V. Kitap
5.1Ey kutsal Ambrosios, Kelsos'un eserine karşı beşinci kitaba başlıyoruz; ama yasaklanmış olan, kendisinden "günaha" kaçmanın mümkün olmadığı söz kalabalığının peşinden koştuğumuz için değil, onun söylediklerinden hiçbirini, özellikle de bazılarına bizi ya da Yahudileri akıllıca suçlamış gibi görünebileceği yerleri sınamadan geçmemeye gücümüz yettiğince çalıştığımız için. Eğer sözümüzle onun eserini okuyan herkesin vicdanına girip, Tanrı'nın tam teçhizatıyla her yanını korumamış olanı yaralayan her oku çıkarabilseydik, Kelsos'un açtığı yarayı iyileştiren, onun sözlerine kulak verenleri "imanda" sağlıksız bırakan yaraya akıl yoluyla bir ilaç sürebilseydik, bunu yapardık. Ama bu, Tanrı'nın işidir: kendi Ruhu'yla, Mesih'in Ruhu'yla birlikte, gerekli gördüğü kimselere görünmeden gelmek. Sözlerle ve yazılarla insanları imana getirmeye çalışan bizim önümüzdeki görev ise, "hakikat sözünü" doğru biçimde öğreten, utanılacak bir şeyi olmayan işçiler olarak anılmak için her şeyi yapmaktır. Bize öyle görünüyor ki bunlardan biri de, senin verdiğin emri sadakatle yerine getirerek, Kelsos'un ikna edici sözlerini gücümüz yettiğince çözmektir. Haydi, daha önce cevap verdiğimiz sözlerinin ardından gelen sözlerini ortaya koyup —onları çürütüp çürütmediğimize okuyan karar verecek— onlara karşı söyleyeceklerimizi ekleyelim. Tanrı, önümüzdeki işe kendi ilahiliğinden yoksun, çıplak bir nous ve sözle girişmememizi nasip etsin; ta ki yarar görmelerini dilediğimiz kimselerin "imanı insanların bilgeliğine dayanmasın". Biz de "Mesih'in nous'unu" onu veren tek varlıktan, O'nun Babası'ndan alarak ve Tanrı'nın Sözü'ne katılmak için yardım görerek "Tanrı'yı bilmeye karşı yükselen her yüksekliği" ve Kelsos'un bize, İsa'mıza, hatta Musa'ya ve peygamberlere karşı yükselen kibrini yıkalım. Böylece "müjdeyi yayanlara büyük bir kudretle söz veren" bize de bunu bahşederse ve o büyük kudreti bağışlarsa, okuyacak olanlarda Tanrı'nın sözü ve kudretiyle iman doğsun.
Οὐ τὴν ἀπηγορευμένην πολυλογίαν μεταδιώκοντες, ἀφ᾿ ἧς οὐκ ἔστι φυγεῖν τὴν „ἁμαρτίαν“, ἤδη πέμπτου ἀρχόμεθα βιβλίου πρὸς τὸ Κέλσου σύγγραμμα, ἱερὲ Ἀμβρόσιε, ἀλλ᾿ ὅση δύναμις πειρώμενοι μηδὲν τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ λεχθέντων παρελθεῖν ἀβασάνιστον, καὶ μάλιστα ἐν οἷς δόξαι ἄν τισι συνετῶς ἡμῶν ἢ Ἰουδαίων κατηγορηκέναι. καὶ εἰ μὲν οἷόν τ᾿ ἦν μετὰ τοῦ λόγου εἰσελθόντας εἰς τὴν παντὸς οὑτινοσοῦν συνείδησιν τῶν ἐντυγχανόντων τῷ ἐκείνου συγγράμματι ἕκαστον ἐξελκύσαι βέλος, τιτρῶσκον τὸν οὐ πάντῃ πεφραγμένον τῇ πανοπλίᾳ τοῦ θεοῦ, καὶ ἐπιθεῖναι λογικὸν φάρμακον, θεραπεῦον τὸ ἀπὸ Κέλσου τραῦμα, ποιοῦν μὴ ὑγιαίνειν „τῇ πίστει“ τοὺς προσέχοντας αὐτοῦ τοῖς λόγοις, τοῦτ᾿ ἂν πεποιήκειμεν. ἐπεὶ δὲ τοῦτο μὲν θεοῦ ἔργον ἐστὶν, ἀοράτως ἐπιδημεῖν κατὰ τὸ ἑαυτοῦ πνεῦμα μετὰ τοῦ πνεύματος Χριστοῦ οἷς κρίνει δεῖν ἐπιδημεῖν, ἡμῖν δὲ, διὰ λόγων καὶ συγγραμμάτων πειρωμένοις ἀνθρώπους πιστοποιεῖν, πρόκειται πάντα πράττειν ὑπὲρ τοῦ χρηματίσαι ἐργάτας ἀνεπαισχύντους, ὀρθοτομοῦντας „τὸν λόγον τῆς ἀληθείας“, ἓν δὲ τῶν πάντων εἶναι ἡμῖν φαίνεται καὶ τὰ πιθανὰ τοῦ Κέλσου κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν λῦσαι, πιστῶς ποιοῦσι τὸ προστεταγμένον ὑπὸ σοῦ· φέρ᾿ ἐκθέμενοι τὰ ἑξῆς τοῖς Κέλσου λόγοις, πρὸς οὓς φθάσαντες ἀπηντήσαμεν (κρινεῖ δὲ ὁ ἐντυγχάνων, εἰ καὶ ἀνετρέψαμεν), τὰ πρὸς αὐτὰ ἐπαγάγωμεν. θεὸς δὲ δῳη μὴ ψιλῷ καὶ γυμνῷ θειότητος τῷ ἡμετέρῳ νῷ καὶ λόγῳ ⟨(πρὸς)⟩ τὸ προκείμενον γενέσθαι· „ἵν᾿ ἡ πίστις“ τῶν, οὓς εὐχόμεθα ὠφεληθῆναι. „μὴ ᾖ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων,“ „νοῦν“ δὲ „Χριστοῦ“ λαβόντες ἀπὸ τοῦ μόνου διδόντος αὐτὸν πατρὸς αὐτοῦ καὶ πρὸς τὴν μετοχὴν τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ βοηθηθέντες „πᾶν ὕψωμα ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ“ καθέλοιμεν καὶ τὸ οἴημα Κέλσου, καθ᾿ ἡμῶν καὶ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἡμῶν ἐπαιρομένου ἔτι δὲ κατὰ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν· ἵνα τοῦ διδόντος „ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ“ καὶ ἡμῖν τοῦτ᾿ ἐπιχορηγοῦντος καὶ τὴν πολλὴν δύναμιν δωρουμένου, ἐγγένηται πίστις τοῖς ἐντευξομένοις ἐν λόγῳ καὶ δυνάμει τοῦ θεοῦ.
5.2Şimdi önümüzdeki iş, onun şu sözünü çürütmektir: "Ey Yahudiler ve Hristiyanlar, ne bir tanrı ne de bir Tanrı oğlu yeryüzüne inmiştir ya da inecektir. Bazı meleklerden söz ediyorsanız, bunlara ne diyorsunuz, tanrılar mı, yoksa başka bir tür mü? Herhalde başka bir tür, yani daimonlar." Aynı şeyleri tekrar eden Kelsos'a karşı —çünkü bunları yukarıda da birçok kez söylemiştir— daha fazla konuşmak gerekmiyor; bu konuda söylediklerimiz yeterli olacaktır. Pek çok şeyden, önceki söylediklerimizle uyuşan ama tamamen aynı anlamı taşımayan birkaçını ortaya koyacağız. Bunlarda göstereceğiz ki Kelsos, hiçbir tanrının ya da Tanrı oğlunun insanların arasına inmediğini genel bir hüküm olarak ileri sürmekle, çoğunluğun Tanrı'nın görünmesi hakkındaki kanaatlerini ve kendisinin yukarıda söylediklerini de ortadan kaldırıyor. Çünkü "ne bir tanrı ne de bir Tanrı oğlu inmiştir ya da inecektir" sözünü küllî bir hüküm olarak doğru söylediyse, açıktır ki insanlara kehanette bulunmak ya da kehanetlerle onları iyileştirmek için gökten inip yeryüzünde bulunan tanrılar olduğu fikri de ortadan kalkmıştır. O zaman ne Pythios ne Asklepios ne de böyle şeyler yaptığına inanılan başka biri gökten inmiş bir tanrı olabilir. Ya bir tanrıdır ama hep yeryüzünde oturmak ona düşmüştür, adeta tanrıların yurdundan sürülmüş biridir; ya da oradaki ilahi varlıklarla bir arada olma hakkı bulunmayanlardan biridir. Ya da Apollon, Asklepios ve yeryüzünde bir şeyler yaptığına inanılanların hepsi tanrı değil, aretēleri sayesinde göğün kubbesine yükselen bilge insanlardan çok daha aşağı olan bazı daimonlardır.
Πρόκειται οὖν νῦν τὴν οὕτως ἔχουσαν αὐτοῦ ἀνατρέψαι λέξιν· θεὸς μὲν. ὦ Ἰουδαῖοι καὶ Χριστιανοὶ, καὶ θεοῦ παῖς οὐδεὶς οὔτε κατῆλθεν οὔτε κατέλθοι. εἰ δέ τινας ἀγγέλους φατὲ, τίνας τούτους λέγετε, θεοὺς ἢ ἄλλο τι γένος; ἄλλο τι ὡς εἰκὸς, τοὺς δαίμονας. πρὸς ταῦτα δὲ παλιλλογοῦντι τῷ Κέλσῳ (ἀνωτέρω γὰρ ἤδη πολλάκις ταῦτ᾿ αὐτῷ λέλεκται) οὐκ ἀναγκαῖον ἐπὶ πλεῖον διαλεχθῆναι· ἀρκέσει γὰρ τὰ εἰς τοῦθ᾿ ἡμῖν λελεγμένα. ὀλίγα δ᾿ ἀπὸ πλειόνων, ἃ δοκοῦμεν εἶναι συνᾴδοντα μὲν τοῖς προειρημένοις οὐ τὸν αὐτὸν δὲ πάντῃ ἐκείνοις ἔχοντα νοῦν, ἐκθησόμεθα· ἐν οἷς παραστήσομεν ὅτι καθολικῶς ἀποφηνάμενος θεὸν οὐδένα πρὸς ἀνθρώπους κατεληλυθέναι ἢ θεοῦ παῖδα ἀναιρεῖ καὶ τὰ ὑπὸ τῶν πολλῶν περὶ θεοῦ ἐπιφανείας δοξαζόμενα καὶ ὑπ᾿ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἀνωτέρω προειρημένα. εἰ γὰρ καθόλου λελεγμένον τὸ θεὸς καὶ θεοῦ παῖς οὐδεὶς κατῆλθεν οὐδὲ κατέλθοι ἀληθῶς τῷ Κέλσῳ εἴρηται, δηλονότι ἀνῄρηται τὸ εἶναι θεοὺς ἐπὶ γῆς, κατελθόντας ἐξ οὐρανοῦ. ἵνα ἤτοι μαντεύσωνται τοῖς ἀνθρώποις ἢ διὰ χρησμῶν θεραπεύσωσι, καὶ οὔτε ὁ Πύθιος οὔτ᾿ Ἀσκληπιὸς οὔτ᾿ ἄλλος τις τῶν νενομισμένων τὰ τοιαῦτα ποιεῖν θεὸς ἂν εἴη καταβὰς ἐξ οὐρανοῦ, ἢ θεὸς μὲν εἴη ἂν ἀεὶ δὲ λαχὼν οἰκεῖν τὴν γῆν καὶ ὡσπερεὶ φυγὰς τοῦ τόπου τῶν θεῶν, ἤ τις τῶν μὴ ἐξουσίαν ἐχόντων κοινωνεῖν τοῖς ἐκεῖ θείοις εἴη ἂν. ἢ οὐ θεοὶ εἶεν ὁ Ἀπόλλων καὶ ὁ Ἀσκληπιὸς καὶ ὅσοι ἐπὶ γῆς τι ποιεῖν πεπιστευμένοι εἰσὶν ἀλλά τινες δαίμονες, τῶν ἐν ἀνθρώποις σοφῶν καὶ ἐπὶ τὴν ἁψῖδα τοῦ οὐρανοῦ διὰ τὴν ἀρετὴν ἀναβαινόντων πολλῷ χείρους.
5.3Bak, bizim öğretimizi ortadan kaldırmak isteyen ve bütün eserinde Epikurosçu olduğunu itiraf etmeyen bu adam, Epikuros'un safına kaçarken yakalanıyor. Kelsos'un sözlerini okuyan ve önündeki görüşleri onaylayan sen, şimdi şu ikisinden birini seçmek zorundasın: Ya Tanrı'nın, insanları tek tek gözeterek aramıza geldiğini inkâr edeceksin, ya da bunu kabul edip Kelsos'un sözünün yanlış olduğunu göstereceksin. İnayeti tamamen inkâr edersen, bu sözlerin doğru olduğunu söyleyebilmek için onun tanrıları ve inayeti kabul ettiği sözlerini yanlış çıkarmış olacaksın. Yok eğer inayeti yine de kabul ediyorsan, ne bir tanrının ne de Tanrı oğlunun insanların arasına inmiş olduğunu ya da indiğini söyleyen Kelsos'a katılmadığına göre, İsa hakkında söylediklerimizden ve O'nun hakkında önceden bildirilen kehanetlerden yola çıkarak şunu neden dikkatle incelemiyorsun: Tanrı ve Tanrı oğlu olarak insanların arasına indiğine inanılması gereken kim olabilir? Bunca şeyi düzenleyip yapmış olan İsa mı, yoksa kehanet ve fal bahanesiyle, iyileştirdiklerinin ahlakını düzeltmeyen, üstelik her şeyin yaratıcısına duyulması gereken katıksız ve saf saygıdan da uzaklaşmış olan ve kendilerine kulak verenlerin ruhunu, birçok tanrıya saygı bahanesiyle tek, apaçık ve gerçek Tanrı'dan koparıp bölenler mi?
Ὅρα δὴ ὅτι βουλόμενος τὰ ἡμέτερα ἀνελεῖν ὁ μὴ ὁμολογήσας δι᾿ ὅλου τοῦ συγγράμματος Ἐπικούρειος εἶναι πρὸς τὸν Ἐπίκουρον αὐτομολῶν ἐλέγχεται. ὥρα δή σοι τῷ ἐντυγχάνοντι τοῖς Κέλσου λόγοις καὶ συγκατατιθεμένῳ τοῖς προκειμένοις ἤτοι ἀναιρεῖν τὸ θεὸν ἐπιδημεῖν, προνοούμενον ἀνθρώπων τῶν καθ᾿ ἕνα, ἢ τιθέντι τὸ τοιοῦτον ψευδοποιεῖν τὸν Κέλσου λόγον. εἰ μὲν οὖν πάντῃ πρόνοιαν ἀναιρεῖς, ψευδοποιήσεις αὐτοῦ τοὺς λόγους, ἐν οἷς τίθησι θεοὺς καὶ πρόνοιαν, ἵνα ταῦτα φήσῃς εἶναι ἀληθῆ· εἰ δὲ τίθης οὐδὲν ἧττον πρόνοιαν, ὡς οὐ συγκατατιθέμενος Κέλσῳ λέγοντι μήτε θεὸν μήτε θεοῦ παῖδα κατεληλυθέναι ἢ κατέρχεσθαι πρὸς ἀνθρώπους, διὰ τί οὐχὶ ἐπιμελῶς ἐξετάσεις ἐκ τῶν περὶ Ἰησοῦ ἡμῖν λελεγμένων καὶ τῶν περὶ αὐτοῦ προφητευομένων, τίνα μᾶλλον χρὴ νομίζειν θεὸν καὶ θεοῦ παῖδα κατεληλυθέναι πρὸς ἀνθρώπους, τὸν τοσαῦτα οἰκονομήσαντα καὶ ποιήσαντα Ἰησοῦν ἢ τοὺς προφάσει χρησμῶν καὶ μαντειῶν μὴ ἐπανορθοῦντας μὲν τὰ ἤθη τῶν θεραπευομένων καὶ προσέτι δ᾿ ἀποστάντας τῆς εἰλικρινοῦς καὶ καθαρᾶς πρὸς τὸν τῶν ὅλων ποιητὴν σεβασμίου τιμῆς καὶ σχίζοντας τὴν τῶν προσεχόντων αὐτοῖς ψυχὴν προφάσει τιμῆς πλειόνων θεῶν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου ἐναργοῦς καὶ ἀληθινοῦ θεοῦ;
5.4Bundan sonra, sanki Yahudiler ya da Hristiyanlar insanların arasına inenlerin melekler olduğunu cevabını vermişler gibi, "Bazı meleklerden söz ediyorsanız" diyor ve ayrıca soruyor: "Bunlara ne diyorsunuz, tanrılar mı, yoksa başka bir tür mü?" Sonra yine, sanki onlar cevap vermişler gibi, "Herhalde başka bir tür, yani daimonlar" diyor. Gelin bunları da inceleyelim. Biz de açıkça meleklerin varlığını kabul ediyoruz: Onlar "kurtuluşu miras alacak olanlar için hizmet etmeye gönderilen, hizmet eden ruhlardır". İnsanların dualarını dünyanın en temiz yerlerine, gökteki yerlere, hatta onlardan da temiz olan göklerin ötesindeki yerlere götürmek için yükselirler; sonra oradan, Tanrı'nın emriyle iyilik gördüklerine sunmak üzere her birine layık olduğu şeyi getirmek için inerler. Onlara yaptıkları işten ötürü "melek" demeyi öğrendik; ilahi oldukları için kutsal yazılarda zaman zaman "tanrılar" diye de anıldıklarını görüyoruz. Ama bu, bize hizmet eden ve Tanrı'dan gelenleri getiren bu varlıklara Tanrı yerine saygı göstermemiz ve tapmamız emredilecek kadar değil. Çünkü her dilek, her dua, her yakarış ve her şükür, her şeyin üstündeki Tanrı'ya, bütün meleklerin üstündeki başkâhin aracılığıyla, canlı Söz ve Tanrı aracılığıyla gönderilmelidir. Söz'ün kendisine de dilekte bulunacak, yakaracak, şükredecek, hatta dua edeceğiz; yeter ki duanın asıl ve mecazi anlamlarını kavrayabilelim.
