Seçki › 18. Bölüm – 19. Bölüm
2.18.118. Bölüm
XVIII.
Her şeyi bildiklerini iddia eden ve Hristiyanlıkta çoğunluğun imanının sorgusuz olmasını kınayan Yunan filozoflarına karşı; Hristiyanların dünyadaki bilgelik yerine akılsızlığı üstün tuttuklarını, terbiye görmüş hiçbir bilgenin İsa'ya öğrenci olmadığını, yalnız gemicilerin ve son derece kötü vergicilerin aptalları, duygusuzları, köleleri, kadıncıkları ve çocukları vaaza çektiğini ileri sürmelerine karşı. Kelsos'a karşı eserin birinci ve üçüncü kitaplarından.
- Bundan sonra Kelsos, insanları aklı izleyerek ve akla dayanan bir rehberle öğretileri kabul etmeye çağırır; çünkü bu şekilde bazı şeylere katılmayan kişi mutlaka aldanır. Akılsızca iman edenleri Kybele'nin dilenci rahiplerine, kâhinlere, Mithras ve Sabazios tapıcılarına, Hekate'nin ya da başka bir daimōnun veya daimōnların hayaletlerine denk gelen kişilere benzetir. Nasıl ki oralarda çoğu zaman kötü insanlar, kolay aldanacakların cahilliğinden yararlanıp onları istedikleri yere götürüyorsa, Hristiyanlar arasında da böyle olduğunu söyler. İnandıkları şeyler hakkında hesap vermek de hesap sormak da istemeyen bazı kişilerin "Sorgulama, iman et", "İmanın seni kurtaracak" sözlerini kullandığını söyler. Onların "Dünyadaki bilgelik kötüdür, akılsızlık ise iyidir" dediklerini de söyler. Buna şöyle cevap vermeli: herkesin hayatın işlerini bırakıp felsefeyle uğraşması mümkün olsaydı, kimsenin bundan başka bir yol izlememesi gerekirdi. Çünkü Hristiyanlıkta da, kaba bir şey söylememek için daha az diyorum, inanılan şeylerin incelenmesi, peygamberlerdeki bilmecelerin, İncillerdeki benzetmelerin ve sembolik olarak gerçekleşmiş ya da hükme bağlanmış sayısız başka şeyin açıklanması bulunacaktır. Ama bu imkânsızsa, kısmen hayatın zorunlulukları yüzünden, kısmen de insanların zayıflığı yüzünden, çünkü akli incelemeye pek az kişi koşar, o zaman kalabalıklara yardım etmek için İsa'nın milletlere bıraktığından daha iyi hangi yöntem bulunabilir? İnananların kalabalığı hakkında, ki önceden içinde yuvarlandıkları kötülüğün geniş selini üzerlerinden atmışlardır, şunu soruyoruz: akılsızca inanarak, günahlar yüzünden cezalandırılanlara ve iyi işler için ödüllendirilenlere dair imanları sayesinde ahlaklarının bir şekilde düzelmesi ve fayda görmeleri mi onlar için daha iyidir, yoksa kendilerini akli incelemeye verinceye kadar yalın bir imanla dönüşlerinin kabul edilmemesi mi? Açıktır ki pek azı dışında hepsi, yalnızca inanmış olmaktan elde ettikleri şeyi bile elde edemeyecek, en kötü hayatta kalacaktır. Öyleyse Söz'ün insan sevgisinin insanların hayatına Tanrısız gelmediğini temellendiren başka bir şey varsa, bunu da onlarla birlikte saymalı. Çünkü dindar bir insan, pek çok hastayı iyileşmeye kavuşturan bir beden hekiminin bile şehirlere ve milletlere Tanrısız geldiğini düşünmez; çünkü insanlar arasında hiçbir iyi şey Tanrısız olmaz. Pek çok kişinin bedenini tedavi eden ya da daha iyi hâle getiren kişi Tanrısız tedavi etmiyorsa, pek çok kişinin psykhē'sini tedavi eden, döndüren, iyileştiren, onları her şeyin üzerindeki Tanrı'ya bağlayan, her eylemi O'nun hoşnutluğuna yöneltmeyi ve söylenen, yapılan, hatta akla gelen en küçük şeye varıncaya kadar Tanrı'yı hoşnut etmeyen her şeyden kaçınmayı öğreten kişi bunu ne kadar daha fazla Tanrısız yapmaz!2.18.1
Πρὸϲ τοὺϲ Ἑλλήνων φιλοϲόφουϲ πάντα ἐπαγγελλομένουϲ U+05D0AB(C)(D) εἰλέναι, καὶ αἰτιωμένουϲ τὸ ἀνεξέταϲτον τῆϲ τῶν πολλῶν ἐν χριϲτιανιϲμῷ πίϲτεωϲ· καὶ ὡϲ προτιμώντων τῆϲ ἐν Βίῳ ϲοφίαϲ τὴν μωρίαν καὶ ὅτι οὐλεὶϲ ϲοφὸϲ πεπαιλευμένοϲ μεμαθήτευτα τῷ Ἰηϲοῦ, ἀλλ᾿ ἢ ναῦται καὶ τελῶναι πονηρότατοι ἠλιθίουϲ καὶ ἀναιϲθήτουϲ, ἀνδράποδά τε καὶ γύναια καὶ παιδάρ ὑπάγοντεϲ τῷ κηρύγματι. ἐκ τῶν κατὰ Κέλϲου τόμου α΄ καὶ γ΄. 1. Μετὰ ταῦτα προτρέπει ἐπὶ τὸ λόγῳ ἀκολουθοῦντας καὶ λογικῷ ὁδηγῷ παραδέχεσθαι δόγματα· ὡς πάντως ἀπάτης γινομένης τῷ μὴ οὕτω συγκατατιθεμένῳ τισί· καὶ ἐξομοιοῖ τοὺς ἀλόγως πιστεύοντας μητραγύρταις καὶ τερατοσκόποις, Μίθραις τε καὶ Σαβαδίοις, καὶ ὅτῳ τις προσέτυχεν, Ἑκάτης ἢ ἄλλης δαίμονος ἢ δαιμόνων φάσμασιν. ὡς γὰρ ἐν ἐκείνοις πολλάκις μοχθηροὶ ἄνθρωποι ἐπιβαίνοντες τῇ ἰδιωτείᾳ τῶν εὐεξαπατήτων ἄγουσιν αὐτοὺς ᾗ βούλονται, οὕτω φησὶ καὶ ἐν τοῖς χριστιανοῖς γίγνεσθαι. φησὶ δέ τινας μηδὲ βουλομένους διδόναι ἢ λαμβάνειν λόγον περὶ ὧν πιστεύουσι, χρῆσθαι τῷ· Μὴ ἐξέταζε, ἀλλὰ πίστευσον· καί· Ἡ πίστις σου σώσει σε. καί φησιν αὐτοὺς λέγειν· Κακὸν ἡ ἐν τῷ κόσμῳ σοφία, ἀγαθὸν δʼ ἡ μωρία. λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο, ὅτι εἰ μὲν οἷόν τε πάντας καταλιπόντας τὰ τοῦ βίου πράγματα σχολάζειν τῷ φιλοσοφεῖν, ἄλλην ὁδὸν οὐ μεταδιωκτέον οὐδενὶ ἢ ταύτην μόνην. εὑρεθήσεται γὰρ ἐν τῷ χριστιανισμῷ οὐκ ἐλάττων, ἵνα μὴ φορτικόν τι εἴπω, ἐξέτασις τῶν πεπιστευμένων, καὶ διήγησις τῶν ἐν τοῖς προφήταις αἰνιγμάτων, καὶ τῶν ἐν τοῖς εὐαγγελίοις παραβολῶν, καὶ ἄλλων μυρίων συμβολικῶς γεγενημένων ἢ νενομοθετημένων. εἰ δὲ τοῦτʼ ἀμήχανον, πῆ μὲν διὰ τὰς τοῦ βίου ἀνάγκας, πῆ δὲ καὶ διὰ τὴν τῶν ἀυθρώπων ἀσθένειαν, σφόδρα ὀλίγων ἐπὶ τὸν λόγον ᾀττόντων· ποία ἄν ἄλλη βελτίων μέθοδος πρὸς τὸ τοῖς πολλοῖς βοηθῆσαι εὑρεθείη, τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ τοῖς ἔθυεσι παραδοθείσης; καὶ πυνθανόμεθά γε περὶ τοῦ πλήθους τῶν πιστευόντων, τὴν πολλὴν χύσιν τῆς κακίας ἀποθεμένων, ἐν ἢ πρότερον ἐκαλινδοῦντο· πότερον βέλτιόν ἐστιν αὐτοῖς ἀλόγως πιστεύουσι κατεστάλθαι πως τὰ ἤθη καὶ ὠφελῆσθαι, διὰ τὴν περὶ τῶν κολαζομένων ἐπὶ ἁμαρτίαις καὶ τιμωμένων ἐπὶ ἔργοις χρηστοῖς πίστιν, ἢ μὴ προσιέσθαι αὐτῶν τὴν ἐπιστροφὴν μετὰ φιλῆς πίστεως, ἕως ἂν ἐπιδῶσιν ἑαυτοὺς ἐξετάσει λόγων; φανερῶς γὰρ οἱ πάντες παρʼ ἐλαχίστους οὐδὲ τοῦτο λήφονται, ὅπερ εἰλήφασιν ἐκ τοῦ ἀπλῶς πεπιστευκέναι· ἀλλὰ μενοῦσιν ἐν κακίστῳ βίῳ. εἶπερ οὖν ἄλλο τι κατασκευαστικόν ἐστι τοῦ τὸ φιλάνθρωπον τοῦ λόγου οὐκ ἀθεεὶ τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιδεδημηκέναι, καὶ τοῦτʼ αὐτοῖς συγκαταριθμητέον. ὁ γὰρ εὐλαβὴς οὐδὲ σωμάτων ἰατρὸν, πολλοὺς ἐπὶ τό βέλτιον νοσοῦντας ἀγαγόντα, οἰήσεται ἀθεεὶ πόλεσι καὶ ἔθυεσιν ἐπιδημεῖν· οὐδὲν γὰρ χρηστὸν ἐν ἀνθρώποις ἀθεεὶ γίνεται. εἰ δʼ ὁ πολλῶν σώματα θεραπεύσας ἢ ἐπὶ τὸ βέλτιον προαγαγὼν οὐκ ἀθεεὶ θεραπεύει· πόσῳ πλέον ὁ πολλῶν ψυχὰς θεραπεύσας καὶ ἐπιστρέψας καὶ βελτιώσας καὶ ἀναρτήσας αὐτὰς θεοῦ τοῦ ἐπὶ πᾶσι, καὶ διδάξας πᾶσαν πρᾶζιν ἀναφέρειν ἐπὶ τὴν ἐκείνου ἀρέσκειαν καὶ πάντα ἐκκλίνειν ὅσα ἀπάρεστά εἰσι θεῷ, μέχρι τοῦ ἐλαχίστου τῶν λεγομένων ἦ πραττομένων καὶ εἰς ἐνθύμησιν ἐρχομένων;
- Sonra, iman konusunu dillerine doladıkları için şunu söylemeli: biz imanı kalabalıklara faydalı bir şey olarak benimsediğimiz için, her şeyi bırakıp akli incelemeyi izleyemeyenlere akılsızca da olsa inanmayı öğrettiğimizi kabul ediyoruz; onlar ise bunu kabul etmeseler de fiilen aynı şeyi yaparlar. Felsefeye özendirilip de rastgele filozofların bir okuluna atılan ya da şöyle bir hocaya rastladığı için oraya giden kişi, o okulun daha üstün olduğuna inanmaktan başka hangi yolla oraya gelir? Bütün filozofların ve farklı okulların görüşlerini, bazılarının çürütülmesini, bazılarının temellendirilmesini dinlemeyi bekleyip ondan sonra Stoacı, Platoncu, Peripatetik ya da Epikurosçu olmayı, ya da filozofların herhangi bir okuluna bağlanmayı seçmez. İnsanlar, kabul etmek istemeseler de, akıl dışı bir sürüklenişle, mesela Stoacı öğretiye kendini vermeye yönelir, geri kalanları bırakırlar; Platoncu öğretiyi ötekilerden daha aşağı diye, Peripatetik öğretiyi de en insancıl olduğu ve insana ait iyileri öteki okullardan daha insafla kabul ettiği için küçümserler. Kimileri de takdir-i ilahî öğretisine ilk saldırıda, yeryüzünde kötülere ve iyilere olup bitenler yüzünden sarsılarak, takdir-i ilahînin hiç olmadığı görüşüne aceleyle katılmış, Epikuros'un ve Kelsos'un öğretisini seçmişlerdir.2.18.2
- Εἴτʼ, ἐπεὶ τά περὶ τῆς πίστεως θρυλοῦσι, λεκτέον ὅτι ἡμεῖς μὲν, παραλαμβάνοντες αὑτὴν ὡς χρήσιμον τοῖς πολλοῖς, ὁμολογοῦμεν διδάσκειν πιστεύειν καὶ ἀλόγως τοὺς μὴ δυναμένους πάντα καταλιπεῖν καὶ ἀκολουθεῖν ἐξετάσει λόγου· ἐκεῖνοι δὲ τοῦτο μὴ ὁμολογοῦντες τοῖς ἔργοις αὐτὸ ποιοῦσι. τίς γὰρ προτραπεὶς ἐπὶ φιλοσοφίαν, καὶ ἀποκληρωτικῶς ἐπί τινα αἵρεσιν ἑαυτὸν φιλοσόφων ῥίψας ἢ τῷ εὐπορηκέναι τοιοῦδε διδασκάλου, ἄλλως ἐπὶ τοῦτο ἔρχεται ἥ τῷ πιστεύειν τὴν αἵρεσιν ἐκείνην κρείττονα εἶναι; οὐ γὰρ περιμείνας ἀκοῦσαι τοὺς πάντων φιλοσόφων λόγους καὶ τῶν διαφόρων αἱρέσεων, καὶ τὴν ἀνατροπὴν μὲν τῶνδε κατασκευὴν δὲ ἑτέρων, οὕτως αἱρεῖται ἤτοι Στωῖκὸς ἢ Πλατωνικὸς ἢ Περιπατητικὸς ἢ Ἐπικούρειος εἶναι, ἢ ὀποιασδήποτε φιλοσόφων αἱρέσεως· ἀλλʼ ἀλόγῳ τινὶ, κἂν μὴ βούλωνται τοῦτο ὁμολογεῖν, φορᾷ ἔρχονται ἐπὶ τὸ ἀσκῆσαι, φέρʼ εἰπεῖν, τὸν Στωϊκὸν λόγον, καταλιπόντες τοὺς λοιπούς· τὸν Πλατωνικὸν ὑπερφρονήσαντες ὡς ταπεινότερον τῶν ἄλλων, ἢ τὸν Περιπατητικὸν ὡς ἀνθρωπικώτατον καὶ μᾶλλοῦ τῶν λοιπῶν αἱρέσεων εὐγνωμόνως ὁμολογοῦντα τὰ ἀνθρόπινα ἀγαθά. καὶ ἀπὸ προίῃς δὲ προσβολῆς ταραχθέντες τινὲς εἰς τὸν περὶ προνοίας λόγον, ἐκ τῶν ἐπὶ γῆς γινομένων φαύλοις καὶ σπουδαίοις, προπετέστερον συγκατέθεντο τῷ μηδαμῶς εἶναι πρόνοιαν, καὶ τὸν πικούρου καὶ Κέλσου εἴλουτο λόγον.
- Öyleyse, akıl yürütmenin gösterdiği gibi, Yunanlılar ya da barbarlar arasında okul kurmuş olanlardan birine inanmak gerekiyorsa, her şeyin üzerindeki Tanrı'ya ve yalnız O'na tapmak gerektiğini, geri kalanları ise ya var olmadıkları için ya da var olup saygıya layık olsalar da secdeye ve tapınmaya layık olmadıkları için bir yana bırakmayı öğretene neden daha çok inanılmasın? Bunlar hakkında yalnız iman etmekle kalmayıp şeyleri akılla da seyreden kişi, aklına gelen ve çok araştırarak bulduğu ispatları söyleyecektir. İnsana ait bütün işler imana bağlı olduğuna göre, onlara inanmaktansa Tanrı'ya inanmak nasıl daha akla uygun olmasın? Kim denize açılır, evlenir, çocuk yapar ya da toprağa tohum atar da daha iyi olanın başına geleceğine inanmaz? Oysa tersinin olması da mümkündür, bazen de olur. Yine de daha iyi olanın ve dileklerine uygun şeylerin başlarına geleceğine dair iman, herkese belirsiz olana, başka türlü sonuçlanabilecek olana bile cesaretle girişme gücü verir. Sonucunun nasıl olacağı belirsiz her eylemde hayatı ayakta tutan, ümit ve gelecek hakkında daha iyimser bir imansa, inanan kişi bu imanı, denize açılmaktan, toprağı ekmekten, kadınla evlenmekten ve insanlar arasındaki diğer işlerden daha çok, bütün bunları yaratan Tanrı'ya ve şuna yöneltirken nasıl daha akla uygun davranmış olmasın: O ki olağanüstü bir yüce gönüllülükle ve ilahî bir büyüklükle, insanlar uğruna katlandığı büyük tehlikeler ve itibarsız sayılan bir ölüm pahasına, bu öğretiyi yeryüzünün her yerindeki insanlara sunmaya cesaret etmiş; başlangıçta ikna olup öğretisine hizmet edenlere de her türlü tehlikeyle ve her an beklenen ölümlerle birlikte insanların kurtuluşu için yeryüzünün her yerine yolculuğa çıkmaya cesaret etmeyi öğretmiştir.2.18.3
- Εἴπερ οὖν δεῖ πιστεύειν, ὡς ὁ λόγος ἐδίδαξεν, ἑνί τινι τῶν αἱρέσεις εἰσηγησαμένων ἐν Ἕλλησιν ἢ βαρβάροις· πῶς οὐχὶ μᾶλλον τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ, καὶ τῷ διδάσκοντι τοῦτον μόνον δεῖν σέβειν, τὰ δὲ λοιπὰ, ἤτοι ὡς μὴ ὄντα, ἢ ὡς ὄντα μὲν καὶ τιμῆς ἄξια οὐ μὴν καὶ προσκυνήσεως καὶ σεβασμοῦ, παρορᾷν; περὶ ὧν ὁ μὴ πιστεύων μόνον, ἀλλὰ καὶ λόγῳ θεωρῶν τὰ πράγματα, ἐρεῖ τὰς ὑποπιπτούσας αὐτῷ καὶ εὑρισκομένας ἐκ τοῦ πάνυ ζητεῖν ἀποδείξεις. πῶς δʼ οὐκ εὐλογώτερον, πάντων τῶν ἀνθρωπίνων πίστεως ἠρτημένων, ἐκείνων μᾶλλον πιστεύειν τῷ θεῷ; τίς γὰρ πλεῖ ἢ γαμεῖ ἢ παιδοποιεῖται ῥίπτει τὰ σπέρματα ἐπὶ τὴν γῆν, μὴ τὴ κρείττονα πιστεύων ἀπαντήσεσθαι, δυνατοῦ ὄντος καὶ τοῦ ἐναντία γενέσθαι, καὶ ἔστιν ὅτε γινομένου; ἀλλʼ ὅμως περὶ τοῦ κρείττονα καὶ τὰ κατʼ εὐχήν ἀπαντήσεσθαι πίστις τολμᾷν πάντας ποιεῖ, καὶ ἐπὶ τὰ ἄδηλα καὶ δυνατὰ ἄλλως συμβῆναι. εἰ δὲ συνέχει τὸν βίον ἐν πάσῃ πράξει ἀδήλῳ, ὅπως ἐκβήσεται, ἡ ἐλπὶς καὶ ἡ περὶ τῶν μελλόντων χρηστοτέρα πίστις· πῶς οὐ μᾶλλον αὕτη παραληφθήσεται εὐλόγως τῷ πιστεύοντι ὑπὲρ τὴν πλεομένην θάλασσαν καὶ γῆν σπειρομένην καὶ γυναῖκα γαμουμένην, καὶ τὰ λοιπὰ ἐν ἀνθρώποις πράγματα, τῷ ταῦτα πάντα δημιουργήσαντι θεῷ, καὶ τῷ μετὰ ὑπερβαλλούσης μεγαλονοίας καὶ θείας μεγαλοφροσύνης τολμήσαντι τοῦτου τὸν λόγον παραστῆσαι τοῖς πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης, μετὰ μεγάλων κινδύνων καὶ θανάτου νομιζομένου ἀτίμου, ἃ ὑπέμεινεν ὑπὲρ ἀνθρώπων, διδάξας καὶ τοὺς ὑπηρετεῖσθαι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ πεισθέντας, μετὰ πάντων κινδύνων καὶ τῶν ἀεὶ προσδοκωμένων θανάτων τολμῆσαι ἀποδημῆσαι πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας;
- Hristiyanların imanını suçlayan kişi bize söylesin bakalım: hangi ispat edici akıl yürütmelerle pek çok büyük yangın ve pek çok tufan olduğunu, bunların hepsinden en yenisinin de tufan olarak Deukalion zamanındaki, yangın olarak da Phaethon zamanındaki olduğunu kabul etmeye zorlandı? Bu konudaki Platon diyaloglarını öne sürerse, ona şunu söyleyeceğiz: bizim için de, yaratılmış her şeyin üstüne yükselip kendini her şeyin yaratıcısına bağlamış olan Musa'nın arı ve dindar psykhē'sinde ilahî bir ruhun yaşadığına inanmak mümkündür; bu ruh, Tanrı'ya ait şeyleri Platon'dan, Yunanlılar ve barbarlar arasındaki bilgelerden çok daha açık bir şekilde ortaya koymuştur. Bizden böyle bir imanın gerekçelerini isterse, önce kendisi ispat etmeden ileri sürdüğü şeylerin gerekçelerini versin; sonra biz de bizimkilerin böyle olduğunu temellendireceğiz.2.18.4
- Λεγέτω δὴ ἡμῖν ὁ τῇ πίστει χριστιανῶν ἐγκαλῶν, ποίοις ἀποδεικτικοῖς λόγοις ἠναγκάσθη παραδέξασθαι πολλὰς γεγονέναι ἐκπυρώσεις καὶ πολλοὺς κατακλυσμούς· πάντων δὲ νεώτερον εἶναι κατακλυσμὸν μὲν τόν ἐπὶ Δευκαλίωνος, ἐκπύρωσιν δὲ τὴν ἐπὶ Φαέθοντος. ἀλλʼ ἐὰν προβάλληται τοὺς Πλάτωνος περὶ τούτων διαλόγους, φήσομεν αὐτῷ καὶ ἡμῖν ἐξεῖναι πιστεύειν ἐν καθαρᾷ καὶ εὐσεβεῖ ψυχῇ Μωσέως, πᾶν γενητὸν ὑπεραναβάντος καὶ τοῦ δημιουργοῦ τῶν ὅλων ἑαυτὸν ἐξαρτήσαντος, ἐμπεπολιτεῦσθαι πνεῦμα θεῖον, πολλῷ ἐναργέστερον Πλάτωνος καὶ τῶν παρʼ Ἕλλησι καὶ παρὰ βαρβάροις σοφῶν τὰ τοῦ θεοῦ παραστήσαντος. εἰ δʼ ἀπαιτεῖ ἡμᾶς λόγους τῆς τοιαύτης πίστεως, διδότω πρότερος περὶ ὧν αὐτὸς ἀναποδείκτως ἀπεφήνατο, καὶ ἑξῆς κατασκευάσομεν τὰ ἡμέτερα ταῦθʼ οὕτως ἔχειν.
