilerin söylediği "Adından korkmayalım diye yüreğimizi niçin katılaştırdın?" sözü, tavrıyla birlikte anlaşıldığında şu anlama gelir: "Bizi niçin bu kadar uzun süre esirgedin, günahlarımız yüzünden bize göz atmadın da, kusurlarımız büyüyüp çoğalana kadar bizi kendi hâlimize bıraktın?" Tanrı çoğu kimseyi cezalandırmadan kendi hâline bırakır: Ta ki herkesin karakteri elimizde olan şeyler aracılığıyla sınansın; uğradıkları sınav sayesinde daha iyi olanlar ortaya çıksın; ötekiler de, Tanrı'dan değil, çünkü o her şeyi olmadan önce bilir, akıl sahibi varlıklardan ve kendilerinden gizli kalmadıktan sonra, daha sonra tedavi yoluna girsinler. Kendilerini mahkûm etmemiş olsalardı iyiliği tanımazlardı. Bu da her birine yararlıdır; ta ki kendi hâlinin ve Tanrı'nın lütfunun farkına varsın. Kendi zayıflığının ve tanrısal lütfun farkına varmayan kişi ise iyilik görse bile, kendini sınamamış ve kendini mahkûm etmemiş olduğundan, göksel lütuftan kendisine bahşedilen şeyi kendi yiğitliği sanacaktır. Bu sanı da kibir ve kabarma doğurarak düşüşe sebep olacaktır. Bunun Şeytan'ın başına da geldiğini düşünüyoruz; çünkü o, kusursuzken sahip olduğu üstünlükleri kendine mal etmişti. "Kendini yükselten herkes alçaltılacak, kendini alçaltan herkes de yükseltilecektir." Şunu da düşün: İlahî şeylerin bilgelerden ve akıllılardan gizlenmesi, Havari'nin dediği gibi, "hiçbir insan Tanrı'nın önünde övünmesin" diyedir; bunlar çocuklara açılmıştır, yani çocukluktan sonra daha iyi şeylere ulaşmış olan ve mutluluğun en yüksek derecesine kendi sebepleriyle olmaktan çok, sözle anlatılamaz bir iyilik sayesinde vardıklarını hatırlayan kişilere.2.21.11
- Ἀλλʼ ἐπεὶ δυσπειθεῖς αἱ τοιαῦται διηγήσεις καὶ βίαιοι εἶναι νομίζονται, ἴδωμεν καὶ ἀπὸ προφητικοῦ λόγου, τί φασιν οἱ πολλῆς χρηστότητος θεοῦ πεπειραμένοι, καὶ μὴ βιώσαντες καλῶς ἀλλά μετὰ ταῦτα ἁμαρτήσαντες. Τί ἐπλάνησας ἡμᾶς, κύριε, ἀπὸ τῆς ὀδοῦ σοῦ; ἴνα τί ἐσκλήρυνας ἡμῶν τὴν καρδίαν, τοῦ μὴ φοβεῖσθαι τὸ ὄνομά σου; ἐπίστρεφον διὰ τοὺς δούλους σου, διὰ τὰς φυλὰς τῆς κληρονομίας σου, ἵνα μικρόν τι κληρονομήσωμεν τοῦ ὄροῦς τοῦ ἁγίου σου. καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ· Ἠπάτησάς με, κύριε, καὶ ἠπατήθην, ἐκράτησας καὶ ἐδυνάσθης. τὸ γάρ· Ἵνα τί ἐσκλήρυνας ἡμῶν τὴν καρδίαν, τοῦ μὴ φοβεῖσθαι τὸ ὄνομά σου; λεγόμενον ὑπὸ τῶν ἐλεηθῆναι παρακαλούντων, ἐν ἤθει λεγόμενον τοιοῦτόν ἐστιν· Ἵνα τί ἐπὶ τοσοῦτον ἐφείσω ἡμῶν, οὐκ ἐπισκεπτόμενος ἡμᾶς ἐπὶ ταῖς ἁμαρτίαις, ἀλλὼ καταλιπὼν ἕως εἰς μέγεθος ἔλθῃ πταισμάτων τὰ ἡμέτερα; ἐγκαταλείπει δὲ μὴ κολαζομένους τοὺς πλείονας, ἴνα τε τὰ ἑκάστου ἤθη ἐκ τοῦ ἐφʼ ἡμῖν ἐξετασθῇ, καὶ φανεροὶ μὲν ἐκ τῆς γενομένης βασάνου οἱ κρείττους γένωνται, οἱ δὲ λοιποὶ μὴ λαθόντες, οὐχὶ θεόν—πάντα γὰρ οἶδε πρὸ γενέσεως αὐτῶν—ἀλλά τὰ λογικὰ καὶ ἑαυτούς, ὕστερον τύχωσιν ὁδοῦ θεραπείας· οὐκ ἂν ἐγνωκότες τὴν εὐεργεσίαν, εἰ μὴ ἑαυτῶν κατεγνώκεισαν· ὅπερ συμφέρει ἑκάστῳ, ἵνα αἴσθηται τῆς ἰδιότητος τῆς ἑαυτοῦ καὶ τῆς χάριτος τῆς τοῦ θεοῦ. ὁ δὲ μή αἰσθανόμενος τῆς ἰδίας ἀσθενείας καὶ τῆς θείας χάριτος, κἂν εὐεργετῆται μὴ ἑαυτοῦ πεπειραμένος μηδὲ ἑαυτοῦ κατεγνωκὼς, οἰήσεται ἴδιον εἶναι ἀνδραγάθημα τὸ ἀπὸ τῆς οὐρανίου χάριτος αὐτῷ ἐπιχορηγηθέν. τοῦτο δὲ οἴημα, ἐμποιῆσαν καὶ φυσίωσιν, αἴτιον ἔσται καταπτώσεως· ὅπερ νομίζομεν καὶ περὶ τόν διάβολον γεγονέναι, ἑαυτῷ χαρισάμενον ἃ εἶχε προτερήματα ὅτε ἄμωμος ἦν. Πᾶς γὰρ ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὡς πᾶς ὁ ταπεινῶν ἑαυτόν ὑψωθήσεται. κατανόει δὲ ὅτι διὰ τοῦτο ἀποκέκρυπται ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν τὰ θεῖα, ἵνα, ὥς φησιν ὁ ἀπόστολος, μὴ καυχήσηται πἅσα σὰρξ ἐνώπιον τοῦ θεοῦ· καὶ ἀποκεκάλυπται νηπίοις, τοῖς μετά τὴν νηπιότητα ἐπὶ τὰ κρείττονα ἐληλυθόσι καὶ μεμνημένοις ὅτι οὐ παρὰ τὴν ἑαυτῶν αἰτίαν τοσοῦτον ὅσον παρά τὴν ἄρρητον εὐεργεσίαν ἐπὶ πλεῖστον ὅσον μακαριότητος ἐληλύθασιν.
- Demek ki kendi hâline bırakılan, tanrısal bir yargıyla bırakılır; Tanrı günah işleyenlerin bazılarına sebepsiz yere sabır göstermez. Bunu, ruhun ölümsüzlüğü ve sonsuz çağ bakımından, kurtuluşa çabucak yardım görmemelerinin, birçok kötülüğü tattıktan sonra kurtuluşa daha yavaş götürülmelerinin onlara yararlı olacağı için yapar. Nasıl ki hekimler de birini daha çabuk iyileştirebilecekken, bedende gizli bir zehir bulunduğundan şüphelendiklerinde, daha sağlam bir biçimde iyileştirmek istedikleri için iyileştirmenin tersini yaparlar; birini, sağlığına daha kalıcı biçimde kavuşsun diye uzun süre iltihap ve hastalık içinde tutmanın, onu daha çabuk iyileştirir görünüp hastalığın sonra yeniden baş göstermesinden ve daha hızlı iyileşmenin geçici olmasından çok daha iyi olduğunu düşünürler. Aynı şekilde Tanrı da, yüreğin gizlerini bilip geleceği önceden bildiği için, sabrıyla belki de dışarıdan gelen olaylar aracılığıyla gizli kötülüğü dışarı çeker; ihmalkârlık yüzünden günah tohumlarını içine almış olanı arındırmak için böyle yapar. Ta ki bu tohumlar yüzeye çıkınca kişi onları kusup atsın ve kötülükler içinde uzun süre kalmış olsa da sonradan arınmaya kavuşup kötülükten sonra yeniden yapılanabilsin. Çünkü Tanrı ruhları, söz gelişi buradaki hayatın elli yılına göre değil, sonsuz çağa göre idare eder; zira akıl sahibi tabiatı çürümez ve kendisine akraba olarak yaratmıştır. Akıl sahibi ruh da, buradaki hayatta olduğu gibi, tedaviden dışlanmış değildir.2.21.12
- Οὐκοὺν ἐγκαταλείπεται θείᾳ κρίσει ὁ ἐγκαταλειπόμινος, καὶ μακροθυμεῖ ἐπί τινας τῶν ἁμαρτανόντων ὁ θεὸς οὐκ ἀλόγως, ἀλλʼ ὡς αὐτοῖς συνοίσοντος ὡς πρός τὴν ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς καὶ τὸν ἄπειρον αἰῶνα τοῦ μὴ ταχὺ συνεργηθῆναι εἰς σωτηρίαν, ἀλλά βράδιον ἐπὶ ταύτην ἀχθῆναι μετὰ τὸ πειραθῆναι πολλῶν κακῶν. ὥσπερ γάρ τινα καὶ ἰατροὶ δυνάμενοι τάχιον ἰσασθαι, ὅταν ἐγκεκρυμμένον ἰὸν ὑπονοῶσιν ὑπάρχειν περὶ τὰ σώματα, τὸ ἐναντίον τῷ ἰάσασθαι ἐργάζονται, διά τὸ ἰᾶθαι βούλεσθαι ἀσφαλέστερου τοῦτο ποιοῦντες· ἡγούμενοι κρεῖττον εἶναι πολλῷ χρόνῳ παρακατασχεῖν τινὰ ἐν τῷ φλεγμαίνειν καὶ κάμνειν ὑπὲρ τοῦ βεβαιότερον αὐτὸν τὴν ὑγείαν ἀπολαβεῖν, ἤπερ τάχιον μὲν ῥῶσαι δοκεῖν ὕστερον δὲ ἀναδῦναι καὶ πρόσκαιρον γενέσθαι τὴν ταχυτέραν ἵασιν· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ θεὸς, γινώσκων τὰ κρύφια τῆς καρδίας καὶ προγινώσκων τὰ μέλλοντα, διὰ τῆς μακροθυμίας ἐπιτρέπει τάχα καὶ διὰ τῶν ἔξωθεν συμβαινόντων ἐφελκόμενος τὸ ἐν κρυπτῷ κακόν, ὑπὲρ τοῦ καθᾶραι τὸν διʼ ἀμέλειαν τὰ σπέρματα τῆς ἁμαρτίας κεχυρηκότα, ἵνα εἰς ἐπιπολὴν ἐλθόντα αὐτά τις ἐμέσας, εἰ καὶ ἐπὶ πλεῖον ἐν κακοῖς γεγένηται, ὕστερον δυνηθῇ καθαρσίου τυχών τοὺ μετά τὴν κακίαν ἀναστοιχειωθῆναι. θεὸς γὰρ οἰκονομεῖ τὰς ψυχὰς οὐχ ὡς πρὸς τὴν φέρʼ εἰπεῖν πεντηκονταετίαν τῆς ἐνθάδε ζωῆς, ἀλλʼ ὡς πρὸς τόν ἀπέραντον αἰῶνα· ἄφθαρτον γὰρ φύσιν πεποίηκε τὴν νοερὰν καὶ αὐτῷ συγγενῆ, καὶ οὐκ ἀποκλείεται ὡσπερ ἐπὶ τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἡ λογικὴ ψυχὴ τῆς θεραπείας.
- Haydi, İncil'den şöyle bir benzetme de kullanalım. Az ve yüzeyde toprağı olan bir kaya vardır; tohumlar ona düşünce çabucak çiçek açar, ama çiçek açtıktan sonra kökleri olmadığı için güneş doğunca yanar ve kurur. Bu kaya, ihmalkârlık yüzünden katılaşmış, kötülük yüzünden taşlaşmış insan ruhudur; çünkü Tanrı hiç kimse için taş bir yürek yaratmamıştır, yürek kötülük yüzünden böyle olur. Biri, başka bir taşlı toprağın tohumları alıp çiçek açtığını görerek, tohumları taşlı toprağa daha çabuk atmadı diye çiftçiyi suçlasa, çiftçi de şöyle cevap verse: "Bu toprağı, ekilecek tohumları tutabilecek şeyleri üzerine koyduktan sonra daha geç ekeceğim; bu toprak için daha yavaş ve daha güvenli olan, tohumu daha çabuk ve daha yüzeysel almaktan daha iyi olacak." Çiftçinin akla yatkın konuştuğuna ve ustaca davrandığına ikna olurduk. Aynı şekilde bütün tabiatın büyük çiftçisi de daha çabuk sanılabilecek iyiliği, yüzeysel kalmasın diye erteler. Ama birinin buna karşı bize şu itirazı getirmesi muhtemeldir: "Peki tohumların bir kısmı niçin, kaya gibi olup toprağı yüzeyde kalan ruha düşüyor?" Buna da şunu söylemek gerekir: Daha iyi şeyleri aceleyle isteyen, onlara giden yolu yürümeyen böyle bir ruh için, istediğine kavuşması daha iyidir; ta ki bu yüzden kendini mahkûm edip tabiata uygun işlenmeyi uzun bir süre sonra almaya sabretsin. Çünkü ruhlar bizim için, denebilir ki, sayısızdır; karakterleri de sayısızdır; kıpırdanmaları, niyetleri, girişimleri ve dürtüleri de pek çoktur. Bunların en iyi tek idarecisi, vakitleri, uygun yardımları, yolları ve yöntemleri bilen, bütün varlığın Tanrısı ve Babası olandır; o Firavun'u da bunca şeyden ve boğulmaktan geçirerek nasıl yöneteceğini bilir. Firavun'la ilgili idare boğulmayla son bulmaz; çünkü boğulunca yok olup gitmedi: "Biz de sözlerimiz de, her türlü anlayış ve işlere dair bilgi de Tanrı'nın elindedir." Firavun'un yüreğinin katılaştırılması ve "Dilediğine merhamet eder, dilediğini katılaştırır" sözü hakkında savunma olarak bu kadarı yeter.2.21.13
- Φέρε δὲ καὶ τοιαύτῃ εἰκόνι ἀπὸ τοῦ εὐαγγελίου χρησώμεθα. ἔστι τις πέτρα ὀλίγην ἔχουσα καὶ ἐπιπόλαιον γῆν, εἰς ἣν ἄν πέσῃ τὰ σπέρματα ταχὺ ἀνθεῖ, ἀλλʼ ἀνθήσαντα, ἐπεὶ ῥίζαν οὐκ ἔχει, ἡλίου ἀνατείλαντος καυματίζεται καὶ ξηραίνεται. καὶ αὔτή ἡ πέτρα ἀνθρωπίνη ἐστὶ ψυχὴ, διὰ τὴν ἀμέλειαν σκληρυνθεῖσα καὶ διὰ τὴν κακίαν ἀπολιθωθεῖσα· λιθίνη γὰρ οὐδενὶ ἔκτισται ὑπό θεοῦ καρδία, ἀλλʼ ἀπὸ τῆς πονηρίας τοιαύτη γίνεται. ὡσπερ οὖν, εἰ ἐγκαλοῖ τις τῷ γεωργῷ μὴ τάχιον τὰ σπέρματα ἐπὶ τὴν πετρώδη γῆν βαλόντι, ὁρῶν ἄλλην τινὰ πετρώδη γῆν λαβοῦσαν τὰ σπέρματα καὶ ἀνθοῦσαν, ἀποκρίναιτο ἄν ὁ γςωηργὸς ὅτι Βράδιον σπερῶ τὴν γῆν ταύτην ἐπιβαλών τὰ δυνάμενα παρακατασχεῖν τὰ σπαρησόμενα, κρείττονος ἐσομένου τῇδε τῇ γῇ τοῦ βραδυτέρου καὶ ἀσφαλεστέρου παρὰ τήν τάχιον εἰληφυῖαν καὶ ἐπιπολαιοτέρως· πεισθείημεν ἂν ὡς εὐλόγως λέγοντι τῷ γεωργῷ καὶ ὡς ἐπιστημόνως πεποιηκότι· οὕτῳ καὶ ὁ μέγας πάσης φύσεως γεωργὸς ὑπερτίθεται τὴν νομισθεῖσαν ἂν τάχιον εὐποιίαν, ἵνα μὴ ἐπιπόλαιος γέηται. ἀλλʼ εἰκός τινα ἡμῖν πρὸς ταῦτα ἀνθυπενεγκεῖν· Διὰ τί δέ τι τῶν σπερμάτων πίπτει ἐπὶ τήν ἐξ ἐπιπολῆς ἔχουσαν τὴν γῆν οἱονεὶ πέτραν οὖσαν ψυχήν ; λεκτέον δὲ καὶ πρὸς τοῦτο ὅτι βέλτιον τῇδέ τινι προπετέστερον βεβουλημένῃ τὰ κρείττονα, καὶ οὐχὶ ὀδῷ ἐπʼ αὐτὰ ὁδευσάσῃ, τυχεῖν οὗ βεβούληται· ἴνα ἑαυτῆς ἐπὶ τούτῳ καταγνοῦσα τὴν κατὰ φύσιν γεωργίαν μακροθυμήσῃ ὕστερον πολλῷ χρόνῳ λαβεῖν. ἄπειροι γὰρ ἡμῖν, ὡς ἄν εἴποι τις, αἱ ψυχαὶ καὶ ἄπειρα τὰ τούτων ἤθη καὶ πλεῖστα ὅσα τὰ κινήματα καὶ αἱ προθέσεις καὶ αἱ ἐπιβολαὶ καὶ αἱ ὁρμαί· ὧν εἶς μόνος οἰκονόμος ἄριστος καὶ τοὺς καιροὺς ἐπιστάμενος καὶ τὰ ἁρμόζοντα βοηθήματα καὶ τὰς ἀγωγάς καὶ τὰς ὁδοὺς, ὁ τῶν ὅλων θεὸς καὶ πατὴρ, ὁ εἰδώς πῶς καὶ τὸν Φαραὼ ἄγει διὰ τοσῶνδε καὶ καταποντισμοῦ, εἰς ὃν οὐ καταλήγει οἰκονομία τοῦ Φαραώ. οὐ γὰρ ἐπεὶ κατεποντώθη ἀνελύθη· Ἐυ γὰρ χειρὶ θεοῦ καὶ ἡμεῖς καὶ οἱ λόγοι μῶν, πᾶσά τε φρόνησις καὶ ἐργατιῶν ἐπιστήμη. καὶ ταῦτα μὲν μετρίως εἰς ἀπολογίαν περὶ τοῦ ἐσκληρύνθαι τὴν καρδίαν Φαραὼ, καὶ περὶ τοῦ· Ὃν θέλει ἐλεεῖ, ὃν δὲ θέλει σκληρύνει.