Ἐπεὶ δὲ μετὰ ταῦτα, ὡς ἀποκριναμένων ἂν Ἰουδαίων ἢ Χριστιανῶν περὶ τῶν πρὸς ἀνθρώπους καταβαινόντων ὅτι εἶεν ἄγγελοι, φησίν· εἰ δέ τινας ἀγγέλους φατὲ, καὶ προσεπερωτᾷ λέγων· τίνας τούτους λέγετε; θεοὺς ἢ ἄλλο τι γένος; εἶτα πάλιν οἱονεὶ ἀποκριναμένους ἄγει ὅτι ἄλλο τι ὡς εἰκὸς, τοὺς δαίμονας· φέρε καὶ ταῦτα κατανοήσωμεν. ὁμολογουμένως μὲν γὰρ καὶ ἀγγέλους φαμὲν, „λειτουργικὰ“ ὄντας „πνεύματα“ καὶ „εἰς διακονίας ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν“, ἀναβαίνειν μὲν προσάγοντας τὰς τῶν ἀνθρώπων ἐντεύξεις ἐν τοῖς καθαρωτάτοις τοῦ κόσμου χωρίοις ἐπουρανίοις ἢ καὶ τοῖς τούτων καθαρωτέροις ὑπερουρανίοις, καταβαίνειν δ᾿ αὖ ἐκεῖθεν φέροντας ἑκάστῳ κατ᾿ ἀξίαν τῶν ἀπὸ θεοῦ τι αὐτοῖς διακονεῖν τοῖς εὐεργετουμένοις προστασσομένων. τούτους δὴ ἀγγέλους ἀπὸ τοῦ ἔργου αὐτῶν μεμαθηκότες καλεῖν, εὑρίσκομεν αὐτοὺς διὰ τὸ θείους εἶναι καὶ „θεοὺς“ ἐν ταῖς ἱεραῖς ποτε ὀνομαζομένους γραφαῖς, ἀλλ᾿ οὐχ ὥστε προστάσσεσθαι ἡμῖν τοὺς διακονοῦντας καὶ φέροντας ἡμῖν τὰ τοῦ θεοῦ σέβειν καὶ προσκυνεῖν ἀντὶ τοῦ θεοῦ. πᾶσαν μὲν γὰρ δέησιν καὶ προσευχὴν καὶ ἔντευξιν καὶ εὐχαριστίαν ἀναπεμπτέον τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ ἐπὶ πάντων ἀγγέλων ἀρχιερέως, ἐμψύχου λόγου καὶ θεοῦ. δεησόμεθα δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ λόγου καὶ ἐντευξόμεθα αὐτῷ καὶ εὐχαριστήσομεν καὶ προσευξόμεθα δὲ, ἐὰν δυνώμεθα κατακούειν τῆς περὶ προσευχῆς κυριολεξίας καὶ καταχρήσεως.
5.5Çünkü insanüstü olan melekler hakkında epistēmēye sahip olmadan onlara seslenmek akla uygun değildir. Ama varsayalım ki onlar hakkındaki epistēmē, harikulade ve sırlara ait bir bilgi olarak kavransın; bu epistēmē, onların tabiatını ve her birinin neyin başına konduğunu gösterdiğinde, kişinin her şeye yeten ve her şeyin üstünde olan Tanrı'dan başkasına, Kurtarıcımız Tanrı oğlu aracılığıyla, güvenle dua etmesine izin vermeyecektir. O ki "Söz"dür, bilgeliktir, hakikattir ve Tanrı'nın peygamberlerinin ve İsa'nın havarilerinin yazılarının O'nun hakkında söylediği her şeydir. Tanrı'nın kutsal meleklerinin bize lütufkâr olması ve bizim için her şeyi yapmaları için, insan tabiatının gücü yettiğince, Tanrı'ya karşı tutumumuzun onların, Tanrı'yı taklit eden prohairesisini taklit etmesi yeterlidir. Bir de, gücümüz yettiğince, Tanrı'nın oğlu Söz hakkındaki kavrayışımız yeterlidir; bu kavrayış, kutsal meleklerin O'nun hakkındaki daha açık kavrayışıyla çelişmemeli, açıklık ve seçiklik bakımından her gün ona doğru koşmalıdır. Kelsos ise kutsal yazılarımızı okumamış gibi, bizim adımıza kendine cevap veriyor: İnsanlara iyilik etmek için inen meleklerin Tanrı'dan başka bir tür olduğunu söylediğimizi, bizim onlara herhalde daimon diyeceğimizi ileri sürüyor. "Daimon" adının, kimi iyi kimi kötü olan insanlar arasında kullanılan "insan" adı gibi ahlakça ne iyi ne kötü bir ad olmadığını görmüyor. Bu ad, "tanrılar" adı gibi iyi bir ad da değildir; "tanrılar" adı Tanrı'yı bilenlerce kötülere, daimonlara, heykellere ya da hayvanlara değil, gerçekten daha ilahi ve mutlu varlıklara verilir. "Daimon" adı ise her zaman, daha kaba bir bedenin dışında bulunan, insanları saptıran, oyalayan ve Tanrı'dan ve göklerin ötesindeki şeylerden buradaki işlere doğru aşağı çeken kötü güçlere verilir.
Ἀγγέλους γὰρ καλέσαι μὴ ἀναλαβόντας τὴν ὑπὲρ ἀνθρώπους περὶ αὐτῶν ἐπιστήμην οὐκ εὔλογον. ἵνα δὲ καὶ καθ᾿ ὑπόθεσιν ἡ περὶ αὐτῶν ἐπιστήμη θαυμάσιός τις οὖσα καὶ ἀπόῤῥητος καταληφθῇ, αὕτη ἡ ἐπιστήμη, παραστήσασα τὴν φύσιν αὐτῶν καὶ ἐφ᾿ οἷς εἰσιν ἕκαστοι τεταγμένοι, οὐκ ἐάσει ἄλλῳ θαῤῥεῖν εὔχεσθαι ἢ τῷ πρὸς πάντα διαρκεῖ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν υἱοῦ θεοῦ· ὅς ἐστι „λόγος“ καὶ σοφία καὶ ἀλήθεια καὶ ὅσα ἄλλα λέγουσι περὶ αὐτοῦ αἱ τῶν προφητῶν τοῦ θεοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων τοῦ Ἰησοῦ γραφαί. ἀρκεῖ δὲ πρὸς τὸ ἵλεως ἡμῖν τοὺς ἁγίους ἀγγέλους εἶναι τοῦ θεοῦ καὶ πάντα πράττειν αὐτοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἡ πρὸς τὸν θεὸν διάθεσις ἡμῶν, ὅση δύναμις ἀνθρωπίνῃ φύσει, μιμουμένη τὴν ἐκείνων προαίρεσιν, μιμουμένων αὐτῶν τὸν θεόν· καὶ ἡ πρὸς τὸν υἱὸν αὐτοῦ λόγον κατὰ τὸ ἐφικτὸν ἡμῖν διάληψις, οὐκ ἐναντιουμένη τῇ τρανοτέρᾳ περὶ αὐτοῦ διαλήψει τῶν ἁγίων ἀγγέλων ἀλλ᾿ ἐπ᾿ ἐκείνην ὁσημέραι τῇ τρανότητι καὶ διαρθρώσει σπεύδουσα. ὡς μὴ ἀναγνοὺς δὲ τὰς ἱερὰς ἡμῶν γραφὰς ὁ Κέλσος ἑαυτῷ ἀποκρίνεται ὡς ἀφ᾿ ἡμῶν ὅτι ἄλλο τι γένος παρὰ θεοῦ φαμεν τοὺς καταβαίνοντας ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τῶν ἀνθρώπων ἀγγέλους καί φησιν ὡς τὸ εἰκὸς λεχθῆναι ἂν αὐτοὺς ὑφ᾿ ἡμῶν δαίμονας· οὐχ ὁρῶν ὅτι τὸ τῶν δαιμόνων ὄνομα οὐδὲ μέσον ἐστὶν ὡς τὸ τῶν ἀνθρώπων, ἐν οἷς τινὲς μὲν ἀστεῖοι τινὲς δὲ φαῦλοί εἰσιν, οὔτ᾿ ἀστεῖον, ὁποῖόν ἐστι τὸ τῶν θεῶν, τασσόμενον οὐκ ἐπὶ φαύλων, ἐπὶ δαιμονίων ἢ ἐπὶ ἀγαλμάτων ἢ ἐπὶ ζῴων. ἀλλ᾿ ὑπὸ τῶν τὰ θεοῦ ἐγνωκότων ἐπὶ τῶν ἀληθῶς θειοτέρων καὶ μακαρίων. ἀεὶ δ᾿ ἐπὶ τῶν φαύλων ἔξω τοῦ παχυτέρου σώματος δυνάμεων τάσσεται τὸ τῶν δαιμόνων ὄνομα, πλανώντων καὶ περισπώντων τοὺς ἀνθρώπους καὶ καθελκόντων ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ τῶν ὑπερουρανίων ἐπὶ τὰ τῇδε πράγματα.
5.6Bundan sonra Yahudiler hakkında şu sözleri ortaya koyuyor: "Önce Yahudilerin şu tutumuna şaşmak gerekir: Göğe ve oradaki meleklere saygı gösterirler de göğün en yüce ve en güçlü parçalarını, güneşi, ayı ve öteki sabit ve gezen yıldızları bir kenara bırakırlar; sanki bütün tanrı olabilirmiş de parçaları ilahi olmayabilirmiş gibi. Ya da karanlıkta, doğru olmayan bir büyücülük yüzünden körleşmiş ya da belli belirsiz hayaletlerle düş görenlere yaklaştığı söylenen varlıklara pek bir saygıyla taparlar da, herkese bu kadar açık ve parlak bir şekilde kehanette bulunan varlıkları, yağmurları, sıcakları, bulutları, taptıkları gök gürültülerini, şimşekleri, ürünleri ve her türlü doğumu idare eden, kendilerine Tanrı'yı açığa vuran, yukarıdakilerin en apaçık habercileri olan bu gerçekten göksel melekleri hiçe sayarlar." Bana öyle geliyor ki Kelsos burada kafası karışmış hâlde, yanlış duyduklarından yola çıkıp bilmediği şeyleri yazmıştır. Çünkü Yahudilerin durumunu inceleyip Hristiyanlarınkini onlarınkiyle karşılaştıranlar için açıktır ki Yahudiler, Tanrı'nın ağzından şöyle diyen kanuna uyarak: "Benden başka tanrın olmayacak. Kendine put, yukarıda gökte, aşağıda yeryüzünde ve yerin altındaki sularda olan hiçbir şeyin benzerini yapmayacaksın. Onlara tapmayacak, onlara kulluk etmeyeceksin", göğü ve öteki her şeyi yaratan, her şeyin üstündeki Tanrı'dan başka hiçbir şeye saygı göstermezler. Açıktır ki kanuna göre yaşayanlar, göğü yaratana saygı gösterirken Tanrı'yla birlikte göğe de saygı göstermezler; Musa'nın kanununa kul olanlardan hiçbiri gökteki meleklere de tapmaz. Güneşe, aya ve yıldızlara, "göğün düzenine" tapmadıkları gibi, göğe ve oradaki meleklere tapmaktan da uzak dururlar; çünkü şöyle diyen kanuna uyarlar: "Gözlerini göğe kaldırıp güneşi, ayı, yıldızları, göğün bütün düzenini görünce, aldanıp onlara tapma ve kulluk etme; Tanrın Rab onları bütün uluslara pay olarak vermiştir."
Μετὰ ταῦτα δὲ τοιαύτην ἐκτίθεται περὶ Ἰουδαίων λέξιν· πρῶτον οὖν τῶν Ἰουδαίων θαυμάζειν ἄξιον, εἰ τὸν μὲν οὐρανὸν καὶ τοὺς ἐν τῷδε ἀγγέλους σέβουσι, τὰ σεμνότατα δὲ αὐτοῦ μέρη καὶ δυνατώτατα, ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τοὺς ἄλλους ἀστέρας ἀπλανεῖς τε καὶ πλανήτας, ταῦτα παραπέμπουσιν· ὡς ἐνδεχόμε νον τὸ μὲν ὅλον εἶναι θεὸν, τὰ δὲ μέρη αὐτοῦ μὴ θεῖα. ἢ τοὺς μὲν ἐν σκότῳ που ἐκ γοητείας οὐκ ὀρθῆς τυφλώττουσιν ἢ δι᾿ ἀμυδρῶν φασμάτων ὀνειρώττουσιν ἐγχρίμπτειν λεγομένους εὖ μάλα θρησκεύειν, τοὺς δ᾿ ἐναργῶς οὕτως καὶ λαμπρῶς ἅπασι προφητεύοντας, δι᾿ ὧν ὑετούς τε καὶ θάλπη καὶ νέφη καὶ βροντὰς, ἃς προσκυνοῦσι, καὶ ἀστραπὰς καὶ καρποὺς καὶ γονὰς ἁπάσας ταμιεύεσθαι, δι᾿ ὧν αὐτοῖς ἀνακαλύπτεσθαι τὸν θεὸν, τοὺς φανερωτάτους τῶν ἄνω κήρυκας, τοὺς ὡς ἀληθῶς οὐρανίους ἀγγέλους, τούτους ἡγεῖσθαι τὸ μηδέν, ἐν τούτοις δὲ δοκεῖ μοι συγκεχύσθαι ὁ Κέλσος καὶ ἀπὸ παρακουσμάτων ἃ μὴ ᾔδει γεγραφέναι· σαφὲς γὰρ τοῖς τὰ Ἰουδαίων ἐξετάζουσι καὶ τὰ Χριστιανῶν ἐκείνοις συνάπτουσιν ὅτι τῷ μὲν νόμῳ ἀκολουθοῦντες Ἰουδαῖοι, λέγοντι ἐκ προσώπου θεοῦ· „οὐκ ἔσονταί σοι ⟨(θεοὶ)⟩ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ, οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω καὶ ὅσα ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς· οὐ προσκυνήσεις αὐτοῖς οὐδὲ μὴ λατρεύσῃς αὐτοῖς,“ οὐδὲν ἄλλο σέβουσιν ἢ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν, ὃς ἐποίησε τὸν οὐρανὸν καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, δῆλον δ᾿ ὅτι οἱ κατὰ τὸν νόμον βιοῦντες σέβοντες τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν οὐ συσσέβουσι τῷ θεῷ τὸν οὐρανόν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τῷ οὐρανῷ ἀγγέλους οὐδεὶς τῶν δουλευόντων τῷ Μωϋσέως νόμῳ προσκυνεῖ· ὁμοίως δὲ τῷ μὴ προσκυνεῖν ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας, „τὸν κόσμον τοῦ οὐρανοῦ“, ἀπέχονται τοῦ προσκυνεῖν οὐρανὸν καὶ τοὺς ἐν αὐτῷ ἀγγέλους, πειθόμενοι τῷ λέγοντι νόμῳ· „καὶ μὴ ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἰδὼν τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας, πάντα τὸν κόσμον τοῦ οὐρανοῦ, πλανηθεὶς προσκυνήσῃς αὐτοῖς καὶ λατρεύσῃς αὐτοῖς, ἃ ἀπένειμε κύριος ὁ θεός σου αὐτὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν.“
5.7Üstelik Yahudilerin göğü tanrı saydığını kendiliğinden varsayıp, buna saçma bir sonuç olarak şunu ekliyor ve göğe tapıp da güneşe, aya ve yıldızlara tapmayanları suçluyor: Yahudiler bunu, sanki bütün tanrı olabilirmiş de parçaları ilahi olmayabilirmiş gibi yapıyorlarmış. "Bütün" derken göğü, "parçaları" derken de güneşi, ayı ve yıldızları kastediyor gibi. Oysa ne Yahudiler ne de Hristiyanlar göğün tanrı olduğunu açıkça söyler. Ama onun dediği gibi Yahudilerin göğü tanrı saydığını kabul edelim; güneşin, ayın ve yıldızların da göğün parçaları olduğunu kabul edelim —ki bu hiç de doğru değildir, nitekim yeryüzündeki hayvanlar ve bitkiler de yerin parçaları değildir—. Peki, bir bütün tanrıysa parçalarının da ilahi olacağı, Yunanlara göre bile nereden doğru oluyor? Onlar bütün dünyanın tanrı olduğunu açıkça söylerler: Stoacılar onu ilk tanrı, Platon'un yolundan gidenler ikinci tanrı, bazıları da üçüncü tanrı sayar. Peki onlara göre, bütün olan dünya tanrı olduğu için, onun parçaları da ilahi midir? Öyle ki yalnız insanlar değil, dünyanın parçaları olan bütün akılsız hayvanlar, üstelik bitkiler de ilahi mi olacak? Dağlar, ırmaklar ve denizler de dünyanın parçalarıysa, bütün dünya tanrı olduğu için ırmaklar ve denizler de mi tanrıdır? Ama Yunanlar bunu da söylemeyeceklerdir; olsa olsa ırmakların ve denizlerin başında bulunan daimonlara —ya da kendi adlandırdıkları gibi tanrılara— tanrı diyebilirler. Böylece Kelsos'un küllî hükmü, inayeti kabul eden Yunanlara göre bile yanlış olur: Bir bütün tanrıysa parçalarının da mutlaka ilahi olacağı yanlıştır. Kelsos'un sözünden şu sonuç da çıkar: Dünya tanrıysa, içindeki her şey, dünyanın parçaları olduğu için ilahidir. Buna göre sinekler, sivrisinekler, kurtçuklar, bütün yılan türleri, hatta kuşlar ve balıklar da ilahi hayvanlar olacaktır; ama dünyanın tanrı olduğunu söyleyenler bile bunu söylemeyeceklerdir. Musa'nın kanununa göre yaşayan Yahudiler ise, kanunun örtülü bir şekilde söylenmiş ve sırlara ait bir şey gösteren maksadını anlamayı hiç bilmeseler bile, ne göğün ne de meleklerin tanrı olduğunu söyleyeceklerdir.
