5. Bölüm
5.1Bundan sonra, istediğiniz gibi, önce dualarla hiçbir şey elde edilmediğini sanan ve bu yüzden dua etmenin gereksiz olduğunu söyleyenlerin inandırıcı görünen gerekçelerini ortaya koymak gerekiyorsa, bunu da elimizden geldiğince yapmaktan çekinmeyeceğiz. Burada "dua" kelimesini daha genel ve daha basit anlamıyla kullanıyoruz […] Bu görüş öylesine itibarsızdır, öylesine tanınmış savunuculardan yoksundur ki inayeti kabul edip kâinatın başına Tanrı'yı koyanlar arasında duayı kabul etmeyen birine neredeyse hiç rastlanmaz. Çünkü bu öğreti ya Tanrı'nın ousia'sını inkâr eden düpedüz ateistlerin ya da Tanrı'yı yalnızca adıyla kabul edip O'nu inayetten yoksun bırakanların öğretisidir. Ama karşı taraftaki güç, en dinsiz öğretileri Mesih'in adına ve Tanrı'nın Oğlu'nun öğretisine giydirmek isteyerek, artık bazılarını dua etmemek gerektiğine de inandırmayı başarmıştır. Bu görüşün önderleri, duyulur şeyleri büsbütün ortadan kaldıran, ne vaftizi ne şükran ayinini uygulayan kişilerdir. Kutsal Yazılara da iftira ederler: Sözde Yazılar bu anlamda dua etmeyi istemiyor, bundan farklı bir şeyi öğretiyormuş.
Εἰ χρὴ τοίνυν μετὰ ταῦτα, ὥσπερ ἐκελεύσατε, ἐκθέσθαι τὰ πιθανὰ πρῶτον τῶν οἰομένων μηδὲν ἀπὸ τῶν εὐχῶν ἀνύεσθαι καὶ διὰ τοῦτο φασκόντων περισσὸν εἶναι τὸ εὔχεσθαι, οὐκ ὀκνήσομεν κατὰ δύναμιν καὶ τοῦτο ποιῆσαι, κοινότερον νῦν καὶ ἁπλούστερον τοῦ τῆς εὐχῆς ὀνόματος ἡμῖν λεγομένου . . . . . . . . . οὕτω δὴ ὁ λόγος ἐστὶν ἄδοξος καὶ μὴ τυχὼν ἐπισήμων τῶν προϊσταμένων αὐτοῦ, ὥστε μηδὲ πάνυ εὑρίσκεσθαι, ὅστις ποτὲ τῶν πρόνοιαν παραδεξαμένων καὶ θεὸν ἐπιστησάντων τοῖς ὅλοις εὐχὴν μὴ προσίεται. ἔστι γὰρ τὸ δόγμα ἤτοι τῶν πάντῃ ἀθέων καὶ τὴν οὐσίαν τοῦ θεοῦ ἀρνουμένων ἢ τῶν μέχρις ὀνόματος τιθέντων θεὸν τὴν πρόνοιαν δὲ αὐτοῦ ἀποστερούντων. ἤδη μέντοι γε ἡ ἀντικειμένη ἐνέργεια, τὰ ἀσεβέστατα τῶν δογμάτων περιτιθέναι θέλουσα τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ καὶ τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ, καὶ περὶ τοῦ μὴ δεῖν εὔχεσθαι δεδύνηται πεῖσαί τινας· ἧς γνώμης προΐστανται οἱ τὰ αἰσθητὰ πάντῃ ἀναιροῦντες καὶ μήτε βαπτίσματι μήτε εὐχαριστίᾳ χρώμενοι, συκοφαντοῦντες τὰς γραφὰς, ὡς καὶ τὸ εὔχεσθαι τοῦτο οὐ βουλομένας ἀλλ᾿ ἕτερόν τι σημαινόμενον παρὰ τοῦτο διδασκούσας.
