IV. Kitap, 3. kısım
4.86Bunun ardından, sanki insan soyunu daha da alçaltmak ve akılsız hayvanlara benzetmek için çabalıyormuş, akılsız hayvanlar hakkında anlatılan ve üstünlük gösteren hiçbir şeyi dışarıda bırakmak istemiyormuş gibi, büyücülüğe ait şeylerin bazı akılsız hayvanlarda da bulunduğunu söylüyor; ta ki insanlar bununla da özellikle övünmesin ve akılsız hayvanlara üstünlük taslamasınlar. Şöyle diyor: "İnsanlar büyücülükle de övünüyorlarsa, bu bakımdan bile yılanlar ve kartallar daha bilgedir. Nitekim zehirlere karşı birçok panzehir ve kötülüklere karşı birçok çare bilirler, hatta yavrularını korumak için bazı taşların güçlerini bilirler; insanlar bunları ele geçirdiklerinde harika bir hazineye sahip olduklarını düşünürler." İlk olarak, hayvanların tabii panzehirler konusundaki deneyimini ya da tabiattan gelen bir tür kavrayışını neden büyücülük diye adlandırdığını bilmiyorum; çünkü "büyücülük" adı alışılageldiği üzere başka bir şey için kullanılır. Meğer ki bir Epikurosçu olarak, bu tür şeylerin her kullanımını büyücülerin vaatleri arasında sayıp örtülü bir şekilde kötülemek istesin. Ama insanların, ister büyücü olsunlar ister olmasınlar, bunları bilmekle övündüklerini kabul edelim. Gözlerini keskinleştirmek ve hızlı hareket etmek için rezeneyi kullanan, bu tek tabii şeyi akıl yürüterek değil yapıları gereği kavrayan yılanlar, bu bakımdan insanlardan nasıl daha bilge olsunlar? İnsanlar ise böyle bir şeye yılanlar gibi salt tabiatla değil, kimi zaman deneyimle, kimi zaman akılla, bazen de akıl yürütmeyle ve epistēmēyle ulaşırlar. Aynı şekilde, kartallar yuvadaki yavrularını korumak için "kartal taşı" denen taşı bulup yuvaya getiriyorlarsa, kartalların bilge, hatta kartallara tabiattan verilmiş bu yardımı deneyimle bulup akıl yürüterek ve nous ile kullanan insanlardan daha bilge oldukları nereden çıkıyor?
Ἑξῆς δὲ τούτοις ὡσπερεὶ ἐπὶ πλεῖον καταβιβάσαι ἀγωνιζόμενος τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος καὶ ἐξομοιῶσαι τοῖς ἀλόγοις καὶ μηδὲν ὅ τι καταλιπεῖν θέλων τῶν ἐν τοῖς ἀλόγοις ἱστορουμένων ἐμφαινόντων τὸ μεῖζον, καὶ τὰ τῆς γοητείας φησὶν εἶναι καὶ ἔν τισι τῶν ἀλόγων· ὡς μηδ᾿ ἐπὶ τούτῳ τοὺς ἀνθρώπους ἐξαιρέτως σεμνύνεσθαι μηδὲ θέλειν ἔχειν τὴν πρὸς τὰ ἄλογα ὑπεροχήν· καί φησι ταῦτα· εἰ δέ τι καὶ ⟨(ἐπὶ)⟩ γοητείᾳ φρονοῦσιν ἄνθρωποι, ἤδη καὶ κατὰ τοῦτο σοφώτεροι ὄφεις καὶ ἀετοί· πολλὰ γοῦν ἴσασιν ἀλεξιφάρμακα καὶ ἀλεξίκακα καὶ δὴ καὶ λίθων τινῶν δυνάμεις ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν νεοσσῶν. οἷς ἂν ἐπιτύχωσιν ἄνθρωποι, θαυμαστόν τι κτῆμα ἔχειν νομίζουσι. καὶ πρῶτόν γε οὐκ οἶδ᾿ ὅπως τὴν τῶν ζῴων περὶ τὰ φυσικὰ ἀλεξιφάρμακα εἴτε ἐμπειρίαν εἴτε φυσικήν τινα κατάληψιν γοητείαν ὠνόμασεν· ἐπ᾿ ἄλλου γὰρ τέτριπται τὸ τῆς γοητείας τάσσεσθαι ὄνομα· εἰ μὴ ἄρα λεληθότως διαβάλλειν βούλεται ὡς Ἐπικούρειος πᾶσαν τὴν τῶν τοιούτων χρῆσιν ὡς ἐν ἐπαγγελίᾳ γοήτων κειμένην. πλὴν ἀλλὰ δεδόσθω αὐτῷ τὸ τοὺς ἀνθρώπους φρονεῖν ἐπὶ τῇ τούτων γνώσει μέγα, εἴτε γόητας ὄντας εἴτε καὶ μή· πῶς ὅτι σοφώτεροι κατὰ τοῦτο ἀνθρώπων εἰσὶν ὄφεις τῷ μαράθῳ εἰς ὀξυωπίαν καὶ ταχυτῆτα κινήσεως χρώμενοι. μόνον τοῦτο φυσικὸν οὐκ ἐξ ἐπιλογισμοῦ καταλαμβάνοντες ἀλλ᾿ ἐκ κατασκευῆς; ἄνθρωποι δὲ οὐκ ἀπὸ ψιλῆς φύσεως ἐπὶ τὸ τοιοῦτον ὁμοίως ὄφεσιν ἔρχονται· ἀλλὰ πῇ μὲν ἐκ πείρας πῇ δ᾿ ἐκ λόγου. ἔσθ᾿ ὅτε δ᾿ ἐξ ἐπιλογισμοῦ καὶ κατ᾿ ἐπιστήμην. ὡς εἰ καὶ ἀετοὶ πρὸς σωτηρίαν τῶν ἐν τῇ καλιᾷ νεοσσῶν τὸν λεγόμενον ἀετίτην λίθον εὑρόντες φέρουσιν ἐπ᾿ αὐτὴν, πόθεν ὅτι σοφοὶ ἀετοὶ καὶ τῶν ἀνθρώπων σοφώτεροι, τῶν ἐκ πείρας τὸ τοῖς ἀετοῖς δοθὲν φυσικὸν βοήθημα εὑρόντων διὰ τὸν λογισμὸν καὶ μετὰ νοῦ χρησαμένων;
4.87Hayvanların başka panzehirler de bildiğini kabul edelim. Bu, hayvanlarda bunları bulanın tabiat değil akıl olduğunu mu gösterir? Bulan akıl olsaydı, yılanlarda yalnız belirli tek bir şey, diyelim ikinci ve üçüncü bir şey, kartalda da başka bir şey, öteki hayvanlarda da böyle tek tük şeyler bulunmazdı; insanlarda bulunduğu kadar çok şey bulunurdu. Oysa her hayvanın tabiatının yalnız belirli birkaç yardıma yönelmiş olmasından, onlarda bilgelik ya da akıl bulunmadığı, hayvanların korunması için bu tür şeylere yönelik, Logos tarafından yaratılmış tabii bir yapı bulunduğu açıktır.
Gerçi bu konularda Kelsos'la göğüs göğüse çarpışmak isteseydim, Süleyman'ın Meseller'inden şu sözü kullanırdım: "Yeryüzünde dört küçük şey vardır, ama bunlar bilgelerden daha bilgedir: Karıncalar, güçleri olmadığı hâlde yazın yiyeceklerini hazırlarlar; kaya tavşanları, güçlü olmayan bir topluluktur, ama evlerini kayalarda yaparlar; çekirgenin kralı yoktur, ama tek bir buyrukla düzenli bir şekilde sefere çıkar; keler de ellerine dayanır, kolayca yakalanır, ama kralın kalelerinde oturur." Ama bu sözleri açık anlamlarıyla kullanmıyorum; kitabın başlığına uygun olarak —kitabın adı Meseller'dir— bunları birer bilmece gibi araştırıyorum. Çünkü bu adamlar, görünüşte bir şeyi gösterip örtülü anlamda başka bir şey anlatan sözleri birçok türe ayırmayı âdet edinmişlerdir; meseller de bunlardan biridir. Bu yüzden İncillerimizde Kurtarıcımızın şöyle dediği yazılıdır: "Bunları size meselle anlattım; artık size meselle konuşmayacağım saat geliyor." Demek ki "bilgelerden" daha bilge olanlar, gözle görülen karıncalar değil, meseller yoluyla anlatılan karıncalardır. Öteki hayvanlar için de aynı şeyi söylemek gerekir. Ama Kelsos, Yahudilerin ve Hristiyanların kitaplarını son derece basit ve sıradan sanıyor; onları alegoriyle yorumlayanların bunu yazarların maksadını zorlayarak yaptığını düşünüyor. Öyleyse Kelsos'un bize boş yere iftira ettiği bunlarla da çürütülmüş olsun; yılanların ve kartalların insanlardan daha bilge olduğunu ileri süren yılanlar ve kartallar hakkındaki sözü de çürütülmüş olsun.
Ἔστω δὲ καὶ ἄλλα ὑπὸ τῶν ζῴων γινώσκεσθαι ἀλεξιφάρμακα. τί οὖν τοῦτο πρὸς τὸ μὴ φύσιν ἀλλὰ λόγον εἶναι τὸν εὑρίσκοντα ταῦτα ἐν τοῖς ζῴοις; εἰ μὲν γὰρ λόγος ἦν ὁ εὑρίσκων, οὐκ ἂν ἀποτεταγμένως τόδε τι μόνον εὑρίσκετο ἐν ὄφεσιν, ἔστω καὶ δεύτερον καὶ τρίτον, καὶ ἄλλο τι ἐν ἀετῷ καὶ οὕτως ἐν τοῖς λοιποῖς ζῴοις. ἀλλὰ τοσαῦτα ἂν, ὅσα καὶ ἐν ἀνθρώποις· νυνὶ δὲ φανερὸν ἐκ τοῦ ἀποτεταγμένως πρός τινα ἑκάστου φύσιν ζῴου νενευκέναι βοηθήματα ὅτι οὐ σοφία οὐδὲ λόγος ἐστὶν ἐν αὐτοῖς ἀλλά τις φυσικὴ πρὸς τὰ τοιάδε σωτηρίας ἕνεκεν τῶν ζῴων κατασκευὴ, ὑπὸ τοῦ λόγου γεγενημένη. καίτοι γε εἰ ἐβουλόμην ὁμόσε χωρεῖν τῷ Κέλσῳ κατὰ ταῦτα, ἐχρησάμην ἂν Σολομῶντος λέξει ἀπὸ τῶν Παροιμιῶν οὕτως ἐχούσῃ· „τέσσαρα δ᾿ ἐστὶν ἐλάχιστα ἐπὶ τῆς γῆς, ταῦτα δέ ἐστι σοφώτερα τῶν σοφῶν· οἱ μύρμηκες, οἷς μὴ ἔστιν ἰσχὺς, ⟨οἳ ἑτοιμάζονται ἐν θέρει τὴν τροφήν·⟩ καὶ οἱ χοιρογρύλλιοι. ἔθνος οὐκ ἰσχυρὸν, οἳ ἐποιήσαντο ἐν πέτραις τοὺς ἑαυτῶν οἴκους· ἀβασίλευτός ἐστιν ἡ ἀκρὶς, καὶ στρατεύει ἀπὸ ἑνὸς κελεύσματος εὐτάκτως· καὶ ἀσκαλαβώτης χερσὶν ἐρειδόμενος καὶ εὐάλωτος ὢν οἰκεῖ ἐν ὀχυρώμασι βασιλέως.“ ἀλλ᾿ οὐ συγχρῶμαι ὡς σαφέσι τοῖς ῥητοῖς, ἀκολούθως δὲ τῇ ἐπιγραφῇ (ἐπιγέγραπται γὰρ τὸ βιβλίον Παροιμίαι) ζητῶ ταῦτα ὡς αἰνίγματα. ἔθος γὰρ τοῖς ἀνδράσι τούτοις τὰ ἕτερον μέν τι αὐτόθεν δηλοῦντα ἕτερον δὲ ἐν ὑπονοίᾳ ἀπαγγέλλοντα διαιρεῖν εἰς εἴδη πολλὰ, ὧν ⟨(ἓν)⟩ εἶναι τὰς παροιμίας. διὸ καὶ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις ἡμῶν γέγραπται ὁ σωτὴρ ἡμῶν εἰρηκέναι· „ταῦτ᾿ ἐν παροιμίαις λελάληκα ὑμῖν· ἔρχεται ὥρα ὅτε οὐκέτι ἐν παροιμίαις λαλήσω ὑμῖν.“ οὐχ οἱ αἰσθητοὶ τοίνυν μύρμηκες σοφώτεροι καὶ „τῶν σοφῶν“ εἰσιν ἀλλ᾿ οἱ δηλούμενοι ὡς ἐν εἴδει παροιμιῶν. οὕτω δὲ λεκτέον καὶ περὶ τῶν λοιπῶν ζῴων· ἀλλὰ πάνυ ἁπλούστατα νομίζει εἶναι καὶ ἰδιωτικὰ ὁ Κέλσος τὰ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν βιβλία καὶ οἴεται τοὺς ἀλληγοροῦντας αὐτὰ βιαζομένους τὸ βούλημα τῶν γραψάντων τοῦτο ποιεῖν. ἐληλέγχθω οὖν καὶ διὰ τούτων ὁ Κέλσος μάτην ἡμᾶς διαβάλλων· ἐληλέγχθω δὲ αὐτοῦ καὶ ὁ περὶ ὄφεων καὶ ἀετῶν λόγος, ἀποφηνάμενος εἶναι τούτους ἀνθρώπων σοφωτέρους.