- Hezekiel'deki şu söze de bakalım: "Taş yürekleri onlardan çıkarıp yerlerine et yürekler koyacağım; ta ki benim kurallarıma göre yürüsünler ve buyruklarımı tutsunlar." Çünkü eğer Tanrı dilediğinde taş yürekleri çıkarıp yerlerine et yürekler koyuyorsa, öyle ki buyrukları tutulsun ve emirleri yerine getirilsin, o zaman kötülüğü bırakmak elimizde değildir. Çünkü taş yüreklerin çıkarılması, Tanrı'nın dilediği kişiden, insanın kendisiyle katılaştığı kötülüğün alınmasından başka bir şey değildir. Birinin Tanrı'nın buyruklarında yürümesi ve emirlerini tutması için ona et yürek verilmesi de, onun yumuşak başlı olmasından, hakikate karşı direnmemesinden ve aretēleri uygulayabilir hâle gelmesinden başka nedir? Eğer Tanrı bunları yapacağını vaat ediyorsa ve o taş yürekleri çıkarmadan önce biz onları bırakmıyorsak, kötülüğü bırakmanın elimizde olmadığı açıktır. Et yüreğin bize verilmesi için biz bir şey yapmıyorsak da bu Tanrı'nın işiyse, aretēye uygun yaşamak bizim işimiz olmayacak, tamamen tanrısal lütuf olacaktır. Yalın sözlerden yola çıkıp elimizde olanı ortadan kaldıran kişi bunları söyleyecektir. Biz ise bunların şöyle anlaşılması gerektiğini söyleyerek cevap vereceğiz: Cehalet ve terbiyesizlik içinde olan biri, ya öğretmenin öğüdüyle ya da başka bir yolla kendiliğinden kendi kötülüklerinin farkına varınca, kendisini terbiyeye ve aretēye götürebileceğini düşündüğü kişiye kendini teslim eder; o kendini teslim edince de terbiye eden, terbiyesizliği çıkarıp yerine terbiye koyacağını vaat eder. Bunu, tedavi edilmek üzere kendini getirmiş olan kişinin terbiye görmede ve terbiyesizlikten kaçmada hiçbir payı yokmuş gibi değil, isteyeni daha iyi kılacağını vaat ederek söyler. Aynı şekilde ilahî Logos da kendisine gelenlerin "taş yürek" dediği kötülüğünü çıkaracağını vaat eder; onlar istemezken değil, kendilerini hastaların hekimine teslim etmiş oldukları için. Nitekim İncillerde de hastaların Kurtarıcı'ya gelip iyileşmeyi dilediklerini ve tedavi edildiklerini görürüz. Söz gelişi körlerin görmeye başlaması, tedavi edilebileceklerine inanarak dilemiş olmaları bakımından acı çekenlerin, görmenin geri verilmesi bakımından ise Kurtarıcımızın işidir. İşte Tanrı'nın Logos'u da kendisine gelenlere, taş ve katı yüreği, yani kötülüğü çıkararak, epistēmē vereceğini vaat eder; ta ki kişi ilahî emirlerde yürüsün ve ilahî buyrukları tutsun.2.21.14
- Ἴδωμεν δὲ καὶ τὸ ἐκ τοῦ Ἰεζεκιὴλ λέγοντος· Ἐξελῶ τὰς λιθίνας καρδίας ἀπʼ αὐτῶν καὶ ἐμβαλῶ σαρκίνας, ὅπως ἐν τοῖς δικαιώμασί μου πορεύωνται καὶ τὰ προστάγματά μου φυλάσσωσιν. εἰ γὰρ ὅτε βούλεται ὁ θεὸς ἐξαίρει τάς λιθίνας καρδίας καὶ ἐντίθησι σαρκίνας, ὥστε τὰ προστάγματα αὐτοῦ φυλάττεσθαι καὶ τηρεῖσθαι τὰς ἐντολὰς, οὐκ ἔστι τὴν κακίαν ἀποθέσθαι ἐφʼ ἡμῖν. τὸ γὰρ ἐξαιρεθῆναι τὰς λιθίνας καρδίας οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὴν κακίαν, καθʼ ἣν σκληρύνεταί τις, περιαιρεθῆναι ἀφʼ οὗ ὁ θεὰς βούλεται· καὶ τὸ ἐγγενέσθαι καρδίαν σαρκίνην, ἵνα ἐν τοῖς προστάγμασί τις πορεύηται τοῦ θεοῦ καὶ φυλάσσῃ αὐτοῦ τὰς ἐντολάς, τί ἄλλο ἐστὶν ἣ εἰκτικὸν γενέσθαι καὶ μὴ ἀντίτυπον πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ πρακτικὸν τῶν ἀρετῶν; εἰ δὲ ταῦτα ἐπαγγέλλεται ὀ θεός ποιεῖν, καὶ πρὶν ἀφελεῖν αὐτὸν τὰς λιθίνας καρδίας οὐκ ἀποτιθέμεθα αὐτὰς, δῆλον ὅτι οὐκ ἐφʼ ἡμῖν ἐστὶν ἀποθέσθαι τὴν κακίαν· καὶ εἰ οὐχ ἡμεῖς τι πράττομεν ἵνα ἐγγένηται ἡμῖν ἡ σαρκίνη καρδία, ἀλλά θεοῦ ἐστὶν ἔργον, οὐχ ἡέτερον ἔργον ἔσται τὸ κατʼ ἀρετὴν βιοῦν, ἀλλὰ πάντη θεία χάρις. ταῦτα μὲν ἐρεῖ ὁ ἀπὸ τῶν φιλῶν ῥητῶν τό ἐφʼ ἡμῖν ἀναιρῶν. ἡμεῖς δὲ ἀποκρινούμεθα τούτων οὓτως ἀκούειν δεῖν λέγοντες ὅτι, ὥσπερ ὁ ἐν ἀμαθία καὶ ἀπαιδευσίᾳ τυγχάνων, αἰσθανόμενος τῶν ἰδίων κακῶν ἤτοι ἐκ προτροπῆς τοῦ διδάσκοντος ἢ ἄλλως ἐξ ἑαυτοῦ, ἐπιδίδωσιν ἑαυτὸν ᾦ νομίζει δύνασθαι αὐτὸν χτιραγςγήσειν ἐπἱ παίδευσιν καὶ ἀρετήν, ἐπιδιδόντος δὲ τούτου ὁ παιδεύων ἐπαγγέλλεται ἐξελεῖν τὴν ἀπαιδευσίαν καὶ ἐνθήσειν παιδείαν, οὐχ ὡς οὐδενός ὄντος εἰς τὸ παιδευθῆναι καὶ φυγεῖν τὴν ἀπαιδευσίαν ἐπὶ τῷ ἑαυτὸν προσαγηοχότι θεραπευθησόμενον, ἀλλʼ ὡς ἐπαγγελλόμενος βελτιώσειν τὸν βουλόμενον· οὔτως ὁ θεῖος λόγος ἐπαγγέλλεται τῶν προσιόντων τὴν κακίαν ἐξαιρεῖν, ἣν ὠνόμασε λιθίνην καρδίαν, οὐχὶ ἐκείνων οὐ βουλομένων ἀλλʼ ἑαυτοὺς τῷ ἰατρῷ τῶν καμνόντων παρςσχηκότων· ὤσπερ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις εὑρίσκονται οἱ κάμνοντες προσρχόμενοι τῷ σωτῆρι καὶ ἀξιοῦντες ἰάσεως τυχεῖν καὶ θεραπευόμενοι. καὶ ἔστι φέρʼ εἰπεῖν τὸ τοὺς τυφλοὺς ἀναβλέφαι ἔργον, κατά μὲν τὸ ἠξιωκέναι πιστεύσαντας δύνασθαι θεραπεύεσθαι, τῶν πεπονθότων, κατὰ δὲ τὴν ἀποκατάστασιν τῆς ὁράσεως, τοῦ σωτῆρος ἡμῶν. οὓτως οὖν ἐπαγγέλλεται ὁ λόγος τοῦ θεοῦ ἐμποιήσειν ἐπιστήμην τοῖς προσιοῦσιν, ἐξελὼν τὴν λιθίνην καὶ σκληρὰν καρδίαν, ὅπερ ἐστὶ τὴν κακίαν, ὑπὲρ τοῦ τινα πορεύεσθαι ταῖς θείαις ἐντολαῖς καὶ φυλάσσειν τὰ θεῖα προστάγματα.
- Bundan sonra İncil'deki söz geliyordu: Kurtarıcı dışarıdakilere meseller hâlinde konuşmasının sebebini şöyle söylüyordu: "Ta ki baktıkları hâlde görmesinler, işittikleri hâlde anlamasınlar; yoksa dönerler ve bağışlanırlar." Karşı görüşte olan şöyle diyecektir: "Eğer bazı kişiler daha açık sözleri işittiklerinde mutlaka dönüyorlar, hem de günahlarının bağışlanmasına layık olacak biçimde dönüyorlarsa, ama daha açık sözleri işitmek onların değil öğretenin elindeyse ve öğreten de görüp anlamasınlar diye onlara daha açık bildirmiyorsa, o zaman kurtulmak onların elinde değildir. Öyleyse kurtuluş ve yıkım konusunda hür irademiz yoktur." "Yoksa dönerler ve bağışlanırlar" sözü eklenmemiş olsaydı, buna karşı inandırıcı bir savunma şu olurdu: Kurtarıcı iyi ve erdemli olmayacak kimselerin daha gizemli şeyleri anlamasını istemiyordu, bu yüzden onlara meseller hâlinde konuşuyordu. Ama şimdi "Yoksa dönerler ve bağışlanırlar" sözü bulunduğu için savunma daha zordur. Önce bu yere, başka görüşte olanlara karşı dikkat çekmek gerekir. Bunlar Eski Ahit'teki bu türden sözleri kelime kelime avlarlar; kendilerinin cüretle söylediği gibi bu sözlerde yaratıcının zalimliği, daha kötüleri cezalandırma ve onlara karşılık verme isteği, ya da buna ne ad vermek istiyorlarsa o görünürmüş; tek amaçları yaratıcıda iyilik olmadığını söylemektir. Ama Yeni Ahit'i aynı biçimde, insafla okumazlar; Eski Ahit'te kınanacak saydıkları şeylere benzeyenleri görmezden gelirler. Çünkü İncil'e göre de Kurtarıcı, onların önceki sözler hakkında söyledikleri gibi, insanlar dönmesinler ve dönüp günahlarının bağışlanmasına layık olmasınlar diye açık konuşmuyor gibi görünmektedir. Bu da kendi başına, Eski Ahit'te suçlanan bu türden şeylerin hiçbirinden aşağı kalmaz. Eğer İncil için bir savunma arıyorlarsa, onlara şunu söylemek gerekir: Benzer sorunlar karşısında farklı tavır alıp Yeni Ahit'te takılmadan savunma ararken, Eski Ahit'te benzer şeyleri, Yeni Ahit'tekiler gibi savunmaları gerekirken suçlamaları kınanacak bir davranış değil midir? Bu benzerliklerden yola çıkarak onları, bütün bu yazıların tek bir Tanrı'nın yazıları olduğunu kabul etmeye götürelim. Haydi şimdi de önümüzdeki söz için elimizden geldiğince bir savunma bulalım.2.21.15
- Ἠν μετὰ ταῦτα τὸ ἀπὸ τοῦ εὐαγγελίου, ὅτε ὁ σωτὴρ ἔφασκε διὰ τοῦτο τοῖς ἔξω ἐν παραβολαῖς λαλεῖν, Ἵνα βλέποντες μὴ βλέπωσι καὶ ἀκούοντες μὴ συνιῶσι, μήποτε ἐπιστρέφωσι καὶ ἀφεθῇ αὐτοῖς. καὶ ἐρεῖ ὁ ἐξ ἐναντίας· Εἰ πάντως τῶν σαφεστέρων ἀκούσαντες οἵδε τινὲς ἐπιστρέφουσιν, καὶ οὕτως ἐπιστρέφουσιν ὥστε ἀξίους αὐτούς γενέσθαι ἀφέσεως ἁμαρτημάτων, οὐκ ἔστι δὲ ἐπ’ αὐτοῖς τὸ ἀκοῦσαι τῶν σαφεστέρων λόγων ἀλλʼ ἐπὶ τῷ διδάσκοντι, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἀπαγγέλλει αὐτοῖς σαφέστερον, μήποτε ἴδωσι καὶ συνιῶσιν· οὐκ ἔστιν ἐπʼ αὐτοῖς τὸ σωθῆναι· εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἐσμὲν αὐτεξούσιοι περὶ σωτηρίας καὶ ἀπωλείας. πιθανή μὲν οὖν πρὸς ταῦτα ἀπολογία ἠν, εἰ μὴ προσέκειτο τό· Μήποτε ἐπιστρέφωσι καὶ ἀφεθῇ αὐτοῖς· τὸ ὅτι οὐκ ἐβούλετο τοὺς μὴ ἐσομένους καλούς καὶ ἀγαθοὺς συνιέναι τῶν μυστικωτέρων ὁ σωτὴρ, καὶ διὰ τοῦτο ἐλάλει αὐτοῖς ἐν παραβολαῖς· νῦν δὲ, κειμένου τοῦ· Μήποτε ἐπιστρέφωσι καὶ ἀφεθῇ αὐτοῖς· ἡ ἀπολογία ἐστὶ χαλεπωτέρα. πρῶτον τοίνυν σημειωτέον ἐστὶ τὸν τόπον πρὸς τοὺς ἑτεροδόξους, λεξιθηροῦντας μὲν τὰ ἀπὸ τῆς παλαιᾶς διαθήκης τοιαῦτα, ἔνθα ἐμφαίνεται, ὡς αὐτοὶ τολμῶντες λέγουσιν, ὠμότης τοῦ δημιουργοῦ, ἡ ἀμυντικὴ καὶ ἀνταποδοτική τῶν χειρόνων προαίρεσις, ἢ ὅ τί ποτε θέλουσι τὸ τοιοῦτον ὀνομάζειν, μόνον ἵνα λέγωσιν οὐκ ἀγαθότητα εἶναι ἐν τῷ κτίσαντι· οὐχ ὁμοίως δὲ οὐδὲ εὐγνωμόνως ἐντυγχάνοντας τῇ καινῇ, ἀλλὰ παραπεμπομένους τὰ παραπλήσια οἶς νομίζουσιν εἶναι ἐπιλήπτοις ἀπὸ τῆς παλαιᾶς. φανερῶς γὰρ καὶ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον ὀ σωτήρ δείκνυται, ὡς αὐτοὶ φάσκουσιν ἐπὶ τῶν προτέρων, διὼ τοῦτο σαφῶς μὴ φθεγγόμενος ἵνα μὴ ἐπιστρέψωσιν οἱ ἄνθρωποι καὶ ἐπιστρέφοντες ἀφέσεως ἁμαρτημάτων ἄξιοι γένωνται· ὅπερ καθʼ αὐτῶ οὐδενὸς ἔλαττόν ἐστι τῶν ἀπὸ τῆς παλαιᾶς κατηγορουμένων τοιούτων. ἐὰν δὲ περὶ τοῦ εὐαγγελίου ἀπολογίαν ζητῶσι, λεκτέον πρὸς αὐτούς· εἰ μὴ ἐπιλήπτως ποιῶσιν ἐπὶ τῶν ὁμοίων προβλημάτων ἀνομοίως ἱστάμενοι, καὶ κατὰ μὲν τὴν καιὴν οὐ προσκόπτοντες ἀλλʼ ἀπολογίαν ζητοὺντες, κατὰ δὲ τὴν παλαιάν περὶ τῶν παραπλησίων, δέον ἀπολογεῖσθαι ὁμοίως τοῖς ἀπὸ τῆς καινῆς, κατηγοροῦντες· ἐξ ὧν συμβιβάσωμεν αὐτοὺς διὰ τὰς ὁμοιότητας ἐπὶ τὸ πάντα ἡγεῖσθαι ἑνὸς εἶναι γράμματα θεοῦ. φέρε δὴ καὶ πρὸ τό προκείμενον ἀπολογίαν κατὰ τό δυνατόν πορισώμεθα.