5.2Duaları reddedenlerin gerekçeleri şunlar olabilir (elbette kâinatın başına Tanrı'yı koyup inayetin varlığını kabul edenlerden söz ediyorum; Tanrı'yı ya da inayeti büsbütün ortadan kaldıranların söyledikleri şimdi konumuz değil): "Tanrı her şeyi olmadan önce" bilir; hiçbir şeyi, ortaya çıktığı anda, daha önce bilmiyormuş gibi ilk kez öğrenmez. Öyleyse daha dua etmeden ihtiyaçlarımızı bilen birine dua sunmaya ne gerek var? "Çünkü göksel Baba, siz ondan dilemeden önce neye ihtiyacınız olduğunu bilir." Kâinatın Babası ve Yaratıcısı olan, "var olan her şeyi seven" ve yarattıklarından hiçbirinden tiksinmeyen birinin, her birinin işlerini dua edilmeden de kurtuluşlarına yarayacak biçimde düzenlemesi makuldür; tıpkı küçük çocuklarının başında duran ve onların istemesini beklemeyen bir baba gibi. Çünkü çocuklar ya hiç isteyemezler ya da bilgisizlikleri yüzünden çoğu zaman kendilerine yararlı ve faydalı olanın tam tersini almak isterler. Biz insanlar ise Tanrı'nın gerisinde, küçücük çocukların anne babalarının aklının gerisinde kaldığından çok daha fazla kalırız.
εἶεν δ᾿ ἂν οἱ λόγοι τῶν ἀθετούντων τὰς εὐχὰς οὗτοι (δηλονότι θεὸν ἐφιστάντων τοῖς ὅλοις καὶ πρόνοιαν εἶναι λεγόντων· οὐ γὰρ πρόκειται νῦν ἐξετάζειν τὰ λεγόμενα ὑπὸ τῶν πάντῃ ἀναιρούντων θεὸν ἢ πρόνοιαν)· „ὁ θεὸς“ οἶδε „τὰ πάντα πρὸ γενέσεως αὐτῶν,“ καὶ οὐδὲν ἐκ τοῦ ἐνεστηκέναι ὅτε ἐνέστηκε πρῶτον αὐτῷ γινώσκεται ὡς πρὸ τούτου μὴ γνωσθέν· τίς οὖν χρεία ἀναπέμπεσθαι εὐχὴν τῷ καὶ πρὶν εὔξασθαι ἐπισταμένῳ ὧν χρῄζομεν; „οἶδε γὰρ ὁ πατὴρ ὁ οὐράνιος ὧν χρείαν“ ἔχομεν „πρὸ τοῦ“ ἡμᾶς „αἰτῆσαι αὐτόν,“ εὔλογον δὲ πατέρα καὶ δημιουργὸν αὐτὸν ὄντα τοῦ παντὸς, ἀγαπῶντα „τὰ ὄντα πάντα“ καὶ μη⟨(δὲν)⟩ βδελυσσόμενον ὧν πεποίηκε, σωτηρίως τὰ περὶ ἕκαστον καὶ χωρὶς τοῦ εὔξασθαι οἰκονομεῖν δίκην πατέρος, νηπίων προϊσταμένου καὶ μὴ περιμένοντος ἐκείνων τὴν ἀξίωσιν, ἤτοι μηδ᾿ ὅλως δυναμένων αἰτεῖν ἢ διὰ ἄγνοιαν πολλάκις τὰ ἐναντία τοῖς συμφέρουσι καὶ λυσιτελοῦσι θελόντων λαβεῖν. ἀπολειπόμεθα δὲ οἱ ἄνθρωποι πλεῖον τοῦ θεοῦ ἤπερ τὰ κομιδῇ παιδία τοῦ νοῦ τῶν γεγεννηκότων.
5.3Tanrı'nın olacakları yalnız önceden bilmesi değil, önceden düzenlemiş olması da, önceden düzenlediğinin dışında hiçbir şeyin olmaması da akla yakındır. Güneşin doğması için dua eden biri, kendi duası olmadan da olacak bir şeyin duası sayesinde olmasını istediği için ahmak sayılır. Dua etmese de mutlaka olacak şeylerin kendi duası sayesinde olduğunu sanan insan da aynı şekilde akılsızdır. Yine, yaz dönümünde güneşin sıcağından bunalıp kavrulan ve duasıyla güneşi bahar burçlarına geri götürüp ılık havanın tadını çıkaracağını sanan kişi her türlü deliliği aşar. Aynı şekilde, insan soyunun başına zorunlu olarak gelen sıkıntıları dua ettiği için çekmeyeceğini sanan kişi de her türlü çılgınlığı aşmış olur.