4.88Daha da uzun uzun, ilahi olan hakkındaki kavramların bile bütün ölümlüler arasında yalnız insan soyuna özgü olmadığını göstermek, akılsız hayvanlardan bazılarının da Tanrı hakkında kavrayışları olduğunu ileri sürmek istiyor; oysa Tanrı hakkında, her yerdeki insanların, Yunanların ve barbarların en keskin zekâlıları arasında bile bunca görüş ayrılığı olmuştur. Şöyle diyor: "İnsan ilahi kavramlara eriştiği için öteki hayvanlardan üstün sayılıyorsa, bunu söyleyenler bilsinler ki öteki hayvanların birçoğu bunu da kendilerine mal edecektir; hem de pek haklı olarak. Çünkü gelecekte olacakları önceden bilmekten ve önceden bildirmekten daha ilahi ne söylenebilir? İnsanlar bunu öteki hayvanlardan, en çok da kuşlardan öğrenirler; onların işaretlerini anlayanlar da kâhin olurlar. Kuşlar ve kehanet gücü olan başka hayvanlar Tanrı'dan önceden öğrendiklerini bize işaretlerle öğretiyorlarsa, demek ki onlar tabiatça ilahi olanla konuşmaya o kadar yakındırlar, daha bilge ve Tanrı'ya daha sevgilidirler. İnsanların anlayışlıları onların da aralarında konuştuklarını, hem de bizimkinden daha kutsal konuşmalar yaptıklarını söyler; kendilerinin de bir ölçüde söylenenleri anladıklarını, anladıklarını da fiilen gösterdiklerini ileri sürerler: Kuşların bir yere gideceklerini ve şunu ya da bunu yapacaklarını söylediklerini önceden bildirip, onların oraya gittiklerini ve önceden söyledikleri şeyi yaptıklarını gösterirler. Fillerden daha yeminine bağlı, ilahi şeylere daha sadık bir hayvan da yok gibidir; şüphesiz bu, Tanrı hakkında bilgi sahibi olmalarındandır." Bakın burada, yalnız Yunanlar arasında değil barbarlar arasında da felsefe yapanların araştırdığı ne çok meseleyi kapıp hepsi kabul edilmiş gibi ortaya koyuyor: Bu filozoflar ister kendileri bulmuş olsunlar ister bazı daimonlardan öğrenmiş olsunlar, kuşlarla ve insanlara bazı kehanetler sağladığı söylenen öteki hayvanlarla ilgili şeyler bunlar arasındadır. Önce kuşlardan kehanette bulunma sanatı ve kısacası hayvanlar aracılığıyla kehanet diye bir şeyin olup olmadığı araştırılmıştır; sonra kuşlar aracılığıyla kehaneti kabul edenler arasında da kehanetin nasıl gerçekleştiğinin sebebi üzerinde uzlaşma yoktur. Kimileri hayvanlardaki hareketlerin, kuşlarda farklı uçuşların ve farklı seslerin, ötekilerde de şu ya da bu hareketlerin, kehanet gücü olan bazı daimonlardan ya da tanrılardan geldiğini söyler; kimileri de onların ruhlarının daha ilahi ve buna elverişli olduğunu söyler ki bu en inanılmaz olanıdır.
Θέλων δ᾿ ἔτι διὰ πλειόνων μηδὲ τὰς περὶ τοῦ θείου ἐννοίας ἐξαιρέτους εἶναι παρὰ τὰ θνητὰ πάντα ἐν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀλόγων ζῴων τινὰ ἀποφῆναι ἐννοοῦντα περὶ τοῦ θεοῦ. περὶ οὗ τοιαῦται διαφωνίαι γεγόνασι καὶ τοῖς ὀξυτέροις τῶν πανταχοῦ ἀνθρώπων, Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, φησὶν ὅτι εἰ δ᾿, ὅτι θείας ἐννοίας ἄνθρωπος ἐπείληπται, νομίζεται ὑπερέχειν τῶν λοιπῶν ζῴων· ἴστωσαν οἱ τοῦτο φάσκοντες ὅτι καὶ τούτου πολλὰ τῶν ἄλλων ζῴων ἀντιποιηθήσεται· καὶ μάλ᾿ εἰκότως· τί γὰρ ἂν φαίη τις θειότερον τοῦ τὰ μέλλοντα προγινώσκειν τε καὶ προδηλοῦν; τοῦτο τοίνυν ἄνθρωποι παρὰ τῶν ἄλλων ζῴων καὶ μάλιστα παρ᾿ ὀρνίθων μανθάνουσιν· καὶ ὅσοι τῆς ἐκείνων ἐνδείξεως ἐπαΐουσιν, οὗτοι μαντικοί. εἰ δ᾿ ὄρνιθες ἄρα καὶ ὅσα ⟨(ἄλλα)⟩ ζῷα μαντικὰ ἐκ θεοῦ προγινώσκοντα διὰ συμβόλων ἡμᾶς διδάσκει, τοσοῦτον ἔοικεν ἐγγυτέρω τῆς θείας ὁμιλίας ἐκεῖνα πεφυκέναι καὶ εἶναι σοφώτερα καὶ θεοφιλέστερα. φασὶ δὲ τῶν ἀνθρώπων οἱ συνετοὶ καὶ ὁμιλίας ἐκείνοις εἶναι, δηλονότι τῶν ἡμετέρων ἱερωτέρας, καὶ αὐτοί που γνωρίζειν τὰ λεγόμενα καὶ ἔργῳ δεικνύειν ὅτι γνωρίζουσιν, ὅταν προειπόντες ὅτι ἔφασαν οἱ ὄρνιθες ὡς ἀπίασί ποι καὶ ποιήσουσι τόδε ἢ τόδε δεικνύωσιν ἀπελθόντας ἐκεῖ καὶ ποιοῦντας ἃ δὴ προεῖπον. ἐλεφάντων δὲ οὐδὲν εὐορκότερον οὐδὲ πρὸς τὰ θεῖα πιστότερον εἶναι δοκεῖ, πάντως δή που διότι γνῶσιν αὐτοῦ ἔχουσιν. ὅρα δὲ ἐν τούτοις, ὅσα ζητούμενα παρὰ τοῖς φιλοσοφοῦσιν οὐ μόνον Ἑλλήνων ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν βαρβάροις, εἴθ᾿ εὑρόντων εἴτε παρά τινων δαιμόνων μαθόντων τὰ περὶ οἰωνῶν καὶ τῶν ἄλλων ζῴων, ἀφ᾿ ὧν μαντεῖαί τινες ἀνθρώποις γίνεσθαι λέγονται, συναρπάζει καὶ ὡς ὁμολογούμενα ἐκτίθεται. πρῶτον μὲν γὰρ ἐζήτηται, πότερον ἔστι τις τέχνη οἰωνιστικὴ καὶ ἁπαξαπλῶς ἡ διὰ ζῴων μαντικὴ ἢ οὐκ ἔστι· δεύτερον δὲ παρὰ τοῖς παραδεξαμένοις εἶναι τὴν δι᾿ ὀρνίθων μαντικὴν οὐ συμπεφώνηται ἡ αἰτία τοῦ τρόπου τῆς μαντείας· ἐπειδήπερ οἱ μὲν ἀπό τινων δαιμόνων ἢ θεῶν μαντικῶν φασι γίνεσθαι τὰς κινήσεις τοῖς ζῴοις, ὄρνισι μὲν εἰς διαφόρους πτήσεις καὶ εἰς διαφόρους φωνὰς τοῖς δὲ λοιποῖς εἰς τὰς τοιασδὶ κινήσεις ἢ τοιασδὶ, ἄλλοι δὲ θειοτέρας αὐτῶν καὶ πρὸς τοῦτ᾿ ἐπιτηδείους [αὐτῶν] εἶναι τὰς ψυχὰς, ὅπερ ἐστὶν ἀπιθανώτατον.
4.89Kelsos, bu sözlerle akılsız hayvanların insanlardan daha ilahi ve daha bilge olduğunu ispat etmek istiyorsa, önce bu türden bir kehanetin var olduğunu uzun uzun temellendirmeli, ardından savunmasını daha açık bir şekilde ortaya koymalıydı: Bu tür kehanetleri inkâr edenlerin delillerini ispatla reddetmeli, hayvanlardaki hareketlerin kehanet için daimonlardan ya da tanrılardan geldiğini söyleyenlerin delillerini de ispatla çürütmeli, bundan sonra da akılsız hayvanların ruhunun daha ilahi olduğunu temellendirmeliydi. O zaman, bu kadar önemli konularda felsefi bir meleke göstermiş olacağı için, onun ikna edici sözlerine gücümüz yettiğince karşı çıkardık: Akılsız hayvanların insanlardan daha bilge olduğu iddiasını çürütür, onların ilahi olan hakkında bizimkinden daha kutsal kavramlara sahip olduğu ve birbirleriyle bir tür kutsal konuşmalar yaptığı iddiasının da yalan olduğunu gösterirdik. Oysa şimdi, her şeyin üstündeki Tanrı'ya inandığımız için bizi suçlayan bu adam, kuşların ruhlarının insanlarınkinden daha ilahi ve daha açık kavramlara sahip olduğuna inanmamızı istiyor. Bu doğruysa, kuşların Tanrı hakkındaki kavramları herhalde Kelsos'unkinden daha açıktır; insanı bu kadar küçük düşüren Kelsos'unkinden daha açık olmasına da şaşmamalı. Ama Kelsos'a bakılırsa kuşlar, biz Hristiyanlardan ya da bizimle aynı yazıları kullanan Yahudilerden değil, Yunanların teologlarından bile daha büyük ve daha ilahi kavramlara sahiptir; çünkü onlar da insandı. Demek ki Kelsos'a göre, sözde kehanet gücü olan kuşların soyu, ilahi olanın tabiatını Pherekydes'ten, Pythagoras'tan, Sokrates'ten ve Platon'dan daha iyi kavramıştır. O hâlde öğretmen diye kuşlara gitmemiz gerekirdi; ta ki, Kelsos'un kanaatine göre bize geleceği kehanetle öğrettikleri gibi, Tanrı hakkında kavradıkları açık kavramı bize aktararak insanları ilahi olan hakkındaki şüpheden de kurtarsınlar.
