29. Bölüm
29.1"Bizi denenmeye sokma, bizi kötü olandan kurtar." Luka'da "bizi kötü olandan kurtar" sözü yoktur. Kurtarıcı bize imkânsız şeyler için dua etmeyi buyurmuyorsa, yeryüzündeki bütün insan hayatı bir deneme olduğu hâlde "denenmeye" girmemek için dua etmemizin nasıl buyrulduğu bana araştırmaya değer görünüyor. Çünkü "Ruh'a karşı" savaşan, "düşüncesi" Tanrı'ya "düşman" olan ve "Tanrı'nın kanununa" hiçbir şekilde boyun eğemeyen eti üzerimizde taşıyarak yeryüzünde bulunduğumuz sürece denenme içindeyiz.
„Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμὸν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ“· τὸ δὲ „ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ“ παρὰ τῷ Λουκᾷ σεσιώπηται. εἰ μὴ ἀδύνατα προστάττει ὁ σωτὴρ ἡμᾶς εὔχεσθαι, ζητήσεώς μοι ἄξιον φαίνεται, πῶς κελευόμεθα, παντὸς τοῦ ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων βίου πειρατηρίου ὄντος. προσεύχεσθαι μὴ εἰσελθεῖν „εἰς πειρασμόν.“ ᾗ γάρ ἐσμεν ἐπὶ γῆς περικείμενοι τὴν στρατευομένην σάρκα „κατὰ τοῦ πνεύματος,“ ἧς „τὸ φρόνημα“ „ἔχθρα“ ἐστὶν „εἰς θεὸν,“ μηδαμῶς δυναμένης ὑποτάσσεσθαι „τῷ νόμῳ τοῦ θεοῦ,“ ἐν πειρασμῷ ἐσμεν.
29.2Yeryüzündeki bütün insan "hayatının" bir "deneme" olduğunu Eyüp'ten şu sözlerle öğrendik: "İnsanın yeryüzündeki hayatı bir deneme değil midir?" On yedinci mezmurda da aynı şey şu sözle gösterilir: "Senin sayende denemeden kurtulacağım." Pavlus da Korintlilere yazarken, Tanrı'nın bize denenmemeyi değil, gücümüzü aşan biçimde denenmemeyi bağışladığını söyler: "İnsanın dayanamayacağı bir denenmeyle karşılaşmadınız. Tanrı güvenilirdir; gücünüzü aşan biçimde denenmenize izin vermeyecek, denenmeyle birlikte dayanabilmeniz için çıkış yolunu da sağlayacaktır." "Boğuşmamız" ister arzulayan ya da "Ruh'a karşı" savaşan "ete", ister "her etin" ruhuna karşı olsun (bu ruh, yürek denen yönetici bölümün içinde oturduğu bedenle aynı adı taşır) —insanca denenmelerle denenenlerin "boğuşması" böyledir—; ister artık ilerlemiş ve daha yetkin pehlivanlar olarak "kana ve ete" karşı boğuşmayalım, artık ayaklar altına aldığımız insanca denenmelerle sınanmayalım da mücadelemiz "yönetimlere, hükümranlıklara, bu karanlığın dünya egemenlerine ve kötülüğün ruhani güçlerine karşı" olsun: Her durumda denenmekten kurtulmuş değiliz.
ὅτι δὲ „πειρατήριον“ πᾶς „ὁ“ „ἐπὶ γῆς“ ἀνθρώπινος „βίος,“ ἀπὸ τοῦ Ἰὼβ μεμαθήκαμεν διὰ τούτων· „πότερον οὐχὶ πειρατήριόν ἐστιν ὁ βίος τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ γῆς;“ καὶ ἀπὸ τοῦ ἑπτακαιδεκάτου ψαλμοῦ τὸ αὐτὸ δηλοῦται ἐν τῷ· „ἐν σοὶ ῥυσθήσομαι ἀπὸ πειρατηρίου.“ ἀλλὰ καὶ ὁ Παῦλος Κορινθίοις γράφων οὐχὶ τὸ μὴ πειράζεσθαι ἀλλὰ τὸ μὴ παρὰ δύναμιν πειράζεσθαί φησι χαρίζεσθαι τὸν θεὸν, λέγων· „πειρασμὸς ὑμᾶς οὐκ εἴληφεν εἰ μὴ ἀνθρώπινος· πιστὸς δὲ ὁ θεὸς, ⟨(ὃς)⟩ οὐκ ἐάσει ὑμᾶς πειρασθῆναι ὑπὲρ ὃ δύνασθε, ἀλλὰ ποιήσει σὺν τῷ πειρασμῷ καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ δύνασθαι ὑπενεγκεῖν.“ εἴτε γὰρ „ἡ πάλη“ „ἐστὶ“ „πρὸς“ τὴν ἐπιθυμοῦσαν ἢ στρατευομένην „κατὰ τοῦ πνεύματος“ „σάρκα“ ἢ πρὸς τὴν ψυχὴν „πάσης σαρκὸς“ (ἥτις ἐστὶν ὁμωνύμως ᾧ ἐγκατοικεῖ σώματι τὸ ἡγεμονικὸν, ὃ καλεῖται καρδία), ὁποία ἐστὶν „ἡ πάλη“ τοῖς τοὺς ἀνθρωπίνους πειραζομένοις πειρασμοὺς, εἴτε ὡς διαβεβηκόσι καὶ τελεωτέροις ἀθληταῖς, οὐκέτι „πρὸς αἷμα καὶ σάρκα“ παλαίουσιν οὐδὲ ἐν τοῖς ἀνθρωπίνοις πειρασμοῖς ἐξεταζομένοις, οὓς καταπεπατήκασιν ἤδη, „πρὸς τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καὶ τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας“ ἐστὶν ἡμῖν τὰ ἀγωνίσματα, τοῦ πειράζεσθαι οὐκ ἀπηλλάγμεθα.
29.3Öyleyse Tanrı bir bakıma herkesi denerken Kurtarıcı bize "denenmeye" girmemek için dua etmemizi nasıl buyurur? Çünkü Yudit, yalnız o zamanki ihtiyarlara değil, kitabını okuyan herkese şöyle der: "Hatırlayın, İbrahim'e neler yaptı, İshak'ı nasıl denedi, Suriye'nin Mezopotamya'sında dayısı Lavan'ın koyunlarını güderken Yakup'un başına neler geldi. Onları yüreklerini sınamak için nasıl ateşten geçirdiyse, bizi öyle cezalandırmıyor; Rab kendisine yaklaşanları uyarmak için kamçılar." Davut da bütün adiller hakkında genel bir hüküm olarak "Adilin sıkıntıları çoktur" der; elçi de Elçilerin İşleri'nde: "Tanrı'nın krallığına birçok sıkıntıdan geçerek girmemiz gerekir."
πῶς οὖν κελεύει ἡμᾶς ὁ σωτὴρ εὔχεσθαι μὴ εἰσελθεῖν „εἰς πειρασμὸν,“ πειράζοντός πως πάντας τοῦ θεοῦ; „μνήσθητε“ γὰρ. φησὶν ἡ Ἰουδαία [εἰ] οὐ πρὸς τοὺς τότε πρεσβυτέρους μόνον ἀλλὰ καὶ πρὸς πάντας τοὺς ἐντυγχάνοντας αὐτῆς τῇ γραφῇ, „ὅσα ἐποίησε μετὰ Ἀβραὰμ, καὶ ὅσα ἐπείρασε τὸν Ἰσαὰκ, καὶ ὅσα ἐγένετο τῷ Ἰακὼβ ἐν Μεσοποταμίᾳ τῆς Συρίας. ποιμαίνοντι Λάβαν τὰ πρόβατα τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ· οὐ γὰρ καθὼς ἐκείνους ἐπύρωσεν εἰς ἐτασμὸν καρδίας αὐτῶν, καὶ ἡμᾶς ἐκδικεῖ ὁ εἰς νουθέτησιν μαστιγῶν κύριος τοὺς ἐγγίζοντας αὐτῷ.“ καὶ ὡς καθολικὸν δὲ ἀποφαίνεται περὶ πάντων δικαίων ὁ μὲν Δαυῒδ λέγων· „πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων,“ ὁ δὲ ἀπόστολος ἐν ταῖς Πράξεσιν· „ὅτι διὰ πολλῶν θλίψεων δεῖ ἡμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ.“
29.4"Denenmeye" girmemek için dua etmenin, çoğunun gözünden kaçan anlamını kavramazsak, elçilerin dua ettiklerinde duyulmadıklarını söylememiz gerekecek. Çünkü onlar ömürleri boyunca sayısız acı çektiler: "Çok daha fazla emek verdim, çok daha fazla dayak yedim, ölçüsüzce hapsedildim, sık sık ölümle yüz yüze geldim." Pavlus kendisi "Yahudilerden beş kez otuz dokuzar kırbaç" yedi, "üç kez" değnekle dövüldü, "bir kez" taşlandı, "üç kez" gemi kazası geçirdi, "bir gece bir gündüz açık denizde" kaldı. O, "her yönden" sıkıştırılan, çaresiz bırakılan, kovalanan, yere yıkılan bir insandı ve şunu itiraf ediyordu: "Şu saate dek aç ve susuzuz, çıplağız, yumruklanıyoruz, evsiz barksızız, kendi ellerimizle çalışarak emek veriyoruz. Sövülünce kutsuyoruz, zulme uğrayınca katlanıyoruz, kara çalınınca iyi sözlerle karşılık veriyoruz." Elçiler dualarında muradına eremediyse, onlardan daha aşağı biri dua ettiğinde Tanrı'nın onu duyacağına dair ne umut olabilir?