Ἀλλὰ καὶ ἑαυτῷ λαβὼν, ὡς ἄρα θεὸν νομίζουσι τὸν οὐρανὸν Ἰουδαῖοι, τούτῳ ὡς ἄτοπον ἐπιφέρει, ἐγκαλῶν τοῖς προσκυνοῦσι μὲν τὸν οὐρανὸν οὐχὶ δὲ καὶ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας, ὅτι τοῦτο ποιοῦσιν Ἰουδαῖοι ὡς ἐνδεχόμενον τὸ μὲν ὅλον εἶναι ⟨(θεὸν)⟩, τὰ μέρη δ᾿ αὐτοῦ μὴ θεῖα· καὶ ὅλον μὲν ἔοικε λέγειν τὸν οὐρανὸν μέρη δ᾿ αὐτοῦ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας. οὐ λέγουσι μὲν οὖν σαφῶς οὔτε Ἰουδαῖοι οὔτε Χριστιανοὶ τὸν οὐρανὸν θεόν. ἀλλὰ δεδόσθω κατ᾿ αὐτὸν λέγεσθαι ὑπὸ Ἰουδαίων θεὸν εἶναι τὸν οὐρανὸν, ἔστω δὲ καὶ μέρη τοῦ οὐρανοῦ ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες (ὅπερ οὐ πάντως ἐστὶν ἀληθὲς. οὐδὲ γὰρ τὰ ἐπὶ γῆς ζῷα καὶ φυτὰ μέρη γῆς)· πόθεν δὴ καὶ καθ᾿ Ἕλληνας ἀληθὲς ὅτι, ἐὰν ὅλον τι θεὸς ᾖ, ἤδη καὶ τὰ μέρη αὐτοῦ ἐστι θεῖα; σαφῶς δὴ τὸν ὅλον κόσμον λέγουσιν εἶναι θεὸν, Στωϊκοὶ μὲν τὸν πρῶτον οἱ δ᾿ ἀπὸ Πλάτωνος τὸν δεύτερον τινὲς δ᾿ αὐτῶν τὸν τρίτον. ἆρ᾿ οὖν κατὰ τοὺς τοιούτους. ἐπεὶ τὸ ὅλον ὁ κόσμος θεός ἐστιν, ἤδη καὶ τὰ μέρη αὐτοῦ θεῖα· ὡς εἶναι θεῖα οὐ μόνον ἀνθρώπους ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ ἄλογα ζῷα. μέρη ὄντα τοῦ κόσμου, πρὸς δὲ τούτοις καὶ τὰ φυτά; εἰ δὲ μέρη τοῦ κόσμου καὶ τὰ ὄρη καὶ οἱ ποταμοὶ καὶ αἱ θάλασσαι, ἆρ᾿ ἐπεὶ ὅλος ὁ κόσμος θεός ἐστιν, ἤδη καὶ οἱ ποταμοὶ καὶ αἱ θάλασσαι θεοί εἰσιν; ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦτο φήσουσιν Ἕλληνες· τοὺς δ᾿ ἐπιστατοῦντας εἰ ἄρα δαίμονας (ἢ θεοὺς, ὡς ἐκεῖνοι ὀνομάζουσι) ποταμοῖς καὶ θαλάσσαις, τούτους ἂν λέγοιεν θεούς· καὶ τὸ καθολικὸν Κέλσου γίνεται καὶ καθ᾿ Ἕλληνας, τοὺς τὴν πρόνοιαν εἰσάγοντας. ψεῦδος, ὅτι ἐάν τι ὅλον ᾖ θεὸς. πάντως τὰ μέρη τούτου ἐστὶ θεῖα. ἀκολουθεῖ δὲ τῷ Κέλσου λόγῳ. ἐὰν θεὸς ᾖ ὁ κόσμος, πάντα τὰ ἐν αὐτῷ εἶναι θεῖα, μέρη ὄντα τοῦ κόσμου. καὶ κατὰ τοῦτο θεῖα ἔσται ζῷα μυῖαι καὶ σκνίφες καὶ σκώληκες καὶ πᾶν τὸ τῶν ὄφεων εἶδος ἀλλὰ καὶ τὸ τῶν ὀρνέων καὶ τὸ τῶν ἰχθύων· ἅπερ οὐδ᾿ οἱ λέγοντες θεὸν εἶναι τὸν κόσμον φήσουσιν. οἱ ⟨(δὲ)⟩ κατὰ τὸν τοῦ Μωϋσέως νόμον βιοῦντες Ἰουδαῖοι, κἂν μηδὲν εἰδῶσιν ἐκδέχεσθαι κεκρυμμένως εἰρημένον τοῦ νόμου βούλημα καὶ ἀπόῤῥητόν τι ἐμφαῖνον, οὔτε τὸν οὐρανὸν φήσουσιν εἶναι θεὸν οὔτε τοὺς ἀγγέλους.
5.8Kelsos'un yanlış duyduğu bazı şeyler yüzünden kafasının karıştığını söylediğimize göre, gelin bunları da gücümüz yettiğince açıklayalım ve şunu gösterelim: Kelsos göğe ve oradaki meleklere tapmayı Yahudilere özgü bir şey sanıyor; oysa bu Yahudilere özgü değildir, tersine Yahudiliği çiğnemektir; tıpkı güneşe, aya ve yıldızlara, hatta heykellere tapmak gibi. Nitekim özellikle Yeremya'da, Tanrı'nın sözünün peygamber aracılığıyla Yahudi halkını bu tür şeylere taptığı, "gök kraliçesine" ve "göğün bütün ordusuna" kurban sunduğu için kınadığını görürsün. Hristiyanların yazıları da Yahudiler arasında işlenen günahları suçlarken, Tanrı'nın o halkı bazı günahları yüzünden terk ettiğinde onların bu günahları da işlediğini gösterir. Havarilerin İşleri'nde Yahudiler hakkında şöyle yazılmıştır: "Tanrı da onlardan yüz çevirip göğün ordusuna tapmaya bıraktı; peygamberlerin kitabında yazıldığı gibi: Ey İsrail halkı, çölde kırk yıl boyunca bana kesilmiş hayvanlar ve kurbanlar mı sundunuz? Hayır, Molek'in çadırını ve tanrınız Romfa'nın yıldızını, tapmak için yaptığınız suretleri taşıdınız." Yahudilerin geleneğinde titizlikle yetişmiş, sonra İsa'nın olağanüstü bir şekilde görünmesiyle Hristiyan olmuş olan Pavlus da Koloselilere Mektup'ta şöyle der: "Alçakgönüllülük ve meleklere tapınma bahanesiyle, gördüğü şeylere dalıp bedensel düşünüşüyle boş yere böbürlenen kimse sizi ödülünüzden yoksun bırakmasın. Böyle biri, bütün bedenin eklemler ve bağlarla beslenip birbirine bağlanarak Tanrı'nın sağladığı büyümeyle büyüdüğü başa sımsıkı bağlı değildir." Kelsos bunları ne okumuş ne de öğrenmiş olduğu için, nasıl olduysa, göğe ve oradaki meleklere taparken Yahudilerin kanunu çiğnemediğini sanmıştır.
Ἐπεὶ δὲ φάσκομεν αὐτὸν συγκεχύσθαι ἔκ τινων παρακουσμάτων, φέρε καὶ ταῦτα ἡμεῖς κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν τρανώσωμεν καὶ παραστήσωμεν ὅτι, Κέλσου νομίζοντος Ἰουδαϊκὸν εἶναι τὸ προσκυνεῖν οὐρανῷ καὶ τοῖς ἐν αὐτῷ ἀγγέλοις, οὐκ Ἰουδαϊκὸν μὲν τὸ τοιοῦτον, παραβατικὸν δὲ ἰουδαϊσμοῦ ἐστιν, ὥσπερ καὶ τὸ προσκυνεῖν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀγάλμασιν. εὑρήσεις γοῦν μάλιστα ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον, διὰ τοῦ προφήτου μεμφόμενον τῷ Ἰουδαίων λαῷ ὡς προσκυνοῦντι τὰ τοιαῦτα καὶ θύοντι „τῇ βασιλίσσῃ τοῦ οὐρανοῦ“ καὶ „πάσῃ τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ.“ δηλοῦσι δὲ καὶ οἱ Χριστιανῶν λόγοι, κατηγοροῦντες τῶν ἐν Ἰουδαίοις ἁμαρτανομένων, ὅτι θεοῦ ἐγκαταλιπόντος τὸν λαὸν ἐκεῖνον ἐπί τισιν ἁμαρτήμασι καὶ ταῦτ᾿ αὐτοῖς ἡμαρτάνετο. ἐν μὲν γὰρ ταῖς Πράξεσι γέγραπται τῶν ἀποστόλων περὶ Ἰουδαίων ὅτι „ἔστρεψε δὲ ὁ θεὸς καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς λατρεύειν τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ, καθὼς γέγραπται ἐν βίβλῳ τῶν προφητῶν· μὴ σφάγια καὶ θυσίας προσηνέγκατέ μοι ἐν τῇ ἐρήμῳ τεσσαράκοντα ἔτη, οἶκος Ἰσραὴλ, καὶ ἀνελάβετε τὴν σκηνὴν Μολὸχ καὶ τὸ ἄστρον τοῦ θεοῦ ῾Ρομφᾶ. τοὺς τύπους, οὓς ἐποιήσατε προσκυνεῖν αὐτοῖς;“ παρὰ δὲ τῷ Παύλῳ, ἀκριβῶς τὰ Ἰουδαίων παιδευθέντι καὶ ὕστερον ἐκ παραδόξου ἐπιφανείας Ἰησοῦ χριστιανίσαντι. τοιαῦτ᾿ ἐν τῇ πρὸς Κολασσαεῖς λέλεκται· „μηδεὶς ὑμᾶς καταβραβευέτω θέλων ἐν ταπεινοφροσύνῃ καὶ θρησκείᾳ τῶν ἀγγέλων, ἃ ἑώρακεν ἐμβατεύων, εἰκῇ φυσιούμενος ὑπὸ τοῦ νοὸς τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, καὶ οὐ κρατῶν τὴν κεφαλὴν, ἐξ οὗ πᾶν τὸ σῶμα διὰ τῶν ἁφῶν καὶ συνδέσμων ἐπιχορηγούμενον καὶ συμβιβαζόμενον αὔξει τὴν αὔξησιν τοῦ θεοῦ.“ ταῦτα δὲ μήτ᾿ ἀναγνοὺς μήτε μαθὼν ὁ Κέλσος οὐκ οἶδ᾿ ὅπως πεποίηκεν ὡς οὐ παρανομοῦντας Ἰουδαίους προσκυνεῖν τῷ οὐρανῷ καὶ τοῖς ἐν αὐτῷ ἀγγέλοις.
5.9Kafası hâlâ biraz karışık olduğu ve bu konudaki şeyleri dikkatle incelemediği için, Yahudilerin sihirbazlıkta ve büyücülükte kullanılan efsunlara kapılıp, efsunlar sırasında efsuncuların karşısına çıkan bazı hayaletler yüzünden gökteki meleklere taptıklarını sanmıştır. Bunu yapanların bunu da şöyle diyen kanuna aykırı olarak yaptıklarını fark etmemiştir: "Karnından konuşanların peşine düşmeyeceksiniz, onlarla kirlenmek için efsunculara bağlanmayacaksınız; Tanrınız Rab benim." Demek ki Yahudilerin kanunu koruduklarını kabul eden, onları kanuna göre yaşayanlar olarak niteleyen Kelsos, ya bu şeyleri Yahudilere hiç yüklememeli ya da yüklüyorsa bunları kanunu çiğneyen Yahudilerin yaptığını göstermeliydi. Ama nasıl ki karanlıkta ve büyücülükle, körleşmiş ve belli belirsiz hayaletlerle düş görür hâlde, yaklaştığı söylenen varlıklara ve benzerlerine tapanlar kanunu çiğniyorsa, güneşe, aya ve yıldızlara kurban sunanlar da kanunu fazlasıyla çiğnemektedir. Aynı kişinin, Yahudilerin güneşe, aya ve yıldızlara tapmaktan sakındıklarını, ama gök ve melekler söz konusu olduğunda böyle bir şeyden sakınmadıklarını söylemesi tutarlı değildi.
Ἔτι δ᾿ ὑποσυγκεχυμένος καὶ μὴ ἐπιμελῶς ἰδὼν τὰ κατὰ τὸν τόπον ᾠήθη ἀπὸ τῶν ἐν μαγγανείαις καὶ γοητείαις ἐπῳδῶν προτραπέντας Ἰουδαίους ἔκ τινων κατὰ τὰς ἐπῳδὰς φασμάτων ἐπιφαινομένων τοῖς ἐπᾴδουσι προσκυνεῖν τοὺς ἐν οὐρανῷ ἀγγέλους. οὐ συνιδὼν ὅτι καὶ τοῦτο παρὰ τὸν νόμον τοῖς γε ταῦτα ποιοῦσιν ἐγίνετο λέγοντα· „οὐκ ἐπακολουθήσετε ἐγγαστριμύθοις, καὶ τοῖς ἐπαοιδοῖς οὐ προσκολληθήσεσθε ἐκμιανθῆναι ἐν αὐτοῖς· ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν.“ ἐχρῆν οὖν ἢ μηδ᾿ ὅλως ταῦτ᾿ εἰς Ἰουδαίους ἀναφέρειν τὸν τηροῦντα Ἰουδαίους ὡς φυλάσσοντας τὸν νόμον καὶ λέγοντα αὐτοὺς εἶναι τοὺς κατὰ τὸν νόμον βιοῦντας, ἢ ἀναφέροντα παραστῆσαι ὅτι τὰ τοιαῦτα οἱ παρανομοῦντες Ἰουδαῖοι ἐποίουν. ἀλλὰ πάλιν ὥσπερ παρανομοῦσιν οἱ τοὺς ἐν σκότῳ που καὶ ἐκ γοητείας θρησκεύοντες. τυφλώττοντες καὶ δι᾿ ἀμυδρῶν φασμάτων ὀνειρώττοντες, προσκυνοῦντες τοὺς ἐγχρίμπτειν λεγομένους καὶ τοῖς τοιούτοις· οὕτως καὶ οἱ ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις θύοντες εὖ μάλα παρανομοῦσι. καὶ οὐκ ἦν κατὰ τὸν αὐτὸν λέγειν Ἰουδαίους καὶ φυλαττομένους προσκυνεῖν ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἄστρα, καὶ τὸ τοιοῦτον μὴ φυλαττομένους ἐπὶ οὐρανοῦ καὶ ἀγγέλων.
5.10Eğer biz de, meleklere, güneşe, aya ve yıldızlara aynı şekilde tapmayan kişiler olarak, Yunanların açıkça görünen ve duyularla algılanan tanrılar dediği varlıklara neden tapmadığımız konusunda savunma yapmak zorundaysak, şunu söyleyeceğiz: Musa'nın kanunu da bilir ki bunlar Tanrı tarafından "göğün altındaki bütün uluslara" pay olarak verilmiştir; ama yeryüzündeki bütün uluslar arasından Tanrı'nın seçkin payı olarak alınmış olanlara verilmemiştir. Nitekim Tesniye'de şöyle yazılmıştır: "Gözlerini göğe kaldırıp güneşi, ayı, yıldızları, göğün bütün düzenini görünce, aldanıp onlara tapma ve kulluk etme; Tanrın Rab onları bütün göğün altındaki bütün uluslara pay olarak vermiştir. Ama Rab Tanrı bizi aldı, bugün olduğu gibi kendisinin mirası olan bir halk olalım diye bizi demir ocağından, Mısır'dan çıkardı." Tanrı tarafından "seçilmiş soy", "kraliyet kâhinleri", "kutsal ulus" ve "Tanrı'nın kendi halkı" olmaya çağrılmış olan İbrani halkı —ki onun hakkında Rabbin İbrahim'e hitap eden sesi önceden şöyle demişti: "Göğe bak, sayabilirsen yıldızları say. Ve ona dedi: Senin soyun da böyle olacak"—, gökteki yıldızlar gibi olacağı umudunu taşıdığı hâlde, Tanrı'nın kanununu anlayıp ona uyarak benzeyeceği bu yıldızlara tapacak değildi. Çünkü onlara şöyle de denmiştir: "Tanrınız Rab sizi çoğalttı; işte bugün gökteki yıldızlar kadar çoksunuz." Daniel'de de diriliş zamanına dair şöyle bir kehanet vardır: "O zaman halkın, kitapta adı yazılı olan herkes kurtulacak. Toprağın tozunda uyuyanların birçoğu uyanacak; kimi sonsuz yaşama, kimi de sonsuz utanca ve rezilliğe. Anlayışlı olanlar gök kubbenin parlaklığı gibi parlayacak, birçok adil insan da yıldızlar gibi sonsuza dek, hatta daha da öteye parlayacak." Pavlus da bunu alıp diriliş hakkındaki sözlerinde şöyle der: "Gökteki bedenler de vardır, yeryüzündeki bedenler de; ama göktekilerin yüceliği başka, yeryüzündekilerin yüceliği başkadır. Güneşin yüceliği başka, ayın yüceliği başka, yıldızların yüceliği başkadır; yıldız yıldızdan yücelikte farklıdır. Ölülerin dirilişi de böyledir."
