3. Bölüm
3.1"Eukhē" adına (Yunancada hem adağı hem duayı anlatır), kendi gözlemime göre ilk kez, Yakup'un kardeşi Esav'ın öfkesinden kaçıp İshak ile Rebeka'nın öğüdü üzerine "Mezopotamya'ya" gittiği yerde rastlıyorum. Metin şöyledir: "Yakup bir adak adayıp şöyle dedi: Eğer Rab Tanrı benimle olur, gittiğim bu yolda beni korur, yemem için ekmek, giymem için giysi verir ve beni esenlik içinde babamın evine döndürürse, Rab benim Tanrım olacak; anıt olarak diktiğim bu taş Tanrı'nın evi olacak; bana vereceğin her şeyin onda birini sana vereceğim." […]
Πρῶτον δὴ τὸ ὄνομα τῆς εὐχῆς ὅσον ἐπὶ παρατηρήσει τῇ ἐμῇ εὑρίσκω κείμενον, ἡνίκα ὁ Ἰακὼβ, φυγὰς γενόμενος τῆς ὀργῆς „τοῦ ἀδελφοῦ“ ἑαυτοῦ Ἠσαῦ, ἀπῄει „εἰς τὴν Μεσοποταμίαν“ κατὰ τὰς ὑποθήκας Ἰσαὰκ καὶ Ῥεβέκκας. οὕτω δὲ ἔχει ἡ λέξις· „καὶ ηὔξατο Ἰακὼβ εὐχὴν, λέγων· ἐὰν ᾖ κύριος ὁ θεὸς μετ᾿ ἐμοῦ καὶ διαφυλάξῃ με ἐν τῇ ὁδῷ ταύτῃ. ᾗ ἐγὼ πορεύομαι, καὶ δώῃ μοι ἄρτον φαγεῖν καὶ ἱμάτιον περιβαλέσθαι καὶ ἀποστρέψῃ με μετὰ σωτηρίας εἰς τὸν οἶκον τοῦ πατρός μου· καὶ ἔσται κύριός μοι εἰς θεὸν, καὶ ὁ λίθος οὗτος, ὃν ἔστησα στήλην, ἔσται μοι οἶκος θεοῦ, καὶ πάντων ὧν ἐάν μοι δῷς δεκάτην ἀποδεκατώσω αὐτά σοι.“ . . . . . . . . . . . .
3.2Burada şunu da belirtmek gerekir: Birçok yerde "proseukhē"den, yani duadan farklı anlamda kullanılan "eukhē" adı, Tanrı'dan şu şeylere kavuşursa şunları yapacağını adakla vaat eden kişi için kullanılmıştır. Ama bu ad bizim alışılmış kullanımımızdaki anlamda, yani dua anlamında da geçer. Mısır'dan Çıkış'ta, on belanın ikincisi olan kurbağa belasından sonra şöyle bulduk: […] "Firavun Musa ile Harun'u çağırıp onlara dedi: Rab'be benim için dua edin de kurbağaları benden ve halkımdan uzaklaştırsın; ben de halkı salıvereyim, Rab'be kurban kessinler." "Dua edin" sözü Firavun'un ağzından çıktığı için biri bu kelimenin ilk anlamın yanında alışılmış anlamı da taşıdığına inanmakta güçlük çekerse, ardından gelen şu söze de dikkat etsin: "Musa Firavun'a dedi: Senin için, kulların ve halkın için ne zaman dua edeyim, bana söyle; kurbağalar senden, halkından ve evlerinizden yok olsun, yalnız ırmakta kalsınlar."