καὶ ἐὰν μὴ συνῶμεν τὸ τοὺς πολλοὺς λανθάνον περὶ τοῦ μὴ εἰσελθεῖν „εἰς πειρασμὸν“ προσεύχεσθαι. ὥρα λέγειν ὅτι οἱ ἀπόστολοι εὐχόμενοι οὐκ ἐπηκούοντο. μυρία ὅσα ἐν παντὶ τῷ χρόνῳ ἑαυτῶν πεπονθότες, „ἐν κόποις περισσοτέρως ἐν πληγαῖς περισσοτέρως ἐν φυλακαῖς ὑπερβαλλόντως ἐν θανάτοις πολλάκις,“ ὁ δὲ Παῦλος ἰδίᾳ „ὑπὸ Ἰουδαίων πεντάκις τεσσαράκοντα παρὰ μίαν“ εἴληφε. „τρὶς“ ἐῤῥαβδίσθη, „ἅπαξ“ ἐλιθάσθη, „τρὶς“ ἐναυάγησε, „νυχθήμερον ἐν τῷ βυθῷ“ πεποίηκεν, ἄνθρωπος „ἐν παντὶ“ θλιβόμενος καὶ ἀπορούμενος καὶ διωκόμενος καὶ καταβαλλόμενος ὁμολογῶν τε τό· „ἄχρι τῆς ἄρτι ὥρας πεινῶμεν καὶ διψῶμεν καὶ γυμνητεύομεν καὶ κολαφιζόμεθα καὶ ἀστατοῦμεν καὶ κοπιῶμεν ἐργαζόμενοι ταῖς ἰδίαις χερσί· λοιδορούμενοι εὐλογοῦμεν, διωκόμενοι ἀνεχόμεθα, βλασφημούμενοι παρακαλοῦμεν.“ τῶν δὲ ἀποστόλων ἐν τῷ εὔχεσθαι μὴ ἐπιτετευχότων, τίς ἐλπὶς τῶν ὑποδεεστέρων τινὶ παρ᾿ ἐκείνους εὐχομένῳ ἐπηκόου θεοῦ τυχεῖν;
29.5Kurtarıcı'nın buyruğunun amacını iyi bilmeyenlerden biri, yirmi beşinci mezmurdaki "Beni sına, ya Rab, beni dene, böbreklerimi ve yüreğimi ateşte arıt" sözünün Rabbimiz'in dua hakkında öğrettiklerine aykırı olduğunu haklı olarak sanabilir. Ama kim, ömrünün hesabını tamamladığını bildiği insanların bile denenmelerin dışında olduğunu düşünmüştür? Hangi vakit vardır ki insan, günah işlememek için mücadele etmesine gerek yokmuş gibi gevşesin? Biri yoksul mu? Çalıp da "Tanrı'nın adıyla" yalan yere yemin etmekten sakınsın. Zengin mi? Gevşemesin; çünkü "doyunca yalancı" olabilir ve böbürlenip "Beni kim görüyor?" diyebilir. Nitekim "her sözde ve her bilgide" zengin olan Pavlus bile bunlar yüzünden kibirlenip günah işleme tehlikesinden kurtulmuş değildi; "kibirlenmesin diye" kendisini yumruklayan Şeytan'ın dikenine ihtiyacı vardı. Biri kendisinde daha iyi şeyler bulunduğunun bilincinde olsa ve kötülüklerden uzaklaşıp kanatlansa bile, Tarihler'in ikinci kitabında Hizkiya hakkında yazılanları okusun; onun "yüreğinin yüksekliği yüzünden" düştüğü söylenir.
τὸ δὲ ἐν τῷ εἰκοστῷ πέμπτῳ ψαλμῷ· „δοκίμασόν με, κύριε, καὶ πείρασόν με, πύρωσον τοὺς νεφρούς μου καὶ τὴν καρδίαν μου“ εὐλόγως τις ὑπολήψεται τῶν μὴ ἀκριβούντων, τί τὸ βούλημα τῆς προστάξεως τοῦ σωτῆρος, ἐναντίως γεγονέναι οἷς ὁ κύριος ἡμῶν περὶ εὐχῆς ἐδίδαξε. πότε δέ τις νενόμικεν εἶναι ἔξω πειρασμῶν ἀνθρώπους, ὧν ᾔδει τὸν λόγον συμπεπληρωκώς; καὶ ποῖος καιρός ἐστιν, ἐν ᾧ ὡς μὴ ἀγωνιζόμενος περὶ τοῦ μὴ ἁμαρτήσεσθαι καταπεφρόνηκε; πένεταί τις; εὐλαβείσθω, μή ποτε κλέψας ὀμόσῃ „τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ“· ἀλλὰ πλουτεῖ; μὴ καταφρονείτω· δύναται γὰρ „πλησθεὶς ψευδὴς“ γενέσθαι καὶ ἐπαρθεὶς εἰπεῖν· „τίς με ὁρᾷ,·“ οὐδὲ Παῦλος γοῦν πλουτῶν „ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει“ κινδύνου ἀπήλλακται τοῦ ὡς ἐπὶ τούτοις ἐν τῷ ὑπεραίρεσθαι ἁμαρτάνειν, ἀλλὰ δεῖται σκόλοπος τοῦ σατανᾶ κολαφίζοντος αὐτὸν, „ἵνα μὴ“ ὑπεραίρηται. κἂν συνειδῇ τις ἑαυτῷ τὰ κρείττονα καὶ ἀναπτερωθῇ ἀπὸ τῶν κακῶν, ἀναγινωσκέτω τὸ εἰρημένον ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Παραλειπομένων περὶ Ἐζεκίου, ὅστις πεπτωκέναι λέγεται „ἀπὸ τοῦ ὕψους τῆς καρδίας αὐτοῦ.“
29.6Yoksul hakkında daha fazla bir şey söylemedik diye biri yoksulluğun bir denenmesi yokmuş gibi gevşerse, şunu bilsin: Tuzak kuran, "yoksulu ve düşkünü yere yıkmak" için tuzak kurar; özellikle de Süleyman'a göre "yoksul tehdide dayanamaz". Bedensel zenginliği iyi yönetmedikleri için İncil'deki zenginle birlikte cezada yer bulmuş olanlardan; yoksulluğa soysuzca katlanıp "kutsallara" yakışandan daha köle ruhlu ve alçakça davranarak göksel umuttan düşmüş olanlardan söz etmeye ne gerek var? Zenginlik ile yoksulluğun ortasında kalanlar da ölçülü mülkleri yüzünden günah işlemekten büsbütün kurtulmuş değildir.
εἰ δὲ, ἐπεὶ μὴ πλείονα περὶ τοῦ πένητος εἰρήκαμεν, καταφρονεῖ τις, ὡς μὴ πειρασμοῦ τοῦ περὶ τῆς πενίας, ἴστω ὅτι ὁ ἐπιβουλεύων ἐπιβουλεύει ὑπὲρ „τοῦ καταβαλεῖν πτωχὸν καὶ πένητα,“ καὶ μάλιστα ἐπεὶ κατὰ τὸν Σολομῶντα „ὁ πτωχὸς οὐχ ὑφίσταται ἀπειλήν.“ τί δὲ δεῖ λέγειν, ὅσοι διὰ τὸν σωματικὸν πλοῦτον, μὴ καλῶς αὐτὸν οἰκονομήσαντες, τὴν μετὰ τοῦ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ πλουσίου χώραν ἐν τῇ κολάσει εἰλήφασι, καὶ ὅσοι ἀγεννῶς τὴν πενίαν φέροντες, δουλοπρεπέστερον καὶ ταπεινότερον ἢ κατὰ τὰ ἐν τοῖς „ἁγίοις“ πρέποντα ἀναστρεφόμενοι, τῆς ἐπουρανίου ἐλπίδος ἀποπεπτώκασιν; οὐδὲ οἱ μεταξὺ δὲ τούτων καθ᾿ ἑκάτερον, πλοῦτον καὶ πενίαν, τοῦ κατὰ τὴν σύμμετρον κτῆσιν ἁμαρτάνειν πάντως εἰσὶν ἀπηλλαγμένοι.