Demek ki bütün yaratılmış şeylerin üstüne yüce bir ruhla çıkmayı öğrenmiş, en güzel hayatları karşılığında Tanrı katında kendileri için en iyi şeyleri umanların; "Siz dünyanın ışığısınız" ve "Işığınız insanların önünde öyle parlasın ki iyi işlerinizi görüp göklerdeki Babanızı yüceltsinler" sözlerini işitmiş, parlak ve solmaz bilgeliğe sahip olmak için çalışan ya da "sonsuz ışığın parıltısı" olan bu bilgeliği zaten edinmiş olanların, güneşin, ayın ve yıldızların duyularla algılanan ışığı karşısında, onların duyusal ışığı yüzünden kendilerini aşağıda bir yerde sanacak kadar şaşkına dönüp onlara tapmaları akla uygun değildi; oysa kendileri böylesine büyük, akılla kavranan bir bilgi ışığına, "gerçek ışığa", "dünyanın ışığına" ve "insanların ışığına" sahiptirler. Bu varlıklara tapmak gerekseydi bile, çoğunluğun hayran olduğu duyusal ışık yüzünden değil, akılla kavranan ve gerçek olan ışık yüzünden tapmak gerekirdi; tabii gökteki yıldızlar akıl sahibi ve erdemli canlılarsa ve "sonsuz ışığın parıltısı" olan bilgelik tarafından bilgi ışığıyla aydınlatılmışlarsa. Çünkü onların duyusal ışığı her şeyin yaratıcısının eseridir; akılla kavranan ışıkları ise belki kendilerinden ve kendilerindeki özgür iradeden gelmiştir.
Εἰ δὲ χρὴ ἀπολογήσασθαι ἡμᾶς, ἐπ᾿ ἴσης μὴ προσκυνοῦντας ἀγγέλους καὶ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἄστρα, περὶ τοῦ μηδὲ τοὺς λεγομένους ὑφ᾿ Ἑλλήνων ἐμφανεῖς θεοὺς καὶ αἰσθητοὺς προσκυνεῖν, φήσομεν ὅτι καὶ ὁ Μωϋσέως νόμος ἐπίσταται τούτους ἀπονεμηθέντας μὲν ὑπὸ τοῦ θεοῦ „πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ“ οὐκέτι δὲ καὶ τοῖς εἰς ἐξαίρετον μερίδα ληφθεῖσι τῷ θεῷ παρὰ πάντα τὰ ἐπὶ γῆς ἔθνη. γέγραπται γοῦν ἐν Δευτερονομίῳ· „καὶ μή ποτε ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἰδὼν τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας, πάντα τὸν κόσμον τοῦ οὐρανοῦ, πλανηθεὶς προσκυνήσῃς αὐτοῖς καὶ λατρεύσῃς αὐτοῖς, α ἀπένειμε κύριος ὁ θεός σου πᾶσι τοῖς ἔθνεσι τοῖς ὑποκάτω παντὸς τοῦ οὐρανοῦ. ἡμᾶς δ᾿ ἔλαβε κύριος ὁ θεὸς καὶ ἐξήγαγεν ἡμᾶς ἐκ τῆς καμίνου τῆς σιδηρᾶς, ἐξ Αἰγύπτου, εἶναι λαὸν αὐτῷ ἔγκληρον ὡς ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ.“ „γένος“ τοίνυν „ἐκλεκτὸν“ καὶ „βασίλειον ἱεράτευμα“ καὶ „ἔθνος ἅγιον“ καὶ „λαὸς εἰς περιποίησιν“ κληθέντες ὑπὸ θεοῦ εἶναι ὁ Ἑβραίων λαὸς, περὶ ου τῷ Ἀβραὰμ προείρητο ἀπὸ τῆς πρὸς αὐτὸν τοῦ κυρίου φωνῆς· „ἀνάβλεψον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἀρίθμησον τοὺς ἀστέρας, εἰ δυνήσῃ ἐξαριθμῆσαι αὐτούς. καὶ εἶπεν αὐτῷ· οὕτως. ἔσται τὸ σπέρμα σου,“ οὐκ ἔμελλε τὴν ἐλπίδα ἔχων οὕτω γενέσθαι ὡς οἱ ἐν οὐρανῷ ἀστέρες προσκυνεῖν ἐκείνους, οἷς ἐκ τοῦ συνιέναι καὶ τηρεῖν τὸν νόμον τοῦ θεοῦ ἐξομοιοῦσθαι ἔμελλον. καὶ γὰρ λέλεκται πρὸς αὐτούς· „κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν ἐπλήθυνεν ὑμᾶς, καὶ ἰδού ἐστε σήμερον ὡσεὶ τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει.“ καὶ ἐν τῷ Δανιὴλ δὲ προφητεύεται τοιαῦτα περὶ τῶν κατὰ τὴν ἀνάστασιν· „καὶ ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ σωθήσεται ὁ λαός σου πᾶς ὁ γεγραμμένος ἐν τῇ βίβλῳ· καὶ πολλοὶ τῶν καθευδόντων ἐν γῆς χώματι ἐξεγερθήσονται, οὗτοι εἰς ζωὴν αἰώνιον, καὶ οὗτοι εἰς ὀνειδισμὸν καὶ αἰσχύνην αἰώνιον· καὶ οἱ συνιέντες ἐκλάμψουσιν ὡς ἡ λαμπρότης τοῦ στερεώματος, καὶ ἀπὸ τῶν δικαίων τῶν πολλῶν ὡς οἱ ἀστέρες εἰς τοὺς αἰῶνας καὶ ἔτι.“ ὅθεν καὶ ὁ Παῦλος λαβὼν ἐν τοῖς περὶ ἀναστάσεώς φησι· „καὶ σώματα ἐπουράνια καὶ σώματα ἐπίγεια· ἀλλ᾿ ἑτέρα μὲν ἡ τῶν ἐπουρανίων δόξα, ἑτέρα δὲ ἡ τῶν ἐπιγείων. ἄλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης, καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστὴρ γὰρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ. οὕτω καὶ ἡ ἀνάστασις τῶν νεκρῶν.“ οὐ τοίνυν ἦν εὔλογον τοὺς διδαχθέντας μεγαλοφυῶς ὑπεραναβαίνειν πάντα τὰ δημιουργήματα καὶ ἐλπίζειν τὰ ἄριστα περὶ αὐτῶν παρὰ τῷ θεῷ ἐπὶ τῷ καλλίστῳ βίῳ καὶ ἀκούσαντας τὸ „ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου“ καὶ τὸ „λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἴδωσι τὰ καλὰ ὑμῶν ἔργα καὶ δοξάσωσι τὸν πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς,“ ἀσκοῦντας ἔχειν τὴν λαμπρὰν καὶ ἀμάραντον σοφίαν ἢ καὶ ἀνειληφότας αὐτὴν οὖσαν „ἀπαύγασμα“ „φωτὸς ἀϊδίου,“ καταπλαγῆναι τὸ αἰσθητὸν ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἄστρων φῶς ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε διὰ τὸ αἰσθητὸν φῶς ἐκείνων νομίσαι ἑαυτοὺς κάτω που εἶναι, ἔχοντας τηλικοῦτον νοητὸν γνώσεως φῶς καὶ „φῶς ἀληθινὸν“ καὶ „φῶς τοῦ κόσμου“ καὶ „φῶς τῶν ἀνθρώπων,“ κἀκείνοις προσκυνῆσαι· οὓς εἰ ἄρα προσκυνεῖσθαι ἐχρῆν. οὐ διὰ τὸ θαυμαζόμενον ὑπὸ τῶν πολλῶν αἰσθητὸν φῶς ἐχρῆν προσκυνεῖσθαι ἀλλὰ διὰ τὸ νοητὸν καὶ ἀληθινὸν, εἴπερ καὶ οἱ ἐν οὐρανῷ ἀστέρες ζῷά εἰσι λογικὰ καὶ σπουδαῖα καὶ ἐφωτίσθησαν τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως ὑπὸ τῆς σοφίας, ἥτις ἐστὶν „ἀπαύγασμα“ „φωτὸς ἀϊδίου.“ καὶ γὰρ τὸ μὲν αἰσθητὸν φῶς αὐτῶν ἔργον ἐστὶ τοῦ τῶν ὅλων δημιουργοῦ· τὸ δὲ νοητὸν τάχα καὶ αὐτῶν καὶ ἐκ τοῦ ἐν αὐτοῖς αὐτεξουσίου ἐληλυθός.
5.11Ama gerçek ışığı —ki bu varlıklar da ona katılarak aydınlanmıştır— gören ve anlayan, gerçek ışığın Babası olan Tanrı'yı gören kişi, o akılla kavranan ışığa bile tapmamalıdır. Tanrı hakkında şu söz güzel söylenmiştir: "Tanrı ışıktır ve O'nda hiç karanlık yoktur." Güneşe, aya ve yıldızlara duyusal ve göksel bir ışık oldukları için tapanlar, yeryüzündeki bir ateş kıvılcımına ya da bir kandile tapmazlar; çünkü tapılmaya layık gördükleri varlıkların kıvılcımların ve kandillerin ışığına göre kıyaslanamaz üstünlüğünü görürler. Aynı şekilde, "Tanrı ışıktır" sözünü düşünüp anlamış, Tanrı'nın oğlunun nasıl "dünyaya gelip her insanı aydınlatan gerçek ışık" olduğunu kavramış, O'nun "Ben dünyanın ışığıyım" sözünü nasıl söylediğini idrak etmiş olanlar da, gerçek ışık olan Tanrı'nın ışığına kıyasla küçük bir kıvılcım gibi olan güneşteki, aydaki ve yıldızlardaki ışığa tapmayı makul bulmazlar.
Bunları güneş, ay ve yıldızlar hakkında, Tanrı'nın bu kadar büyük eserlerini küçümsediğimiz için ya da Anaksagoras gibi güneşin, ayın ve yıldızların "kızgın bir demir kütlesi" olduğunu söylediğimiz için söylemiyoruz; Tanrı'nın tarifsiz bir üstünlükle her şeyi aşan ilahiliğini, ayrıca öteki her şeyi aşan biricik oğlunun ilahiliğini hissettiğimiz için söylüyoruz. Güneşin, ayın ve yıldızların da her şeyin üstündeki Tanrı'ya O'nun biricik oğlu aracılığıyla dua ettiğine inandığımız için, dua edenlere dua etmemek gerektiğine hükmediyoruz. Çünkü onlar da bizi kendilerine indirmekten ya da dua gücümüzü Tanrı ile kendileri arasında bölmekten çok, dua ettikleri Tanrı'ya yöneltmek isterler.
Bu konuda onlar hakkında şu örneği de kullanacağım: Kurtarıcımız ve Rabbimiz bir keresinde "İyi öğretmenim" diye seslenildiğini işitince, bunu söyleyeni kendi Babası'na yönelterek şöyle dedi: "Neden bana iyi diyorsun? Tek iyi olan Baba Tanrı'dan başka iyi kimse yoktur." Tanrı'nın iyiliğinin "sureti" olan, Baba'nın "sevgisinin" oğlu bunu haklı olarak söylediyse, güneş de kendisine tapanlara haydi haydi şöyle demez mi: "Neden bana tapıyorsun? 'Tanrın Rabbe tapacak ve yalnız O'na kulluk edeceksin.' Ben de, benimle birlikte olan herkes de O'na tapıyor ve O'na kulluk ediyoruz." Biri bu kadar yüce olmasa bile, yine de kendisini iyileştirebilecek olan Tanrı'nın Sözü'ne, hatta çok daha fazla O'nun Babası'na dua etsin; çünkü Baba eski adil insanlara da "sözünü gönderip onları iyileştirdi, onları yok oluştan kurtardı."
Οὐ χρὴ δὲ οὐδ᾿ αὐτὸ προσκυνεῖσθαι ὑπὸ τοῦ βλέποντος καὶ συνιέντος τὸ ἀληθινὸν φῶς, οὗ μετοχῇ καὶ ταυτὶ ἄρα πεφώτισται, οὐδ᾿ ὑπὸ τοῦ βλέποντος τὸν πατέρα τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς θεὸν. περὶ οὗ καλῶς λέλεκται τό· „ὁ θεὸς φῶς ἐστι, καὶ σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία.“ καὶ ὥσπερ οἱ διὰ τὸ φῶς αἰσθητὸν καὶ οὐράνιον εἶναι προσκυνοῦντες ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἄστρα οὐκ ἂν προσκυνήσαιεν σπινθῆρα πυρὸς ἢ λύχνον ἐπὶ γῆς, ὁρῶντες τὴν ἀσύγκριτον ὑπεροχὴν τῶν νομιζομένων ἀξίων προσκυνεῖσθαι παρὰ τὸ τῶν σπινθήρων καὶ τῶν λύχνων φῶς· οὕτως οἱ νοήσαντες, πῶς „ὁ θεὸς φῶς ἐστι,“ καταλαβόντες δὲ, πῶς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ „φῶς ἀληθινόν“ ἐστιν, „ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον, ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον,“ συνιέντες δὲ καὶ, πῶς οὗτός φησι τό· „ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου,“ οὐκ ἂν εὐλόγως προσκυνήσαιεν τὸν οἱονεὶ βραχὺν σπινθῆρα ὡς πρὸς φῶς τὸν θεὸν ἀληθινοῦ φωτὸς ἐν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις. καὶ οὐκ ἀτιμάζοντές γε τὰ τηλικαῦτα τοῦ θεοῦ δημιουργήματα οὐδ᾿ Ἀναξαγορείως „μύδρον διάπυρον“ λέγοντες εἶναι τὸν ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας τοιαῦτά φαμεν περὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἀστέρων, ἀλλ᾿ αἰσθανόμενοί τε τῆς ἀφάτῳ ὑπεροχῇ ὑπερεχούσης θειότητος τοῦ θεοῦ ἔτι δὲ καὶ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ ὑπερέχοντος τὰ λοιπά. πειθόμενοι δὲ καὶ αὐτὸν ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας εὔχεσθαι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ, κρίνομεν μὴ δεῖν εὔχεσθαι τοῖς εὐχομένοις· ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ ἀναπέμπειν ἡμᾶς βούλονται μᾶλλον ἐπὶ τὸν θεὸν, ᾧ εὔχονται. ἢ κατάγειν πρὸς ἑαυτοὺς ἢ μερίζειν ἡμῶν τὴν εὐκτικὴν δύναμιν ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ πρὸς ἑαυτούς. χρήσομαι δὲ καὶ τούτῳ περὶ αὐτῶν κατὰ τὸν τόπον παραδείγματι· ὁ σωτὴρ ἡμῶν καὶ κύριος ἀκούσας ποτέ· „διδάσκαλε ἀγαθὲ,“ ἀναπέμπων τὸν λέγοντα τοῦτο ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ πατέρα φησί· „τί με λέγεις ἀγαθόν; οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ θεὸς ὁ πατήρ.“ εἴπερ δὲ τοῦτ᾿ εὐλόγως ὡς „εἰκὼν“ τῆς ἀγαθότητος τοῦ θεοῦ τυγχάνων εἴρηκεν ὁ υἱὸς „τῆς ἀγάπης“ τοῦ πατρὸς, πῶς οὐχὶ εὐλογώτερον ἂν τοῖς προσκυνοῦσιν εἶπεν ἥλιος· τί με προσκυνεῖς; „κύριον γὰρ τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις·“ ᾧ κἀγὼ καὶ πάντες οἱ σὺν ἐμοὶ προσκυνοῦμεν καὶ λατρεύομεν. κἂν μὴ τηλικοῦτος δέ τις ᾖ, οὐδὲν ἧττον καὶ ὁ τοιοῦτος εὐχέσθω τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ, δυναμένῳ αὐτὸν ἰάσασθαι, καὶ πολλῷ πλέον τῷ πατρὶ αὐτοῦ, ὃς καὶ τοῖς πρότερον δικαίοις „ἐξαπέστειλε τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσατο αὐτοὺς καὶ ἐῤῥύσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν.“
5.12Demek ki Tanrı iyiliği gereği insanların yanına mekân bakımından değil, inayetiyle iner. Tanrı'nın oğlu da yalnız o zaman değil, her zaman kendi öğrencileriyle birliktedir; "İşte ben, çağın sonuna kadar her gün sizinle birlikteyim" sözünü yerine getirir. "Asmada kalmazsa çubuk meyve veremiyorsa", açıktır ki Söz'ün öğrencileri, yani Söz'ün gerçek asmasının akılla kavranan "çubukları" da, mekân bakımından aşağıda, yeryüzünde bulunan bizimle de birlikte olan gerçek asmada, Tanrı'nın Mesih'inde kalmazlarsa aretē meyvelerini veremezler. O, her yerde kendisine bağlanmış olanlarla birliktedir, hatta kendisini tanımayanlarla da her yerdedir. İncil'i yazan Yuhanna bunu Vaftizci Yahya'nın ağzından şöyle bildirir: "Aranızda sizin tanımadığınız biri duruyor; benden sonra gelecek olan." Göğü ve yeri dolduran, "Göğü ve yeri dolduran ben değil miyim? diyor Rab" diyen varlık bizimle birlikteyken ve bize yakınken —çünkü O'nun "Ben yakındaki Tanrı'yım, uzaktaki Tanrı değil, diyor Rab" sözüne inanıyorum—, her şeye ulaşamayan güneşe, aya ya da yıldızlardan birine dua etmeye çalışmak saçmadır.