Kuşları insanlardan üstün sayan Kelsos'a uygun düşen, öğretmen olarak Yunanlardaki filozoflardan hiçbirini değil, kuşları kullanmasıdır.
Ἐχρῆν οὖν τὸν Κέλσον, διὰ τῶν προκειμένων βουλόμενον θειότερα καὶ σοφώτερα ἀποδεῖξαι τὰ ἄλογα ζῷα τῶν ἀνθρώπων, κατασκευάσαι διὰ πλειόνων ὡς ὑπάρχουσαν τὴν τοιάνδε μαντικὴν καὶ τὴν ἀπολογίαν μετὰ τοῦτ᾿ ἐναργεστέρως ἀποδεῖξαι καὶ ἀποδεικτικῶς ἀποδοκιμάσαι μὲν τοὺς λόγους τῶν ἀναιρούντων τὰς τοιασδὶ μαντείας ἀποδεικτικῶς δ᾿ ἀνατρέψαι καὶ τοὺς λόγους τῶν εἰπόντων ἀπὸ δαιμόνων ἢ θεῶν γίνεσθαι τὰς κινήσεις τοῖς ζῴοις πρὸς τὸ μαντεύσασθαι καὶ μετὰ ταῦτα κατασκευάσαι περὶ τῆς τῶν ἀλόγων ζῴων ψυχῆς ὡς θειοτέρας. οὕτω γὰρ ἂν πρὸς τὰ πιθανὰ αὐτοῦ, ἐπιδειξαμένου φιλόσοφον περὶ τῶν τηλικούτων ἕξιν, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν ἐνέστημεν· ἀνατρέποντες μὲν τὸ ὅτι σοφώτερα τὰ ἄλογα ζῷα τῶν ἀνθρώπων, ψευδοποιοῦντες δὲ καὶ ὅτι ἐννοίας ἔχει τοῦ θείου ἱερωτέρας ἡμῶν καὶ ὅτι ὁμιλίας ἔχει πρὸς ἄλληλα ἱεράς τινας. νυνὶ δ᾿ ὁ ἐγκαλῶν ἡμῖν ὅτι πιστεύομεν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ ἀξιοῖ ἡμᾶς πιστεύειν ὅτι αἱ ψυχαὶ τῶν ὀρνίθων θειοτέρας ἔχουσιν ἐννοίας καὶ τρανοτέρας ἀνθρώπων. ὅπερ εἰ ἀληθές ἐστιν. ὄρνιθες μᾶλλον τρανοτέρας Κέλσου ἔχουσι περὶ θεοῦ ἐννοίας· καὶ οὐ θαυμαστὸν εἰ Κέλσου. τοῦ ἐπὶ τοσοῦτον τὸν ἄνθρωπον ἐξευτελίζοντος. ἀλλὰ γὰρ ὅσον ἐπὶ Κέλσῳ οἱ ὄρνιθες μείζονας καὶ θειοτέρας ἔχουσιν ἐννοίας οὐ λέγω ἡμῶν Χριστιανῶν ἢ τῶν ταῖς αὐταῖς ἡμῖν γραφαῖς χρωμένων Ἰουδαίων ἀλλὰ γὰρ καὶ τῶν παρ᾿ Ἕλλησι θεολόγων· ἄνθρωποι γὰρ ἦσαν. μᾶλλον οὖν κατὰ Κέλσον κατείληφε τὴν τοῦ θείου φύσιν τὸ τῶν δῆθεν μαντικῶν ὀρνίθων γένος ἢ Φερεκύδης καὶ Πυθαγόρας καὶ Σωκράτης καὶ Πλάτων. καὶ ἐχρῆν γε ἡμᾶς πρὸς τοὺς ὄρνιθας φοιτᾶν διδασκάλους· ἵν᾿. ὥσπερ κατὰ τὴν Κέλσου ὑπόληψιν διδάσκουσιν ἡμᾶς μαντικῶς τὰ ἐσόμενα. οὕτω καὶ [περὶ] τοῦ ἀμφιβάλλειν περὶ τοῦ θείου ἀπαλλάξωσι τοὺς ἀνθρώπους. ἣν κατειλήφασι τρανὴν περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν παραδιδόντες. Κέλσῳ μὲν οὖν ἀκολουθεῖ, τῷ διαφέρειν ἡγουμένῳ τῶν ἀνθρώπων τοὺς ὄρνιθας, διδασκάλοις αὐτὸν χρᾶσθαι ὄρνισι καὶ μηδενὶ οὕτως τῶν φιλοσοφησάντων παρ᾿ Ἕλλησιν·
4.90Biz ise önümüzdeki sözlere karşı, onun kendisini yaratana karşı nankörce yanlış kanaatini çürüten pek çok şeyden birkaçını söyleyelim. Çünkü Kelsos da "insan olduğu" için "onurlu bir konumdayken anlamadı"; bu yüzden kehanet gücü olduğunu sandığı kuşlarla ve öteki akılsız hayvanlarla "bir tutulmadı" bile; akılsız hayvanlara tanrılar gibi tapan Mısırlılardan da öteye geçip birinciliği onlara bıraktı, hem kendini hem de, elinden geldiğince, bütün insan soyunu, ilahi olan hakkında akılsız hayvanlardan daha kötü ve daha az düşünen bir soy olarak onlara tabi kıldı.
Öyleyse önce, kehanet gücüne sahip olduğuna inanılan kuşlar ve öteki hayvanlar aracılığıyla bir kehanetin olup olmadığı araştırılsın. Çünkü iki yönde de ileri sürülen deliller küçümsenecek gibi değildir: Bir yanda, akıl sahibi varlık daimonların kehanet yerlerini bırakıp onlar yerine kuşlara başvurmasın diye böyle bir şeyi kabul etmekten caydıran delil var; öte yanda, kuşlar aracılığıyla yapılan kehanete inanarak pek çok kişinin çok büyük tehlikelerden kurtulduğunu, birçok kişinin tanıklık ettiği açık olaylarla gösteren delil var. Şimdilik kuşlardan kehanet sanatının var olduğunu kabul edelim; ta ki önyargılı olanlara, bu kabul edilse bile insanın akılsız hayvanlardan, hatta kehanet gücü olan hayvanlardan çok üstün olduğunu ve hiçbir şekilde onlarla kıyaslanamayacağını göstereyim. Şunu söylemek gerekir: Eğer bu hayvanlarda geleceği önceden bilen, hem de geleceği isteyen insanlara bile bol bol bildirebilecek kadar zengin, ilahi bir tabiat olsaydı, açıktır ki kendileriyle ilgili şeyleri çok daha önce bilirlerdi. Kendileriyle ilgili şeyleri bilselerdi, insanların kendilerine karşı tuzak ve ağ kurduğu ya da okçuların uçanları nişan alıp ok attığı yere doğru uçmaktan sakınırlardı. Kartallar da yavrularına karşı kurulan tuzağı, ister onlara tırmanıp onları öldüren yılanlardan, ister onları eğlence için ya da başka bir ihtiyaç ve hizmet için yakalayan bazı insanlardan gelsin, önceden bilselerdi, tuzağa düşecekleri yerde yuva yapmazlardı. Kısacası, bu hayvanlardan hiçbiri, insanlardan daha ilahi ve daha bilge olsaydı, asla insanların eline düşmezdi.
ἡμῖν δ᾿ ὀλίγα πρὸς τὰ προκείμενα ἀπὸ πολλῶν λεκτέον, διελέγχουσι τὴν ἀχάριστον ψευδοδοξίαν πρὸς τὸν πεποιηκότα αὐτόν· „ἄνθρωπος“ γὰρ καὶ Κέλσος ὢν „ἐν τιμῇ ὢν οὐ συνῆκε,“ διὸ οὐδὲ „παρασυνεβλήθη“ τοῖς ὄρνισι καὶ τοῖς ἄλλοις ⟨(ἀλόγοις)⟩ ζῴοις, οἷς νομίζει εἶναι μαντικοῖς, ἀλλ᾿ ἐκείνοις παραχωρήσας τὰ πρωτεῖα ὑπὲρ Αἰγυπτίους, τοὺς τὰ ἄλογα ζῷα ὡς θεοὺς προσκυνοῦντας, ἑαυτὸν ὑπέταξε τὸ δ᾿ ὅσον ἐπ᾿ αὐτῷ καὶ πᾶν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ὡς χεῖρον καὶ ἔλαττον νοοῦν περὶ τοῦ θείου τοῖς ἀλόγοις ζῴοις. προηγουμένως μὲν οὖν ζητείσθω, πότερον ὑπάρχει ἡ δι᾿ ὀρνίθων καὶ τῶν λοιπῶν ζῴων, πεπιστευμένων εἶναι μαντικῶν, μαντικὴ ἢ μὴ ὑπάρχει. καὶ γὰρ οὐκ εὐκαταφρόνητός ἐστιν εἰς ἑκάτερα ἐπιχειρούμενος ὁ λόγος· ὅπου μὲν δυσωπῶν μὴ παραδέξασθαι τὸ τοιοῦτον, ἵνα μὴ τὸ λογικὸν ἀντὶ τῶν δαιμονίων χρηστηρίων ὄρνισι χρήσηται, καταλιπὸν ἐκεῖνα, ὅπου δὲ διὰ μαρτυρουμένης ὑπὸ πολλῶν ἐναργείας παριστὰς ὅτι πολλοὶ ἀπὸ μεγίστων διεσώθησαν κινδύνων, πεισθέντες τῇ δι᾿ ὀρνίθων μαντικῇ. ἐπὶ δὲ τοῦ παρόντος δεδόσθω ὑπαρκτὸν εἶναι τὴν οἰωνιστικὴν, ἵνα καὶ οὕτως δείξω τοῖς προκαταληφθεῖσιν ὅτι καὶ τούτου διδομένου πολλή ἐστιν ἡ τοῦ ἀνθρώπου παρὰ τὰ ἄλογα ζῷα καὶ παρ᾿ αὐτὰ τὰ μαντικὰ ὑπεροχὴ καὶ οὐδαμῶς πρὸς ἐκεῖνα συγκριτή. λεκτέον ουν ὅτι, εἴπερ τις θεία φύσις ἦν ἐν αὐτοῖς τῶν μελλόντων προγνωστικὴ καὶ ἐπὶ τοσοῦτον πλουσία, ὡς ἐκ περιουσίας καὶ τῷ βουλομένῳ τῶν ἀνθρώπων δηλοῦν τὰ ἐσόμενα, δηλονότι πολὺ πρότερον τὰ περὶ ἑαυτῶν ἐγίνωσκον· ⟨(γινώσκον)⟩τα δὲ τὰ περὶ ἑαυτῶν ἐφυλάξατο ⟨(αν)⟩ ἀναπτῆναι κατὰ τοῦδε τοῦ τόπου, ἐφ᾿ οὗ παγίδας καὶ δίκτυα ἄνθρωποι ἔστησαν κατ᾿ αὐτῶν, ἢ τοξόται σκοπῷ χρώμενοι τοῖς ἱπταμένοις βέλη ἐπ᾿ αὐτὰ ἀπέλυον. πάντως δ᾿ ἂν καὶ προγινώσκοντες ἀετοὶ τὴν κατὰ τῶν νεοσσῶν ἐπιβουλὴν, εἴτε τῶν ἀναβαινόντων πρὸς αὐτοὺς ὄφεων καὶ διαφθειρόντων αὐτοὺς, εἴτε καί τινων ἀνθρώπων εἴτ᾿ εἰς παιδιὰν εἴτε καὶ εἰς ἄλλην τινὰ χρείαν καὶ θεραπείαν λαμβανόντων αὐτοὺς, οὐκ ἂν ἐνόσσευσαν ἔνθα ἔμελλον ἐπιβουλεύεσθαι· καὶ ἁπαξαπλῶς οὐκ ἄν ποτε τῶν ζῴων τι τούτων ἁλωτὸν ἀνθρώποις ἦν ὡς ἀνθρώπων θειότερον καὶ σοφώτερον.