- Firavun'u incelerken de söylemiştik: Bazen daha çabuk tedavi edilmek, tedavi edilenlerin iyiliğine olmaz; özellikle kendi yüzlerinden ağır şeylere düşmüş olup düştükleri şeylerden kolayca kurtulurlarsa. Çünkü kötülüğü kolay iyileşir bir şey diye küçümseyerek ikinci kez ona düşmekten sakınmazlar ve yine onun içinde olurlar. Bu yüzden ezelî Tanrı, gizli olanları bilen, her şeyi olmadan önce bilen Tanrı, iyiliği gereği böylelerine daha çabuk yardım etmeyi erteler; böyle söylememe izin verilirse, onlara yardım ederken yardım etmez, çünkü bu onların yararınadır. Öyleyse sözü edilen dışarıdakilerin de, önümüzdeki söze göre, Kurtarıcı tarafından, söylenenleri daha açık işitirlerse dönüşlerinde sebatlı olmayacakları görülmüş olması ve bu yüzden Rab tarafından daha derin şeyleri daha açık işitmemeleri için düzenleme yapılmış olması muhtemeldir. Ta ki daha çabuk dönüp bağışlanma yoluyla iyileşince, kötülüğün yaralarını hafif ve kolay iyileşir diye küçümseyip yine ve daha çabuk onlara düşmesinler. Belki de aretēyi bırakıp ona karşı işledikleri önceki günahların cezasını çekerken gereken süreyi henüz doldurmamışlardı. Ta ki tanrısal gözetimden mahrum bırakılıp ektikleri kendi kötülüklerine daha çok doyduktan sonra daha sağlam bir tövbeye çağrılsınlar ve güzel şeylerin değerini hiçe sayıp kendilerini daha kötü şeylere vererek daha önce düştükleri şeylere çabucak yeniden düşmesinler. Dışarıdakiler denenler, elbette içeridekilerle kıyaslandıklarında böyle denir, açıkça işiten içeridekilerden pek de uzak değildirler; kendilerine meseller hâlinde söylendiği için belirsiz işitirler, ama yine de işitirler. Dışarıdakilerin başka bir kısmı ise, Surlular denenler, Kurtarıcı onların sınırlarına yaklaştığında, çuval giyip küle oturarak çoktan tövbe edecekleri önceden bilindiği hâlde, dışarıdakilere söylenenleri bile işitmezler. Muhtemelen dışarıdakilerin değerinden daha uzaktadırlar; ta ki başka bir vakitte, sözü kabul etmeyenlere kıyasla kendilerine daha hoşgörülü davranıldıktan sonra, ki Rab Surluları da onlarla birlikte anmıştı, sözü daha uygun bir vakitte işitip daha sağlam bir biçimde tövbe etsinler. Bak, biz incelemeye ek olarak Tanrı ve onun Mesih'i hakkında dindarlığı her bakımdan korumaya daha çok çabalamıyor muyuz? Çünkü bu kadar büyük ve bu türden konularda, ölümsüz ruhu gözeten Tanrı'nın çok yönlü İnayet'ini her yolla savunmaya çalışıyoruz. Nitekim biri, harikalar görüp ilahî sözler işittikleri hâlde bunlardan yararlanmadıkları için kınananlar hakkında, Surlular arasında böyle şeyler olsaydı ve söylenseydi onların tövbe edeceklerini düşünerek, "Kurtarıcı böylelerine niçin kendi zararlarına, günahları daha ağır sayılsın diye vaaz etti?" diye sorarsa, ona şunu söylemek gerekir: Herkesin iç durumunu bilen, İnayet'ini suçlayanların, başkalarına görmeyi bağışladığı şeyleri kendilerine göstermediği ve başkalarının işitip yararlandığı şeyleri kendilerine işittirmediği için iman etmediklerini söyleyen bu kişilerin savunmasının akla yatkın olmadığını göstermek ister. Bu yüzden idaresini kınayanların istediği şeyleri verir; ta ki bunları aldıktan sonra da, bu yolla bile kendilerini yararlanmaya vermedikleri için en saygısız kişiler olarak mahkûm edilip böyle bir cüretten vazgeçsinler. Bundan kurtulunca da şunu öğrensinler: Tanrı bazen bazı kişilere iyilik ederken gecikir ve ağır davranır; onlara öyle şeyleri görüp işitme imkânı bağışlamaz ki, görülüp işitildikten sonra, böylesine büyük ve bu türden şeylerden sonra da iman etmeyenlerin günahı daha ağır ve daha zor olarak ortaya çıkar.2.21.16
- Ἐφάσκομεν καὶ περὶ τοῦ Φαραώ ἐξετάζοντες ὅτι ἐνίοτε τὸ τάχιον θεραπευθῆναι οὐ πρὸς καλοῦ γίνεται τοῖς θεραπευομένοις, εἰ παρʼ ἑαυτοὺς χαλεποῖς περιπεσόντες εὐχερῶς ἀπαλλαγεῖεν τούτων οἶς περιπεπτώκασι· καταφρονοῦντες γὰρ ὡς εὐιάτου τοῦ κακοῦ, δεύτερον οὐ φυλαττόμενοι τὸ περιπεσεῖν αὐτῷ ἐν αὑτῷ ἔσονται. διόπερ ἐπὶ τῶν τοιούτων ὁ θεὸς ὁ αἰώνιος, ὁ τῶν κρυπτῶν γνώστης, ὁ εἰδὼς τὰ πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν, κατά τὴν χρηστότητα αὐτοῦ ὑπερτίθεται τὴν ταχυτέραν πρὸς αὐτοὺς βοήθειαν καὶ, ἵνʼ οὕτως εἴπω, βοηθῶν αὐτοῖς οὐ βοηθεῖ, τούτου αὐτοῖς λυσιτελοῦντος. εἰκὸς οὖν καὶ τοὺς ἔξω, περὶ ὧν ὁ λόγος, τῷ σωτῆρι κατὰ τὸ προκείμενον ἑωραμένους οὐ βεβαίους ἔσεσθαι ἐν τῇ ἐπιστροφῇ εἰ τρανότερον ἀκούσαιεν τῶν λεγομένων, ὑπὸ τοῦ κυρίου ᾠκονομήσθαι μὴ σαφέστερον ἀκοῦσαι τῶν βαθυτέρων· μήποτε τάχιον ἐπιστρέφοντες καὶ ἰαθέντες ἐν τῷ ἀφέσεως τυχεῖν, ὡς εὐχερῶν τῶν τῆς κακίας τραυμάτων καὶ εὐιάτων καταφρονήσαυτες, πάλιν καὶ τάχιον αὐτοῖς περιπέσωσι. τάχα δὲ καὶ τίνουτες δίκας τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων, ὥν εἰς τὴν ἀρετήν ἐπλημμέλησαν καταλιπόντες αὐτὴυ, οὐδέπω τὸν πρέποντα χρόνον ἐκπεπληρώκεσαν· τῷ καταλειπομένους αὐτοὺς ἀπὸ τῆς θείας ἐπισκοπῆς, ἐπὶ πλεῖον ἐμφορηθέντας τῶν ἰδίων ἃ ἔσπειραν κακῶν, ὓστερον εἰς βεβαιοτέραν μετάνοιαν καλεῖσθαι, οὐ ταχέως περιπεσουμένους οἷς πρότερον περιπεπτώκεσαν τὸ ἀξίωμα ἐνυβρίσαντες τῶν καλῶν καὶ τοῖς χείροσιν ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότες. οἱ μὲν οὖν ἔξω λεγόμενοι, δηλονότι συγκρίσει τῶν ἔσω, οὐ πάντη πόρρω τῶν ἔσω τυγχάνοντες τῶν ἔσω σαφῶς ἀκουόντων, ἀκούουσιν ἀσαφῶς διὰ τὸ ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λέγεσθαι· πλήν ἀκούουσιν. ἕτεροι δὲ τῶν ἔξω οἱ λεγόμενοι Τύριοι, καίτοιγε προεγνωσμένοι ὅτι πάλαι ἂυ ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ καθήμενοι μετενόησαν, ἐγγὺς γενομένου τοῦ σωτῆρος τῶν ὁρίων αὐτῶν, οὐδὲ τὰ τῶν ἔξω ἀκούουσιν· ὡς εἰκὸς μᾶλλον πόρρω ὄντες τῆς ἀξίας τῶν ἔξω, ἴνʼ ἐν ἄλλῳ καιρῷ μετὰ τὸ ἀνεκτότερον αὐτοῖς γενέσθαι παρὰ τοὺς μὴ παραδεξαμένους τὸν λόγον, ἐφʼ ὧν ὲμνημόνευσε καὶ τῶν Τυρίων, εὐκαιρότερον ἀκούσαντες βεβαιότερον μετανοήσωσιν. ὅρα δὲ εἰ μὴ μᾶλλον ἡμεῖς πρὸς τῷ ἐξεταστιεῷ καὶ τὸ εὐσεβὲς πάντη ἀγωνιζόμεθ α τηρεῖν περὶ θεοῦ καὶ τοῦ χριστοῦ αὐτοῦ, ἐκ παντὸς ἀπολογεῖσθαι πειρώμενοι ὡς ἐν τηλικούτοις καὶ τοιούτοις περὶ τῆς ποικίλης προνοίας τοῦ θεοῦ ἀθανάτου ψυχῆς προνοουμένου. εἰ γοῦν τις περὶ τῶν ὀνειδιζομένων ζητοίη, ὅτι ὁρῶντες τεράστια καὶ ἀκούοντες θείων λόγων οὐκ ὠφελοὺνται, Τυρίων ἂν μετανοησάντων εἰ τοιαῦτα παρʼ αὐτοῖς ἐγεγόνει καὶ εἶρητο· ζητοίη δὲ φάσκων, τί δήποτε τοῖς τοιούτοις ἐκήρυξεν ὁ σωτὴρ ἐπὶ κακῷ αὐτῶν, ἵνα βαρύτερον αὐτοῖς τὸ ἁμάρτημα λογισθῇ· λεκτέον πρὸς αὐτὸν ὅτι ὁ πάντων τὰς διαθέσεις κατανοῶν τῶν αἰτιωμένων αὐτοῦ τὴν πρόνοιαν, ὡς παρʼ ἐκείνην οὐ πεπιστευκότων μὴ δωρησαμένην ἰδεῖν ἃ ἑτέροις θεάσασθαι ἐχαρίσατο, καὶ μὴ οἰκονομήσασαν ἀκοῦσαι τούτων ἃ ἂλλοι ἀκούσαντες ὠφέληνται, τὴν ἀπολογίαν οὐκ εὔλογον οὖσαν ἐλέγξαι βουλόμενος δίδωσι ταῦτα, ἃ οἱ μεμφόμενοι τὴν διοίκησιν αὐτοῦ ἤτησαν· ἵνα μετὰ τὸ λαβεῖν, οὐδὲν ἡττον ἐλεγχθέντες ὡς ἀσεβέστατοι τῷ μηδʼ οὕτως τῷ ὠφελεῖσθαι ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκέναι, παύσωνται τοῦ τοιούτου θράσους, καὶ κατʼ αὐτὸ τοῦτο ἐλευθερωθέντες μάθωσιν ὅτι ποτὲ εὐεργετῶν τινὰς ὁ θεὸς μέλλει καὶ βραδύνει, μὴ χαριζόμενος ὁρᾷν καὶ ἀκούειν τοιαῦτα, ἐφʼ οἱς ὀραθεῖσι καὶ ἀκουσθεῖσι βαρυτέρα καὶ χαλεπωτέρα ἡ ἁμαρτία ἐλέγχεται τῶν μετὰ τηλικαῦτα καὶ τοιαῦτα μὴ πεπιστευκότων.
- "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözüne de bakalım. Buna tutunanlar şöyle derler: "Eğer bu isteyene ya da koşana değil de merhamet eden Tanrı'ya bağlıysa, kurtulmak elimizde olan şeyden değil, bizi böyle yaratanın verdiği yaratılıştan ya da dilediği zaman merhamet edenin tercihinden gelir." Onlara şunu sormak gerekir: Güzel şeyleri istemek iyi midir, kötü müdür? Güzel şeylere koşarken gayeye ulaşmak isteyerek koşmak övgüye mi değer, yergiye mi? Yergiye değer derlerse, apaçık olana aykırı cevap vermiş olurlar; çünkü azizler de ister ve koşarlar, bunu yaparken de elbette yergiye değer bir şey yapmazlar. Güzel şeyleri istemenin ve güzel şeylere koşmanın iyi olduğunu söylerlerse, yok olmaya mahkûm tabiatın daha iyi şeyleri nasıl istediğini soracağız; çünkü daha iyi şeyleri istemek iyiyse, sanki kötü bir ağaç iyi meyve veriyor demektir. Üçüncü olarak güzel şeyleri istemenin ve güzel şeylere koşmanın ahlak bakımından orta olan şeylerden olduğunu, ne iyi ne kötü olduğunu söyleyecekler. Buna şunu söylemek gerekir: Güzel şeyleri istemek ve güzel şeylere koşmak ortaysa, bunun zıttı da, yani kötü şeyleri istemek ve kötü şeylere koşmak da orta olmalıdır. Ama kötü şeyleri istemek ve kötü şeylere koşmak orta değildir. Demek ki güzel şeyleri istemek ve güzel şeylere koşmak da orta değildir.2.21.17
- Ἴδωμεν δὲ καὶ περὶ τοῦ· Ἄρʼ οὖν οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ. οἱ γάρ ἐπιλαμβανόμενοί φασιν· Εἰ μὴ τοῦ θέλοντος μηδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ, οὐκ ἐκ τοῦ ἐφʼ ἡμῖν τὸ σώζεσθαι, ἀλλʼ ἐκ κατασκευῆς τῆς ἀπὸ τοῦ τοιούσδε κατασκευάσαντος γεγςνημένης ἢ ἐκ προαιρέσεως τοῦ ὅτε βούλεται ἐλεοῦντος. παρʼ ὧν τοῦτο πευστέον· Τὸ θέλειν τὰ καλὰ καλόν ἐστιν ἢ φαῦλον; καὶ τὸ τρέχειν βουλόμενον τυχεῖν τοῦ τέλους ἐν τῷ σπεύδειν ἐπὶ τὰ καλὰ ἐπαινετόν ἐστιν ἢ ψεκτόν; εἴτε γὰρ ἐροῦσι ψεκτὸν, παρὰ τὴν ἐνάργειαν ἀ ποκρινοῦνται, καὶ τῶν ἀγίων θελόντων και τρεχόντων, καὶ δηλονότι ἐν τούτῳ ψεκτὸν οὐ ποιούντων. εἶτε ἐροῦσιν ὅτι καλὸν τὸ θέλειν τὰ καλὰ καὶ τὸ τρέχειν ἐπὶ τὰ καλὰ, πευσόμεθα πῶς ἡ ἀπολλυμένη φύσις θέλει τὰ κρείττονα· οἱονεὶ γὰρ δένδρον πονηρὸν καρποὺς ἀγαθοὺς φέρει, εἴγε καλόν τὸ θέλειν τὰ κρείττονα. τρίτον δὲ ἐροῦσιν ὅτι τῶν μέσων ἐστὶ τὸ θέλειν τὰ καλὰ καὶ τὸ τρέχειν ἐπὶ τὰ καλὰ, καὶ οὔτε ἀστεῖον οὔτε φαῦλον. λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο ὅτι, εἰ τὸ θέλειν τὰ καλὰ καὶ τὸ τρέχειν ἐπὶ τὰ καλὰ μέσον ἐστὶ, καὶ τὸ ἐναντίον αὐτῷ μέσον ἐστὶ, τουτέστι τὸ θέλειν τὰ κακὰ καὶ τρέχειν ἐπὶ τὰ κακά. οὐχὶ δέ γε μέσον ἐστὶ τὸ θέλειν τὰ κακὰ καὶ τρέχειν ἐπὶ τὰ κακά. οὐκ ἄρα μέσον τὸ θέλειν τὰ καλὰ καὶ τρέχειν ἐπὶ τὰ καλά.
