27. Bölüm
27.1"Gündelik (epiousios) ekmeğimizi bugün bize ver", ya da Luka'daki gibi: "Gündelik ekmeğimizi her gün bize ver." Bazıları bedensel ekmek için dua etmemizin söylendiğini sandığından, onların bu yanlış kanaatini aşağıdakilerle giderip epiousios ekmek hakkındaki doğruyu ortaya koymaya değer. Onlara şunu söylemeli: Göksel ve büyük şeyleri istememiz gerektiğini söyleyen, sanki —onların dediğine göre— öğrettiklerini unutmuş gibi, yersel ve küçük bir şey için Baba'ya yakarmamızı nasıl buyurur? Oysa etimize karışan ekmek ne gökseldir, ne de onu istemek büyük bir dilektir.
„Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον,“ ἢ ὡς ὁ Λουκᾶς· „τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δίδου ἡμῖν καθ᾿ ἡμέραν.“ ἐπεί τινες ὑπολαμβάνουσι περὶ τοῦ σωματικοῦ ἄρτου λέγεσθαι εὔχεσθαι ἡμᾶς, ἄξιον αὐτῶν τὴν ψευδοδοξίαν διὰ τούτων περιελόντας παραστῆσαι τὸ ἀληθὲς περὶ τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. λεκτέον οὖν πρὸς αὐτοὺς ὅτι πῶς ὁ λέγων δεῖν αἰτεῖν ἐπουράνια καὶ μεγάλα, οὔτε ἐπουρανίου ὄντος τοῦ εἰς τὴν σάρκα ἡμῶν ἀναδιδομένου ἄρτου οὔτε μεγάλου αἰτήματος τοῦ περὶ τούτου ἀξιοῦν, ὡσπερεὶ κατ᾿ αὐτοὺς ἐπιλαθόμενος ὧν ἐδίδαξε προστάττει περὶ ἐπιγείου καὶ μικροῦ ἔντευξιν ἀναφέρειν τῷ πατρί;
27.2Biz ise ekmek hakkında öğreten Öğretmen'in kendisinin izinden giderek bunları daha uzun anlatacağız. Yuhanna İncili'nde, kendisini aramak için Kefarnahum'a gelenlere şöyle der: "Size doğrusunu söyleyeyim, beni mucizeler gördüğünüz için değil, ekmeklerden yiyip doyduğunuz için arıyorsunuz." Çünkü İsa'nın kutsadığı "ekmeklerden yiyen" ve onlarla doyan kişi, Tanrı'nın Oğlu'nu daha yakından tanımaya daha çok çabalar ve O'na koşar. Bu yüzden yerinde bir buyrukla şöyle der: "Geçici yiyecek için değil, sonsuz yaşam boyu kalıcı olan, İnsanoğlu'nun size vereceği yiyecek için çalışın." Bunu duyanlar "Tanrı'nın işlerini yapmak için ne yapalım?" diye sorunca, "İsa onlara şöyle cevap verdi: 'Tanrı'nın işi, O'nun gönderdiğine iman etmenizdir.'" Mezmurlar'da yazıldığı gibi Tanrı "sözünü gönderdi ve onları iyileştirdi" —hastalananları elbette. Bu söze iman edenler, "sonsuz yaşam boyu kalıcı yiyecek" olan "Tanrı'nın işlerini" yaparlar. Yine şöyle der: "Babam size gökten gelen gerçek ekmeği veriyor. Çünkü Tanrı'nın ekmeği gökten inen ve dünyaya yaşam verendir." Gerçek "ekmek", "Tanrı'nın suretine göre" yaratılmış "gerçek insanı" besleyendir; onunla beslenen "Yaratıcı'nın benzerliğine göre" olur. Ruh için logos'tan daha besleyici ne vardır? Onu alabilen nous için Tanrı'nın bilgeliğinden daha değerli ne vardır? Akıl sahibi tabiata hakikatten daha uygun ne vardır?
ἡμεῖς δὲ ἑπόμενοι αὐτῷ διδασκάλῳ, διδάσκοντι τὰ περὶ τοῦ ἄρτου, διὰ πλειόνων ταῦτα παραθησόμεθα. φησὶν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην πρὸς ἐληλυθότας εἰς Καφαρναοὺμ ζητεῖν αὐτόν· „ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ζητεῖτέ ⟨(με)⟩ οὐχ ὅτι εἴδετε σημεῖα, ἀλλ᾿ ὅτι ἐφάγετε ἐκ τῶν ἄρτων καὶ ἐχορτάσθητε.“ ὁ γὰρ φαγὼν „ἐκ τῶν“ ὑπὸ Ἰησοῦ εὐλογηθέντων „ἄρτων“ καὶ πληρωθεὶς αὐτῶν μᾶλλον ζητεῖ καταλαβεῖν ἀκριβέστερον τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καὶ σπεύδει πρὸς αὐτόν. διόπερ καλῶς προστάττει λέγων· „ἐργάζεσθε μὴ τὴν βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην ἀλλὰ τὴν βρῶσιν τὴν μένουσαν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἵν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ὑμῖν δώσει.“ πρὸς ταῦτα δὲ πυθομένων τῶν ἀκουσάντων καὶ λεγόντων· „τί ποιῶμεν, ἵνα ἐργαζώμεθα τὰ ἔργα τοῦ θεοῦ; ἀπεκρίθη ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν αὐτοῖς· τοῦτό ἐστι τὸ ἔργον τοῦ θεοῦ, ἵνα πιστεύητε εἰς ὃν ἀπέστειλεν ἐκεῖνος.“ „ἀπέστειλε“ δὲ ὁ θεὸς „τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσατο αὐτοὺς,“ ὡς ἐν ψαλμοῖς γέγραπται, δηλονότι τοὺς νενοσηκότας· ᾧ λόγῳ οἱ πιστεύοντες ἐργάζονται „τὰ ἔργα τοῦ θεοῦ,“ ὄντα „βρῶσιν μένουσαν εἰς ζωὴν αἰώνιον.“ καὶ „ὁ πατὴρ“ δέ μου, φησὶ, „δίδωσιν ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν ἀληθινόν· ὁ γὰρ ἄρτος τοῦ θεοῦ ἐστιν ὁ καταβαίνων ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ.“ „ἄρτος“ δὲ ἀληθινός ἐστιν ὁ „τὸν“ „ἀληθινὸν“ τρέφων „ἄνθρωπον,“ τὸν „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ θεοῦ“ πεποιημένον, ᾧ ὁ τραφεὶς καὶ „καθ᾿ ὁμοίωσιν“ „τοῦ κτίσαντος“ γίνεται. τί δὲ λόγου τῇ ψυχῇ τροφιμώτερον, ἢ τί τῆς σοφίας τοῦ θεοῦ τῷ νῷ τοῦ χωροῦντος αὐτὴν τιμιώτερον; τί δὲ ἀληθείας τῇ λογικῇ φύσει καταλληλότερον;
27.3Biri buna karşı, Rab'bin bize epiousios ekmeği, sanki kendisinden başka bir ekmekmiş gibi istemeyi öğretmeyeceğini ileri sürerse, şunu dinlesin: Yuhanna İncili'nde de Rab kimi yerde ekmekten kendisinden başka bir şeymiş gibi, kimi yerde de ekmeğin kendisi kendisiymiş gibi söz eder. Başka bir şeymiş gibi şu sözlerde: "Size gökten ekmeği veren Musa değildi" —"gerçek" ekmeği değil— "ama Babam size gökten gelen gerçek ekmeği veriyor." Kendisi hakkında ise, "Bu ekmeği bize hep ver" diyenlere şöyle der: "Yaşam ekmeği benim. Bana gelen asla acıkmaz, bana iman eden hiçbir zaman susamaz." Biraz sonra da: "Gökten inmiş olan yaşayan ekmek benim. Bu ekmekten yiyen sonsuza dek yaşayacak. Vereceğim ekmek de dünyanın yaşamı için vereceğim etimdir."
ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα ἀνθυποφέρῃ λέγων μὴ ἂν αὐτὸν διδάσκειν ὡς περὶ ἑτέρου ὄντος ἄρτου τοῦ ἐπιουσίου αἰτεῖν, ἀκουέτω ὅτι καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην ὅπου μὲν ὡς περὶ ἑτέρου τινὸς παρ᾿ αὐτὸν διαλέγεται, ὅπου δὲ ὡς αὐτὸς ὁ ἄρτος ὤν· ὡς μὲν περὶ ἑτέρου διὰ τούτων· „Μωϋσῆς δέδωκεν ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ,“ „οὐ“ „τὸν ἀληθινὸν,“ „ἀλλ᾿ ὁ πατήρ μου δίδωσιν ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν ἀληθινόν“· ὡς δὲ περὶ αὐτοῦ φησι πρὸς εἰπόντας αὐτῷ· „πάντοτε δὸς ἡμῖν τὸν ἄρτον τοῦτον,“ „ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς· ὁ ἐρχόμενος πρός με οὐ μὴ πεινάσῃ. καὶ ὀ πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ μὴ διψήσῃ πώποτε.“ καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ⟨(ὁ ζῶν)⟩ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς· ἐάν τις φάγῃ ἐκ τούτου τοῦ ἄρτου, ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ ὁ ἄρτος δὲ, ὃν ἐγὼ δώσω, ἡ σάρξ μου ἐστὶν, ἣν ἐγὼ δώσω ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς.“
27.4Kutsal Yazı'da her besine "ekmek" denir; bu, Musa için "kırk gün ekmek yemedi, su içmedi" diye yazılmış olmasından açıktır. Besleyici söz ise çeşit çeşittir, farklı farklıdır; çünkü herkes ilahi öğretilerin sağlamlığıyla ve gücüyle beslenemez. Bu yüzden Rab, daha yetkin olanlara uygun pehlivan besinini göstermek isteyerek şöyle der: "Vereceğim ekmek de dünyanın yaşamı için vereceğim etimdir." Biraz sonra da: "İnsanoğlu'nun etini yemez ve kanını içmezseniz içinizde yaşam olmaz. Etimi yiyip kanımı içenin sonsuz yaşamı vardır, ben de onu son günde dirilteceğim. Çünkü etim gerçek yiyecek, kanım gerçek içecektir. Etimi yiyip kanımı içen bende kalır, ben de onda. Yaşayan Baba beni nasıl gönderdiyse ve ben nasıl Baba sayesinde yaşıyorsam, beni yiyen de benim sayemde yaşayacak." İşte "gerçek" "yiyecek" budur: Mesih'in "eti". O, "Logos" iken "et" olmuştur; şu söze göre: "Logos et oldu." Onu yiyip içtiğimizde "aramızda konakladı" sözü, besin olarak içimize dağıldığında da "yüceliğini gördük" sözü yerine gelir. "Gökten inmiş ekmek budur; atalarınızın yiyip öldüğü gibi değil. Bu ekmeği yiyen sonsuza dek yaşayacak."
ἐπεὶ δὲ πᾶσα τροφὴ „ἄρτος“ λέγεται κατὰ τὴν γραφὴν, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ περὶ Μωϋσέως ἀναγεγράφθαι „ἄρτον οὐκ“ ἔφαγε „τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ ὕδωρ οὐκ“ ἔπιε, ποικίλος δέ ἐστι καὶ διάφορος ὁ τρόφιμος λόγος, οὐ πάντων δυναμένων τῇ στεῤῥότητι καὶ εὐτονίᾳ τρέφεσθαι τῶν θείων μαθημάτων· διὰ τοῦτο βουλόμενος παραστῆσαι ἀθλητικὴν τελειοτέροις ἁρμόζουσαν τροφήν φησιν· „ὁ ἄρτος δὲ, ὃν ἐγὼ δώσω, ἡ σάρξ μου ἐστὶν, ἣν ἐγὼ δώσω ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς,“ καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „ἐὰν μὴ φάγητε τὴν σάρκα τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἔχει ζωὴν αἰώνιον, καὶ ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθής ἐστι βρῶσις, καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθής ἐστι πόσις. ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει, κἀγὼ ἐν αὐτῷ. καθὼς ἀπέστειλέ με ὁ ζῶν πατὴρ, κἀγὼ ζῶ διὰ τὸν πατέρα· καὶ ὁ τρώγων με κἀκεῖνος ζήσει δι᾿ ἐμέ.“ αὕτη δέ ἐστιν ἡ „ἀληθὴς“ „βρῶσις,“ „σὰρξ“ Χριστοῦ, ἥτις „λόγος“ οὖσα γέγονε „σὰρξ“ κατὰ τὸ εἰρημένον· „καὶ ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο.“ ὅτε δὲ ⟨(φάγοιμεν καὶ)⟩ πίοιμεν αὐτὸν, „καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν“· ἐπὰν δὲ ἀναδιδῶται, πληροῦται τὸ „ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ.“ „οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, οὐ καθὼς ἔφαγον οἱ πατέρες καὶ ἀπέθανον· ὁ τρώγων τοῦτον τὸν ἄρτον ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα.“
27.5Pavlus ise "bebeklerle", "insanca" yaşayan Korintlilerle konuşurken şöyle der: "Size katı yiyecek değil, süt verdim; çünkü henüz yiyemezdiniz. Hâlâ da yiyemiyorsunuz; çünkü hâlâ etten kimselersiniz." İbraniler'e mektupta da: "Katı yiyeceğe değil, süte muhtaç hâle geldiniz. Sütle beslenen herkes adalet sözünden habersizdir, çünkü bebektir. Katı yiyecek ise yetkinler içindir; melekeleri sayesinde duyuları iyiyi kötüden ayırt etmeye alışmış olanlar içindir." Bana kalırsa "Kimi her şeyi yiyebileceğine inanır, zayıf olan ise sebze yer" sözü de Pavlus tarafından öncelikle bedensel yiyecekler için değil, ruhu besleyen Tanrı sözleri için söylenmiştir. En imanlı ve en yetkin olan her şeyden pay alabilir; Pavlus onu "Kimi her şeyi yiyebileceğine inanır" sözüyle gösterir. Daha zayıf ve daha az yetkin olan ise daha yalın ve pek güç vermeyen öğretilerle yetinir; onu belirtmek isteyerek "zayıf olan ise sebze yer" der.
ὁ δὲ Παῦλος „νηπίοις“ διαλεγόμενος καὶ „κατὰ ἄνθρωπον“ περιπατοῦσι Κορινθίοις φησί· „γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα· οὔπωγὰρ ἐδύνασθε. ἀλλ᾿ οὐδὲ ἔτι νῦν δύνασθε· ἔτι γάρ ἐστε σάρκινοι“ καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους· „καὶ γεγόνατε χρείαν ἔχοντες γάλακτος, οὐ στερεᾶς τροφῆς. πᾶς γὰρ ὁ μετέχων γάλακτος ἄπειρος λόγου δικαιοσύνης, νήπιος γάρ ἐστι· τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφὴ, τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ.“ ἐγὼ δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὸ „ὃς μὲν πιστεύει φαγεῖν πάντα, ὁ δὲ ἀσθενῶν λάχανα ἐσθίει“ μὴ περὶ σωματικῶν τροφῶν αὐτῷ προηγουμένως λέγεσθαι ἀλλὰ περὶ τῶν τρεφόντων τὴν ψυχὴν λόγων θεοῦ· τοῦ μὲν πιστοτάτου καὶ τελειοτάτου δυναμένου πάντων μεταλαμβάνειν, ὅνπερ δηλοῖ διὰ τοῦ „ὃς μὲν πιστεύει φαγεῖν πάντα,“ τοῦ δὲ ἀσθενεστέρου καὶ ἀτελεστέρου ἁπλουστέροις καὶ μὴ πάνυ εὐτονίαν ἐμποιοῦσι μαθήμασιν ἀρκουμένου, ὅντινα αὐτὸς σημῆναι θέλων λέγει· „ὁ δὲ ἀσθενῶν λάχανα ἐσθίει.“
27.6Süleyman'ın Özdeyişler'inde söylenen söz de bana kalırsa şunu öğretir: Yalınlığı yüzünden öğretilerin daha güçlü ve daha büyüklerini alamayan (ama yanlış da düşünmeyen) kişi, daha becerikli, daha keskin, meselelere daha büyük bir atılımla yaklaşan ama her şeyin barış ve uyum logos'unu açıkça kavramayan kişiden daha iyidir. Sözü şöyledir: "Dostluk ve gönül hoşluğuyla sunulan bir sebze ziyafeti, düşmanlıkla sunulan ahırda beslenmiş buzağıdan iyidir." Nitekim bize daha fazlasını sunamayanların konuğu olduğumuzda, temiz bir vicdanla sunulan sade ve yalın bir sofrayı, "Tanrı bilgisine karşı" yükselen sözlerin büyük bir inandırıcılıkla Rabbimiz İsa'nın, "Kanun'u ve peygamberleri" vermiş olan Babası'na yabancı bir öğreti ilan eden yüksekliğine çoğu kez yeğledik. Öyleyse ne besin yokluğundan ruhumuz hastalansın, ne de "Rab'bin sözünün kıtlığı" yüzünden Tanrı katında ölelim diye, Öğretmenimiz ve Kurtarıcımız'a uyarak, iman ederek ve daha iyi yaşayarak, epiousios ekmekle aynı olan yaşayan ekmeği Baba'dan isteyelim.