εἰκὸς ⟨(δὲ)⟩ τῷ θεῷ οὐ μόνον προεγνῶσθαι τὰ ἐσόμενα ἀλλὰ καὶ προδιατετάχθαι. καὶ μηδὲν αὐτῷ παρὰ τὰ προδιατεταγμένα γίνεσθαι. ὥσπερ οὖν εἴ τις εὔχοιτο ἀνατέλλειν τὸν ἥλιον, ἠλίθιος ἂν νομίζοιτο. τὸ καὶ χωρὶς τῆς εὐχῆς αὐτοῦ ἐσόμενον διὰ τῆς εὐχῆς γενέσθαι ἀξιῶν· οὕτως ἀνόητος ἂν εἴη ἄνθρωπος, ὅστις οἴεται διὰ τὴν ἑαυτοῦ εὐχὴν γίνεσθαι τὰ καὶ μὴ εὐξαμένου αὐτοῦ πάντως ἐσόμενα ἄν, πάλιν τε αὖ ὥσπερ πᾶσαν μανίαν ὑπερβάλλει ὁ διὰ τὸ ἐνοχλεῖσθαι ὑπὸ τοῦ ἡλίου γενομένου ἐν θεριναῖς τροπαῖς καὶ καυσοῦσθαι οἰόμενος διὰ τῆς εὐχῆς μεταστήσεσθαι τὸν ἥλιον ἐπὶ τὰ ἐαρινὰ σημεῖα, ἵνα εὐκράτου ἀπολαύῃ τοῦ ἀέρος· οὕτως τὰ ἀναγκαίως συμβαίνοντα περιστατικὰ τῷ ἀνθρώπων γένει εἴ τις οἴοιτο διὰ τὸ εὔχεσθαι μὴ πείσεσθαι, πᾶσαν ⟨(ἂν)⟩, ὑπερβάλοι μελαγχολίαν.
5.4"Günahkârlar ana rahminden beri yabancılaşmışsa", adil kişi de "annesinin karnından" beri ayrılmışsa ve "henüz doğmamış, iyi ya da kötü bir şey yapmamışken —Tanrı'nın seçime dayanan amacı işlere değil, çağırana bağlı olarak geçerli kalsın diye—" "Büyük küçüğe kulluk edecek" denmişse, günahlarımızın bağışlanmasını ya da bizi güçlendiren Mesih sayesinde "her şeye" gücümüz yetsin diye güç ruhu almayı boş yere dileriz. Çünkü "günahkârsak", "ana rahminden beri" yabancılaşmışızdır; "annemizin karnından" beri ayrılmışsak, dua etmesek de en güzel şeyler başımıza gelecektir. Yakup doğmadan önce hangi duayı sundu da Esav'dan "üstün olacağı", kardeşinin ona "kulluk edeceği" önceden bildirildi? "Esav" doğmadan önce ne dinsizlik etti de nefret gördü? Seksen dokuzuncu mezmurda görüldüğü gibi, "dağlar yerleşmeden, yeryüzü ve dünya biçimlenmeden önce" Tanrı onun "sığınağı" idiyse, Musa ne diye dua ediyor? […]
εἰ δὲ καὶ „ἠλλοτριώθησαν ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας,“ καὶ ἀφώρισται ὁ δίκαιος „ἐκ κοιλίας μητρὸς,“ ⟨(καὶ)⟩ „μήπω μήτε γεννηθέντων μήτε πραξάντων τι ἀγαθὸν ἢ φαῦλον, ἵνα ἡ κατ᾿ ἐκλογὴν πρόθεσις τοῦ θεοῦ μένῃ, οὐκ ἐξ ἔργων ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ καλοῦντος,“ λέγεται· „ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάττονι,“ μάτὴν περὶ ἀφέσεως ἁμαρτημάτων ἀξιοῦμεν ἢ περὶ τοῦ πνεῦμα