24. Bölüm
24.1"Adın kutsal kılınsın." Dua eden kişi kimi zaman dilediği şeyin henüz gerçekleşmediğini gösterir, kimi zaman da ona kavuşmuşken onun yanında kalmasını, korunmasını ister. Burada lafız bakımından açıktır ki, Matta'ya ve Luka'ya göre "Adın kutsal kılınsın" dememiz Baba'nın adı henüz kutsal kılınmamış gibi buyurulmaktadır. Biri şöyle diyebilir: İnsan Tanrı'nın "adının" kutsal kılınmasını, sanki kutsal kılınmamış gibi nasıl ister? Öyleyse Baba'nın "adının" ne olduğunu, onun kutsal kılınmasının ne demek olduğunu kavrayalım.
„Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου.“ ὅτε μὲν παρίστησι τὸ μὴ γεγονέναι πω, περὶ οὗ εὔχεται, ὁτὲ δὲ τούτου τυχὼν τὸ μὴ παραμένειν αὐτὸ καὶ τηρεῖσθαι ἀξιοῖ, φανερὸν ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει ἐνταῦθα, ὡς μηδέπω ἁγιασθέντος τοῦ ὀνόματος τοῦ πατρὸς, κελεύεσθαι λέγειν ἡμᾶς κατά γε τὸν Ματθαῖον καὶ τὸν Λουκᾶν τό· „ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου.“ καὶ πῶς, εἴποι τις ἂν, ἄνθρωπος ἀξιοῖ ἁγιάζεσθαι „τὸ ὄνομα“ τοῦ θεοῦ ὡς μὴ ἡγιασμένον; τί „τὸ ὄνομα“ τοῦ πατρὸς καὶ τί τὸ ἀγιάζεσθαι αὐτὸ, κατανοήσωμεν.
24.2"Ad", adlandırılan şeyin kendine özgü keyfiyetini gösteren özlü bir seslenmedir. Örneğin elçi Pavlus'un kendine özgü bir keyfiyeti vardır: Ruhunun bir keyfiyeti, ki ona göre ruhu şöyledir; nous'unun bir keyfiyeti, ki ona göre şu şeyleri seyredebilir; bedeninin bir keyfiyeti, ki ona göre bedeni şöyledir. Bu keyfiyetlerin kendine özgü olan ve başkasında bir araya gelmeyen bütünü (çünkü varlıklar arasında Pavlus'tan hiç farksız bir başkası yoktur) "Pavlus" adıyla belirtilir. Ama insanlarda, kendine özgü keyfiyetler bir bakıma değiştiği için, Kutsal Yazı'ya göre adlar da yerinde olarak değişir: "Avram"ın keyfiyeti değişince ona "İbrahim" dendi; Simun'unki değişince "Petrus" adı verildi; İsa'ya zulmeden "Saul"unki değişince "Pavlus" diye anıldı. Ama hiç dönmeyen ve hep değişmez olan Tanrı'da, O'nun için de denebilecek ad hep birdir: Mısır'dan Çıkış'ta söylenen "Olan" ya da buna benzer biçimde söylenebilecek bir ad. Tanrı hakkında hepimiz bir şey düşünürüz, O'nun hakkında birtakım kavrayışlarımız vardır; ama hepimiz O'nun ne olduğunu düşünmeyiz (O'nun her şeydeki kutsallığını kavrayanlar azdır; gerekirse söyleyeyim, azların da azıdır). Bu yüzden içimizdeki Tanrı kavrayışının kutsal olmasını dilememiz haklı olarak öğretilir; ta ki O'nun yaratırken, gözetirken, yargılarken, seçerken ve terk ederken, kabul ederken ve yüz çevirirken, ödüle layık görürken ve her birini layığına göre cezalandırırken kutsallığını görelim.