- Sanırım "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözü için şöyle bir savunma bulabiliriz. Süleyman Mezmurlar Kitabı'nda, çünkü sözlerini aktaracağımız Ziyaret İlahisi onundur, şöyle der: "Evi Rab yapmazsa, yapanlar boşuna emek verir; şehri Rab korumazsa, bekçi boşuna uyanık durur." Bununla bizi ev yapmaktan alıkoymuyor, ruhumuzdaki şehri korumak için uyanık durmamayı da öğretmiyor; Tanrı'sız yapılan ve onun korumasından yoksun kalan şeylerin boşuna yapıldığını ve sonuçsuz korunduğunu gösteriyor. Çünkü yapının sahibi olarak Tanrı'nın, şehrin korunmasının başı olarak da bütün varlığın efendisinin yazılması yerinde olur. Nasıl ki "Bu yapı, yapanın değil Tanrı'nın eseridir" ve "Bu şehrin düşmanlardan hiçbir zarar görmemesi, onu koruyanın değil her şeyin üzerindeki Tanrı'nın başarısıdır" desek yanılmış olmayız; çünkü insanın da bir şey yaptığı örtük olarak anlaşılır, ama başarı şükranla onu tamamlayan Tanrı'ya bağlanır. Aynı şekilde, insanın istemesi gayeye ulaşmaya yetmediği, atletler gibi koşanların koşusu da Tanrı'nın Mesih İsa'daki yukarıya çağrısının ödülünü kazanmaya yetmediği için, ki bunlar Tanrı yanımızda durduğunda başarılır, "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözü yerinde söylenmiştir. Tarım için de, nitekim yazılmıştır, şöyle denir: "Ben diktim, Apollos suladı, ama büyüten Tanrı'ydı. Öyle ki ne diken bir şeydir ne sulayan; büyüten Tanrı'dır." Meyvelerin olgunlaşmasının çiftçinin ya da sulayanın işi olduğunu söylersek dindarca konuşmuş olmayız; bu Tanrı'nın işidir. Aynı şekilde bizim olgunlaşmamız da biz hiçbir şey yapmadan olmaz; ama bizim tarafımızdan da tamamlanmaz; bunun büyük kısmını Tanrı işletir. Söylenenin bu olduğuna daha açık biçimde inanılsın diye örneği dümencilik sanatından alalım. Rüzgârların esişi, havanın ılımlılığı ve yıldızların parlaklığı gemidekilerin kurtuluşuna birlikte yardım ederken, dümencilik sanatının limana ulaşmada kaçta kaçlık bir payı olduğu söylenebilir? Dümencilerin kendileri bile çoğu kez saygılarından gemiyi kurtardıklarını söylemeye cesaret etmez, her şeyi Tanrı'ya bağlarlar; bunu kendileri hiçbir şey yapmadıkları için değil, İnayet'ten gelenin sanattan gelenden kat kat fazla olduğu için yaparlar. Bizim kurtuluşumuzda da Tanrı'dan gelen, elimizde olandan kat kat fazladır. Bu yüzden sanırım "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" denmiştir. Çünkü bu söz onların sandığı gibi anlaşılmalıysa, buyruklar gereksizdir; Pavlus'un kendisi de bazılarını düştükleri için suçlamakta, bazılarını doğru davrandıkları için takdir etmekte ve kiliselere kural koymakta boşuna davranmaktadır; biz de kendimizi daha iyi şeyleri istemeye ve onlara koşmaya boşuna veriyoruzdur. Ama Pavlus bunları boşuna öğütlemiyor, şunları boşuna kınamıyor, bunları boşuna takdir etmiyor; biz de kendimizi daha iyi şeyleri istemeye ve üstün olana koşmaya boşuna vermiyoruz. Demek ki onlar bu yeri doğru anlamamışlardır.2.21.18
- Τοιαύτην τοίνυν ἀπολογίαν ἡγοῦμαι δύνασθαι ἡμᾶς πορίζειν πρὶς τό· Ἄρʼ οὖν οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ. φησὶν ἐν τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν ὁ Σολομῶν· αὐτοῦ γάρ ἐστιν ἡ ᾠδῆ τῶν ἀναβαθμῶν, ἐξ ἧς παραθησόμεθα τὰ ῥητά· Ἐὰν μὴ κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες αὐτόν· ἐὰν μὴ κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ἡγρύπνησεν ὁ φυλάσσων· οὐκ ἀποτρέπων ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ οἰκοδομεῖν οὐδὲ διδάσκων μὴ ἀγρυπνεῖν εἰς τὸ φρουρεῖν ἡτμῶν τὴν ἐν τῇ ψυχῇ πόλιν, ἀλλὰ παριστὰς ὅτι τὰ χωρὶς θεοῦ οἰκοδομούμενα καὶ τὰ μὴ τυγχάνοντα τῆς ἀπὸ τούτου φυλακῆς μάτην οἰκοδομεῖται καὶ ἀνηνύτως τηρεῖται· εὐλόγως ἄν ἐπιγραφησομένου κυρίου τῆς οἰκοδομῆς τοὺ θεοῦ, καὶ ἄρχοντος τῆς φρουρᾶς τῆς πόλεως τοῦ τῶν ὅλων δεσπότου. ὥσπερ οὖν εἰ λέγοιμεν, οὐ τοῦ οἰκοδομοῦντος ἀλλὰ τοῦ θεοῦ ἔργον ἐστὶν τόδε τὸ οἰκοδόμημα, καὶ οὐ τοῦ φυλάξαντος κατόρθωμα ἀλλὰ τοῦ ἐπὶ πάντων θεοῦ τὸ μηδὲν πεπονθέναι ἀπό πολεμίων τήνδε τὴν πόλιν, οὐκ ἂν πταίοιμεν, ὑπακουομένου μὲν τοῦ καὶ κατὰ τὸν ἄνθρωπόν τι γεγονέναι τοῦ δὲ ἀνδραγαθήματος εὐχαρίστως ἐπὶ τὸν τελειωτὴν θεὸν ἀναφερομένου· οὕτως ἐπεὶ οὐκ ἀρκεῖ τὸ ἀνθρώπινον θέλειν πρὸς τὸ τυχεῖν τοῦ τέλους, οὐδὲ τὸ τῶν οἱονεὶ ἀθλητῶν τρέχειν πρὸς τὸ καταλαβεῖν τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως τοῦ θεοῦ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· θεοῦ γὰρ συμπαρισταμένου ταῦτα ἀνύεται· καλῶς λέγεται τό· Ο τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ. ὡς εἰ καὶ ἐπὶ γςωργίας, ὅπερ καὶ γέγραπται, ἐλέγετο· Ἐγώ ἐφύτευσα, Ἀπολλώς ἐπότισεν, ὁ δὲ θεὰς ηὔξησεν· ὥστε οὔτε φυτεύων ἐστί τι οὔτε ὁ ποτίζων, ἀλλʼ ὁ αὐξάνων θεός· καὶ τὸ τοὺς καρποὺς πλήρεις γεγονέναι οὐκ ἂν εὐσεβῶς λέγοιμεν ἔργον εἶναι τοῦ γεωργοῦ ἢ ἔργον τοῦ ποτίσαντος, ἀλλʼ ἔργον τοῦ θεοῦ· οὕτω καὶ ἡ ἡμετέρα τελείωσις οὐχὶ μηδὲν ἡμῶν πραξάντων γίνεται, οὐ μήν ἀφʼ ἡμῶν ἀπαρτίζεται, ἀλλὰ θεὸς τὸ πολὺ ταύτης ἐνεργεῖ. καὶ ἵνα ἐναργέστερον πιστευθῇ τοῦτο εἶναι τὸ λεγόμενον, ἀπὸ τῆς κυβερνητικῆς τὸ παράδειγμα ληψόμεθα. πρὸς γὰρ τὴν τῶν ἀνέμων πνοὴν καὶ τὴν τῶν ἀέρων εὐκρασίαν καὶ τὴν τῶν ἀστέρων λαμπρότητα συνεργούντων τῇ τῶν ἐμπλεόντων σωτηρίᾳ, πόστον ἃν ὰριθμὸν ἔχειν λέγοιτο τῆς ἐπὶ τὸν λιμένα ἀποκαταστάσεως ἡ κυβερνητικὴ τέχνη; οὐδʼ αὐτῶν τῶν κυβερνητῶν δι᾿ εὐλάβειαν πολλάκις τολμώντων ὁμολογεῖν τὸ σεσωκέναι τὴν ναῦν, ἀλλὰ τῷ θεῷ τὸ πᾶν ἀναφερόντων οὐ τῷ μηδὲν αὐτοὺς ἐνηργηκέναι, ἀλλὰ τῷ εἰς ὑπερβολὴν πολλαπλάσιον εἶναι τὸ ἀπὸ τῆς προνοίας τοῦ ἀπὸ τῆς τέχνης. καὶ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γοῦν σωτηρίας πολλαπλάσιόν ἐστιν εἰς ὑπερβολὴν τὸ ἀπὸ τοὺ θεοῦ τοῦ ἀπὸ τοῦ ἐφʼ ἡμῖν. διὸπερ ἡγοῦμαι λέγεσθαι τό· Οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ. εἰ γὰρ ὡς ἐκεῖνοι ὑπολαμβάνουσι δεῖ ἐκλαμβάνειν τό· Οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος θεοῦ· περισσαὶ αἱ ἐντολαὶ, καὶ μάτην αὐτὸς ὁ Παῦλος αἰτιᾶταί τινας ὡς παραπεπτωκότας καὶ ἀποδέχεταί τινας ὡς κατωρθωκότας καὶ νομοθετεῖ ταῖς ἐκκλησίαις· εἰκῆ δὲ ἡμεῖς ἐπιδίδομεν ἑαυτοὺς ἐπὶ τὸ θέλειν τὰ κρείττονα, εἰκῆ δὲ καὶ ἐπὶ τὸ τρέχειν. ἀλλʼ οὐ μάτην ὁ Παῦλος τάδε συμβουλεύει καὶ τούσδε μέμφεται καὶ τούσδε ἀποδέχεται· οὐδὲ μάτην ἡμεῖς ἐπιδίδομεν ἑαυτοὺς τῷ θέλειν τὰ κρείττονα καὶ τῷ σπεύδειν ἐπὶ τὰ διαφέροντα. οὐκ ἄρα ἐκεῖνοι καλῶς ἐξειλήφασι τὰ κατὰ τὸν τόπον.
- Bunlara ek olarak şu söz vardı: "İstemek de yapmak da Tanrı'dandır." Bazıları şöyle der: "Eğer istemek de Tanrı'dan, yapmak da Tanrı'dansa, kötü istesek de kötü yapsak da bunlar bize Tanrı'dan gelmiştir; öyleyse hür irademiz yoktur. Öte yandan daha iyi şeyleri istediğimizde ve üstün olanı yaptığımızda da, istemek ve yapmak Tanrı'dan olduğuna göre, üstün olanı biz yapmadık; biz yapmışız gibi göründük, ama bunları Tanrı bağışladı. Öyle ki bu bakımdan da hür irademiz yoktur." Buna da şunu söylemek gerekir: Havari'nin sözü, kötü şeyleri istemenin Tanrı'dan olduğunu ya da iyi şeyleri istemenin Tanrı'dan olduğunu söylemiyor; daha iyi ve daha kötü şeyleri yapmak için de aynı şekilde. Söylediği, küllî olarak istemek ve küllî olarak koşmaktır. Nasıl ki canlı olmayı ve insan olmayı Tanrı'dan alıyorsak, küllî olarak istemeyi de, deyim yerindeyse küllî olarak hareket etmeyi de öyle alıyoruz. Canlı olduğumuz için hareket etmeye, söz gelişi şu uzuvları, elleri ya da ayakları hareket ettirmeye sahibiz; ama şu özel hareketi, vurmak, öldürmek ya da başkalarının malını almak için hareket etmeyi Tanrı'dan aldığımızı söylememiz yerinde olmaz. Cinse ait olanı, yani hareket etmeyi Tanrı'dan aldık; hareket etmeyi ise biz daha kötü ya da daha iyi şeyler için kullanırız. Aynı şekilde, canlı olduğumuz ölçüde yapmayı Tanrı'dan aldık, istemeyi de yaratıcıdan aldık; ama istemeyi de yapmayı da biz ya en güzel şeyler için ya da onların zıddı için kullanırız.2.21.19
- Πρός τούτοις ἦν· Τὸ θέλειν καὶ τὸ ἐνεργεῖν ἐκ τοῦ θεοῦ ἐστί. καί φασί τινες· Εἰ ἀπὸ τοῦ θεοῖ τὸ θέλειν καὶ ἀπὸ τοῦ θεοῦ τὸ ἐνεργεῖν, κἂν κακῶς θέλωμεν κἂν κακῶς ἐνεργῶμεν ἀπὸ τοῦ θεοῦ ταῦθʼ ἡμῖν ὑπῆρξεν· εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἐσμὲν αὐτεξούσιοι. πάλιν τε αὖ κρείττονα θέλοντες καὶ τὰ διαφέροντα ἐνεργοῦντες, ἐπεὶ ἀπὸ θεοῦ τὸ θέλειν καὶ τὸ ἐνεργεῖν ἐστὶν, οὐχ ἡμεῖς τὰ διαφέροντα πεποιήκαμεν, ἀλλʼ ἡμεῖς μὲν ἐδόξαμεν, ὁ δὲ θεὸς ταῦτα ἐδωρήσατο· ὥστε καὶ κατὰ τοῦτο οὐκ ἐσμὲν αὐτεξούσιοι. καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι ἡ τοῦ ἀποστόλου λέξις οὐ φησι τὸ θέλειν τὰ κακὰ ἐκ θεοῦ εἶναι ἢ τὸ θέλειν τὰ ἀγαθὰ ἐκ θεοῦ εἶναι, ὁμοίως τε τὸ ἐνεργεῖν τὰ κρείττονα καὶ τὰ χείρονα· ἀλλὰ τὸ καθὸλου θέλειν καὶ τὸ καθόλου τρέχειν. ὡς γὰρ ἀπὸ θεοῦ ἔχομεν τὸ εἶναι ζῶα καὶ τὸ εἶναι ἄνθρωποί, οὗτω καὶ τὸ καθὸλου θέλειν, ὡς εἰ ἔλεγον, καὶ τὸ καθόλου κινεῖσθαι. ὥσπερ δὲ ἔχοντες τῷ ζῶα εἶναι τό κινεῖσθαι καὶ φέρʼ εἰπεῖν τάδε τά μέλη κινεῖν, χεῖρας ἢ πόδας, οὐκ ἄν εὐλόγως λέγοιμεν ἔχειν ἀπὸ θεοῦ τὸ εἰδικὸν τόδε, τὸ κινεῖσθαι πρὸς τὸ τύπτειν ἢ ἀναιρεῖν ἢ ἀφαιρεῖσθαι τὰ λλότρια· ἀλλὰ τὸ μὲν γενικόν, τὸ κινεῖσθαι, ἐλάβομεν ἀπὸ τοῦ θεοῦ, ἡμεῖς δὲ χρώμεθα τῷ κινεῖσθαι ἐπὶ τὰ χείρονα ἢ ἐπὶ τὰ βελτίονα· οὕτω τὸ μὲν ἐνεργεῖν, ἦ ζῶά ἐσμεν, εἰλήφαμεν ἀπὸ τοῦ θεοῦ, καὶ τὸ θέλειν ἐλάβομεν ἀπὸ τοῦ δημιουργοῦ· τμεῖς δὲ τῷ θέλειν ἢ ἐπὶ τοῖς καλλίστοις ἢ ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις χρώμεθα, ὁμοίως καὶ τῷ ἐνεργεῖν.
- Ayrıca, hür irademiz olmadığı yönüne çekildiği sanılabilecek bir söz de Havari'nin kendine itiraz getirerek söylediği şu sözdür: "Demek ki Tanrı dilediğine merhamet eder, dilediğini katılaştırır. Bana diyeceksin ki: 'Öyleyse niçin hâlâ suçluyor? Kim onun iradesine karşı durabilir?' Ama ey insan, sen kimsin ki Tanrı'ya karşılık veriyorsun? Biçimlenen şey kendisine biçim verene, 'Beni niçin böyle yaptın?' der mi? Yoksa çömlekçinin aynı çamurdan bir kabı şerefli, bir kabı şerefsiz bir iş için yapmaya yetkisi yok mu?" Biri şöyle diyecektir: "Çömlekçi aynı hamurdan kimi kapları şerefli, kimilerini şerefsiz bir iş için yapıyorsa, Tanrı da kimilerini kurtuluş, kimilerini yıkım için yapıyorsa, kurtulmak ya da yok olmak bize bağlı değildir; hür irademiz de yoktur." Bu sözleri böyle kullanan kişiye şunu söylemek gerekir: Havari'nin kendisiyle çelişen şeyler söylediğini düşünebilir mi? Sanmam ki biri bunu söylemeye cüret etsin. Öyleyse Havari kendine aykırı konuşmuyorsa, sözü böyle anlayan kişiye göre, Korint'te zina eden kişiyi ya da düşüp işledikleri sefahat ve nefislerine hâkim olamamaları yüzünden tövbe etmemiş olanları kınayarak suçlaması nasıl yerinde olur? Takdir ettiği kişileri iyi davrandıkları için nasıl kutsar? Mesela Onisiforos'un ev halkını kutsayarak şöyle der: "Rab Onisiforos'un ev halkına merhamet etsin; çünkü beni birçok kez ferahlattı, zincirlerimden utanmadı; tersine, Roma'ya gelince beni gayretle aradı ve buldu. Rab, o gün Rab'den merhamet bulmayı ona nasip etsin." Aynı Havari'nin, günah işleyeni kınanmaya değer diye yermesi ve iyi davrananı övgüye değer diye takdir etmesi, öte yandan da sanki elimizde hiçbir şey yokmuş gibi bir kabın şerefli, öbürünün şerefsiz iş için olmasının sebebinin yaratıcı olduğunu söylemesi bağdaşmaz. Hem şu söz nasıl sağlam olur: "Hepimizin Mesih'in yargı kürsüsü önüne çıkması gerekir; ta ki herkes bedendeyken yaptıklarına göre, iyi olsun kötü olsun, karşılığını alsın"? Kötü işler yapanlar şerefsizlik kapları olarak yaratıldıkları için bu davranışa varmışlarsa, aretēye uygun yaşayanlar da baştan bunun için yaratılıp şeref kapları oldukları için iyi işler yapmışlarsa bu söz nasıl sağlam olur? Ayrıca, aktardığımız sözlerden anladıkları gibi bir kabın şerefli ya da şerefsiz olmasının sebebinin yaratıcı olduğu görüşü, başka bir yerde söylenen şu sözle nasıl çelişmez: "Büyük bir evde yalnız altın ve gümüş kaplar değil, tahta ve toprak kaplar da vardır; kimisi şerefli, kimisi şerefsiz iş içindir. Kim kendini arındırırsa, kutsal kılınmış, efendisine yararlı, her iyi iş için hazırlanmış şerefli bir kap olacaktır"? Çünkü kendini arındıran şerefli bir kap, kendini arınmadan bırakan şerefsiz bir kap oluyorsa, bu sözlere bakılırsa yaratıcı hiçbir şekilde sebep değildir. Yaratıcı şeref kaplarını ve şerefsizlik kaplarını baştan önbilgisine göre yapmaz, çünkü ona göre önceden mahkûm etmez ya da önceden aklamaz; kendilerini arındıranları şeref kapları, kendilerini arınmadan bırakanları şerefsizlik kapları yapar. Öyle ki şerefli ve şerefsiz kapların yaratılışından daha eski sebeplerden ötürü biri şerefli, biri şerefsiz iş için olur.2.21.20
- Ἔτι πρὸς τὸ μὴ ἡμᾶς εἶναι αὐτεξουσίους δόξει τό ἀποστολικόν ῥητὸν περισπᾷν, ἔνθα ἑαυτῷ ἀνθυποφέρων φησίν· Ἄρʼ οὖν ὃν θέλει ἐλεεῖ, ὃν δὲ θέλει σκληρύνει. ἐρεῖς μοι οὖν· τί ἔτι μέμφεται; τῷ γὰρ βουλήματι αὐτοῦ τίς ἀνθέστηκεν; μενοῦνγε, ὦ ἄνθρωπε, σὺ τίς εἶ ὁ ἀνταποκρινόμενος τῷ θεῷ; μὴ ἐρεῖ τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι· τί με ἐποίησας οὕτως; ἢ οὐκ ἔχει ἐξουσίαν ὁ κεραμεύς τοῦ πηλοῦ, ἐκ τοῦ αὐτοῦ φυράματος ποιῆσαι ὃ μὲν εἰς τιμὴν σκεῦος, ὃ δὲ εἰς ἀτιμίαν; ἐρεῖ γάρ τις· εἰ, ὡς ὁ κεραμεὺς ἐκ τοῦ αὐτοῦ φυράματος ποιεῖ ἃ μὲν εἰς τιμὴν ἄ δὲ εἰς ἀτιμίαν σκεύη, οὕτως ὁ θεὸς ἃ μὲν εἰς σωτηρίαν ἃ δὲ εἰς ἀπώλειαν· οὐ παρʼ ἡμᾶς τὸ σώζεσθαι ἢ ἀπόλλυσθαι γίνεται, οὐδέ ἐσμεν αὐτεξούσιοι. λεκτέον δὲ πρὸς τὸν τούτοις οὗτω χρώμενον· εἰ δύναται περὶ τοῦ ἀποστόλου νοεῖν ὡς μαχόμενα ἑαυτῷ λέγοντος; οὐχ ἡγοῦμαι δὲ ὅτι τολμήσει τις τοῦτο εἰπεῖν. εἰ τοίνυν μὴ ἐναντία ἑαυτῷ φθέγγεται ὁ ἀπόστολος, πῶς κατὰ τὸν οὕτως ἐκδεξάμενον εὐλόγως αἰτιᾶται μεμφόμενος τὸν ἐν Κορίνθῳ πεπορνευκότα, ἢ τοὺς παραπεπτωκότας καὶ μὴ μετανοήσαντας ἐπὶ τῇ ἀσελγείᾳ καὶ ἀκρασία ἧ ἔπραξαν; πῶς δὲ εὐλογεῖ ὡς εὖ πεποιηκότας οὓς ἐπαινεῖ, ὥσπερ τὸν Ὀνησιφόρου οἶκον, λέγων· Δῴη ὀ κύριος ἔλεος τῷ Ὀνησιφόρου οἵκῳ, ὅτι πολλάκις με ἀνέψυξεν, καὶ τὴν ἄλυσίν μου οὐκ ἐπαισχύνθη· ἀλλὰ γενόμενος ἐν Ῥώμῃ σπουδαίως ἐζήτησέν με καὶ εὗρεν· δῴη αὐτῷ ὁ κύριος εὑρεῖν ἔλεος παρὰ κυρίου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ; οὐ κατά τὸν αὐτόν δὴ ἀπόστολόν ἐστι ψέγειν ὡς ἅξιον μέμψεως τὸν ἡμαρτηκότα καὶ ἀποδέχεσθαι ὡς ἐπαινετὸν τὸν εὖ πεποιηκότα, πάλιν δʼ αὖ ὡς μηδενὸς ὄντος ἐφʼ ἡμῖν φάσκειν παρὰ τὴν αἰτίαν τοῦ δημιουργοῦ εἶναι τὸ μὲν εἰς τιμὴν σκεῦος, τὸ δὲ εἰς ἀτιμίαν; πῶς δὲ καὶ τό· Τοὺς πάντας ἡμᾶς παραστῆναι δεῖ ἔμπροσθεν τοῦ βήματος τοῦ χριστοῦ, ἴνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθόν εἴτε φαῦλον· ὑγιές ἐστι, τῶν τὰ φαῦλα πεποιηκότων διὰ τὸ ἐκτίσθαι αὐτοὺς σκεύη ἀτιμίας ἐπὶ τοῦτο πράξεως ἐληλυθότων, καὶ τῶν κατʼ ἀρετήν βιωσάντων τῷ ἀρχῆθεν αὐτούς ἐπὶ τούτῳ κατεσκευάσθαι καὶ σκεύη τιμῆς γεγονέναι τὸ καλὸν πεποιηκότων; ἔτι δὲ πῶς οὐ μάχεται τῷ, ὡς ὑπολαμβάνουσιν ἐξ ὧν παρεθέμεθα ῥητῶν, παρὰ τὴν αἰτίαν τοῦ δημιουργοῦ ἔντιμον ἢ ἄτιμον εἶναι σκεῦος τὸ ἀλλαχοῦ λεγόμενον· Ἐν μεγάλῃ οἰκίᾳ οὐκ ἔστι μόνον σκεύη χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ ἀλλὰ καὶ ξύλινα καὶ ὀστράκινα, καὶ ἃ μὲν εἰς τιμήν ἃ δὲ εἰς ἀτιμίαν· ἐὰν οὖν τις ἐκκαθάρῃ ἑαυτὸν, ἔσται σκεῦος εἰς τιμήν, ἡγιασμένον καὶ εὔχρηστον τῷ δεσπότῃ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον; εἰ γὰρ ὁ ἐκκαθάρας ἑαυτὸν γίνεται σκεῦος εἰς τιμὴν, ὁ δὲ ἀπερικάθαρτον ἑαυτὸν περιϊδὼν σκεῦος εἰς ἀτιμίαν, ὅσον ἐπὶ ταύταις ταῖς λέξεσιν οὐδαμῶς αἴτιος ὁ δημιουργός. ποιεῖ μὲν γὰρ ὁ δημιουργός σκεύη τιμῆς καὶ σκεύη ἀτιμίας οὐκ ἀρχῆθεν κατὰ τὴν πρόγνωσιν, ἐπεὶ μὴ κατʼ αὐτὴν προκατακρίνει ἢ προδικαιοῖ, ἀλλὰ σκεύη τιμῆς τοὺς ἐκκαθάραντας ἑαυτοὺς καὶ σκεύη ἀτιμίας τοὺς ἀπερικαθάρτους ἑαυτοὺς περιϊδόντας· ὥστε ἐκ πρεσβυτέρων αἰτίων τῆς κατασκευῆς τῶν εἰς τιμὴν καὶ εἰς ἀτιμίαν σκευῶν γίνεσθαι ὃν μὲν εἰς τιμὴν ὃν δὲ εἰς ἀτιμίαν.