Kelsos'un kendi sözlerini kullanacak olursak, güneşin, ayın ve yıldızların yağmurları, sıcakları, bulutları ve gök gürültülerini önceden bildirdiğini kabul edelim. Bunlar böylesine önemli şeyleri önceden bildiriyorsa, onun peygamberlerinden çok, hizmet ederek kendisi adına kehanette bulundukları Tanrı'ya tapmak ve O'na saygı göstermek gerekmez mi? Şimşekleri, ürünleri ve her türlü doğumu önceden bildirsinler, bu türden her şeyi idare etsinler; ama biz bu yüzden tapanlara tapmayacağız; tıpkı Musa'ya ve ondan sonra yağmurlardan, sıcaktan, bulutlardan, gök gürültülerinden, şimşeklerden, ürünlerden ve duyularla algılanan bütün doğumlardan daha üstün şeyleri Tanrı'dan alıp önceden bildirenlere tapmadığımız gibi. Güneş, ay ve yıldızlar yağmurlardan daha üstün kehanetlerde bulunabilseler bile, yine de onlara değil, onlardaki kehanetlerin Babası'na ve bu kehanetlerin hizmetkârı olan Tanrı Sözü'ne tapacağız.
Diyelim ki onlar Tanrı'nın habercileri ve gerçekten göksel melekler olsun; o zaman bile habercilere ve meleklere değil, onların haber verdiği ve müjdelediği Tanrı'ya tapmak gerekmez mi?
Θεὸς οὖν κατὰ τὴν χρηστότητα αὐτοῦ οὐ τοπικῶς ἀλλὰ προνοητικῶς συγκαταβαίνει τοῖς ἀνθρώποις. καὶ ὁ τοῦ θεοῦ παῖς οὐ τότε μόνον ἀλλὰ καὶ ἀεὶ μετὰ τῶν ἰδίων μαθητῶν ἐστι, πληρῶν τὸ „ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος.“ καὶ εἴπερ „κλῆμα καρπὸν οὐ δύναται φέρειν,“ „ἐὰν μὴ ἐμμείνῃ τῇ ἀμπέλῳ,“ δῆλον ὅτι καὶ οἱ τοῦ λόγου μαθηταὶ, τὰ νοητὰ τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου τοῦ λόγου „κλήματα,“ οὐ δύνανται φέρειν τοὺς καρποὺς τῆς ἀρετῆς, ἐὰν μὴ μένωσιν ἐν τῇ ἀληθινῇ ἀμπέλῳ, τῷ Χριστῷ τοῦ θεοῦ καὶ μεθ᾿ ἡμῶν τῶν τοπικῶς κάτω ἐπὶ γῆς τυγχάνοντι, ὃς μετὰ τῶν πανταχοῦ προσπεφυκότων αὐτῷ ὢν, ἤδη δὲ καὶ μετὰ τῶν οὐκ εἰδότων αὐτὸν πανταχοῦ ἐστι. καὶ τοῦτό γε ὁ τὸ εὐαγγέλιον γράψας Ἰωάννης ἐκ προσώπου τοῦ βαπτιστοῦ Ἰωάννου δηλοῖ, λέγοντος· „μέσος ὑμῶν στήκει, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ὀπίσω μου ἐρχόμενος.“ ἄτοπον δ᾿ ἐστὶν, τοῦ πληρώσαντος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ εἰπόντος· „οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει κύριος“ ὄντος μεθ᾿ ἡμῶν καὶ πλησίον ἡμῶν τυγχάνοντος (πιστεύω γὰρ αὐτῷ λέγοντι· „θεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμι, καὶ οὐ θεὸς πόῤῥωθεν. λέγει κύριος“), ζητεῖν εὔχεσθαι τῷ μὴ φθάνοντι ἐπὶ τὰ σύμπαντα ἡλίῳ ἢ σελήνῃ ἤ τινι τῶν ἀστέρων. ἔστω δὲ, ἵνα αὐταῖς ταῖς λέξεσι Κέλσου χρήσωμαι, προφητεύοντας εἶναι ὑετοὺς καὶ θάλπη καὶ νέφη καὶ βροντὰς ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας· ἆρ᾿ οὖν, εἰ προφητεύουσιν οὗτοι τὰ τηλικαῦτα, οὐχὶ μᾶλλον τῷ θεῷ, ᾧ ὑπουργοῦντες προφητεύουσι, προσκυνητέον κἀκεῖνον σεπτέον ἤπερ τοῖς προφήταις αὐτοῦ; προφητευέτωσαν οὖν καὶ ἀστραπὰς καὶ καρποὺς καὶ γονὰς ἁπάσας, καὶ πάντα ταμιευέσθωσαν τὰ τοιαῦτα· ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο προσκυνήσομεν τοὺς προσκυνοῦντας ὡς οὐδὲ Μωϋσέα καὶ τοὺς μετ᾿ αὐτὸν ἐκ θεοῦ προφητεύσαντας τὰ κρείττονα ὑετῶν τε καὶ θάλπους καὶ νεφῶν καὶ βροντῶν καὶ ἀστραπῶν καὶ καρπῶν καὶ πασῶν γονῶν αἰσθητῶν. ἀλλὰ κἂν ἔχωσιν ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες προφητεύειν προφητείας κρείττονας ὑετῶν, οὐδ᾿ οὕτως αὐτοὺς ἀλλὰ τὸν πατέρα τῶν ἐν αὐτοῖς προφητειῶν καὶ τὸν διάκονον αὐτῶν λόγον τοῦ θεοῦ προσκυνήσομεν. ἀλλ᾿ ἔστω καὶ κήρυκας αὐτοῦ εἶναι καὶ ἀληθῶς οὐρανίους ἀγγέλους, πῶς οὖν οὐχὶ καὶ οὕτως τὸν κηρυσσόμενον ὑπ᾿ αὐτῶν θεὸν καὶ τὸν ἀγγελλόμενον μᾶλλον προσκυνητέον ἢ τοὺς κήρυκας καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ;
5.13Kelsos güneşi, ayı ve yıldızları hiçe saydığımızı kendiliğinden varsayıyor. Oysa biz onların da şu anda maddi cisimlerin "boşluğuna" tabi kılınmış olarak, "onları umutla tabi kılan yüzünden", "Tanrı'nın oğullarının ortaya çıkmasını" beklediklerini kabul ediyoruz. Kelsos, güneş, ay ve yıldızlar hakkında söylediğimiz sayısız başka şeyi, "Ey bütün yıldızlar ve ışık, O'nu övün" ve "Ey göklerin gökleri, O'nu övün" sözlerini okumuş olsaydı, Tanrı'yı büyük bir şekilde öven bu kadar yüce varlıkları hiçe saydığımızı söylemezdi. Kelsos şu sözü de bilmiyor: "Yaratılış büyük bir özlemle Tanrı'nın oğullarının ortaya çıkmasını bekliyor. Çünkü yaratılış kendi isteğiyle değil, onu tabi kılan yüzünden boşluğa tabi kılındı; ama yaratılışın kendisinin de yok oluşun köleliğinden kurtarılıp Tanrı'nın çocuklarının yüceliğinin özgürlüğüne kavuşacağı umuduyla."
Güneşe, aya ve yıldızlara saygı göstermediğimiz konusundaki savunmamız burada sona ersin. Onun sonraki sözünü de ortaya koyalım; ardından, Tanrı nasip ederse, hakikatin ışığından bize verilecek olanları ona karşı söyleyelim.
Ἑαυτῷ δὲ λαμβάνει Κέλσος ὅτι ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας ἡγούμεθα εἶναι τὸ μηδέν. περὶ ὧν ὁμολογοῦμεν ὅτι καὶ αὐτοὶ „τὴν ἀποκάλυψιν τῶν υἱῶν τοῦ θεοῦ“ ἀπεκδέχονται, „τῇ“ τῶν ὑλικῶν σωμάτων „ματαιότητι“ ἐπὶ τοῦ παρόντος ὑποτεταγμένοι, „διὰ τὸν ἐπ᾿ ἐλπίδι ὑποτάξαντα.“ εἰ δ᾿ ἀνεγνώκει ὁ Κέλσος καὶ ἄλλα μὲν μυρία. ὅσα περὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἄστρων φαμὲν, καὶ τὸ „αἰνεῖτε αὐτὸν πάντα τὰ ἄστρα καὶ τὸ φῶς“ καὶ τὸ „αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν,“ οὐκ ἂν περὶ ἡμῶν ἀπεφήνατο ὅτι λέγομεν τὰ τηλικαῦτα, αἰνοῦντα μεγάλως τὸν θεὸν, εἶναι τὸ μηδέν. οὐκ οἶδε δ᾿ ὁ Κέλσος οὐδὲ τὸ „ἡ γὰρ ἀποκαραδοκία τῆς κτίσεως τὴν ἀποκάλυψιν τῶν υἱῶν τοῦ θεοῦ ἀπεκδέχεται. τῇ γὰρ ματαιότητι ἡ κτίσις ὑπετάγη, οὐχ ἑκοῦσα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα, ἐπ᾿ ἐλπίδι, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ θεοῦ.“ καὶ ἐν τούτοις δὴ τέλος ἐχέτω ἡ περὶ τοῦ μὴ σέβειν ἡμᾶς ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας ἀπολογία. ἐκθώμεθα δὲ καὶ τὴν ἑξῆς λέξιν, ἵνα μετὰ τοῦτο πρὸς αὐτὴν θεοῦ διδόντος εἴπωμεν τὰ ἀπὸ τοῦ τῆς ἀληθείας φωτὸς δοθησόμενα ἡμῖν.
5.14Şöyle diyor: "Onların şu inancı da aptalca: Tanrı bir aşçı gibi ateşi getirdiğinde bütün öteki soylar kızarıp yanacak, yalnız kendileri kalacakmış; yalnız yaşayanlar değil, çok zaman önce ölmüş olanlar da aynı etleriyle topraktan çıkıp gelecekmiş. Bu düpedüz solucanların umudu! Hangi insan ruhu çürümüş bir bedeni yeniden arzular? Üstelik bu öğreti sizden bazılarının ve bazı Hristiyanların bile ortak öğretisi değildir; onlar da onun son derece iğrenç, tiksindirici ve aynı zamanda imkânsız olduğunu gösterirler. Çünkü tamamen çürümüş hangi beden, baştaki tabiatına ve dağılmadan önceki o ilk yapısının aynısına geri dönebilir? Verecek cevapları olmadığı için en saçma kaçamağa sığınırlar: 'Tanrı'ya her şey mümkündür.' Ama Tanrı yakışıksız şeyleri yapamaz, tabiata aykırı şeyleri de dilemez. Sen kendi kötülüğünle iğrenç bir şeyi arzuladın diye Tanrı onu yapamaz, hemen olacağına da inanmak gerekmez. Çünkü Tanrı yanlış bir isteğin ya da yolunu şaşırmış bir düzensizliğin değil, doğru ve adil tabiatın önderidir. Ruha sonsuz bir hayat verebilir; ama Herakleitos'un dediği gibi 'cesetler gübreden daha atılmalıdır.' Söylenmesi bile yakışık almayan şeylerle dolu bir eti akla aykırı bir şekilde sonsuz kılmayı ne Tanrı dileyecektir ne de yapabilecektir. Çünkü var olan her şeyin logosu kendisidir; dolayısıyla akla aykırı ya da kendi tabiatına aykırı hiçbir şey yapamaz."
Λέγει οὖν ταῦτα· ἠλίθιον δ᾿ αὐτῶν καὶ τὸ νομίζειν, ἐπειδὰν ὁ θεὸς ὥσπερ μάγειρος ἐπενέγκῃ τὸ πῦρ, τὸ μὲν ἄλλο πᾶν ἐξοπτήσεσθαι γένος, αὐτοὺς δὲ μόνους διαμενεῖν, οὐ μόνον τοὺς ζῶντας ἀλλὰ καὶ τοὺς πάλαι ποτὲ ἀποθανόντας αὐταῖς σαρξὶν ἐκείναις ἀπὸ τῆς γῆς ἀναδύντας, ἀτεχνῶς σκωλήκων ἡ ἐλπίς. ποία γὰρ ἀνθρώπου ψυχὴ ποθήσειεν ἔτι σῶμα σεσηπός; ὁπότε μηδ᾿ ὑμῶν τοῦτο τὸ δόγμα καὶ τῶν Χριστιανῶν ἐνίοις κοινόν ἐστι, καὶ τὸ σφόδρα μιαρὸν αὐτοῦ καὶ ἀπόπτυστον ἅμα καὶ ἀδύνατον ἀποφαίνειν· ποῖον γὰρ σῶμα πάντῃ διαφθαρὲν οἷόν τε ἐπανελθεῖν εἰς τὴν ἐξ ἀρχῆς φύσιν καὶ αὐτὴν ἐκείνην, ἐξ ἧς ἐλύθη, τὴν πρώτην σύστασιν; οὐδὲν ἔχοντες ἀποκρίνασθαι καταφεύγουσιν εἰς ἀτοπωτάτην ἀναχώρησιν, ὅτι πᾶν δυνατὸν τῷ θεῷ. ἀλλ᾿ οὔτι γε τὰ αἰσχρὰ ὁ θεὸς δύναται οὐδὲ τὰ παρὰ φύσιν βούλεται· οὐδ᾿ ἂν σύ τι ἐπιθυμήσῃς κατὰ τὴν σαυτοῦ μοχθηρίαν βδελυρὸν, ὁ θεὸς τοῦτο δυνήσεται, καὶ χρὴ πιστεύειν εὐθὺς ὅτι ἔσται. οὐ γὰρ τῆς πλημμελοῦς ὀρέξεως οὐδὲ τῆς πεπλανημένης ἀκοσμίας ἀλλὰ τῆς ὀρθῆς καὶ δικαίας φύσεως ὁ θεός ἐστιν ἀρχηγέτης. καὶ ψυχῆς μὲν αἰώνιον βιοτὴν δύναιτ᾿ ἂν παρασχεῖν· „νέκυες δὲ,“ φησὶν Ἡράκλειτος, „κοπρίων ἐκβλητότεροι.“ σάρκα δὴ, μεστὴν ὧν οὐδὲ εἰπεῖν καλὸν, αἰώνιον ἀποφῆναι παραλόγως οὔτε βουλήσεται ὁ θεὸς οὔτε δυνήσεται. αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ πάντων τῶν ὄντων λόγος· οὐδὲν οὖν οἷός τε παράλογον οὐδὲ παρ᾿ ἑαυτὸν ἐργάσασθαι.
5.15Şimdi en baştan bak: Yunanlardan küçümsenmeyecek şekilde felsefe yapmış bazı kimselerin de kabul ettiği dünyanın tutuşup yanması öğretisini alaya alıp kötülerken, bizim tutuşma hakkındaki görüşleri Tanrı'yı adeta bir aşçı yaparak ortaya attığımızı söylemek istiyor. Bazı Yunanların da kabul ettiği gibi —belki de en eski ulus olan İbranilerden alarak—, ateşin dünyaya arındırıcı olarak gönderildiğini ve büyük ihtimalle ateş yoluyla hem cezaya hem tedaviye muhtaç olan her bir kişiye de gönderildiğini görmüyor. Bu ateş, o ateşle yakılıp tüketilmesi gereken bir maddeye sahip olmayanları yakar ama yakıp kül etmez; eylemleri, sözleri ve düşünceleriyle mecazi anlamda söylenen yapının üzerine "tahta, ot ya da saman" kuranları ise hem yakar hem yakıp kül eder. İlahi sözler, Rabbin muhtaç olan her bir kişiye "maden eriten ateş gibi, çamaşırcıların sabunu gibi" geleceğini söyler; çünkü onlara kötülükten gelen, adeta kötü ve eriyik bir madde karışmıştır. Ateşe muhtaç olanlar derken, "tunç", "kalay ve kurşun" karışmış olanları adeta eriten bir ateşe muhtaç olanları kastediyorum. Bunları isteyen Hezekiel peygamberden öğrenebilir.
Tanrı'nın ateşi bir aşçı gibi değil, zahmete ve ateşe muhtaç olanlara iyilik eden bir Tanrı olarak getirdiğini söylediğimize İşaya peygamber de tanıklık edecektir; orada günahkâr bir ulusa şöyle dendiği yazılıdır: "Ateş korların var, onların üzerine otur; bunlar sana yardım olacaktır." Söz, Yazı'yı okuyacak olan kalabalıklara uygun düşecek şekilde idare edilerek, günahların taşkınlığından başka türlü dönemeyecek olanları korkutmak için ürkütücü şeyleri bilgelikle ve örtülü bir şekilde söyler. Ama yine de dikkatle bakan, ürkütücü ve acı veren şeylerle, acı çekenlere getirilen gayenin gösterildiğini bulacaktır. Şimdilik İşaya'dan şu sözü aktarmak yeterlidir: "Adım uğruna sana öfkemi göstereceğim, yüceliğimi senin üzerine getireceğim ki seni yok etmeyeyim." Daha basit bir şekilde iman eden ve sözlerde daha basit bir idareye muhtaç olanlara uygun düşmeyen şeyleri ima yoluyla söylemek zorunda kaldık; ta ki Kelsos'un "Tanrı bir aşçı gibi ateşi getirdiğinde" diyen suçlamasını çürütmeden bırakmış görünmeyelim.