„ὄνομα“ τοίνυν ἐστὶ κεφαλαιώδης προσηγορία τῆς ἰδίας ποιότητος τοῦ ὀνομαζομένου παραστατική· οἷόν ἐστι τὶς ἰδία ποιότης Παύλου τοῦ ἀποστόλου, ἡ μέν τις τῆς ψυχῆς, καθ᾿ ἣν τοιάδε ἐστὶν, ἡ δέ τις τοῦ νοῦ, καθ᾿ ἣν τοιῶνδέ ἐστι θεωρητικὸς, ἡ δέ τις τοῦ σώματος αὐτοῦ, καθ᾿ ἣν τοιόνδε ἐστί. τὸ τοίνυν τούτων τῶν ποιοτήτων ἴδιον καὶ ἀσυντρόχαστον πρὸς ἕτερον (ἄλλος γάρ τις ἀπαράλλακτος Παύλου ἐν τοῖς οὖσιν οὐκ ἔστι) δηλοῦται διὰ τῆς „Παῦλος“ ὀνομασίας. ἀλλ᾿ ἐπὶ ἀνθρώπων, οἱονεὶ ἀλλασσομένων τῶν ἰδίων ποιοτήτων, ὑγιῶς κατὰ τὴν γραφὴν ἀλλάσσεται καὶ τὰ ὀνόματα· μεταβαλούσης γὰρ τῆς τοῦ „Ἀβρὰμ“ ποιότητος, ἐκλήθη „Ἀβραὰμ,“ καὶ τῆς τοῦ Σίμωνος, ὁ „Πέτρος“ ὠνομάσθη, καὶ τῆς τοῦ διώκοντος τὸν Ἰησοῦν „Σαοὺλ,“ προσηγορεύθη ὁ „Παῦλος.“ ἐπὶ δὲ θεοῦ, ὅστις αὐτός ἐστιν ἄτρεπτος καὶ ἀναλλοίωτος ἀεὶ τυγχάνων, ἕν ἐστιν ἀεὶ τὸ οἱονεὶ καὶ ἐπ᾿ αὐτοῦ ὄνομα, τὸ „⟨(ὁ)⟩ ὢν“ ἐν τῇ Ἐξόδῳ εἰρημένον ἤ τι οὕτως ἂν λεχθησόμενον. ἐπεὶ οὖν περὶ θεοῦ πάντες μὲν ὑπολαμβάνομέν τι, ἐννοοῦντες ἅτινα δή ποτε περὶ αὐτοῦ, οὐ πάντες δὲ ὅ ἐστι (σπάνιοι γὰρ καὶ, εἰ χρὴ λέγειν, τῶν σπανίων σπανιώτεροι οἱ τὴν ἐν πᾶσιν ἁγιότητα καταλαμβάνοντες αὐτοῦ), εὐλόγως διδασκόμεθα τὴν ἐν ἡμῖν ἔννοιαν περὶ θεοῦ ἁγίαν γενέσθαι, ἵν᾿ ἴδωμεν αὐτοῦ τὴν ἁγιότητα κτίζοντος καὶ προνοοῦντος καὶ κρίνοντος καὶ ἐκλεγομένου καὶ ἐγκαταλείποντος ἀποδεχομένου τε καὶ ἀποστρεφομένου καὶ γέρως ἀξιοῦντος καὶ κολάζοντος ἕκαστον κατὰ τὴν ἀξίαν.
24.3Tanrı'nın kendine özgü keyfiyeti —deyim yerindeyse— bunlarla ve bunlara benzer şeylerle belirginleşir. Bana kalırsa Kutsal Yazılarda "Tanrı'nın adı" denen budur: Mısır'dan Çıkış'ta "Tanrın Rab'bin adını boş yere ağzına almayacaksın"; Tesniye'de "Sözüm yağmur gibi beklensin, sözlerim çiy gibi insin; çimen üstüne sağanak gibi, ot üstüne kar gibi; çünkü Rab'bin adını çağırdım"; Mezmurlar'da "Adını kuşaktan kuşağa anacaklar." Tanrı kavrayışını yakışmayan şeylere uygulayan kişi "Tanrın Rab'bin adını" "boş yere" ağzına alır. Dinleyenlerin ruhlarının meyve vermesine yardım eden bir yağmuru söz olarak dökebilen, çiye benzeyen teselli sözleri getiren, sözlerinin yapıcı akışıyla dinleyicilere en yararlı sağanağı ya da en verimli karı yağdıran kişi ise bunları bu ad sayesinde yapabilir. Bunu düşünen kişi, kendisini tamamlayacak olan Tanrı'ya ihtiyacı olduğunu anlayarak, saydığımız şeyleri asıl anlamda bağışlayanı yanına çağırır. Tanrı hakkındaki şeyleri açıkça kavrayan herkes de, dindarlığın sırlarını birinden işitiyor ya da kendisi buluyor gibi görünse bile, onları öğrenmekten çok hatırlar.