4.91Üstelik kuşlar kuşlarla savaşıyorsa ve Kelsos'un dediği gibi kehanet gücü olan kuşlar ve öteki akılsız hayvanlar ilahi bir tabiata, ilahi olan hakkında kavramlara ve gelecek hakkında önceden bilgiye sahip olup bunları başkalarına önceden bildirseydi, Homeros'taki serçe, yılanın kendisini ve yavrularını yok edeceği yerde yuva yapmazdı, aynı şairdeki yılan da kartala yakalanmaktan sakınırdı. Şiirde harikulade olan Homeros birincisi hakkında şöyle der:
Tam o sırada büyük bir alamet göründü: sırtı kan kızılı, korkunç bir yılan; onu Olymposlu kendisi gün ışığına salmıştı; sunağın altından fırlayıp çınar ağacına atıldı. Orada serçenin yavruları vardı, küçük çocuklar, en uç dalda, yaprakların altına büzülmüş, sekiz taneydi, dokuzuncusu da onları doğuran anaydı. Yılan cıvıldayan yavruları acınacak hâlde yuttu; ana ise sevgili yavrularına ağlayarak çevrelerinde uçuşuyordu; yılan kıvrılıp çığlık atan anayı kanadından yakaladı. Serçenin yavrularını ve anayı da yiyince, onu gösteren tanrı onu herkesin göreceği bir alamet yaptı: çünkü eğri düşünceli Kronos'un oğlu onu taşa çevirdi. Biz de olup bitene şaşarak duruyorduk. Tanrıların korkunç alametleri böyle girdi kurbanların arasına.
İkincisi hakkında da şöyle der:
Geçmeye can atarken karşılarına bir kuş çıktı, yükseklerde uçan bir kartal, halkı solda bırakarak, pençelerinde kan kızılı, kocaman bir yılan taşıyordu, canlı, hâlâ çırpınıyordu; yılan savaşmayı da unutmamıştı: geriye doğru kıvrılıp kendisini tutan kartalı boynunun yanından, göğsünden soktu; kartal da acılar içinde kıvranarak onu yere bıraktı, kalabalığın ortasına attı; kendisi de çığlık atarak rüzgârın soluğuyla uçup gitti. Truvalılar, kalkan taşıyan Zeus'un alameti olan alacalı yılanı aralarında yerde yatarken görünce titrediler.
Peki kartal kehanet gücüne sahipti de, yılan —ki kuş falcıları bu hayvanı da kullanır— kehanet gücüne sahip değil miydi? İkisinden birini seçip ötekini dışarıda bırakmak kolayca çürütülebildiğine göre, ikisinin de kehanet gücüne sahip olduğu görüşü de çürütülmez mi? Çünkü yılan kehanet gücüne sahip olsaydı, kartalın elinden bu şeylere uğramaktan sakınmaz mıydı? İnsan buna benzer sayısız başka örnek de bulabilir; bunlar, hayvanların kendilerinde kehanet gücüne sahip bir ruh bulunmadığını, tersine şairin ve insanların çoğunun dediği gibi, onları "Olymposlu kendisinin gün ışığına saldığını", Apollon'un da belli bir alamet için habercisi olarak şahini kullandığını gösterir; çünkü "şahinin Apollon'un hızlı habercisi" olduğu söylenir.
Ἀλλὰ καὶ εἴπερ οἰωνοὶ οἰωνοῖς μάχονται ⟨(καὶ,)⟩ ὥς φησιν ὁ Κέλσος, θείαν φύσιν ἔχοντες οἱ μαντικοὶ ὄρνεις καὶ τὰ ⟨(ἄλλα)⟩ ἄλογα ζῷα καὶ ἐννοίας τοῦ θείου καὶ πρόγνωσιν περὶ μελλόντων τὰ τοιαῦτα ἑτέροις προεδήλουν· οὔτ᾿ ἂν ἡ καθ᾿ Ὅμηρον στρουθὸς ἐνόσσευσεν ὅπου δράκων ἔμελλεν αὐτὴν καὶ τὰ τέκνα ἀφανίσειν, οὔτ᾿ ἂν ὁ κατὰ τὸν αὐτὸν ποιητὴν δράκων οὐκ ἐφυλάξατο ὑπὸ τοῦ ἀετοῦ ληφθῆναι. φησὶ γὰρ ὁ ἐν ποιήσει θαυμαστὸς Ὅμηρος περὶ μὲν τοῦ προτέρου τοιαῦτα· ἔνθ᾿ ἐφάνη μέγα σῆμα· δράκων ἐπὶ νῶτα δαφοινὸς, σμερδαλέος, τὸν δ᾿ αὐτὸς Ὀλύμπιος ἧκε φόωσδε, βωμοῦ ὑπαΐξας πρός ῥα πλατάνιστον ὄρουσεν. ἔνθα δ᾿ ἔσαν στρουθοῖο νεοσσοὶ, νήπια τέκνα, ὄζῳ ἐπ᾿ ἀκροτάτῳ πετάλοις ὑποπεπτηῶτες, ὀκτὼ. ἀτὰρ μήτηρ ἐνάτη ἦν. ἣ τέκε τέκνα. ἔνθ᾿ ὅ γε τοὺς ἐλεεινὰ κατήσθιε τετριγῶτας· μήτηρ δ᾿ ἀμφεποτᾶτο ὀδυρομένη φίλα τέκνα· τὴν δ᾿ ἐλελιξάμενος πτέρυγος λάβεν ἀμφιαχυῖαν. αὐτὰρ ἐπεὶ κατὰ τέκν᾿ ἔφαγε στρουθοῖο καὶ αὐτὴν, τὸν μὲν ἀρίζηλον θῆκεν θεὸς, ὅσπερ ἔφηνεν· λᾶαν γάρ μιν θῆκε Κρόνου παῖς ἀγκυλομήτεω. ἡμεῖς δ᾿ ἑσταότες θαυμάζομεν οἷον ἐτύχθη. ὡς οὖν δεινὰ πέλωρα θεῶν εἰσῆλθ᾿ ἑκατόμβας, περὶ δὲ τοῦ δευτέρου ὅτι ὄρνις γάρ σφιν ἐπῆλθε περησέμεναι μεμαῶσιν, αἰετὸς ὑψιπέτης, ἐπ᾿ ἀριστερὰ λαὸν ἐέργων, φοινήεντα δράκοντα φέρων ὀνύχεσσι πέλωρον, ζωὸν. ἔτ᾿ ἀσπαίροντα· ὁ δ᾿ οὔπω λήθετο χάρμης. κόψε γὰρ αὐτὸν ἔχοντα κατὰ στῆθος παρὰ δειρὴν, ἰδνωθεὶς ὀπίσω· ὁ δ᾿ ἀπὸ ἕθεν ἧκε χαμᾶζε. ἀλγήσας ὀδύνῃσι, μέσῳ δ᾿ ἐγκάββαλ᾿ ὁμίλῳ· αὐτὸς δὲ κλάγξας πέτετο πνοιῇς ἀνέμοιο. Τρῶες δ᾿ ἐῤῥίγησαν, ὅπως ἴδον αἰόλον ὄφιν κείμενον ἐν μέσσοισι, Διὸς τέρας αἰγιόχοιο. ἆρ᾿ οὖν ὁ μὲν ἀετὸς ἦν μαντικὸς, ὁ δὲ δράκων, ἐπεὶ καὶ τούτῳ χρῶνται τῷ ζῴῳ οἱ οἰωνοσκόποι, οὐκ ἦν μαντικός; τί δὲ, ἐπεὶ τὸ ἀποκληρωτικὸν εὐέλεγκτόν ἐστιν, οὐχὶ καὶ τὸ ἀμφοτέρους εἶναι μαντικοὺς ἐλεγχθείη ἄν; οὐκ ἂν γὰρ ὁ δράκων ὢν μαντικὸς οὐκ ἐφυλάξατο τάδε τινὰ ἀπὸ τοῦ ἀετοῦ παθεῖν; καὶ ἄλλα δ᾿ ἂν μυρία τοιαῦτα εὕροι τις παραδείγματα, παριστάντα ὅτι οὐ τὰ ζῷα μέν ἐστιν ἐν ἑαυτοῖς ἔχοντα μαντικὴν ψυχήν· ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸν ποιητὴν καὶ τοὺς πολλοὺς τῶν ἀνθρώπων αὐτὸς Ὀλύμπιος ἧκε φόωσδε, κατὰ δέ τι σημεῖον καὶ Ἀπόλλων ἀγγέλῳ χρῆται ἱέρακι· „κίρκος“ ⟨(γὰρ)⟩ „Ἀπόλλωνος“ εἶναι λέγεται „ταχὺς ἄγγελος.“
4.92Bize göre ise bazı kötü daimonlar —böyle demem caizse, titanlara ya da devlere benzeyenler— gerçekten ilahi olana ve gökteki meleklere karşı dinsizlik etmiş, gökten düşmüş ve yeryüzünde daha kaba ve kirli cisimlerin çevresinde dolaşıp durmaktadırlar. Dünyevi bedenlerden yoksun oldukları için gelecek hakkında bir tür önsezileri vardır ve bu tür işlerle uğraşırlar. İnsan soyunu gerçek Tanrı'dan uzaklaştırmak isteyerek hayvanların daha yırtıcı, daha vahşi ve daha kurnaz olanlarının içine girerler; onları istedikleri zaman istedikleri şeye doğru hareket ettirirler ya da bu tür hayvanların tasavvurlarını şu ya da bu uçuşlara ve hareketlere yöneltirler. Böylece insanlar, akılsız hayvanlardaki kehanete kapılıp her şeyi kuşatan Tanrı'yı aramasınlar, saf dindarlığı incelemesinler, akıl yürütmelerinde yeryüzüne, kuşlara ve yılanlara, hatta tilkilere ve kurtlara düşsünler. Nitekim bu işlerde usta olanlar, daha açık önbildirilerin bu tür hayvanlar aracılığıyla gerçekleştiğini gözlemişlerdir. Çünkü daimonlar daha uysal hayvanlarda, bu tür hayvanlarda yapabildikleri kadarını yapamazlar; bu hayvanlarda ise kötülüğe benzer bir şey —gerçek bir kötülük değil ama adeta bir kötülük— bulunduğu için onları harekete geçirebilirler.