29.7Bedeni sağlıklı ve gürbüz olan biri, sırf sağlıklı ve gürbüz olduğu için her denenmenin dışında olduğunu sanır. Ama "Tanrı'nın tapınağını" bozmak, gürbüz ve sağlıklı olanlardan başka kimin günahıdır? Bu yerin anlamı herkesin gözü önünde açıkça durduğu için kimse bunu açıklamaya cüret etmeyecektir. Hastalanan kişi de, o sırada boş kalıp kirli şeylere dair düşünceleri bolca kabul ederken, "Tanrı'nın tapınağını" bozmaya yönelik kışkırtmalardan kaçabilmiş midir? Yüreğini "bütün dikkatiyle" korumazsa, bunların dışında onu sarsan şeylerden söz etmeye ne gerek var? Çünkü pek çokları acılara yenilip hastalıklara cesaretle katlanmayı bilmedikleri için, o zaman bedenlerinden çok ruhlarının hasta olduğu ortaya çıkmıştır. Pek çokları da gözden düşmekten kaçtıkları, Mesih'in adını soylulukla taşımaktan utandıkları için sonsuz utanca düşmüştür.
ἀλλὰ ὑγιαίνων τῷ σώματι καὶ εὐεκτῶν ἔξω παντὸς πειρασμοῦ κατ᾿ αὐτὸ τὸ ὑγιαίνειν καὶ εὐεκτεῖν ὑπολαμβάνει τυγχάνειν· καὶ τίνων ἄλλων ἢ τῶν εὐεκτούντων καὶ ὑγιαινόντων ἐστὶν ἁμάρτημα τὸ φθείρειν „τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ,“ οὐ τολμήσει τις διὰ τὸ ἐκκεῖσθαι πᾶσι σαφῶς τὰ κατὰ τὸν. τόπον εἰπεῖν. νοσῶν δὲ τίς τοὺς εἰς τὸ φθείρειν „τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ“ [τίς] ἐρεθισμοὺς ἐκπέφευγε, σχολάζων κατ᾿ ἐκεῖνο καιροῦ καὶ πάνυ τι δεχόμενος τοὺς περὶ τῶν ἀκαθάρτων πραγμάτων λογισμούς; ἀλλ᾿ ὅσα παρὰ τούτους ταράττει αὐτὸν, ἐὰν μὴ „πάσῃ φυλακῇ“ τηρῇ τὴν „καρδίαν,“ τί δεῖ καὶ λέγειν; πολλοὶ γὰρ ὑπὸ τῶν πόνων νικώμενοι καὶ ἀνδρείως νόσους φέρειν οὐκ ἐπιστάμενοι μᾶλλον τὴν ψυχὴν ἠλέγχθησαν τότε νενοσηκότες ἢ τὰ σώματα· πολλοὶ δὲ καὶ διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἀδοξίαν, ἐπαισχυνόμενοι τὸ Χριστοῦ εὐγενῶς ὄνομα φέρειν, εἰς αἰσχύνην αἰώνιον καταπεπτώκασιν.
29.8Biri insanlar arasında şan kazandığında denenmiyormuş gibi rahat edebileceğini sanır. Ama çoğunluk arasındaki şanla sanki iyi bir şeymiş gibi böbürlenenlere bildirilen "İnsanlardan ödüllerini almışlardır" sözü ağır değil midir? "Birbirinizden şan alırken ve tek Tanrı'dan gelen şanı aramazken nasıl iman edebilirsiniz?" sözü bir azar değil midir? Soylu sayılanların kibirle işlediği suçları, soysuz denenlerin de bilgisizlikleri yüzünden üstün sayılanlara karşı gösterdikleri dalkavukça boyun eğişi saymaya ne gerek var? Bu boyun eğiş, gerçek bir dostlukları olmadığı hâlde insanlar arasındaki en güzel şeyin, sevginin taklidini yapanları Tanrı'dan uzaklaştırır.
ἀλλ᾿ οἴεταί τις ἀναπαύεσθαι ὡς μὴ πειραζόμενος, ὅτε δεδόξασται παρὰ τοῖς ἀνθρώποις· καὶ πῶς οὐ χαλεπὸν τὸ „ἀπέχουσι τὸν μισθὸν“ ἀπὸ „τῶν ἀνθρώπων,“ ἀπαγγελλόμενον τοῖς ἐπαιρομένοις ὡς ἐπ᾿ ἀγαθῷ τῇ παρὰ τοῖς πολλοῖς δόξῃ; πῶς δ᾿ οὐκ ἐπιπληκτικὸν τὸ „πῶς δύνασθε ὑμεῖς πιστεῦσαι, δόξαν παρ᾿ ἀλλήλων λαμβάνοντες, καὶ τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ μόνου θεοῦ οὐ ζητεῖτε;“ καὶ τί με δεῖ καταλέγειν τὰ τῶν νομιζομένων εὐγενῶν ἐν ὑπερηφανίᾳ πταίσματα καὶ τῶν λεγομένων δυσγενῶν διὰ τὸ ἀνεπίστημον τὴν πρὸς τοὺς ὑπερέχειν νομιζομένους ὑπόπτωσιν θωπευτικὴν, ἀφιστᾶσαν θεοῦ τοὺς γνησίαν μὲν φιλίαν οὐκ ἔχοντας τὸ δὲ κάλλιστον τῶν ἐν ἀνθρώποις. τὴν ἀγάπην, ὑποκρινομένους;
29.9Öyleyse daha önce söylendiği gibi, "insanın yeryüzündeki" bütün "hayatı" bir "denemedir". Bu yüzden denemeden kurtulmak için dua edelim: Denenmemekle değil (bu imkânsızdır, özellikle "yeryüzündekiler" için), denenirken yenilmemekle. Bana kalırsa denenirken yenilen kişi "denenmeye" girer ve onun ağlarına takılır. Kurtarıcı, önceden bu ağlara yakalanmış olanlar uğruna bu ağlara girmiştir; Ezgiler Ezgisi'nde söylendiği gibi "ağların arasından bakarak", ağlara önceden yakalanmış ve "denenmeye" girmiş olanlara, kendi gelini olanlara "cevap verir ve der ki: 'Kalk, gel, sevgilim, güzelim, güvercinim.'" İnsanlar için her zamanın bir denenme zamanı olduğunu göstermek üzere şunu da ekleyeceğim: Tanrı'nın kanunu üzerinde "gece gündüz" derin derin düşünen ve "Adilin ağzı bilgelik üzerine düşünür" sözünü yerine getirmeye çalışan kişi bile denenmekten kurtulmuş değildir.
πᾶς τοίνυν „ὁ βίος,“ καθὼς προείρηται, τοῦ „ἀνθρώπου ἐπὶ τῆς γῆς“ „ἐστι“ „πειρατήριον“· διόπερ εὐχώμεθα ῥυσθῆναι πειρατηρίου. οὐκ ἐν τῷ μὴ πειράζεσθαι (τοῦτο γὰρ ἀμήχανον. μάλιστα τοῖς „ἐπὶ γῆς“) ἀλλὰ ἐν τῷ μὴ ἡττᾶσθαι πειραζομένους. τὸν δὲ ἡττώμενον ἐν τῷ πειράζεσθαι εἰσέρχεσθαι „εἰς“ τὸν „πειρασμὸν,“ ἐνεχόμενον τοῖς δικτύοις αὐτοῦ, ὑπολαμβάνω· εἰς ἅπερ δίκτυα διὰ τοὺς προκατειλημμένους ἐν αὐτοῖς εἰσελθὼν ὁ σωτὴρ, „ἐκκύπτων διὰ τῶν δικτύων“ κατὰ τὸ ἐν τῷ Ἄισματι τῶν ᾀσμάτων εἰρημένον. „ἀποκρίνεται“ τοῖς προκατειλημμένοις ὑπ᾿ αὐτῶν καὶ εἰσελθοῦσιν „εἰς“ τὸν „πειρασμὸν,“ „καὶ λέγει“ οὖσι νύμφῃ αὐτοῦ· „ἀνάστα, ἐλθὲ ἡ πλησίον μου, καλή μου, περιστερά μου.“ προσθήσω δὲ εἰς τὸ πειρασθῆναι πάντα καιρὸν πειρασμοῦ εἶναι τοῖς ἀνθρώποις καὶ ταῦτα· οὐδὲ ὁ τὸν νόμον τοῦ θεοῦ μελετῶν „ἡμέρας καὶ νυκτὸς“ καὶ ἀσκῶν κατορθῶσαι τὸ εἰρημένον· „στόμα δικαίου μελετήσει σοφίαν“ τοῦ πειράζεσθαι ἀπήλλακται.
29.10Kendilerini Kutsal Yazıların incelenmesine adamış olup Kanun'da ve peygamberlerde bildirilenleri yanlış anladıkları için tanrısız ve dinsiz ya da ahmakça ve gülünç öğretilere kapılanlardan söz etmeye ne gerek var? Okumayı ihmal etmekle suçlanamayacak gibi görünen sayısız kişi böyle tökezlemektedir. Elçilerin mektuplarını ve İncilleri okurken de pek çokları aynı şeye uğramış, kendi akılsızlıkları yüzünden, kutsalların Tanrı olarak bildirdiği ve hakikate uygun olarak kavradığı Oğul'dan ya da Baba'dan başka bir Oğul ya da Baba uydurmuşlardır. Çünkü Tanrı ya da Mesih hakkında doğru düşünmeyen kişi gerçek Tanrı'dan ve O'nun biricik Oğlu'ndan düşmüştür; akılsızlığının uydurup Baba ve Oğul sandığı varlığa da gerçekte tapınmış olmaz. Bunun başına gelmesinin sebebi, kutsal yazıları okurken içinde bulunduğu denenmeyi fark etmemesi, o anda da önünde duran bir mücadeleye girer gibi silahlanıp karşı durmamasıdır.