ἐν τούτοις γὰρ καὶ τοῖς παραπλησίοις. ἵν᾿ οὕτως εἴπω, χαρακτηρίζεται ἰδία ποιότης τοῦ θεοῦ, ἥντινα νομίζω „ὄνομα θεοῦ“ λέγεσθαι κατὰ τὰς γραφὰς, ἐν μὲν τῇ Ἐξόδῳ· „οὐ λήψῃ τὸ ὄνομα κυρίου τοῦ θεοῦ σου ἐπὶ ματαίῳ“ ἐν δὲ τῷ Δευτερονομίῳ· „προσδοκάσθω ὡσεὶ ὑετὸς τὸ ἀπόφθεγμά μου, καταβήτω ὡσεὶ δρόσος τὰ ῥήματά μου, ὡσεὶ ὄμβρος ἐπ᾿ ἄγρωστιν καὶ ὡσεὶ νιφετὸς ἐπὶ χόρτον· ὅτι ὄνομα κυρίου ἐκάλεσα,“ ἐν δὲ ψαλμοῖς· „μνησθήσονται τοῦ ὀνόματός σου ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ.“ ὅ τε γὰρ οἷς μὴ δεῖ ἐφαρμόζων τὴν ἔννοιαν τοῦ θεοῦ λαμβάνει „τὸ ὄνομα κυρίου τοῦ θεοῦ“ „ἐπὶ ματαίῳ,“ ὅ τε δυνάμενος ἀποφθέγξασθαι ὑετὸν, τοῖς ἀκούουσι συνεργοῦντα τῇ καρποφορίᾳ τῶν ψυχῶν αὐτῶν, καὶ ῥήματα δρόσῳ ἐοικότα παρακλητικὰ προσαγόμενος τῇ τε ῥύμῃ τῆς οἰκοδομῆς τῶν λόγων ὄμβρον ὠφελιμώτατον ἐπάγων τοῖς ἀκροαταῖς ἢ νιφετὸν ἀνυσιμώτατον, διὰ τοῦτο ταῦτα δύναται. ταῦτα ἐπινοήσας ἑαυτὸν δεόμενον θεοῦ τοῦ τελειοῦντος καλεῖ παρ᾿ ἑαυτὸν τὸν τῶν προειρημένων κυρίως χορηγόν· πᾶς τε τρανῶν καὶ τὰ περὶ τοῦ θεοῦ ὑπομιμνήσκεται μᾶλλον ἢ μανθάνει, κἂν ἀπό τινος ἀκούειν δοκῇ ἢ εὑρίσκειν νομίζῃ τὰ τῆς θεοσεβείας μυστήρια.
24.4Dua eden kişi burada Tanrı'nın "adının" kutsal kılınmasını istediğini nasıl anlamalıysa, Mezmurlar'daki "O'nun adını birlikte yüceltelim" sözü de öyle anlaşılmalıdır. Peygamber orada bize, aynı nous ve aynı düşünceyle tam bir uyum içinde Tanrı'nın kendine özgülüğünün gerçek ve yüce bilgisine ulaşmamızı buyurur. Çünkü Tanrı'nın "adını birlikte yüceltmek" şudur: Biri Tanrı tarafından kaldırıldığı ve düşüşüne sevinemeyen düşmanlarını yendiği için tanrılıktan bir taşmaya pay aldığında, pay aldığı Tanrı gücünün kendisini yüceltir. Yirmi dokuzuncu mezmurda bu şu sözle gösterilir: "Seni yücelteceğim, ya Rab, çünkü beni kaldırdın, düşmanlarımı bana karşı sevindirmedin." İnsan Tanrı'yı, O'nun için kendi içinde bir ev açarak da yüceltir; nitekim mezmurun başlığı şöyledir: "Davut'un evinin açılışı için ezgili mezmur."