ἔνθα καὶ σημειωτέον ἐστὶν ὅτι τὸ ὄνομα τῆς εὐχῆς παρελήφθη (πολλαχοῦ ἑτέρας οὔσης παρὰ τὴν προσευχὴν) ἐπὶ τοῦ μετὰ εὐχῆς ἐπαγγελλομένου τάδε τινὰ ποιήσειν, εἰ τύχοι ἀπὸ θεοῦ τῶνδε. τάσσεται μέντοι καὶ ἐπὶ τοῖς κατὰ συνήθειαν ἡμῶν λεγομένοις ἡ ὀνομασία· ὥσπερ ἐν Ἐξόδῳ εὕρομεν οὕτως μετὰ τὴν ἐπὶ τοῖς βατράχοις μάστιγα, τῇ τάξει τῶν δέκα οὖσαν δευτέραν, . . . . . . . . . . . .,ἐκάλεσε Φαραὼ Μωϋσέα καὶ Ἀαρὼν καὶ εἶπεν αὐτοῖς· εὔξασθε περὶ ἐμοῦ πρὸς κύριον. καὶ περιελέτω τοὺς βατράχους ἀπ᾿ ἐμοῦ καὶ τοῦ λαοῦ μου· καὶ ἐξαποστελῶ τὸν λαὸν, καὶ θύσωσι κυρίῳ.“ ἐὰν δὲ δυσπειθῶς τις ἔχῃ διὰ τὸ τοῦ Φαραὼ εἶναι φωνὴν τὴν „εὔξασθε“ πρὸς τὸ σημαίνεσθαι ἀπὸ τῆς εὐχῆς πρὸς τῷ προτέρῳ καὶ τὸ σύνηθες, παρατηρητέον καὶ τὸ ἑξῆς οὕτως ἔχον· „εἶπε δὲ Μωϋσῆς πρὸς Φαραώ· τάξαι πρός με. πότε εὔξομαι περὶ σοῦ καὶ περὶ τῶν θεραπόντων σου καὶ τοῦ λαοῦ σου. ἀφανίσαι τοὺς βατράχους ἀπὸ σοῦ καὶ ἀπὸ τοῦ λαοῦ σου καὶ ἐκ τῶν οἰκιῶν ὑμῶν· πλὴν ἐν τῷ ποταμῷ ὑπολειφθήσονται.“
3.3Şunu da gözlemledik: Üçüncü bela olan sivrisineklerde ne Firavun dua edilmesini ister ne de Musa dua eder. Dördüncü bela olan at sineklerinde ise Firavun "Benim için Rab'be dua edin" der; Musa da şöyle cevap verir: "Senin yanından çıkıp Tanrı'ya dua edeceğim; at sinekleri yarın Firavun'dan, kullarından ve halkından uzaklaşacak." Biraz sonra da: "Musa Firavun'un yanından çıkıp Tanrı'ya dua etti." Beşinci ve altıncı belada yine ne Firavun dua edilmesini ister ne de Musa dua eder. Yedinci belada ise "Firavun adam gönderip Musa ile Harun'u çağırdı ve onlara dedi: Bu sefer günah işledim; Rab adildir, ben ve halkım ise dinsiziz. Rab'be dua edin de Tanrı'nın gürlemeleri, dolu ve ateş dursun." Biraz sonra da: "Musa Firavun'un yanından şehrin dışına çıktı ve ellerini Rab'be doğru açtı; gürlemeler de durdu." Neden öncekilerde olduğu gibi "dua etti" değil de "ellerini Rab'be doğru açtı" dendiğini başka bir yerde incelemek daha uygun olur. Sekizinci belada da Firavun şöyle der: "Tanrınız Rab'be dua edin de bu ölümü benden uzaklaştırsın. Musa da Firavun'un yanından çıkıp Tanrı'ya dua etti."
παρετηρήσαμεν δὲ ὅτι ἐπὶ ταῖς σκνιψὶ. τῇ τρίτῃ μάστιγι, οὔτε Φαραὼ εὐχὴν γενέσθαι ἀξιοῖ οὔτε Μωϋσῆς εὔχεται. καὶ ἐπὶ τῇ κυνομυίᾳ δὲ, οὔσῃ τετάρτῃ, λέγει· „εὔξασθε οὖν περὶ ἐμοῦ πρὸς κύριον,“ ὅτε καὶ εἶπε Μωϋσῆς ὅτι „ἐγὼ ἐξελεύσομαι ἀπὸ σοῦ καὶ εὔξομαι πρὸς τὸν θεὸν, καὶ ἀπελεύσεται ἡ κυνόμυια ἀπὸ Φαραὼ καὶ τῶν θεραπόντων αὐτοῦ καὶ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ αὔριον“· καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „ἐξῆλθε δὲ Μωϋσῆς ἀπὸ Φαραὼ καὶ ηὔξατο πρὸς τὸν θεόν.