Κατὰ δὲ ἡμᾶς δαίμονές τινες φαῦλοι καὶ. ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, τιτανικοὶ ἢ γιγάντιοι, ἀσεβεῖς πρὸς τὸ ἀληθῶς θεῖον καὶ τοὺς ἐν οὐρανῷ ἀγγέλους γεγενημένοι καὶ πεσόντες ἐξ οὐρανοῦ καὶ περὶ τὰ παχύτερα τῶν σωμάτων καὶ ἀκάθαρτα ἐπὶ γῆς καλινδούμενοι. ἔχοντές τι περὶ τῶν μελλόντων διορατικὸν. ἅτε γυμνοὶ τῶν γηΐνων σωμάτων τυγχάνοντες, καὶ περὶ ⟨(τὸ)⟩ τοιοῦτον ἔργον καταγινόμενοι, βουλόμενοι ἀπάγειν τοῦ ἀληθινοῦ θεοῦ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὑποδύνονται τῶν ζῴων τὰ ἁρπακτικώτερα καὶ ἀγριώτερα καὶ ἄλλα πανουργότερα καὶ κινοῦσιν αὐτὰ πρὸς ὃ βούλονται. ὅτε βούλονται. ἢ τὰς φαντασίας τῶν τοιωνδὶ ζῴων τρέπουσιν ἐπὶ πτήσεις καὶ κινήσεις τοιάσδε· ἵν᾿ ἄνθρωποι διὰ τῆς ἐν τοῖς ἀλόγοις ζῴοις ἁλισκόμενοι μαντικῆς θεὸν μὲν τὸν περιέχοντα τὰ ὅλα μὴ ζητῶσι μηδὲ τὴν καθαρὰν θεοσέβειαν ἐξετάσωσι, πέσωσι δὲ τῷ λογισμῷ ἐπὶ τὴν γῆν ⟨(καὶ)⟩ τοὺς ὄρνεις καὶ τοὺς δράκοντας ἔτι δ᾿ ἀλώπεκας καὶ λύκους. καὶ γὰρ παρατετήρηται τοῖς περὶ· ταῦτα δεινοῖς ὅτι αἱ ἐναργέστεραι προγνώσεις διὰ τῶν τοιούτων ζῴων γίνονται. ἅτε μὴ δυναμένων τῶν δαιμόνων ἐν τοῖς ἡμερωτέροις τῶν ζῴων τοσοῦτον, ὅσον δύνανται διὰ τὸ παραπλήσιον τῆς κακίας καὶ οὐ κακίαν μὲν οἱονεὶ δὲ κακίαν οὖσαν ἐν τοῖς τοιοισδὶ τῶν ζῴων ἐνεργῆσαι τάδε τὰ ζῷα.
4.93Bu yüzden Musa'nın başka bir şeyine hayranlık duyduysam, şunun da hayranlığa layık olduğunu söyleyeceğim: Hayvanların farklı tabiatlarını kavramış, ister onlar ve her hayvanla akraba olan daimonlar hakkındakileri ilahi olandan öğrenmiş olsun, ister bilgelikte yükselerek kendisi bulmuş olsun, hayvanlarla ilgili hükümlerinde Mısırlılarca ve öteki insanlarca kehanet gücü olduğu düşünülen hayvanların hepsinin murdar olduğunu, böyle olmayanların ise genel olarak temiz olduğunu söylemiştir. Musa'da murdar sayılanlar arasında kurt, tilki, yılan, kartal, şahin ve bunlara benzeyenler vardır. Genel olarak yalnız Tevrat'ta değil peygamberlerde de bu hayvanların en kötü şeylere örnek olarak alındığını görürsün; kurt ya da tilki adı hiçbir zaman iyi bir şey için anılmaz. Öyle görünüyor ki her daimon türünün her hayvan türüyle bir ortaklığı vardır. İnsanlar arasında bazı insanlar, hiç de karakterleri yüzünden olmasa da, başka insanlardan daha güçlü olduğu gibi, daimonlar da aralarında, ahlakça ne iyi ne kötü olan şeylerde birbirlerinden daha güçlü olabilirler. Kimileri, sözlerimizde "bu çağın" önderi denen varlığın iradesine uyarak insanları aldatmak için şu hayvanları kullanır, başkaları başka bir tür aracılığıyla önceden bildirir. Bak, daimonlar ne kadar iğrençtir ki, bazıları geleceği göstermek için gelincikleri bile kullanır! Sen de kendi içinde hüküm ver, hangisini kabul etmek daha iyidir: Kuşları ve öteki hayvanları kehanet için hareket ettirenin her şeyin üstündeki Tanrı ve O'nun oğlu olduğunu mu, yoksa insanlar orada olduğu hâlde insanları değil de bu tür hayvanları hareket ettirenlerin kötü daimonlar, kutsal yazılarımızın adlandırdığı gibi "murdar" daimonlar olduğunu mu?
Ὅθεν εἴπερ ἄλλο τι Μωϋσέως τεθαύμακα, καὶ τὸ τοιοῦτον θαύματος ἀποφανοῦμαι ἄξιον εἶναι, ὅτι φύσεις κατανοήσας ζῴων διαφόρους καὶ εἴτ᾿ ἀπὸ τοῦ θείου μαθὼν τὰ περὶ αὐτῶν καὶ τῶν ἑκάστῳ ζῴῳ συγγενῶν δαιμόνων εἴτε καὶ αὐτὸς ἀναβαίνων τῇ σοφίᾳ εὑρὼν, ἐν τῇ περὶ ζῴων διατάξει πάντα μὲν ἀκάθαρτα ἔφησεν εἶναι τὰ νομιζόμενα παρ᾿ Αἰγυπτίοις καὶ τοῖς λοιποῖς τῶν ἀνθρώπων εἶναι μαντικὰ, ὡς ἐπίπαν δὲ εἶναι καθαρὰ τὰ μὴ τοιαῦτα. καὶ ἐν ἀκαθάρτοις παρὰ Μωϋσεῖ ἐστι λύκος καὶ ἀλώπηξ καὶ δράκων ἀετός ⟨(τε)⟩ καὶ ἱέραξ καὶ τὰ ὅμοια τούτοις, καὶ ὡς ἐπίπαν οὐ μόνον ἐν τῷ νόμῳ ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς προφήταις εὕροις ἂν ταῦτα τὰ ζῷα εἰς παράδειγμα τῶν κακίστων παραλαμβανόμενα, οὐδέ ποτε δὲ εἰς χρηστὸν πρᾶγμα ὀνομαζόμενον λύκον ἢ ἀλώπεκα. ἔοικεν οὖν τις εἶναι ἑκάστῳ δαιμόνων εἴδει κοινωνία πρὸς ἕκαστον εἶδος ζῴων. καὶ ὥσπερ ἐν ἀνθρώποις ἄνθρωποι ἀνθρώπων ἰσχυρότεροί τινες εἰσὶν οὐ πάντως διὰ τὸ ἦθος. τὸν αὐτὸν τρόπον δαίμονες δαιμόνων εἶεν ἂν ἐν μέσοις δυνατώτεροι· καὶ οἵδε μὲν τοῖσδε τοῖς ζῴοις χρώμενοι εἰς ἀπάτην τῶν ἀνθρώπων κατὰ τὸ βούλημα τοῦ καλουμένου ἐν τοῖς λόγοις ἡμῶν ἄρχοντος „τοῦ αἰῶνος τούτου,“ ἕτεροι δὲ δι᾿ ἄλλου εἴδους προδηλοῦντες. καὶ ὅρα ἐφ᾿ ὅσον εἰσὶν οἱ δαίμονες μιαροὶ. ὡς καὶ γαλᾶς ὑπό τινων παραλαμβάνεσθαι πρὸς τὸ δηλοῦν τὰ μέλλοντα. καὶ σὺ δὲ παρὰ σαυτῷ κρῖνον ὁπότερόν ἐστι βέλτιον παραδέξασθαι, ὅτι ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς καὶ ὁ τούτου υἱὸς κινοῦσι τοὺς ὄρνιθας καὶ τὰ λοιπὰ ζῷα εἰς μαντικὴν. ἢ οἱ κινοῦντες τὰ τοιαδὶ τῶν ζῴων καὶ οὐκ ἀνθρώπους παρόντων ἀνθρώπων δαίμονές εἰσι φαῦλοι καὶ, ὡς ὠνόμασε τὰ ἱερὰ ἡμῶν γράμματα, „ἀκάθαρτοι.“
4.94Kuşların ruhu, gelecek onlar aracılığıyla önceden bildirildiği için ilahi ise, insanlardan alınan kehanet sözleri söz konusu olduğunda, bu sözlerin ağzından işitildiği kimselerin ruhunun ilahi olduğunu haydi haydi söylemeyecek miyiz? Öyleyse bu adamlara göre Homeros'taki "değirmenci kadın" ilahi biriydi, çünkü talipler hakkında şöyle demişti:
Burada son kez, en son kez yesinler akşam yemeklerini.
O kadın ilahiydi de, Homeros'un Athena'sının dostu olan o koca Odysseus ilahi değildi; o yalnız ilahi değirmenci kadının söylediği kehanet sözlerini anlayıp sevinmişti, şairin dediği gibi:
Tanrısal Odysseus sevindi bu uğurlu söze.
Şimdi bak: Kuşların ilahi bir ruhu varsa ve Tanrı'yı ya da Kelsos'un dediği gibi tanrıları hissediyorlarsa, açıktır ki biz insanlar da hapşırdığımızda, içimizdeki bir ilahilikten ve ruhumuzdaki bir kehanet gücünden ötürü hapşırıyoruz. Çünkü birçokları buna da tanıklık eder; bu yüzden şair de "o, dua ederken hapşırdı" der; Penelope de bu yüzden şöyle der:
Görmüyor musun, oğlum senin sözlerine hapşırdı?