ὅσοι γοῦν παρεκδεξάμενοι ἐν τῷ ἀνατεθεικέναι αὑτοὺς τῇ ἐξετάσει τῶν θείων γραφῶν τὰ ἐν νόμῳ καὶ προφήταις ἀπηγγελμένα ἀθέοις καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν ἑαυτοὺς ἀνατεθείκασιν ⟨(ἢ)⟩ ἠλιθίοις καὶ γελοίοις, τί δεῖ καὶ λέγειν, τῶν δοκούντων τῷ τῆς ἀμελείας τῶν ἀναγνωσμάτων ἐγκλήματι μὴ εἶναι ἐνόχων μυρίων ὅσων τὰ τοιαῦτα πταιόντων; τὸ δ᾿ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἀποστολικῶν καὶ εὐαγγελικῶν ἀναγνωσμάτων πολλοὶ πεπόνθασι, διὰ τὰς ἰδίας ἀνοίας ἀναπλάττοντες ἕτερον παρὰ τὸν θεολογούμενον καὶ κατὰ τὴν ἀλήθειαν νενοημένον τοῖς ἁγίοις υἱὸν ἢ πατέρα. ὁ γὰρ μὴ τὰ ἀληθῆ φρονῶν περὶ θεοῦ ἢ Χριστοῦ αὐτοῦ τοῦ μὲν ἀληθινοῦ ἀποπέπτωκε θεοῦ καὶ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ· ὃν δὲ ἀνέπλασεν ἡ ἄνοια αὐτοῦ, νομίζουσα εἶναι πατέρα καὶ υἱὸν, οὐκ ὄντως προσκυνεῖ, τοῦτο παθὼν διὰ τὸ τὸν ἐν τῷ ἀναγινώσκειν τὰ ἅγια πειρασμὸν μὴ νενοηκέναι μηδὲ ὡς πρὸς ἀγῶνα καὶ τότε αὐτῷ ἐνεστηκότα ὁπλισάμενος καὶ στάς.
29.11Öyleyse denenmemek için (bu imkânsızdır) değil, denenmenin bizi kuşatmaması için dua etmeliyiz; çünkü denenmeye takılanların ve yenilenlerin başına gelen budur. Duanın dışında "denenmeye girmemek" diye yazılıdır; bunun anlamı söylediklerimizden bir ölçüde açık olabilir. Ama duada Baba Tanrı'ya "Bizi denenmeye sokma" dememiz gerekir; bu yüzden Tanrı'nın dua etmeyeni ya da duası duyulmayanı "denenmeye" sokmasını nasıl anlamamız gerektiğini görmeye değer. Çünkü "denenmeye" giren, yenilen kişi olduğuna göre, Tanrı'nın birini "denenmeye" soktuğunu, sanki onu yenilgiye teslim ettiğini düşünmek uygunsuzdur. "Denenmeye girmemek için dua edin" sözünü nasıl açıklarsa açıklasın herkesi aynı uygunsuzluk bekler. Çünkü dua ederek başımıza gelmemesini istediğimiz "denenmeye" düşmek kötü bir şeyse, "kötü meyveler" veremeyen iyi Tanrı'nın birini kötülüklere sardığını düşünmek nasıl saçma olmaz?
χρὴ τοίνυν εὔχεσθαι οὐχ ἵνα μὴ πειρασθῶμεν (τοῦτο γὰρ ἀδύνατον) ἀλλ᾿ ἵνα μὴ ὑπὸ τοῦ πειρασμοῦ περιβληθῶμεν, ὅπερ πάσχουσιν οἱ ἐνεχόμενοι αὐτῷ καὶ νενικημένοι. ἐπεὶ οὖν ἔξω μὲν τῆς εὐχῆς γέγραπται „μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμὸν.“ ὅπερ ἐκ τῶν εἰρημένων δύναταί πως εἶναι σαφὲς, ἐν δὲ τῇ εὐχῇ λέγειν ἡμᾶς δεῖ· „μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμὸν“ τῷ πατρὶ θεῷ· ἄξιον ἰδεῖν, πῶς χρὴ νοεῖν τὸν θεὸν εἰσάγειν τὸν μὴ εὐξάμενον ἢ τὸν μὴ ἐπακουόμενον „εἰς“ τὸν „πειρασμόν.“ ἀπεμφαίνει γὰρ, τοῦ νικωμένου εἰσερχομένου „εἰς“ τὸν „πειρασμὸν“, τὸν θεὸν νομίζειν εἰσάγειν τινὰ „εἰς πειρασμὸν,“ οἱονεὶ τῷ νικᾶσθαι αὐτὸν παραδόντα. ἡ δ᾿ αὐτὴ ἀπέμφασις περιμένει καὶ τὸν ὅπως ποτὲ ἐξηγούμενον τὸ „εὔχεσθε μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμόν.“ εἰ γὰρ κακὸν τὸ ἐμπεσεῖν „εἰς πειρασμὸν,“ ὅπερ ἵνα μὴ πάθωμεν εὐχόμεθα, πῶς οὐκ ἄτοπον νοεῖν τὸν ἀγαθὸν θεὸν, μὴ δυνάμενον „καρποὺς“ φέρειν „πονηροὺς,“ περιβάλλειν τινὰ τοῖς κακοῖς;
29.12Bu konuda Pavlus'un Romalılara mektubunda şöyle söylediklerini aktarmak yararlıdır: "Bilge olduklarını ileri sürerken akılsızlaştılar; ölümsüz Tanrı'nın yüceliğini ölümlü insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen suretlerle değiştirdiler. Bu yüzden Tanrı onları yüreklerinin arzularıyla, bedenlerini birbirlerine karşı aşağılasınlar diye murdarlığa teslim etti." Biraz sonra: "Bu yüzden Tanrı onları utanç verici tutkulara teslim etti. Kadınları tabiata uygun ilişkiyi tabiata aykırı olanla değiştirdi. Aynı şekilde erkekler de kadınla tabiata uygun ilişkiyi bırakıp şehvetle yandılar" ve devamı. Yine biraz sonra: "Tanrı'yı tanımayı gerekli görmedikleri için Tanrı da onları yakışıksız şeyler yapsınlar diye işe yaramaz bir nous'a teslim etti." Tanrılığı bölenler bütün bunlara dikkat etmelidir. Rabbimiz'in iyi Babası'nın Kanun'un Tanrısı'ndan başka biri olduğunu sananlara şöyle demeli: İyi Tanrı duası kabul edilmeyeni "denenmeye" sokuyorsa; Rab'bin Babası önceden bir günah işlemiş olanları "yüreklerinin arzularıyla", "bedenlerini birbirlerine karşı aşağılasınlar diye murdarlığa" teslim ediyorsa; kendilerinin dediği gibi yargılamaktan ve cezalandırmaktan uzak olduğu hâlde "utanç verici tutkulara" ve "yakışıksız şeyler yapsınlar diye işe yaramaz bir nous'a" teslim ediyorsa, şu sonuç çıkmaz mı: Tanrı onları bunlara teslim etmeseydi ne "yüreklerinin arzularına" düşerlerdi, ne "utanç verici" tutkulara kapılırlardı, ne de böyle mahkûm edilenler Tanrı tarafından teslim edilmeden "işe yaramaz bir nous'a" düşerlerdi?