ὥσπερ δὲ τὰ ἐνθάδε δεῖ νοεῖν τὸν εὐχόμενον, αἰτεῖν αὐτὸν ἁγιασθῆναι „τὸ ὄνομα“ τοῦ θεοῦ· οὕτως ἐν ψαλμοῖς τὸ „ὑψώσωμεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτὸ“ λέγεται, προστάσσοντος τοῦ προφήτου μετὰ πάσης συμφωνίας ἐν τῷ αὐτῷ νοῒ καὶ ἐν τῇ αὐτῇ γνώμῃ φθάσαι ἐπὶ τὴν ἀληθῆ καὶ ὑψηλὴν γνῶσιν τῆς ἰδιότητος τοῦ θεοῦ. τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὑψοῦν „τὸ ὄνομα“ τοῦ θεοῦ „ἐπὶ τὸ αὐτὸ,“ ⟨(ὅτε)⟩ μεταλαβών τις ἀποῤῥοῆς θεότητος τῷ ὑπειλῆφθαι ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ κεκρατηκέναι τῶν ἐχθρῶν. ἐφησθῆναι πτώσει αὐτοῦ μὴ δυναμένων, ὑψοῖ αὐτὴν τὴν δύναμιν, ἧς μετείληχε, θεοῦ· ὅπερ δηλοῦται ἐν εἰκοστῷ ἐνάτῳ ψαλμῷ διὰ τοῦ „ὑψώσω σε, κύριε, ὅτι ὑπέλαβές με καὶ ⟨(οὐκ)⟩ εὔφρανας τοὺς ἐχθρούς μου ἐπ᾿ ἐμοί.“ ὑψοῖ δέ τις τὸν θεὸν, ἐγκαινίσας αὐτῷ οἶκον ἐν ἑαυτῷ, ἐπεὶ καὶ ἡ ⟨(ἐπι)⟩γραφὴ τοῦ ψαλμοῦ οὕτως ἔχει· „ψαλμὸς ᾠδῆς τοῦ ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου τοῦ Δαυΐδ.“
24.5"Adın kutsal kılınsın" sözü ve ardından emir kipiyle söylenenler hakkında şunu da söylemeli: Çevirmenler dilek kipi yerine sık sık emir kipi kullanmışlardır. Mezmurlar'da olduğu gibi: "Adil olana karşı kanunsuzca konuşan hilekâr dudaklar dilsiz kalsın" —"kalaydı" yerine—; yüz sekizinci mezmurda Yahuda için: "Alacaklı onun nesi varsa araştırsın", "Ona yardım eden olmasın." Çünkü bütün mezmur, Yahuda'nın başına böyle şeyler gelsin diye bir dilektir. Tatianos ise "olsun" sözünün her zaman dilek bildirmediğini, kimi yerde emir bildirdiğini fark etmediği için, "Işık olsun" diyen Tanrı hakkında en dinsizce bir kanaate kapılmış; Tanrı'nın ışığın olmasını buyurmaktan çok onun için dua ettiğini sanmıştır; çünkü onun tanrısızca düşüncesine göre "Tanrı karanlıktaydı." Ona şunu sormalı: "Yer yeşil ot bitirsin", "Göğün altındaki sular toplansın", "Sular canlı varlıklar, sürüngenler çıkarsın", "Yer canlı varlık çıkarsın" sözlerini nasıl anlayacak? Tanrı sağlam bir zemin üzerinde durabilmek için mi "göğün altındaki suyun bir yerde toplanması" için dua ediyor, yoksa yerden biten şeylerden pay almak için mi "Yer bitirsin" diye dua ediyor? Sudaki, havadaki ya da karadaki canlılara, ışığa ihtiyacına benzer ne ihtiyacı var ki onlar için de dua etsin? Emir kipindeki sözlerle söylenen bu şeyler için dua etmek onun gözünde de saçmaysa, "Işık olsun" için de, dilek olarak değil emir olarak söylendiğini neden söylemeyelim? Dua emir kipindeki sözlerle söylendiği için, onun yanlış yorumlarını hatırlatmayı gerekli gördüm; çünkü onun dinsiz öğretisine kanıp onu benimseyenler var; biz de bir zamanlar böyleleriyle karşılaştık.