Ὅρα δὴ ἐντεῦθεν ἀπ᾿ ἀρχῆς πῶς τὴν καὶ παρ᾿ Ἑλλήνων τισὶν οὐκ εὐκαταφρονήτως φιλοσοφήσασιν εἰσαγομένην τοῦ κόσμου ἐκπύρωσιν μετὰ χλεύης διαβάλλων θέλει ἡμᾶς ὡσπερεὶ μάγειρον ποιοῦντας τὸν θεὸν εἰσάγειν τὰ περὶ τῆς ἐκπυρώσεως· οὐ συνιδὼν ὅτι, ὥσπερ Ἑλλήνων τισὶν ἔδοξε (τάχα παρὰ τοῦ ἀρχαιοτάτου ἔθνους Ἑβραίων λαβοῦσι), τὸ πῦρ καθάρσιον ἐπάγεται τῷ κόσμῳ εἰκὸς δ᾿ ὅτι καὶ ἑκάστῳ τῶν δεομένων τῆς διὰ τοῦ πυρὸς δίκης ἅμα καὶ ἰατρείας· καίοντος μὲν καὶ οὐ κατακαίοντος τοὺς μὴ ἔχοντας ὕλην δεομένην ἀναλοῦσθαι ὑπ᾿ ἐκείνου τοῦ πυρὸς, καίοντος δὲ καὶ κατακαίοντος τοὺς ἐν τῇ διὰ τῶν πράξεων καὶ λόγων καὶ νοημάτων τροπικῶς λεγομένῃ οἰκοδομῇ „ξύλα, χόρτον ἢ καλάμην“ οἰκοδομήσαντας. φασὶ δ᾿ οἱ θεῖοι λόγοι τὸν κύριον „ὡς πῦρ χωνευτηρίου καὶ ὡς ποίαν πλυνόντων“ ἑκάστῳ τῶν δεομένων ἐπιδημήσειν διὰ τὸ ἀναμεμῖχθαι οἱονεὶ φαύλην χυτὴν ὕλην τὴν ἀπὸ τῆς κακίας, δεομένων δὲ λέγω πυρὸς, οἱονεὶ χωνεύοντος τοὺς ἀναμεμιγμένους „χαλκῷ“ „καὶ κασσιτέρῳ καὶ μολίβδῳ.“ καὶ ταῦτα τὸν βουλόμενον ἔστιν ἀπὸ τοῦ προφήτου Ἰεζεκιὴλ μαθεῖν. ὅτι δὲ οὐχ ὡς μάγειρόν φαμεν τὸ πῦρ ἐπιφέρειν τὸν θεὸν ἀλλ᾿ ὡς θεὸν εὐεργέτην τῶν χρῃζόντων πόνου καὶ πυρὸς, μαρτυρήσει καὶ ὁ προφήτης ῾Πσαΐας ἐν ᾧ γέγραπται λελέχθαι πρός τι ἔθνος ἁμαρτωλόν· „ὅτι ἔχεις ἄνθρακας πυρὸς, καθίσαι ἐπ᾿ αὐτοῖς· οὗτοι ἔσονταί σοι βοήθεια.“ οἰκονομούμενος δ᾿ ὁ λόγος ἁρμόζοντα πλήθεσιν ἐντευξομένοις τῇ γραφῇ ἐπικεκρυμμένως μετὰ σοφίας λέγει τὰ σκυθρωπὰ εἰς φόβον τῶν μὴ δυναμένων ἄλλως ἐπιστρέψειν ἀπὸ τῆς χύσεως τῶν ἁμαρτημάτων· πλὴν καὶ οὕτως ὁ τηρῶν εὑρήσει ἐμφαινόμενον τὸ ἀπὸ τῶν σκυθρωπῶν καὶ ἐπιπόνων ἐπαγόμενον τοῖς ἀλγοῦσι τέλος. ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος παραθέσθαι ἀπὸ τοῦ Ἡσαΐου τό· „ἕνεκεν τοῦ ἐμοῦ ὀνόματος δείξω σοι τὸν θυμόν μου, καὶ τὰ ἔνδοξά μου ἐπάξω ἐπὶ σὲ, ἵνα μὴ ἐξολοθρεύσω σε.“ ἠναγκάσθημεν δὲ τὰ μὴ ἁρμόζοντα τοῖς ἁπλούστερον πιστεύουσι καὶ δεομένοις τῆς ἁπλουστέρας ἐν λόγοις οἰκονομίας αἰνίξασθαι, ἵνα μὴ δοκῶμεν ἀνεξέλεγκτον ἐᾶν τὴν τοῦ Κέλσου κατηγορίαν, λέγοντος· ἐπειδὰν ὁ θεὸς ὥσπερ μάγειρος ἐπενέγκῃ τὸ πῦρ.
5.16Söylediklerimizden, daha anlayışlı dinleyenler için, "bütün öteki soylar kızarıp yanacak, yalnız kendileri kalacakmış" sözüne de nasıl cevap vermek gerektiği açıktır. Söz'ün aramızda "dünyanın akılsızları", "soysuzları", "hor görülenleri" ve "hiç olanları" diye adlandırdığı kimselerin böyle düşünmesine şaşmamalı. "Dünya Tanrı'nın bilgeliği içinde kendi bilgeliğiyle Tanrı'yı tanımadığı için, Tanrı kendisine iman edenleri, vaaz edilen akılsızlıkla kurtarmayı uygun gördü." Bu kimseler bu yerlerdeki anlamı seçik bir şekilde ortaya koyamazlar, Yazı'yı araştırmaya vakit ayırmak da istemezler; oysa İsa "Yazıları araştırın" der. İşte bu yüzden Tanrı'nın getireceği ateş ve günah işleyenlerin başına gelecek şeyler hakkında böyle düşünmüşlerdir. Belki de, nasıl ki çocuklara, onları tamamen küçük çocuklar olarak daha iyiye yöneltmek için çocukluklarına uygun bazı şeyler söylemek yakışırsa, Söz'ün dünyanın akılsızları, soysuzları ve hor görülenleri diye adlandırdığı kimselere de cezalar hakkındaki ilk akla gelen yorum uygun düşer; çünkü onlar, cezaların korkusu ve tasavvuru yoluyla Tanrı'ya dönmekten ve pek çok kötülükten uzak durmaktan başka bir yolu kaldıramazlar. Demek ki Söz, ateşi ve cezaları tatmadan kalacak olanların yalnız öğretileri, ahlakları ve yönetici kısımları bakımından en yüksek derecede arınmış kimseler olduğunu söyler; böyle olmayanların ise, hak ettikleri ölçüde ateşle cezalandırılma idaresine muhtaç olduklarından, belli bir gayeye kadar bu cezalarda kalacaklarını söyler; bu gaye, kendi "suretinde" yarattığı ama "suret" tabiatının maksadına aykırı yaşamış olanlara Tanrı'nın getirmesi yakışan gayedir. Bunları da "bütün öteki soylar kızarıp yanacak, yalnız kendileri kalacakmış" sözüne karşı söylüyoruz.
Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων τοῖς συνετώτερον ἀκούουσι δῆλον, πῶς ἀπαντητέον καὶ πρὸς τό· τὸ μὲν ἄλλο πᾶν ἐξοπτήσεσθαι γένος, αὐτοὺς δὲ μόνους διαμενεῖν. οὐ θαυμαστὸν δ᾿ εἰ τοιαῦτα νενόηκε „τὰ“ ἐν ἡμῖν ὑπὸ τοῦ λόγου „μωρὰ τοῦ κόσμου“ ὀνομαζόμενα καὶ „ἀγενῆ“ καὶ „ἐξουδενωμένα“ καὶ „μὴ ὄντα,“ ἅτινα „διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος εὐδόκησεν ὁ θεὸς σῶσαι τοὺς πιστεύοντας αὐτῷ, ἐπεὶ μὴ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν θεὸν,“ οὐ δυνάμενα διαρθρῶσαι τὰ κατὰ τοὺς τόπους οὐδὲ βουληθέντα σχολάσαι τῇ ἐρεύνῃ τῆς γραφῆς, καίτοι γε τοῦ Ἰησοῦ λέγοντος· „ἐρευνᾶτε τὰς γραφὰς,“ καὶ τοιαῦτα ὑπείληφε περὶ τοῦ ἐπαγομένου πυρὸς ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ περὶ τῶν συμβησομένων τοῖς ἁμαρτήσασι. καὶ τάχα ὥσπερ τοῖς παισὶν ἁρμόζει τινὰ λέγεσθαι κατάλληλα τῇ νηπιότητι αὐτῶν πρὸς τὸ ὡς παῖδας κομιδῇ νηπίους ἐπιστρέφειν αὐτοὺς ἐπὶ τὸ βέλτιον, οὕτως οἷς ὠνόμασεν ὁ λόγος μωροῖς τοῦ κόσμου καὶ ἀγενέσι καὶ ἐξουδενωμένοις ἡ πρόχειρος ἁρμόζει περὶ τῶν κολάσεων ἐκδοχὴ, οὐ χωροῦσιν ἄλλην ἢ τὴν διὰ φόβου καὶ φαντασίας τῶν κολάσεων ἐπιστροφὴν καὶ τῶν πολλῶν κακῶν ἀποχήν. ὁ λόγος οὖν μόνους μὲν ἀγεύστους τοῦ πυρὸς καὶ τῶν κολάσεών φησι διαμενεῖν τοὺς τὰ δόγματα καὶ τὰ ἤθη καὶ τὸ ἡγεμονικὸν ἄκρως κεκαθαρμένους· τοὺς δὲ μὴ τοιούτους, κατὰ τὴν ἀξίαν χρῄζοντας τῆς διὰ πυρὸς κολάσεως οἰκονομίας, ἐν τούτοις ἐπί τινι τέλει φησὶν ἔσεσθαι, ὃ τῷ θεῷ ἁρμόζει ἐπάγειν τοῖς „κατ᾿ εἰκόνα“ αὐτοῦ πεποιημένοις καὶ παρὰ τὸ βούλημα τῆς „κατ᾿ εἰκόνα“ φύσεως βεβιωκόσι. καὶ ταῦτα δὲ πρὸς τό· τὸ μὲν ἄλλο πᾶν ἐξοπτήσεσθαι γένος, αὐτοὺς δὲ μόνους διαμενεῖν.
5.17Sonra bunun ardından, ya kutsal yazıları ya da kutsal yazıları anlamamış olanları yanlış duyduğu için, dünyaya arındırıcı ateşin getirileceği zamanda yalnız o zaman yaşayanların değil, çok zaman önce ölmüş olanların da kalacağını söylediğimizi ileri sürüyor. İsa'nın havarisinin şu sözü sırlara ait bir bilgelikle söylediğini anlamamıştır: "Hepimiz uyumayacağız, ama hepimiz bir anda, göz açıp kapayıncaya kadar, son borazan çalınınca değişeceğiz. Çünkü borazan çalacak, ölüler çürümez olarak dirilecek, biz de değişeceğiz." Bunu söyleyen kişinin, hiç de ölü olmadığı hâlde kendini ve kendisine benzeyenleri onlardan ayırarak "ölüler çürümez olarak dirilecek" sözünden sonra "biz de değişeceğiz" derken ne düşündüğüne dikkat etmesi gerekirdi. Havarinin Korintlilere Birinci Mektup'tan aktardığım sözleri böyle bir şey düşünerek yazdığını doğrulamak için, Selaniklilere Birinci Mektup'tan da aktaracağım; orada Pavlus, yaşayan, uyanık ve uyuyanlardan farklı biri olarak şöyle der: "Rabbin sözüne dayanarak size şunu söylüyoruz: Rabbin gelişine kadar sağ kalan biz yaşayanlar, uyumuş olanlardan önce gitmeyeceğiz; çünkü Rab'bin kendisi bir buyrukla, başmeleğin sesiyle ve Tanrı'nın borazanıyla gökten inecek." Sonra bunun ardından, Mesih'te ölmüş olanların kendisinden ve kendisine benzeyenlerden başka kimseler olduğunu bilerek şunu ekler: "Önce Mesih'te ölmüş olanlar dirilecek; sonra sağ kalan biz yaşayanlar, Rab'le havada buluşmak üzere onlarla birlikte bulutlar içinde yukarı alınacağız."
Εἶτα τούτοις ἑξῆς παρακούσας ἤτοι τῶν ἱερῶν γραμμάτων ἢ τῶν μὴ νενοηκότων τὰ ἱερὰ γράμματά φησιν ὑφ᾿ ἡμῶν λέγεσθαι μόνους διαμενεῖν κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ ἐπαχθησομένου τῷ κόσμῳ διὰ πυρὸς καθαρσίου οὐ μόνον τοὺς ζῶντας τότε ἀλλὰ καὶ τοὺς πάλαι ποτὲ ἀποθανόντας· οὐχ ὑπολαβὼν μετά τινος ἀποῤῥήτου σοφίας λελέχθαι παρὰ τῷ ἀποστόλῳ τοῦ Ἰησοῦ τό· „οὐ πάντες κοιμηθησόμεθα, πάντες δὲ ἀλλαγησόμεθα ἐν ἀτόμῳ, ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ, ἐν τῇ ἐσχάτῃ σάλπιγγι· σαλπίσει γὰρ, καὶ οἱ νεκροὶ ἐγερθήσονται ἄφθαρτοι, καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησόμεθα.“ ἐχρῆν δ᾿ αὐτὸν ἐπιστῆσαι, τί νοήσας ὁ λέγων ταῦτα ὡς οὐδαμῶς νεκρὸς χωρίσας ἑαυτὸν ἀπ᾿ ἐκείνων καὶ τοὺς παραπλησίους ἑαυτῷ ἔλεγε μετὰ τὸ „καὶ οἱ νεκροὶ ἐγερθήσονται ἄφθαρτοι“· „καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησόμεθα.“ εἰς δὲ βεβαίωσιν τοῦ τοιαῦτά τινα νενοηκότα τὸν ἀπόστολον γεγραφέναι. ἃ παρεθέμην ἐκ τῆς πρὸς Κορινθίους προτέρας, παραθήσομαι καὶ τὰ ἐκ τῆς πρὸς Θεσσαλονικεῖς προτέρας, ἐν ᾗ φησιν ὁ Παῦλος ὡς ζῶν καὶ ἐγρηγορὼς καὶ ἕτερος ὢν τῶν κοιμηθέντων τοιαῦτα· „τοῦτο γὰρ ὑμῖν λέγομεν ἐν λόγῳ κυρίου, ὅτι ἡμεῖς οἱ ζῶντες οἱ περιλειπόμενοι εἰς τὴν παρουσίαν τοῦ κυρίου οὐ μὴ φθάσωμεν τοὺς κοιμηθέντας, ὅτι αὐτὸς ὁ κύριος ἐν κελεύσματι, ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου καὶ ἐν σάλπιγγι θεοῦ καταβήσεται ἀπ᾿ οὐρανοῦ.“ εἶτα πάλιν ἑξῆς τούτοις ἄλλους ἐπιστάμενος τοὺς ἐν Χριστῷ νεκροὺς παρ᾿ ἑαυτὸν καὶ τοὺς παραπλησίους αὐτῷ ἐπιφέρει λέγων· „οἱ νεκροὶ ἐν Χριστῷ ἀναστήσονται πρῶτον, ἔπειτα ἡμεῖς οἱ ζῶντες οἱ περιλειπόμενοι ἅμα σὺν αὐτοῖς ἁρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ κυρίου εἰς ἀέρα.“
5.18Kelsos, kiliselerde vaaz edilen ve daha anlayışlı olanlarca daha açık bir şekilde kavranan bedenin dirilişini uzun uzun alaya aldı; onun bir kez aktardığımız sözlerini yeniden ortaya koymaya gerek yok. Gelin bu sorun hakkında da, imana yabancı birine karşı yazılan bir savunmada olduğu gibi, hâlâ küçük çocuk olan, "insanların hilesiyle, kurnazlıkla, sapkınlığın oyunlarına yönelik her öğreti rüzgârıyla" çalkalanıp oradan oraya sürüklenenleri düşünerek, okuyacak olanları gözeterek gücümüz yettiğince birkaç şey söyleyip ortaya koyalım. Ne biz ne de ilahi yazılar, çok zaman önce ölmüş olanların topraktan çıkıp, hiçbir iyiye doğru değişime uğramamış aynı etlerle yaşayacaklarını söyler; Kelsos bunları söylerken bize iftira ediyor. Çünkü dirilişten Tanrı'ya yakışır bir şekilde söz eden birçok yazı dinliyoruz; şimdilik Pavlus'un Korintlilere Birinci Mektup'taki şu sözünü aktarmak yeterlidir: "Ama biri, 'Ölüler nasıl diriliyor? Nasıl bir bedenle geliyorlar?' diye soracak. Ey akılsız! Senin ektiğin şey ölmedikçe canlanmaz. Ektiğin şey de oluşacak beden değil, buğday ya da başka bir şeyin çıplak tanesidir. Tanrı ona dilediği gibi bir beden verir, her tohuma kendine özgü bedenini verir." Bak, burada ekilenin "oluşacak beden" olmadığını söylüyor; ekilen ve toprağa çıplak atılan şeyden, Tanrı "her tohuma kendine özgü bedenini" verdiğinde, adeta bir diriliş meydana geldiğini söylüyor: Böyle durumlarda toprağa atılan tohumdan bir başak yükselir; hardalda, ya da daha büyük bir ağaçta, zeytin çekirdeğinde ya da sert kabuklu meyvelerden birinde olduğu gibi.