χρήσιμον οὖν εἰς ταῦτα παραθέσθαι τὰ ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους ὑπὸ τοῦ Παύλου εἰρημένα τοῦτον τὸν τρόπον· „φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἤλλαξαν τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν. διὸ παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ θεὸς ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν εἰς ἀκαθαρσίαν, τοῦ ἀτιμάζεσθαι τὰ σώματα αὐτῶν ἐν ἑαυτοῖς,“ καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „διὰ τοῦτο παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ θεὸς εἰς πάθη ἀτιμίας· αἵ τε γὰρ θήλειαι αὐτῶν μετήλλαξαν τὴν φυσικὴν χρῆσιν εἰς τὴν παρὰ φύσιν· ὁμοίως καὶ οἱ ἄρσενες ἀφέντες τὴν φυσικὴν χρῆσιν τῆς θηλείας ἐξεκαύθησαν“ καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πάλιν μετ᾿ ὀλίγα· „καὶ καθὼς οὐκ ἐδοκίμασαν τὸν θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει, παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιεῖν τὰ μὴ καθήκοντα.“ πλὴν ταῦτα πάντα προσεκτέον τοῖς διακόπτουσι τὴν θεότητα, καὶ λεκτέον πρὸς αὐτοὺς. ἕτερον νομίζοντας εἶναι τὸν ἀγαθὸν πατέρα τοῦ κυρίου ἡμῶν παρὰ τὸν τοῦ νόμου θεὸν. εἰ ὁ ἀγαθὸς θεὸς τὸν μὴ τυγχάνοντα τῆς εὐχῆς εἰσάγει „εἰς πειρασμὸν,“ καὶ εἰ ὁ πατὴρ τοῦ κυρίου παραδίδωσιν „ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν“ τοὺς προημαρτηκότας τι „εἰς ἀκαθαρσίαν, τοῦ ἀτιμάζεσθαι τὰ σώματα αὐτῶν ἐν αὑτοῖς,“ καὶ εἰ, ὡς αὐτοί φασι, τοῦ κρίνειν καὶ κολάζειν ἀπηλλαγμένος παραδίδωσιν „εἰς πάθη ἀτιμίας“ καὶ „εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιεῖν τὰ μὴ καθήκοντα,“ οὐκ ἂν „ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν ἑαυτῶν“ γεγενημένων τῶν μὴ παραδοθέντων αὐταῖς ὑπὸ τοῦ θεοῦ, οὐδ᾿ ἂν πάθεσιν „ἀτιμίας“ ὑποπεπτωκότων τῶν μὴ ὑπὸ τοῦ θεοῦ παραδοθέντων αὐτοῖς, οὐδ᾿ ἂν „εἰς ἀδόκιμον νοῦν“ καταπιπτόντων χωρὶς τοῦ παραδίδοσθαι αὐτῷ ὑπὸ θεοῦ τοὺς οὕτω καταδικασθέντας;
29.13Bunların, göğün ve yerin Yaratıcısı Tanrı'dan başka bir tanrı uyduranları pek sarsacağını iyi biliyorum; çünkü onlar Kanun'da ve peygamberlerde böyle pek çok şey bulmuş ve bu tür sözler söyleyeni iyi saymayarak tökezlemişlerdir. Biz ise "Bizi denenmeye sokma" sözü hakkında ortaya atılan güçlükler yüzünden —elçinin sözlerini de bunun için aktardık— bu uygunsuzlukların kayda değer çözümlerini bulup bulamayacağımızı şimdi seyretmeliyiz. Bana kalırsa Tanrı her akıl sahibi ruhu onun ölümsüz hayatını gözeterek yönetir. Ruh her zaman kendi iradesine sahiptir ve kendi sebebiyle ya yükselerek daha iyi şeylere, iyiliklerin doruğuna dek varır, ya da dikkatsizlik yüzünden çeşitli biçimlerde inerek kötülüğün şu ya da bu genişlikteki taşkınına düşer. Hızlı ve daha kısa bir iyileşme, bazılarında düştükleri hastalıkları kolay iyileşir şeyler sayıp küçümsemelerine yol açar; öyle ki iyileştikten sonra ikinci kez aynı hastalıklara düşebilirler. Bu yüzden Tanrı, böyle kimselerde kötülüğün belli bir noktaya kadar büyümesine haklı olarak göz yumar, hatta onlarda iyileşmez hâle gelinceye dek iyice yayılmasını da görmezden gelir. Ta ki kötülükte daha uzun kalıp arzuladıkları günaha doyunca zararı hissetsinler, önce benimsediklerinden nefret etsinler ve iyileştirilince ruhlarının iyileşmeyle kazandığı sağlıktan daha kalıcı biçimde yararlanabilsinler. Örneğin bir zamanlar İsrailoğulları arasındaki "yabancı topluluk" "aşırı bir arzuya kapıldı; İsrailoğulları da oturup ağladılar ve şöyle dediler: 'Bize kim et yedirecek? Mısır'da bedavaya yediğimiz balıkları, salatalıkları, kavunları, pırasaları, soğanları, sarımsakları hatırlıyoruz. Şimdiyse canımız kurudu; gözümüzün önünde mandan başka bir şey yok.'" Biraz sonra şöyle denir: "Musa halkın boy boy, herkesin kendi kapısında ağladığını duydu." Yine biraz sonra Rab Musa'ya şöyle der: "Halka de ki: 'Yarın için kendinizi arındırın, et yiyeceksiniz; çünkü Rab'bin önünde ağlayıp "Bize kim et yedirecek? Mısır'da iyiydik" dediniz. Rab size yemeniz için et verecek, et yiyeceksiniz. Bir gün, iki gün, beş gün, on gün, yirmi gün değil, bir ay boyunca yiyeceksiniz; ta ki burnunuzdan gelsin ve size safra hastalığı olsun; çünkü aranızda olan Rab'be itaat etmediniz ve O'nun önünde "Mısır'dan neden çıktık?" diye ağladınız.'"
ἐκείνους μὲν οὖν εὖ οἶδα ὅτι σφόδρα ταράξει ταῦτα, διὰ τοῦτο ἄλλον ἀναπλάσαντας παρὰ τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς θεὸν, ἐπεὶ πολλὰ τοιαῦτα εὑρίσκοντες ἐν τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις προσέκοψαν ὡς οὐκ ἀγαθῷ τῷ τοιαύτας προφερομένῳ φωνάς· ἡμῖν δὲ ἤδη διὰ τὰ ἐπαπορηθέντα περὶ τοῦ „μὴ εἰσενέγκῃς εἰς πειρασμὸν ἡμᾶς,“ δι᾿ ἅπερ καὶ τὰς ἀποστολικὰς λέξεις παρεθέμεθα, θεωρητέον εἰ καὶ ἡμεῖς εὑρίσκομεν ἀξιολόγους τῶν ἀπεμφάσεων λύσεις. ἡγοῦμαι δὴ τὸν θεὸν ἑκάστην λογικὴν οἰκονομεῖν ψυχὴν, ἀφορῶντα εἰς τὴν ἀΐδιον αὐτῆς ζωὴν, ἀεὶ ἔχουσαν τὸ αὐτεξούσιον καὶ παρὰ τὴν ἰδίαν αἰτίαν ἤτοι ἐν τοῖς κρείττοσι κατ᾿ ἐπανάβασιν ἕως τῆς ἀκρότητος τῶν ἀγαθῶν γινομένην ⟨(ἢ)⟩ καταβαίνουσαν διαφόρως ἐξ ἀπροσεξίας ἐπὶ τὴν τοσήνδε ἢ τοσήνδε τῆς κακίας χύσιν. ἐπεὶ οὖν ἡ ταχεῖα θεραπεία καὶ συντομωτέρα καταφρόνησίν τισιν ἐμποιεῖ τῶν, εἰς ἃ ἐμπεπτώκασι, νοσημάτων ὡς εὐθεραπεύτων, ὥστε καὶ δεύτερον ἂν μετὰ τὸ ὑγιᾶσθαι τοῖς αὐτοῖς περιπεσεῖν, εὐλόγως ἐπὶ τῶν τοιούτων περιόψεται τὴν ἐπί τι κακίαν αὔξουσαν, καὶ ἐπὶ πλεῖστον χεομένην ἐν αὐτοῖς ἀνίατον ὑπερορῶν, ἵνα τῷ προσδιατρῖψαι τῷ κακῷ καὶ ἐμφορηθῆναι ἧς ἐπιθυμοῦσιν ἁμαρτίας κορεσθέντες αἰσθηθῶσι τῆς βλάβης, καὶ μισήσαντες ὅπερ πρότερον ἀπεδέξαντο δυνηθῶσι θεραπευθέντες βεβαιότερον ὄνασθαι τῆς ἐν τῷ θεραπευθῆναι ὑπαρχούσης ὑγείας τῶν ψυχῶν αὐτοῖς· οἷον „ὁ ἐπίμικτός“ ποτε ἐν τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ „ἐπεθύμησαν ἐπιθυμίαν, καὶ καθίσαντες ἔκλαιον καὶ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ καὶ εἶπαν· τίς ἡμᾶς ψωμιεῖ κρέα; ἐμνήσθημεν τοὺς ἰχθύας, οὓς ἠσθίομεν δωρεὰν ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ τοὺς σικυοὺς καὶ τοὺς πέπονας καὶ τὰ πράσα καὶ τὰ κρόμμυα καὶ τὰ σκόροδα· νυνὶ δὲ ἡ ψυχὴ ἡμῶν κατάξηρος, οὐδὲν πλὴν εἰς τὸ μάννα οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν.“ εἶτα μετ᾿ ὀλίγα λέγεται· „καὶ ἤκουσε Μωϋσῆς κλαιόντων αὐτῶν κατὰ δήμους αὐτῶν· ἕκαστος ἐπὶ τῆς θύρας αὐτοῦ.“ καὶ πάλιν μετ᾿ ὀλίγα κύριός φησι τῷ Μωϋσεῖ· „καὶ τῷ λαῷ ἐρεῖς· ἁγνίσασθε αὔριον, καὶ φάγεσθε κρέα, ὅτι ἐκλαύσατε ἐναντίον κυρίου λέγοντες· τίς ἡμᾶς ψωμιεῖ κρέα; ὅτι καλὸν ἡμῖν ἐστιν ἐν Αἰγύπτῳ· καὶ δώσει ὑμῖν κύριος κρέα φαγεῖν, καὶ φάγεσθε κρέα. οὐχ ἡμέραν μίαν φάγεσθε οὐδὲ δύο οὐδὲ πέντε ἡμέρας οὐ⟨(δὲ)⟩ δέκα ἡμέρας οὐδὲ εἴκοσιν ἡμέρας· ἕως μηνὸς ἡμερῶν φάγεσθε, ἕως ἂν ἐξέλθῃ ἐκ τῶν μυκτήρων ὑμῶν· καὶ ἔσται ὑμῖν εἰς χολέραν, ὅτι ἠπειθήσατε κυρίῳ, ὅς ἐστιν ἐν ὑμῖν, καὶ ἐκλαύσατε ἐναντίον αὐτοῦ λέγοντες· ἵνα τί ἡμῖν ἐξελθεῖν ἐξ Αἰγύπτου;“