Εἵπερ δὲ θεία ἐστὶν ἡ τῶν ὀρνίθων ψυχὴ διὰ τὸ δι᾿ αὐτῶν προλέγεσθαι τὰ μέλλοντα, πῶς οὐχὶ μᾶλλον. ὅπου κληδόνες ἀπὸ ἀνθρώπων λαμβάνονται, θείαν εἶναι φήσομεν τὴν ψυχὴν ἐκείνων, δι᾿ ὧν αἱ κληδόνες ἀκούονται; θεία οὖν τις ἦν κατὰ τοὺς τοιούσδε ἡ παρὰ τῷ Ὁμήρῳ „ἀλετρὶς.“ περὶ τῶν μνηστήρων εἰποῦσα· ὕστατα καὶ πύματα νῦν ἐνθάδε δειπνήσειαν. κἀκείνη μὲν θεία ἦν· ὁ δὲ τηλικοῦτος Ὀδυσσεὺς, ὁ τῆς Ὁμηρικῆς Ἀθηνᾶς φίλος. οὐκ ἦν· θεῖος ἀλλὰ συνεὶς τῶν ἀπὸ τῆς θείας ἀλετρίδος εἰρημένων κληδόνων ἔχαιρεν, ὡς ὁ ποιητής φησι· χαῖρε δὲ κλεηδόνι δῖος Ὀδυσσεύς. ἤδη δὲ ὅρα, εἴπερ οἱ ὄρνιθες θείαν ἔχουσι ψυχὴν καὶ αἰσθάνονται τοῦ θεοῦ ἢ, ὡς ὁ Κέλσος ὀνομάζει. τῶν θεῶν· δηλονότι καὶ ἡμεῖς πταρνύμενοι οἱ ἄνθρωποι ἀπό τινος ἐν ἡμῖν οὔσης θειότητος καὶ μαντικῆς περὶ τὴν ψυχὴν ἡμῶν πταρνύμεθα. καὶ γὰρ τοῦτο μαρτυρεῖται ὑπὸ πολλῶν· διὸ καὶ ὁ ποιητὴς λέγει τό· ὁ δ᾿ ἐπέπταρεν εὐχομένοιο. διὸ καὶ ἡ Πηνελόπη φησίν· οὐχ ὁράᾳς. ὅ μοι υἱὸς ἐπέπταρε σοῖσιν ἔπεσσι;
4.95Gerçekten ilahi olan ise, gelecek hakkında bilgi vermek için ne akılsız hayvanları ne de rastgele insanları kullanır; Tanrı'nın ilhamıyla doldurduğu ve peygamber yaptığı en kutsal ve en temiz insan ruhlarını kullanır. Bu yüzden Musa'nın kanununda harikulade söylenmiş başka şeyler varsa, şu sözleri de onların arasına koymak gerekir: "Fala bakmayacaksınız, kuşlardan kehanet çıkarmayacaksınız." Başka bir yerde de: "Tanrın Rab'bin senin önünden yok edeceği uluslar, kehanet sözlerine ve falcılara kulak verecekler; ama Tanrın Rab sana böyle bir şey vermedi." Ardından da şöyle der: "Tanrın Rab senin için kardeşlerinin arasından bir peygamber çıkaracak." Tanrı bir keresinde bir kuş falcısı aracılığıyla insanları kuş falından caydırmak isteyince, o falcının içindeki ruha şunu söyletmişti: "Yakup'ta kuş falı, İsrail'de kehanet yoktur; zamanı gelince Yakup'a ve İsrail'e Tanrı'nın ne yapacağı söylenecektir." Bunları ve bunlara benzer şeyleri bildiğimiz için, gizemli bir şekilde söylenmiş şu buyruğa uymak istiyoruz: "Yüreğini her türlü dikkatle koru"; ta ki daimonlardan biri yönetici kısmımıza ayak basmasın ya da düşman ruhlardan biri tasavvur gücümüzü istediği şeylere yöneltmesin. Tanrı'nın Ruhu tasavvur gücümüze konup bize Tanrı'ya ait şeyleri tasavvur ettirsin diye, "Tanrı'nın yüceliğinin bilgisinin aydınlığı" "yüreklerimizde" parlasın diye dua ediyoruz; çünkü "Tanrı'nın Ruhu'yla yönetilenlerin hepsi Tanrı'nın oğullarıdır."
Τὸ δ᾿ ἀληθῶς θεῖον εἰς τὴν περὶ τῶν μελλόντων γνῶσιν οὔτε τοῖς ἀλόγοις χρῆται ζῴοις οὔτε τοῖς τυχοῦσι τῶν ἀνθρώπων ἀλλὰ ψυχαῖς ἀνθρώπων ἱερωτάταις καὶ καθαρωτάταις, ἅστινας θεοφορεῖ καὶ προφήτας ποιεῖ. διόπερ εἴ τι ἄλλο θαυμασίως εἴρηται ἐν τῷ Μωϋσέως νόμῳ, καὶ τὰ τοιαῦτα ἐν τοῖς τοιούτοις κατατακτέον· „οὐκ οἰωνιεῖσθε οὐδ᾿ ὀρνιθοσκοπήσετε,“ καὶ ἀλλαχοῦ· „τὰ γὰρ ἔθνη, οὓς κύριος ὁ θεός σου ἐξολοθρεύσει ἀπὸ προσώπου σου, οὗτοι κληδόνων καὶ μαντειῶν ἀκούσονται· σοὶ δὲ οὐχ οὕτως ἔδωκε κύριος ὁ θεός σου“· εἶθ᾿ ἑξῆς φησι· „προφήτην ἀναστήσει σοι κύριος ὁ θεός σου ἐκ τῶν ἀδελφῶν σου.“ βουληθεὶς δέ ποτε ὁ θεὸς δι᾿ οἰωνοσκόπου ἀποτρέψαι ἀπὸ τῆς οἰωνιστικῆς πεποίηκε πνεῦμα ἐν τῷ οἰωνοσκόπῳ εἰπεῖν· „οὐ γάρ ἐστιν οἰωνισμὸς ἐν Ἰακὼβ, οὐδὲ μαντεία ἐν Ἰσραήλ· κατὰ καιρὸν ῥηθήσεται τῷ Ἰακὼβ καὶ τῷ Ἰσραὴλ, τί ἐπιτελέσει ὁ θεός.“ ταῦτα δὴ γινώσκοντες ἡμεῖς καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια τηρεῖν βουλόμεθα μυστικῶς εἰρημένην ἐντολὴν τήν· „πάσῃ φυλακῇ τήρει σὴν καρδίαν“· ἵνα μὴ ἐπιβῇ τι τῶν δαιμονίων τῷ ἡγεμονικῷ ἡμῶν, ἢ πνεῦμά τι τῶν ἐναντίων πρὸς ἃ βούλεται τρέψῃ τὸ φανταστικὸν ἡμῶν. εὐχόμεθα δὲ λάμψαι „ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν“ τὸν „φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ θεοῦ,“ ἐπιδημοῦντος ἡμῶν τῷ φανταστικῷ πνεύματος θεοῦ καὶ φαντάζοντος ἡμᾶς τὰ τοῦ θεοῦ· ἐπεὶ „ὅσοι πνεύματι θεοῦ ἄγονται, οὗτοι υἱοί εἰσι θεοῦ.“
4.96Bilmek gerekir ki geleceği önceden bilmek hiç de ilahi bir şey değildir; çünkü kendi başına ne iyi ne kötü olan bir şeydir, hem kötülerde hem iyilerde bulunabilir. Nitekim hekimler, karakterleri kötü olsa bile hekimlik sanatları sayesinde bazı şeyleri önceden bilirler; kaptanlar da, ahlakça bozuk olsalar bile, bir tür deneyim ve gözlemle hava değişimlerinin işaretlerini, rüzgârların şiddetini ve havadaki dönüşümleri önceden bilirler. Ama karakterleri bozuksa, kimse herhalde bu yüzden onların ilahi olduğunu söylemez. Demek ki Kelsos'un "Geleceği önceden bilmekten ve önceden bildirmekten daha ilahi ne söylenebilir?" sözü yanlıştır. Birçok hayvanın ilahi kavramları kendine mal ettiği sözü de yanlıştır; çünkü akılsız hayvanlardan hiçbiri Tanrı kavramına sahip değildir. Akılsız hayvanların ilahi olanla konuşmaya daha yakın olduğu da yanlıştır; çünkü insanlar arasında bile hâlâ kötü olanlar, en uç noktaya kadar ilerleseler de ilahi olanla konuşmaktan uzaktırlar. Demek ki ilahi olanla konuşmaya daha yakın olanlar yalnız gerçekten bilge ve yalansız dolansız dindar olanlardır; bizim peygamberlerimiz ve Musa böyleydi. Söz, Musa'nın büyük temizliğine şöyle tanıklık etmiştir: "Tanrı'ya yalnız Musa yaklaşacak, ötekiler yaklaşmayacak."
Χρὴ δ᾿ εἰδέναι ὅτι τὸ τὰ μέλλοντα προγινώσκειν οὐ πάντως θεῖόν ἐστι· καθ᾿ αὑτὸ γὰρ μέσον ἐστὶ καὶ πῖπτον εἰς φαύλους καὶ ἀστείους. καὶ ἰατροὶ γοῦν ἀπὸ ἰατρικῆς προγινώσκουσί τινα, κἂν φαῦλοι τὸ ἦθος τυγχάνωσιν· οὕτω δὲ καὶ κυβερνῆται. κἂν μοχθηροὶ τυγχάνωσιν ὄντες, προγινώσκουσιν ἐπισημασίας καὶ ἀνέμων σφοδρότητας καὶ τροπὰς περὶ τὸ περιέχον ἔκ τινος πείρας καὶ τηρήσεως· καὶ οὐ δή που παρὰ τοῦτο θείους τις αὐτοὺς εἶναι φήσει, ἂν τύχωσι μοχθηροὶ εἶναι τὸ ἦθος· ψεῦδος οὖν τὸ παρὰ τῷ Κέλσῳ λεγόμενον, τό· τί ἂν φαίη τις θειότερον τοῦ τὰ μέλλοντα προγινώσκειν τε καὶ προδηλοῦν; ψεῦδος δὲ καὶ τὸ πολλὰ τῶν ζῴων ἀντιποιεῖσθαι θείας ἐννοίας· οὐδὲν γὰρ τῶν ἀλόγων ἔννοιαν ἔχει τοῦ θεοῦ. ψεῦδος δὲ καὶ τὸ ἐγγυτέρω τῆς θείας ὁμιλίας εἶναι τὰ ἄλογα ζῷα· ὅπου γε καὶ τῶν ἀνθρώπων οἱ ἔτι φαῦλοι, κἂν ἐπ᾿ ἄκρον προκόπτωσι, πόῤῥω εἰσὶ τῆς θείας ὁμιλίας. μόνοι δὴ ἄρα οἱ κατὰ ἀλήθειαν σοφοὶ καὶ ἀψευδῶς εὐσεβεῖς ἐγγυτέρω τῆς θείας ὁμιλίας εἰσίν· ὁποῖοί εἰσιν οἱ καθ᾿ ἡμᾶς προφῆται καὶ Μωϋσῆς. ᾧ μεμαρτύρηκε διὰ τὴν πολλὴν καθαρότητα ὁ λόγος εἰπών· „ἐγγιεῖ Μωϋσῆς μόνος πρὸς τὸν θεὸν, οἱ δὲ λοιποὶ οὐκ ἐγγιοῦσι.“
4.97Bizi dinsizlikle suçlayan adamın akılsız hayvanların insan tabiatından yalnız daha bilge değil, Tanrı'ya daha sevgili de olduğunu söylemesi ne büyük bir dinsizliktir! Yılanın, tilkinin, kurdun, kartalın ve şahinin insan tabiatından Tanrı'ya daha sevgili olduğunu söyleyen bir adama kulak verdiğinde kim ondan yüz çevirmez? Bundan şu sonuç da çıkar: Bu hayvanlar insanlardan Tanrı'ya daha sevgiliyse, açıktır ki Sokrates'ten, Platon'dan, Pythagoras'tan, Pherekydes'ten ve kısa süre önce övdüğü teologlardan da Tanrı'ya daha sevgilidirler. Biri ona şöyle dua bile edebilir: "Bu hayvanlar insanlardan Tanrı'ya daha sevgiliyse, sen de onlarla birlikte Tanrı'ya sevgili olasın, sana göre insanlardan Tanrı'ya daha sevgili olan bu varlıklara benzeyesin!" Bunu da beddua sanmasın; çünkü kim, Tanrı'ya daha sevgili olduğuna inandığı varlıklara her bakımdan benzemeyi, kendisi de onlar gibi Tanrı'ya sevgili olmak için dilemez?