ἰσχύος λαβεῖν, ἵνα „πάντα“ ἰσχύσωμεν ἐνδυναμοῦντος ἡμᾶς Χριστοῦ. εἰ μὲν γὰρ „ἁμαρτωλοί“ ἐσμεν, „ἀπὸ μήτρας“ ἠλλοτριώμεθα· εἰ δὲ ἀφωρίσθημεν „ἐκ κοιλίας μητρὸς“ ἡμῶν, τὰ κάλλιστα καὶ μὴ εὐχομένοις ἀπαντήσεται. ποίαν γὰρ εὐχὴν προσαγαγὼν Ἰακὼβ, πρὶν γεννηθῆναι, προφητεύεται ὅτι „ὑπερέξει“ τοῦ Ἠσαῦ, καὶ „δουλεύσει“ αὐτῷ ὁ ἀδελφός; τί δὲ ἀσεβήσας ὁ „Ἠσαῦ“ μισεῖται πρὶν γεννηθῆναι; ἵνα τί δὲ εὔχεται Μωϋσῆς, ὡς ἐν ὀγδοηκοστῷ ἐνάτῳ εὕρηται ψαλμῷ, εἰ „καταφυγὴ“ αὐτοῦ ἐστιν ὁ θεὸς „πρὸ τοῦ ὄρη ἑδρασθῆναι καὶ πλασθῆναι τὴν γῆν καὶ τὴν οἰκουμένην;“ . . . . . . . . .
5.5Efesliler'e Mektup'ta da kurtulacak olanların hepsi hakkında şöyle yazılıdır: Baba onları "dünyanın kuruluşundan önce" "onda", "Mesih'te seçti; önünde kutsal ve kusursuz olsunlar diye, sevgiyle onları Mesih aracılığıyla kendisine oğul olmaya önceden belirledi." Öyleyse biri ya "dünyanın kuruluşundan önce" seçilmiş olanlardandır ve seçimden düşmesi imkânsızdır; bu yüzden duaya ihtiyacı yoktur. Ya da seçilmemiş ve önceden belirlenmemiştir; o zaman boşuna dua eder, bin kez dua etse de duası işitilmeyecektir. Çünkü Tanrı "önceden bildiklerini Oğlu'nun yüceliğinin suretine benzemeye de önceden belirledi. Önceden belirlediklerini çağırdı da; çağırdıklarını akladı da; akladıklarını yüceltti de." Yoşiya ne diye zahmet çekiyor, ya da dua ederken duasının işitilip işitilmeyeceği için ne diye kaygılanıyor? Çok kuşak önceden adıyla birlikte peygamberlikle bildirilmişti; ne yapacağı yalnız önceden bilinmekle kalmamış, pek çok kişinin duyacağı biçimde önceden söylenmişti. Yahuda ne diye dua ediyor da duası bile "günah" sayılıyor? Davud'un zamanından beri "görevini" yitireceği ve onu yerine başkasının alacağı önceden ilan edilmişti. Üstelik Tanrı değişmez olduğu, her şeyi önceden kavradığı ve önceden düzenlediğinde sabit kaldığı hâlde, duasıyla O'nun amacını değiştireceğini sanarak dua etmek açıkça saçmadır. Ya da O'na, sanki önceden bir düzen kurmamış da her birinin duasını bekliyormuş, duaya bakarak dua edene uygun olanı düzenleyecek, daha önce görmediği bir şeyi ancak o zaman makul bulup buyuracakmış gibi yakarmak da öyle.