καὶ τὸ παρὰ τῷ Σολομῶντι δὲ ἐν ταῖς Παροιμίαις λεγόμενον ἡγοῦμαι διδάσκειν ὅτι βελτίων ὁ μὴ χωρῶν τὰ εὐτονώτερα καὶ μείζονα τῶν δογμάτων διὰ τὴν ἁπλότητα (οὐκ ἐσφαλμένα μέντοι γε φρονῶν) τοῦ ἐντρεχεστέρου μὲν καὶ ὀξυτέρου καὶ μειζόνως ἐπιβάλλοντος τοῖς πράγμασι τὸν δὲ τῆς εἰρήνης καὶ συμφωνίας τῶν ὅλων λόγον μὴ τρανοῦντος. ἔχει δὲ οὕτως αὐτῷ ἡ λέξις· „κρείσσων ξενισμὸς λαχάνων πρὸς φιλίαν καὶ χάριν ἢ μόσχος ἀπὸ φάτνης μετὰ ἔχθρας.“ πολλάκις γοῦν ἀπεδεξάμεθα ἰδιωτικὴν καὶ ἁπλουστέραν μετὰ εὐσυνειδησίας ἑστίασιν, ξενιζόμενοι παρὰ τοῖς πλέον ἡμῖν παρασχεῖν μὴ δυναμένοις, ἤπερ λόγων ὕψος ἐπαιρομένων „κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ,“ μετὰ πολλῆς πιθανότητος ἀλλότριον καταγγέλλον τοῦ „τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας“ δεδωκότος πατρὸς τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ δόγμα. ἵνα τοίνυν μήτε δἰ ἔνδειαν τροφῶν τὴν ψυχὴν νοσήσωμεν μήτε διὰ „λιμὸν λόγου κυρίου“ τῷ θεῷ ἀποθάνωμεν, τὸν ζῶντα ἄρτον, ὅστις ὁ αὐτός ἐστι τῷ ἐπιουσίῳ, πειθόμενοι τῷ διδασκάλῳ σωτῆρι ἡμῶν, πιστεύοντες καὶ βιοῦντες δεξιώτερον, αἰτῶμεν παρὰ τοῦ πατρός.
27.7Şimdi "epiousios"un ne olduğunu da kavramalıyız. Önce şunu bilmeli: "Epiousios" kelimesini ne Yunanlıların bilginlerinden biri kullanmıştır, ne de halkın gündelik dilinde yaygındır; görünüşe göre müjdeciler tarafından türetilmiştir. Nitekim Matta ile Luka onu hiç farksız biçimde kullanmakta birleşmişlerdir. İbranice metinleri çevirenler de başka kelimelerde aynısını yapmışlardır. Hangi Yunanlı "kulaklarına al" ve "duymamı sağla" yerine "enōtizou" ya da "akoutisthēti" gibi bir söz kullanmıştır? "Epiousios" kelimesine çok benzeyen bir kelime de Musa'da yazılıdır; Tanrı şöyle der: "Siz benim periousios halkım olacaksınız." Bana kalırsa her iki kelime de ousia'dan türetilmiştir: Biri ousia'ya katkıda bulunan ekmeği gösterir, öteki ousia ile ilgilenen ve ona ortak olan halkı belirtir.
τί δὲ καὶ τὸ „ἐπιούσιον,“ ἤδη κατανοητέον. πρῶτον δὲ τοῦτο ἰστέον, ὅτι ἡ λέξις ἡ „ἐπιούσιον“ παρ᾿ οὐδενὶ τῶν Ἑλλήνων οὔτε τῶν σοφῶν ὠνόμασται οὔτε ἐν τῇ τῶν ἰδιωτῶν συνηθείᾳ τέτριπται, ἀλλ᾿ ἔοικε πεπλάσθαι ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν. συνηνέχθησαν γοῦν ὁ Ματθαῖος καὶ ὁ Λουκᾶς περὶ αὐτῆς μηδαμῶς διαφερούσης, αὐτὴν ἐξενηνοχότες. τὸ ὅμοιον δὲ καὶ ἐπ᾿ ἄλλων οἱ ἑρμηνεύοντες τὰ Ἑβραϊκὰ πεποιήκασιν. τίς γάρ ποτε Ἑλλήνων ἐχρήσατο τῇ „ἐνωτίζου“ προσηγορίᾳ ἢ τῇ „ἀκουτίσθητι“ ἀντὶ τοῦ „εἰς τὰ ὦτα δέξαι“ καὶ „ἀκοῦσαι ποίει σ⟨(ε)⟩“; ἰσομοία τῇ „ἐπιούσιον“ προσηγορίᾳ ἐστὶ παρὰ Μωϋσεῖ γεγραμμένη, ὑπὸ θεοῦ εἰρημένη· „ὑμεῖς δὲ ἔσεσθέ μοι“ „λαὸς περιούσιος.“ καὶ δοκεῖ μοι ἑκατέρα λέξις παρὰ τὴν οὐσίαν πεποιῆσθαι, ἡ μὲν τὸν εἰς τὴν οὐσίαν συμβαλλόμενον ἄρτον δηλοῦσα, ἡ δὲ τὸν περὶ τὴν οὐσίαν καταγινόμενον λαὸν καὶ κοινωνοῦντα αὐτῇ σημαίνουσα.
27.8Ama asıl anlamıyla ousia, maddi olmayanların varlığını öncelikli sayanlarca maddi olmayan şeylere göre düşünülür: Bunlar varlıklarını sağlam biçimde taşır, ne ekleme kabul eder ne eksilmeye uğrar. (Çünkü bu cisimlere özgüdür. Cisimlerde büyüme ve küçülme olur; çünkü akıcıdırlar ve onları ayakta tutan, içlerine girip onları besleyen bir şeye ihtiyaç duyarlar. İçeri giren, belli bir vakitte dışarı akandan fazla olursa büyüme, az olursa küçülme olur; belki de bazıları içeri gireni hiç almadığı için —deyim yerindeyse— katıksız bir küçülme içindedir.) Maddi olmayanların ousia'sını ikincil, cisimlerinkini öncelikli sayanlara göre ise ousia'nın tarifleri şunlardır: Ousia ya var olan şeylerin ilk maddesidir, var olan şeylerin kendisinden çıktığı şeydir; ya cisimlerin maddesidir, cisimlerin kendisinden çıktığı şeydir; ya adlandırılan şeylerin maddesidir, adlandırılan şeylerin kendisinden çıktığı şeydir; ya keyfiyetsiz ilk dayanaktır; ya var olan şeylerden önce var olandır; ya bütün değişimleri ve başkalaşmaları kabul eden ama kendi logos'u bakımından başkalaşmayandır; ya da her başkalaşmaya ve değişime dayanandır. Bunlara göre ousia kendi logos'u bakımından keyfiyetsiz ve biçimsizdir, belirli bir büyüklüğü de yoktur; hazır bir yer gibi her keyfiyete açıktır. Keyfiyet derken, terim olarak, genel anlamda etkinlikleri ve etkileri kastederler; hareketler ve durumlar da bunlarda bulunur. Ousia'nın kendi logos'u bakımından bunlardan hiçbirine pay almadığını, ama bir hâl olarak hep bunlardan birinden ayrılmaz olduğunu söylerler. Bununla birlikte ousia, etki edenin bütün etkinliklerini kabul eder; o ona nasıl etki eder ve onu nasıl değiştirirse öyle olur. Çünkü onunla birlikte bulunan ve onun her yanına yayılan gerilim (tonos), her keyfiyetin ve onunla ilgili bütün düzenin sebebidir. Ousia'nın baştan sona değişebilir ve baştan sona bölünebilir olduğunu, her ousia'nın her ousia ile karışabileceğini, ama yine de birliğini koruyacağını söylerler.
ἡ μέντοι κυρίως οὐσία τοῖς μὲν προηγουμένην τὴν τῶν ἀσωμάτων ὑπόστασιν εἶναι φάσκουσι νενόμισται κατὰ τὰ ἀσώματα. τὸ εἶναι βεβαίως ἔχοντα καὶ οὔτε προσθήκην χωροῦντα οὔτε ἀφαίρεσιν πάσχοντα (τοῦτο γὰρ ἴδιον σωμάτων, περὶ ἃ γίνεται ἡ αὔξη καὶ ἡ φθίσις παρὰ τὸ εἶναι αὐτὰ ῥευστὰ, δεόμενα τοῦ ὑποστηρίζοντος ἐπεισιόντος καὶ τρέφοντος· ὅπερ ἐὰν πλεῖον ἐν καιρῷ ἐπεισίῃ τοῦ ἀποῤῥέοντος, αὔξησις γίνεται, ἐὰν δὲ ἔλαττον, μείωσις· τάχα δέ τινα οὐδ᾿ ὅλως τὸ ἐπεισιὸν λαμβάνοντα ἐν ἀκράτῳ. ἵν᾿ οὕτως εἴπω, μειώσει γίνεται). τοῖς δὲ ἐπακολουθητικὴν αὐτὴν εἶναι νομίζουσι προηγουμένην δὲ τὴν τῶν σωμάτων ὅροι αὐτῆς ουτοί εἰσιν· οὐσία ἐστὶν ἢ πρώτη τῶν ὄντων ὕλη, καὶ ἐξ ἧς τὰ ὄντα, ἢ τῶν σωμάτων ὕλη, καὶ ἐξ ἧς τὰ σώματα, ἢ τῶν ὀνομαζομένων, καὶ ἐξ ἧς τὰ ὀνομαζόμενα, ἢ τὸ πρῶτον ὑπόστατον ἄποιον ἢ τὸ προϋφιστάμενον τοῖς οὖσιν ἢ τὸ πάσας δεχόμενον τὰς μεταβολάς τε καὶ ἀλλοιώσεις, αὐτὸ δὲ ἀναλλοίωτον κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, ἢ τὸ ὑπομένον πᾶσαν ἀλλοίωσιν καὶ μεταβολήν. κατὰ τούτους δὲ ἡ οὐσία ἐστὶν ἄποιός τε καὶ ἀσχημάτιστος κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἀλλ᾿ οὐδὲ μέγεθος ἀποτεταγμένον ἔχουσα, πάσῃ δὲ ἔγκειται ποιότητι καθάπερ ἕτοιμόν τι χωρίον. ποιότητας δὲ διατακτικῶς λέγουσι τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς ποιήσεις κοινῶς, ἐν αἷς εἶναι τὰς κινήσεις καὶ σχέσεις συμβέβηκεν· οὐδέ τινος γὰρ τούτων κατὰ τὸν ἴδιον λόγον μετέχειν φασὶ τὴν οὐσίαν, ἀεὶ δέ τινος αὐτῶν ἀχώριστον εἶναι πάθει τήνδε, οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπιδεκτὴν πασῶν τῶν τοῦ ποιοῦντος ἐνεργειῶν, ὡς ἂν ἐκεῖνο ποιῇ καὶ μεταβάλλῃ· ὁ γὰρ συνὼν αὐτῇ τόνος καὶ δι᾿ ὅλων κεχωρηκὼς πάσης τε ποιότητος καὶ τῶν περὶ αὐτὴν αἴτιος ἂν οἰκονομιῶν· δι᾿ ὅλων τε μεταβλητὴν καὶ δι᾿ ὅλων διαιρετὴν λέγουσιν εἶναι, καὶ πᾶσαν οὐσίαν πάσῃ συγχεῖσθαι δύνασθαι, ἡνωμένην μέντοι.
27.9Ousia hakkındaki bu araştırmayı, ousia'nın anlamlarını ayırt etmek için, "epiousios" "ekmek" ve periousios halk yüzünden yaptık. Önceki bölümlerde istememiz gereken ekmeğin düşünülür ekmek olduğunu gördük; öyleyse ousia'nın da ekmekle soydaş olduğunu düşünmek zorunludur. Ta ki bedensel ekmek, beslenen kişinin bedenine dağılarak onun ousia'sına geçtiği gibi, "gökten" inmiş "yaşayan" "ekmek" de nous'a ve ruha dağılarak kendi gücünü, kendini ondan gelen besine açmış olana versin. İstediğimiz "epiousios" "ekmek" işte böyle olacaktır. Yine, "besin" "katı" ve pehlivanlara uygun da olsa, süt ya da sebze gibi bir şey de olsa, beslenen kişi besinin keyfiyetine göre farklı bir güce kavuşur. Bunun gibi, Tanrı'nın logos'u çocuklara uygun biçimde süt olarak da verilse, zayıflara elverişli biçimde sebze olarak da, mücadele edenlere yerinde biçimde et olarak da, beslenenlerin her biri kendini açtığı logos'la orantılı olarak şunu ya da bunu yapabilir, şöyle ya da böyle olur. Gerçi besin sanılan ama zehirli olan bir şey de vardır; başka biri hastalık yapar, bir başkası hiç sindirilemez. Bütün bunları, orantıyla, besleyici sanılan öğretilerin farklarına da aktarmak gerekir. Öyleyse epiousios ekmek, akıl sahibi tabiata en uygun olan ve ousia'nın kendisiyle soydaş olan ekmektir; ruha sağlık, gürbüzlük ve güç kazandırır, onu yiyene kendi ölümsüzlüğünden pay verir (çünkü Tanrı'nın Logos'u ölümsüzdür).
ἐπεὶ δὲ περὶ τῆς οὐσίας ζητοῦντες διὰ „τὸν ἐπιούσιον“ „ἄρτον“ καὶ τὸν περιούσιον λαὸν εἰς τὸ τὰ σημαίνοντα διακριθῆναι τῆς οὐσίας ταῦτ᾿ εἰρήκαμεν, ἄρτος δὲ ἐν τοῖς πρὸ τούτων νοητὸς ἦν, ὃν αἰτεῖν ἡμᾶς ἐχρῆν, ἀναγκαῖον συγγενῆ τῷ ἄρτῳ τὴν οὐσίαν εἶναι νοεῖν· ἵν᾿ ὥσπερ ὁ σωματικὸς ἄρτος ἀναδιδόμενος εἰς τὸ τοῦ τρεφομένου σῶμα χωρεῖ αὐτοῦ εἰς τὴν οὐσίαν, οὕτως „ὁ ζῶν“ καὶ „ἐξ οὐρανοῦ“ καταβεβηκὼς „ἄρτος“ ἀναδιδόμενος εἰς τὸν νοῦν καὶ τὴν ψυχὴν μεταδῷ τῆς ἰδίας δυνάμεως τῷ ἐμπαρεσχηκότι ἑαυτὸν τῇ ἀπ᾿ αὐτοῦ τροφῇ· καὶ οὕτως ἔσται ὃν αἰτοῦμεν „ἄρτον“ „ἐπιούσιον.“ καὶ πάλιν ὃν τρόπον κατὰ τὴν ποιότητα τῆς „τροφῆς.“ „στερεᾶς“ οὔσης καὶ ἀθληταῖς ἁρμοζούσης ἢ γαλακτώδους τινὸς καὶ λαχανώδους, ἐν διαφόρῳ δυνάμει ὁ τρεφόμενος γίνεται, οὕτως ἀκόλουθόν ἐστι, τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ ἤτοι ὡς γάλακτος παιδίοις ἁρμοζόντως διδομένου ἢ ὡς λαχάνου ἀσθενοῦσιν ἐπιτηδείως ἢ ὡς σαρκὸς ἀγωνιζομένοις προσ⟨(καίρως)⟩, ἕκαστον τῶν τρεφομένων κατὰ τὴν ἀναλογίαν, ᾧ ἐμπαρέσχεν ἑαυτὸν λόγῳ, τόδε τι ἢ τόδε δύνασθαι καὶ τοιόνδε ἢ τοιόνδε γίνεσθαι. ἔστι μέντοι γε τὶς νομιζομένη τροφὴ, οὖσα δηλητήριος, καὶ ἑτέρα νοσοποιὸς καὶ ἄλλη μηδὲ ἀναδοθῆναι δυναμένη· ἅπερ πάντα κατ᾿ ἀναλογίαν μετενεκτέον ἐστὶ καὶ ἐπὶ τὰς διαφορὰς τῶν νομιζομένων τροφίμων μαθημάτων. ἐπιούσιος τοίνυν ἄρτος ὁ τῇ φύσει τῇ λογικῇ καταλληλότατος καὶ τῇ οὐσίᾳ αὐτῇ συγγενὴς. ὑγείαν ἅμα καὶ εὐεξίαν καὶ ἰσχὺν περιποιῶν τῇ ψυχῇ καὶ τῆς ἰδίας ἀθανασίας (ἀθάνατος γὰρ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ) μεταδιδοὺς τῷ ἐσθίοντι αὐτοῦ.