- Kelsos'a büyük yangınlar ve tufanlar masalını öğretenler, ona göre en bilge olan Mısırlılar olsun. Onların bilgeliğinin izleri, secde edilen akılsız hayvanlar ve ilahî olana bu tür bir kulluğun akla yatkın, derin ve gizemli bir şey olduğunu ortaya koyan açıklamalardır. Mısırlılar hayvanlar hakkındaki sözlerini yüceltip ilahiyat açıklamaları getirdiklerinde bilge olurlar; ama Yahudilerin kanununa ve kanun koyucusuna katılan kişi her şeyi tek Tanrı olan evrenin yaratıcısına yönelttiğinde, Kelsos ve onun gibiler nazarında, Tanrılığı yalnız akıllı ve ölümlü canlılara değil akılsız canlılara bile indiren kişiden daha aşağı sayılır; hem de göğün kubbelerinden düşüp akılsız hayvanlara kadar, yalnız evcillere değil en vahşilerine kadar inen psykhē hakkındaki masalsı ruh göçünün de ötesinde. Mısırlılar masal anlattığında, bilmeceler ve gizli şeylerle felsefe yaptıklarına inanılır; ama Musa bütün bir millet için tarih yazıp onlara kanunlar bıraktığında, onun sözleri alegoriyi bile kabul etmeyen boş masallar sayılır. Çünkü Kelsos'a ve Epikurosçulara böyle gelir.2.18.5
- Ἔστωσαν δὲ τῷ Κέλσῳ τοῦ περὶ τῶν ἐκπυρώσεων καὶ ἐξυδατώσεων μύθου διδάσκαλοι οἱ κατʼ αὐτὸν σοφώτατοι Αἰγύπτιοι, ὧν τῆς σοφίας ἴχνη ἄλογα ζῶα προσκυνούμενα καὶ λόγοι παριστάντες εὔλογον εἶναι καὶ ἀνακεχωρηκυῖάν τινα καὶ μυστικὴν τὴν τοιαύτην τοῦ θείου θεραπείαν. κἂν μὲν Αἰγύπτιοι περὶ τῶν ζώων σεμνύνοντες ἑαυτῶν τὸν λόγον θεολογίας φέρωσι, σοφοί εἰσιν· ἐὰν δὲ ὁ τῷ Ἰουδαίων συγκαταθέμενος νόμῳ καὶ νομοθέτῃ πάντα ἀναφέρῃ ἐπὶ τὸν τῶν ὅλων δημιουργὸν μόνον θεὸν, ἥττων εἶναι παρὰ Κέλσῳ καὶ τοῖς ὁμοίοις αὐτῷ λογίζεται τοῦ μὴ εἰς λογικὰ μόνον καὶ θνητὰ ζῶα, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλογα κατάγοντος τὴν θεότητα, ὑπὲρ τὴν μυθικὴν μετενσωμάτωσιν, τὴν περὶ τῆς πιπτούσης ἀπὸ τῶν ἀφίδων τοῦ οὐρανοῦ φυχῆς καὶ ἕως τῶν ἀλόγων ζώων, οὐ μόνον ἡμέρων ἀλλὰ καὶ ἀγριωτάτων, καταβαινούσης. καὶ ἐὰν μὲν Αἱγύπτιοι μυθολογῶσι, πιστεύονται πεφιλοσοφηκέναι δι᾿ αἰνιγμῶν καὶ ἀπορρήτων· ἐὰν δὲ Μωσῆς ὅλῳ ἔθνει συγγράφων ἱστορίας καὶ νόμους αὐτοῖς καταλίπῃ, μῦθοι κενοὶ νομίζονται μηδʼ ἀλληγορίαν ἐπιδεχόμενοι οἱ λόγοι αὐτοῦ. τοῦτο γὰρ Κέλσῳ καὶ τοῖς Ἐπικουρείοις δοκεῖ.
- Sonra Kelsos aynen şu sözleri söylediği için: "Bana, sizi deneyen biri olarak değil de cevap vermek isterlerse, çünkü ben her şeyi bilirim" ve devamı, son derece kibirli bir cüretle söylediği "çünkü ben her şeyi bilirim" sözüne karşı şunu söylemeli: Eğer özellikle, herkesin kabul ettiği gibi bilmecelerle ve kalabalıklar için anlaşılmaz sözlerle dolu olan peygamberleri okumuş olsaydı; İncillerdeki benzetmelere, Kanun'un ve Yahudi tarihinin geri kalan yazılarına, havarilerin sözlerine göz atmış olsaydı ve okuduktan sonra insafla kelimelerin anlamına girmek isteseydi, bu kadar küstahlaşmaz, "çünkü ben her şeyi bilirim" demezdi. Bunlarla uğraşmış olan biz bile "çünkü ben her şeyi bilirim" diyemeyiz; çünkü hakikati severiz. Hiçbirimiz "Epikuros'un bütün öğretilerini bilirim" demez, ya da Platon'un bütün öğretilerini bildiğini cesaretle söyleyemez; çünkü onları açıklayanlar arasında bile bu kadar çok görüş ayrılığı vardır. Kim "bütün Stoacı öğretileri" ya da "bütün Peripatetik öğretileri bilirim" diyecek kadar küstahtır? Meğer ki Kelsos "çünkü ben her şeyi bilirim" sözünü kendi bilgisizliklerinin farkında olmayan bazı duygusuz cahillerden duymuş da böyle hocalara başvurduğu için her şeyi bildiğini sanmış olsun. Bana öyle geliyor ki şöyle bir şey yapmıştır: Mısır'a giden biri düşünelim; orada Mısırlıların bilgeleri atalarından kalma yazılara göre kendilerinde ilahî sayılan şeyler hakkında çokça felsefe yaparken, cahiller açıklamasını bilmedikleri bazı masalları dinleyip bunlarla büyük övünç duyarlar. Bu kişi Mısırlıların cahillerine öğrenci olup rahiplerden hiçbiriyle görüşmeden ve onlardan birinden Mısırlıların gizli öğretilerini öğrenmeden, Mısırlılara ait her şeyi bildiğini sanmış olsun. Mısırlıların bilgeleri ve cahilleri hakkında söylediğimi İranlılar için de görmek mümkündür: onlarda da, aralarındaki bilginlerin akılla açıklayıp yücelttiği, aralarındaki kalabalığın ve daha yüzeysel olanların ise sembolik olarak yerine getirdiği ayinler vardır. Aynı şeyi Süryaniler, Hintliler ve hem masalları hem yazıları olan bütün milletler için de söylemeli.2.18.6
- Εἶτ ἐπεί φησιν ὁ Κέλσος αὐταῖς λέξεσιν· ‘Εἰ μὲν δὴ θελήσουσιν ἀποκρίνεσθαί μοι, ὡς οὐ διαπειρωμένῳ, πάντα γὰρ οἶδα,’ καὶ τὰ ἑξῆς· λεκτέον δὲ πρὸς τό ‘πάντα γὰρ οἶδα,’ ἀλαζονικώτατα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀποτετολμημένον, ὅτι, εἴπερ ἀνεγνώκει μάλιστα τοὺς προφήτας, ὁμολογουμένων αἰνιγμάτων πεπληρωμένους καὶ λόγων τοῖς πολλοῖς ἀσαφῶν, καὶ εἰ ἐντετεύχει ταῖς εὐαγγελικαῖς παραβολαῖς καὶ τῇ λοιπῇ νόμου καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἱστορίας γραφῇ καὶ ταῖς τῶν ἀποστόλων φωναῖς, καὶ ἀναγνοὺς εὐγνωμόνως ἐβούλετο εἰσελθεῖν εἰς τόν τῶν λέξεων νοῦν, οὐκ ἂν οτως ἐθρασύνετο, οὐδʼ εἶνε· ‘πάντα γὰρ οἶδα.’ ὡς οὐδ᾿ ἡμεῖς οἱ τούτοις ἐνδιατρίψαντες εἴποιμεν ἄν· ‘πάντα γὰρ οἶδαʼ· φίλη γὰρ ἡ ἀλήθεια. οὐδεὶς ἡμῶν ἐρεῖ· πάντα γὰρ οἶδα τὰ Ἐπικούρου· ἢ θαρρήσει ὅτι πάντα οἶδε τὰ Πλάτωνος· τοσούτων οὐσῶν διαφωνιῶν καὶ παρὰ τοῖς διηγουμένοις αὐτά. τίς γὰρ οὕτω θρασὺς εἰπεῖν· πάντα γὰρ οἶδα τά Στωϊκὰ, ἢ πάντα τὰ Περιπατητικά; εἰ μὴ ἂρα τό ‘πάντα γὰρ οἶδαʼ ἀπό τινων ἰδιωτῶν ἀναισθήτων ἀκούσας, οὐκ αἰσθανομένων τῆς ἑαυτῶν ἀμαθίας, ᾠήθη ὡς τοιούτοις διδασκάλοις χρησάμενος πάντα ἐγνωκέναι. δοκεῖ δέ μοι τοιοῦτόν τι πεποιηκέναι, ὡς εἴ τις τῇ Αίγύπτῳ ἐπιδημήσας, ἔνθα οἱ μὲν Αἰγυπτίων σοφοὶ κατὰ τὰ πάτρια γράμματα πολλά φιλοσοφοῦσι περὶ τῶν παρʼ αὐτοῖς νενομισμένων θείων, οἱ δὲ ἰδιῶται μύθους τινὰς ἀκούοντες ὧν τοὺς λόγους οὐκ ἐπίστανται μέγα ἐπʼ αὐτοῖς φρονοῦσιν, ᾤετο πάντα τὰ Aἰγυπτίων ἐγνωκέναι, τοῖς ἰδιώταις αὐτῶν μαθητεύσας καὶ μηδενὶ τῶν ἱερέων συμμίξας μηδʼ ἀπό τινος αὐτῶν τὰ Αἱγυπτίων ἀπόρρητα μαθών. ἃ δʼ εἶπον περὶ Αἰγυπτίων σοφῶν τε καὶ ἰδιωτῶν, δυνατὸν ἰδεῖν καὶ περὶ Περσῶν· παρʼ οἶς εἰσὶ τελεταὶ, πρεσβευόμεναι μὲν λογικῶς ὑπὸ τῶν παρʼ αὐτοῖς λογίων, συμβολικῶς δὲ γινόμεναι ὑπό τῶν παρʼ αὐτοῖς πολλῶν καὶ ἐπιπολαιοτέρων. τὸ δʼ αὐτὸ καὶ περὶ Σύρων καὶ Ἰνδῶν καὶ τῶν ὅσοι καὶ μύθους καὶ γράμματα ἔχουσι λεκτέον.
- Kelsos, Hristiyanların çoğunun "Hayattaki bilgelik kötüdür, akılsızlık ise iyidir" dediğini ileri sürdüğü için şunu söylemeli: Pavlos'ta bulunan, şöyle olan sözün kendisini aktarmayarak Söz'ü iftirayla karalıyor: "Aranızda bu çağda kendini bilge sanan varsa, bilge olmak için akılsız olsun. Çünkü bu dünyanın bilgeliği Tanrı'nın gözünde akılsızlıktır." Demek ki havari "bilgelik Tanrı'nın gözünde akılsızlıktır" diye mutlak olarak değil, "bu dünyanın bilgeliği" diyor. Yine "aranızda kendini bilge sanan varsa, düpedüz akılsız olsun" değil, "bilge olmak için bu çağda akılsız olsun" diyor. Biz de "bu çağın bilgeliği" derken, Kutsal Yazı'ya göre hükümsüz kılınan, yanlış kanaatlere sahip bütün felsefeyi kastediyoruz; akılsızlığın iyi olduğunu da mutlak olarak değil, kişi bu çağ için akılsız olduğunda söylüyoruz. Bu tıpkı şuna benzer: psykhē'nin ölümsüzlüğüne ve onun hakkında söylenen ruh göçü görüşüne inanan Platoncunun akılsızlığı üstlendiğini söyleyebiliriz; bunun, onların bu görüşlere katılmasıyla alay eden Stoacılara göre, Platon'un saçmalarını dile dolayan Peripatetiklere göre ve takdir-i ilahîyi kabul edip evrenin başına bir Tanrı koyanları batıl inançla suçlayan Epikurosçulara göre böyle olduğunu kastederek. Ayrıca Söz'ün hoşuna giden de şudur: öğretilere akıl ve bilgelikle katılmak, salt imanla katılmaktan çok daha üstündür; Söz bunu da, yani salt imanı, insanları büsbütün faydasız bırakmamak için şartlar gereği istemiştir. Bunu İsa'nın gerçek öğrencisi Pavlos şöyle diyerek gösterir: "Tanrı'nın bilgeliği içinde dünya kendi bilgeliğiyle Tanrı'yı tanımadığı için, Tanrı iman edenleri vaazın akılsızlığıyla kurtarmayı uygun gördü." Bununla açıkça gösteriliyor ki Tanrı'nın, Tanrı'nın bilgeliği içinde tanınması gerekirdi. Bu böyle olmadığı için, ikinci olarak Tanrı iman edenleri düpedüz akılsızlıkla değil, vaaz bakımından akılsızlıkla kurtarmayı uygun gördü. Çünkü çarmıha gerilmiş İsa Mesih'in, olduğu gibi vaaz edilmesi vaazın akılsızlığıdır. Bunu fark eden Pavlos da şöyle der: "Biz ise çarmıha gerilmiş Mesih'i duyuruyoruz; bu, Yahudiler için bir tökez taşı, öteki milletler için akılsızlıktır; ama çağrılmış olanlar için, ister Yahudi ister Yunanlı olsun, Mesih Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliğidir."2.18.7
- Ἐπεὶ δʼ ὁ Κέλσος ἔθηκεν ὡς λεγόμενον ὑπὸ πολλῶν χριστιανῶν· ‘Κακὸν μέν γε ἡ ἐν τῷ βίῳ σοφία, ἀγαθὸν δʼ ἡ μωρία·᾿ λεκτέον ὅτι συκοφαντεῖ τὸν λόγον, μὴ ἐκθέμενος αὑτὴν τὴν παρὰ τῷ Παύλῳ κειμένην λέξιν οὔτως ἔχουσαν· Εἴ τις δοκεῖ σοφός εἶναι ἐν ὑμῖν, ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ μωρὸς γενέσθω, ἵνα γένηται σοφός· ἡ γάρ σοφία τοῦ κόσμου τούτου μωρία παρὰ θεῷ ἐστίν. οὐκοῦν ὁ μὲν ἀπόστολός φησιν οὐχ ἀπλῶς Ἡ σοφία μωρία παρὰ θεῷ ἐστίν· ἀλλʼ Ἡ σοφία τοῦ κόσμου τούτου. καὶ πάλιν, οὐκ Εἴ τις δοκεῖ σοφός εἶναι ἐν ὑμῖν, ἁπαξαπλῶς μωρός γενέσθω· ἀλλʼ Ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ μωρός γενέσθω, ἵνα γένηται σοφός. σοφίαν οὖν τούτου τοῦ αἰῶνος λέγομεν τὴν κατὰ τὰς γραφάς καταργουμένην πᾶσαν ψευδοδοξοῦσαν φιλοσοφίαν· καὶ μωρίαν λέγομεν ἀγαθὸν, οὐκ ἀπολελυμένως, ἀλλʼ ὅτε τις τῷ αἰῶνι τούτῳ γίνεται μωρός· ὡς εἰ λέγοιμεν καὶ τὸν Πλατωνικὸν, πιστεύοντα τῇ ἀθανασίᾳ τῆς ψυχῆς καὶ τοῖς περὶ αὐτῆς λεγομένοις περὶ μετενσωματώσεως, μυρίαν ἀνειληφέναι, ὡς πρὸς τοὺς Στωῖκοὺς διασύροντας τὴν τούτων συγκατάθεσιν· καὶ ὡς πρός Περιπατητικοὺς θρυλοῦντας τὰ Πλάτωνος τερετίσματα· καὶ ὡς πρὸς Ἐπικουρείους δεισιδαιμονίαν ἐγκαλοῦντας τοῖς εἰσάγουσι πρόνοιαν καὶ θεὸν ἐφιστᾶσι τοῖς ὅλοις. ἔτι δὲ ὅτι καὶ κατὰ τό τῷ λόγῳ ἀρέσκον πολλῷ διαφέρει μετὰ λόγου καὶ σοφίας συγκατατίθεσθαι τοῖς δόγμασιν ἠπερ μετὰ φιλῆς τῆς πίστεως· καὶ ὅτι κατὰ περίστασιν καὶ τοῦτʼ ἐβουλήθη ὁ λόγος, ἱνα μὴ πάντη ἀνωφελεῖς ἐάσῃ τοὺς ἀνθρώπους· δηλοῖ ὁ τοῦ Ἰησοῦ γνήσιος μαθητὴς Παῦλος, εἰπών· Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ οὐκ ἔγνω ὀ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τόν θεόν, εὐδόκησεν ὁ θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύοντας. σαφῶς οὖν διὰ τούτων δηλοῦται ὅτι ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ ἐχρῆν γιγνώσκεσθαι τὸν θεόν. καὶ ἐπεὶ μὴ τοῦτο γεγένηται οὕτως, δεύτερον εὐδόκησεν ὁ θεὸς σῶσαι τοὺς πιστεύοντας οὐχ ἀπαξαπλῶς διὰ μωρίας, ἀλλὰ διὰ μωρίας ὅσον ἐπὶ κηρύγματι. αὐτόθεν γὰρ κηρυσσόμενος Ἰησοῦς Χριστός ἐσταυραμένος μωρία ἐστὶ κηρύγματος· ὡς καὶ ὁ συναισθόμενος αὐτοῦ λέγει Παῦλος ἐν τῷ· Ἡμεῖς δὲ κηρύσσομεν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐσταυρωμένον, Ἰουδαίοις μὲν σκάνδαλον ἔθυεσι δὲ μωρίαν· αὐτοῖς δὲ τοῖς κλητοῖς, Ἰουδαίοις τε καὶ Ἕλλησι, Χριστὸν θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν.
Aynı birinci kitabın sonuna doğru da, terbiye görmüş hiçbir bilgenin İsa'ya öğrenci olmadığı iddiası hakkında şunları söyler:
- İsa'nın havarileriyle ilgili şeyleri akıllıca ve insafla inceleyebilenler için açıktır ki bu kişiler Hristiyanlığı ilahî bir güçle öğretiyor ve insanları Tanrı'nın sözüne çekmeyi başarıyorlardı. Çünkü dinleyenleri çeken şey, onlardaki konuşma gücü ve Yunanlıların diyalektik ve hitabet sanatlarına göre bir anlatım düzeni değildi. Bana öyle geliyor ki İsa, kalabalıkların kanısına göre bilge olan, kalabalıkların hoşuna gidecek şekilde düşünüp konuşmaya yetenekli bazı kişileri seçip onları öğretisinin hizmetkârları olarak kullansaydı, bir okulun başındaki filozoflarınkine benzer bir yolla vaaz ettiğinden pek haklı olarak şüphelenilirdi. O zaman Söz'ün ilahî olduğuna dair vaat de artık görünmezdi; çünkü söz ve vaaz, üslupta ve kelimelerin düzenlenişinde bulunan bilgeliğin ikna gücüne dayanırdı. İman da, dünyadaki filozofların öğretilerine duyulan iman gibi, insan bilgeliğine dayanırdı, Tanrı'nın gücüne değil. Ama şimdi, İncil'in onlar hakkında yazdığı gibi, ilk harfleri bile öğrenmemiş balıkçıları ve vergicileri, ki Kelsos da cahillikleri konusunda doğru söyledikleri için bu noktada onlara inanmıştır, yalnız Yahudilerle İsa'ya iman hakkında cesaretle konuşurken değil, öteki milletler arasında da onu vaaz edip başarıya ulaşırken gören kim, inandırma güçlerinin nereden geldiğini araştırmaz? Çünkü bu, kalabalıkların bildiği türden bir güç değildi. Kim İsa'nın "Ardımdan gelin, sizi insan tutan balıkçılar yapacağım" sözünü havarilerinde ilahî bir güçle gerçekleştirdiğini söylemez? Pavlos da bu gücü ortaya koyarak, yukarıda da söylediğimiz gibi, şöyle der: "Sözüm ve vaazım insan bilgeliğinin ikna edici sözlerine değil, Ruh'un ve gücün ispatına dayanıyordu; ta ki imanınız insan bilgeliğine değil, Tanrı'nın gücüne dayansın." Çünkü peygamberlerde söylenenlere göre, ki onlar Müjde'nin vaaz edilmesi hakkında önceden bilerek haber verirler, "Rab müjde verenlere büyük bir güçle söz verdi; güçlerin Kralı sevgilinin Kralıdır." Ta ki "Sözü hızla koşacak" diyen peygamberlik de gerçekleşsin. Gerçekten de görüyoruz ki İsa'nın havarilerinin "sesi bütün yeryüzüne, sözleri dünyanın uçlarına kadar yayıldı." Bu yüzden, güçle bildirilen sözü dinleyenler güçle dolarlar; bu gücü de hem tavırlarıyla hem hayatlarıyla hem de hakikat uğruna ölüme kadar mücadele etmeleriyle gösterirler. İsa aracılığıyla Tanrı'ya iman ettiklerini ileri sürseler de, ilahî bir güce sahip olmayıp Tanrı'nın sözüne yaklaşmış gibi görünenler ise içi boş kimselerdir. Yukarıda Kurtarıcı'nın söylediği bir İncil sözünü anmış olsam da, şimdi de yeri gelmişken onu kullanacağım; hem Kurtarıcımızın Müjde'nin vaaz edilmesi hakkındaki öngörüsünün pek ilahî bir şekilde gösterildiğini, hem de Söz'ün gücünün hocalar olmadan, ilahî bir güçle birlikte gelen ikna sayesinde iman edenlere galip geldiğini ortaya koyarak. İsa şöyle der: "Ürün bol, ama işçi az. Bu yüzden ürünün sahibi olan Rab'be yalvarın ki ürününü kaldırmak için işçi göndersin."2.18.8
Kαὶ πρὸU+03F2 τῷ τέλει τοῆ αὐτοῦ πρώτογ τόμου, περ το μηδἐνα U+03F2οφὀν πεπαιαευμένον μεμαθητεῦU+03F2θαι τῷ ἸηU+03F2οῦ,, ταῦτα· 8. Ὅτι τοῖς δυναμένοις φρονίμως καὶ εὐγνωμόνως ἐξετάζειν τὰ περὶ τοὺς ἀποστόλους τοῦ Ἰησοῦ φαίνεται, ὅτι δυνάμει θεία ἐδίδασκον οὗτοι τὸν χριστιανισμὸν καὶ ἐπετύγχανον ὑπάγοντες ἀνθρώπους τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ. οὐ γὰρ ἡ εἰς τὸ λέγειν δύναμις καὶ τάξις ἐπαγγελίας, κατὰ τὰς Ἐλλήνων διαλεκτικὰς ῥητορικάς τέχνας, ἦν ἐν αὐτοῖς ὑπαγομένη τοὺς ἀκούοντας. δοκεῖ δέ μοι, ὅτι σοφοὺς μέν τινας ὡς πρὸς τὴν τῶν πολλῶν ὑπόληψιν καὶ ἱκανοὺς πρὸς τὸ νοεῖν ἀρεσκόντως πλήθεσι καὶ λέγειν ἐπιλεξάμενος, καὶ χρησάμενος αὐτοῖς διακόνοις τῆς διδασκαλίας, ὁ Ἰησοῦς εὐλογώτατʼ ἄν ὑπενοήθη ὁμοίᾳ φιλοσόφοις κεκηρύχθαι ἀγωγῇ αἱρέσεώ τινος προϊσταμένοις· καὶ οὐκέτι ἂν ἡ περὶ τοῦ θεῖον εἶναι τὸν λόγον ἐπαγγελία ἀνεφαίνετο· ἅτε τοῦ λόγου ὄντος καὶ τοῦ κηρύγματος ἐν πειθοῖς τῆς ἐν φράσει καὶ συνθέσει τῶν λέξεων σοφίας· καὶ ἦν ἂν ἡ πίστις, ὁμοίως τῇ τῶν τοῦ κόσμου φιλοσόφων περὶ τῶν δογμάτων πίστει, ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων καὶ οὐκ ἐν δυνάμει θεοῦ. νυνὶ δὲ τίς βλέπων ἁλιεῖς καὶ τελώνας, μηδὲ τά πρῶτα γράμματα μεμαθηκότας (ὡς τὸ εὐαγγέλιον ἀναγράφει περὶ αὐτῶν, καὶ ὁ Κέλσος κατὰ ταῦτα πεπίστευκεν αὐτοῖς, ἀληθεύουσι περὶ τῆς ἰδιωτείας αὐτῶν), τεθαρρηκότως οὐ μόνον Ἰουδαίοις ὁμιλοῦντας περὶ τῆς εἰς τόν Ἰησοῦν πίστεως, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι κηρύσσοντας αὐτὸν καὶ ἀνύοντας, οὐκ ἂν ζητήσαι πόθεν ἦν αὐτοῖς δύναμις πιστική; οὐ γὰρ ἡ νενομισμένη τοῖς πολλοῖς. καὶ τίς οὐκ ἄν λέγοι ὅτι τό· Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων· δυνάμει τινὶ θεία ἐν τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ ἐπλήρωσεν ὁ Ἰησοῦς; ἥντινα καὶ ὁ Παῦλος παριστὰς, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, φησί· Καὶ ὁ λόγος μου καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις, ἀλλʼ ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως· ἵνα ἡ πίστις ἡμῶν μὴ ἢ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, ἀλλʼ ἐν δυνάμει θεοῦ· κατὰ γὰρ τὰ εἰρημένα ἐν τοῖς προφήταις, προγνωστικῶς ἀπαγγέλλουσι περὶ τῆς κηρύξεως τοῦ εὐαγγελίου· Κύριος ἔδωκε ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ, ὁ βασιλεὺς τῶν δυνάμεων τοῦ ἀγαπητοῦ· ἵνα καὶ ἠ λέγουσα προφητείω· Ἕως τάχους δραμεῖται ὁ λόγος αὐτοῦ· πληρωθῇ. καὶ βλέπομέν γε, ὅτι Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ τῶν ἀποστόλων Ἰησοῦ φθόγγος, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν. διὰ τοῦτο δυνάμεως μὲν πληροῦνται οἱ λόγου τοῦ μετὰ δυνάμεως ἀπαγγελλομένου ἀκούοντες, ἣν ἐπιδείκνυνται τῇ τε διαθέσει καὶ τῷ βίῳ καὶ τῷ ἔως θανάτου ἀγωνίζεσθαι περὶ τῆς ἀληθείας· διάκενοι δέ τινές εἰσι, κἂν ἐπαγγέλλωνται πιστεύειν τῷ θεῷ διὰ τοῦ Ἰησοῦ, οἱ μὴ δύναμιν θείαν ἔχοντες προσάγεσθαι δοκοῦντες τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ. εἰ καὶ ἀνωτέρω δʼ ἐμνήσθην εὐαγγελικοῦ ῥητοῦ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος εἰρημένου, οὐδὲν ἡττον καὶ νῦν αὐτῷ κατά καιρὸν χρήσομαι, παριστάς καὶ τὴυ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν περὶ τῆς τοῦ εὐαγγελίου κηρύξεως πρόγνωσιν θειότατα δηλουμένην, καὶ τὴν τοῦ λόγου ἰσχν χωρὶς διδασκάλων κρατοῦσαν τῶν πιστευόντων τῇ μετά δυνάμεως θείας πειθοῖ. φησὶ δὴ ὁ Ἰησοῦς· Ὁ μὲν θερισμός πολὺς, οἱ δὲ ἐργάται ὀλίγοι· δεήθητε οὖυ τοῦ κυρίου τοῦ θερισμοῦ, ὅπως ἐκβάλῃ ἐργάτας εἰς τὸν θερισμὸν αὐτοῦ.
- Kelsos, İsa'nın havarilerine vergiciler ve son derece kötü gemiciler diyerek onları kötü şöhretli insanlar diye de nitelediği için, bunun hakkında da şunu söyleyeceğiz: Söz'ü suçlamak için yazılanlara istediği yerde inanıyor, aynı kitaplarda bildirilen ve kendini gösteren Tanrılığı kabul etmemek için de İncillere inanmıyor gibi görünür. Oysa yazanların hakikat sevgisini, daha kötü şeyleri bile kayda geçirmelerinden görüp daha ilahî şeyler hakkında da onlara inanması gerekirdi. Barnabas'ın genel mektubunda, ki Kelsos havarilerin kötü şöhretli ve son derece kötü olduğunu belki oradan alarak söylemiştir, şöyle yazılıdır: "İsa kendi havarilerini, her türlü kanunsuzluktan daha kanunsuz olanlardan seçti." Luka'ya göre İncil'de de Petrus İsa'ya şöyle der: "Benden uzaklaş, ya Rab, çünkü ben günahkâr bir adamım." Sonradan İsa'nın havarisi olan Pavlos da Timoteos'a mektubunda şöyle der: "Şu söz güvenilirdir: İsa Mesih dünyaya günahkârları kurtarmak için geldi; ben de onların ilkiyim." Öyleyse İsa'nın, psykhē'ler için ne büyük bir hekimliğe sahip olduğunu insan soyuna göstermek isteyerek kötü şöhretli ve son derece kötü olanları seçmesinde, onları kendileri aracılığıyla Mesih'in Müjdesi'ne yaklaştırılanlara en arı ahlakın örneği olacak kadar ilerletmesinde ne tuhaflık var?2.18.9
- Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐπιρρήτους εἶπεν ἀνθρόπους, τελώνας καὶ ναύτας πονηροτάτους λέγων ὁ Κέλσος τοὺς ἀποστόλους Ἰησοῦ· καὶ περὶ τούτου φήσομεν ὅτι ἔοικεν, ἵνα μὲν ἐγκαλέσῃ τῷ λόγῳ, πιστεύειν ὅπου θέλει τοῖς γιγραμμένοις· ἵνα δὲ τὴν ἐμφαινομένην θειότητα ἐν τοῖς αὐτοῖς βιβλίοις ἀπαγγελλομένην μή παραδέξηται, ἀπιστεῖν τοῖς εὐαγγελίοις· δέου τὸ φιλάληθες ἰδόντα τῶν γραψάντων ἐκ τῆς περὶ τῶν χειρόνων ἀναγραφῆς πιστεῦσαι καὶ περὶ τῶν θειοτέρων. γέγραπται δὴ ἐν τῇ Βαρνάβα καθολικῇ ἐπιστολῇ, ὅθεν ὁ Κέλσος λαβὼν τάχα εἶπεν εἶναι ἐπιρρήτους καὶ πονηροτάτους τοὺς ἀποστόλους, ὅτι Ἐξελέξατο τοὺς ἰδίους ἀποστόλους Ἰησοῦς, ὄντας ὑπὲρ πᾶσαν ἀνομίαν ἀνομωτέρους. καὶ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ δὲ τῷ κατὰ Λουκᾶν φησὶ πρός τὸν Ἰησοῦν ὁ Πέτρος· Ἔξελθε ἀπʼ ἐμοῦ, ὅτι ἀνὴρ ἁμαρτωλός εἰμι, κύριε. ἀλλά καὶ ὁ Παῦλος ἐν τῇ πρός Τιμόθεόν φησι, καὶ αὐτός ὕστερον ἀπόστολος Ἰησοῦ γενόμενος, ὅτι Πιστὸς ὁ λόγος, ὅτι Ἰησοῦς Χριστὸς ἦλθεν εἰς τόν κόσμον ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτός εἰμι ἐγὡ. τί οὖν ἄτοπον, βουλόμενον παραστῆσαι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων τὸν Ἲησοῦν ὁπηλίκην ἔχει ψυχῶν ἰατρικήν, τοὺς ἐπιρρήτους καὶ πονηροτάτους ἐπιλέξασθαι, καὶ τούτους προαγαγεῖν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστʼ αὐτοὺς παράδειγμα εἶναι ἤθους καθαρωτάτου τοῖς δι᾿ αὐτῶν προσαγομένοις τῷ Χριστοῦ εὐαγγελίῳ;
- Değişmiş olanları önceki hayatları yüzünden ayıplayacaksak, felsefe yapmış olan Phaidon'u da suçlamanın vakti gelmiştir; çünkü tarihin anlattığına göre Sokrates onu bir genelevden alıp felsefe okuluna götürmüştü. Ksenokrates'in halefi Polemon'un sefahatini de felsefeye kusur diye yükleyeceğiz; oysa orada da felsefenin şu yanını takdir etmek gerekirdi: ikna eden kişilerdeki söz, bu kadar büyük kötülüklere önceden saplanmış olanları onlardan uzaklaştırabilmiştir. Yunanlılar arasında sefih ve son derece kötü bir hayattan dönüp felsefe yapmış bir Phaidon, ikincisi var mı bilmiyorum, bir de Polemon vardır. İsa'nın yanında ise yalnız o zamanki on iki kişi değil, her zaman ve kat kat daha fazlası vardır; bunlar itidalli insanlardan oluşan bir koro hâline gelip önceki hayatları hakkında şöyle derler: "Bir zamanlar biz de akılsız, söz dinlemez, yoldan sapmış, türlü arzulara ve hazlara köle olmuş, kötülük ve kıskançlık içinde yaşayan, nefret edilen ve birbirinden nefret eden kişilerdik. Ama Kurtarıcımız Tanrı'nın iyiliği ve insan sevgisi göründüğünde," yeniden doğuşun yıkanmasıyla ve üzerimize döktüğü Ruh'un yenilemesiyle böyle olduk. Çünkü "Tanrı sözünü gönderdi, onları iyileştirdi, onları yıkımlarından kurtardı"; mezmurlarda peygamberlik eden böyle öğretti. Söylenenlere şunu da ekleyebilirim: Khrysippos hâllerin tedavisine dair kitabında, insanlardaki psykhē hâllerini bastırmak için, hakikate uygun öğretinin hangisi olduğunu dikkate almadan, hâllere önceden yakalanmış olanları farklı okulların görüşlerine göre tedavi etmeye çalışır. Şöyle der: haz gaye olsa bile hâller şöyle tedavi edilmelidir; iyilerin üç cinsi olsa bile, yine bu görüşe göre hâllere yakalanmış olanlar onlardan şöyle kurtarılmalıdır. Hristiyanlığı suçlayanlar ise Söz vesilesiyle ne çok kişinin hâllerinin, ne çok kişinin kötülük selinin bastırıldığını, ne çok kişinin vahşi huyunun yumuşadığını görmezler. Oysa onlar, insanları yeni bir yöntemle pek çok kötülükten kurtardığı için, Söz'e topluma yaptığı hizmetten dolayı şükran borçlu olduklarını kabul etmeli ve ona, hakikat bakımından olmasa bile, insan soyuna sağladığı fayda bakımından tanıklık etmeliydiler.2.18.10
- Εἰ δʼ ἐπὶ τῷ προτέρῳ βίῳ ὀνειδίζειν μέλλοιμεν τοῖς μεταβαλοῦσιν, ὥρα καὶ Φαίδωνος ἡμᾶς κατηγορεῖν καὶ φιλοσοφήσαντος, ἐπεὶ, ὡς ἡ ἱστορία φησὶν, ἀπὸ οἰκήματος στέγους αὐτὸν μετήγαγεν εἰς φιλόσοφον διατριβήν ὁ Σωκράτης. ἀλλὰ καὶ τὴν Πολέμωνος ἀσωτίαν, τοῦ διαδεξαμένου Ξενοκράτην, ὀυειδίσομεν φιλοσοφίᾳ· δέον κἀκεῖ τοῦτʼ αὐτῆς ἀποδέξασθαι, ὅτι δεδύνηται ὁ ἐν τοῖς πείσασι λόγος ἀπὸ τηλικούτων μεταστῆσαι κακῶν τοὺς προκατειλημμένους ἐν αὐτοῖς. καὶ παρὰ μὲν τοῖς Ἔλλησιν εἶς τις Φαίδων, καὶ οὐκ οἶδα εἰ δεύτερος, καὶ εἶς Πολέμων, μεταβαλόντες ἀπὸ ἀσώτου καὶ μοχθηροτάτου βίου ἐφιλοσόφησαν· παρὰ δὲ τῷ Ἰησοῦ οὐ μόνοι τότε οἱ δώδεκα, ἀλλʼ ἀεὶ καὶ πολλαπλασίους, οἵτινες γενόμενοι σωφρόνων χορός λέγουσι περὶ τῶν προτέρων· Ἠμεν γάρ ποτε καὶ ἡμεῖς ἀνόητοι, ἀπειθεῖς, πλανώμενοι, δουλεύοντες ἐπιθυμίαις καὶ ἡδοναῖς ποικίλαις, ἐν κακίᾳ καὶ φθόνῳ διάγοντες, στυγητοὶ, μισοῦντες ἀλλήλους. ὅτε δʼ ἡ χρηστότης καὶ ἠ φιλανθρωπία ἐπεφάνη τοῦ σωτῆρος ἡμῶν θεοῦ, διἀ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως πνεύματος, οὖ ἐξέχεεν ἐφʼ ἡμᾶς, τοιοίδε γεγόναμεν. Ἐξαπέστειλε γάρ ὁ θεός τὸυ λόγον αὐτοῦ, καὶ ἰάσατο αὑτοὺς, καὶ ἐρρύσατο αὑτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν· ὡς ὁ ἐν ψαλμοῖς προφητεύσας ἐδίδαξε. καὶ ταῦτα δʼ ἂυ προσθείην τοῖς λεγομένοις, ὅτι Χρύσιππος, ἐν τῷ περὶ παθῶν θεραπευτικῷ, πειρᾶται ὑπὲρ τοῦ καταστεῖλαι τὰ ἐν ἀνθρώποις πάθη τῶν ψυχῶν, μὴ προσποιησάμενος ποῖόν τι τῆς ἀληθείας ἐστὶ δόγμα, θεραπεύειν κατὰ τὰς διαφόρους αἱρέσεις τοὺς ἐν τοῖς πάθεσι προκατειλημμένους, καί φησιν ὅτι, κἂν ἡδονὴ τέλος ἦ, οὑτωσὶ θεραπευτέον τὰ πάθη· κἀν τρία γένη τῶν ἀγαθῶν, οὐδὲν ἧττον κατὰ τὸν λόγον τοῦτον τῶν παθῶν οὕτως ἀπαλλακτέον τοὺς ἐνεχομένους αὐτοῖς. οἱ δὲ κατήγοροι τοῦ χριστιανισμοῦ οὐχ ὁρῶσιν ὅσων πάθη καὶ ὅσων χύσις κακίας καταστέλλεται, καὶ ὅσων ἄγρια ἤθη ἡμεροῦται προφάσει τοῦ λόγου· ᾧ ἔδει αὐτοὺς ἐντυχόντας τῷ κοινωνικῷ χάριτας ὁμολογεῖν, καινῇ μεθόδῳ πολλῶν κακῶν μεταστήσαντι τοὺς ἀνθρώπους· καὶ μαρτυρεῖν γε αὐτῷ, εἰ καὶ μὴ ἀλήθειαν, ἀλλὰ τὸ λυσιτελὲς τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει.
- İsa öğrencilerine düşüncesizce davranmamayı öğreterek onlara şöyle diyordu: "Sizi bu şehirde kovalarlarsa öbürüne kaçın; öbüründe de kovalarlarsa yine başka birine kaçın." Bunu öğretirken onlara, tehlikelerin üzerine rastgele, zamansız ve akılsızca atılmamayı gözeten dengeli bir hayatın örneği oluyordu. Kelsos bunu da kötü niyetle çarpıtıp karalar; eserindeki Yahudi İsa'ya şöyle der: "Öğrencilerinle birlikte oradan oraya kaçıp duruyorsun."2.18.11
- Ἐπεὶ δὲ μὴ προπετεῖς διδάσκων τοὺς μαθητὰς ὀ Ἰησοῦς ἔλεγεν αὐτοῖς τό· Ἐὰν διώκωσιν ὑμᾶς ἐν τῇ πόλει ταύτῃ, φεύγετε εἰς τὴν ἑτέραν· κἂν ἐν τῇ ἑτέρᾳ διώκωσι, πάλιν φεύγετε εἰς τὴν ἄλλην· καὶ διδάσκων παράδειγμα αὐτοῖς ἐγίνετο εὐσταθοῦς βίου, οἰκονομοῦντος μὴ εἰκῆ μηδὲ ἀκαίρως καὶ ἀλόγως ὁμόσε χωρεῖν τοῖς κινδύνοις· τοῦτο πάλιν κακουργῶν ὁ Κέλσος διαβάλλει, καί φησι πρός τὸν Ἰησοῦν ὁ παρʼ αὐτῷ Ἰουδαῖος ὅτι ‘Μετὰ τῶν μαθητῶν τῇδε κἀκεῖσε ἀποδιδράσκεις.
- "Daha bebekken boğazlanmayasın diye neden Mısır'a götürülmen gerekiyordu? Çünkü bir tanrının ölümden korkması akla yatkın değildi," vesaire. Biz ise, kendisindeki Tanrılık hakkında "Yol, hakikat ve hayat benim" ve buna benzer sözler söyleyen, insan bedeninde bulunduğu hakkında da "Şimdi ise size hakikati söylemiş bir insan olan beni öldürmeye çalışıyorsunuz" diyen İsa'nın kendisine inanarak, onun bileşik bir varlık olduğunu söylüyoruz. Bir insan olarak hayata gelişini gözeten kişinin, ölümle sonuçlanacak tehlikenin üzerine zamansızca atılmaması gerekiyordu. Aynı şekilde, ilahî bir melek tarafından yönlendirilen kendisini yetiştirenler tarafından götürülmesi de gerekiyordu.2.18.12
- ‘Tί δὲ καί σε νήπιον ἔτι ἐχρῆν εἰς Αἴγυπτον ἐκκομίζεσθαι, μή ἀποσφαγῇς; θεὸν γὰρ οὐκ εἰκός ἦν περὶ θανάτου δεδιέναι,’ καὶ τὰ ἐξῆς. ἡμεῖς δ᾿ αὐτῷ πιστεύοντες Ἰησοῦ περὶ μὲν τῆς ἐν αὐτῷ θειότητος λέγοντι· Ἐγώ εἰμι ἠ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή· καὶ εἴ τι τούτοις παραπλήσιον· περὶ δὲ τοῦ, ὅτι ἐν ἀνθρωπίνῳ σώματι ἦν, ταῦτα φάσκοντι· Νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι, ἄνθρωπον ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα· σύνθετόν τι χρῆμά φαμεν αὐτὸν γεγονέναι. καὶ ἐχρῆν τόν προνοούμενον τῆς ὡς ἀνθρώπου ἑαυτοῦ εἰς τὸν βίον ἐπιδημίας μή ἀκαίρως ὁμόσε χωρεῖν τῷ ἕως θανάτου κινδύνῳ. οὕτως δὲ ἔδει αὐτὸν καὶ ὑπὸ τῶν ἀνατρεφόντων ἄγεσθαι, ὑπὸ θείου ἀγγέλου οἰκονομουμένων.
- Bir kez insan olmuş olanın tehlikelerden kaçınmak için insanca bir yolla yönlendirilmesinde ne tuhaflık var? Bu, başka türlü olmasının imkânsız olmasından değil, İsa'nın kurtuluşu için mümkün olanın bir yol ve düzen içinde yönetilmesi gerektiğindendir. Gerçekten de çocuk İsa'nın Herodes'in tuzağından kaçması ve onu yetiştirenlerle birlikte, tuzak kuran ölünceye kadar Mısır'a gitmesi daha iyiydi; İsa'yı gözeten takdir-i ilahînin çocuğu öldürmek isteyen Herodes'in özgür iradesini engellemesinden, ya da şairlerin sözünü ettiği Hades'in başlığını veya ona benzer bir şeyi İsa'nın etrafına koymasından, ya da onu öldürmeye gelenleri Sodom'dakiler gibi çarpmasından daha iyiydi. Çünkü ona yapılan yardımın büsbütün olağanüstü ve fazlasıyla göze batan bir şey olması, onun, Tanrı'nın tanıklık ettiği bir insan olarak, görünen insanda daha ilahî bir şey taşıdığını öğretme isteğine yararlı olmazdı. Bu ilahî şey, asıl anlamıyla Tanrı'nın oğlu, Tanrı Söz, Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği, Mesih denendi. Ama insan olmuş İsa'nın bileşikliğini ve hangi unsurlardan oluştuğunu anlatmanın şimdi sırası değil; bu konuda iman edenler için, deyim yerindeyse, kendine has bir araştırma vardır.2.18.13
- Τί οὖν ἄτοπον τὸν ἅπαξ ἐνανθρωπήσαντα καὶ κατʼ ἀνθρωπίνην ἀγωγὴν οἰκονομεῖσθαι πρός τὸ ἐκκλίνειν κινδύνους, οὐ τῷ ἄλλως ἀδύνατον εἶναι τοιοῦτον γενέσθαι, ἀλλὰ τῷ δεῖν τὸ ἐγχωροῦν ὀδῷ καὶ τάξει περὶ τῆς σωτηρίας τοῦ Ἰησοῦ ὡκονομῆσθαι; καὶ βέλτιόν γε ἦν ὑπεκστῆναι τὸ παιδίον Ἰησοῦν τῆς Ἡρώδου ἐπιβουλῆς, καὶ ἀποδημῆσαι μετὰ τῶν τρεφόντων αὐτὸ εἰς Αἴγυπτον ἕως τῆς τελευτῆς τοῦ ἐπιβουλεύοντος· ἢ τὴν περὶ τοῦ Ἰησοῦ πρόνοιαν κωλύειν τὸ ἐφʼ ἡμῖν Ἡρώδου ἀναιρεῖν τὸ παιδίον θέλοντος, ἢ τὴν λεγομένην παρὰ τοῖς ποιηταῖς Ἅιδος κυνέην ἤ τι παραπλήσιον ποιεῖν εἶναι περὶ τὸν Ἰησοῦν, ἢ πατάξαι ὁμοίως τοῖς ἐν Σοδόμοις τοὺς ἥκοντας ἐπὶ τὴν ἀναίρεσιν αὐτοῦ. τὸ γὰρ πάνυ παράδοξον τῆς ἐπʼ αὐτὸν βοηθείας, καὶ ἐπὶ πλέον ἐμφανὲς, οὐκ ἦν χρήσιμον τῷ βούλεσθαι αὐτὸν διδάξαι ὡς ἄνθρωπον μαρτυρούμενον ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἔχειν τι θειότερον ἐν τῷ βλεπομένῳ ἀνθρώπῳ· ὅπερ ἦν ὁ κυρίως υἱὸς θεοῦ, θεός λόγος, θεοῦ δύναμις καὶ θεοῦ σοφία, ὁ καλούμενος Χριστός. οὐ καιρὸς δὲ νῦν τὰ περὶ τοῦ συυθέτου, καὶ ἐξ ὧν συνέκειτο ἐνανθρωπήσας Ἰησοῦς, διηγήσασθαι· οὔσης τινὸς καὶ, ἴνʼ οὕτως ὀνομάσω, οἰκείας ζητήσεως τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸν τόπον.
- Kelsos'un İsa'ya ve öğrencilerine karşı karalamasına konu ettiği davranışın bir benzerinin Aristoteles hakkında da anlatıldığını söyleyeceğiz. Aristoteles, Atinalıların dinsizce saydığı bazı felsefi öğretileri yüzünden kendisine karşı dinsizlik suçundan bir mahkeme kurulmak üzere olduğunu görünce Atina'dan ayrılmış, derslerini Khalkis'te sürdürmüştü. Öğrencilerine de şöyle diyerek kendini savunmuştu: "Atina'dan gidelim; Atinalılara Sokrates'e karşı işledikleri suça benzer ikinci bir suçu üstlenmeleri için bahane vermeyelim, felsefeye karşı ikinci kez dinsizlik etmesinler."2.18.14
- Ὅμοιον δὲ πεποίηται κατὰ Ἰησοῦ καὶ τῶν μαθητῶν διαβολῇ φήσομεν εἶναι καὶ τό περὶ Ἀριστοτέλους ἱστορούμενον· οὗτος γὰρ ἰδὼν συγκροτεῖσθαι μέλλον κατʼ αὐτοῦ δικαστήριον ὡς κατὰ ἀσεβοῦς, διά τινα δόγματα τῆς φιλοσοφίας αὐτοῦ ἂ ἐνόμισαν εἶναι ἀσεβῆ Ἀθηναῖοι, ἀναχωρήσας ἀπὸ τῶν Ἀθηνῶν ἐν Χαλκίδι τὰς διατριβὰς ἐποιήσατο, ἀπολογησάμενος τοῖς γνωρίμοις καὶ εἰπών· Ἀπίωμεν ἀπὸ τῶν Ἀθηνῶν, ἵνα μὴ πρόφασιν δῶμεν Ἀθηναίοις τοῦ δεύτερον ἄγος ἀναλαβεῖν παραπλήσιον τῷ κατὰ Σωκράτους, καὶ ἵνα μὴ δεύτερον εἰς φιλοσοφίαν ἀσεβήσωσιν.
Kelsos'a karşı aynı eserin üçüncü kitabında da şunları söyler:
- Bunun ardından Kelsos, Hristiyan sayılan pek az kişinin İsa'nın öğretisine aykırı olarak söylediği şeyleri, ki bunlar onun sandığı gibi daha akıllı olanlar değil en cahil olanlardır, aktararak onların şöyle şeyler buyurduğunu söyler: "Terbiye görmüş hiç kimse, bilge hiç kimse, akıllı hiç kimse yaklaşmasın; çünkü bunlar bizde kötü sayılır. Ama cahil olan, anlayışsız olan, terbiye görmemiş olan, bebek gibi olan varsa, gönül rahatlığıyla gelsin." Böylelerinin kendi tanrılarına layık olduğunu açıkça kabul ettiklerine göre, yalnız aptalları, soysuzları, duygusuzları, köleleri, kadıncıkları ve çocukları ikna etmek istedikleri ve ancak onları ikna edebildikleri açıktır. Buna da şunu söylüyoruz: İsa itidal hakkında öğretip "Bir kadına arzuyla bakan her erkek, yüreğinde onunla zina etmiş olur" derken, biri bu kadar çok kişiden Hristiyan sayılan birkaçının ölçüsüzce yaşadığını görseydi, İsa'nın öğretisine aykırı yaşadıkları için onları suçlamakta pek haklı olurdu; ama onlara karşı yönelttiği suçlamayı Söz'e yüklemesi son derece akılsızca olurdu. İşte bunun gibi, Hristiyanların öğretisinin bilgeliğe her şeyden az çağırmadığı görülüyorsa, suçlanması gerekenler kendi cahilliklerini savunanlar olacaktır. Ama onlar da Kelsos'un yazdığı şeyleri söylemezler; çünkü cahil ve bilgisiz olsalar bile bu kadar utanmazca konuşmazlar; ancak çok daha önemsiz olan ve bilgelikle uğraşmaktan alıkoyan başka şeyler söylerler.2.18.15
καὶ ἐν τῶ τρίτῳ τόμῳ τῆU+03F2 αὐτῆU+03F2 κατα᾿ κἑλU+03F2ογ πραγματείαU+03F2 ταδε φηU+03F2ίν· 15. Εἶθ᾿ ἐξῆς τούτοις ὁ Κέλσος τὰ ὑπὸ ὀλίγων πάνυ παρὰ τὴν διδασκαλίαν Ἰησοῦ λεγόμενα νομιζομένων χρι· στιανῶν, οὐ φρονιμωτέρων (ὡς οἴεται) ἀλλʼ ἀμαθεστάτων, φέρων, φησὶ τοιαῦτα ὑπʼ αὐτῶν προστάσσεσθαι· Μηδεὶς προσίτω πεπαιδευμένος, μηδεὶς σοφός, μηδεὶς φρόνιμος· κακὰ γὰρ ταῦτα νομίζεται παρʼ ἡμῖν· ἀλλʼ εἴ τις ἀμαθὴς, εἴ τις ἀνόητος, εἴ τις ἀπαίδευτος, εἴ τις νήπιος, θαρρῶν ἡκέτω. τούτους γὰ ἀξίους εἶναι τοῦ σφετέρου θεοῦ αὐτόθεν ὁμολογοῦντες, δῆλοί εἰσιν ὅτι μόνους τοὺς ἠλιθίους καὶ ἀγεννεῖς καὶ ἀναισθήτους καὶ ἀνδράποδα καὶ γύναια καὶ παιδάρια πείθειν ἐθέλουσί τε καὶ δύνανται. καὶ πρός ταῦτα δέ φαμεν ὅτι, ὥσπερ εἶ τις, τοῦ Ἰησοῦ διδάσκοντος τὰ περὶ σωφροσύνης καὶ λέγοντος· Ὅς ἐὰν ἐμβλέψῃ γυναικὶ πρὸς τὀ ἐπιθυμῆσαι ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ· ἑώρα τινὰς ὀλίγους ἀπὸ τῶν τοσούτων χριστιανοὺς εἶναι νομιζομένους ἀκολάστως ζῶντας, εὐλογώτατα μὲν ἂν αὐτοῖς ἐνεκάλει παρὰ τὴν Ἰησοῦ βιοῦσι διδασκαλίαν· ἀλογώτατα δʼ ἂν ἐποίησεν, εἰ τό κατʼ ἐκείνων ἔγκλημα τῷ λόγῳ προσῆπτεν· οὕτως, ἐὰν εὑρίσκηται οὐδενὸς ὗττον ὁ χριστιανῶν λόγος ἐπὶ σοφίαν προκαλούμενος, ἐγκλητέον μὲν ἔσται τοῖς συναγορεύουσι τῇ σφῶν ἀμαθίᾳ, καὶ λέγουσιν οὐ ταῦτα μὲν ἅπερ ὁ Κέλσος ἀνέγραψεν· οὐδὲ γὰρ οὕτως ἀναισχύντως, κἃν ἰδιῶταί τινες ὦσι καὶ ἀμαθεῖς, λέγουσιν· ἕτερα δὲ πολλῷ ἐλάττονα καὶ ἀποτρεπτικὰ τοῦ ἀσκεῖν σοφίαν.
- Söz'ün bizim bilge olmamızı istediği, hem bizim de kullandığımız eski Yahudi yazılarından hem de, daha az olmamak üzere, İsa'dan sonra yazılmış ve kiliselerde ilahî olduğuna inanılan yazılardan gösterilmelidir. Elli birinci mezmurda Davut'un Tanrı'ya duasında şöyle dediği yazılıdır: "Bilgeliğinin belirsiz ve gizli yanlarını bana gösterdin." Mezmurları okuyan biri, kitabın pek çok bilgece öğretiyle dolu olduğunu görür. Süleyman da bilgelik dilediği için kabul gördü; bilgeliğinin izlerini, kısa sözlerde büyük bir kavrayış taşıyan eserlerinde seyretmek mümkündür. Onlarda bilgeliğe pek çok övgü ve bilgelik edinmek gerektiğine dair teşvikler bulursun. Süleyman o kadar bilgeydi ki Saba kraliçesi onun ününü ve Rab'bin adını duyunca onu bilmecelerle sınamaya geldi. "Yüreğinde ne varsa hepsini ona söyledi. Süleyman da onun bütün sözlerine cevap verdi; kralın gözünden kaçıp da kraliçeye cevaplamadığı tek bir söz olmadı. Saba kraliçesi Süleyman'ın bütün phronēsis'ini ve ona ait olanları gördü, kendinden geçti ve krala şöyle dedi: 'Kendi ülkemde senin hakkında ve phronēsis'in hakkında duyduğum söz doğruymuş. Gelip gözlerimle görünceye kadar bana anlatılanlara inanmamıştım. Meğer bana anlatılan bunun yarısı bile değilmiş; duyduğum her şeyin üstüne bilgelik ve iyilik katmışsın.'" Onun hakkında şöyle de yazılmıştır: "Rab Süleyman'a phronēsis ve pek çok bilgelik verdi, deniz kıyısındaki kum gibi geniş bir yürek verdi. Süleyman'da bilgelik bütün eskilerin phronēsis'inden ve Mısır'ın bütün akıllılarından çok daha fazla çoğaldı; bütün insanlardan daha bilge oldu," vesaire. Söz, iman edenler arasında bilgelerin bulunmasını o kadar ister ki dinleyenlerin kavrayışını alıştırmak için bazı şeyleri bilmecelerle, bazılarını karanlık denen sözlerle, bazılarını benzetmelerle, başkalarını da problemlerle söylemiştir. Peygamberlerden Hoşea da sözlerinin sonunda şöyle der: "Kim bilgedir de bunları kavrar? Kim anlayışlıdır da bunları bilir?" Daniel ve onunla birlikte sürgüne götürülenler, Babil'de kralın çevresindeki bilgelerin uğraştığı ilimlerde öyle ilerlediler ki hepsinden on kat üstün oldukları ortaya kondu. Hezekiel'de de bilgeliğiyle övünen Sur hükümdarına şöyle denir: "Yoksa sen Daniel'den daha mı bilgesin? Hiçbir gizli şey sana gösterilmedi."2.18.16
- Ὅτι δὲ βούλεται ἡμᾶς εἶναι σοφοὺς ὁ λόγος, δεικτέον καὶ ἀπὸ τῶν παλαιῶν καὶ Ἰουδαϊκῶν γραμμάτων, οἶς καὶ ἡμεῖς χρώμεθα· οὐχ ἧττον δὲ καὶ ἀπὸ τῶν μετὰ τὸν Ἰησοῦν γραφέντων καὶ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις θείων εἶναι πεπιστευμένων. ἀναγέγραπται δὴ ἐν πεντηκοστῷ ψαλμῷ Δαυὶδ ἐν τῇ πρὸς θεὸν εὐχῇ λέγων· Τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας σου ἐδήλωσάς μοι. καὶ εἴ τίς γε ἐντύχοι τοῖς ψαλμοῖς, εὕροι ἅν πολλῶν καὶ σοφῶν δογμάτων πλήρη τὴν βίβλον. καὶ Σολομὼν δὲ, ἐπεὶ σοφίαν ᾔτησεν, ἀπεδέχθη· καὶ τῆς σοφίας αὐτοῦ τὰ ἴχνη ἔστιν ἐν τοῖς συγγράμμασι θεωρῆσαι, μεγάλην ἔχοντα ἐν βραχυλογίᾳ περίνοιαν· ἐν οἶς ἂν εὕροις πολλὰ ἐγκώμια τῆς σοφίας καὶ προτρεπτικὰ περὶ τοῦ σοφίαν δεῖν ἀναλαβεῖν. καὶ οὕτω γε σοφὸς ἦν Σολομὼν, ὥστε τὴν βασιλίδα Σαβὰ ἀκούσασαν αὐτοῦ τὸ ὄνομα καὶ τὸ ὄνομα κυρίου ἐλθεῖν πειράσαι αὐτὸν ἐν αἰνίγμασιν. ἥτις καὶ ἐλάλησεν αὐτῷ πάντα ὅσα ἦν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς. καὶ ἀπήγγειλεν αὐτῇ Σολομὼν πάντας τοὺς λόγους αὐτῆς· οὐκ ἦν λόγος παρεωραμένος ὑπὸ τοῦ βασιλέως, ὃν οὐκ ἀπήγγειλεν αὐτῇ. καὶ εἶδε βασίλισσα Σαβὰ πᾶσαν φρόνησιν Σολομὼν, καὶ τὰ κατʼ αὐτόν· καὶ ἐξ ἑαυτῆς ἐγένετο. καὶ εἶπε πρὸς τὸν βασιλέα· ἀληθὴς ὀ λόγος ὃν ἢκουσα ἐν τῇ γῇ μου περὶ σοῦ καὶ περὶ τῆς φρονήσεως σου· καὶ οὐκ ἐπίστευσα τοῖς λαλοῦσί μοι, ἕως ὅτε παρεγενόμην καὶ ἑωράκασιν οἱ ὀφθαλμοί μου. καὶ ἰδοὺ οὐκ ἔστι καθὼς ἀπήγγειλάν μοι τὸ ἥμισυ. προστέθεικας σοφίαν καὶ ἀγαθὰ πρὸς αὐτὰ ἐπὶ πᾶσαν τὴν ἀκοὴν ἣν ἤκουσα. γέγραπται δὴ περὶ τοῦ αὐτοῦ ὅτι Καὶ ἔδωκε κύριος φρόνησιν τῷ Σολομὼν καὶ σοφίαν πολλὴν σφόδρα καὶ χύμα καρδίας ὡς ἡ ἄμμος ἡ παρὰ τὴν θάλασσαν. καὶ ἐπληθύνθη σοφία ἐν Σολομὼν σφόδρα ὑπὲρ τὴν φρόνησιν πάντων ἀρχαίων καὶ ὑπὲρ πάντας φρονίμους Αἰγύπτου. καὶ ἐσοφίσατο ὑπὲρ πάντας ἀνθρώπους· καὶ τὰ ἐξῆς. οὕτω δὲ βούλεται σοφοὺς εἶναι ἐν τοῖς πιστεύουσιν ὁ λόγος, ὤστε ὑπὲρ τοῦ γυμνάσαι τὴν σύνεσιν τῶν ἀκουόντων τὰ μὲν ἐν αἰνίγμασι, τὰ δὲ ἐν τοῖς καλουμένοις σκοτεινοῖς λόγοις λελαληκέναι, τὰ δὲ διὰ παραβολῶν, καὶ ἄλλα διὰ προβλημάτων. καί φησί γέ τις τῶν προφητῶν, ὁ Ὡσηὲ, ἐπὶ τέλει τῶν λόγων αὐτοῦ· Τίς σοφὸς καὶ συνήσει ταῦτα; ἢ συνετὸς καὶ ἐπιγνὼσεται αὐτά; Δανιὴλ δὲ καὶ οἱ μετʼ αὐτοῦ αἰχμαλωτισθέντες τοσοῦτον προέκοψαν καὶ ἐν τοῖς μαθήμασιν, ἄτινα ἤσκουν ἐν Βαβυλῶνι οἱ περὶ τὀν βασιλέα σοφοὶ, ὡς πάντων αὐτῶν διαφέροντας ἀποδειχθῆναι τούτους δεκαπλασίως. λέγεται δὲ ἐν τῷ Ἰεζεκιὴλ πρὸς τὸν Τύρου ἄρχοντα, μέγα φρονοῦντα ἐπὶ σοφίᾳ· Μὴ σὺ σοφώτερος εἶ τοῦ Δανιὴλ; πᾶν κρύφιον οὐκ ἐπεδείχθη σοι.
- İsa'dan sonra yazılmış kitaplara gelirsen, iman eden kalabalıkların, dışarıda oldukları ve yalnız dışa dönük sözlere layık oldukları için benzetmeleri dinlediğini, öğrencilerin ise benzetmelerin açıklamalarını ayrıca öğrendiğini bulursun. Çünkü İsa her şeyi kendi öğrencilerine ayrıca açıklıyordu; bilgeliğini hak edenleri kalabalıklardan üstün tutuyordu. Ona iman edenlere bilgeler ve din bilginleri göndereceğini de vaat eder: "İşte size bilgeler ve din bilginleri gönderiyorum; onların bazılarını öldürecek, çarmıha gereceksiniz." Pavlos da Tanrı'nın verdiği ruhsal armağanların listesinde birinci sıraya bilgelik sözünü, ondan daha aşağı olduğu için ikinci sıraya bilgi sözünü, üçüncü ve daha aşağı bir yere de imanı koymuştur. Sözü olağanüstü işlerden üstün tuttuğu için, mucizeler yapmayı ve iyileştirme armağanlarını da sözle ilgili armağanlardan daha aşağı bir yere koyar. Elçilerin İşleri'ndeki İstefanos da Musa'nın çok bilgili olduğuna tanıklık eder; bunu elbette eski ve pek çok kişiye ulaşmamış yazılardan almıştır. Şöyle der: "Musa, Mısırlıların bütün bilgeliğiyle eğitildi." Bu yüzden olağanüstü işlerinde de, bunları Tanrı'dan geldiğini iddia ettiği gibi değil de, Mısırlıların ilimlerine göre, onlarda bilge olduğu için yapıyor olabileceğinden şüpheleniliyordu. Çünkü kral onun hakkında böyle bir şeyden şüphelenerek Mısır'ın büyücülerini, bilgelerini ve sihirbazlarını çağırdı; bunlar, bütün Mısır bilgeliğinden üstün olan Musa'daki bilgelik karşısında hiç oldukları ortaya kondu.2.18.17
- Ἐὰν δὲ καὶ ἐπὶ τὰ μετά τόν Ἰησοῦν γεγραμμένα ἔλθης βιβλία, εὕροις ἂν τοὺς μὲν ὄχλους τῶν πιστευόντων τῶν παραβολῶν ἀκούοντας, ὡς ἔξω τυγχάνοντας καὶ ἀξίους μόνον τῶν ἐξωτερικῶν λόγων, τοὺς δὲ μαθητὰς κατʼ ἰδίαν τῶν παραβολῶν μανθάνοντας τὰς διηγήσεις· κατʼ ἰδίαν γάρ τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς ἐπέλυεν ἅπαντα ὁ Ἰησοῦς, προτιμῶν παρὰ τοὺς ὄχλους τοὺς τῆς σοφίας αὐτοῦ ἐπιδικαζομένους. ἐπαγγέλλεται δὲ τοῖς εἰς αὐτὸν πιστετουσι πέμψαι σοφούς καὶ γραμματεῖς, λέγων· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω εἰς ὑμᾶς σοφοὺς καὶ γραμματεῖς· καὶ ἐξ αὐτῶν ἀποκτενοῦσι καὶ σταυρώσουσι. καὶ ὁ Παῦλος δʼ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ διδομένων χαρισμάτων πρῶτον ἔταξε τὸν λόγον τῆς σοφίας, καὶ δεύτερον, ὡς ὑποβεβηκότα παρʼ ἐκεῖνον, τὸν λόγον τῆς γνώσεως, τρίτον δέ που καὶ κατωτέρω τὴν πίστιν. καὶ ἐπεὶ τὸν λόγον προετίμα τῶν τεραστίων ἐνεργειῶν, διά τοῦτʼ ἐνεργήματα δυνάμεων καὶ χαρίσματα ἰαμάτων ἐν τῇ κατωτέρω τίθησι χώρᾳ παρὰ τὰ λογικὰ χαρίσματα. μαρτυρεῖ δὲ τῇ Μωσέως πολυμαθείᾳ ὁ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων Στέφανος, πάντως ἀπό τῶν παλαιῶν καὶ μὴ εἰς πολλοὺς ἐφθακότων γραμμάτων λαβών. φησὶ γάρ· Καὶ ἐπαιδεύθη Μωσῆς ἐν πάσῃ σοφίᾳ Aἰγυπτίων. διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἐν τοῖς τεραστίοις ὑπενοεῖτο, μήποτε οὐ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ θεόθεν ἥκειν ἐποίει αὐτά, ἀλλὰ κατὰ τὰ Αἰγυπτίων μαθήματα, σοφὸς ὢν ἐν αὑτοῖς. τοιαῦτα γὰρ ὑπονοῶν περὶ αὐτοῦ ὁ βασιλεὺς ἐκάλεσε τοὺς ἐπαοιδοὺς τῶν A ἰγυπτίων καὶ τοὺς σοφιστὰς καὶ τοὺς φαρμακεῖς· οἵτινες ἠλέγχθησαν τὸ οὐδὲν ὄντες ὡς πρὸς τὴν ἐν Μωσῇ σοφίαν ὑπὲρ πᾶσαν Αἰγυπτίων σοφίαν.
- Ama Pavlos'un, Yunanlılara ve Yunan bilgeliğiyle pek kibirlenenlere yönelik olarak Korintlilere birinci mektubunda yazdıkları, akla yatkın ki bazılarını, Söz bilgeleri istemiyormuş gibi düşünmeye sevk etmiştir. Böyle düşünen kişi şunu dinlesin: Söz, kötü insanları kınarken, onların düşünülür, görünmeyen ve ebedî şeyler hakkında bilge olmadıklarını, yalnız duyulur şeylerle uğraştıkları ve her şeyi bunlara bağladıkları için dünyanın bilgeleri olduklarını söyler. Aynı şekilde, pek çok öğreti vardır: maddeyi ve cisimleri savunan, asıl olarak var olan her şeyin cisim olduğunu ve bunların dışında, ister görünmez ister cisimsiz denen başka hiçbir şey bulunmadığını söyleyen öğretilere Söz, hükümsüz kılınan ve akılsızlığa dönüşen dünya bilgeliği, bu çağın bilgeliği der. Psykhē'yi buradaki şeylerden Tanrı'nın yanındaki mutluluğa ve O'nun krallığı denen şeye taşıyan, bütün duyulur ve görünen şeyleri geçici diye hor görmeyi, görünmeyene doğru koşmayı ve görülmeyeni gözetmeyi öğreten öğretilere ise Tanrı'nın bilgeliği der. Hakikati seven Pavlos, Yunanlılar arasındaki bazı bilgeler hakkında, doğru söyledikleri noktalarda, "Tanrı'yı bildikleri hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, O'na şükretmediler" der. Böylece onların Tanrı'yı bildiklerine tanıklık eder; bunun Tanrısız olmadığını da "Çünkü Tanrı bunu onlara göstermiştir" yazdığı yerde söyler. Bana kalırsa bununla görünenlerden düşünülür olana yükselenleri ima eder; şunu yazdığında: "Dünyanın yaratılışından beri Tanrı'nın görünmeyen nitelikleri, yani sonsuz gücü ve Tanrılığı, yaratılanlar aracılığıyla anlaşılarak açıkça görülmektedir; öyle ki onların hiçbir özrü yoktur. Çünkü Tanrı'yı bildikleri hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, O'na şükretmediler."2.18.18
- Ἀλλʼ εἰκὸς τὰ γεγραμμένα ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους προτέρᾳ τῷ Παύλῳ, ὡς πρὸς Ἕλληνας καὶ μέγα φυσῶντας ἐπὶ τῇ Ἑλληνικῇ σοφίᾳ, κεκινηκέναι τινὰς, ὡς τοῦ λόγου μὴ βουλομένου σοφούς. ἀλλʼ ἀκουέτω ὁ τὰ τοιαῦτα νομίζων ὅτι, ὥσπερ διαβάλλων ἀνθρώπους φαύλους ὁ λόγος φησὶν αὐτοὺς εἶναι οὐ περὶ τῶν νοητῶν καὶ ἀοράτων καὶ αἰωνίων σοφοὺς, ἀλλὰ περὶ μόνων τῶν αἰσθητῶν πραγματευσαμένους καὶ ἐν τούτοις τὰ πάντα τιθεμένους εἶναι σοφοὺς τοῦ κόσμου· οὕτω καὶ πολλῶν ὄντων δογμάτων, τὰ μὲν συναγορεύοντα ὕλῃ καὶ σώμασι καὶ πάντα φάσκοντα εἶναι σώματα τά προηγουμένως ὑφεστηκότα καὶ μηδὲν παρὰ ταῦτα εἶναι ἄλλο, εἴτε λεγόμενον ἀόρατον εἴτʼ ὀνομαζόμενον ἀσώματον, φησὶν εἶναι σοφίαν τοῦ κόσμου καταργουμένην καὶ μωραινομένην καὶ σοφίαν τοῦ αἰῶνος τούτου· τὰ δὲ μετατιθέντα τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν τῇδε πραγμάτων ἐπὶ τὴν παρὰ θεῷ μακαριότητα καὶ τὴν καλουμένην αὐτοῦ βασιλείαν, καὶ διδάσκοντα καταφρονεῖν μὲν ὡς προσκαίρων πάντων τῶν αἰσθητῶν καὶ βλεπομένων, σπεύδειν δὲ ἐπὶ τὰ ἀόρατα καὶ σκοπεῖν τὰ μὴ βλεπόμενα, ταῦτά φησι σοφίαν εἶναι θεοῦ. φιλαλήθης δʼ ὢν ὁ Παῦλός φησι περί τινων ἐν Ἕλλησι σοφῶν, ἐν οἶς ἀληθεύουσιν, ὅτι Γνόντες τὸν θεὸν οὐχ ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν. καὶ μαρτυρεῖ αὐτοῖς ἐγνωκέναι θεόν· λέγει δὲ καὶ τοῦτʼ οὐκ ἀθεεὶ αὐτοῖς γεγονέναι, ἐν οἶς γράφει τό· Ὁ θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσεν· αἰνισσόμενος οἶμαι τοὺς ἀναβαίνοντας ἀπὸ τῶν ὁρατῶν ἐπὶ τὰ νοητὰ, ὅτε γράφει ὅτι Τὰ ἀόρατα τοῦ θεοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης, εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους, διότι γνόντες τὸν θεὸν οὐχ ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν.
- Belki de şu söz bazılarını, terbiye görmüş, bilge ya da akıllı hiç kimsenin Söz'e yaklaşmadığını düşünmeye sevk etmiştir: "Kardeşler, çağrılışınıza bakın: aranızda insan ölçülerine göre bilge olan çok değil, güçlü olan çok değil, soylu olan çok değil. Ama Tanrı bilgeleri utandırmak için dünyanın akılsız saydıklarını seçti; var olanları hükümsüz kılmak için de dünyanın soysuz saydıklarını, hor gördüklerini ve hiç saydıklarını seçti; ta ki hiçbir insan O'nun önünde övünmesin." Böyle birine de şunu söyleyeceğiz: "İnsan ölçülerine göre bilge olan hiç kimse yok" denmemiş, "insan ölçülerine göre bilge olan çok değil" denmiştir. Açıktır ki Pavlos, gözetmen denenlerin niteliklerini anlatırken, gözetmenin nasıl biri olması gerektiğini tarif ederek onun öğretici olmasını da şart koşmuştur; karşı çıkanları çürütebilmesi gerektiğini söylemiştir, ta ki boş konuşanların ve aldatıcıların ağzını kendisindeki bilgelikle kapatsın. Nasıl ki gözetmenlik için iki kez evlenmiş olandan çok bir kez evlenmiş olanı, kınanacak olandan çok kınanmaz olanı, ayık olmayandan çok ayık olanı, itidalsizden çok itidalliyi, az da olsa düzensiz olandan çok düzenli olanı seçiyorsa, aynı şekilde, öncelikle gözetmen olarak atanacak kişinin öğretmeye yetenekli ve karşı çıkanların ağzını kapatabilecek biri olmasını ister. Öyleyse Kelsos bizi "terbiye görmüş hiç kimse, bilge hiç kimse, akıllı hiç kimse yaklaşmasın" dediğimiz için nasıl haklı olarak suçlayabilir? Aksine, terbiye görmüş, bilge ve akıllı olan, isteyen herkes yaklaşsın; ama aynı şekilde cahil, anlayışsız, terbiye görmemiş ve bebek gibi olan da yaklaşsın. Çünkü Söz, yaklaşan böylelerini de tedavi edeceğini vaat eder; herkesi Tanrı'ya layık hâle getirir.2.18.19
- Τάχα δὲ καὶ ἐκ τοῦ· Βλέπετε δὲ τὴν κλῆσιν ὑμῶν, ἀδελφοὶ, ὅτι οὐ πολλοὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα, οὐ πολλοὶ δυνατοὶ, οὐ πολλοὶ εὐγενεῖς· ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ θεός, ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφούς· καὶ τὰ ἀγενῆ καὶ τὰ ἐξουθενημένα ἐξελέξατο ὁ θεὸς, καὶ τὰ μὴ ὄντα, ἵνα τὰ ὄντα καταργήσῃ, ἵνα μὴ καυχήσηται πᾶσα σὰρξ ἐνώπιον αὐτοῦ· ἐκινήθησάν τινες πρός τὸ οἴεσθαι ὅτι οὐδεὶς πεπαιδευμένος ἢ σοφὸς ἢ φρόνιμος προσέρχεται τῷ λόγῳ. καὶ πρός τόν τοιοῦτον δὲ φήσομεν, ὅτι οὐκ εἴρηται· Οὐδεὶς σοφός κατὰ σάρκα· ἀλλʼ· Οὐ πολλοὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα. καὶ δῆλον ὅτι ἐν τῷ χαρακτηριστικῷ τῶν καλουμένων ἐπισκόπων, διαγράφων ὁ Παῦλος ὁποῖον εἶναι χρὴ τὸν ἐπίσκοπον, ἔταξε καὶ τὸυ διδάσκαλον· λέγων δεῖν αὐτὸν εἶναι δυνατὸν καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν, ἵνα τοὺς ματαιολόγους καὶ φρεναπάτας ἐπιστομίζῃ διὰ τῆς ἐν αὐτῷ σοφίας. καὶ ὥσπερ μονόγαμον μᾶλλον διγάμου αἱρεῖται εἰς ἐπισκοπὴν, καὶ ἀνεπίληπτον ἐπιλήπτου, καὶ νηφάλιον τοῦ μὴ τοιούτου, καὶ σώφρονα τοῦ μὴ σώφρονος, καὶ κόσμιον παρὰ τὸν κἂν ἐπʼ ὀλίγον ἄκοσμον· οὔτως θέλει τόν προηγουμένως εἰς ἐπισκοπὴν κατασταθησόμενον εἶναι διδακτικὸν καὶ δυνατὸν πρὸς τὸ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐπιστομίζειν. πῶς οὖν εὐλόγως ἐγκαλεῖ ὁ Κέλσος ἡμῖν ὡς φάσκουσι· ‘Μηδεὶς προσίτω πεπαιδευμένος, μηδεὶς σοφός, μηδεὶς φρόνιμοςʼ; ἀλλὰ προσίτω μὲν πεπαιδευμένος καὶ σοφὸς καὶ φρόνιμος ὁ βουλόμενος· οὐδὲυ δʼ ἧτιον προσίτω καὶ εἴ τις ἀμαθὴς καὶ ἀνόητος καὶ ἀπαίδευτος καὶ νήπιος. καὶ γὰρ τοὺς τοιούτους προσελθόντας ἐπαγγέλλεται θεραπεύειν ὁ λόγος, πάντας ἀξίους κατασκευάζων τοῦ θεοῦ.