Kelsos, akılsız hayvanların konuşmalarının bizimkilerden daha kutsal olduğunu ileri sürmek isteyince, bu anlatıyı rastgele kimselere değil anlayışlı kimselere dayandırıyor. Gerçekte anlayışlı olanlar ise erdemli olanlardır, çünkü hiçbir kötü kişi anlayışlı değildir. Şöyle diyor: "İnsanların anlayışlıları onların da aralarında konuştuklarını, hem de bizimkinden daha kutsal konuşmalar yaptıklarını söyler; kendilerinin de bir ölçüde söylenenleri anladıklarını ileri sürer, bunları bilmediklerini de fiilen gösterirler: Kuşların bir yere gideceklerini ve şunu ya da bunu yapacaklarını söylediklerini önceden bildirip, onların oraya gittiklerini ve önceden söyledikleri şeyi yaptıklarını gösterirler." Gerçekte hiçbir anlayışlı kişi böyle şeyler anlatmamıştır, hiçbir bilge de akılsız hayvanların konuşmalarının insanınkinden daha kutsal olduğunu söylememiştir. Kelsos'un görüşlerini incelemek için bundan çıkan sonuca bakarsak, açıktır ki ona göre akılsız hayvanların konuşmaları Pherekydes'in, Pythagoras'ın, Sokrates'in, Platon'un ve filozofların ağırbaşlı konuşmalarından daha kutsaldır; bu da daha ilk bakışta yalnız tutarsız değil, son derece saçmadır. Kuşların anlamsız seslerinden, kuşların bir yere gideceklerini ve şunu ya da bunu yapacaklarını öğrenip önceden bildiren bazı kimseler olduğuna inansak bile, bunun da insanlara daimonlar tarafından işaretlerle bildirildiğini söyleyeceğiz; amaçları da insanın daimonlarca aldatılması, nous'unun gökten ve Tanrı'dan yeryüzüne ve daha da aşağılara çekilmesidir.
Πῶς δ᾿ ἀσεβῶς ὑπὸ τοῦ ἀσέβειαν ἡμῖν ἐγκαλοῦντος εἴρηται τὸ οὐ μόνον σοφώτερα εἶναι τὰ ἄλογα τῶν ζῴων τῆς τῶν ἀνθρώπων φύσεως ἀλλὰ καὶ θεοφιλέστερα; καὶ τίς οὐκ ἂν ἀποτραπείη προσέχων ἀνθρώπῳ, λέγοντι δράκοντα καὶ ἀλώπεκα καὶ λύκον καὶ ἀετὸν καὶ ἱέρακα τῆς ⟨(τῶν)⟩ ἀνθρώπων φύσεως εἶναι θεοφιλέστερα; ἀκολουθεῖ δ᾿ αὐτῷ τὸ λέγειν ὅτι, εἴπερ θεοφιλέστερα τάδε τὰ ζῷα τῶν ἀνθρώπων. δῆλον ὅτι καὶ Σωκράτους καὶ Πλάτωνος καὶ Πυθαγόρου καὶ Φερεκύδου καὶ ων πρὸ βραχέος υμνησε θεολόγων θεοφιλέστερά ἐστι ταῦτα τὰ ζῷα. καὶ ἐπεύξαιτό γ᾿ ἄν τις αὐτῷ λέγων· εἴπερ θεοφιλέστερά ἐστι τάδε τὰ ζῷα τῶν ἀνθρώπων, γένοιο μετ᾿ ἐκείνων θεοφιλὴς καὶ ἐξομοιωθείης τοῖς κατὰ σὲ ἀνθρώπων θεοφιλεστέροις. καὶ μὴ ὑπολαμβανέτω γε ἀρὰν εἶναι τὸ τοιοῦτον· τίς γὰρ οὐκ ἂν εὔξαιτο οἷς πείθεται εἶναι θεοφιλεστέροις γενέσθαι πάντῃ παραπλήσιος, ἵνα καὶ αὐτὸς ὡς ἐκεῖνοι γένηται θεοφιλής; θέλων δὲ τὰς ὁμιλίας τῶν ἀλόγων ζῴων εἶναι τῶν ἡμετέρων ἱερωτέρας ὁ Κέλσος οὐ τοῖς τυχοῦσιν ἀνατίθησι τὴν ἱστορίαν ταύτην ἀλλὰ τοῖς συνετοῖς. συνετοὶ δὲ κατὰ ἀλήθειάν εἰσιν οἱ σπουδαῖοι, οὐδεὶς γὰρ φαῦλος συνετός. λέγει τοίνυν τὸν τρόπον τοῦτον, ὅτι φασὶ δὲ τῶν ἀνθρώπων οἱ συνετοὶ καὶ ὁμιλίας ἐκείνοις εἶναι, δηλονότι τῶν ἡμετέρων ἱερωτέρας, καὶ αὐτοί που γνωρίζειν τὰ λεγόμενα καὶ ἔργῳ δεικνύειν ὅτι οὐκ ἀγνοοῦσιν, ὅταν προειπόντες ὅτι ἔφασαν οἱ ὄρνιθες ὡς ἀπίασί ποι καὶ ποιήσουσι τόδε ἢ τόδε δεικνύωσιν ἀπελθόντας ἐκεῖ καὶ ποιοῦντας ἃ ἤδη προεῖπον. κατὰ μὲν οὖν τὸ ἀληθὲς οὐδεὶς συνετὸς τοιαῦτα ἱστόρησε, καὶ οὐδεὶς σοφὸς ἱερωτέρας εἶπεν εἶναι τὰς τῶν ἀλόγων ζῴων ὁμιλίας τῆς τῶν ἀνθρώπων. εἰ δ᾿ ὑπὲρ τοῦ ἐξετάσαι τὰ Κέλσου τἀκόλουθον σκοποῦμεν, δῆλον ὅτι κατ᾿ αὐτὸν ἱερώτεραι τῶν σεμνῶν Φερεκύδου καὶ Πυθαγόρου καὶ Σωκράτους καὶ Πλάτωνος καὶ τῶν φιλοσόφων ὁμιλιῶν εἰσιν αἱ τῶν ἀλόγων ζῴων· ὅπερ ἐστὶ καὶ αὐτόθεν οὐ μόνον ἀπεμφαῖνον ἀλλὰ καὶ ἀτοπώτατον. ἵνα δὲ καὶ πιστεύσωμέν τινας, ἐκ τῆς ἀσήμου φωνῆς τῶν ὀρνίθων μαθόντας ὅτι ἀπίασί ποι οἱ ὄρνιθες καὶ ποιήσουσι τόδε ἢ τόδε. προδηλοῦν, καὶ τοῦτ᾿ ἐροῦμεν ἀπὸ τῶν δαιμόνων συμβολικῶς ἀνθρώποις δεδηλῶσθαι κατὰ σκοπὸν τὸν περὶ τοῦ ἀπατηθῆναι ὑπὸ τῶν δαιμόνων τὸν ἄνθρωπον καὶ κατασπασθῆναι αὐτοῦ τὸν νοῦν ἀπ᾿ οὐρανοῦ καὶ θεοῦ ἐπὶ γῆν καὶ τὰ ἔτι κατωτέρω.
4.98Kelsos'un fillerin yemin ettiğini, bizden daha çok ilahi olana sadık olduklarını ve Tanrı'yı bildiklerini nereden duyduğunu bilmiyorum. Ben bu hayvanın tabiatı ve uysallığı hakkında anlatılan birçok harikulade şey biliyorum, ama hiç kimsenin filin yeminleri hakkında bir şey söylediğinden haberim yok. Meğer ki fillerin uysallığını ve bir kez insanların eline geçtikten sonra onlarla adeta bir anlaşma yapmışçasına uslu durmalarını yeminlerine bağlılık diye adlandırmış olsun; ama bu da yanlıştır. Çünkü seyrek de olsa, görünüşteki uysallıklarından sonra fillerin insanlara karşı azgınlaşıp onları öldürdükleri ve bu yüzden artık işe yaramadıkları için öldürülmeye mahkûm edildikleri anlatılmıştır.
Bundan sonra, sandığı gibi leyleklerin insanlardan daha dindar olduğunu temellendirmek için, bu hayvanın anne babasına karşılık verip onlara yiyecek taşıdığı hakkında anlatılanları getiriyor. Buna şunu söylemek gerekir: Leylekler bunu da ödev hakkında bir düşünceden ya da akıl yürütmeden değil, tabiattan dolayı yaparlar; onları yaratan tabiat, akılsız hayvanlarda insanları anne babalarına iyilik borcunu ödeme konusunda utandırabilecek bir örnek ortaya koymak istemiştir. Kelsos bunları akılla yapmanın, akılsızca ve tabiattan gelen bir dürtüyle yapmaktan ne kadar farklı olduğunu bilseydi, leyleklerin insanlardan daha dindar olduğunu söylemezdi.
Kelsos, akılsız hayvanların dindarlığını savunuyormuş gibi, Arabistan'a özgü bir hayvanı, Anka kuşunu da örnek gösteriyor: Bu kuş, uzun yıllar arayla Mısır'a gelir, ölen babasını bir mür topu içine gömüp taşır ve Güneş'in tapınağının bulunduğu yere koyarmış. Bu da anlatılır; ama doğruysa, bu da tabii bir şey olabilir: İlahi inayet cömertlik edip hayvanların çeşitliliğinde de, dünyadaki şeylerin yapısındaki çeşitliliğin kuşlara kadar uzandığını insanlara göstermek istemiş ve "tek" bir hayvan yaratmıştır; ta ki bununla da hayvana değil, onu yaratana hayranlık duyulsun.
Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως ὁ Κέλσος καὶ ὅρκου ἐλεφάντων ἤκουσε, καὶ ὅτι εἰσὶν οὗτοι πιστότεροι πρὸς τὸ θεῖον ἡμῶν καὶ γνῶσιν ἔχουσι τοῦ θεοῦ. ἐγὼ γὰρ πολλὰ μὲν καὶ θαυμαστὰ οἶδα περὶ τῆς φύσεως τοῦ ζῴου καὶ τῆς ἡμερότητος ἱστορούμενα. οὐ μὴν καὶ περὶ ὅρκων ἐλέφαντος σύνοιδα εἰρῆσθαι παρά τινι· εἰ μὴ ἄρα τὸ ἥμερον καὶ τὴν ὡσπερεὶ πρὸς ἀνθρώπους αὐτῶν συνθήκην ἅπαξ γενομένων ὑπ᾿ αὐτοῖς εὐορκίαν τηρουμένην ὠνόμασεν, ὅπερ καὶ αὐτὸ ψεῦδός ἐστιν. εἰ γὰρ καὶ σπανίως, ἀλλ᾿ οὖν γε ἱστόρηται ὅτι μετὰ τὴν δοκοῦσαν ἡμερότητα ἐξηγριώθησαν ἐλέφαντες κατὰ τῶν ἀνθρώπων ⟨(καὶ φόνους ἐποίησαν)⟩ καὶ διὰ τοῦτο κατεδικάσθησαν ἀναιρεθῆναι ὡς οὐκέτι χρήσιμοι. ἐπεὶ δὲ παραλαμβάνει μετὰ ταῦτα εἰς τὸ κατασκευάσαι, ὡς οἴεται, εὐσεβεστέρους εἶναι τοὺς πελαργοὺς τῶν ἀνθρώπων τὰ περὶ τοῦ ζῴου ἱστορούμενα, ἀντιπελαργοῦντος καὶ τροφὰς φέροντος τοῖς γεγεννηκόσι· λεκτέον ὅτι καὶ τοῦτ᾿ οὐκ ἀπὸ θεωρήματος τοῦ περὶ τοῦ καθήκοντος ποιοῦσιν οἱ πελαργοὶ οὐδ᾿ ἀπὸ λογισμοῦ ἀλλ᾿ ἀπὸ φύσεως. βουληθείσης τῆς κατασκευαζούσης αὐτοὺς φύσεως παράδειγμα ἐν ἀλόγοις ζῴοις δυσωπῆσαι δυνάμενον ἀνθρώπους ἐκθέσθαι περὶ τοῦ χάριτας ἀποτιννύειν τοῖς γεγεννηκόσιν. εἰ δὲ ᾔδει Κέλσος, ὅσῳ διαφέρει λόγῳ ταῦτα ποιεῖν τοῦ ἀλόγως καὶ φυσικῶς αὐτὰ ἐνεργεῖν, οὐκ ἂν εὐσεβεστέρους εἶπε τοὺς πελαργοὺς τῶν ἀνθρώπων. ἔτι δὲ ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας τῶν ἀλόγων ζῴων ἱστάμενος ὁ Κέλσος παραλαμβάνει τὸ Ἀράβιον ζῷον, τὸν φοίνικα. διὰ πολλῶν ἐτῶν ἐπιδημοῦν Αἰγύπτῳ καὶ φέρον ἀποθανόντα τὸν πατέρα καὶ ταφέντα ἐν σφαίρᾳ σμύρνης καὶ ἐπιτιθὲν ὅπου τὸ τοῦ ἡλίου τέμενος, καὶ τοῦτο δὲ ἱστόρηται μὲν δύναται δὲ, ἐάνπερ ᾖ ἀληθὲς, καὶ αὐτὸ φυσικὸν τυγχάνειν, ἐπιδαψιλευσαμένης τῆς θείας προνοίας καὶ ἐν ταῖς διαφοραῖς τῶν ζῴων παραστῆσαι τοῖς ἀνθρώποις τὸ ποικίλον τῆς τῶν ἐν τῷ κόσμῳ κατασκευῆς φθάνον καὶ ἐπὶ τὰ ὄρνεα· καὶ ζῷόν τι „μονογενὲς“ ὑπέστησεν. ἵνα καὶ τοῦτο ποιήσῃ θαυμασθῆναι οὐ τὸ ζῷον ἀλλὰ τὸν πεποιηκότα αὐτό.
4.99Kelsos bütün bunlara şunu ekliyor: "Demek ki her şey insan için yaratılmamıştır, tıpkı aslan, kartal ya da yunus için yaratılmadığı gibi; bu dünya, Tanrı'nın eseri olarak, her şeyden oluşan bütünlüklü ve kusursuz bir dünya olsun diye yaratılmıştır. Her şey bunun için ölçülüp biçilmiştir; birbirleri için değil, ikincil bir amaç olmadıkça bütün için. Tanrı bütünle ilgilenir; inayet onu hiçbir zaman terk etmez, bütün daha kötü olmaz, Tanrı da zaman zaman onu kendine döndürmez; Tanrı insanlar yüzünden öfkelenmez, tıpkı maymunlar ve fareler yüzünden öfkelenmediği gibi; her biri kendi payına düşeni almış olan bu varlıkları tehdit de etmez." Gelin buna da kısaca cevap verelim. Sanırım söylediklerimizle her şeyin insan için ve her akıl sahibi varlık için nasıl yaratıldığını ispat ettim; çünkü her şey öncelikle akıl sahibi canlı için yaratılmıştır. Kelsos, her şeyin insan için yaratılmadığını, aslan için ya da saydığı öteki hayvanlar için yaratılmadığı gibi, söyleyedursun; biz ise şunu söyleyeceğiz: Yaratıcı bunları aslan, kartal ya da yunus için yaratmamıştır; her şeyi akıl sahibi canlı için ve bu dünya, Tanrı'nın eseri olarak, her şeyden oluşan bütünlüklü ve kusursuz bir dünya olsun diye yaratmıştır. Çünkü bu sözü güzel söylenmiş bir söz olarak kabul etmek gerekir. Ama Tanrı, Kelsos'un sandığı gibi yalnız bütünle değil, bütünün yanı sıra özellikle her akıl sahibi varlıkla ilgilenir. İnayet bütünü hiçbir zaman terk etmeyecektir; çünkü günah işleyen akıl sahibi varlık yüzünden bütünün bir parçası daha kötü olsa bile, Tanrı onu arındıracak şekilde idare eder ve zamanla bütünü kendine döndürür. Maymunlar ve fareler yüzünden öfkelenmez; ama insanlara, tabiatlarındaki iyiye yönelik eğilimleri çiğnedikleri için, ceza ve azap verir, onları peygamberler aracılığıyla ve bütün insan soyunun arasına gelmiş olan Kurtarıcı aracılığıyla tehdit eder. Böylece tehdidi işitenler Tanrı'ya dönsün, kendilerini döndürecek sözleri umursamayanlar da hak ettikleri cezaları çeksinler. Bu cezaları, böylesine ve bu kadar zahmetli bir tedaviye ve düzeltmeye muhtaç olanlara, kendi iradesine göre ve bütünün yararına vermek Tanrı'ya yakışır.
Ama dördüncü kitap da yeterli bir uzunluğa ulaştığına göre, sözümüze burada son verelim. Tanrı, Tanrı Söz, bilgelik, hakikat, adalet ve kutsal yazıların O'nun hakkında Tanrı'ya dair söyledikleri her şey olan Oğlu aracılığıyla, beşinci kitaba da okuyacakların yararına başlamamızı ve Sözü'nün ruhumuza gelmesiyle onu da güzelce tamamlamamızı nasip etsin.
Ἐπεὶ ουν τούτοις πᾶσιν ἐπιφέρει ὁ Κέλσος τό· οὔκουν ἀνθρώπῳ πεποίηται τὰ πάντα, ὥσπερ οὐδὲ λέοντι οὐδὲ ἀετῷ οὐδὲ δελφῖνι, ἀλλ᾿ ὅπως ὅδε ὁ κόσμος ὡς ἂν θεοῦ ἔργον ὁλόκληρον καὶ τέλειον ἐξ ἁπάντων γένηται· τούτου χάριν μεμέτρηται τὰ πάντα, οὐκ ἀλλήλων ἀλλ᾿, εἰ μὴ πάρεργον, [ἀλλὰ] τοῦ ὅλου. καὶ μέλει τῷ θεῷ τοῦ ὅλου, καὶ τοῦτ᾿ οὔ ποτ᾿ ἀπολείπει πρόνοια, οὐδὲ κάκιον γίνεται, οὐδὲ διὰ χρόνου πρὸς ἑαυτὸν ὁ θεὸς ἐπιστρέφει, οὐδ᾿ ἀνθρώπων ἕνεκα ὀργίζεται, ὥσπερ οὐδὲ πιθήκων οὐδὲ μυῶν· οὐδὲ τούτοις ἀπειλεῖ, ὧν ἕκαστον ἐν τῷ μέρει τὴν αὐτοῦ μοῖραν εἴληφε· φέρε κἂν διὰ βραχέων πρὸς ταῦτ᾿ ἀπαντήσωμεν. οἶμαι δὴ ἀποδεδειχέναι ἐκ τῶν προειρημένων, πῶς ἀνθρώπῳ καὶ παντὶ λογικῷ τὰ πάντα πεποίηται· προηγουμένως γὰρ διὰ τὸ λογικὸν ζῷον τὰ πάντα δεδημιούργηται. Κέλσος μὲν οὖν λεγέτω ὅτι οὕτως οὐκ ἀνθρώπῳ ⟨(ὡς)⟩ οὐδὲ λέοντι οὐδ᾿ οἷς ὀνομάζει· ἡμεῖς δ᾿ ἐροῦμεν· οὐ λέοντι ὁ δημιουργὸς οὐδ᾿ ἀετῷ οὐδὲ δελφῖνι ταῦτα πεποίηκεν, ἀλλὰ πάντα διὰ τὸ λογικὸν ζῷον, καὶ ὅπως [ἂν] ὅδε ὁ κόσμος ὡς ἂν θεοῦ ἔργον ὁλόκληρον καὶ τέλειον ἐξ ἁπάντων γένηται. τούτῳ γὰρ συγκαταθετέον ⟨(ὡς)⟩ καλῶς εἰρημένῳ. μέλει δὲ τῷ θεῷ οὐχ, ὡς Κέλσος οἴεται, μόνου τοῦ ὅλου ἀλλὰ παρὰ τὸ ὅλον ἐξαιρέτως παντὸς λογικοῦ. καὶ οὐδέ ποτε ἀπολείψει πρόνοια τὸ ὅλον· οἰκονομεῖ γὰρ, κἂν κάκιον γίνηται διὰ τὸ λογικὸν ἁμαρτάνον μέρος τι τοῦ ὅλου, καθάρσιον αὐτοῦ ποιεῖν καὶ διὰ χρόνου ἐπιστρέφειν τὸ ὅλον πρὸς ἑαυτόν. ἀλλ᾿ οὐδὲ πιθήκων μὲν ἕνεκα ὀργίζεται οὐδὲ μυῶν· ἀνθρώποις δὲ ἐπάγει, ἅτε παραβᾶσι τὰς φυσικὰς ἀφορμὰς, δίκην καὶ κόλασιν, καὶ τούτοις διὰ προφητῶν ἀπειλεῖ καὶ διὰ τοῦ ἐπιδημήσαντος ὅλῳ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων σωτῆρος· ἵνα διὰ τῆς ἀπειλῆς ἐπιστραφῶσι μὲν οἱ ἀκούσαντες, οἱ δὲ ἀμελήσαντες τῶν ἐπιστρεπτικῶν λόγων δίκας κατ᾿ ἀξίαν τίσωσιν, ἃς πρέπον θεὸν ἐπιτιθέναι κατὰ τὸ ἑαυτοῦ συμφερόντως τῷ παντὶ βούλημα τοῖς τοιαύτης καὶ οὕτως ἐπιπόνου δεομένοις θεραπείας καὶ διορθώσεως. ἀλλὰ γὰρ καὶ τοῦ τετάρτου τόμου αὐτάρκη περιγραφὴν εἰληφότος, αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὸν λόγον. θεὸς δὲ δῴη διὰ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ, ὅς ἐστι θεὸς λόγος καὶ σοφία καὶ ἀλήθεια καὶ δικαιοσύνη καὶ πᾶν ὅ τι ποτὲ θεολογοῦσαι περὶ αὐτοῦ φασιν αἱ ἱεραὶ γραφαὶ, ἄρξασθαι ἡμᾶς καὶ τοῖ πέμπτου τόμου ἐπ᾿ ὠφελείᾳ τῶν ἐντευξομένων καὶ διανύσαι κἀκεῖνον μετὰ τῆς τοῦ λόγου αὐτοῦ εἰς τὴν ἡμετέραν ψυχὴν ἐπιδημίας καλῶς. # Kitap 5 ### ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ.