23. Bölüm
23.1Kutsalların Babası'nın "göklerde" olduğu söylendiğinde, O'nun bedensel bir biçimle sınırlandığını ve "göklerde" oturduğunu düşünmemeli; yoksa gökler O'nu kuşattığına göre, kuşatılan Tanrı göklerden küçük çıkar. Oysa her şeyin O'nun tanrılığının tarifsiz gücüyle kuşatıldığına ve bir arada tutulduğuna inanmak gerekir. Genel olarak, daha saf kimselere lafzen Tanrı'nın bir yerde olduğunu söylüyormuş gibi gelen sözleri, Tanrı hakkındaki büyük ve ruhani kavrayışlara yaraşır biçimde yorumlamalıyız. Yuhanna'daki şu sözler bu türdendir: "Fısıh Bayramı'ndan önce İsa, bu dünyadan Baba'ya geçmek için saatinin geldiğini bildi; dünyada kendisine ait olanları sevmişti, onları sonuna dek sevdi"; biraz sonra: "Baba'nın her şeyi onun eline verdiğini, Tanrı'dan çıkıp geldiğini ve Tanrı'ya gideceğini bilerek"; başka sözlerden sonra: "'Gidiyorum ve yanınıza geleceğim' dediğimi duydunuz. Beni sevseydiniz, Baba'ya gittiğim için sevinirdiniz"; yine başka sözlerden sonra: "Şimdi beni gönderene gidiyorum, ama hiçbiriniz bana 'Nereye gidiyorsun?' diye sormuyor." Bunlar yer bakımından anlaşılacaksa, şu söz de öyle anlaşılmalıdır elbette: "İsa onlara şöyle cevap verdi: 'Beni seven sözüme uyar; Babam da onu sever, biz de ona gelir, onunla birlikte kalırız.'"
Ἐπὰν ⟨(δὲ)⟩ λέγηται ὁ πατὴρ τῶν ἁγίων εἶναι „ἐν τοῖς οὐρανοῖς,“ οὐ περιγεγράφθαι αὐτὸν σχήματι σωματικῷ ὑποληπτέον καὶ „ἐν οὐρανοῖς“ κατοικεῖν, ἐπεί τοι περιεχόμενος ἐλάττων τῶν οὐρανῶν ὁ θεὸς εὑρεθήσεται, περιεχόντων αὐτὸν τῶν οὐρανῶν· δέον τῇ ἀφάτῳ δυνάμει τῆς θεότητος αὐτοῦ πεπεῖσθαι περιέχεσθαι καὶ συνέχεσθαι τὰ πάντα ὑπ᾿ αὐτοῦ. καὶ καθολικῶς τὰς ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ λέξεις, τὰς νομιζομένας τοῖς ἁπλουστέροις ἐν τόπῳ φάσκειν εἶναι τὸν θεὸν, μεταληπτέον πρεπόντως ταῖς μεγάλαις καὶ πνευματικαῖς ἐννοίαις περὶ θεοῦ, οἷαί εἰσιν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην αὗται· „πρὸ δὲ τῆς ἑορτῆς τοῦ πάσχα εἰδὼς ὁ Ἰησοῦς ὅτι ἦλθεν αὐτοῦ ἡ ὥρα, ἵνα μεταβῇ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου πρὸς τὸν πατέρα, ἀγαπήσας τοὺς ἰδίους τοὺς ἐν τῷ κόσμῳ, εἰς τέλος ἠγάπησεν αὐτούς“· καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „εἰδὼς ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ θεοῦ ἐξῆλθε καὶ πρὸς θεὸν ὑπάγει,“ καὶ μεθ᾿ ἕτερα· „ἠκούσατε ὅτι ἐγὼ εἶπον ὑμῖν· ὑπάγω καὶ ἔρχομαι πρὸς ὑμᾶς. εἰ ἠγαπᾶτέ με, ἐχάρητε ἂν ὅτι πορεύομαι πρὸς τὸν πατέρα“· καὶ πάλιν μεθ᾿ ἕτερα· „νῦν δὲ ὑπάγω πρὸς τὸν πέμψαντά με, καὶ οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἐρωτᾷ με· ποῦ ὑπάγεις;“ εἰ γὰρ ταῦτα τοπικῶς ἐκδεκτέον, δῆλον ὅτι καὶ τὸ „ἀπεκρίθη ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν αὐτοῖς· ἐάν τις ἀγαπᾷ με, τὸν λόγον μου τηρήσει, καὶ ὁ πατήρ μου ἀγαπήσει αὐτὸν, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ᾿ αὐτῷ ποιησόμεθα.“
23.2Ama Baba ile Oğul'un İsa'nın sözünü sevene gelişi yer değiştirme olarak anlaşılmaz; öyleyse ötekiler de yer bakımından anlaşılmamalıdır. Tanrı'nın Logos'u bize inip insanlar arasında bulunduğu sırada kendi değerine göre alçaldığı için "bu dünyadan Baba'ya" geçtiği söylenir. Böylece biz de onu orada eksiksiz hâliyle seyredelim diye, "kendini boşalttığı" bizim yanımızdaki boşluktan kendi "doluluğuna" geri döner. Biz de onu kılavuz edinip oraya vararak dolar, her türlü boşluktan kurtuluruz. Öyleyse Tanrı'nın Logos'u dünyayı bırakıp "kendisini gönderene" gitsin, "Baba'ya" yürüsün. Yuhanna İncili'nin sonundaki "Bana dokunma, çünkü henüz Babamın yanına çıkmadım" sözünü de daha gizemli bir biçimde anlamaya çalışalım: Oğul'un "Baba'nın yanına" çıkışını Tanrı'ya daha yaraşır biçimde, kutsal bir açıklıkla kavrayalım; bu, bedenden çok nous'un çıktığı bir çıkıştır.
οὐχὶ δέ γε ταῦτα τοπικῆς μεταβάσεως νοουμένης περὶ τὸν πατέρα καὶ τὸν υἱὸν πρὸς τὸν ἀγαπῶντα τὸν λόγον τοῦ Ἰησοῦ γίνεται, οὐδ᾿ ἄρα τοπικῶς ταῦτα ἐκδεκτέον· ἀλλ᾿ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ, ἡμῖν συγκαταβαίνων καὶ ὡς πρὸς τὴν ἰδίαν ἀξίαν, ὅτε παρὰ ἀνθρώποις ἐστὶ, ταπεινούμενος, μεταβαίνειν λέγεται „ἐκ τοῦ κόσμου τούτου πρὸς τὸν πατέρα,“ ὅπως καὶ ἡμεῖς ἐκεῖθι τέλειον αὐτὸν θεασώμεθα, ἀπὸ τῆς παρ᾿ ἡμῖν κενότητος, ἣν „ἐκένωσεν ἑαυτὸν,“ ἐπὶ τὸ ἴδιον „πλήρωμα“ παλινδρομοῦντα· ἔνθα καὶ ἡμεῖς, αὐτῷ ὁδηγῷ χρώμενοι, πληρωθέντες πάσης κενότητος ἀπαλλαγησόμεθα. ἀπιέτω τοίνυν „πρὸς τὸν πέμψαντα“ αὐτὸν ἀφεὶς τὸν κόσμον ὁ τοῦ θεοῦ λόγος, καὶ „πρὸς τὸν πατέρα“ πορευέσθω. καὶ τὸ ἐπὶ τέλει δὲ τοῦ κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίου· „μή μου ἅπτου· οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν πατέρα μου“ μυστικώτερον νοῆσαι ζητήσωμεν· τῆς ἀναβάσεως „πρὸς τὸν πατέρα“ τοῦ υἱοῦ θεοπρεπέστερον μετὰ ἁγίας τρανότητος ἡμῖν νοουμένης, ἥντινα ἀνάβασιν νοῦς μᾶλλον ἀναβαίνει σώματος.
23.3Bunları "Göklerdeki Babamız" sözüyle birlikte incelemek gerektiğini düşündüm. Amacım, Tanrı'nın yer bakımından "göklerde" olduğunu sananların O'nun hakkındaki alçak kanaatini gidermek ve kimsenin Tanrı'nın bedensel bir yerde olduğunu söylemesine izin vermemekti. Çünkü bundan O'nun da beden olduğu sonucu çıkar; bunu da en dinsiz öğretiler izler: O'nun bölünebilir, maddi ve bozulur olduğunu düşünmek. Çünkü her beden bölünebilir, maddi ve bozulurdur. Yoksa boş bir hayale kapılmadan, açıkça kavradıklarını ileri sürerek bize söylesinler: Bir beden maddi olandan başka bir tabiatta nasıl olabilir? Mesih'in bedenle gelişinden önceki yazılarda da pek çok yer Tanrı'nın bedensel bir yerde olduğunu söylüyor gibi göründüğünden, onlardan da birkaçını aktarmak bana yersiz görünmüyor. Böylece cahillikleri yüzünden her şeyin üstündeki Tanrı'yı kendilerince küçük ve dar bir yere sığdıranların bütün kafa karışıklığını gidermek istiyorum. İlk önce Tekvin'de şöyle der: "Âdem ile Havva, akşamüstü bahçede yürüyen Rab Tanrı'nın sesini duydular; Âdem ile karısı Rab Tanrı'nın yüzünden bahçenin ağaçları arasına saklandılar." Sözün hazinelerine girmek istemeyen, hatta onun "kapısını" hiç çalmayan kimselere soracağız: "Göğü ve yeri" dolduran, onların sandığı gibi bedensel bir anlamda "göğü" taht, "yeri" de "ayaklarının basamağı" edinen Rab Tanrı'nın, bütün gök ve yerle kıyaslanınca bu kadar küçük bir yerce kuşatıldığını gösterebilirler mi? Öyle ki bedensel sandıkları bahçe Tanrı tarafından doldurulmuyor, tersine O'ndan o kadar büyük oluyor ki ayaklarının bastığı yerden "ses" duyulurken O'nun içinde yürümesine bile yer kalıyor! Onlara göre daha da saçması, Âdem ile Havva'nın suçları yüzünden Tanrı'dan utanıp "Tanrı'nın yüzünden bahçenin ağaçları arasına" saklanmasıdır. Çünkü saklanmak istedikleri söylenmez, gerçekten "saklandılar" denir. Öyleyse onlara göre Tanrı Âdem'e "Neredesin?" diye nasıl sorar?
ταῦτα ἡγοῦμαι συνεξητακέναι τῷ „πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς“ ὑπὲρ τοῦ ταπεινὴν περὶ θεοῦ ὑπόληψιν τῶν νομιζόντων αὐτὸν εἶναι τοπικῶς „ἐν οὐρανοῖς“ περιελεῖν καὶ μὴ ἐᾶν τινα ἐν σωματικῷ τόπῳ εἶναι τὸν θεὸν (ἐπεὶ τούτῳ ἀκόλουθόν ἐστι καὶ σῶμα αὐτὸν εἶναι) λέγειν, ᾧ ἕπεται δόγματα ἀσεβέστατα, τὸ διαιρετὸν καὶ ὑλικὸν καὶ φθαρτὸν αὐτὸν εἶναι ὑπολαμβάνειν· πᾶν γὰρ σῶμα διαιρετόν ἐστι καὶ ὑλικὸν καὶ φθαρτόν· ἢ λεγέτωσαν ἡμῖν μὴ κενοπαθοῦντες ἀλλὰ τρανῶς καταλαμβάνειν φάσκοντες. πῶς οἷόν τε ἐστὶν ἑτέρας ⟨(εἶναι)⟩ φύσεως παρὰ τὴν ὑλικήν. ἐπεὶ δὲ καὶ πρὸ τῆς σωματικῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας γραμμάτων πολλὰ τὸ ἐν σωματικῷ τόπῳ εἶναι τὸν θεὸν λέγειν δοκεῖ. οὐκ ἄτοπόν μοι φαίνεται ὀλίγα κἀκείνων παραθέσθαι ὑπὲρ τοῦ πάντα περισπασμὸν ἀφελεῖν ἀπὸ τῶν διὰ τὸν ἰδιωτισμὸν τὸ ὅσον ἐπ᾿ αὐτοῖς μικρῷ καὶ βραχεῖ τόπῳ ἐμπεριλαμβανόντων τὸν ἐπὶ πάντων θεόν. καὶ πρῶτόν γε ἐν τῇ Γενέσει „Ἀδὰμ“ καὶ Εὔα, φησὶν, „ἤκουσαν τῆς φωνῆς κυρίου τοῦ θεοῦ περιπατοῦντος τὸ δειλινὸν ἐν τῷ παραδείσῳ· καὶ ἐκρύβησαν ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἀπὸ προσώπου κυρίου τοῦ θεοῦ ἐν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου.“ ἐροῦμεν πρὸς τοὺς εἰς τοὺς θησαυροὺς τῆς λέξεως ἐλθεῖν μὴ βουλομένους ἀλλὰ μηδὲ τὴν ἀρχὴν κρούοντας „τὴν θύραν“ αὐτῆς, εἰ δύνανται παραστῆσαι κύριον τὸν θεὸν, τὸν πληροῦντα „τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν,“ τὸν, ὡς αὐτοὶ ὑπολαμβάνουσι, σωματικώτερον „οὐρανῷ“ θρόνῳ χρώμενον καὶ „τῇ γῇ“ ὑποποδίῳ „τῶν ποδῶν αὐτοῦ,“ ὑπὸ οὕτω βραχέος συγκρίσει τοῦ παντὸς οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς περιέχεσθαι τόπου, ὥστε ὃν ὑπολαμβάνουσι σωματικὸν παράδεισον μὴ ἐκπληροῦσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἀλλὰ τοσούτῳ αὐτοῦ εἶναι τῷ μεγέθει μείζονα, ὡς καὶ περιπατοῦντα χωρεῖν αὐτὸν, ἀκουομένης „φωνῆς“ ἀπὸ τῆς βάσεως τῶν ποδῶν αὐτοῦ. ἔτι δὲ κατ᾿ ἐκείνους ἀτοπώτερον τὸ αἰδουμένους τὸν θεὸν διὰ τὴν παράβασιν τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔαν κρύπτεσθαι „ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ ἐν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου.“ οὐδὲ γὰρ λέγεται ὅτι οὕτως ἠθέλησαν κρύπτεσθαι, ἀλλ᾿ ὄντως „ἐκρύβησαν.“ πῶς δὲ κατ᾿ αὐτοὺς πυνθάνεται τοῦ Ἀδὰμ ὁ θεὸς λέγων· „ποῦ εἶ;“
23.4Bunları Tekvin üzerine yaptığımız incelemede daha geniş ele aldık. Yine de bu denli büyük bir meseleyi şimdi büsbütün geçiştirmemek için, Tesniye'de Tanrı'nın söylediği "Onların içinde oturacak ve aralarında yürüyeceğim" sözünü hatırlatmak yeter. O'nun kutsallar arasındaki yürüyüşü nasılsa, bahçedeki yürüyüşü de öyledir: Günah işleyen herkes Tanrı'dan saklanır, O'nun gözetiminden kaçar, O'na açık yüreklilikle yaklaşmaktan uzak düşer. Nitekim "Kabil de Tanrı'nın huzurundan çıkıp Aden'in karşısında Nod ülkesine yerleşti." Tanrı kutsalların içinde oturduğu gibi gökte de oturur: Ya "göksel olanın suretini" taşıyan her kutsalda, ya da kurtulan herkesin göğün "ışıkları" ve yıldızları olarak içinde bulunduğu Mesih'te; ya da gökteki kutsallar yüzünden orada oturur, şu söze göre: "Gözlerimi sana, göklerde oturana kaldırdım." Vaiz'deki "Tanrı'nın önünde söz söylemekte acele etme; çünkü Tanrı yukarıda gökte, sen aşağıda yerdesin" sözü de, "aşağılanmışlık" bedeninde olanlarla, yarar ve Logos sayesinde yüceltilen meleklerin ve kutsal kuvvetlerin ya da Mesih'in kendisinin yanında olan arasındaki mesafeyi göstermek ister. Çünkü asıl anlamda Baba'nın tahtının Mesih olması, daha alegorik bir dille gök diye anılması, yer diye adlandırılan kilisesinin de "ayaklarının basamağı" olması yersiz değildir.
περὶ τούτων δὲ ἐπὶ πλεῖον διειλήφαμεν, ἐξετάζοντες τὰ εἰς τὴν Γένεσιν· πλὴν καὶ νῦν ἵνα μὴ τέλεον παρασιωπήσωμεν τὸ τηλικοῦτον πρόβλημα, αὐτάρκως ἀναμνησθησόμεθα τοῦ „ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω ἐν αὐτοῖς,“ λεγομένου ἐν Δευτερονομίῳ ὑπὸ τοῦ θεοῦ. ὁποῖος γὰρ αὐτοῦ ὁ περίπατος ἐν τοῖς ἁγίοις, τοιοῦτός τις καὶ ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ, κρυπτομένου θεὸν καὶ φεύγοντος τὴν ἐπισκοπὴν αὐτοῦ καὶ ἀφισταμένου τῆς παῤῥησίας παντὸς τοῦ ἁμαρτάνοντος· οὕτω γὰρ καὶ „Κάϊν ἐξῆλθεν ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ καὶ ᾤκησεν ἐν γῇ Ναῒδ κατέναντι Ἐδέμ.“ ὡς οὖν ἐν τοῖς ἁγίοις ἐνοικεῖ, οὕτως καὶ ἐν οὐρανῷ, ἤτοι παντὶ ἁγίῳ καὶ φοροῦντι „τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου“ ἢ τῷ Χριστῷ, ἐν ᾧ εἰσι πάντες οἱ σῳζόμενοι „φωστῆρες“ καὶ ἀστέρες τοῦ οὐρανοῦ, ἢ καὶ διὰ τοὺς ἐν οὐρανῷ ἁγίους κατοικεῖ ⟨(ἐκεῖ κατὰ)⟩ τὸ εἰρημένον· „πρὸς σὲ ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου, τὸν κατοικοῦντα ἐν τῷ οὐρανῷ.“ καὶ τὸ ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ δέ· „μὴ σπεύσῃς ἐξενεγκεῖν λόγον πρὸ προσώπου τοῦ θεοῦ· ὅτι ὁ θεὸς ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ σὺ ἐπὶ γῆς κάτω“ διάστημα βούλεται δηλῶσαι ἀπὸ τῶν ὄντων ἐν τῷ σώματι „τῆς ταπεινώσεως“ ἕως τοῦ παρὰ τοῖς ὑψουμένοις ὑπὸ τῆς ὠφελείας καὶ τοῦ λόγου ἀγγέλοις καὶ δυνάμεσιν ἁγίαις ἣ αὐτῷ τῷ Χριστῷ. οὐ γὰρ ἄτοπον αὐτὸν μὲν εἶναι κυρίως θρόνον τοῦ πατρὸς, ἀλληγορικώτερον οὐρανὸν καλούμενον, τὴν δὲ ἐκκλησίαν αὐτοῦ γῆν ὀνομαζομένην „ὑποπόδιον“ τυγχάνειν „τῶν ποδῶν αὐτοῦ.“
23.5Tanrı'yı bir yerde gösteriyor sanılan Eski Ahit sözlerinden birkaçını da ekledik. Amacımız, bize verilen güç ölçüsünde okuru her yönden ikna etmekti: Kutsal yazı Tanrı'nın bir yerde olduğunu öğretiyor gibi göründüğünde onu daha yüce ve daha ruhani bir biçimde anlamalıdır. Bunları "Göklerdeki Babamız" sözüyle birlikte incelemek yerindeydi; çünkü bu söz Tanrı'nın ousia'sını doğmuş olan her şeyden ayırır gibidir. Tanrı'nın ousia'sından pay almayan varlıklarda bile O'nun bir yüceliği, bir gücü ve —deyim yerindeyse— tanrılığından bir taşma bulunur.
προστεθείκαμεν δὴ ὀλίγα καὶ τῆς παλαιᾶς διαθήκης ῥητὰ, νομιζόμενα ἐν τόπῳ παριστάνειν τὸν θεὸν. ὑπὲρ τοῦ πάντοθεν κατὰ τὴν διδομένην ἡμῖν δύναμιν πεῖσαι τὸν ἐντυγχάνοντα ὑψηλότερον καὶ πνευματικώτερον ἀκούειν τῆς θείας γραφῆς, ὅταν δοκῇ ἐν τόπῳ διδάσκειν εἶναι τὸν θεόν. ἔπρεπε δὲ ταῦτα συνεξετασθῆναι τῷ „πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς,“ οἱονεὶ ἀφιστάντι τὴν οὐσίαν τοῦ θεοῦ ἀπὸ πάντων τῶν γεννητῶν· οἷς γὰρ οὐ κοινωνεῖ, αὐτοῖς δόξα τις θεοῦ καὶ δύναμις αὐτοῦ. καὶ, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, ἀποῤῥοὴ τῆς θεότητος ἐγγίνεται αὐτοῖς.