- Bir kez şeref kabının ve şerefsizlik kabının daha eski bazı sebepleri olduğunu kabul edersek, ruh konusuna yükselip Yakup'un sevilmesinin ve Esav'ın nefret görmesinin daha eski sebeplerinin, Yakup için bedene girmeden önce, Esav için de Rebeka'nın rahmine düşmeden önce meydana geldiğini düşünmekte ne saçmalık var? Aynı zamanda şu da açıkça görülür: Altta yatan tabiat bakımından, nasıl çömlekçinin önünde, hamurundan şerefli ve şerefsiz kapların yapıldığı tek bir çamur varsa, aynı şekilde Tanrı'nın önünde de her ruhun tabiatı tektir ve, böyle söylememe izin verilirse, akıl sahibi varlıkların hamuru tektir; bazılarının şerefli, bazılarının şerefsiz iş için olmasını daha eski bazı sebepler sağlamıştır. Havari'nin "Ama ey insan, sen kimsin ki Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" diyen sözü bir azarlama içeriyorsa, belki şunu öğretiyordur: İnançlı ve iyi yaşayan biri olarak Tanrı karşısında açık sözlü olabilen kişi "Sen kimsin ki Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" sözünü işitmez. Musa böyle biriydi; çünkü "Musa konuşuyordu, Tanrı da ona sesle cevap veriyordu." Tanrı Musa'ya nasıl cevap veriyorsa, aziz de Tanrı'ya öyle cevap verir. Ama bu açık sözlülüğü edinmemiş olan, yani onu yitirmiş olan ya da bu konuları öğrenme sevgisiyle değil çekişme sevgisiyle araştıran ve bu yüzden "Öyleyse niçin hâlâ suçluyor? Kim onun iradesine karşı durabilir?" diyen kişi, "Ama ey insan, sen kimsin ki Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" diyen azarlamayı hak eder.2.21.21
- Εἰ δὲ ἅπαξ προσιέμεθα εἶναί τινας πρεσβυτέρας αἰτίας τοῦ σκεύους τῆς τιμῆς καὶ τοῦ σκεύους τῆς ἀτιμίας, τί ἀτόπου ἀνελθόντας εἰς τὸν περὶ ψυχῆς τόπον U+003CνοεῖνπU+003E πρεσβύτερα αἴτια τοῦ τὸν Ἰακὼβ ἠγαπῆσθαι καὶ τὸν Ἠσοῦ μεμισῆσθαι γεγονέναι εἰς τὸν Ἰακώβ πρὸ τῆς ἐνσωματώσεως καὶ εἰς τὸν Ἠσαῦ πρὸ τοῦ εἰς τὴν κοιλίαυ τῆς Ῥεβέκκας γενέσθαι; ἅμα δὲ σαφῶς δηλοῦται ὅτι, ὅσου ἐπὶ τῇ ὑποκειμένῃ φύσει, ὥσπερ εἶς ὑπόκειται τῷ κεραμεῖ πηλὸς ἀφʼ οὗ φυράματος γίνεται εἰς τιμὴν καὶ εἰς ἀτιμίαν σκεύη, οὕτω μιᾶς φύσεως πάσης ψυχῆς ὑποκειμένης τῷ θεῷ καὶ ἵνʼ οὕτως εἴπω ἑνὸς φυράματος ὄντος τῶν λογικῶν ὑπόστα σέων, πρεσβύτερά τινα σἴιτια πεποίηκε τούσδε μὲν εἶναι εἰς τιμὴν τούσδε δὲ εἰς ἀτιμίαν. εἰ δὲ ἐπιπλήσσει ἡ λέξις τοῦ ἀποστόλου ἡ λέγουσα· Mενοῦνγε, ὧ ἄνθρωπε, σὺ τίς εἶ ὁ ἀνταποκρινόμενος τῷ θεῷ; τάχα διδάσκει ὅτι ὁ μὲν παρρησίαν ἔχων πρὸς τὸν θεὸν ὡς πιστὸς καὶ εὖ βιοὺς οὐκ ἄν ἀκούσαι· Σὺ τίς εἶ ὁ ἀνταποκρινόμενος τῷ θεῷ; ὁποῖος ἦν Μωσῆς· Μωσῆς γὰρ ἐλάλει, ὁ δὲ θεὸς αὐτῷ ἀπεκρίνατο φωνῇ· καὶ ὡς ἀποκρίνεται ὀ θεὸς πρός Mωσέα, οὕτως ἀποκρίνεται καὶ ὁ ἅγιος πρὸς τὸν θεόν. ὁ δὲ ταύτην μὴ κτησάμενος τὴν παρρησίαν, δηλονότι ἀπολωλεκώς ἢ περὶ τούτων οὐ κατὰ φιλομάθειαν ἀλλὰ κατὰ φιλονεικίαν ζητῶν καὶ διὰ τοῦτο λέγων· Τί ἔτι μέμφεται; τῷ γὰρ βουλήματι αὐτοῦ τίς ἀνθέστηκεν; οὗτος ἂν ἄξιος εἴη τῆς ἐπιπλήξεως τῆς λεγούσης· Mενοῦνγε, ὦ ἄνθρωπε, σὺ τίς εἶ ὁ ἀνταποκρινόμενος τῷ θεῷ;
- Tabiatlar ileri sürüp bu sözü kullananlara da şunu söylemek gerekir: Yok olanların ve kurtulanların tek bir hamurdan meydana geldiğini, kurtulanların yaratıcısının yok olanların da yaratıcısı olduğunu kabul ediyorlarsa ve yalnız ruhanileri değil topraktan olanları da yapanın iyi olduğunu kabul ediyorlarsa, ki bu onların görüşünden çıkar, şu da mümkündür: Önceki bazı doğru davranışlardan ötürü şimdi şeref kabı olmuş biri, şeref kabına benzer ve yaraşır şeyler yapmazsa, başka bir çağda şerefsizlik kabı olabilir. Tersine, bu hayattan daha eski sebeplerden ötürü burada şerefsizlik kabı olmuş biri de, yeni yaratılışta düzeltilip kutsal kılınmış, efendisine yararlı, her iyi iş için hazırlanmış bir şeref kabı olabilir. Belki de şimdiki İsrailliler, soylarının asaletine yaraşır biçimde yaşamadıkları için, şeref kaplarından şerefsizlik kabına dönüşür gibi soylarından düşeceklerdir. Şimdiki Mısırlılardan ve Edomlulardan birçoğu da İsrail'e yaklaşıp daha çok meyve verince Rab'bin topluluğuna girecek, artık Mısırlı ve Edomlu sayılmayacak, İsrailli olacaklardır. Öyle ki buna göre, tercihleri yüzünden bazıları daha kötüden daha iyiye ilerler, bazıları daha iyiden daha kötüye düşer; bazıları iyi şeylerde korunur ya da iyiden daha iyiye yükselir, bazıları da kötü şeylerde kalır ya da kötülük yayıldıkça kötüden daha kötü olur.2.21.22
- Τοῖς δὲ τὰς φύσεις εἰσάγουσι καὶ χρωμένοις τῷ ῥητῷ ταῦτα λεκτέον· εἰ σώζουσι τὸ ἀπὸ ἑνὸς φυράματος γίνεσθαι τοὺς ἀπολλυμένους καὶ τοὺς σωζομένους καὶ τὸν δημιουργὸν τῶν σωζομένων εἶναι δημιουργὸν καὶ τῶν ἀπολλυμένων, καὶ εἰ ἀγαθὸς ὁ ποιῶν οὐ μόνον πνευματικοὺς ἀλλὸ καὶ χοϊκούς (τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἕπεται), δυνατὸν μέντοι γε ἐκ προτέρων τινῶν κατορθωμάτων γενόμενον νῦν σκεῦος τιμῆς, καὶ μὴ ὅμοια δράσαντα μηδὲ ἀκόλουθα τῷ σκεύει τῆς τιμῆς, γενέσθαι εἰς ἕτερον αἰῶνα σκεῦος ἀτιμίας· ὡς πάλιν οἶόν τέ ἐστι διὰ πρεσβύτερα τούτου τοῦ βίου γενόμενον σκεῦος ἀτιμίας ἐνθάδε, διορθωθέντα ἐν τῇ καινῇ κτίσει γενέσθαι σκεῦος τιμῆς, ἡγιασμένον καὶ εὔχρηστον τῷ δεσπότῃ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον. καὶ τάχα οἱ νῦν Ἰσραηλῖται μὴ ἀξίως τῆς εὐγενείας βιώσαντες ἐκπεσοῦνται τοὺ γένους, οἱονεὶ ἀπό σκευῶν τιμῆς εἰς σκεῦος ἀτιμίας μεταβαλοῦντες· καὶ πολλοὶ τῶν νῦν Αἰγυπτίων καὶ Ἰδουμαίων τῷ ʼΙσραὴλ προσελθόντες, ἐπὰν καρποφορήσωσιν ἐπὶ πλεῖον, εἰσελεύσονται εἰς ἐκκλησίαν κυρίου, οὐκ ἔτι Αἰγύπτιοι καὶ Ἰδουμαῖοι εἶναι λελογισμένοι ἀλλʼ ἐσόμενοι Ἰσραηλῖται· ὥστε κατὰ τοῦτο διὰ τὰς προαιρέσεις τινὰς μὲν ἐκ χιιρόνων εἰς κρείττονα προκόπτειν, ἑτέρους δὲ ἀπὸ κρειττόνων εἰς χείρονα καταπίπτειν, καὶ ἄλίους ἐν τοῖς καλοῖς τηρεῖσθαι ἢ ἀπὸ καλῶν εἰς κρείττονα ἐπαναβαίνειν, ἄλλους τε αὖ τοῖς κακοῖς παραμένειν ἢ ἀπὸ κακῶν χεομένης τῆς κακίας χείρονας γίνεσθαι.
- Havari bir yerde bir kabın şerefli ya da şerefsiz iş için olmasında Tanrı'nın elinde olandan söz etmiyor, her şeyi bize bağlıyor ve şöyle diyor: "Kim kendini arındırırsa, kutsal kılınmış, efendisine yararlı, her iyi iş için hazırlanmış şerefli bir kap olacaktır." Başka bir yerde ise elimizde olandan söz etmiyor, her şeyi Tanrı'ya bağlıyor gibi görünüyor ve şöyle diyor: "Çömlekçinin aynı çamurdan bir kabı şerefli, bir kabı şerefsiz bir iş için yapmaya yetkisi vardır." Onun söyledikleri birbirine zıt olmadığına göre, ikisini bir araya getirip ikisinden tam bir öğreti çıkarmak gerekir. Ne elimizde olan Tanrı'nın epistēmēsi olmadan bir şey yapar, ne de Tanrı'nın epistēmēsi, biz de iyiye doğru bir katkıda bulunmazsak, ilerlememizi zorla sağlar. Ne elimizde olan, Tanrı'nın epistēmēsi ve elimizde olanın hak edildiği biçimde kullanılması olmadan birini şerefli ya da şerefsiz iş için kılar; ne de yalnız Tanrı'nın elinde olan, eğer farklılık için bir malzeme olarak daha iyiye ya da daha kötüye eğilen tercihimizi bulmazsa, birini şerefli ya da şerefsiz iş için yaratır. Hür irade hakkında bu kadar temellendirme bizim için yeterli olsun.2.21.23
- Ἐπεὶ δὲ ὅπου μὲν ὁ ἀπόστολος οὐ προσποιεῖται τὸ ἐπὶ τῷ θεῷ εἰς τὸ γενέσθαι σκεῦος εἰς τιμήν ἢ εἰς ἀτιμίαν ἀλλὰ τὸ πᾶν ἐφʼ ἡμᾶς ἀναφέρει λέγων· Ἐὰν οὖν τις ἐκκαθάρῃ ἑαυτὸν, ἔσται σκεῦος εἰς τιμήν, ἡγιασμένον καὶ εὔχρηστον τῷ δεσπότῃ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον· ὅπου δὲ οὐ προσποιεῖται τὸ ἐφʼ ἡμῖν ἀλλὰ τὸ πᾶν ἐπὶ τὸν θεὸν ἀναφέρειν δοκεῖ φάσκων· Ἐξουσίαν ἔχει ὁ κεραμεὺς τοῦ πηλοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ φυράματος ποιῆσαι ὃ μὲν εἰς τιμὴν σκεῦος ὃ δὲ εἰς ἀτιμίαν· καὶ οὐκ ἔστιν ἐναντιώματα τὰ εἰρημένα ὑπʼ αὐτοῦ· συνακτέον ἀμφότερα καὶ ἔνα λόγον ἐξ ἀμφοτέρων τέλειον ἀποδοτέον. οὔτε τὸ ἐφʼ ἡμῖν χωρὶς τῆς ἐπιστήμης τοῦ θεοῦ, οὔτε ἡ ἐπιστήμη τοῦ θεοῦ προκόπτειν ἡμᾶς ἀναγκάζει ἐὰν μή καὶ ἡμεῖς ἐπὶ τὸ ἀγαθόν τι συνεισαγάγωμεν· οὔτε τοῦ ἐφʼ ἡμῖν χωρὶς τῆς ἐπιστήμης τοῦ θεοῦ καὶ τῆς καταχρήσεως τοῦ κατʼ ἀξίαν τοῦ ἐφʼ ἡμῖν ποιοῦντος εἰς τιμὴν ἢ εἰς ἀτιμίαν γενέσθαι τινά· οὔτε τοῦ ἐπὶ τῷ θεῷ μόνου κατασκευάζοντος εἰς τιμὴν ἢ εἰς ἀτιμίαν τινὰ, ἐὰν μὴ ὕλην τινὰ διαφορᾶς σχῇ τὴν τμετέραν προαίρεσιν κλίνουσαν ἐπὶ τὰ κρείττονα ἢ ἐπὶ τὰ χείρονα. καὶ ταῦτα μὲν αὐταρκῶς ἡμῖν κατεσκευάσθω περὶ τοῦ αὐτεξουσίου.