29.14Bu anlatıyı, "Bizi denenmeye sokma" sözündeki ve elçinin sözlerindeki uygunsuzluğu çözmek için size yararlı biçimde aktarıp aktarmadığımıza bakalım. İsrailoğulları arasındaki "yabancı topluluk" "aşırı bir arzuya kapılınca", "İsrailoğulları da" onlarla birlikte "ağladılar". Açıktır ki arzuladıkları şeylere sahip olmadıkça onlara doyamaz, bu tutkudan kurtulamazlardı. İnsansever ve iyi Tanrı arzuladıkları şeyi onlara verirken, içlerinde arzu kalacak biçimde vermek istemedi. Bu yüzden "eti" yalnız "bir gün" yemeyeceklerini söyler (çünkü etten biraz yeselerdi, tutku onun tutuşturup yaktığı ruhlarında kalırdı); arzuladıkları şeyi "iki gün" için de vermez. Onu kendilerine bıktırıcı kılmak isteyerek, sanki vaat etmez de, anlayabilene, lütuf gibi görünen sözlerle tehdit eder: "Eti" yalnız "beş gün" yemeyeceksiniz, ne onun iki katı, ne de onun da iki katı gün; bütün bir ay et yiyerek o kadar "yiyeceksiniz" ki, iyi sandığınız şey ve ona duyduğunuz kınanası, çirkin arzu safra hastalığıyla "burnunuzdan gelecek". Ta ki sizi bu hayattan artık arzu duymayan kimseler olarak çıkarayım. Böyle çıkınca arzudan arınmış olarak ve ondan ne çok acıyla kurtulduğunuzu hatırlayarak, ya ona bir daha hiç düşmezsiniz, ya da bu olursa bile uzun zaman dönemlerinden sonra olur. Arzu yüzünden çektiklerinizi unutur, kendinize dikkat etmez ve her tutkudan bütünüyle kurtaran logos'u benimsemezseniz, yine kötülüklere düşersiniz; yeniden doğduktan sonra yine arzulayıp arzuladığınız şeylere ikinci kez kavuşmaya muhtaç olursunuz. Arzuladığınız şeyden nefret edince de, onu küçümseyip daha aşağı şeylere yöneldiğiniz güzel şeylere ve göksel besine işte böyle geri dönersiniz.
ἴδωμεν οὖν τὴν ἱστορίαν, εἰ χρησίμως ὑμῖν παρεβάλομεν αὐτὴν πρὸς λύσιν τοῦ ἀπεμφαίνοντος ἐν τῷ „μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμὸν“ καὶ ἐν ταῖς ἀποστολικαῖς λέξεσιν. ἐπιθυμήσαντες „ἐπιθυμίαν“ „ὁ ἐπίμικτος ὁ“ ἐν υἱοῖς Ἰσραὴλ „ἔκλαιον καὶ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ“ σὺν αὐτοῖς. καὶ φανερὸν ὅτι ὅσον οὐκ εἶχον τὰ ἐπιθυμούμενα. κόρον οὐκ ἠδύναντο αὐτῶν λαβεῖν οὐδὲ παύσασθαι τοῦ πάθους· ἀλλὰ καὶ ὁ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς θεὸς, διδοὺς αὐτοῖς τὸ ἐπιθυμούμενον, οὐχ οὕτως ἐβούλετο διδόναι, ὥστε καταλιπέσθαι ἐν αὐτοῖς ἐπιθυμίαν. διόπερ φησὶ μὴ „μίαν ἡμέραν“ φάγεσθαι αὐτοὺς τὰ „κρέα“ (ἔμενε γὰρ ἂν τὸ πάθος αὐτῶν ἐν τῇ ψυχῇ πεπυρωμένῃ καὶ φλεγομένῃ ὑπ᾿ αὐτοῦ, εἰ ἐπ᾿ ὀλίγον τῶν κρεῶν μετειλήφεσαν), ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐπὶ „δύο“ δίδωσιν αὐτοῖς τὸ ἐπιθυμούμενον „ἡμέρας“· βουλόμενος δὲ αὐτὸ προσκορὲς αὐτοῖς ποιῆσαι, οἱονεὶ οὐκ ἐπαγγέλλεται ἀλλὰ τῷ συνιέναι δυναμένῳ ἀπειλεῖ δι᾿ ὧν χαρίζεσθαι αὐτοῖς ἐδόκει, λέγων· „οὐδὲ πέντε“ μόνας ποιήσετε „ἡμέρας“ ἐσθίοντες τὰ „κρέα“ οὐδὲ τὰς τούτων διπλασίους οὐδὲ ἔτι τὰς ἐκείνων διπλασίους, ἀλλ᾿ ἐπὶ τοσοῦτον „φάγεσθε,“ ἐφ᾿ ὅλον κρεωφαγοῦντες μῆνα, „ἕως ἐξέλθῃ ἐκ τῶν μυκτήρων“ μετὰ χολερικοῦ πάθους τὸ νενομισμένον ὑμῖν καλὸν καὶ ἡ περὶ αὐτὸ ψεκτὴ καὶ αἰσχρὰ ἐπιθυμία· ἵν᾿ ὑμᾶς ἀπαλλάξω τοῦ βίου μηκέτι ἐπιθυμοῦντας, καὶ τοιοῦτοι ἐξελθόντες δυνηθῆτε ὡς καθαροὶ ἀπὸ ἐπιθυμίας μεμνημένοι τε. δι᾿ ὅσων πόνων αὐτῆς ἀπηλλάγητε, ἤτοι μηδαμῶς αὐτῇ περιπεσεῖν ἔτι ἢ, εἰ ἄρα τοῦτό ποτε γίνεται, μακραῖς χρόνων περιόδοις, ἐπιλανθανόμενοι ὧν πεπόνθατε διὰ τὴν ἐπιθυμίαν, ἐὰν μὴ ἑαυτοῖς προσέχητε καὶ τὸν τελείως ἀπαλλάττοντα πάθους παντὸς λόγον ἀναλάβητε, τοῖς κακοῖς περιπέσητε ὕστερόν τε τῆς γενέσεως ἐπιθυμήσαντες πάλιν δεηθῆτε τοῦ δὶς τυχεῖν ὧν ἐπιθυμεῖτε, μισήσαντες τὸ ἐπιθυμούμενον, καὶ τότε οὕτω παλινδρομεῖν ἐπὶ τὰ καλὰ καὶ τὴν οὐράνιον τροφὴν, ἧς καταφρονήσαντες τῶν χειρόνων ὠρέχθησαν.
29.15"Ölümsüz Tanrı'nın yüceliğini ölümlü insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen suretlerle değiştirenler" de bunlara benzer şeylere uğrayacaklardır. Terk edilerek "yüreklerinin arzularıyla", "bedenlerini aşağılasınlar diye murdarlığa" teslim edilirler; çünkü his sahibi bütün akıllı varlıklara yalnız hissetmeyi değil, akılla hissetmeyi, bazılarına da yetkin ve aretē'ye uygun biçimde hissetmeyi ve düşünmeyi bağışlayanın adını cansız ve hissiz bir cisme indirmişlerdir. Böyleleri, kendilerinin terk ettiği Tanrı tarafından karşılık olarak terk edilir ve haklı olarak "utanç verici" "tutkulara" teslim edilir; sevdikleri, uyuz gibi kaşındıran hazzın yol açtığı "sapkınlığın" "karşılığını" "alırlar". Çünkü "sapkınlığın karşılığı", "utanç verici tutkulara" teslim edildiklerinde onlara, akıllı ateşle arıtılan ve zindanda her borcu "son kuruşuna dek" ödeyenlerden daha çok düşer. "Utanç verici" tutkulara —yalnız tabiata uygun olanlara değil, tabiata aykırı pek çoğuna da— teslim edildiklerinde kirlenir, etle kalınlaşırlar; sanki artık ruhları da nous'ları da kalmamış, bütünüyle et olmuşlardır. Ateşte ve zindanda ise "sapkınlığın" "karşılığını" değil, sapkınlık içinde işledikleri kötülüklerin arınması için bir iyilik alırlar; haz düşkünlerini bekleyen kurtarıcı acılarla, içinde kirlenip yuvarlandıkları her türlü pislikten ve kandan kurtulurlar; o pislik ve kan içindeyken, uğradıkları yıkım yüzünden kurtuluşu düşünmeye bile güçleri yetmezdi. Öyleyse Tanrı "Siyon'un oğullarının ve kızlarının pisliğini yıkayacak, kanı yargı ruhuyla ve yakıcı ruhla aralarından temizleyecektir." Çünkü "maden eritenin ateşi gibi ve çamaşırcı sabunu gibi gelir"; "Tanrı'yı tanımayı" gerekli görmedikleri için böyle ilaçlara muhtaç olanları yıkar ve arıtır. Bu ilaçlara teslim edildiklerinde "işe yaramaz nous'tan" isteyerek nefret edeceklerdir. Çünkü Tanrı iyiliğin kimsenin başına zorla gelmesini değil, isteyerek gelmesini ister. Belki de bazıları kötülükle uzun süre düşüp kalktıktan sonra onun çirkinliğini güçbela kavrar ve yanlışlıkla güzel sandıkları kötülükten yüz çevirirler.