27.10Bana kalırsa bu epiousios ekmeğe Kutsal Yazı'da başka bir adla "yaşam ağacı" denmiştir; "elini" ona uzatıp ondan alan "sonsuza dek yaşayacaktır". Süleyman'da bu "ağaca" üçüncü bir adla Tanrı'nın "bilgeliği" denir: "O, kendisine sarılan herkes için bir yaşam ağacıdır; Rab'be dayanır gibi ona dayananlar için sağlam bir dayanaktır." Melekler de Tanrı'nın bilgeliğiyle beslendikleri, hakikate uygun ve bilgelikle yapılan seyirden kendi işlerini yerine getirecek gücü aldıkları için, Mezmurlar'da meleklerin de beslendiği söylenir. İbraniler denen Tanrı insanları da meleklerle ortaklık kurar, deyim yerindeyse onlarla aynı sofraya otururlar. "İnsan meleklerin ekmeğini yedi" sözü bu türdendir. Nous'umuz, meleklerin hep pay alıp onunla beslendikleri şeyin, Mısır'dan çıkanlara gökten indiği anlatılan bedensel bir ekmek olduğunu, İbranilerin de Tanrı'nın hizmetkâr ruhları olan meleklerle bu ekmekte ortak olduğunu sanacak kadar yoksullaşmasın.
οὗτος δὴ ὁ ἐπιούσιος ἄρτος ἄλλῳ ὀνόματι δοκεῖ μοι ἐν τῇ γραφῇ „ξύλον ζωῆς“ ὠνομάσθαι, ἐφ᾿ ὅπερ ὁ ἐκτείνας „τὴν χεῖρα“ καὶ λαβὼν ἀπ᾿ αὐτοῦ „ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα.“ καὶ τρίτῳ ὀνόματι τοῦτο τὸ „ξύλον“ „σοφία“ τοῦ θεοῦ ὀνομάζεται παρὰ τῷ Σολομῶντι διὰ τούτων· „ξύλον ζωῆς ἐστι πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς, καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ὡς ἐπὶ κύριον ἀσφαλής.“ ἐπεὶ δὲ καὶ οἱ ἄγγελοι σοφίᾳ τρέφονται θεοῦ, ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν ἀλήθειαν μετὰ σοφίας θεωρίας δυναμούμενοι πρὸς τὸ τὰ ἴδια ἔργα ἐπιτελεῖν, λέγεται ἐν ψαλμοῖς καὶ τοὺς ἀγγέλους τρέφεσθαι. κοινωνούντων τῶν ἀνθρώπων τοῦ θεοῦ, οἵτινες Ἑβραῖοι προσαγορεύονται, τοῖς ἀγγέλοις καὶ οἱονεὶ καὶ συνεστίων αὐτοῖς γινομένων. τοιοῦτον δέ ἐστι τὸ „ἄρτον ἀγγέλων ἔφαγεν ἄνθρωπος.“ μὴ γὰρ ἐπὶ τοσοῦτον πτωχεύσαι ὁ νοῦς ἡμῶν, ὡς οἰηθῆναι σωματικοῦ τινος ἄρτου, τοῦ ἱστορουμένου οὐρανόθεν ἐπὶ τοὺς ἐξεληλυθότας τὴν Αἴγυπτον καταβεβηκέναι, τοὺς ἀγγέλους ἀεὶ μεταλαμβάνοντας τρέφεσθαι, τούτου αὐτοῦ κεκοινωνηκότων τῶν Ἑβραίων τοῖς ἀγγέλοις, τοῖς λειτουργικοῖς τοῦ θεοῦ πνεύμασιν.
27.11"Epiousios" "ekmeği", "yaşam ağacını", Tanrı'nın bilgeliğini, kutsal insanlarla meleklerin ortak besinini araştırırken, Tekvin'de yazılı olan üç adam üzerinde durmak da yersiz değildir. Onlar İbrahim'in yanında konaklamış ve küle gömülerek pişirilecek ekmekler için yoğrulmuş üç ölçek "ince undan" yemişlerdi. Belki bunlar yalnızca mecaz olarak söylenmemiştir; çünkü kutsallar bazen yalnız insanlara değil, daha ilahi kuvvetlere de düşünülür ve akla dayalı bir besinden pay verebilirler: Ya onların yararına, ya da kendileri için edinebildikleri en besleyici şeyleri göstermek için. Böyle bir gösteri karşısında melekler sevinir ve beslenir. Daha önce besleyici öğretilerle donanmış, onları sevindirmiş ve —deyim yerindeyse— beslemiş olan kişiye, bundan sonra daha çok ve daha büyük şeyleri kavraması için her bakımdan yardım etmeye ve onunla el ele vermeye daha hazır olurlar. İnsanın melekleri beslemesi şaşılacak bir şey değildir; Mesih bile "kapıda" durup kapıyı çaldığını, kendisine açanın yanına girip onun yiyeceklerinden "onunla birlikte" akşam yemeği yemek istediğini söyler; sonra da, önce Tanrı'nın Oğlu'nu kendi gücü ölçüsünde ağırlamış olana kendi yiyeceklerinden pay verecektir.
οὐκ ἄκαιρον δὲ ζητοῦσιν ἡμῖν „τὸν ἐπιούσιον“ „ἄρτον“ καὶ τὸ „ξύλον τῆς ζωῆς“ καὶ τὴν σοφίαν τοῦ θεοῦ τήν τε κοινὴν ἁγίων ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων τροφὴν ἐπιστῆσαι καὶ περὶ τῶν ἐν Γενέσει γεγραμμένων τριῶν ἀνδρῶν, καταχθέντων παρὰ τῷ Ἀβραὰμ καὶ μεταλαβόντων πεφυραμένων τριῶν μέτρων „σεμιδάλεως“ εἰς ἐγκρυφιῶν ποίησιν, μή ποτε γυμνῶς τροπικῶς ταῦτα εἴρηται, δυναμένων τῶν ἁγίων μεταδοῦναί ποτε τροφῆς νοητῆς καὶ λογικῆς οὐ μόνον ἀνθρώποις ἀλλὰ καὶ θειοτέραις δυνάμεσιν ἤτοι εἰς ὠφέλειαν αὐτῶν ἢ εἰς ἐπίδειξιν ὧν δεδύνηνται περιποιῆσαι ἑαυτοῖς τροφιμωτάτων, εὐφραινομένων καὶ τρεφομένων ἐν τῇ τοιαύτῃ ἐπιδείξει τῶν ἀγγέλων καὶ ἑτοιμοτέρων γινομένων πρὸς τὸ παντὶ τρόπῳ συνεργῆσαι καὶ πρὸς τὸ ἑξῆς συμπνεῦσαι τῇ πλειόνων καὶ μειζόνων καταλήψει τοῦ ἐπὶ προτέροις παρεσκευασμένου τροφίμοις μαθήμασιν, εὐφράναντος καὶ, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, ἀναθρέψαντος αὐτούς. οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ ἀγγέλους τρέφει ἄνθρωπος, ὅπου γε καὶ Χριστὸς ὁμολογεῖ ἑστὼς παρὰ „τὴν θύραν“ κρούειν, ἵν᾿ εἰσελθὼν παρὰ τὸν ἀνοίξαντα αὐτῷ δειπνήσῃ „μετ᾿ αὐτοῦ“ ἐκ τῶν ἐκείνου, μετὰ ταῦτα καὶ αὐτὸς μεταδώσων τῶν ἰδίων τῷ πρότερον ἑστιάσαντι κατὰ τὴν ἰδίαν δύναμιν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ.
27.12Epiousios ekmekten pay alan, "yüreği" pekiştirilerek Tanrı'nın oğlu olur. "Ejderhadan" pay alan ise düşünülür anlamda Habeşli'den başkası değildir; "ejderhanın" ağları yüzünden kendisi de yılana dönüşür. Öyle ki vaftiz olmak istediğini söylese bile Logos onu azarlar ve şunu işitir: "Ey yılanlar, engerek soyları! Gelecek gazaptan kaçmayı size kim öğretti?" Davut, Habeşlilerin yediği ejderha bedeni hakkında şunları söyler: "Suların üstünde ejderhaların başlarını ezdin, ejderhanın başını sen parçaladın, onu Habeş halklarına yiyecek olarak verdin." Tanrı'nın Oğlu ousia olarak var olduğu, Karşıt olan da var olduğu hâlde her birinin şu ya da bu kimseye besin olması tutarsız değilse, daha üstün ve daha aşağı bütün kuvvetler için de, insanlar için de, her birimizin bunların hepsinden beslenebileceğini kabul etmekten neden çekinelim? Nitekim Petrus, yüzbaşı Korneliyus'la ve onunla birlikte Sezariye'de toplanmış olanlarla ortaklık kurmak, sonra da uluslara Tanrı'nın sözlerinden pay vermek üzereyken, gökten "dört köşesinden sarkıtılan" ve "içinde dünyanın bütün dört ayaklıları, sürüngenleri ve yaban hayvanları" bulunan bir "kap" görür. O zaman ona "kalkıp" kesmesi ve yemesi buyurulur; o da çekinerek "Bilirsin, ağzıma hiçbir zaman bayağı ya da murdar bir şey girmedi" deyince, "hiçbir insana bayağı ya da murdar dememesi" buyurulur; çünkü Tanrı'nın temizlediğini Petrus bayağılaştırmamalıdır. Söz şöyledir: "Tanrı'nın temiz kıldığına sen bayağı deme." Öyleyse Musa'nın kanununda birçok hayvanın adlarıyla birbirinden ayrılan temiz ve murdar yiyecek, akıl sahibi varlıkların farklı huylarına işaret eder ve bize şunu öğretir: Kimileri bizim için besleyicidir, kimileri bunun tersidir; ta ki Tanrı hepsini, ya da "her türden" olanları temizleyip besleyici kılsın.