22. Bölüm
XXII.
Akıllı varlıkların, yani insan ruhlarının yeryüzüne dağılışı, kulenin inşası ve onunla birlikte dillerin karışması anlatısında örtülü olarak nasıl gösterilmiştir? Burada, dağıtılanların başına durumlarına göre atanmış birçok efendiden de söz edilir. Kelsos'a Karşı'nın beşinci kitabından.
- Kelsos'un bundan sonraki sözlerine de bakalım. Şöyle diyor: "Yahudiler kendilerine özgü bir kavim hâline gelip yurtlarının âdetine göre kanunlar koydular; bu kanunları bugün de aralarında titizlikle koruyorlar ve ne türden olursa olsun, hiç değilse atalarından kalma bir dini sürdürüyorlar. Bunu yaparken öbür insanlardan farklı bir şey yapmıyorlar, çünkü her halk, nasıl yerleşmiş olursa olsun, atalarından kalanı gözetir. Bu, yararlı da görünüyor. Yalnız farklı insanların aklına farklı şeyleri kanun edinmek geldiği ve ortaklaşa onaylanmış olanın korunması gerektiği için değil; aynı zamanda yeryüzünün parçaları, büyük ihtimalle, baştan beri ayrı ayrı gözetmenlere paylaştırılmış, belirli hâkimiyet alanlarına bölünmüş ve bu şekilde yönetiliyor olduğu için. Dolayısıyla her halkın yaptıkları, o gözetmenlerin hoşuna giden biçimde yapıldıkça doğru yapılmış olur; her yerde baştan beri kanun hâline gelmiş olanı bozmak ise dine aykırıdır." Kelsos bu sözlerle, eskiden Mısırlı olan Yahudilerin sonradan kendine özgü bir kavim olduklarını, kanunlar koyup bunları titizlikle koruduklarını ima ediyor. Aktardığımız sözleri tekrarlamayalım: Ona göre atalarından kalan dini sürdürmek, kendilerine özgü olanı gözeten öbür kavimler için olduğu gibi, Yahudiler için de yararlıdır. Yahudilerin atalarından kalanı gözetmelerinin yararlı olmasına daha derin bir sebep de gösteriyor: Her halkın kanunlarını, yeryüzünün gözetmenliği kendilerine kurayla düşmüş olanların, kanun koyuculara yardım ederek koyduklarını ima ediyor. Öyle görünüyor ki Yahudilerin ülkesini ve oradaki kavmi de biri ya da birileri gözetiyor, Yahudilerin kanunları da Musa'ya bu biri ya da birileri yardım ederek konmuştur.2.22.1
Τίϲ ἡ τῶν ἔπὶ τῆc λογικῶν ἤτοι ἀνθρωπίνων ψυχῶν διαcπορὰ ἐπικεκρυμμένωc δηλογμένη ἐκ τῆc οἰκοδομῆϲ τοῦ πύργου καὶ τῆc κατ᾿ αὐτὴν cυγχύcεωϲ τῶν γλωccῶν. ἐν ᾧ καὶ πεπὶ πολλῶν κυρίων ἐπιτεταγμένων τοῖc διαcπαεῖcι κατὰ ἀναλογίαν τῆc καταϲτάϲεωϲ. τόμου ε΄ κατὰ Κέλϲου. 1. Ἴδωμεν δὲ καὶ τὴν ἑξῆς τοῦ Κέλσου λέξιν, οὐτως ἔχουσαν· ῾Ἰουδαῖοι μὲν οὖν ἔθυος ἴδιον γενόμενοι, καὶ κατά τὸ ἐπιχώριον νόμους θέμενοι, καὶ τούτους ἐν σφίσιν ἔτι νῦν περιστέλλοντες, καὶ θρησκείαν ὁποίαν δὴ πατρίου δʼ οἦν φυλάσσοντες, ὅμοια τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις δρῶσιν· ὅτι ἕκαστοι τὰ πὰτρια ὁποῖά ποτʼ ἂν τύχῃ καθεστηκότα περιέπουσι. δοκεῖ δʼ οὕτω καὶ συμφέρειν, οὐ μόνον καθότι ἐπὶ νοῦν ἦλθεν ἄλλοις ἄλλως νομίσαι καὶ δεῖ φυλάττειν τὰ εἰς κοινὸν κεκυρωμένα, ἀλλὰ καὶ ὅτι ὡς εἰκὸς τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμημένα καὶ κατά τινας ἐπικρατείας διειλημμένα ταύτῃ καὶ διοικεῖται. καὶ δὴ τὰ παρʼ ἑκάστοις ὀρθῶς ἂν πράττοιτο ταύτῃ δρώμενα ὅπη ἐκείνοις φίλον· παραλύειν δὲ οὐχ ὅσιον εἶναι τὰ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τόπους νενομισμένα.᾿ ἐν τούτοις δὴ ὁ Κέλσος ἐμφαίνει ὅτι οἱ πάλαι Αἰγύπτιοι Ἰουδαῖοι ὕστερον ἔθνος ἐγίγνοντο ἴδιον, καὶ νόμους θέμενοι τούτους περιστέλλουσι. καὶ ἵνα μὴ ἐπαναλάβωμεν τὰς ἐκκειμένας τοῦ Κέλσου λέξεις, φησὶ καὶ συμφέρειν τούτοις τὰ πάτρια θρησκεύειν ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἔθυεσι τὰ ἴδια περιέπουσι. καὶ βαθυτέραν τινὰ ἐκτίθεται περὶ τοῦ συμφέρειν Ἰουδαίοις περιέπειν τὰ πάτρια αἰτίαν, αἰνισσόμενος ὅτι τοὺς ἑκάστων νόμους οἱ λαχόντες ἐπόπται εἶναι τῆς γῆς τῶν νομοθετουμένων συνεργοῦντες τοῖς νομοθέταις ἔθεντο. ἔοικεν οὖν δηλοῦν ὅτι καὶ τὴν Ἰουδαίων χώραν καὶ τὸ ἐπʼ αὐτῆς ἔθνος ἐποπτεύει τις ἢ τινες, ὑφʼ οὗ ἢ ὑφʼ ὧν οἱ Ἰουδαίων νόμοι συνεργοῦντος ἢ συνεργούντων Μωσεῖ ἐτέθησαν.
- "Kanunlara uymak da gerekir," diyor, "yalnız farklı insanların aklına farklı şeyleri kanun edinmek geldiği ve ortaklaşa onaylanmış olanı korumak gerektiği için değil; aynı zamanda yeryüzünün parçaları, büyük ihtimalle, baştan beri ayrı ayrı gözetmenlere paylaştırılmış, belirli hâkimiyet alanlarına bölünmüş ve bu şekilde yönetiliyor olduğu için." Sonra Kelsos, Yahudilere karşı söylediklerini unutmuş gibi, atalarından kalanı koruyan herkesi toptan övdüğü bu yerde onları da övgüsüne katıyor: "Dolayısıyla her halkın yaptıkları, o gözetmenlerin hoşuna giden biçimde yapıldıkça doğru yapılmış olur." Bak, elinden geldiğince, kendi kanunlarına göre yaşayan Yahudinin bu kanunlardan ayrılmamasını açıkça istemiyor mu? Ayrılırsa dine aykırı davranmış olacaktır; çünkü "her yerde baştan beri kanun hâline gelmiş olanı bozmanın dine aykırı" olduğunu söylüyor. Bu konuda ona ya da onunla aynı görüşte olanlara şunu sormak isterdim: Yeryüzünün parçalarını baştan beri ayrı ayrı gözetmenlere paylaştıran kimdir; Yahudilerin ülkesini ve Yahudileri, bu ülke kurayla payına düşen birine ya da birilerine veren kimdir? Kelsos'un adlandıracağı gibi, Yahudi kavmini ve ülkesini birine ya da birilerine Zeus mu paylaştırdı? Peki Zeus, Yahudiye payına düşen gözetmenin Yahudiler arasında böyle kanunlar koymasını istedi mi, yoksa bu onun isteğine rağmen mi oldu? Ne cevap verirse versin, görüyorsun ki sözü çıkmaza girecektir. Yeryüzünün parçaları gözetmenlerine tek biri tarafından paylaştırılmadıysa, demek ki her biri, başlarında bir yönetici olmaksızın kurayla ve rastgele kendine bir toprak payı almıştır. Ama bu da saçmadır ve herkesin üstündeki Tanrı'nın inayetini epeyce ortadan kaldırır.2.22.2
- ‘Καὶ χρή,’ φησὶ,’ ‘τοὺς νόμους τηρεῖν, οὐ μόνον καθότι ἐπὶ νοῦν ἦλθεν ἄλλοις ἄλλως νομίσαι καὶ ὅτι δεῖ φυλάσσειν τὰ εἰς κοινὸν κεκυρωμένα, ἀλλὰ καὶ ὅτι ὡς εἰκὸς τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμημένα καὶ κατά τινας ἐπικρατείας διειλημμένα ταύτῃ καὶ διοικεῖται.’ Εἶθ᾿ ὡσπερεὶ ἐπιλαθόμενος ὁ Κέλσος ὧν εἶπε κατὰ Ἰουδαίων, νῦν ἐν τῷ καθολικῷ περὶ πάντων τῶν τὰ πάτρια τηρούντων ἐπαίνῳ καὶ τούτους περιλαμβάνει λέγων· ‘Καὶ δή τὰ παρʼ ἑκάστοις ὀρθῶς ἂν πράττοιτο ταύτῃ δρώμενα, ὅπη ἐκείνοις φίλον.’ καὶ ὄρα εἰ μὴ ἄντικρυς τὸ ὅσον ἐφʼ ἑαυτῷ τὸν Ἰουδαῖον ἐν τοῖς ἰδίοις νόμοις βούλεται βιοῦντα μή ἀφίστασθαι αὐτῶν, ὡς οὐχ ὅσιον πράττοντα ἐάν ἀποστῇ· λέγει γὰρ ὅτι ‘παραλύειν οὐχ ὅσιον εἶναι τὰ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τόπους νενομισμένα.’ ἐβουλόμην δὲ πρὸς ταῦτα αὐτοῦ ἢ τῶν συμφρονούντων αὑτῷ πυθέσθαι, τίς ἄρα εἴη ὁ τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἁλλοις ἐπόπταις διανείμας, καὶ δηλονότι τὴν Ἰουδαίων χώραν καὶ τοὺς Ἰουδαίους τῷ λαχόντι ἢ τοῖς λαχοῦσιν αὐτήν; ἆρα γὰρ, ὡς ὀνομάσαι ἂν ὁ Κέλσος, ὁ Ζεύς τινι ἤ τισι διένειμε τὸ Ἰουδαίων ἔθνος καὶ τὴν χώραν αὐτῶν; καὶ ἐβούλετο τὸν λαχόντα τὴν Ἰουδαίαν τοιούτους θέσθαι ἐν Ἰουδαίοις νόμους, ἢ παρὰ τὸ βούλημα αὐτοῦ τὸ τοιοῦτο γεγένηται; ὡς δʼ ἂυ ἀποκρίνηται, ὁρᾷς ὅτι ὁ λόγος στενοχωρηθήσεται. εἰ δὲ μὴ ἀπό τινος ἑνὸς διανενέμηται τὰ μέρη τῆς γῆς τοῖς ἐπόπταις αὐτῶν, ἄρα ἀποκληρωτικῶς καὶ χωρὶς ἐπιστάτου ἕκαστος ὡς ἔτυχε διενείματο τὴν γῆν· ἀλλά καὶ τοῦτʼ ἄτοπον καὶ μετρίως τῆς τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ προνοίας ἀναιρετικοῦ ἐστι.
- Yeryüzünün parçalarının belirli hâkimiyet alanlarına bölünmüş olarak onları gözetenler tarafından nasıl yönetildiğini isteyen anlatsın. Her halkın yaptıklarının, gözetmenlerin hoşuna giden biçimde yapıldıkça nasıl doğru yapılmış olduğunu da bize bildirsin. Söz gelişi İskitlerin babaları öldürmeye dair kanunları doğru mudur? Ya da anaların kendi oğullarıyla, kızların kendi babalarıyla evlenmesini yasaklamayan Perslerin kanunları? Farklı kavimlerin kanunları üzerine eser yazmış olanlardan örnekler toplayıp her halkın kanunlarının, gözetmenlerin hoşuna gittiği biçimde nasıl doğru uygulandığını ayrıca sormama ne gerek var? Kelsos bize söylesin: Analarla ve kızlarla evlenmeye dair atalardan kalma kanunları, hayattan ilmikle ayrılmanın mutluluk olduğunu söyleyen kanunları ya da kendini ateşe verenlerin, hayattan ateş yoluyla kurtulanların mutlaka arındığını söyleyen kanunları bozmak niçin dine aykırı olsun? Söz gelişi Tauroilerde yabancıların Artemis'e kurban edilmesini, bazı Libyalılarda çocukların Kronos'a kurban edilmesini emreden kanunları bozmak niçin dine aykırı olsun? Gerçi Kelsos'un görüşünden şu da çıkar: Yahudilerin, bütün varlığın yaratıcısından başka hiçbir tanrıya tapmamak gerektiğini söyleyen atalarından kalma kanunları bozmaları da dine aykırıdır. Ona göre dine uygun olan, tabiatça değil, bir tür koyma ve âdetle tanrısal sayılacaktır. Nitekim kimilerinin yanında timsaha tapmak ve başkalarının kutsal saydığı şeylerden birini yemek dine uygundur; kimileri için buzağıya tapmak, başkaları için de tekeyi tanrı saymak dine uygundur. Böylece aynı kişi, şu kanunlara göre dine uygun, başka kanunlara göre dine aykırı iş yapmış olacaktır; bu da her şeyin en saçmasıdır.2.22.3
- Πῶς δὲ καὶ κατά τίνας ἐπικρατείας διειλημμένα τὰ μέρη τῆς γῆς διοικεῖται ὑπὸ τῶν ἐποπτευόντων αὑτά, ὁ βουλόμενος διηγησάσθω· ἀπαγγειλάτω δὲ ἡμῖν καὶ πῶς ὀρθῶς πράττεται τὰ παρʼ ἑκάστοις δρώμενα, ὅπη τοῖς ἐπόπταις ἐστὶ φίλον· καὶ εἰ ὀρθῶς ἔχουσι φέρʼ εἰπεῖν οἱ Σκυθῶν περὶ ἀναιρέσεως πατέρων νόμοι· ἢ οἱ Περσῶν μὴ κωλύοντες γαμεῖσθαι τοῖς οἰκείοις παισὶ τὰς μητέρας μηδὲ ὑπὸ τῶν πατέρων τὰς ἑαυτῶν θυγατέρας. καὶ τί με δεῖ ἐπιλεγόμενον ἀπό τῶν πραγματευσαμένων περὶ τῶν ἐν τοῖς διαφόροις ἔθυεσι νόμων προσαπορεῖν, πῶς παρʼ ἑκάστοις ὀρθῶς πράττονται καθώς τοῖς ἐπόπταις φίλον οἱ νόμοι; λεγέτω δʼ ἡμῖν ὁ Κέλσος πῶς οὐχ ὅσιον παραλύειν νόμους πατρίους περὶ τοῦ γαμεῖν μητέρας καὶ θυγατέρας, ἢ περὶ τοῦ μακάριον εἶναι ἀγχόνῃ τόν βίον ἐξελθεῖν, ἢ πάντως καθαίρεσθαι τοὺς ἑαυτοὺς παραδιδόντας τῷ πυρὶ καὶ τῇ διὰ πυρὸς ἀπαλλαγῇ τῇ ἀπὸ τοῦ βίου· καὶ πῶς οὐχ ὅσιον παραλύειν νόμους τοὺς φέρʼ εἰπεῖν παρά Ταύροις περὶ τοῦ ἱερεῖα τοὺς ξένους προσάγεσθαι τῇ Ἀρτέμιδι, ἢ παρὰ Λιβύων τισὶ περὶ τοῦ καταθύειν τὰ τέκνα τῷ Κρόνῳ. πλήν ἀκολουθεῖ τῷ Κέλσῳ τὸ μὴ ὅσιον εἶναι Ἰουδαίοις παραλύειν νόμους πατρίους, τοὺς περὶ τοῦ μὴ δεῖν ἄλλον τινὰ σέβειν θεὸν παρὰ τὸν τῶν ὅλων δημιουργόν. καὶ ἔσται κατʼ αὐτὸν οὐ φύσει τὸ ὅσιον, ἀλλά τινι θέσει καὶ νομίσει θεῖον· ὅσιον γὰρ παρά τοῖσδε μὲν σέβειν κροκόδειλον καὶ ἐσθίειν τῶν παρʼ ἂλλοις τι προσκυνουμένων· καὶ ὅσιου ἑτέροις τὸ σέβειν τὸν μόσχον, καὶ παρʼ ἄλλοις τὸν τράγον νομίζειν θεόν. οὕτω δʼ ἔσται ὁ αὐτὸς ὅαια μὲν ποιῶν ὡς πρός τούσδε τοὺς νόμους, ἀνόσια δὲ ὡς πρὸς ἑτέρους· ὅπερ ἐστὶ πάνιων ἀτοπώτατον.