ἀλλὰ καὶ περὶ πάντων τῶν σωθησομένων ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους ἀναγέγραπται ὅτι „ἐξελέξατο“ αὐτοὺς „ἐν αὐτῷ,“ „ἐν Χριστῷ“ ὁ πατὴρ „πρὸ καταβολῆς κόσμου εἰς τὸ εἶναι“ αὐτοὺς „ἁγίους καὶ ἀμώμους κατ᾿ ἐνώπιον αὐτοῦ, ἐν ἀγάπῃ προορίσας“ αὐτοὺς „εἰς υἱοθεσίαν διὰ Χριστοῦ εἰς αὐτόν.“ ἤτοι οὖν τις ἐκ τῶν „πρὸ καταβολῆς κόσμου“ ἐστὶν ἐξειλεγμένος, καὶ ἀμήχανον αὐτὸν τῆς ἐκλογῆς ἐκπεσεῖν, διόπερ οὐ χρεία τούτῳ εὐχῆς· ἢ οὐκ ἐξείλεκται οὐδὲ προώρισται, καὶ μάτην εὔχεται, κἂν μυριάκις εὔξηται, οὐκ ἐπακουσθησόμενος. „οὓς“ γὰρ „προέγνω“ ὁ θεὸς, τούτους „καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος“ „τῆς δόξης“ „τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ.“ „οὓς δὲ προώρισε, τούτους καὶ ἐκάλεσε· καὶ οὓς ἐκάλεσε, τούτους καὶ ἐδικαίωσεν· οὓς δὲ ἐδικαίωσε, τούτους καὶ ἐδόξασε.“ τί γὰρ κάμνει Ἰωσίας ἢ διὰ τί εὐχόμενος πεφρόντικε περὶ τοῦ πότερόν ποτε εἰσακουσθήσεται ἢ μὴ, πρὸ πολλῶν γενεῶν ὀνομαστὶ προφητευθεὶς καὶ περὶ τοῦ ὅ τι ποτὲ πράξει οὐ μόνον προγνωσθεὶς ἀλλὰ καὶ εἰς ἐπήκοον πολλῶν προῤῥηθείς; ἵνα τί δὲ καὶ Ἰούδας προσεύχεται, ὥστε καὶ τὴν προσευχὴν αὐτοῦ γενηθῆναι „εἰς ἁμαρτίαν,“ ἀπὸ τῶν Δαυῒδ χρόνων προκηρυχθεὶς ὡς ἀπολέσων „τὴν ἐπισκοπὴν,“ ἑτέρου ληψομένου ἀντ᾿ αὐτοῦ αὐτήν; αὐτόθεν δὲ ἀπεμφαίνει, ἀτρέπτου ὄντος τοῦ θεοῦ καὶ τὰ ὅλα προκατειληφότος μένοντός τε ἐν τοῖς προδιατεταγμένοις, εὔχεσθαι, οἰόμενον μετατρέψειν διὰ τῆς εὐχῆς αὐτοῦ τὴν πρόθεσιν ἢ ὡς μὴ προδιαταξαμένῳ ἀλλὰ περιμένοντι τὴν ἑκάστου εὐχὴν ἐντυγχάνειν, ἵνα διὰ τὴν εὐχὴν διατάξηται τὸ πρέπον τῷ εὐχομένῳ, τότε τάσσων τὸ δοκιμαζόμενον εἶναι εὔλογον οὐ πρότερον αὐτῷ τεθεωρημένον.
5.6Mektubunda bana yazdıklarını da burada aynen aktarayım. Şöyleydi: "Birincisi: Tanrı gelecekte olacakları önceden biliyorsa ve bunların olması zorunluysa, dua boştur. İkincisi: Her şey Tanrı'nın dilemesine göre oluyorsa, O'nun kararları sarsılmazsa ve dilediği şeylerden hiçbiri değiştirilemiyorsa, dua boştur." Dua etme isteğimizi uyuşturan bu itirazları çözmek için, bence, önce şu konuları ele almak faydalı olacaktır.
κείσθω δὲ ἐν τοῖς παροῦσιν αὐταῖς λέξεσιν ἅπερ διὰ τῶν πρός με γραμμάτων ἔταξας, οὕτως ἔχοντα. „πρῶτον· εἰ προγνώστης ἐστὶν ὁ θεὸς τῶν μελλόντων, καὶ δεῖ αὐτὰ γίνεσθαι, ματαία ἡ προσευχή. δεύτερον· εἰ πάντα κατὰ βούλησιν θεοῦ γίνεται, καὶ ἀραρότα αὐτοῦ ἐστι τὰ βουλεύματα, καὶ οὐδὲν τραπῆναι ὧν βούλεται δύναται, ματαία ἡ προσευχή,“ χρήσιμα δὲ, ὡς οἶμαι, ταῦτα πρὸς λύσιν τῶν ἀποναρκᾶν πρὸς τὸ εὔχεσθαι ποιούντων προδιαληπτέον.