“ πάλιν δὲ ἐπὶ τῆς πέμπτης καὶ ἕκτης μάστιγος οὔτε Φαραὼ ἀξιώσαντος εὐχὴν γενέσθαι οὔτε Μωϋσέως εὐξαμένου, ἐπὶ τῆς ἑβδόμης „ἀποστείλας Φαραὼ ἐκάλεσε Μωϋσέα καὶ Ἀαρὼν καὶ εἶπεν αὐτοῖς· ἡμάρτηκα τὸ νῦν· ὁ κύριος δίκαιος, ἐγὼ δὲ καὶ ὁ λαός μου ἀσεβής. εὔξασθε οὖν πρὸς κύριον, καὶ παυσάσθω τοῦ γενηθῆναι φωνὰς θεοῦ καὶ χάλαζαν καὶ πῦρ“· καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „ἐξῆλθε Μωϋσῆς ἀπὸ Φαραὼ ἐκτὸς τῆς πόλεως καὶ ἐξεπέτασε τὰς χεῖρας πρὸς κύριον, καὶ αἱ φωναὶ ἐπαύσαντο.“ διὰ τί δὲ οὐκ εἴρηται „καὶ ηὔξατο“ ὡς ἐπὶ τῶν προτέρων ἀλλ᾿ „ἐξεπέτασε τὰς χεῖρας πρὸς κύριον,“ εὐκαιρότερον ἐν ἄλλοις ἐξεταστέον. καὶ ἐπὶ τῆς ὀγδόης δὲ μάστιγός φησιν ὁ Φαραώ· „καὶ προσεύξασθε πρὸς κύριον τὸν θεὸν ὑμῶν, καὶ περιελέτω ἀπ᾿ ἐμοῦ τὸν θάνατον τοῦτον. ἐξῆλθε δὲ Μωϋσῆς ἀπὸ Φαραὼ καὶ ηὔξατο πρὸς τὸν θεον.“
3.4Dediğimiz gibi, "eukhē" adı birçok yerde alışılmış anlamda değil, Yakup örneğinde olduğu gibi adak anlamında kullanılmıştır. Levililer'de de böyledir: "Rab Musa'ya şöyle dedi: İsrailoğullarına söyle, onlara de ki: Kim canının bedeli olarak Rab'be bir adak adarsa, yirmi yaşından altmış yaşına kadar erkeğin bedeli, kutsal ölçüye göre elli didrahmi gümüş olacak." Sayılar'da da: "Rab Musa'ya şöyle dedi: İsrailoğullarına söyle, onlara de ki: Erkek ya da kadın, kim Rab'be adanmak için büyük bir adak adarsa, şaraptan ve sert içkiden uzak duracak" diye başlar ve Nazir denen kişi hakkındaki kurallar gelir. Biraz ileride: "Rab'be adak günlerine adandığı o gün başını kutsayacak." Yine biraz sonra: "Adak adayanın kanunu budur: Adak günlerini tamamladığı gün..." Yine biraz sonra: "Bundan sonra adak adamış olan şarap içebilir. Rab'be adağı için bir armağan adayanın kanunu budur; eli neye yetiyorsa onun dışında, arınma kanununa göre adadığı adağın gereğini yerine getirecek." Sayılar'ın sonuna doğru da: "Musa İsrailoğullarının oymak başlarına şöyle dedi: Rab'bin buyurduğu söz şudur: Bir adam Rab'be bir adak adarsa ya da canını bir yeminle bağlarsa, sözünü bozmayacak; ağzından ne çıktıysa yapacak. Bir kadın gençliğinde babasının evindeyken Rab'be bir adak adar ya da kendini bir bağla bağlarsa, babası da onun adaklarını ve canını bağladığı bağları işitip sesini çıkarmazsa, bütün adakları geçerli olur; canını bağladığı bütün bağlar da onun için geçerli kalır." Bunun ardından böyle bir kadın hakkında başka kanunlar da koyar. Süleyman'ın Meselleri'nde de bu anlamda şöyle yazılmıştır: […] "Malından bir şeyi aceleyle adamak insana tuzaktır; çünkü adak adadıktan sonra pişmanlık gelir." Vaiz'de de: "Adak adamamak, adayıp yerine getirmemekten iyidir." Havarilerin İşleri'nde de: "Aramızda adak adamış dört adam var."