- Belki buna şöyle cevap verecekler: Atalarından kalanı koruyan kişi dine uygun davranmıştır; başkalarınınkini de gözetmiyor diye hiçbir şekilde dine aykırı sayılmaz. Öte yandan kimilerinin yanında dine aykırı sayılan kişi de, atalarının âdetine göre kendi kutsallarına tapıp karşıt kanunları olanların kutsal saydıklarına savaş açtığında ve onları yediğinde dine aykırı olmaz. Bak, bunlar adil olan, dine uygun olan ve dindarlık hakkında büyük bir karışıklık göstermiyor mu? Böylece dindarlık belirli hatlarla ayırt edilemez, kendine özgü bir tabiatı olmaz ve onun gereğini yapanları dindar diye nitelendiremez. Dindarlık, kutsala saygı ve adalet görece şeylerse, öyle ki aynı şey farklı ilişkilere ve kanunlara göre hem dine uygun hem dine aykırı olabiliyorsa, bak, bundan itidalin, cesaretin, phronēsis'in, epistēmē'nin ve öbür aretēlerin de görece olacağı sonucu çıkmaz mı? Bundan daha saçma bir şey olamaz.2.22.4
- Ἀλλʼ εἰκὸς ὅτι φήσουσι πρὸς ταῦτα, ὁσίου εἶναι τὸν τὰ πάτρια φυλάττοντα, καὶ μηδαμῶς ἀνόσιον ἐπεὶ μὴ καὶ τὰ ἑτέρων [οὐ] τηρεῖ· πάλιν τε αὖ τὸν νομισθέντα ἀνόσιον εἶναι παρὰ τοῖσδέ τισι μὴ εἶναι ἀνόσιον, ὅταν κατὰ τὰ πάτρια τὰ μὲν ἴδια σέβῃ τὰ δὲ παρὰ τοῖς ἐναντίους ἔχουσι νόμους προσπολεμῇ καὶ καταθοινᾶται. ταῦτα δὲ ὅρα εἰ μὴ πολλὴν ἐμφαίνει τὴν περὶ τοῦ δικαίου καὶ ὁσίου καὶ εὐσεβείας ταραχὴν, οὐ διαρθρουμένης οὐδὲ φύσιν τινὰ ἰδίαν ἐχούσης καὶ εὐσεβεῖς εἶναι χαρακτηριζούσης τοὺς τὰ κατʼ αὐτὴν πράττοντας. εἴπερ οὖν ἡ εὐσέβεια καὶ ἡ ὁσιότης καὶ ἡ δικαιοσύνη τῶν πρός τί ἐστιν, ὡς τὸ αὐτὸ εἶναι ὅσιον καὶ ἀνόσιον παρὰ τὰς διαφόρους σχέσεις καὶ τοὺς νόμους· ὅρα εἰ μή καὶ ἡ σωφροσύνη τῶν πρός τι ἀκολούθως ἔσται, καὶ ἡ ἀνδρεία καὶ ἡ φρόνησις καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ αἱ λοιπαὶ ἀρεταί· ὧν οὐδὲν ἃν εἴη ἀτοπότερον.
- Kelsos'un sözü bu yollardan şu sonuca varmak istiyor gibidir: "Bütün insanlar atalarından kalan âdete göre yaşamalıdır; bundan ötürü kınanamazlar. Hristiyanlar ise atalarından kalanı bırakmışlar, Yahudiler gibi tek bir kavim de olmadıkları hâlde İsa'nın öğretisine katılmışlardır; bu yüzden suçludurlar." Öyleyse bize söylesin: Felsefeyle uğraşan ve batıl inanca kapılmamayı öğrenen kimseler atalarından kalanı bırakıp memleketlerinde yasaklanmış şeyleri bile yediklerinde yerinde mi davranırlar, yoksa bunu yapmakla yakışıksız bir iş mi yapmış olurlar? Eğer felsefe yüzünden ve batıl inanca karşı öğrendikleri dersler yüzünden atalarından kalanı korumuyor, atalarından beri kendilerine yasak olan şeyleri yiyorlarsa, Hristiyanlar niçin aynı şeyi suçsuzca yapamasın? Onları da akıl, heykellerle, tapınaklarla, hatta Tanrı'nın yarattıklarıyla oyalanmamaya, bunları aşıp ruhu yaratıcının huzuruna çıkarmaya yöneltiyor; yani onlar da felsefeyle uğraşanlarınkine denk bir şey yapıyorlar. Kelsos ya da onunla aynı görüşte olanlar, ortaya attığı iddiayı korumak için, felsefeyle uğraşan biri de atalarından kalanı gözetir diyecekse, o zaman söz gelişi Mısırlılar arasında en gülünç filozofların ortaya çıkması gerekir: Atalarından kalanı korumak için soğan yemekten, babalarından devraldıklarını çiğnememek için de baş ve omuz gibi bazı vücut parçalarını yemekten sakınan filozoflar. İşte akıl kendisini evrenin Tanrısına tapmaya yönelttiği hâlde atalarından kalan âdet yüzünden aşağıda bir yerde, heykellerin ve insan elinden çıkma tapınakların yanında kalan, prohairesis'iyle yaratıcıya yükselmek istemeyen kişi de felsefenin derslerini öğrendiği hâlde korkulmayacak şeylerden korkan ve şunu bunu yemeyi dinsizlik sayan kimselere benzer.2.22.5
- Διὰ τούτων δὲ ὁδεύειν δοκεῖ τῷ Κέλσῳ ὁ λόγος ἐπὶ τὸ ‘δεῖν πάντας ἀνθρώπους κατά τὰ πάτρια ζῆν, οὐκ ἂν μεμφθέντας ἐπὶ τούτῳ· χριστιανοὺς δὲ τὰ πάτρια καταλιπόντας, καὶ οὐχ ἔν τι τυγχάνοντας ἔθυος ὡς Ἰουδαῖοι, ἐγκλήτως προστίθεσθαι τῇ τοῦ Ἰησοῦ διδασκαλίᾳ.’ λεγέτω οὖν ἡμῖν, πότερον καθηκόντως οἱ φιλοσοφοῦντες καὶ διδασκόμενοι μὴ δεισιδαιμονεῖν καταλείφουσι τὰ πάτρια, ὡς καὶ φαγεῖν τῶν ἀπηγορευμένων ἐν ταῖς πατρίσιν αὐτῶν· ἢ παρὰ τὸ καθῆκον τοῦτο πράξουσιν; εἰ μὲν γὰρ διὰ φιλοσοφίαν καὶ τὰ κατὰ δεισιδαιμονίας μαθήματα οὐ φυλάττοντες τὰ πάτρια καὶ φάγοιεν ἄν τῶν ἀπηγορευμένων αὐτοῖς ἐκ πατέρων, διὰ τί οὐχὶ καὶ χριστιανοὶ, λόγου αἱροῦντος μὴ τευτάζειν περὶ τὰ ἀγάλματα καὶ τὰ ἱδρύματα ἂ καὶ περὶ τὰ δημιουργήματα τοῦ θεοῦ, ἀλλʼ ὑπεραναβαίνειν καὶ τήν ψυχὴν παριστάνειν τῷ δημιουργῷ, τὸ ἀνάλογον ποιοῦντες τοῖς φιλοσοφοῦσιν ἀνεγκλήτως τοῦτο πράττοιεν; εἰ δʼ ὑπὲρ τοῦ φυλάξαι τὴν προκειμένην αὐτῷ ὑπόθεσιν ὁ Κέλσος ἐρεῖ ἢ οἱ συνευδοκοῦντες τοῖς αὐτοῦ, ὅτι καὶ φιλοσοφήσας τις τηρήσει τὰ πάτρια· ὥρα φιλοσόφους γελοιοτάτους φέρʼ εἰπεῖν ἐν Αἰγυπτίοις γενέσθαι φυλαττομένους ἐμφαγεῖν κρομύων, ἴνα τὰ πάτρια τηρῶσιν, ἢ μορίων τινῶν τοῦ σώματος οἶου κεφαλῆς καὶ ὤμου, ἴνα μὴ παραβαίνωσι τὰ ὑπὸ πατέρων αὐτοῖς παραδοθέντα. οὗτως οὖν καὶ ὁ ὑπὸ τοῦ λόγου προσαχθεὶς ἐπὶ τὸ σέβειν τόν τῶν ὅλων θεὸν, καὶ διά τὰ πάτρια κάτω που μένων παρά τοῖς ἀγάλμασι καὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις δρύμασι καὶ μή βουλόμενος ἀναβῆναι τῇ προαιρέσει πρὸς τὸν δημιουργὸν, παραπλήσιος ἂν γένοιτο τοῖς μαθοῦσι μὲν τὰ φιλοσοφίας, φοβουμένοις δὲ τὰ μή φοβερὰ καὶ νομίζουσιν ἀσέβειαν εἶναι τὸ τοιῶνδε ἐμφαγεῖν.
- Kelsos'un aktardığımız sözlerine daha sade ve herkesin anlayacağı biçimde karşı çıkmak isteyenler için söylediklerimiz yeterlidir. Ama bu yazıyı daha titiz inceleyen kimselerin de okuyacağını düşündüğümüz için, gelin, biraz göze alarak daha derin şeylerden birkaçını ortaya koyalım. Bunlar, yeryüzündeki yerlerin baştan beri ayrı ayrı gözetmenlere paylaştırılmasına dair gizli ve söylenmez bir temaşa içerir. Hem de, gücümüz yettiğince, öğretiyi sayıp döktüğümüz saçmalıklardan arınmış olarak sunalım. Bana öyle geliyor ki Kelsos, yeryüzündekilerin paylaştırılmasına dair daha gizemli birtakım öğretileri birilerinden yanlış duymuştur. Yunan tarihi de bu öğretilere bir ölçüde dokunur: Tanrı sayılanlardan bazılarının Attika için birbirleriyle yarıştığını anlatır; şairlerde de tanrı denenlerden bazılarına, kimi yerlerin kendilerine daha yakın olduğunu söyletir. Barbar tarihi de, özellikle de Mısırlılarınki, Mısır'ın nomos denen eyaletlerinin paylaşılması hakkında buna benzer şeyler anlatır: Saïs'i payına alan Athena'nın Attika'yı da elinde tuttuğunu söyler. Mısırlıların bilginleri bunun gibi sayısız şey söyleyecektir; ama bu paylaştırmaya Yahudileri ve ülkelerini de katıp birine verip vermediklerini bilmiyorum. Neyse, ilahî kelamın dışında söylenenler hakkında şimdilik bu kadarı yeter.2.22.6
- Ἁπλούστερον μὲν οὗν καὶ κοινότερον ἱσταμένοις πρὸς τὰς Κέλσου ἐκκειμένας λέξεις αὐτάρκη τὰ εἰρημέναἐπεὶ δὲ νομίζομεν καὶ τῶν ἐξεταστικωτέρων τινὰς ἐντεύξεσθαι τῇδε τῇ γραφῇ, φέρε ὀλίγα τῶν βαθυτέρων παρακινδυνεύοντες ἐκθώμεθα, ἔχοντά τινα μυστικὴν καὶ ἀπόρρητον θεωρίαν, περὶ τοῦ ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμῆσθαι χωρία τῶν ἐπὶ γῆς· καὶ τῶν κατειλεγμένων ἀτόπων φέρε, ὅση δύναμις, καθαρὸν παραστήσωμεν τὸν λόγον. δοκεῖ δή μοι παρακηκοέναι τινῶν ὁ Κέλσος περὶ τῆς διανεμήσεως τῶν ἐπὶ γῆς μυστικωτέρων λόγων, ὧν ἐφάπτεται μέν πως καὶ ἡ Ἑλληνικὴ στορία, εἰσαγαγοῦσά τινας τῶν νομιζομένων θεῶν περὶ τῆς Ἀττικῆς πρὸς ἀλλήλους ἡμιλλῆσθαι, ποιοῦσα δὲ παρὰ τοῖς ποιηταῖς τινὰς τῶν λεγομένων θεῶν ὁμολογεῖν τινὰς τόπους οἰκειοτέρους αὐτοῖς. καὶ ἡ βαρβαρικὴ δὲ ἱστορία, καὶ μάλιστα ἡ Αἰγυπτίων, τοιαῦτά τινα ἐμφαίνει περὶ τοῦ μερισμοῦ τῶν τῆς Αἰγύπτου καλουμένων νομῶν, λέγουσα ὅτι ἡ λαχοῦσα τὴν Σάϊν Ἀθηνᾶ ἡ αὐτὴ ἔχει καὶ τὴν Ἀττικήν. Αἰγυπτίων δὲ οἱ λόγιοι μυρία ὅσα τοιαῦτα φήσουσιν· οὐκ οἶδα δʼ εἰ καὶ Ἰουδαίους συμπαραλαμβάνοντες καὶ τὴν χώραν αὐτῶν τῇ πρός τινα διανεμήσει. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἔξω τοῦ θείου λόγου λεγομένων εἰς ταῦτα ἅλις ἐπὶ τοῦ παρόντος.
- Biz diyoruz ki bizim peygamberimiz, Tanrı'nın sadık kulu Musa, Tesniye'deki ezgide yeryüzündekilerin paylaşılması hakkında şunları anlatır: "Yüce Olan milletleri bölüştürdüğünde, Âdemoğullarını dağıttığında, milletlerin sınırlarını Tanrı'nın meleklerinin sayısına göre koydu; Rab'bin payı kendi halkı Yakup oldu, mirasının ölçülüp ayrılmış toprağı İsrail." Milletlerin paylaştırılması hakkında aynı Musa, Tekvin başlıklı kitapta hikâye kılığında şöyle der: "Bütün yeryüzünün tek bir dili, herkesin tek bir sözü vardı. Doğudan göçtüklerinde Şinar ülkesinde bir ova buldular ve oraya yerleştiler." Biraz sonra da: "Rab, insanoğullarının kurduğu şehri ve kuleyi görmek için indi. Rab şöyle dedi: İşte hepsi tek bir soy, hepsinin tek bir dili var; bunu yapmaya başladılar, artık yapmaya niyetlendikleri hiçbir şeyden geri kalmayacaklar. Gelin, inelim ve orada dillerini karıştıralım ki birbirlerinin sözünü anlamasınlar. Rab onları oradan bütün yeryüzüne dağıttı; onlar da şehri ve kuleyi kurmayı bıraktılar. Bu yüzden oranın adı Karışıklık kondu, çünkü Rab Tanrı orada bütün yeryüzünün dilini karıştırdı ve Rab Tanrı onları oradan bütün yeryüzüne dağıttı." Süleyman'ın Bilgeliği başlıklı kitapta da bilgelik hakkında ve yeryüzündekilerin paylaşıldığı dillerin karışması sırasında olanlar hakkında bilgelikten şöyle söz edilir: "Milletler kötülükte birleşip karıştırıldığında adil olanı o tanıdı, onu Tanrı'nın önünde kusursuz korudu ve evladına duyduğu şefkate karşı onu güçlü tuttu."2.22.7
- Φαμὲν δʼ ὅτι ὁ καθʼ ἡμᾶς προφήτης τοῦ θεοῦ καὶ γνήσιος θεράπων αὐτοῦ Mωσῆς ἐν τῇ τοῦ Δευτερονομίου ᾠδῇ ἐκτίθεται περὶ τοῦ μερισμοῦ τῶν ἐπὶ γῆς τοιαῦτα, λέγων· Ὅτε διεμέριζεν ὁ ὕψιστος ἔθνη, ὡς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδὰμ, ἔστησεν ὅρια ἐθυῶν κατὰ ἀριθμόν ἀγγέλων θεοῦ· καὶ ἐγενήθη μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακὼβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ. τὰ δὲ περὶ τῆς διανεμήσεως τῶν ἐθυῶν ὁ αὐτὸς Μωσῆς ἐν τῷ ἐπιγεγραμμένῳ βιβλίῳ Γένεσις ἐν ἱστορίας τρόπῳ φησὶν οὕτως· Καὶ ἦν πᾶσα ἡ γῆ χεῖλος ἓν, καὶ φωνὴ μία πᾶσι. καὶ ἐγένετο ἐν τῷ κινήσαι αὐτοὺς ἀπὸ ἀνατολῶν εὗρον πεδίον ἐν γῇ Σεναὰρ, καὶ κατῴκησαν ἐκεῖ. καὶ μετʼ ὀλίγα· Κατέβη, φησὶ, κύριος ἰδεῖν τὴν πόλιν καὶ τὸν πύργον ὅν ᾠκοδόμησαν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων. καὶ εἶπε κύριος Ἰδοῦ γένος ἓν καὶ χεῖλος ἓν πάντων· καὶ τοῦτο ἤρξαντο ποιῆσαι, καὶ νῦν οὐκ ἐκλείψει ἀπʼ αὐτῶν πάντα ὅσα ἂν ἐπιθῶνται ποιεῖν· δεῦτε καὶ καταβάντες συγχέωμεν ἐκεῖ τὴν γλῶσσαν αὐτῶν, ἴνα μὴ ἀκούσωσιν ἕκαστος τὴν φωνὴν τοῦ πλησίου αὐτοὺ. καὶ διέσπειρεν αὐτοὺς κύριος ἐκεῖθεν ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς, καὶ ἐπαύσαντο οἰκοδομοῦντες τὴν πόλιν καὶ τὸν πύργον. διὰ τοῦτο ἐκλήθη τὸ ὄνομα αὐτοῦ Σύγχυσις, ὅτι ἐκεῖ συνέχεε κύριος ὁ θεὸς τὰ χείλη πάσης τῆς γῆς, κἀκεῖθεν διέσπειρεν αὐτοὺς κύριος ὁ θεὸς ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς. καὶ ἐν τῇ ἐπιγεγραμμένῃ δὲ Σολομῶντος σοφίᾳ περὶ τῆς σοφίας καὶ τῶν κατά τήν σύγχυσιν τῶν διαλέκτων, ἐν ἧ γεγένηται ὁ μερισμὸς τῶν ἐπὶ γῆς, τοιαῦτα περὶ τῆς σοφίας εἴρηται· Αὕτη καὶ ἐυ ὁμονοίᾳ πονηρίας ἐθνῶν συγχυθέντων ἔγνω τὸν δίκαιον, καὶ ἐφύλαξεν αὐτὸν ἄμεμπτον τῷ θεῷ, καὶ ἐπὶ τέκνου σπλάγχνοις ἰσχυρὸν ἐφύλαξε.