τοῦ μὲν οὖν ἐπιουσίου ὁ μεταλαμβάνων ἄρτου στηριζόμενος τὴν „καρδίαν“ υἱὸς θεοῦ γίνεται· „τοῦ“ δὲ „δράκοντος“ ὁ μετέχων οὐκ ἄλλος ἐστὶ τοῦ νοητοῦ Αἰθίοπος, διὰ τὰς τοῦ „δράκοντος“ ἄρκυς μεταβάλλων καὶ αὐτὸς εἰς ὄφιν, ὥστε ὑπὸ τοῦ λόγου ονειδιζόμενον αὐτὸν, κἂν λέγῃ βαπτίζεσθαι θέλειν, ἀκούειν· „ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;“ λέγει δὲ περὶ τοῦ δρακοντείου σώματος ὑπὸ τῶν Αἰθιόπων ἑστιωμένου ὁ Δαυῒδ ταῦτα· „συνέτριψας τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων ἐπὶ τοῦ ὕδατος, ⟨(σὺ συνέθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος,)⟩ ἔδωκας αὐτὸν βρῶμα λαοῖς τοῖς Αἰθίοψιν.“ εἰ δὲ μὴ ἀπεμφαίνει. οὐσιωδῶς ὑφεστῶτος τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ ὑφεστῶτος δὲ καὶ τοῦ ἀντικειμένου, ἑκάτερον αὐτῶν τροφὴν γίνεσθαι τοῦδε ἢ τοῦδε, τί ὀκνοῦμεν παραδέξασθαι ἐπί γε πασῶν τῶν δυνάμεων κρειττόνων καὶ χειρόνων καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τὸ δύνασθαι τρέφεσθαι ἀπὸ πάντων τούτων ἕνα ἕκαστον ἡμῶν; κοινωνεῖν γοῦν τῷ ἑκατοντάρχῳ Κορνηλίῳ καὶ τοῖς ἅμα συναχθεῖσιν ἐν τῇ Καισαρείᾳ ὁ Πέτρος μέλλων μετὰ δὲ ταῦτα καὶ τοῖς ἔθνεσι μεταδώσειν τῶν λόγων τοῦ θεοῦ, ὁρᾷ τὸ „τέτταρσιν ἀρχαῖς καθιέμενον“ οὐρανόθεν „σκεῦος.“ „ἐν ᾧ“ „πάντα τὰ τετράποδα καὶ ἑρπετὰ καὶ θηρία τῆς γῆς“· ὅτε καὶ κελεύεται „ἀναστὰς“ θῦσαι καὶ φαγεῖν, προστασσόμενος μετὰ τὸ παραιτούμενον αὐτὸν εἰρηκέναι· σὺ οἶδας „ὅτι οὐδέ ποτε κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον εἰσῆλθεν εἰς τὸ στόμα μου“ „μηδένα κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον λέγειν ἄνθρωπον“ τῷ τὰ καθαρθέντα ὑπὸ θεοῦ μὴ δεῖν ὑπὸ Πέτρου κοινοῦσθαι· φησὶ γὰρ ἡ λέξις· „ἃ ὁ θεὸς ἐκαθάρισε σὺ μὴ κοίνου.“ οὐκοῦν τὸ καθαρὸν βρῶμα καὶ τὸ ἀκάθαρτον κατὰ τὸν Μωϋσέως νόμον ἐν ὀνομασίαις διακρινόμενον πλειόνων ζῴων, τὴν ἀναφορὰν ἔχον ἐπὶ τὰ διάφορα ἤθη τῶν λογικῶν, διδάσκει τούσδε μὲν τροφίμους ἡμῖν τυγχάνειν τούσδε δὲ ἐναντίως ἔχειν, ἕως καθαρίσας πάντας ποιήσῃ τροφίμους ὁ θεὸς ἢ τοὺς ἀπὸ „παντὸς γένους.“
27.13Durum böyle olduğuna ve yiyecekler arasında bu kadar fark bulunduğuna göre, sözü edilen bütün yiyeceklerin ötesinde tek bir epiousios ekmek vardır. Ona layık görülmek ve "başlangıçta" "Tanrı'yla birlikte" olan Tanrı Logos'la beslenerek tanrısallaşmak için onun için dua etmeliyiz. Biri "epiousios"un "gelmek" (epienai) fiilinden türetildiğini söyleyecektir. Buna göre bize gelecek çağa ait ekmeği istememiz buyurulur, ta ki Tanrı onu önceden, şimdiden bize bağışlasın; öyle ki sanki yarın verilecek olan bize "bugün" verilsin; "bugün" şimdiki çağ, yarın da gelecek çağ olarak anlaşılır. Ama bana kalırsa ilk yorum daha iyidir. Şimdi Matta'da bunlara eklenmiş olan "bugün" sözünü ya da Luka'da yazılı "her gün" sözünü inceleyelim. Kutsal Yazıların pek çok yerinde bütün çağa "bugün" demek âdettir; örneğin: "Bu, bugüne dek Moavlıların atasıdır", "Bu, bugüne dek Ammonluların atasıdır", "Bu söz bugüne dek Yahudiler arasında yayılmıştır"; Mezmurlar'da da: "Bugün O'nun sesini işitirseniz yüreklerinizi nasırlaştırmayın." Yeşu'da ise bu en açık biçimde şöyle söylenir: "Bugünkü günlerde Rab'den ayrılmayın." "Bugün" bütün bu çağsa, belki de "dün" geçmiş çağdır. Mezmurlar'da ve Pavlus'un İbraniler'e mektubunda bunun söylendiğini düşündük. Mezmurlar'da şöyle: "Bin yıl senin gözünde geçip gitmiş dünkü gün gibidir" (dillere düşmüş bin yıllık dönem her neyse, "bugün"den farklı olan "dünkü" güne benzetilmiştir); elçide ise şöyle yazılıdır: "İsa Mesih dün, bugün ve sonsuza dek aynıdır." Tanrı için bütün çağın bizim bir günümüz kadar bir süre değerinde olması şaşılacak bir şey değildir; bana kalırsa daha da kısadır.
τούτων δὴ οὕτως ἐχόντων καὶ τοσαύτης διαφορᾶς βρωμάτων οὔσης, εἷς παρὰ πάντας τοὺς εἰρημένους ἐστὶν ὁ ἐπιούσιος ἄρτος, περὶ οὗ εὔχεσθαι δεῖ, ἵνα ἐκείνου ἀξιωθῶμεν καὶ τρεφόμενοι τῷ „ἐν ἀρχῇ“ „πρὸς θεὸν“ θεῷ λόγῳ θεοποιηθῶμεν. ἐρεῖ δέ τις τὸ „ἐπιούσιον“ παρὰ τὸ ἐπιέναι κατεσχηματίσθαι, ὥστε αἰτεῖν ἡμᾶς κελεύεσθαι τὸν ἄρτον τὸν οἰκεῖον τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ἵνα προλαβὼν αὐτὸν ὁ θεὸς ἤδη ἡμῖν δωρήσηται, ὥστε τὸ οἱονεὶ αὔριον δοθησόμενον „σήμερον“ ἡμῖν δοθῆναι, „σήμερον“ μὲν τοῦ ἐνεστῶτος αἰῶνος λαμβανομένου αὔριον δὲ τοῦ μέλλοντος. ἀλλὰ βελτίονος οὔσης τῆς προτέρας ἐκδοχῆς ὅσον ἐπ᾿ ἐμοὶ κριτῇ, τὸ περὶ τῆς „σήμερον“ παρὰ τῷ Ματθαίῳ τούτοις προσκείμενον ἢ τὸ „καθ᾿ ἡμέραν“ παρὰ τῷ Λουκᾷ γεγραμμένον ἐξετάσωμεν. ἔθος δὴ πολλαχοῦ τῶν γραφῶν τὸν πάντα αἰῶνα „σήμερον“ καλεῖσθαι, ὥσπερ ἐν τῷ „οὗτος πατὴρ Μωαβιτῶν ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας“ καὶ „οὗτος πατὴρ Ἀμμανιτῶν ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας“ καὶ „ἐφημίσθη ὁ λόγος οὗτος παρὰ Ἰουδαίοις ἕως τῆς σήμερον,“ καὶ ἐν τοῖς ψαλμοῖς· „σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν.“ ἐν δὲ τῷ Ἰησοῦ σαφέστατα οὕτω τοῦτο εἴρηται· „μὴ ἀπόστητε ἀπὸ κυρίου ἐν ταῖς σήμερον ἡμέραις.“ εἰ δὲ „σήμερον“ ὁ πᾶς οὗτος αἰὼν, μή ποτε „ἐχθὲς“ ὁ παρεληλυθώς ἐστιν αἰών. τοῦτο δὲ ἐν ψαλμοῖς καὶ παρὰ τῷ Παύλῳ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους λέγειν ὑπειλήφαμεν, ἐν ψαλμοῖς οὕτως· „χίλια ἔτη ἐν ὀφθαλμοῖς σου ὡσεὶ ἡμέρα ἡ ἐχθὲς, ἥτις διῆλθεν“ (ἥτις ποτέ ἐστιν ἡ διαβόητος χιλιονταετηρὶς, ⟨(ἣ)⟩ ὁμοιοῦται τῇ „ἐχθὲς“ ἡμέρᾳ. διαφερούσῃ τῆς „σήμερον“), παρὰ δὲ τῷ ἀποστόλῳ γέγραπται· „Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας.“ καὶ οὐδὲν θαυμαστὸν τῷ θεῷ τὸν ὅλον αἰῶνα τῆς παρ᾿ ἡμῖν μιᾶς ἡμέρας διαστήματος λόγον ἔχειν, ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι καὶ ἐλάττονος.
27.14Şunu da incelemeli: "Günlere", "aylara", "vakitlere" ya da "yıllara" göre kaydedilmiş bayramların ya da şenliklerin anlamları çağlara mı işaret eder? Çünkü "kanun gelecek şeylerin gölgesini" taşıyorsa, birçok Şabat'ın birçok günün "gölgesi" olması, yeni ayların da belli zaman aralıklarıyla gelmesi gerekir; bunların hangi güneşle birleşen hangi ayla kutlandığını bilmiyorum. "İlk ay"ın onuncu gününden "on dördüncü gününe" kadar olan süre ve on dördüncü günden "yirmi birinci güne" kadar süren Mayasız Ekmek Bayramı da "gelecek şeylerin" "gölgesini" taşıyorsa, birden çok ayın ilkini, onun onuncu gününü ve sonrakileri görebilecek kadar "bilge ve" Tanrı'ya bu denli "dost" olan kim vardır? Yedi haftanın günlerinden oluşan bayram ve yedinci ay hakkında (onun yeni ayı "boru çalma" günüdür, "onuncu" günü de "kefaret günü") ne diyeyim? Bunları yalnız onları buyuran Tanrı bilir. Kim Mesih'in nous'unu, İbrani kölelerin özgürlüğü, borçların "bağışlanması" ve kutsal toprağın tarımdan dinlenmesi için konmuş yedinci yılları anlayacak kadar kavramıştır? Yedi yıllık bayramın da üstünde Jübile denen bayram vardır. Onun ne olduğunu biraz olsun açıkça tasavvur etmek ya da onda gerçekleşecek gerçek kanunları kavramak, Baba'nın bütün çağlardaki düzene ilişkin tasarısını O'nun "araştırılamaz" "yargılarına" ve izi sürülemez yollarına göre seyretmiş olandan başkasına nasip değildir.
καὶ ἐξεταστέον εἰ ἐπὶ αἰῶνας ἀναφέρονται οἱ λόγοι τῶν κατὰ τὰς „ἡμέρας“ ἢ „μῆνας“ ἢ „καιροὺς“ ἢ „ἐνιαυτοὺς“ ἀναγεγραμμένων ἑορτῶν ἢ πανηγύρεων. εἰ γὰρ „σκιὰν“ ἔχει „ὁ νόμος τῶν μελλόντων,“ ἀνάγκη τὰ πολλὰ σάββατα πολλῶν τινων ἡμερῶν εἶναι „σκιὰν“ καὶ τὰς νουμηνίας διὰ χρονικῶν διαστημάτων ἐνίστασθαι. οὐκ οἶδα ὑπὸ ποίας σελήνης συνοδευούσης τινὶ ἡλίῳ ἐπιτελουμένας. εἰ δὲ καὶ „πρῶτος“ „μὴν“ καὶ δεκάτη ἡμέρα „ἕως τεσσαρεσκαιδεκάτης“ καὶ τῶν ἀζύμων ἑορτὴ ἀπὸ τεσσαρεσκαιδεκάτης „ἕως μιᾶς καὶ εἰκάδος“ „σκιὰν“ περιέχει „μελλόντων,“ „τίς σοφὸς καὶ“ ἐπὶ τοσοῦτον θεῷ „φίλος,“ ὡς πλειόνων μηνῶν τὸν πρῶτον ἰδεῖν καὶ τὴν δεκάτην αὐτοῦ ἡμέραν καὶ τὰ ἑξῆς; τί δέ με δεῖ λέγειν περὶ τῆς ἑορτῆς τῶν ἑπτὰ ἑβδομάδων ἡμερῶν καὶ περὶ τοῦ ἑβδόμου μηνὸς (οὗ ἡ νεομηνία ἡμέρα „σαλπίγγων“ ἐστὶ, „τῇ“ δὲ „δεκάτῃ“ „ἡμέρα ἱλασμοῦ“), τῷ μόνῳ νομοθετήσαντι αὐτὰ θεῷ ἐγνωσμένων; τίς δὲ ἐπὶ τοσοῦτον τὸν Χριστοῦ κεχώρηκε νοῦν. ὡς τοὺς ἑβδόμους ἐνιαυτοὺς τῆς ἐλευθερίας τῶν Ἑβραίων οἰκετῶν καὶ „τῆς ἀφέσεως“ τῶν χρεῶν ἀνέσεώς τε ἀπὸ γεωργίας τῆς ἁγίας γῆς ἐκλαβεῖν; ἔστι δέ τις καὶ ἀνωτέρω τῆς διὰ ἑπτὰ ἐτῶν ἑορτῆς ὁ καλούμενος Ἰωβηλαῖος, ὅντινα κἂν ἐπὶ ποσὸν φαντασθῆναι εἶναί τι τρανῶς ἢ τοὺς ἐν αὐτῷ νόμους πληρωθησομένους ἀληθινοὺς οὐδενός ἐστι ⟨(πλὴν)⟩ τοῦ τὴν πατρικὴν βουλὴν περὶ τῆς ἐν ἅπασι τοῖς αἰῶσι διατάξεως κατὰ „τὰ“ „ἀνεξερεύνητα“ „αὐτοῦ“ „κρίματα“ καὶ τὰς ἀνεξιχνιάστους αὐτοῦ ὁδοὺς τεθεωρηκότος.
27.15İki elçi sözünü yan yana koyduğumda sık sık şu güçlüğe düştüm: İsa "günahları ortadan kaldırmak için" "çağların" sonunda "bir kez" "ortaya çıkmışsa", bundan sonra gelecek çağlar olacaksa bu nasıl çağların sonudur? Sözleri şöyledir: İbraniler'e mektupta "Ama şimdi çağların sonunda, günahları ortadan kaldırmak için kendini kurban ederek bir kez ortaya çıktı"; Efesliler'e mektupta "Ta ki gelecek çağlarda, bize iyilikle gösterdiği lütfunun aşkın zenginliğini göstersin." Bu denli büyük konular üzerinde tahminde bulunarak şöyle düşünüyorum: Nasıl yılın sonu son aysa ve ondan sonra başka bir ayın başlangıcı gelirse, belki de birçok çağ çağların bir tür yılını tamamlar ve şimdiki çağ bunun sonudur; ondan sonra bazı gelecek çağlar gelecektir, gelecek çağ da onların başlangıcıdır. O gelecek çağlarda Tanrı "iyilikle gösterdiği lütfunun" zenginliğini gösterecektir. Bu arada en günahkâr olan, Kutsal Ruh'a küfreden kişi, şimdiki çağın bütününde ve gelecek çağın başından sonuna dek günahın elinde kalacaktır; ondan sonra onun hakkında nasıl bir düzen kurulacağını bilmiyorum.