- Şu söz de yalandır: "İlahî Söz'ü öğretenler yalnız aptalları, soysuzları, duygusuzları, köleleri, kadıncıkları ve çocukları ikna etmek isterler." Söz bunları da daha iyi hâle getirmek için çağırır; ama bunlardan çok daha üstün olanları da çağırır. Çünkü Mesih bütün insanların, özellikle de iman edenlerin, ister anlayışlı ister daha saf olsunlar, Kurtarıcısıdır; günahlarımız için Baba'nın katında kefarettir, yalnız bizimkiler için değil, bütün dünyanınkiler için de. Bundan sonra Kelsos'un şu sözlerine karşı bir savunma yapmak istemek gereksizdir: "Terbiye görmüş olmak, en iyi sözlerle uğraşmış olmak, akıllı olmak ve öyle görünmek başka bakımdan ne kötülüktür? Bu, Tanrı'yı tanımaya ne engel olur? Bu, daha çok işe yarayan ve kişinin hakikate daha iyi ulaşabileceği bir şey değil midir?" Gerçekten terbiye görmüş olmak kötü değildir; çünkü terbiye aretēye giden yoldur. Ama yanlış öğretilere sahip olanları terbiye görmüşler arasında saymayı Yunanlıların bilgeleri bile kabul etmez. Bizim öğretimize göre de bilgelik kötülüğün epistēmē'si değildir; deyim yerindeyse kötülüğün epistēmē'si ise yanlış kanaatlere sahip olanlarda ve safsatalarla aldatılmış olanlarda bulunur. Bu yüzden böylelerindekine bilgelikten çok cahillik derim. Yine en iyi sözlerle uğraşmış olmanın iyi olduğunu kim kabul etmez? Ama en iyi sözler dediğimiz, doğru olan ve aretēye çağıran sözlerden başka nedir? Akıllı olmak da güzeldir; ama Kelsos'un dediği gibi öyle görünmek artık güzel değildir. Terbiye görmüş olmak, en iyi sözlerle uğraşmış olmak ve akıllı olmak Tanrı'yı tanımaya engel olmaz, aksine yardım eder. Bunu söylemek Kelsos'tan çok bize yakışır; hele onun Epikurosçu olduğu ortaya çıkarsa.2.18.20
- Ψεῦδος δὲ καὶ τὸ ‘μόνους ἠλιθίους καὶ ἀγεννεῖς καὶ ἀναισθήτους καὶ ἀνδράποδα καὶ γύναια καὶ παιδάρια πείθειν ἐθέλειν τοὺς διδάσκοντας τὸν θεῖον λόγον· καὶ τούτους μὲν γὰρ καλεῖ ὁ λόγος, ἵνα αὐτοὺς βελτιώσῃ· καλεῖ δὲ καὶ τοὺς πολλῷ τούτων διαφέροντας· ἐπεὶ σωτἤρ ἐστι πάντων ἀνθρώπων ὁ χριστὸς, καὶ μάλιστα πιστῶν, εἶτε συνετῶν εἶτε καὶ ἁπλουστέρων· καὶ ἱλασμός ἐστι πρὸς τὸν πατέρα περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν, οὐ μόνον δὲ περὶ τῶν ἡμετέρων ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου. περισσόν οὖν τὸ θέλειν μετὰ ταῦτα ἀπολογήσασθαι ἡμᾶς πρὸς τὰς Κέλσου λέξεις οὔτως ἐχούσας· ‘Τί γάρ ἐστιν ἄλλως κακὸν τὸ πεπαιδεῦσθαι, καὶ λόγων τῶν ἀρίστων ἐπιμεμελῆσθαι, καὶ φρόνιμον εἶναί τε καὶ δοκεῖν; τί δὲ κωλύει τοῦτο πρὸς τὸ γνῶναι θεόν; τί δʼ οὐχὶ προὔργου μᾶλλον, καὶ δι᾿ οὖ μᾶλλόν τις ἄν ἐφικέσθαι δύναιτο ἀληθείας;ʼ τὸ μὲν οὖν ἀληθῶς πεπαιδεῦσθαι οὐ κακόν· ὀδὸς γὰσ ἐπʼ ἀρετήν ἐστιν παίδευσις. τὸ μέντοι γε ἐν πεπαιδευμένοις ἀριθμεῖν τοὺς ἐσφαλμένα δόγματα ἔχοντας, οὐδʼ αἱ Ἐλλήνων σοφοὶ φήσουσι. καὶ κατὰ τὸν ἡέτερου δὲ λόγον οὐκ ἔστι σοφία πονηρίας ἐπιστήμη· πονηρίας δὲ, ἵνʼ οὕτως ὀνομάσω, ἐπιστήμη ἐστὶν ἐν τοῖς ψευδοδοξοῦσι καὶ ὑπὸ σοφισμάτων ἠπατημένοις. διὰ τοῦτο ἀμαθίαν εἴποιμι μᾶλλον σοφίαν ἐν τοῖς τοιούτοις. πάλιν τʼ σὖ τίς οὐκ ἄν ὁμολογήσαι ὅτι λόγων τῶν ἀρίστων ἐπιμεμελῆσθαι ἀγαθόν ἐστιν; ἀλλὰ τίνας ἐροῦμεν τοὺς ἀρίστους λόγους ἢ τοὺς ἀληθεῖς καὶ ἐπʼ ἀρετήν παρακαλοῦντας; ἀλλά καὶ τὸ φρόνιμον εἶναι καλόν ἐστιν· οὐκέτι δὲ τὸ δοκεῖν, ὅπερ εἶπεν ὁ Κέλσος. καὶ οὐ κωλύει γε πρὸς τὸ γνῶναι θεὸν, ἀλλὰ καὶ συνεργεῖ τὸ πεπαιδεῦσθαι καὶ λόγων ἀρίστων ἐπιμεμελῆσθαι καὶ φρόνιμον εἶναι. καὶ ἡμῖν μᾶλλον πρέπει τοῦτο λέγειν ἢ Κέλσῳ· καὶ μάλιστα ἐὰν Ἐπικούρειος ὢν ἐλέγχηται.
- Onun ardından gelen şu sözlerine de bakalım: "Ama çarşılarda en rezil gösterileri yapıp para toplayanları da görüyoruz elbette; bunlar akıllı insanların toplantısına asla gitmez, onların arasında kendi marifetlerini göstermeye cesaret edemezler; ama delikanlılar, bir köle kalabalığı ve anlayışsız insanlardan bir topluluk gördükleri yere itişip kakışarak dalar, orada caka satarlar." Bak, burada da bizi çarşılarda en rezil gösterileri yapıp para toplayanlara benzeterek nasıl iftirayla karalıyor. Hangi rezil gösterileri yapıyoruz? Ya da bunlara benzer ne yapıyoruz? Biz ki hem okumalarla hem de okunanların açıklamalarıyla insanları evrenin Tanrısına karşı dindarlığa ve onunla aynı tahtı paylaşan erdemlere özendiriyor, ilahî olanı hor görmekten ve doğru akla aykırı yapılan her şeyden alıkoyuyoruz. Filozoflar da güzele çağıran sözlere bu kadar çok dinleyici toplamayı dilerlerdi. Bunu özellikle bazı Kinikler, rastladıkları kişilerle herkesin önünde konuşarak yapmışlardır. Öyleyse terbiye görmüş sayılanları bir araya getirmeyip dinleyicileri dört yol ağzından çağırıp toplayan bu kişilerin de çarşılarda en rezil gösterileri yapıp para toplayanlara benzediğini mi söyleyecekler? Ama ne Kelsos ne de onunla aynı düşüncede olanlardan biri, kendi gördükleri kadarıyla insan sevgisiyle cahil halk kalabalıklarına bile söz söyleyenleri suçlamaz.2.18.21
- Ἴδωμεν δʼ αὐτοῦ καὶ τὰ ἐξῆς οὕτως ἔχοντα· ‘Ἀλλʼ ὁρῶμεν δήπου καὶ τοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιρρητότατα ἐπιδεικνυμένους καὶ ἀγείροντας, εἰς μὲν φρονίμαν ἀνδρῶν σύλλογον οὐκ ἄν ποτε παρελθόντας, οὐδʼ ἐν τού τοις τὰ ἑαυτῶν κατατολμήσαντας ἐπιδεικνύειν· ἔνθα δʼ ἂν ὁρῶσι μειράκια καὶ οἰκοτρίβων ὄχλον καὶ ἀνοήτων ἀνθρώπων ὅμιλον, ἐνταῦθα ὠθουμένους τε καὶ καλλωπιζομένους.᾿ ὅρα δὴ καὶ ἐν τούτοις τίνα τρόπον ἡμᾶς συκοφαντεῖ, ἐξομοιῶν τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιρρητότατα ἐπιδεικνυμένοις καὶ ἀγείρουσι. ποῖα δὴ ἐπιρρητότατα ἐπιδεικνύμεθα; ἢ τί τούτοις παραπλήσιον πράττομεν, οἱ καὶ διʼ ἀναγνωσμάτων καὶ διὰ τῶν εἰς τὰ ἀναγνώσματα διηγήσεων προτρέποντες μὲν ἐπὶ τὴν εἰς τὸν θεὸν τῶν ὅλων εὐσέβειαν καὶ τὰς συνθρόνους ταύτης ἀρετάς, ἀποτρέποντες δʼ ἀπὸ τοῦ καταφρονεῖν τοῦ θείου καὶ πάντων τῶν παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πραττομένων; καὶ οἱ φιλόσοφοί γʼ ἄν εὔξαιντο ἀγείρειν τοσούτους ἀκροατὰς λόγων ἐπὶ τὸ καλὸν παρακαλούντων. ὅπερ πεποιήκασι μάλιστα τῶν Κυνικῶν τινὲς, δημοσίᾳ πρὸς τοὺς παρατυγχάνοντας διαλεγόμενοι. ἀρʼ οὖν καὶ τούτους, μὴ συναθροίζοντας μὲν τοὺς νομιζομένους πεπαιδεῦσθαι, καλοῦντας δʼ ἀπὸ τῆς τριόδου καὶ συνάγοντας ἀκροατὰς, φήσουσι παραπλησίους εἶναι τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιρρητότατα ἐπιδεικνυμένοις καὶ ἀγείρουσιν; ἀλλʼ οὔτε Κέλσος οὔτε τις τῶν τὰ αὐτά φρονούντων ἐγκαλοῦσι τοῖς κατὰ τὸ φαινόμενον αὐτοῖς φιλάνθρωπον κινοῦσι λόγους καὶ πρὸς τοὺς ἰδιωτικοὺς δήμους.
- Bunu yapan o kişiler suçlanamıyorsa, Hristiyanların kalabalıkları güzelliğe ve iyiliğe bunlardan daha çok ve daha iyi bir şekilde çağırıp çağırmadığına bakalım. Herkesin önünde konuşan filozoflar dinleyicileri ayırt etmez; isteyen durur ve dinler. Hristiyanlar ise kendilerini dinlemek isteyenlerin psykhē'lerini ellerinden geldiğince önceden sınar ve onlara önceden ayrıca öğüt verirler. Dinleyiciler topluluğa girmeden önce güzel yaşamayı isteme yolunda yeterince ilerlemiş göründüklerinde onları içeri alırlar. Henüz başlamakta ve içeri alınmakta olan, arınmışlığın işaretini henüz almamış olanlardan ayrı bir sınıf oluştururlar; elinden geldiğince Hristiyanların uygun gördüğünden başka bir şey istemeyecek bir prohairesis sergilemiş olanlardan da başka bir sınıf. Onların arasında, yaklaşanların hayatlarını ve davranışlarını soruşturmakla görevli bazı kişiler vardır; böylece rezil işler yapanları ortak toplantılarına gelmekten alıkoyarlar, öyle olmayanları ise bütün psykhē'leriyle kabul edip onları her gün daha iyi hâle getirirler. Günah işleyenlere, özellikle de ölçüsüzce yaşayanlara karşı da benzer bir tutumları vardır: Kelsos'a göre çarşılarda en rezil gösterileri yapanlara benzeyen bu kişiler, onları topluluktan uzaklaştırırlar. Pythagorasçıların saygın okulu, kendi felsefelerinden dönenler için, onları ölmüş sayarak boş mezarlar yapardı. Bunlar ise ahlaksızlığa ya da tuhaf bir şeye yenik düşenlere Tanrı için yitip gitmiş ve ölmüş kişiler olarak, ölüler gibi yas tutarlar. Kayda değer bir değişim gösterirlerse, onları ölülerden dirilmiş gibi, ilk başta içeri alınanlardan daha uzun bir süre sonra kabul ederler; ama Söz'e yaklaştıktan sonra sürçmüş olanları, Tanrı'nın kilisesi denen yerde hiçbir göreve ve yöneticiliğe seçmezler.2.18.22
- Εἰ δʼ ἐκεῖνοι οὐκ ἔγκλητοι τοῦτο πράττοντες, ἴδωμεν εἰ μὴ χριστιανοὶ μᾶλλον καὶ τούτων βέλτιον πλήθη ἐπὶ καλοκἀγαθίαν προκαλοῦνται. οἱ μὲν γὰρ δημοσίᾳ διαλεγόμενοι φιλόσοφοι οὐ φυλοκρινοῦσι τοὺς ἀκούοντας· ἀλλʼ ὁ βουλόμενος ἔστηκε καὶ ἀκούει. χριστιανοὶ δὲ κατὰ τὸ δυνατὸν αὐτοῖς προβασανίσαντες τῶν ἀκούειν σφῶν βουλομένων τὰς ψυχὰς, καὶ κατʼ ἰδίαν αὐτοῖς προεπᾳσαντες, ἐπὰν δοκῶσιν αὐτάρκως οἱ ἀκροαταὶ πρὶν εἰς τὸ κοινόν εἰσελθεῖν ἐπιδεδωκέναι πρὸς τὸ θέλειν καλῶς βιοῦν, τὸ τηνικάδε αὺτοὺς εἰσάγουσιν, ἰδίᾳ μὲν ποιήσαντες τάγμα τῶν ἄρτι ἀρχομένων καὶ εἰσαγομένων καὶ οὐδέπω τὸ σύμβολον τοῦ ἀποκεκαθάρθαι ἀνειληφότων· ἕτερον δὲ τὸ τῶν κατὰ τὸ δυνατὸν παραστησάντων ἑαυτῶν τὴν προαίρεσιν οὐκ ἄλλο τι βούλεσθαι ἢ τὰ χριστιανοῖς δοκοῦντα· παρʼ οἶς εἰσί τινες τεταγμένοι πρός τὸ φιλοπευστεῖν τοὺς βίους καὶ τὰς ἀγωγὰς τῶν προσιόντων, ἵνα τοὺς μὲν τὰ ἐπίρρητα πράττοντας ἀποκωλύσωσιν ἥκειν ἐπὶ τὸν κοινὸν αὐτῶν σύλλογον, τοὺς δὲ μὴ τοιούτους ὄλῃ ψυχῇ ἀποδεχόμενοι βελτίους ὁσημέραι κατασκευάζωσιν. ὁμοία δʼ ἔστιν οὐτοῖς ἁγωγὴ καὶ περὶ ἁμαρτανόντων, καὶ μάλιστα τῶν ἀκολασταινόντων, οὓς ἀπελαύνουσι τοῦ κοινοῦ οἱ κατὰ τὸυ Κέλσον παραπλήσιοι τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιρρητότατα ἐπιδεικνυμένοις. καὶ τὸ μὲν τῶν Πυθαγορείων σεμνὸν διδασκαλεῖον κενοτάφια τῶν ἀποστάντων τῆς σφῶν φιλοσοφίας κατεσκεύαζε, λογιζόμενον νεκροὺς αὐτοὺς γεγονέναι. οὗτοι δὲ ὡς ἀπολωλότας καὶ τεθνηκότας τῷ θεῷ τοὺς ὑπʼ ἀσελγείας ἤ τινος ἀτόπου νενικημένους, ὡς νεκροὺς πενθοῦσι· καὶ ὡς ἐκ νεκρῶν ἀναστάντας, ἐὰν ἀξιόλογον ἐνδείξωνται μεταβολὴν, χρόνῳ πλείονι τῶν κατʼ ἀρχάς εἰσαγομένων ὕστερόν ποτε προσίενται· εἰς οὐδεμίαν ἀρχήν καὶ προστασίαν τῆς λεγομένης ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ καταλέγοντες τοὺς φθάσαντας μετ τὸ προσεληλυθέναι τῷ λόγῳ ἐπταικέναι.