- Bu konudaki öğreti geniş ve gizemlidir; ona şu söz yakışır: "Kralın sırrını saklamak iyidir." Ta ki ruhların, ruh göçüyle olmaksızın bir bedene bağlanışına dair öğreti rastgele kulaklara saçılmasın, kutsal olan köpeklere verilmesin, inciler domuzların önüne atılmasın. Çünkü böyle bir şey dine aykırıdır; Tanrı'nın bilgeliğinin söylenmez sözlerine ihanet etmek demektir. Bu bilgelik hakkında ne güzel yazılmıştır: "Bilgelik kötülük kuran ruha girmez, günaha borçlu bir bedende oturmaz." Hikâye kılığında örtülü olarak söylenenleri yine hikâye kılığında anlatmak yeter; gücü yetenler bu konuyu kendi başlarına işlesinler.2.22.8
- Πολὺς δʼ ὁ λόγος καὶ μυστικὸς ὁ περὶ τούτων, ᾧ ἁρμόζει τό· Μυστήριον βασιλέως κρύπτειν καλόν· ἴνα μὴ εἰς τὰς τυχούσας ἀκοὰς ὁ περὶ ψυχῶν οὐκ ἐκ μετενσωματώσεως εἰς σῶμα ἐνδουμένων λόγος ῥιπτῆται, μηδὲ τὰ ἄγια διδῶται τοῖς κυσὶ, μηδʼ οἱ μαργαρῖται παραβάλλωνται χοίροις. ἀσεβὲς γὰρ τὸ τοιοῦτον, προδοσίαν περιέχον τῶν ἀπορρήτων τῆς τοῦ θεοῦ σοφίας λογίων, περὶ ἧς καλῶς γέγραπται· Εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία, οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίας. ἀρκεῖ δὲ τὰ κεκρυμμένως ὡς ἐν ἱστορίας τρόπῳ εἰρημένα κατὰ τὸν τῆς ἱστορίας παραστῆσαι τρόπον, ἴνʼ αἱ δυνάμενοι ἑαυτοῖς ἐπεξεργάσωνται τὰ κατὰ τὸν τόπον.
- Öyleyse şöyle düşünülsün: Yeryüzündekilerin hepsi ilahî bir dil kullanıyor ve birbirleriyle uyum içinde oldukları sürece bu ilahî dilde kalıyorlar. Işığı ve ışığın ezelî parıltısını düşündükleri sürece de doğudan ayrılmıyorlar. Ama doğuya yabancı şeyler düşünerek kendilerini doğudan uzaklaştırdıklarında Şinar ülkesinde bir ova buluyorlar ve oraya yerleşiyorlar. Şinar "dişlerin dökülmesi" diye yorumlanır; bu, beslendikleri şeyleri yitirmelerinin simgesidir. Sonra maddeye ait şeyleri bir araya getirmek, tabiatça göğe yapışmayacak olanı göğe yapıştırmak, maddi olanlar aracılığıyla maddi olmayanlara kastetmek isteyerek "Gelin, kerpiç dökelim ve onları ateşte pişirelim" diyorlar. Böylece balçıktan ve maddeden olanı sağlamlaştırıp katılaştırmak, kerpici taş, balçığı zift yapmak ve bunlarla, kendi sanılarınca tepesi göğe erişecek bir şehir ve kule kurmak istiyorlar. Bu yüzden her biri, doğudan ne kadar çok ya da az uzaklaştığına, kerpici taşa, balçığı zifte çevirmesine ve bunlardan kurduğu yapıya göre, cüretinin cezasını ödeyinceye dek daha sert ya da daha az sert, şu ya da bu türden meleklere teslim ediliyor. Her biri, kendilerine kendi dillerini aşılamış olan melekler tarafından, layık olduğuna göre yeryüzünün bir parçasına götürülüyor: kimileri söz gelişi kavurucu bir ülkeye, başkaları soğukluğuyla sakinlerini cezalandıran bir ülkeye; kimileri toprağı işlenmesi daha zor, kimileri daha az zor bir ülkeye; kimileri yabani hayvanlarla dolu, kimileri bunlardan daha az bulunan bir ülkeye.2.22.9
- Νοείσθωσαν τοίνυν πάντες οἱ ἐπὶ γῆς μιᾷ τινὶ διαλέκτῳ θείᾳ χρώμενοι, καὶ ὅσον γε συμφωνοῦσι πρός ἀλλήλους τηρείσθωσαν ἐν τῇ θεία διαλέκτῳ· καὶ ἔστωσαν ἀκίνητοι τῶν ἀνατολῶν, εἰς ὅσον εἰσὶ τὰ τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ἀπὸ τοῦ φωτὸς ἀιδίου ἀπαυγάσματος φρονοῦντες. καὶ οὗτοι, ἐπὰν κινήσωσιν ἀπὸ τῶν ἀνατολῶν ἑαυτοὺς ἀλλότρια ἀνατολῶν φρονοῦντες, εὑρισκέτωσαν πεδίον ἐν γῇ Σεναὰρ, ὅπερ ἑρμηνεύεται Ὀδόντων ἐκτιναγμός κατὰ σύμβολον τοῦ ἀπολλύναι αὐτοὺς τὰ διʼ ὧν τρέφονται, καὶ κατοικείτωσαν ἐκεῖ. εἶτα τὰ τῆς ὕλης συναγαγεῖν θέλοντες καὶ κολλᾷν τὰ μὴ πεφυκότα κολλᾶσθαι οὐρανῷ, ἵνα διὰ τῶν ὑλικῶν ἐπιβουλεύσωσι τοῖς ἀΐλοις, λεγέτωσαν· Δεῦτε, πλινθεύσωμεν πλίνθους καὶ ὀπτήσωμεν αὐτάς πυρί. ὡς οὗν κρατύνοντες καὶ πηγνύντες τά πήλινα καὶ ὑλικὰ, καὶ τὴν πλίνθον λίθον ποιεῖν θέλοντες καὶ τὸν πηλὸν ἄσφαλτον, καὶ διὰ τούτων οἰκοδομεῖν πόλιν καὶ πύργον οὗ ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπολήψει αὐτῶν ἔσται ἡ κεφαλὴ ἕως τοῦ οὐρανοῦ, παραδιδόσθωσαν ἕκαστος κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς ἀπό ἀνατολῶν κινήσεως ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπʼ ἔλαττον αὐτοῖς γεγενημένης, καὶ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς κατασκευῆς τῶν πλίνθων εἰς λίθους καὶ τοῦ πηλοῦ εἰς ἄσφαλτον καὶ τῆς ἐκ τούτων οἰκοδομῆς, ἀγγέλοις ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπʼ ἔλαττον χαλεπωτέροις, καὶ τοιοῖσδε ἢ τοιοῖσδε, ἕως τίσωσι δίκας ἐφʼ οἶς τετολμήκασι· καὶ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων ἀγέσθωσαν ἔκαστος τῶν ἐμποιησάντων τὴν οἰκείαν ἑαυτοῖς διάλεκτον ἐπὶ τὸ μέρη τῆς γῆς κατὰ τὴν ἑαυτῶν ἀξίαν, οἵδε μὲν ἐπὶ τὴν φέρʼ εἰπεῖν καυσώδη χώραν ἄλλοι δʼ ἐπὶ τὴν διὰ τὸ κατεφύχθαι κολάζουσαν τοὺς ἐνοικοῦντας, καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τὴν δυσγωργητοτέραν ἄλλοι δὲ ἐπὶ τὴν ἔλαττον τοιαύτην, καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τὴν πεπληρωμένην θηρίων οἱ δὲ ἐπὶ τὴν ἐπʼ ἔλαττον ἔχουσαν αὐτά.
- Sonra, kendi başına da bir doğruluk taşıyan ama söylenmez bir şeyi de ima eden bir hikâyenin kılığında bunu görebilen biri varsa, doğudan ayrılmadıkları için baştaki dili korumuş olanları da görsün: Bunlar doğuda ve doğunun dilinde kalmışlardır. Yalnız bunların Rab'bin payı ve Yakup denen halkı, onun mirasının ölçülüp ayrılmış toprağı İsrail olduklarını anlasın. Yalnız bunların başında, öbürlerininki gibi emri altındakileri ceza için teslim almamış bir yönetici dursun. Gücü yeten kişi, Rab'be ayrılmış seçkin paya yerleştirilenlerin toplumunda, insanlar arasında olacağı gibi, günahlar işlendiğini görsün: Önce katlanılabilir günahlar, onları büsbütün terk edilmeyi hak eder kılmayacak türden; sonra daha çok ama yine katlanılabilir günahlar. Bunun uzun bir süre boyunca böyle sürdüğünü, her seferinde bir tedavinin uygulandığını ve aralıklarla geri döndüklerini düşünsün; sonra onların, işledikleri günahlarla orantılı olarak öbür ülkeleri payına almış olanlara terk edildiğini görsün. Önce daha hafif cezalandırılıp cezalarını ödemiş, terbiye görmüşler gibi kendi yurtlarına dönmüşlerdir. Sonra Kutsal Yazıların adlandıracağı gibi daha sert yöneticilere, önce Asurlulara, ardından Babillilere teslim edildiklerini görsün. Daha sonra, tedaviler uygulandığı hâlde günahlarını hiç azaltmayıp artırdıklarını, bu yüzden onları yağmalayan öbür milletlerin yöneticileri tarafından öbür paylara saçıldıklarını görsün. Onların yöneticisi ise, öbür milletlerin yöneticilerinin onları yağmalamasına bile bile göz yumsun. Ta ki kendisi de, sanki kendi öcünü alıyormuş gibi haklı olarak, öbür milletlerden koparabileceklerini koparma yetkisini alıp bunu yapsın, onlara kanunlar koysun ve nasıl yaşanması gerektiğini göstersin; böylece onları, önceki kavimden günah işlemeyenleri yükselttiği gayeye yükseltsin. Bu sayede, böylesine büyük şeyleri görebilenler şunu öğrensin: Önceden günah işlememiş olanları payına alan, öbür yöneticilerden çok daha güçlüdür. Çünkü herkesin payından seçkinleri alıp onları, ceza için teslim almış olanlardan ayırabilmiş ve önceden işledikleri günahların unutulmasına yardım eden kanunlara ve bir hayata yöneltebilmiştir. Ama daha önce söylediğimiz gibi, bunları örtülü olarak söylemiş olalım. Bununla, "yeryüzünün parçalarının baştan beri ayrı ayrı gözetmenlere paylaştırılmış, belirli hâkimiyet alanlarına bölünmüş ve bu şekilde yönetiliyor" olduğunu söyleyenlerin neyi yanlış duyduklarını göstermiş oluyoruz; Kelsos da aktardığımız sözleri onlardan almıştır.2.22.10
- Εἶτα εἴ τις δύναται ὡς ἐν ἱστορίας σχήματι, ἐχούσης μέν τι καὶ καθʼ αὐτήν ἀληθὲς, ἐμφαινούσης δέ τι καὶ ἀπόρρητον, ἰδέτω καὶ τοὺς τὴν ἐξ ἀρχῆς διάλεκτον τετηρηκότας τῷ μὴ κεκινηκέναι ἀπʼ ἀνατολῶν μένοντας ἐν τῇ ἀνατολῇ καὶ τῇ ἀνατολικῇ διαλέκτῳ· καὶ νοείτω τούτους μόνους γεγονέναι μερίδα κυρίου καὶ λαὸν αὐτοῦ τὸν καλούμενον Ἰακώβ, γεγονέναι δὲ καὶ σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ· καὶ οὗτοι μόνοι ἐπιστατείσθωσαν ὑπὸ ἄρχοντος οὐκ ἐπὶ κολάσει παρειληφότος τοὺς ὑπʼ αὑτῷ, ὥσπερ οἱ ἀλλοι. βλεπέτω δʼ ὁ δυνάμενος ὡς ἐν ἀνθρώποις ἐν τῇ τούτων πολιτείᾳ τῶν τεταγμένων κατὰ τὴν διαφέρουσαν μερίδα τῷ κυρίῳ γενομένας ἁμαρτίας, πρότερον μὲν ἀνεκτὰς καὶ τοιαύτας ὡς μὴ πάντη ἀξίους εἶναι αὐτοὺς τοῦ ἐγκαταλείπεσθαι, ὕστερον δὲ πλείονας μὲν ἀλλʼ ἔτι ἀνεκτός· καὶ τοῦτʼ ἐπὶ πλείονα χρόνον νοῶν γινόμενον, καὶ ἀεὶ θεραπείαν προσαγομένην, καὶ ἐκ διαλειμμάτων τούτους ἐπιστρέφοντας, ὁράτω αὐτοὺς καταλειπομένους κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῶν ἁμαρτανομένων τοῖς λαχοῦσι τὰς ἄλλας χώρας, πρότερον μὲν ἐπὶ τὸ ἔλαττον αὐτοὺς κολασθέντας καὶ τίσαντας δίκην, σπερεῖ παιδευθέντας, ἐπανελθεῖν εἰς τὸ οἰκεῖα· ὔστερον δὲ βλεπέτω αὐτοὺς παραδιδομένους χαλεπωτέροις ἄρχουσιν, ὡς ἄν ὀνομάσαιεν αἱ γραφαὶ, Ἀσσυρίοις, εἶτα Βαβυλωνίοις. εἶτα προσαγομένων θεραπειῶν ὁράτω τούτους οὐδὲν ἢττον αὐξοντας τά ἁμαρτανόμενα, καὶ διὰ τοῦτʼ ἐπισπειρομένους ὑπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτοὺς ἀρχόντων τῶν λοιπῶν ἐθνῶν ταῖς ἄλλαις μερίσιν. δʼ ἄρχων αὐτῶν ἐπίτηδες παροράτω διαρπαζομένους αὐτοὺς ὑπὸ τῶν ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀρχόντων· ἴνα καὶ αὐτὸς εὐλόγως, ὡσπερεὶ ἑαυτὸν ἐκδικῶν, λαβὼν ἐξουσίαν ἀποσπάσαι τῶν λοιπῶν ἐθυῶν οὓς ἂν δύνηται, τὸ τοιοῦτο ποιήσῃ καὶ νόμους τε αὐτοῖς θῆται καὶ βίον ὑποδείξῃ καθʼ ὃυ βιωτέον· ἵνα αὐτους ἀναγάγῃ ἐπὶ τέλος, ἐφʼ ὅπερ ἀνῆγε τοὺς μὴ ἁμαρτάνοντας ἀπὸ τοῦ προτέρου ἔθυους. καὶ διὰ τούτου μανθανέτωσαν οἱ δυνάμενοι τὰ τηλικαῦτα βλέπειν, ὅτι πολλῷ δυνατώτερος ὁ λαχὼν τοὺς πρότερον μὴ ἡμαρτηκότας τῶν λοιπῶν ἐστίν· ἐπεὶ δεδύνηται ἀπὸ τῆς πάντων μερίδος ἐπιλέκτους λαβὼν ἀποστῆσαι μὲν αὐτοὺς τῶν ἐπὶ κολάσει παρειληφότων, προσαγαγεῖν δὲ νόμοις καὶ βίῳ συμβαλλομένῳ εἰς ἀμνηστίαν τῶν προημαρτημένων αὐτοῖς. ἀλλʼ, ὡς προείπομεν, ταῦτα ἡμῖν ἐπικεκρυμμένως λελέχθω, παριστᾶσιν ὧν παρήκουσαν οἱ φήσαντες τά μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμημένα, κατά τινας ἐπικρατείας διειλημμένα, ταύτῃ διοικεῖσθαι·' ἀφʼ ὧν καὶ ὁ Κέλσος λαβὼν τὰς ἐκκειμένας εἶπε λέξεις.
- Doğudan ayrılmış olanlar, işledikleri günahlar yüzünden değersiz bir akla, utanç verici hâllere ve yüreklerinin arzularıyla pisliğe teslim edildiler; ta ki günaha doyup ondan nefret etsinler. Bu yüzden Kelsos'un, "yeryüzünün parçalarına paylaştırılmış gözetmenler sayesinde her halkın yaptıklarının doğru yapıldığını" söyleyen görüşüne boyun eğmeyeceğiz. Tersine, o halkların yaptıklarını "o gözetmenlerin hoşuna giden biçimde" yapmak da istemiyoruz. Çünkü görüyoruz ki her yerde baştan beri kanun hâline gelmiş olanı daha üstün ve daha ilahî kanunlarla bozmak dine uygundur. Bu kanunları, en güçlü olan sıfatıyla, bizi bu kötü çağdan ve bu çağın yok olup giden yöneticilerinden kurtaran İsa koymuştur. Dine aykırı olan ise bütün yöneticilerden daha güçlü olduğu görülmüş ve gösterilmiş olana kendini teslim etmemektir. Peygamberlerin birçok nesil önce bildirdiği gibi, Tanrı ona şöyle dedi: "Benden dile, milletleri sana miras vereyim, yeryüzünün uçlarını da mülkün kılayım." Nitekim o, milletlerden olup kendisine ve herkesin üstündeki Tanrı olan Babasına iman etmiş biz insanların beklediği kişi olmuştur.2.22.11
11 Ἐπεὶ δʼ οἱ κινήσαντες ἀπὸ ἀνατολῶν διʼ ἃ ἥμαρτον παρεδόθησαυ εἰς ἀδόκιμον νοῦν καὶ εἰς πάθη ἀτιμίας καὶ ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν εἰς ἀκαθαρσίαν, ἴνα κορεσθέντες τῆς ἁμαρτίας μισήσωσιν αὐτήν· οὐχ ὑποκεισόμεθα τῷ Κέλσου ἀρέσκοντι φάσκοντος ‘διὰ τοὺς νενεμημένους ἐπόπτας τοῖς μέρεσι τῆς γῆς τὰ παρʼ ἑκάστοις ὀρθῶς πράττεσθαι·’ ἀλλὰ καὶ βουλόμεθα οὐχ ‘ὅπη ᾖ ἐκείνοις φίλον ’ ποιεῖν τὰ παρʼ ἐκείνων. ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ὅσιον μὲν τὰ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τόπους νενομισμένα λύειν ἐστὶ νόμοις κρείττοσι καὶ θειοτέροις, οἶς ὡς δυνατώτατος ἔθετο Ἰησοῦς, ἐξελόμενος ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ αἰῶνος τοῦ ἐνεστῶτος πονηροῦ, καὶ τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου τῶν καταργουμένων· ἀνόσιον δὲ τὸ μὴ ἐπιρρίψαι ἑαυτὸν τῷ πάντων ἀρχόντων φανέντι καὶ ἀποδειχθέντι δυνατωτέρῳ, πρός ὃυ εἶπεν ὁ θεὸς, ὡς οἱ προφῆται πρὸ πολλῶν προεῖπον γενεῶν· Aἴτησαι παρʼ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἄθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. καὶ γὰρ αὐτὸς γέγονε προσδοκία ἡμῶν τῶν ἀπὸ ἐθνῶν πιστευσάντων εἰς αὐτὸν καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν πατέρα αὐτοῦ. ### Bölüm 23 ### XXIII.