πολλάκις δέ μοι ἐπῆλθεν ἀπορεῖν, συγκρούοντι δύο λέξεις ἀποστολικὰς, πῶς συντέλεια „αἰώνων“ ἐστὶν, ἐφ᾿ ῃ „ἅπαξ“ „εἰς ἀθέτησιν τῶν ἁμαρτιῶν“ Ἰησοῦς „πεφανέρωται,“ εἰ μέλλουσιν εἶναι αἰῶνες μετὰ τοῦτον ἐπερχόμενοι. ἔχουσι δὲ αἱ λέξεις αὐτοῦ οὕτως, ἐν μὲν τῇ πρὸς Ἑβραίους· „νυνὶ δὲ ἅπαξ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέτησιν τῶν· ἁμαρτιῶν διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ πεφανέρωται,“ ἐν δὲ τῇ πρὸς Ἐφεσίους· „ἵνα ἐνδείξηται ἐν τοῖς αἰῶσι τοῖς ἐπερχομένοις τὸ ὑπερβάλλον πλοῦτος τῆς χάριτος αὐτοῦ ἐν χρηστότητι ἐφ᾿ ἡμᾶς.“ καὶ περὶ τηλικούτων στοχαζόμενος νομίζω ὅτι, ὥσπερ συντέλεια τοῦ ἐνιαυτοῦ ὁ τελευταῖός ἐστι μὴν, μεθ᾿ ὃν ἀρχὴ μηνὸς ἑτέρου ἐνίσταται· οὕτω μή ποτε, πλειόνων αἰώνων οἱονεὶ ἐνιαυτὸν αἰώνων συμπληρούντων, συντέλειά ἐστιν ὁ ἐνεστὼς αἰὼν, μεθ᾿ ὃν μέλλοντές τινες αἰῶνες ἐνστήσονται, ὧν ἀρχή ἐστιν ὁ μέλλων, καὶ ἐν ἐκείνοις τοῖς μέλλουσιν ἐνδείξεται ὁ θεὸς τὸν πλοῦτον „τῆς χάριτος αὐτοῦ ἐν χρηστότητι“· τοῦ ἁμαρτωλοτάτου καὶ εἰς τὸ ἅγιον πνεῦμα δυσφημήσαντος κρατουμένου παρὰ τῆς ἁμαρτίας ἐν ὅλῳ τῷ ἐνεστῶτι αἰῶνι καὶ ἀρχῆθεν μέχρι τέλους τῷ μέλλοντι μετὰ ταῦτα οὐκ οἶδ᾿ ὅπως οἰκονομησομένου.
27.16Bunları gören kişi, kutsal bir Şabat dinlenmesini seyretmek için çağların bir haftasını; Tanrı'nın kutsal yeni ayını görmek için çağların bir ayını; "bütün erkeklerin" "Rab Tanrı'nın" önünde görünmesi gereken yıl bayramlarını kavramak için çağların bir yılını; yedinci kutsal yılı kavramak için bu denli büyük çağlara orantılı yılları; bu denli büyük şeyleri buyuranı övmek için de çağların yedi kez yedi yılını düşüncesinde canlandırır. Bunları inceleyen kişi o denli büyük bir çağın bir gününün bir saatinin en küçük parçası için nasıl kılı kırk yarabilir? Buradaki hazırlığıyla epiousios ekmeğe kavuşmaya layık olup onu "bugün" ve "her gün" almak için her şeyi yapmaz mı? "Her gün" sözünün anlamı da söylediklerimizden artık açıktır. Çünkü sonsuzluktan sonsuzluğa var olan Tanrı'ya yalnız "bugün" için değil, bir bakıma "her gün" için de "bugün" dua eden kişi, "istediğimizden ya da düşündüğümüzden çok daha fazlasını" bağışlayabilen Tanrı'dan —abartarak söyleyeyim— "gözün görmediği", "kulağın duymadığı", "insan yüreğine girmemiş" şeylerin ötesindekileri bile almaya muktedir olacaktır.
ταῦτα τοίνυν ὁ ἰδὼν καὶ τῇ διανοίᾳ αἰώνων ἑβδομάδα, ἵνα σαββατισμόν τινα ἅγιον θεωρήσῃ, ἐννοήσας καὶ αἰώνων μῆνα, ἵνα τὴν ἁγίαν τοῦ θεοῦ ἴδῃ νουμηνίαν, καὶ αἰώνων ἐνιαυτὸν, ἵνα συνίδῃ τὰς τοῦ ἐνιαυτοῦ γε ἑορτὰς, ὅτε δεῖ „πᾶν ἀρσενικὸν“ ἐνώπιον φαίνεσθαι „κυρίου θεοῦ,“ καὶ τηλικούτων αἰώνων τοὺς ἀνάλογον ἐνιαυτοὺς, ἵνα τὸ ἕβδομον ἅγιον ἔτος καταλαμβάνῃ, καὶ αἰώνων ἑβδοματικοὺς ἑπτὰ, ὅπως ὑμνήσῃ τὸν τηλικαῦτα νομοθετήσαντα, ἐξετάσας· πῶς δύναται μικρολογῆσαι περὶ τοῦ ἐλαχίστου μορίου ὥρας τῆς τοῦ τηλικούτου αἰῶνος ἡμέρας καὶ οὐχὶ πάντα ποιήσει, ἵνα ἀπὸ τῆς ἐνταῦθα παρασκευῆς ἄξιος γενόμενος τοῦ τυχεῖν τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου ἐν τῇ „σήμερον“ ἡμέρᾳ λάβῃ αὐτὸν καὶ „καθ᾿ ἡμέραν,“ ἤδη σαφοῦς ἐκ τῶν προειρημένων γινομένου τοῦ „καθ᾿ ἡμέραν“; τῷ γὰρ ἐξ ἀπείρων ἐπ᾿ ἄπειρον ὄντι θεῷ οὐ μόνον περὶ τῆς „σήμερον“ ἀλλὰ καί πως τοῦ „καθ᾿ ἡμέραν“ ὁ „σήμερον“ εὐχόμενος, ἀπὸ τοῦ δυνατοῦ δωρήσασθαι „ὑπὲρ ἐκ περισσοῦ ὧν αἰτούμεθα ἢ νοοῦμεν“ λαβεῖν οἷός τε ἔσται, ἵν᾿ οὕτως ὑπερβολικῶς εἴπω, καὶ τὰ ὑπὲρ „ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ“ τὰ ὑπὲρ ἃ „οὖς οὐκ ἤκουσε καὶ“ τὰ ὑπὲρ ἃ „ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη.“
27.17Babamız'dan "epiousios" "ekmeğin" "bize" verilmesi için dua ederken "bugün" ve "her gün" sözlerinin anlaşılması için bunları incelemek bana pek gerekli göründü. Luka'da "Gündelik ekmeğimizi bugün bize ver" değil, "Gündelik ekmeğimizi her gün bize ver" dense de, bu ekmeğin nasıl "bizim" olduğunu da incelemeliyiz. Elçi "ister yaşam ister ölüm, ister şimdiki ister gelecek şeyler, hepsi" kutsallarındır diye öğretir; bunun üzerinde şimdi durmak gerekmez.
καὶ ταῦτα δέ μοι δοκεῖ ἀναγκαιότατα ἐξητάσθαι, ἵνα τό τε „σήμερον“ νοηθῇ καὶ τὸ „καθ᾿ ἡμέραν,“ ὅτε „τὸν · ἐπιούσιον“ „ἄρτον“ δοθῆναι „ἡμῖν“ ἀπὸ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ εὐχόμεθα. εἰ κατὰ τελευταῖον δὲ βιβλίον πρότερον ἐξετάζομεν τὸ „ἡμῶν,“ ἐπεὶ λέγεται οὐχί· „τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον“ ἀλλὰ „τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δίδου ἡμῖν καθ᾿ ἡμέραν,“ ὅμως γε ἐξεταστέον, πῶς „ἡμῶν“ ἐστιν ὁ ἄρτος οὗτος. διδάσκει δὴ ὁ ἀπόστολος ὅτι „εἴτε ζωὴ εἴτε θάνατος εἴτε ἐνεστῶτα εἴτε μέλλοντα, πάντα“ τῶν ἁγίων ἐστί· ⟨(περὶ οὗ)⟩ οὐκ ἀναγκαῖον ἐπὶ τοῦ παρόντος λέγειν.