- Kelsos'un bizi benzettiği çarşılarda en rezil gösterileri yapıp para toplayan bu kişiler için, akıllı insanların toplantısına asla gitmeyeceklerini, onların arasında kendi marifetlerini göstermeye cesaret edemeyeceklerini söylüyor: "ama delikanlılar, bir köle kalabalığı ve anlayışsız insanlardan bir topluluk gördükleri yere itişip kakışarak dalar, orada caka satarlar." Bunu söylerken de, amacı birbirine laf sokmak olan dört yol ağzındaki kadınlar gibi bize sövmekten başka bir şey yapmıyor. Çünkü biz elimizden geldiğince toplantımızın akıllı insanlardan oluşması için her şeyi yaparız. İçimizdeki en güzel ve en ilahî şeyleri, topluluğa yönelik konuşmalarda, ancak anlayışlı dinleyicilerimiz olduğunda ortaya koymaya cesaret ederiz. Bir araya gelenleri daha saf ve mecazen süt denen sözlere muhtaç gördüğümüzde ise daha derin şeyleri gizler ve susarak geçeriz. Çünkü Pavlos'umuz, Yunanlı oldukları hâlde ahlakları henüz arınmamış olan Korintlilere yazarken şöyle der: "Size süt içirdim, katı yiyecek vermedim, çünkü henüz yiyemezdiniz. Şimdi bile yiyemezsiniz, çünkü hâlâ dünyasalsınız. Aranızda kıskançlık ve çekişme olduğuna göre dünyasal değil misiniz, sıradan insanlar gibi yaşamıyor musunuz?" Bazı şeylerin daha olgun bir psykhē'nin gıdası olduğunu, yeni başlayanlara ait olanların ise bebeklerin sütüne benzetildiğini bilen bu aynı Pavlos şöyle der: "Katı yiyeceğe değil, süte muhtaç hâle geldiniz. Sütle beslenen herkes adalet sözünden habersizdir, çünkü bebektir. Katı yiyecek ise olgun olanlar içindir; onlar melekeleri sayesinde iyiyi kötüden ayırt etmek için duyularını alıştırmış olanlardır." Bunları güzel söylenmiş sözler olarak kabul edenler, Söz'ün güzelliklerinin akıllı insanların toplantısında asla söylenmeyeceğini de, delikanlılar, bir köle kalabalığı ve anlayışsız insanlardan bir topluluk görülen yerde ilahî ve saygın şeylerin ortaya konacağını, böylelerinin yanında onlarla caka satılacağını da düşünebilirler mi? Ama yazılarımızın bütün maksadını inceleyen kişi için açıktır ki Kelsos, cahil halk kalabalıkları gibi Hristiyan soyuna düşmanlık beslediği için bu tür şeyleri incelemeden ve yalan söyleyerek söylüyor.2.18.23
- Τούτους δὴ, οἷς ἡμᾶς ὁ Κέλσος ὁμοιοῖ, τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιρρητότατα ἐπιδεικνυμένοις καὶ ἀγείρουσι, φησὶν εἰς μὲν φρονίμων ἀνδρῶν σύλλογον οὐκ ἄν ποτε παρελθεῖν, οὐδʼ ἐν τούτοις τὰ ἑαυτῶν κατατολμᾷν ἐπιδεικνύειν· ‘ἔνθα δʼ ἂν ὁρῶσι μειράκια καὶ οἰκοτρίβων ὄχλον καὶ ἀνθρώπων ἀνοήτων ὅμιλον, ἐνταῦθα ὀθουμένους τε καὶ καλλωπιζομένους·᾿ καὶ ἐν τούτῳ οὐδὲν ἄλλο ποιῶν ἤ λοιδορούμενος ἡμῖν παραπλησίως ταῖς ἐν ταῖς τριόδοις γυναιξὶ, σκοπὸν ἐχούσαις τό κακῶς ἀλλήλας λέγειν. ἡμεῖς γὰρ, ὅση δύναμις, πάντα πράττομεν ὑπὲρ τοῦ φρονίμων ἀνδρῶν γενέσθαι τὸν σύλλογον ἡμῶν· καὶ τὰ ἐν ἠμῖν μάλιστα καλὰ καὶ θεῖα τότε τολμῶμεν ἐν τοῖς πρὸς τὸ κοινὸυ διαλόγοις φέρειν εἰς μέσον, ὅτʼ εὐποροῦμεν συνετῶν ἀκροατῶν· ἀποκρύπτομεν δὲ καὶ παρασιωπῶμεν τὰ βαθύτερα, ἐπὰν ἁπλουστέρους θεωρῶμεν τοὺς συνςρχομένους καὶ δεομένους λόγων τροπικῶς ὀνομαζομένων γάλα. γέγραπται γὰρ παρὰ τῷ Παύλῳ ἡμῶν Κορινθίοις ἐπιστέλλοντι, Ἕλλησι μὲν οὐ κεκαθαρμένοις δέ πω τὰ ἤθη· Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα, οὔπω γὰρ ἐδύνασθε. ἀλλʼ οὐδὲ ἔτι νῦν δύνασθε, ἔτι γὰρ σαρκικοί ἐστε. ὅπου γὰρ ἐν ὑμῖν ζῆλος καὶ ἔρις, οὐχὶ σαρκικοί ἐστε καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε; ὁ δʼ αὐτὸς οὗτος ἐπιστάμενος τὰ μέν τινα τροφὴν εἶναι τελειοτέρας ψυχῆς, τὰ δὲ τῶν εἰσαγομένων παραβάλλεσθαι γάλακτι νηπίων, φησί· Καὶ γεγόνατε χρείαν ἔχοντες γάλακτος, οὐ στερεᾶς τροφῆς. πᾶς γὰρ ὁ μιτέχων γάλακτος ἄπειρος λόγου δικαιοσύνης, νήπιος γάρ ἐστι· τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφὴ, τῶν διὰ τὴν ἔξιν τὰ αἰσθητήρια γαγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ. ἆρʼ οὖν οἱ τούτοις ὡς καλῶς εἰρημένοις πιστεύοντες ὑπολάβοιεν ἄν τὰ καλὰ τοῦ λόγου εἰς μὲν φρονίμων ἀνδρῶν σύλλογον οὐκ ἄν ποτε λεχθήσεσθαι, ἔνθα δʼ ἂν ὁρῶσι μειράκια καὶ οἰκοτρίβων ὄχλον καὶ ἀνθρώπων ἀνοήτων ὅμιλον, ἐνταῦθα τὰ θεῖα καὶ σεμνὰ φέρειν εἰς μέσον καὶ παρὰ τοῖς τοιούτοις περὶ αὐτῶν ἐγκαλλωπίζεσθαι; ἀλλά σαφὲς τῷ ἐξετάζοντι ὅλον τὸ βούλημα τῶν ἡμετέρων γραμμάτων, ὅτι ἀπεχθόμενος ὁμοίως τοῖς ἰδιωτικοῖς δήμοις ὁ Κέλσος πρὸς τὸ χριστιανῶν γένος τὰ τοιαῦτα ἀνεξετάστως καὶ ψευδόμενος λέγει.
- Kelsos istemese de herkesi Tanrı'nın Logos'uyla terbiye etmeyi dilediğimizi kabul ediyoruz: Delikanlılara kendilerine yaraşan öğüdü vermek, kölelere de hür bir ruh kazanıp Logos sayesinde nasıl soylulaşabileceklerini göstermek isteriz. Bizde Hristiyanlığın elçiliğini yapanlar, Yunanlılara da barbarlara da, bilgelere de akılsızlara da borçlu olduklarını açıkça söylerler. Çünkü akılsızların ruhlarını da iyileştirmek gerektiğini inkâr etmezler; ta ki bunlar güçleri yettiğince cehaletlerini bırakıp daha anlayışlı olana koşsunlar ve Süleyman'ın şu sözlerini işitsinler: "Siz ey akılsızlar, yüreğinizi verin"; "Aranızda en akılsız olan bana yönelsin." Bilgelik de aklı kıt olanlara şöyle seslenir: "Gelin, ekmeğimi yiyin, sizin için kattığım şaraptan için. Akılsızlığı bırakın ki yaşayasınız; anlayışı bilgiyle doğrultun." Kelsos'un sözüne karşı söylenecekler arasında şunu da söyleyebilirim: Felsefe yapanlar delikanlıları derslerini dinlemeye çağırmıyorlar mı? En kötü hayattan gelen gençleri daha iyisine davet etmiyorlar mı? Kölelerin felsefe yapmasını istemiyorlar mı? Yoksa biz de köleleri aretēye yönelten filozofları mı suçlayacağız: Zamolksis'i yönelten Pythagoras'ı, Persaios'u yönelten Zenon'u, daha dün evvelki gün Epiktetos'u felsefeye yöneltenleri? Yoksa ey Yunanlılar, delikanlıları, köleleri ve akılsız insanları felsefeye çağırmak size serbesttir de, biz aynı şeyi yaptığımızda, Logos'tan gelen hekimlikle bütün akıl sahibi tabiatı iyileştirmek ve her şeyi yaratan Tanrı'ya yakınlaştırmak isterken insan sevgisinden yapmamış mı oluyoruz?2.18.24
- Ὁμολογοῦμεν δὲ πάντας ἐθέλειν παιδεῦσαι τῷ τοῦ θεοῦ, κἂν μὴ βούληται Κέλσος, λόγῳ, ὥστε καὶ μειρακίοις μεταδιδόναι τῆς ἁρμοζούσης αὐτοῖς προτροπῆς, καὶ οἰκότριψιν ὑποδεικνύναι πῶς ἐλεύθερον ἀναλαβόντες φρόνημα ἐξευγενισθεῖεν ὑπὸ τοῦ λόγου. οἱ δὲ παρʼ ἡμῖν πρεσβεύοντες τὸν χριστιανισμὸν ἱκανῶς φασὶν ὀφειλέται εἶναι Ἕλλησι καὶ βαρβάροις, σοφοῖς καὶ ἀνοήτοις· οὐ γὰρ ἀρνοῦνται τὸ καὶ ἀνοήτων δεῖν τὰς ψυχὰς θεραπεύειν, ἵνʼ, ὅση δύναμις, ἀποτιθέμενοι τὴν ἄγνοιαν ἐπὶ τὸ συνετώτερον σπεύδωσιν, ἀκούοντες καὶ Σολομῶνος λέγοντος· Οἱ δὲ ἄφρονες ἔνθεσθε καρδίαν· καί· Ὄς ἐστιν ὑμῶν ἀφρονέστατος, ἐκκλινάτω πρὸς μέ· ἐνδεέσι δὲ φρενῶν παρακελεύομαι λέγουσα ἡ σοφία· Ἔλθετε, φάγετε τὸν ἐμὸν ἄρτον, καὶ πίετε οἶνον, ὅν ἐκέρασα ὑμῖν. ἀπολείπετε ἀφροσύνην, ἴνα ζήσητε, καὶ κατορθώσατε ἐν γνώσει σύνεσιν. εἴποιμι δʼ ἄν καὶ ταῦτα διὰ τὰ ἐγκείμενα πρὸς τὸν Κέλσου λόγον· ἆρα οἱ φιλοσοφοῦντες οὐ προκαλοῦνται μειράκια ἐπὶ τὴν ἀκρόασιν; καὶ τοὺς ἀπὸ κακίστου βίου νέους οὐ παρακαλοῦσιν ἐπὶ τὰ βελτίονα; τί δὲ τοὺς οἰκότριβας οὐ βούλονται φιλοσοφεῖν; ἢ καὶ ἡμεῖς μέλλομεν ἐγκαλεῖν φιλοσόφοις οἰκότριβας ἐπʼ ἀρετὴν προτρεψαμένοις, Πυθαγόρᾳ μὲν τὸν Ζάμολξιν, Ζήνωνι δὲ τὸν Περσαῖον, καὶ χθὲς καὶ πρώην τοῖς προτρεφαμένοις Ἐπίκτητον ἐπὶ τὸ φιλοσοφεῖν; ἢ ὑμῖν μὲν, ὦ Ἐλληνες, ἔξεστι μειράκια καὶ οἰκότριβας καὶ ἀνοήτους ἀνθρώπους ἐπὶ φιλοσοφίαν καλεῖν· ἡμεῖς δὲ τοῦτο ποιοῦντες οὐ φιλανθρώπως αὐτό πράττομεν, τῇ ἀπὸ τοῦ λόγου ἰατρικῇ πᾶσαν λογικήν φύσιν θεραπεῦσαι βουλόμενοι καὶ οἰκειῶσαι τῷ δημιουργήσαντι πάντα θεῷ;
- Kelsos, kendisine gelenlerin çokluğu aklını karıştırdığı için hiçbir akıllı insanın Logos'a inanmadığını söylerken şuna benzer bir şey yapmış olur: Biri kanunlarla yönetilen sıradan insanların çokluğuna bakarak, söz gelişi Solon'a, Lykurgos'a, Zaleukos'a ya da başka bir kanun koyucuya hiçbir akıllı insanın uymadığını söylese, hele "akıllı" ile aretēsi olan kişiyi kastetse, aynı şeyi yapmış olurdu. Nasıl ki kanun koyucular bu sıradan insanları, kendilerine yararlı görünen yolda, belli bir yaşayış düzeniyle ve kanunlarla kuşattılarsa, Tanrı da İsa'da her yerdeki insanlara kanun koyarken akıllı olmayanları da, böylelerinin götürülebileceği ölçüde, daha iyiye götürür. Bunu bilen Pavlus da şöyle demiştir: "Tanrı, bilgeleri utandırmak için dünyanın akılsız saydığı şeyleri seçti." Burada "bilgeler" derken genel olarak, ilimlerde ilerlemiş görünüp de tanrısız bir çok tanrıcılığa düşmüş olanların hepsini kastediyor; çünkü "Bilge olduklarını söyleyerek akılsızlaştılar ve ölümsüz Tanrı'nın yüceliğini ölümlü insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen bir surete değiştiler."2.18.25
- Ὅμοιον δὲ ποιεῖ ἐν τῷ φάσκειν μηδένα φρόνιμον πείθεσθαι τῷ λόγῳ, περισπώμενος ὑπὸ τοῦ πλήθους τῶν προσερχομένων αὐτῷ, τῷ φάσκοντι διὰ τὸ πλῆθος τῶν κατὰ τοὺς νόμους ἀγομένων ἰδιωτῶν ὅτι φρόνιμος οὐδεὶς, φέρʼ εἰπεῖν, Σόλωνι ἢ Λυκούργῳ πείθεται, ἢ Ζαλεύκῳ ἢ τινι τῶν λοιπῶν· καὶ μάλιστα ἐὰν φρόνιμον λαμβάνῃ τὸν κατʼ ἀρετὴν ποιόν. ὡς γὰρ ἐπὶ τούτων, κατὰ τὸ φανὲν αὐτοῖς χρήσιμον, οἱ νομοθέται πεποιήκασι τὸ τοιαύτῃ ἀγωγῇ αὐτοὺς περιβαλεῖν καὶ νόμοις· οὖτω νομοθετῶν ἐν τῷ Ἰησοῦ ὁ θεὸς τοῖς πανταχοῦ ἀνθρώποις, καὶ τοὺς μὴ φρονίμους ἄγει, ὡς οἶόν τέ ἐστιν ἄγεσθαι τοὺς τοιούτους ἐπὶ τὸ βέλτιον. ὅπερ καὶ ὁ Παῦλος εἰδὼς εἶπε· Τὰ μωρὰ α τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ θεὸς, ἴνα καταισχύνῃ τοὺς σοφούς· σοφοὺς κοινότερου λέγων πάντας τοὺς δοκοῦντας προβεβηκέναι μὲν ἐν μαθήμασιν ἀποπεπτωκότας δὲ εἰς τὴν ἄθεον πολυθεότητα· ἐπεὶ Φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἤλλαξαν τὴυ δόξαν τοῦ ἀφθάρτου θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν.
- Kelsos öğreten kişiyi akılsızları aramakla da suçluyor. Ona şöyle diyebiliriz: Akılsız derken kimleri kastediyorsun? Tam anlamıyla söylenirse her kötü insan akılsızdır. Eğer akılsız diye kötüleri kastediyorsan, sen insanları felsefeye kazandırırken kötüleri mi kazandırmaya çalışırsın, yoksa erdemlileri mi? Erdemlileri olamaz, çünkü onlar zaten felsefe yapmışlardır. Demek ki kötüleri; kötüleri ise akılsızları. Sen de böylelerinden birçoğunu felsefeye kazandırmaya çalışıyorsun; öyleyse sen de akılsızları arıyorsun. Ben ise böyle akılsız denen kişileri arasam bile, hastalara yardım ulaştırmak ve onları güçlendirmek için onları arayan insansever bir hekime benzer bir şey yapıyorum. Yok, eğer akılsız diye zeki olmayanları, insanların daha tuhaf olanlarını kastediyorsan, sana şu cevabı veririm: Bunları da elimden geldiğince iyileştirmeye çalışırım, ama Hristiyanların topluluğunu böylelerinden kurmak istemem. Daha çok zeki ve keskin kavrayışlı olanları ararım; çünkü onlar, kanunda, peygamberlerde ve İncillerde bilmeceler hâlinde ve örtülü olarak söylenmiş olanların açıklığını izleyebilirler. Sen ise bunları kayda değer hiçbir şey içermiyorlarmış gibi küçümsedin; içlerindeki anlamı sınamadın, yazanların maksadına girmeyi denemedin bile.2.18.26
- Ἐγκαλεῖ δὲ τῷ διδάσκοντι καὶ ὡς ἀνοήτους ζητοῦντι. πρός ὃν εἶποιμεν ἄν· τίνας λέγεις τοὺς ἀνοήτους; κατὰ γὰρ τὸ ἀκριβὲς πᾶς φαῦλος ἀνόητός ἐστιν. εἰ τοίνυν λέγεις ἀνοήτους τοὺς φαύλους· ἆρα σὺ προσάγων ἀνθρώπους φιλοσοφίᾳ φαύλους ζητεῖς προσάγειν ἢ ἀστείους; ἀλλʼ οὐχ οἶόν τε ἀστείους· ἤδη γὰρ πεφιλοσοφήκασι. φαύλους ἄρα· εἰ δὲ φαύλους, ἀνοήτους. καὶ ζητεῖς πολλοὺς προσάγειν τοιούτους φιλοσοφίᾳ· καὶ σὺ ἅρα τοὺς ἀνοήτους ζητεῖς. ἐγώ δὲ, κἂν τοὺς οὕτω λεγομένους ἀνοήτους ζητῶ, ὅμοιόν τι ποιῶ ὡς εἰ καὶ φιλάνθρωπος ἰατρός ἐζήτει τοὺς κάμνοντας, ἵνʼ αὐτοῖς προσαγάγῃ τὰ βοηθήματα καὶ ῥώσῃ αὐτούς. εἰ δʼ ἀνοήτους λέγεις τοὺς μὴ ἐντρεχεῖς ἀλλὰ τερατωδεστέρους τῶν ἀνθρώπων· ἀποκρινοῦμαί σοι ὅτι καὶ τούτους μὲν κατὰ τὸ δυνατὸν βελτιοῦν πειρῶμαι, οὐ μὴν ἐκ τῶν τοιούτων συστῆσαι βούλομαι τό χριστιανῶν ἄθροισμα. ζητῶ γὰρ μᾶλλον τοὺς ἐντρεχεστέρους καὶ ὀξυτέρους, ὡς δυναμένους παρακολουθῆσαι τῇ σαφηνείᾳ τῶν αἰνιγμάτων καὶ τῶν μετʼ ἐπικρύψεως εἰρημένων ἐν νόμω καὶ προφήταις καὶ εὐαγγελίοις, ὧν ὡς οὐδὲν ἀξιόλογον περιεχόντων καταπεφρόνηκας, οὐ βασανίσας τὸν ἐν αὐτοῖς νοῦν μηδʼ εἰσελθεῖν πειραθεὶς εἰς τὸ βούλημα τῶν γραψόντων.
19. Bölüm
XIX.
Yine aynı kitabın bundan önceki kısımlarından: Rabbimize olan imanın, milletlerin akıl dışı, batıl inançlı imanıyla hiçbir ortak yanı olmadığı; övgüye değer olduğu ve başlangıçtan beri insanlarda ortak olan kavramlarla uyuştuğu. Ayrıca, ölümlü bir bedenden olan İsa'yı nasıl Tanrı saydığımızı soranlara karşı.