τὸ ὅμοιον οὖν τούτοις πείσονται οἱ ἀλλάξαντες „τὴν δόξαν τοῦ θεοῦ τοῦ ἀφθάρτου ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν,“ διὰ τοῦ ἐγκαταλείπεσθαι παραδιδόμενοι „ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν εἰς ἀκαθαρσίαν, τοῦ ἀτιμάζεσθαι τὰ σώματα“ τῶν εἰς ἄψυχον σῶμα καὶ ἀναίσθητον καταβιβασάντων τὸ ὄνομα τοῦ πᾶσι τοῖς αἰσθομένοις λογικοῖς οὐ μόνον τὸ αἰσθέσθαι ἀλλὰ καὶ τὸ λογικῶς αἰσθέσθαι τισὶ δὲ καὶ τελείως καὶ ἐναρέτως αἰσθέσθαι καὶ νοεῖν χαρισαμένου. καὶ εὐλόγως οἱ τοιοῦτοι παραδίδονται ὑπὸ τοῦ καταλειφθέντος ὑπ᾿ αὐτῶν θεοῦ, ἀντικαταλειπόμενοι ὑπ᾿ αὐτοῦ, εἰς τὰ τῆς „ἀτιμίας“ „πάθη,“ „τὴν ἀντιμισθίαν“ „τῆς πλάνης“ δι᾿ ἧς ἠγάπησαν ψωρώδους ἡδονῆς „ἀπολαμβάνοντες.“ μᾶλλον γὰρ ἡ ἀντιμισθία „τῆς πλάνης“ αὐτοῖς ἐγγίνεται, παραδιδομένοις „εἰς πάθη ἀτιμίας,“ ἤπερ τῷ φρονίμῳ πυρὶ καθαιρομένοις καὶ ἐν τῇ φυλακῇ ἐκπρασσομένοις μέχρι τοῦ ἐσχάτου κοδράντου ἕκαστον τῶν ὀφλημάτων. ἐν γὰρ τῷ πάθεσιν „ἀτιμίας“ οὐ μόνον τοῖς κατὰ φύσιν ἀλλὰ καὶ πολλοῖς τῶν παρὰ φύσιν παραδίδοσθαι μολύνονται καὶ ὑπὸ τῆς σαρκὸς παχύνονται, οἱονεὶ οὐκέτι ἔχοντες τότε ψυχὴν οὐδὲ νοῦν ἀλλ᾿ ὅλοι γινόμενοι σάρκες· ἐν δὲ τῷ πυρὶ καὶ τῇ φυλακῇ οὐκ „ἀντιμισθίαν“ „τῆς πλάνης“ ἀλλ᾿ εὐεργεσίαν ἐπὶ καθάρσει τῶν ἐν τῇ πλάνῃ κακῶν μετὰ σωτηρίων λαμβάνοντες πόνων, ἑπομένων τοῖς φιληδόνοις, ἀπαλλάττονται παντὸς ῥύπου καὶ αἵματος, ἐν οἷς ἐῤῥυπωμένοι καὶ πεφυρμένοι οὐδὲ τὸ ἐννοῆσαι περὶ τοῦ σῴζεσθαι ἐδύναντο τῇ σφῶν ἀπωλείᾳ. „ἐκπλυνεῖ“ τοιγαροῦν ὁ θεὸς „τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σιὼν, καὶ τὸ αἷμα ἐκκαθαριεῖ ἐκ μέσου αὐτῶν πνεύματι κρίσεως καὶ πνεύματι καύσεως“· „εἰσπορεύεται“ γὰρ „ὡς πῦρ χωνευτηρίου καὶ ὡς πόα πλυνόντων,“ ἀποπλύνων καὶ καθαίρων τοὺς τοιούτων φαρμάκων δεδεημένους διὰ τὸ μὴ δεδοκιμασμένως θέλειν „ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει“ „τὸν θεόν“· οἷς παραδοθέντες ἑκόντες μισήσουσι τὸν „ἀδόκιμον νοῦν“· οὐ γὰρ βούλεται ὁ θεός τινι τὸ ἀγαθὸν ὡς κατὰ ἀνάγκην γενέσθαι ἀλλὰ ἑκουσίως, τάχα τινῶν ἐκ τοῦ ἐπὶ πλεῖον ὡμιληκέναι τῇ κακίᾳ μόγις τὸ αἶσχος αὐτῆς κατανενοηκότων καὶ ἀποστρεφομένων αὐτὴν ὡς ψευδῶς ὑποληφθεῖσαν εἶναι καλήν.
29.16Tanrı'nın Firavun'un yüreğini de belki bunun için nasırlaştırdığına dikkat et: Ta ki nasırlaşmadan önce söylediği sözü yine söyleyebilsin: "Rab adildir, ben ve halkım ise dinsiziz." Ama onun daha uzun süre nasırlaşmaya ve daha çok acı çekmeye ihtiyacı vardır; yoksa nasırlaşmaktan çabucak kurtulup nasırlaşmayı bir kötülük olarak küçümser ve daha da çok kez nasırlaşmayı hak eder. Özdeyişler'de söylendiği gibi "kanatlılara haksız yere ağ kurulmuyorsa"; "Bizi tuzağa düşürdün" diyenin sözüne göre Tanrı "tuzağa" haklı olarak sokuyorsa; "Baba'nın" isteği "olmadan" kanatlıların en değersizi olan serçe bile "tuzağa" düşmüyorsa (çünkü "tuzağa" düşen, yükselsin diye kendisine verilmiş kanatlarını iyi kullanmadığı için düşer), Tanrı'nın adil yargısıyla "denenmeye" sokulmayı hak edecek hiçbir şey yapmamak için dua edelim. Çünkü Tanrı tarafından kendi "yüreğinin arzularıyla" "murdarlığa" teslim edilen herkes, "utanç verici tutkulara" teslim edilen herkes ve "Tanrı'yı" içinde "tanımayı gerekli görmediği için" "yakışıksız şeyler yapsın diye işe yaramaz bir nous'a" teslim edilen herkes denenmeye sokulur.
ἐπίστησον δὲ εἰ διὰ τοῦτο καὶ σκληρύνει τὴν τοῦ Φαραὼ καρδίαν ὁ θεὸς, ἵν᾿ ὅπερ εἶπε μὴ σκληρυνθεὶς δυνηθῇ εἰπεῖν· „ὁ κύριος δίκαιος. ἐγὼ δὲ καὶ ὁ λαός μου ἀσεβής.“ ἀλλ᾿ ἐπὶ πλεῖον δέεται τοῦ σκληρύνεσθαι καὶ ἐπὶ πλεῖον πάσχειν τινὰ, ἵνα μὴ ἐκ τοῦ τάχιον τοῦ σκληρύνεσθαι παύεσθαι καταφρονῶν ὡς κακοῦ τοῦ σκληρύνεσθαι ἔτι πλεονάκις ἄξιος τοῦ σκληρύνεσθαι γίνηται. εἰ τοίνυν „οὐκ ἀδίκως ἐκτείνεται δίκτυα πτερωτοῖς“ κατὰ τὰ ἐν ταῖς Παροιμίαις εἰρημένα, ἀλλὰ εὐλόγως εἰσάγει ὁ θεὸς „εἰς τὴν παγίδα“ κατὰ τὸν εἰπόντα· „εἰσήγαγες ἡμᾶς εἰς τὴν παγίδα,“ καὶ „ἄνευ“ τῆς βουλῆς „τοῦ πατρὸς“ οὐδὲ τὸ εὐτελέστερον τῶν ἐπτερωμένων στρουθίον ἐμπίπτει „εἰς τὴν παγίδα“ (τοῦ ἐμπίπτοντος „εἰς τὴν παγίδα“ διὰ τοῦτο ἐμπίπτοντος. ἐπεὶ μὴ καλῶς τῇ τῶν πτερῶν ἐχρήσατο δεδομένων ἐπὶ τὸ ὑψοῦσθαι ἐξουσίᾳ). εὐχώμεθα μηδὲν ἄξιον ποιῆσαι τοῦ ὑπὸ τῆς δικαίας κρίσεως τοῦ θεοῦ εἰσενεχθῆναι „εἰς“ τὸν „πειρασμὸν,“ εἰσφερομένου παντός τε τοῦ παραδιδομένου ὑπὸ τοῦ θεοῦ „ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις“ τῆς καρδίας ἑαυτοῦ „εἰς ἀκαθαρσίαν“ καὶ παντὸς τοῦ παραδιδομένου „εἰς πάθη ἀτιμίας“ καὶ παντὸς τοῦ, „καθὼς οὐκ ἐδοκίμασε τὸν θεὸν ἔχειν ἐν“ ἑαυτῷ, παραδιδομένου „εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιεῖν τὰ μὴ καθήκοντα.“
29.17Denenmenin yararı ise şudur: Ruhumuzun içine aldığı ve Tanrı'dan başka herkesten, hatta bizden bile gizli kalan şeyler denenmeler sayesinde açığa çıkar. Ta ki ne olduğumuz artık gizli kalmasın; kendimizi tanıyarak, dilersek kendi kötülüklerimizin farkına varalım ve denenmeler sayesinde bizde açığa çıkan iyilikler için şükredelim. Başımıza gelen denenmelerin, ne olduğumuzun ortaya çıkması ya da yüreğimizde gizli olanların ayırt edilmesi için geldiğini, Rab'bin Eyüp'te söylediği ve Tesniye'de yazılı olan şu sözler gösterir: "Seninle sırf adil olduğun ortaya çıksın diye konuştuğumu mu sanıyorsun?" Tesniye'de de şöyle: "Seni sıkıntıya soktu, aç bıraktı, man ile besledi", "seni yılanların sokup akreplerin dolaştığı, susuz" "çölde" "yürüttü", "ta ki yüreğindekiler ayırt edilsin."