πολλαχοῦ δὲ εἴπομεν τὸ ὄνομα τῆς εὐχῆς μὴ κατὰ τὸ σύνηθες τετάχθαι ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Ἰακώβ· ἀλλὰ καὶ ἐν Λευϊτικῷ· „ἐλάλησε κύριος πρὸς Μωϋσέα λέγων· λάλησον τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· ὅς ⟨(ἐὰν)⟩ εὔξηται εὐχὴν ὥστε τιμὴν τῆς ψυχῆς αὐτοῦ τῷ κυρίῳ, ἔσται ἡ τιμὴ τοῦ ἄῤῥενος, ἀπὸ εἰκοσαετοῦς ἕως ἑξηκονταετοῦς ἔσται αὐτοῦ ἡ τιμὴ πεντήκοντα δίδραχμα ἀργυρίου τῷ σταθμίῳ τῷ ἁγίῳ“· καὶ ἐν Ἀριθμοῖς· „καὶ ἐλάλησε κύριος πρὸς Μωϋσέα λέγων· λάλησον τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· ἀνὴρ ἢ γυνὴ, ὅς ἐὰν μεγάλως εὔξηται εὐχὴν ἀφαγνίσασθαι ἁγνείαν κυρίῳ. ἀπὸ οἴνου καὶ σίκερα ἁγνισθήσεται“ καὶ τὰ ἑξῆς περὶ τοῦ καλουμένου Ναζιραίου. εἶτα μετ᾿ ὀλίγα· „καὶ ἁγιάσει τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, ᾗ ἡγιάσθη κυρίῳ τὰς ἡμέρας τῆς εὐχῆς.“ καὶ πάλιν μετ᾿ ὀλίγα· „οὗτος ὁ νόμος τοῦ εὐξαμένου· ᾗ ἂν ἡμέρᾳ πληρώσῃ ἡμέραν εὐχῆς αὐτοῦ,“ καὶ πάλιν μετ᾿ ὀλίγον· „καὶ μετὰ ταῦτα πίεται ὁ ηὐγμένος οἶνον. οὗτος ὁ νόμος τοῦ εὐξαμένου, ὃς ἐὰν εὔξηται κυρίῳ δῶρον αὐτοῦ περὶ τῆς εὐχῆς. χωρὶς ὧν ἂν εὕρῃ ἡ χεὶρ αὐτοῦ κατὰ δύναμιν τῆς εὐχῆς αὐτοῦ, ἧς ἂν εὔξηται κατὰ τὸν νόμον ἁγνείας,“ καὶ πρὸς τῷ τέλει τῶν Ἀριθμῶν· „καὶ ἐλάλησε Μωϋσῆς πρὸς τοὺς ἄρχοντας τῶν φυλῶν υἱῶν Ἰσραὴλ λέγων· τοῦτο τὸ ῥῆμα, ὃ συνέταξε κύριος· ἄνθρωπος, ὃς ἐὰν εὔξηται εὐχὴν κυρίῳ ἢ ὀμόσῃ ὅρκον ὁρισμῷ ἢ ὁρίσηται περὶ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ. οὐ βεβηλώσει τὸ ῥῆμα αὐτοῦ· πάντα ὅσα ἂν ἐξέλθῃ ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ ποιήσει. ἐὰν δὲ γυνὴ εὔξηται εὐχὴν κυρίῳ ἢ ὁρίσηται ὁρισμὸν ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ πατρὸς αὐτῆς ἐν τῇ νεότητι αὐτῆς, καὶ ἀκούσῃ ὁ πατὴρ αὐτῆς τὰς εὐχὰς αὐτῆς καὶ τοὺς ὁρισμοὺς αὐτῆς, οὓς ὡρίσατο κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτῆς, καὶ παρασιωπήσῃ ὁ πατὴρ αὐτῆς, στήσονται πᾶσαι αἱ εὐχαὶ αὐτῆς, καὶ πάντες οἱ ὁρισμοὶ, οὓς ὡρίσατο κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτῆς. μενοῦσιν αὐτῇ“· καὶ ἑξῆς τούτοις τινὰ περὶ τῆς τοιαύτης νομοθετεῖ. κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον ἐν ταῖς Παροιμίαις γέγραπται . . . . . . . . . „⟨(παγὶς)⟩ ἀνδρὶ ταχύ τι τῶν ἰδίων ἁγιάσαι· μετὰ γὰρ τὸ εὔξασθαι μετανοεῖν γίνεται“· καὶ ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ· „ἀγαθὸν τὸ μὴ εὔξασθαι η τὸ εὔξασθαι καὶ μὴ ἀποδοῦναι“· καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων· „εἰσὶν ἄνδρες παρ᾿ ἡμῖν τέσσαρες, εὐχὴν ἔχοντες ἀφ᾿ ἑαυτῶν.“