ἔτι περὶ τοῦ „ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου“ καὶ τῶν ἑξῆς προστακτικῷ χαρακτῆρι εἰρημένων λεκτέον ὅτι συνεχῶς προστακτικοῖς ἀντὶ εὐκτικῶν ἐχρήσαντο καὶ οἱ ἑρμηνεύσαντες, ὡς ἐν τοῖς ψαλμοῖς· „ἄλαλα γενηθήτω τὰ χείλη τὰ δόλια, τὰ λαλοῦντα κατὰ τοῦ δικαίου ἀνομίαν,“ ἀντὶ τοῦ γενηθείη καὶ „ἐξερευνησάτω δανειστὴς πάντα τὰ ὑπάρχοντα αὐτῷ·“ „μὴ ὑπαρξάτω αὐτᾷ ἀντιλήπτωρ“ ἐν τῷ ἑκατοστῷ ὀγδόῳ περὶ Ἰούδα· ὅλος γὰρ ὁ ψαλμὸς αἴτησίς ἐστι περὶ Ἰούδα, ἵνα τάδε τινὰ αὐτῷ συμβῇ. μὴ συνιδὼν δὲ ὁ Τατιανὸς τὸ „γενηθήτω“ οὐ πάντοτε σημαίνειν τὸ εὐκτικὸν ἀλλ᾿ ἔσθ᾿ ὅπου καὶ προστακτικὸν, ἀσεβέστατα ὑπείληφε περὶ τοῦ εἰπόντος „γενηθήτω φῶς“ θεοῦ, ὡς εὐξαμένου μᾶλλον ἤπερ προστάξαντος γενηθῆναι τὸ φῶς· „ἐπεὶ,“ ὥς φησιν ἐκεῖνος ἀθέως νοῶν, „ἐν σκότῳ ἦν ὁ θεός.“ πρὸς ον λεκτέον, πῶς ἐκλήψεται καὶ τὸ „βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου“ καὶ „συναχθήτω τὸ ὕδωρ ⟨(τὸ)⟩ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ“ καὶ „ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν“ καὶ „ἐξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν.“ ἆρα γὰρ ὑπὲρ τοῦ ἐπὶ ἑδραίου στῆναι εὔχεται συναχθῆναι „τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς συναγωγὴν μίαν,“ ἢ ὑπὲρ τοῦ μεταλαβεῖν τῶν βλαστανόντων ἀπὸ γῆς εὔχεται τὸ „βλαστησάτω ἡ γῆ“; ποίαν δὲ χρείαν ὁμοίαν ἔχει τῷ χρῄζειν φωτὸς τῶν ἐνύδρων καὶ πτηνῶν ἢ χερσαίων, ἵνα καὶ περὶ τούτων εὔχηται; εἰ δὲ καὶ κατ᾿ αὐτὸν ἄτοπον τὸ περὶ τούτων εὔχεσθαι, προστακτικαῖς ὀνομασίαις εἰρημένων, πῶς οὐ τὸ ομοιον λεκτέον καὶ περὶ τοῦ „γενηθήτω φῶς,“ ὡς μὴ εὐκτικῶς ἀλλὰ προστακτικῶς εἰρημένου; ἀναγκαίως δέ μοι ἔδοξεν, ἐν ταῖς προστακτικαῖς φωναῖς εἰρημένης εὐχῆς, ὑπομνησθῆναι τῶν παρεκδοχῶν αὐτοῦ διὰ τοὺς ἠπατημένους καὶ παραδεξαμένους τὴν ἀσεβῆ διδασκαλίαν αὐτοῦ, ὧν καὶ ἡμεῖς ποτε πεπειράμεθα.