- Antinoos'a ya da Mısırlılar veya Yunanlılar arasındaki buna benzer başka birine duyulan iman, böyle adlandırmama izin verilirse, talihsiz bir imandır. İsa'ya duyulan iman ise ya talihli sayılabilir ya da titizlikle sınanmıştır: çoğu kimsede talihli bir iman gibi görünür, pek az kimsede ise titizlikle sınanmıştır. Bir imanın, çoğunluğun adlandıracağı gibi, talihli olduğunu söylesem bile, bunda da sözü, insan hayatına gelen her birine düşen payın sebeplerini bilen Tanrı'ya bırakırım. Yunanlılar da en bilge sayılan kişilerde bile çoğu şeyin sebebinin talih olduğunu söyleyecekler: Mesela şu ya da bu hocalara rastlamak, karşıt okulları öğretenler de varken daha iyilerine düşmek, daha iyi bir çevrede yetişmek gibi. Nitekim birçok kişinin yetişmesi öyle şartlarda olmuştur ki daha iyi şeylerin hayalini bile kurmalarına izin verilmemiş; ilk yaşlarından beri ya ahlaksız adamların ya da efendilerin oğlancıkları olmuşlar, ya da ruhun başını kaldırıp yukarı bakmasına engel olan başka bir bedbahtlık içinde kalmışlardır. Bunların sebeplerinin İlahî İnayet'in hikmetlerinde bulunması elbette akla yatkındır; ama insanların bunları kavraması kolay değildir. Bunları araya giren bir sapma olarak söylemeyi uygun gördüm; çünkü Kelsos, "İnsanı önceden kaplamış bir iman, hangisi olursa olsun, o kadar büyük bir etki yapar" demişti. Oysa farklı yetişme tarzları yüzünden insanlardaki imanların da farklı olduğunu, kimilerinin daha talihli, kimilerinin daha talihsiz iman ettiğini söylemesi; buradan da, daha zeki ve kendilerince daha akıllı olan, inançlarının çoğunu daha akla uygun biçimde benimseyen kimselerde bile talih ve talihsizlik denen şeyin işe karıştığı görülebileceğine yükselmesi gerekirdi. Ama bu kadarı yeter.2.19.1
Kαὶ πάλιν ἐν τοῖϲ πρὸ τούτων το αὐτο οῦ τόμου Ὅτι ἡ εἰϲ τὸν κὐριον ἡμῶν πίϲτιϲ, μηδὲν κοινὸν ἔχουϲα πρὸϲ τὴν ἄλογον τῶν ἐθνῶν δειϲιδαίμονα πἰϲτιν, ἐπαινετή τέ ἐϲτι καὶ ταῖϲ ἀρχῆθεν κοιναῖϲ ἐννοία ϲυναγορεύει καὶ πρὸϲ τοὺϲ λέγονταϲ, πῶϲ ἐκ θνητοῦ ϲώματοϲ ὄντα τόν Ἰηϲοῦν θεὸν νομίζομεν. 1. Περὶ μὲν οὖν τοῦ Ἀντινόου ἤ τινος ἄλλου τοιούτου, εἴτε παρʼ Αἰγυπτίοις εἴτε παρʼ Ἕλλησι, πίστις ἐστὶν, ἵνʼ οὕτως ὀνομάσω, ἀτυχής· περὶ δὲ τοῦ Ἰησοῦ ἤτοι δόξασα ἂν εἶναι εὐτυχὴς ἢ καὶ βεβασανισμένως ἐξητασμένη, δοκοῦσα μὲν εὐτυχὴς παρὰ τοῖς πολλοῖς βεβασανισμένως δὲ ἐξητασμένη παρὰ πάνυ ὀλιγωτάτοις. κἂν λέγω δέ τινα πίστιν εἶναι, ὡς ἄν οἱ πολλοὶ ὀνομάσαιεν, εὐτυχῆ· καὶ περὶ ταύτης ἀναφέρω τὸν λόγον ἐπὶ τὸν εἰδότα θεὸν τὰς αἰτίας τῶν ἑκάστῳ μεμερισμένων ἐπιδημοῦντι τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων. καὶ Ἕλληνες δὲ φήσουσι καὶ ἐν τοῖς νομιζομένοις εἶναι σοφωτάτοις κατὰ πολλὰ τὴν εὐτυχίαν εἶναι αἰτίαν, οἶον περὶ διδασκάλων τοιῶνδε καὶ τοῦ περιπεσεῖν τοῖς κρείττοσιν, ὄντων καὶ τῶν τὰς ἐναντίας αἱρέσεις διδασκόντων, καὶ περὶ ἀνατροφῆς τῆς ἐν βελτίοσι. πολλοῖς γὰρ καὶ τὰ τῆς ἀνατροφῆς ἐν τοιούτοις γεγένηται ὡς μηδὲ φαντασίαν ἐπιτραπῆναι τῶν κρειττόνων λαβεῖν, ἀλλʼ ἀεὶ καὶ ἐκ πρώτης ἡλικίας ἤτοι ἐν παιδικοῖς εἶναι ἀκολάστων ἀνδρῶν ἢ δεσποτῶν, ἢ ἐν ἄλλῃ τινὶ κωλυούσῃ ἀναβλέπειν τὴν ψυχὴν κακοδαιμονίᾳ. τὰς δὲ περὶ τούτων αἰτίας πάντως μὲν εἰκὸς εἶναι ἐν τοῖς τῆς προνοίας λόγοις· πίπτειν δὲ αὐτὰς εἰς ἀνθρώπους, οὐκ εὐχερές. ἔδοξε δέ μοι ταῦτα διὰ μέσου ἐν παρεκβάσει εἰρηκέναι διὰ τό· ‘Τοσοῦτόν τι ποιεῖ πίστις ὁποία δὴ προκατασχοῦσα.᾿ ἐχρῆν γάρ διὰ τὰς διαψόρους ἀνατροφὰς εἰπεῖν διαφορὰς τῶν ἐν ἀνθρώποις πίστεων, εὐτυχέστερον ἢ ἀτυχέστερον πιστεύουσι· καὶ ἐκ τούτου ἀναβῆναι ὅτι δόξαι ἄν καὶ τοῖς ἐντρεχεστέροις, εἰς αὐτῶ τ δομεἳν εἶναι λογικωτέροις καὶ λογικώτερον προστίθεσθαι τὰ πολλά δόγμασιν, ἡ ὀνομαζομένη εὐτυχία καὶ ἡ λεγομένη ἀτυχία συνεργεῖν. ἀλλὰ γὰρ περὶ τούτων ἅλις.
- Şimdi Kelsos'un bundan sonraki sözlerine bakmak gerek. Bunlarda bizim için de "İsa hakkında bu türlü bir kabullenişi, önceden içimizi kaplamış bir imanın doğurduğunu" söylüyor. Gerçekten de bu kabullenişi bizde iman doğurur. Ama bak, bu imanın kendisi övgüye değer olanı doğrudan göstermiyor mu? Çünkü kendimizi her şeyin üzerindeki Tanrı'ya emanet ederiz; bizi böyle bir imana götüren rehbere şükranımızı bildirir, böylesine büyük bir işe Tanrı'sız girişip onu başarmadığını söyleriz. İncilleri yazanların niyetine de inanırız; çünkü yazdıklarında görünen dindarlıklarını ve vicdanlarını sezeriz: Bu yazılarda sahte, hileli, uydurma ve kurnazca hiçbir şey yoktur. Şu da bize açıktır: Yunanlılardaki pek inandırıcı ve keskin kurnaz sofistliğin, mahkemelerde dolaşıp duran hitabetin öğrettiği şeyleri öğrenmemiş ruhlar, kendiliğinden inandırma gücü taşıyan ve imana yaraşan hayata götüren olayları böyle uyduramazlardı. Bence İsa da öğretisine bu türden öğretmenleri bu yüzden seçmiştir: Ta ki inandırıcı safsatalar şüphesine hiç yer kalmasın, anlayabilenlere de şu parlak biçimde görünsün: Yazanların niyetindeki hilesizlik, ki bunda, böyle adlandırmama izin verilirse, büyük bir yalınlık vardır, tanrısal bir güce layık görülmüştür; bu güç de söz süslemesinin, kelime düzmenin ve Yunanların bölümlemeli, kurallı akıl yürütmesinin başarabileceği sanılandan çok daha fazlasını başarır.2.19.2
- Τὰ δʼ ἐξῆς τοῦ Κέλσου κατανοητέον, ἐν οἷς καὶ ἡμῖν φησὶ ‘πίστιν ποιεῖν προκαταλαβοῦσαν ἡμῶν τὴν περὶ τοῦ Ἰησοῦ τοιάνδε συγκατάθεσιν.᾿ ἀληθῶς γὰρ πίστις ἡμῖν ποιεῖ τὴν τοιαύτην συγκατάθεσιν. ὅρα δὲ εἰ μὴ αὐτόθεν ἡ πίστις αὐτὴ τὸ ἐπαινετόν παρίστησιν, ὅτε πιστεύομεν ἑαυτοὺς τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ, χάριν ὁμολογοῦντες τῷ εἰς τοιαύτην πίστιν ὁδηγῷ καὶ λέγοντες αὐτὸν οὐκ ἀθεεὶ τὸ τηλικοῦτον τετολμηκέναι καὶ ἠνυκέναι· πιστεύομεν δὲ καὶ ταῖς προαιρέσεσι τῶν γραψάντων τὰ εὐαγγέλια, καταστοχαζόμενοι τῆς εὐλαβείας αὐτῶν καὶ τοῦ συνειδότος ἐμφαινομένων τοῖς γράμμασιν οὐδὲν νόθον καὶ κυβευτικόν καὶ πεπλασμένον καὶ πανοῦργον ἐχόντων. καὶ γὰρ παρίσταται ἡμῖν ὅτι οὐκ ἄν ψυχαὶ, μὴ μαθοῦσαι τὰ τοιαῦτα ὁποῖα διδάσκει ἡ παρʼ Ἕλλησι πανοῦργος σοφιστεία, πολλὴν ἔχουσα τὴν πιθανότητα καὶ τὴν ὀξύτητα, καὶ ἡ ἐν τοῖς δικαστηρίοις καλινδουμένη ῥητορικὴ, οὕτω πλάσαι οἶοί τʼ ἦσαν πράγματα δυνάμενα ἀφʼ ἑαυτῶν ἔχειν τὸ πρὸς πίστιν καὶ τὸν ἀνάλογον τῇ πίστει βίον ἀγωγόν. οἶμαι δὲ καὶ τὸν Ἰησουν διὰ τοῦτο βεβουλῆσθαι διδασκάλοις τοῦ δόγματος χρήσασθαι τοιούτοις, ἵνα μηδεμίαν μὲν ἔχῃ χώραν ὑπόνοια πιθανῶν σοφισμάτων, λαμπρῶς δὲ τοῖς συνιέναι δυναμένοις ἐμφαίνηται ὅτι τὸ ἄδολον τῆς προαιρέσεως τῶν γραψάντων, ἐχούσης πολὺ τὸ, ἵνʼ οὕτως ὀνομάσω, ἀφελὲς, ἠξιώθη θειοτέρας δυνάμεως, πολλῷ μᾶλλον ἀνυούσης ἤπερ ἀνύειν δύνασθαι δοκεῖ περιβολὴ λόγων καὶ λέξεων σύνθεσις καὶ μετὰ διαιρέσεων καὶ τεχνολογίας ἑλληνικῆς ἀκολουθία.
- Bak, imanımıza dair şeyler, başlangıçtan beri insanlarda ortak olan kavramlarla uyuştuğu için, söylenenleri iyi niyetle dinleyenleri değiştirmiyor mu? Çünkü sapkınlık, arkasında güçlü bir telkin olduğu için, çoğunluğun içine heykellerin tanrı olduğu, altından, gümüşten, fildişinden ve taştan yapılmış şeylerin tapınmaya değer olduğu düşüncesini yerleştirebilmiş olsa da, ortak kavram şunu düşünmeyi gerektirir: Tanrı hiçbir şekilde çürüyüp giden madde değildir; insanların, onun sureti ya da sembolleri olsun diye biçim verdikleri cansız maddeler içinde de saygı görmez. Bu yüzden heykeller hakkında hemen tanrı olmadıkları, böyle yapılmış şeyler hakkında da yapıcılarıyla kıyaslanamayacakları söylenir; her şeyin üzerindeki, bütün varlığı yaratan, bir arada tutan ve yöneten Tanrı hakkında da birkaç şey söylenir. Akıl sahibi ruh da sanki kendine akraba olanı tanımış gibi, o zamana kadar tanrı sandığı şeyleri hemen atar, kendisini yaratana karşı tabiî bir sevgi edinir. Ona duyduğu bu sevgi yüzünden de, bunları bütün milletlere ilk kez, yetiştirdiği öğrencileri aracılığıyla bildireni de candan kabul eder; o öğrencileri, Tanrı'ya ve onun krallığına dair sözü vaaz etsinler diye tanrısal güç ve yetkiyle göndermişti.2.19.3
- Ὅρα δὲ εἰ μὴ τὰ τῆς πίστεως ἠμῶν ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις ἀρχῆθεν συναγορεύοντα μετατίθησι τοὺς εὐγνομόνως ἀκούοντας τῶν λεγομένων. εἰ γὰρ καὶ ἡ διαστροφὴ δεδύνηται, πολλῆς αὐτῇ κατηχήσεως συναγορευούσης, τοῖς πολλοῖς ἐμφυτεῦσαι τὸν περὶ ἀγαλμάτων λόγον ὡς περὶ θεῶν καὶ τὸν περὶ τῶν γενομένων ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου καὶ ἐλέφαντος καὶ λίθου ὡς προσκυνήσεως ἀξίων· ἀλλʼ ἠ κοινή ἔννοια ἀπαιτεῖ ἐννοεῖν ὅτι θεός οὐδαμῶς ἐστὶν ὔλη φθαρτὴ, οὐδὲ τιμᾶται ἐν ἀψύχοις ὕλαις ὑπὸ ἀνθρώπων μορφούμενος, ὡς κατʼ εἰκόνα ἤ τινα σύμβολα ἐκείνου γιγνομέναις. διόπερ εὐθέως λέγεται τὰ περὶ ἀγαλμάτων, ὅτι οὐκ εἰσὶ θεοί· καὶ τὰ περὶ τῶν τοιούτων δημιουργημάτων, ὅτι οὐκ ἔστι συγκριτὰ πρὸς τὸν δημιουργόν· ὀλίγα τε περὶ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ δημιουργήσαντος καὶ συνέχοντος καὶ κυβερνῶντος τὰ ὅλα. καὶ εὐθέως ὡσπερεὶ τό συγγενὲς ἐπιγνοῦσα ἡ λογικὴ ψυχὴ ἀπορρίπτει μὲν ἃ τέως ἐδόξαζεν εἶναι θεοὺς, φίλτρον δʼ ἀναλαμβάνει φυσικὸν τὸ πρὸς τὸν κτίσαντα· καὶ διὰ τὸ πρὸς ἐκεῖνον φίλτρον ὑπεραποδέχεται καὶ τὸν ταῦτα πρῶτον πᾶσι τοῖς ἔθνεσι παραστήσαντα διʼ ὧν κατεσκεύασε μαθητῶν, οὓς ἐξέπεμψε μετὰ θείας δυνάμεως καὶ ἐξουσίας κηρύξαι τὸν περὶ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ λόγον.
- Kelsos, artık kaç kez bilmiyorum, İsa hakkında bizi "ölümlü bir bedenden olan birini Tanrı saydığımız ve bununla dindarca bir iş yaptığımızı sandığımız" için suçluyor. Buna karşı daha fazla bir şey söylemek gereksiz, çünkü yukarıda bunu uzun uzun söyledik. Yine de suçlayanlar şunu bilsinler: Başlangıçtan beri Tanrı ve Tanrı'nın Oğlu olduğunu düşündüğümüz ve buna inandığımız kişi, Logos'un kendisi, bilgeliğin kendisi ve hakikatin kendisidir. Onun ölümlü bedeniyle içindeki insan ruhunun ise ona yalnız ortak olmakla kalmayıp onunla birleşip kaynaşmakla en büyük şeyleri kazandığını, onun tanrılığına ortak olarak Tanrı'ya dönüştüğünü söyleriz. Eğer biri onun bedeni hakkında da bunları söylememize takılırsa, Yunanlıların madde hakkında söylediklerine dikkat etsin: Kendi tarifiyle niteliksiz olan madde, yaratıcı ona hangi nitelikleri giydirmek isterse onları giyer; çoğu kez öncekileri bırakıp daha üstün ve farklı nitelikler alır. Bu söylenenler sağlamsa, Tanrı'nın İnayet'i dilediğinde İsa'nın bedenindeki ölümlülük niteliğinin esirî ve tanrısal bir niteliğe dönüşmesinde şaşılacak ne var?2.19.4
- Ἐπεὶ δʼ ἐγκαλεῖ ἡμῖν, οὐκ οἶδʼ ἤδη ὁποσάκις, περὶ τοῦ Ἰησοῦ ὅτι ‘ἐκ θνητοῦ σώματος ὄντα θεὸν νομίζομεν, καὶ ἐν τούτῳ ὅσια δρᾷν δοκοῦμεν·᾿ περισσὸν μὲν τὸ ἔτι πρὶς τοῦτο λέγειν· πλείονα γὰρ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται. ὅμως δὲ ἴστωσαν οἱ ἐγκαλοῦντες ὅτι, ὃν μὲν νομίζομεν καὶ πεπείσμεθα ἀρχῆθεν εἶναι θεὸν καὶ υἴὸν θεοῦ, οὗτος ὁ αὐτολόγος ἐστὶ καὶ ἡ αὐτοσοφία καὶ ἡ αὐτοαλήθεια· τὸ δὲ θνητὸν αὐτοῦ σῶμα καὶ τὴν ἀνθρωπίνην ἐν αὐτῷ ψυχὴν τῇ πρὸς ἐκεῖνον οὐ μόνον κοινωνίᾳ ἀλλὰ καὶ ἑνώσει καὶ ἀνακράσει τὰ μέγιστά φαμεν προσειληφέναι, καὶ τῆς ἐκείνου θειότητος κεκοινωνηκότα εἰς θεὸν μεταβεβληκέναι. ἐὰν δέ τις προσκόπτῃ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ ταῦθʼ ἡμῶν λεγόντων· ἐπιστησάτω τοῖς ὑπὸ Ἐλλήνων λεγομένοις περὶ τῆς τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἀποίου ὕλης ποιότητας ἀμπισκομένης ὁποίας ὁ δημιουργὸς βούλεται αὐτῇ περιτιθέναι, καὶ πολλάκις τὰς μὲν προτέρας ἀποτιθεμένης κρείττονας δὲ καὶ διαφόρους ἀναλαμβανούσης. εἰ γὰρ ὑγιῇ τὰ τοιαῦτα, τί θαυμαστὸν τὴν ποιότητα τοῦ θυητοῦ κατὰ τὸ τοῦ Ἰησοῦ σῶμα προνοίᾳ θεοῦ βουληθέντος μεταβαλεῖν εἰς αἰθέριον καὶ θείαν ποιότητα;
- Kelsos, İsa'nın insan etini altına, gümüşe ve taşa benzetip onun bunlardan daha çürüyücü olduğunu söylerken bir diyalektikçi gibi konuşmadı. Çünkü kesin bir akıl yürütmeye göre ne çürümeyen bir şey çürümeyen başka bir şeyden daha çürümezdir, ne de çürüyen bir şey çürüyen başka bir şeyden daha çürüyücüdür. Ama daha çürüyücü olduğunu kabul etsek bile, buna da şöyle cevap veririz: Bütün niteliklerin altında yatan madde nitelik değiştirebiliyorsa, İsa'nın eti de nitelik değiştirerek esirde ve onun üstündeki yerlerde yaşayacak bir varlığa yaraşan hâle niçin gelemesin? Artık etin zayıflığına özgü şeyleri ve Kelsos'un "daha murdar" dediği şeyleri taşımayan bir hâle? Kelsos bunda da filozofça davranmıyor. Çünkü asıl anlamıyla murdar olan, kötülükten ötürü murdardır; bedenin tabiatı ise murdar değildir. Zira bedenin tabiatı, beden tabiatı olduğu ölçüde, murdarlığı doğuran kötülüğü taşımaz.2.19.5
- Οὐχ ὡς διαλεκτικὸς μὲν οὖν εἶπεν ὁ Κέλσος, παραβάλλων τὰς ἀνθρωπίνας τοῦ Ἰησοῦ σάρκας χρυσῷ καὶ ἀργύρῳ καὶ λίθῳ, ὅτι αὗται ἐκείνων φθαρτότεραι. πρὸς γὰρ τὸν ἀκριβῆ λόγον οὔτʼ ἄφθαρτον ἀφθάρτου ἀφθαρτότερον, οὔτε φθαρτόν φθαρτοῦ φθαρτότερον. ἀλλʼ εἰ ἄρα φθαρτότερον, ὅμως δὲ καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι εἶπερ δυνατὸν ἀμείβειν ποιότητας τὴυ ὑποκειμένην πάσαις ποιότησιν ὕλην, πῶς οὐ δυνατὸν καὶ τὴν σάρκα τοῦ Ἰησοῦ ἀμείψασαν ποιότητας γεγονέναι τοιαύτην, ὁποίαν ἐχρῆν εἶναι τὴν ἐν αἰθέρι καὶ τοῖς ἀνωτέρω αὐτοῦ τόποις πολιτευομένην, οὐκ ἔτι ἔχουσαν τὰ τῆς σαρκικῆς ἀσθενείας ἴδια καὶ ἅτινα μιαρώτερα ὠνόμασεν ὁ Κέλσος; οὐδὲ τοῦτο φιλοσόφως ποιῶν· τὸ γὰρ κυρίως μιαρὸν ἀπὸ κακίας τοιοῦτόν ἐστι· φύσις δὲ σόματος οὐ μιαρά· οὐ γὰρ ᾖ φύσις σώματός ἐστι, τὸ γεννητικόν τῆς μιαρότητος ἔχει τὴν κακίου.