ἡ δὲ χρεία τοῦ πειράζεσθαι τοιαύτη τις ἐστίν. ἅπερ ἐδέξατο ἡμῶν ἡ ψυχὴ, λανθάνοντα πάντας πλὴν τοῦ θεοῦ ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς, φανερὰ διὰ τῶν πειρασμῶν γίνεται· ἵνα μηκέτι λανθάνωμεν. ὁποῖοί ποτε ἐσμὲν, ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς ἐπιγινώσκοντες συναισθώμεθα, ἐὰν βουλώμεθα, τῶν ἰδίων κακῶν καὶ εὐχαριστῶμεν ἐπὶ τοῖς φανερουμένοις ἡμῖν διὰ τῶν πειρασμῶν ἀγαθοῖς. ὅτι δὲ οἱ γενόμενοι πειρασμοὶ ὑπὲρ τοῦ ἀναφανῆναι ἡμᾶς, οἵτινές ποτε ἐσμὲν, ἢ διαγνωσθῆναι τὰ ἐγκεκρυμμένα τῇ καρδίᾳ ἡμῶν γίνονται, παρίστησι τὸ ὑπὸ τοῦ κυρίου ἐν τῷ Ἰὼβ λεγόμενον καὶ τὸ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ γεγραμμένον, οὕτως ἔχοντα· „οἴει δέ με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;“ καὶ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ οὕτως· „ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνησέ σε καὶ ἐψώμισέ σε τὸ μάννα“ „καὶ διήγαγέ σε“ „ἐν τῇ ἐρήμῳ,“ „οὗ ὄφις δάκνων καὶ σκορπίος καὶ δίψα,“ „ὅπως“ „διαγνωσθῇ τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ σου.“
29.18Anlatılmış olaylardan da hatırlatmak istersek şunu bilmeliyiz: Havva'nın kolayca aldanabilir oluşu ve aklının çürüklüğü, Tanrı'yı dinlemeyip yılanı dinlediğinde ortaya çıkmış değildi; daha önce de vardı, o zaman açığa vurdu. Yılan ona bu yüzden yaklaşmıştı; çünkü kendi kurnazlığıyla onun zayıflığını sezmişti. Kabil'de de kötülük "kardeşini öldürdüğünde" başlamadı (çünkü daha önce de "yürekleri bilen Tanrı" "Kabil'i ve sunularını gözetmemişti"); onun kötülüğü Habil'i öldürdüğünde açığa çıktı. Nuh kendi yetiştirdiği "şaraptan" içip "sarhoş olmasa" ve çıplak kalmasaydı, ne Ham'ın küstahlığı ve babasına karşı saygısızlığı, ne de kardeşlerinin babalarına karşı ağırbaşlılığı ve utangaçlığı ortaya çıkardı. Esav'ın Yakup'a karşı kurduğu tuzak, "kutsamanın" elinden alınmasını bahane edinmiş gibi göründü; ama ondan önce de ruhunda "ahlaksız" ve "kutsala saygısız" olmanın kökleri vardı. Hanımı ona âşık olmasaydı, hiçbir arzuya yakalanmamak için kendini hazırlamış olan Yusuf'un itidalinin parlaklığını da bilmeyecektik.
εἰ δὲ καὶ ἀπὸ τῆς ἱστορίας ἀναμνησθῆναι βουλόμεθα, ἰστέον ὅτι τὸ ⟨(τῆς Εὔας)⟩ εὐεξαπάτητον καὶ τὸ σαθρὸν τοῦ λογισμοῦ αὐτῆς οὐχ, ὅτε παρακούσασα τοῦ θεοῦ τοῦ ὄφεως ἤκουσεν, ὑπέστη ἀλλὰ καὶ πρότερον ὂν ἠλέγχθη, τοῦ ὄφεως διὰ τοῦτο αὐτῇ προσεληλυθότος, ἐπεὶ τῇ ἰδίᾳ φρονιμότητι ἀντελάβετο τῆς ἀσθενείας αὐτῆς. ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐν τῷ Κάϊν πονηρία ἤρξατο γίνεσθαι, ὅτε „ἀπέκτεινε“ „τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ“ (καὶ πρότερον γὰρ „ἐπὶ τῷ Κάϊν καὶ ταῖς θυσίαις αὐτοῦ οὐ προσέσχεν“ „ὁ καρδιογνώστης θεὸς“), εἰς φανερὸν δὲ ἦλθεν ἡ κακία αὐτοῦ, ὅτε ἀνεῖλε τὸν Ἄβελ. ἀλλὰ καὶ εἰ μὴ πιὼν οὗ ἐγεώργησεν „οἴνου“ „ἐμεθύσθη“ ὁ Νῶε καὶ ἐ⟨(γε)⟩γύμνωτο, οὐκ ἂν ἀνεφάνη οὔτε ἡ τοῦ Χὰμ προπέτεια καὶ εἰς τὸν πατέρα ἀσέβεια οὔτε ἡ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ σεμνότης καὶ αἰδὼς πρὸς τὸν γεγεννηκότα. καὶ ἡ κατὰ τοῦ Ἰακὼβ τοῦ Ἠσαῦ ἐπιβουλὴ πρόφασιν ἔδοξεν ἐσχηκέναι τὴν „τῆς εὐλογίας“ ἀφαίρεσιν, καὶ πρότερον δὲ τούτου ῥίζας τοῦ „πόρνος“ καὶ „βέβηλος“ εἶναι εἶχεν αὐτοῦ ἡ ψυχή· τήν τε λαμπρότητα τῆς τοῦ Ἰωσὴφ σωφροσύνης, παρεσκευασμένου πρὸς τὸ μὴ ἁλῶναι ὑπό τινος ἐπιθυμίας, οὐκ ἂν ἐγνώκειμεν, μὴ ἐρασθείσης αὐτοῦ τῆς δεσποίνης.
29.19Bu yüzden denenmelerin birbirini izlediği aralıklarda, önümüzdekilere karşı dururken olabilecek her şeye hazırlanalım; ta ki ne olursa olsun hazırlıksız yakalanmayalım, kendimizi en büyük özenle donatmış olarak görünelim. İnsan zayıflığından doğan eksikliği ise, bize düşen her şeyi yaptığımızda Tanrı tamamlayacaktır; O, "kendisini sevenlerin", yani yalansız önbilgisiyle kendi kendilerine ne olacaklarını önceden gördüğü kimselerin "her şeyini iyilik için" birlikte işler.
διὰ τοῦτο ἐν τοῖς μεταξὺ καιροῖς τῆς τῶν πειρασμῶν διαδοχῆς ἱστάμενοι πρὸς τὰ ἐνεστηκότα, παρασκευαζώμεθα πρὸς τὰ δυνατὰ πάντα συμβῆναι, ἵν᾿ ὅ τι ποτ᾿ ἂν γένηται, μὴ ἐλεγχθῶμεν ὡς ἀνέτοιμοι ἀλλὰ φανερωθῶμεν ὡς ἐπιμελέστατα ἑαυτοὺς συγκροτήσαντες· τὸ γὰρ ἐλλεῖπον διὰ τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν. ἐπὰν πάντα τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἐπιτελέσωμεν, πληρώσει ὁ θεὸς, ὁ „τοῖς ἀγαπῶσιν“ αὐτὸν „πάντα“ συνεργῶν „εἰς ἀγαθὸν, τοῖς κατὰ“ τὴν ἀψευδῆ πρόγνωσιν αὐτοῦ, ὅ τι ποτὲ ἔσονται παρ᾿ αὑτοὺς, προεωραμένοις.