Ἐπεὶ δ᾿ ἐπὶ πλέον κεκωμῴδηκε τὴν κεκηρυγμένην μὲν τῆς σαρκὸς ἀνάστασιν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ὑπὸ δὲ τῶν συνετωτέρων τρανότερον νενοημένην. καὶ οὐ χρὴ αὖθις ἐκτίθεσθαι τὴν λέξιν αὐτοῦ ἅπαξ προειρημένην· φέρε καὶ περὶ τοῦ προβλήματος τούτου. ὡς ἐν τῇ πρὸς ἀλλότριον τῆς πίστεως ἀπολογίᾳ γραφομένῃ διὰ τοὺς ἔτι νηπίους καὶ κλυδωνιζομένους καὶ περιφερομένους „παντὶ ἀνέμῳ διδασκαλίας ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνθρώπων, ⟨(ἐν πανουργίᾳ)⟩ πρὸς τὴν μεθοδίαν τῆς πλάνης.“ ὀλίγα ἐστοχασμένως τῶν ἐντευξομένων κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν ἐκθώμεθα καὶ παραστήσωμεν. οὔτε μὲν οὖν ἡμεῖς οὔτε τὰ θεῖα γράμματα αὐταῖς φησι σαρξὶ, μηδεμίαν μεταβολὴν ἀνειληφυίαις τὴν ἐπὶ τὸ βέλτιον, ζήσεσθαι τοὺς πάλαι ἀποθανόντας, ἀπὸ τῆς γῆς ἀναδύντας· ὁ δὲ Κέλσος ἡμᾶς συκοφαντεῖ ταῦτα λέγων. ἀκούομεν γὰρ καὶ πολλῶν γραφῶν περὶ ἀναστάσεως ἀξίως θεοῦ λεγουσῶν, ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν Παύλου παραθέσθαι ἀπὸ τῆς πρὸς Κορινθίους προτέρας λέξιν, φάσκοντος· „ἀλλ᾿ ἐρεῖ τις· πῶς ἐγείρονται οἱ νεκροί; ποίῳ δὲ σώματι ἔρχονται; ἄφρον. σὺ ὃ σπείρεις οὐ ζωοποιεῖται, ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ· καὶ ὃ σπερίρεις, οὐ τὸ σῶμα τὸ γενησόμενον σπείρεις ἀλλὰ γυμνὸν κόκκον, εἰ τύχοι, σίτου ἤ τινος τῶν λοιπῶν· ὁ δὲ θεὸς δίδωσιν αὐτῷ σῶμα, καθὼς ἠθέλησε, καὶ ἑκάστῳ τῶν σπερμάτων ἴδιον σῶμα.“ ὅρα γὰρ τίνα τρόπον ἐν τούτοις „οὐ τὸ γενησόμενον σῶμά“ φησι σπείρεσθαι, ἀλλ᾿ ἀπὸ τοῦ σπειρομένου καὶ γυμνοῦ βαλλομένου ἐπὶ τὴν γῆν λέγει διδόντος τοῦ θεοῦ „ἑκάστῳ τῶν σπερμάτων ἴδιον σῶμα“ οἱονεὶ ἀνάστασιν γίνεσθαι, ἀπὸ τοῦ καταβεβλημένου σπέρματος ἐγειρομένου στάχυος ἐν τοῖς τοιοῖσδε, οἱονεὶ ἐν νάπυϊ ἢ ἐπὶ μείζονος δένδρου ἐν ἐλαίας πυρῆνι ἤ τινι τῶν ἀκροδρύων.
5.19Demek ki "Tanrı her birine dilediği gibi bir beden verir": ekilen şeylere verdiği gibi, ölmekle adeta ekilmiş olanlara da; bunlar uygun zamanda, ekilmiş olandan, Tanrı'nın her birine değerine göre giydirdiği "bedeni" alırlar. Adeta ekilenle ondan adeta diriltilen arasındaki farkı daha geniş öğreten sözü de dinliyoruz: "Çürüme içinde ekilir, çürümezlik içinde diriltilir; düşkünlük içinde ekilir, yücelik içinde diriltilir; güçsüzlük içinde ekilir, güç içinde diriltilir; doğal beden olarak ekilir, ruhsal beden olarak diriltilir." Gücü yeten, şunu söyleyenin ne kastettiğini de kavramaya çalışsın: "Topraktan olan nasılsa, topraktan olanlar da öyledir; gökten olan nasılsa, gökten olanlar da öyledir. Topraktan olanın suretini taşıdığımız gibi, gökten olanın suretini de taşıyalım." Elçi bu yerdeki sırları, yani daha saf olanlara ve iman yoluyla daha iyiye yöneltilenlerin herkese açık kulağına uymayan şeyleri gizlemek istiyordu; yine de sözlerini yanlış anlamayalım diye, "gökten olanın suretini taşıyalım" dedikten sonra şunu söylemek zorunda kaldı: "Kardeşler, şunu söylüyorum: Et ve kan Tanrı'nın krallığını miras alamaz; çürüyen de çürümezliği miras almaz." Sonra bu yerde söylenmesi yasak, sırlı bir şey bulunduğunu bildiğinden, düşündüklerini yazıyla kendinden sonrakilere bırakan birine yaraştığı gibi, ardından şunu ekler: "İşte size bir sır söylüyorum." Bu söz, daha derin, daha sırlı ve haklı olarak çoğunluktan gizlenen şeylerin önüne konması âdet olan bir sözdür. Nitekim Tobit kitabında da şöyle yazılmıştır: "Kralın sırrını gizlemek iyidir"; ama yüce olana ve çoğunluğa uygun düşene gelince, onların ihtiyacına göre ayarlanmış bir hakikatle "Tanrı'nın işlerini şanla açığa vurmak iyidir."
Demek ki umudumuz kurtların umudu değildir; ruhumuz da çürümüş bedeni özlemez. Ruh, bir yerden bir yere geçebilmek için bir bedene muhtaç olsa da, "Adilin ağzı bilgelik üzerine düşünür" sözü uyarınca "bilgelik" üzerine düşünmüş olan ruh, iki şey arasındaki farkı kavrar: Bir yanda, içinde çadırın bulunduğu ve yıkılan yeryüzündeki ev; öte yanda, içindeki adillerin "yük altında" inledikleri çadır. Adiller bu çadırı soyunmak istemezler, onun üstüne "giyinmek" isterler; öyle ki bu "üstüne giyinme" sayesinde "ölümlü olan hayat tarafından yutulsun." Çünkü her bedenin tabiatı çürümeye mahkûm olduğundan, "bu çürüyen" çadırın "çürümezliği giyinmesi" gerekir; onun öteki yanının da, yani "ölümlü" olan ve günahın ardından gelen ölüme açık bulunan yanının, "ölümsüzlüğü giyinmesi" gerekir. Böylece "çürüyen çürümezliği, ölümlü de ölümsüzlüğü giyindiğinde", peygamberlerin çok önceden bildirdiği şey "gerçekleşecektir": Ölümün, bizi yenip kendine boyun eğdirdiği zaferi ortadan kalkacak; ondan gelen iğne de, yani her yandan korunmamış ruhu dürtüp ona günahın yaralarını açan iğne, kalkacaktır.
„Ὁ θεὸς“ οὖν „δίδωσιν“ „ἑκάστῳ“ „σῶμα, καθὼς ἐθέ λησεν,“ ὥσπερ ἐπὶ τῶν σπειρομένων οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν οἱονεὶ σπειρομένων ἐν τῷ ἀποθνῄσκειν καὶ καιρῷ ἐπιτηδείῳ ἀναλαμβανόντων ἐκ τῶν σπειρομένων τὸ περιτιθέμενον ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἀξίαν „σῶμα“ ὑπὸ τοῦ θεοῦ. ἀκούομεν δὲ καὶ τοῦ διὰ πλειόνων διδάσκοντος λόγου τὴν διαφορὰν τοῦ οἱονεὶ σπειρομένου πρὸς τὸ ὡσπερεὶ ἐγειρόμενον ἀπ᾿ αὐτοῦ καὶ λέγοντος· „σπείρεται ἐν φθορᾷ, ἐγείρεται ἐν ἀφθαρσίᾳ· σπείρεται ἐν ἀτιμίᾳ, ἐγείρεται ἐν δόξῃ· σπείρεται ἐν ἀσθενείᾳ, ἐγείρεται ἐν δυνάμει· σπείρεται σῶμα ψυχικὸν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν.“ ὁ δὲ δυνάμενος ἔτι καταλαμβανέτω, τί νενόηται τῷ λέγοντι· „οἷος ὁ χοϊκὸς, τοιοῦτοι καὶ οἱ χοϊκοί· καὶ οἷος ὁ ἐπουράνιος, τοιοῦτοι καὶ οἱ ἐπουράνιοι. καὶ καθὼς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτω φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου.“ καίτοι δὲ βουλόμενος κρύπτειν ὁ ἀπόστολος τὰ κατὰ τὸν τόπον ἀπόῤῥητα καὶ μὴ ἁρμόζοντα τοῖς ἁπλουστέροις καὶ τῇ πανδήμῳ ἀκοῇ τῶν διὰ τοῦ πιστεύειν ἀγομένων ἐπὶ τὸ βέλτιον, ὅμως ἠναγκάσθη ὕστερον ὑπὲρ τοῦ μὴ παρακοῦσαι ἡμᾶς τῶν λόγων αὐτοῦ εἰπεῖν μετὰ τὸ „φορέσωμεν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου“ τὸ „τοῦτο δέ φημι, ἀδελφοὶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα βασιλείαν θεοῦ κληρονομῆσαι οὐ δύναται, οὐδ᾿ ἡ φθορὰ τὴν ἀφθαρσίαν κληρονομεῖ.“ εἶτ᾿ ἐπιστάμενος ἀπόῤῥητόν τι καὶ μυστικὸν κατὰ τὸν τόπον, ὡς ἔπρεπε διὰ γραμμάτων καταλιπόντι τοῖς μετ᾿ αὐτὸν τὰ νενοημένα εἰρημένα ἐπιφέρει καὶ λέγει· „ἰδοὺ μυστήριον ὑμῖν λέγω,“ ὅ τι περ ἔθος ἐστὶν ἐπιφέρεσθαι τοῖς βαθυτέροις καὶ μυστικωτέροις καὶ καθηκόντως ἀπὸ τῶν πολλῶν κρυπτομένοις· ὥσπερ καὶ ἐν τῷ Τωβὴτ γέγραπται· „μυστήριον βασιλέως καλόν ἐστι κρύπτειν,“ πρὸς δὲ τὸ ἔνδοξον καὶ ἁρμόζον τοῖς πολλοῖς μετὰ τοῦ οἰκονομικῶς ἀληθοῦς „τὰ ἔργα τοῦ θεοῦ ἀνακαλύπτειν ἐνδόξως“ „καλόν.“ οὐ σκωλήκων οὖν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν οὐδὲ ποθεῖ ἡμῶν ἡ ψυχὴ τὸ σεσηπὸς σῶμα, ἀλλὰ, κἂν δέηται σώματος διὰ τὰς τοπικὰς μεταβάσεις, νοεῖ ἡ μεμελετηκυῖα τὴν „σοφίαν“ κατὰ τὸ „στόμα δικαίου μελετήσει σοφίαν“ διαφορὰν ἐπιγείου οἰκίας, ἐν ᾗ ἐστι τὸ σκῆνος, καταλυομένης καὶ σκήνους, ἐν ᾧ „οἱ ὄντες“ δίκαιοι στενάζουσι „βαρούμενοι,“ μὴ θέλοντες τὸ σκῆνος ἀπεκδύσασθαι ἀλλὰ τῷ σκήνει „ἐπενδύσασθαι,“ ἵν᾿ ἐκ τοῦ „ἐπενδύσασθαι“ „καταποθῇ τὸ θνητὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς.“ „δεῖ γὰρ“ τῷ πᾶσαν φύσιν σώματος εἶναι φθαρτὴν „τὸ φθαρτὸν τοῦτο“ σκῆνος „ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν,“ καὶ τὸ ἕτερον αὐτοῦ, τυγχάνον „θνητὸν“ καὶ δεκτικὸν τοῦ ἐπακολουθοῦντος τῷ ἁμαρτάνειν θανάτου, „ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν“· ἵν᾿, ὅτε „τὸ φθαρτὸν“ „ἐνδύσεται τὴν ἀφθαρσίαν καὶ τὸ θνητὸν τὴν ἀθανασίαν. τότε γενήσεται“ τὸ πάλαι ὑπὸ τῶν προφητῶν προειρημένον. ἀναίρεσις τῆς νίκης τοῦ θανάτου, καθὸ νικήσας ἡμᾶς ἑαυτῷ ὑπέταξε, καὶ τοῦ ἀπ᾿ αὐτοῦ κέντρου, ᾧ κεντῶν τὴν οὐ πάντῃ πεφραγμένην ψυχὴν ἐμποιεῖ αὐτῇ τὰ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας τραύματα.
5.20Diriliş konusundaki kendi görüşümüzü şimdilik, imkân elverdiği ölçüde ve kısmen söylemiş olduk; zaten bu konuyu daha geniş inceleyerek dirilişe dair başka bir yerde bir eser yazdık. Şimdi Kelsos'un sözlerini makul bir şekilde ele almak gerekiyor. O, bizim yazılarımızda yazılanı anlamadığı gibi, şunu da ayırt edememiştir: Hristiyanların öğretisine imandan öte bir şey vaat etmeyenlerin, o bilge adamların, yani kutsal yazarların düşüncesini temsil ettiğini sanmamak gerekir. Öyleyse gelin gösterelim ki, akıl yürütme alanındaki bilgileri ve diyalektik incelemeleri yüzünden hiç de küçümsenemeyecek adamlar son derece tuhaf şeyler söylemiştir; eğer bayağı sözler, kocakarı masalları diye burun kıvırmak gerekiyorsa, bizimkilerden çok onlarınkine kıvırmak gerekir.
Stoacılar, evrenin belli devirlerle bütünüyle ateşe dönüştüğünü, ardından da öncekinden hiçbir farkı olmayan yeni bir düzenin kurulduğunu söylerler. İçlerinden bu öğreti karşısında utananlar ise, her devirde bir önceki devirdekilere göre küçük, pek önemsiz bir farkın ortaya çıktığını söylemişlerdir. Bu adamlara göre bir sonraki devirde de aynı şeyler olacak: Sokrates yine Sophroniskos'un oğlu ve Atinalı olacak, Sophroniskos'la evlenmiş olan Phainarete onu yeniden doğuracak. Demek ki diriliş adını anmasalar da işin kendisini dile getiriyorlar: Sokrates Sophroniskos'un tohumundan başlayarak dirilecek, Phainarete'nin rahminde biçimlenecek, Atina'da yetişip felsefe yapacak; sanki önceki felsefesi de dirilecek ve öncekinden hiç farksız olacak. Anytos ile Meletos da Sokrates'in suçlayıcıları olarak yeniden dirilecek, Areopagos Meclisi de Sokrates'i yine mahkûm edecek. Bundan da gülüncü şu: Sokrates önceki devirdekinden hiç farksız giysiler giyecek, aynı yoksulluk içinde ve önceki devirdekiyle hiç farksız bir şehirde, Atina'da yaşayacak. Phalaris yine tiranlık edecek; tunç boğası, önceki devirdekilerden hiç farksız mahkûmların içeriden yükselen sesleriyle böğürecek. Pheraili Aleksandros da yine tiranlık edecek; öncekiyle aynı zalimliği taşıyacak, öncekilerden hiç farksız insanları mahkûm edecek. Stoacıların bu gibi şeyler üzerine kurdukları felsefeyi daha ne diye sayıp dökeyim? Kelsos bu öğretiye gülmüyor, belki de saygıyla anıyor; çünkü ona göre Zenon İsa'dan daha bilgedir.
Ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὰ μὲν ἡμέτερα περὶ ἀναστάσεως, ὡς ἐνεχώρει, ἀπὸ τοῦ μέρους ἐπὶ τοῦ παρόντος λέλεκται (συντέτακται γὰρ ἡμῖν περὶ ἀναστάσεως ἐν ἄλλοις, ἐπὶ πλεῖον ἐξετάσασι τὰ κατὰ τὸν τόπον). τὰ δὲ τοῦ Κέλσου νῦν χρὴ κατὰ τὸ εὔλογον διαλαβεῖν, μήτε νοήσαντος τὸ παρ᾿ ἡμῖν γεγραμμένον μήτε κρῖναι δυναμένου ὅτι οὐ δεῖ τὸ βούλημα τῶν σοφῶν ἐκείνων ἀνδρῶν νομίζειν πρεσβεύεσθαι ὑπὸ τῶν πλεῖον πίστεως μηδὲν ἐπαγγελλομένων τῆς πρὸς τὸν Χριστιανῶν λόγον· φέρε παραστήσωμεν ὅτι ἀνδράσιν οὐκ εὐκαταφρονήτοις τῆς λογικῆς ἕνεκεν θεωρίας καὶ τῶν διαλεκτικῶν σκεμμάτων σφόδρα ἀπεμφαίνοντα λέλεκται. καὶ εἰ χρὴ μυχθίζειν ὡς ταπεινοὺς καὶ γραώδεις λόγους, ἐκείνους μᾶλλον χρὴ ἢ τοὺς ἡμετέρους. φασὶ δὴ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς κατὰ περίοδον ἐκπύρωσιν τοῦ παντὸς γίνεσθαι καὶ ἑξῆς αὐτῇ διακόσμησιν, πάντ᾿ ἀπαράλλακτα ἔχουσαν ὡς πρὸς τὴν προτέραν διακόσμησιν. ὅσοι δ᾿ αὐτῶν ᾐδέσθησαν το δόγμα, ὀλίγην εἰρήκασι παραλλαγὴν καὶ σφόδρα βραχεῖαν γίνεσθαι κατὰ περίοδον τοῖς ἐπὶ τῆς πρὸ αὐτῆς περιόδου. οὗτοι δ᾿ οἱ ἄνδρες φασὶ τῇ ἑξῆς περιόδῳ τοιαῦτα ἔσεσθαι, καὶ Σωκράτην μὲν πάλιν Σωφρονίσκου υἱὸν καὶ Ἀθηναῖον ἔσεσθαι, καὶ τὴν Φαιναρέτην γημαμένην Σωφρονίσκῳ πάλιν αὐτὸν γεννήσειν. κἂν μὴ ὀνομάζωσιν οὖν τὸ τῆς ἀναστάσεως ὄνομα, τὸ πρᾶγμά γε δηλοῦσιν, ὅτι Σωκράτης ἀπὸ σπερμάτων ἀρξάμενος ἀναστήσεται τῶν Σωφρονίσκου καὶ ἐν τῇ ὑστέρᾳ Φαιναρέτης διαπλασθήσεται καὶ ἀνατραφεὶς Ἀθήνῃσι φιλοσοφήσει, οἱονεὶ καὶ τῆς πρότερον φιλοσοφίας ἀνισταμένης καὶ ὁμοίως ἀπαραλλάκτου τῇ προτέρᾳ ἐσομένης. καὶ Ἄνυτος δὲ καὶ Μέλητος ἀναστήσονται πάλιν Σωκράτους κατήγοροι, καὶ ἡ ἐξ Ἀρείου πάγου βουλὴ καταδικάσεται τὸν Σωκράτην. τὸ δὲ τούτων γελοιότερον, τὰ ἀπαράλλακτα ἱμάτια τοῖς ὡς πρὸς τὴν προτέραν περίοδον Σωκράτης ἐνδύσεται, ἐν ἀπαραλλάκτῳ πενίᾳ καὶ ἀπαραλλάκτῳ πόλει ταῖς Ἀθήναις τῇ πρὸς τὴν προτέραν περίοδον ἐσόμενος. καὶ Φάλαρις μὲν τυραννήσει πάλιν, ὁ δὲ χάλκεος αὐτοῦ ταῦρος τῶν ἀπαραλλάκτων τῇ προτέρᾳ ἀνθρώπων περιόδῳ κατακριθέντων μυκήσεται ἀπὸ τῆς τῶν ἔνδον φωνῆς. Ἀλέξανδρός τε ὁ Φεραῖος πάλιν τυραννήσει, τὴν ἀπαράλλακτον ἔχων ὠμότητα τῇ προτέρᾳ καὶ τοὺς ἀπαραλλάκτους καταδικάζων ὡς καὶ τοὺς προτέρους. καὶ τί με δεῖ καταλέγειν τὸ περὶ τῶν τοιούτων δόγμα τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς πεφιλοσοφημένον καὶ μὴ γελώμενον ὑπὸ Κέλσου ἀλλὰ τάχα καὶ σεμνυνόμενον, ἐπεὶ δοκεῖ αὐτῷ ὁ Ζήνων τοῦ Ἰησοῦ εἶναι σοφώτερος;
5.21Pythagorasçılarla Platoncular da her ne kadar evreni çürümez sayıyor görünseler de benzer saçmalıklara düşerler. Onlara göre yıldızlar belirli devirlerde birbirlerine göre aynı dizilişleri ve konumları aldıklarında, yeryüzündeki her şey de evrenin yıldızları aynı konum düzeninde taşıdığı zamandakiyle aynı olur. Bu görüşe göre, yıldızlar uzun bir devrin sonunda birbirlerine göre Sokrates'in zamanındaki konuma yeniden geldiklerinde, Sokrates'in yine aynı ana babadan doğması, aynı şeylere uğraması, Anytos ile Meletos tarafından suçlanıp Areopagos Meclisi'nce mahkûm edilmesi zorunludur. Mısırlıların bilginleri de böyle şeyler aktardıkları hâlde saygı görürler; ne Kelsos ne de onun gibiler onlara güler. Biz ise evrenin, her birimizin özgür iradesinin durumuyla orantılı olarak Tanrı tarafından yönetildiğini ve imkân ölçüsünde daima daha iyiye götürüldüğünü söylüyoruz; özgür irademizin tabiatının farklı imkânlara açık olduğunu da biliyoruz, çünkü özgür irade Tanrı'nın mutlak değişmezliğini taşıyamaz. Yine de bizim söylediklerimiz sınanmaya, incelenmeye değer görülmüyor.
Καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ Πυθαγόρου δὲ καὶ Πλάτωνος εἰ καὶ δοκοῦσιν ἄφθαρτον τηρεῖν τὸν κόσμον, ἀλλὰ τοῖς παραπλησίοις γε περιπίπτουσι. τῶν γὰρ ἀστέρων κατά τινας περιόδους τεταγμένας τοὺς αὐτοὺς σχηματισμοὺς καὶ σχέσεις πρὸς ἀλλήλους λαμβανόντων, πάντα τὰ ἐπὶ γῆς ὁμοίως ἔχειν φασὶ τοῖς ὅτε τὸ αὐτὸ σχῆμα τῆς σχέσεως τῶν ἀστέρων περιεῖχεν ὁ κόσμος. ἀνάγκη τοίνυν κατὰ τοῦτον τὸν λόγον τῶν ἀστέρων ἐκ μακρᾶς περιόδου ἐλθόντων ἐπὶ τὴν αὐτὴν σχέσιν πρὸς ἀλλήλους, ὁποίαν εἶχον ἐπὶ Σωκράτους, πάλιν Σωκράτη γενέσθαι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ τὰ αὐτὰ παθεῖν, κατηγορούμενον ὑπὸ Ἀνύτου καὶ Μελήτου καὶ καταδικαζόμενον ὑπὸ τῆς ἐξ Ἀρείου πάγου βουλῆς. καὶ Αἰγυπτίων δὲ οἱ λόγιοι τοιαῦτα παραδιδόντες σεμνοί εἰσι καὶ οὐ γελῶνται ὑπὸ Κέλσου καὶ τῶν παραπλησίων, ἡμεῖς δὲ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς σχέσεως τῶν ἐφ᾿ ἡμῖν ἑκάστου οἰκονομεῖσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ λέγοντες τὸ πᾶν καὶ ἀεὶ ἄγεσθαι κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἐπὶ τὸ βέλτιον καὶ τὴν τοῦ ἐφ᾿ ἡμῖν φύσιν γινώσκοντες ἐνδεχομένου ἃ ἐνδέχεται (οὐ γὰρ δύναται χωρῆσαι τὸ πάντῃ ἄτρεπτον τοῦ θεοῦ) οὐ δοκοῦμεν ἄξια λέγειν βασάνου καὶ ἐξετάσεως:
5.22Bunları söylüyoruz diye kimse bizi, Hristiyan diye anıldıkları hâlde kutsal yazılardaki diriliş öğretisini reddedenlerden sanmasın. Onlar, kendi öğretileri gereği, "buğday ya da başka bir şeyin" tanesinden adeta dirilen başağı ya da ağacı hiçbir şekilde açıklayamazlar. Biz ise ekilenin "ölmedikçe canlanmadığına" ve ekilenin "oluşacak beden" olmadığına inanıyoruz; çünkü "Tanrı ona dilediği gibi bir beden verir": "çürüme içinde" ekildikten sonra onu "çürümezlik içinde", "düşkünlük içinde" ekildikten sonra "yücelik içinde", "güçsüzlük içinde" ekildikten sonra "güç içinde", "doğal beden" olarak ekildikten sonra da "ruhsal" beden olarak diriltir. Böylece hem Mesih'in kilisesinin anlayışını hem de Tanrı'nın vaadinin büyüklüğünü koruyor, bunun mümkün olduğunu da yalnız iddia ederek değil akıl yürüterek gösteriyoruz. Biliyoruz ki "gök ve yer" ve içlerindeki her şey geçip gitse de, her bir şeyin logosları asla geçip gitmeyecektir; çünkü bunlar, bütünün içindeki parçalar ya da cinsin içindeki türler gibi, "başlangıçta Tanrı'nın yanında" olan Tanrı Logos'unun içinde bulunurlar. Şunu söyleyeni dinlemek istiyoruz: "Gök ve yer geçip gidecek, ama benim sözlerim asla geçip gitmeyecek."
Μὴ ὑπονοείτω δέ τις ἡμᾶς ταῦτα λέγοντας ἀπ᾿ ἐκείνων εἶναι τῶν λεγομένων μὲν Χριστιανῶν ἀθετούντων δὲ τὸ περὶ ἀναστάσεως κατὰ τὰς γραφὰς δόγμα. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ τὸν οἱονεὶ ἀπὸ κόκκου „σίτου ἤ τινος τῶν λοιπῶν“ ἀνιστάμενον στάχυν ἢ δένδρον οὐδαμῶς παραστῆσαι ἔχουσιν. ὅσον ἐπὶ τῷ ἀρέσκοντι ἑαυτῶν· ἡμεῖς δὲ πειθόμενοι ὅτι τὸ σπειρόμενον „οὐ ζωοποιεῖται, ἐὰν μὴ ἀποθάνῃ,“ “καὶ ὅτι „οὐ τὸ γενησόμενον σῶμα“ σπείρεται (ὁ γὰρ „θεὸς αὐτῷ δίδωσι σῶμα, καθὼς ἠθέλησε,“ μετὰ τὸ σπαρῆναι „ἐν φθορᾷ“ ἐγείρων αὐτὸ „ἐν ἀφθαρσίᾳ“ καὶ μετὰ τὸ σπαρῆναι „ἐν ἀτιμίᾳ“ ἐγείρων αὐτὸ „ἐν δόξῃ“ καὶ μετὰ τὸ σπαρῆναι „ἐν ἀσθενείᾳ“ ἐγείρων αὐτὸ „ἐν δυνάμει“ καὶ μετὰ τὸ σπαρῆναι „σῶμα ψυχικὸν“ ἐγείρων αὐτὸ „πνευματικὸν“), τηροῦμεν καὶ τὸ βούλημα τῆς ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ καὶ τὸ μέγεθος τῆς ἐπαγγελίας τοῦ θεοῦ, παριστάντες αὐτοῦ καὶ τὸ δυνατὸν οὐκ ἀποφάσει ἀλλὰ καὶ λόγῳ· εἰδότες ὅτι κἂν „οὐρανὸς καὶ γῆ“ παρέλθῃ καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς, ἀλλ᾿ οἱ περὶ ἑκάστου „λόγοι“ ὄντες ὡς ἐν ὅλῳ μέρη ἢ ὡς ἐν γένει εἴδη τοῦ „ἐν ἀρχῇ“ λόγου „πρὸς τὸν θεὸν“ θεοῦ λόγου οὐδαμῶς παρελεύσονται. θέλομεν γὰρ ἀκούειν τοῦ εἰπόντος· „ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν.“
5.23Biz, çürümüş bedenin ilk baştaki tabiatına geri döndüğünü söylemiyoruz; tıpkı çürümüş "buğday tanesinin" yeniden "buğday tanesine" dönmediği gibi. Söylediğimiz şu: Buğday tanesinden bir başak yükseldiği gibi, bedende de bir logos bulunur; bu logos çürümediği için beden ondan "çürümezlik içinde diriltilir." Stoacılar ise, devirler boyunca hiç farksız tekrarlanan şeylere dair öğretileri yüzünden, tamamen çürümüş bedenin ilk baştaki tabiatına geri döndüğünü söylerler; çözülüp dağıldığı o ilk bileşimin yeniden kurulacağını ileri sürer ve bunu, sandıklarına göre, diyalektik zorunluluklarla kanıtlarlar. Biz ise "Tanrı'ya her şey mümkündür" deyip en saçma sığınağa kaçmıyoruz; çünkü bu "her şey"in var olmayan ya da düşünülemeyen şeyleri kapsamadığını biliyoruz. Tanrı'nın çirkin şeyler yapamayacağını da söyleriz; yoksa Tanrı, Tanrı olmamaya muktedir olurdu. Çünkü Tanrı çirkin bir şey yaparsa Tanrı değildir.
Kelsos, Tanrı'nın tabiata aykırı şeyleri de dilemediğini ileri sürdüğüne göre, bu sözdeki anlamları birbirinden ayıralım. Biri kötülüğü tabiata aykırı sayıyorsa, biz de Tanrı'nın tabiata aykırı olanı, yani kötülükten doğanı da akla aykırı olarak meydana geleni de dilemediğini söyleriz. Ama Tanrı'nın logosuna ve dilemesine göre meydana gelen şeyler söz konusuysa, bunların tabiata aykırı olmaması zorunludur. Çünkü Tanrı'nın yaptıkları, olağanüstü olsalar ya da bazılarına olağanüstü görünseler bile, tabiata aykırı değildir. Kelimeyi biraz zorlayarak bir ad vermek gerekirse şöyle diyeceğiz: Genellikle anlaşıldığı hâliyle tabiata göre, tabiatı aşan bazı şeyler vardır ve Tanrı bunları zaman zaman yapabilir. Tanrı insanı insan tabiatının üstüne çıkarır, onu daha üstün ve daha ilahi bir tabiata dönüştürür ve korunan kişi yaptıklarıyla bunu dilediğini gösterdiği sürece onu bu hâlde tutar.
Ἡμεῖς μὲν οὖν οὔ φαμεν τὸ διαφθαρὲν σῶμα ἐπανέρχεσθαι εἰς τὴν ἐξ ἀρχῆς φύσιν, ὡς οὐδὲ τὸν διαφθαρέντα „κόκκον“ τοῦ „σίτου“ ἐπανέρχεσθαι εἰς τὸν „κόκκον“ τοῦ „σίτου.“ λέγομεν γὰρ, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ κόκκου τοῦ „σίτου“ ἐγείρεται στάχυς. οὕτως λόγος τις ἔγκειται τῷ σώματι, ἀφ᾿ οὗ μὴ φθειρομένου „ἐγείρεται“ τὸ σῶμα „ἐν ἀφθαρσίᾳ.“ οἱ μέντοι ἀπὸ τῆς Στοᾶς τὸ πάντῃ διαφθαρὲν σῶμά φασιν ἐπανέρχεσθαι εἰς τὴν ἐξ ἀρχῆς φύσιν διὰ τὰ δεδογμένα αὐτοῖς περὶ τῶν κατὰ περίοδον ἀπαραλλάκτων, καὶ αὐτὴν ἐκείνην, ἐξ ἧς ἐλύθη, τὴν πρώτην σύστασιν πάλιν φασὶ συστήσεσθαι, διαλεκτικαῖς (ὡς οἴονται) ἀνάγκαις ταῦτα παριστάντες. καὶ οὐκ εἰς ἀτοπωτάτην γε ἀναχώρησιν ἀναχωροῦμεν λέγοντες ὅτι πᾶν δυνατὸν τᾷ θεῷ· οἴδαμεν γὰρ ἀκούειν τοῦ πᾶν οὐκ ἐπὶ τῶν ἀνυπάρκτων οὐδ᾿ ἐπὶ τῶν ἀδιανοήτων. φαμὲν δὲ καὶ ὅτι οὐ δύναται αἰσχρὰ ὁ θεὸς, ἐπεὶ ἔσται ὁ θεὸς δυνάμενος μὴ εἶναι θεός· εἰ γὰρ αἰσχρόν τι δρᾷ θεὸς, οὐκ ἔστι θεός. ἐπεὶ δὲ τίθησιν ὅτι καὶ τὰ παρὰ φύσιν ὁ θεὸς οὐ βούλεται, διαστελλόμεθα τὸ λεγόμενον· ὅτι εἰ μὲν παρὰ φύσιν τὴν κακίαν τις λέγει, καὶ ἡμεῖς λέγομεν ὅτι οὐ βούλεται τὰ παρὰ φύσιν ὁ θεὸς, οὔτε τὰ ἀπὸ κακίας οὔτε τὰ ἀλόγως γινόμενα· εἰ δὲ τὰ κατὰ λόγον θεοῦ καὶ βούλησιν αὐτοῦ γινόμενα, ἀναγκαῖον εὐθέως εἶναι μὴ παρὰ φύσιν· οὐ ⟨(γὰρ)⟩ παρὰ φύσιν τὰ πραττόμενα ὑπὸ τοῦ θεοῦ, κἂν παράδοξα ᾖ ἢ δοκοῦντά τισι παράδοξα. εἰ δὲ χρὴ βεβιασμένως ὀνομάσαι, ἐροῦμεν ὅτι ὡς πρὸς τὴν κοινοτέραν νοουμένην φύσιν ἐστί τινα ὑπὲρ τὴν φύσιν, ἃ ποιήσαι ἄν ποτε θεὸς, ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἀναβιβάζων τὸν ἄνθρωπον καὶ ποιῶν αὐτὸν μεταβάλλειν ἐπὶ φύσιν κρείττονα καὶ θειοτέραν καὶ τηρῶν τοιοῦτον, ὅσον καὶ ὁ τηρούμενος δι᾿ ὧν πράττει παρίστησιν ὅτι βούλεται.
5.24Tanrı'nın kendine yakışmayan hiçbir şeyi dilemediğini, çünkü böyle bir şeyin onun Tanrı olmasını ortadan kaldıracağını bir kez söyledik; buna şunu da ekleyeceğiz: Bir insan kendi kötülüğü yüzünden iğrenç bir şey dilerse, Tanrı bunu yapamaz. Kelsos'un söylediklerine karşı kavgacı da değiliz; onları hakikat sevgisiyle inceleyerek şunu kabul edeceğiz: Tanrı, kusurlu isteğin ya da yoldan çıkmış düzensizliğin değil, doğru ve adil tabiatın Tanrısıdır; çünkü her güzel şeyin başlatıcısı odur. Onun ruha ebedî bir hayat verebileceğini de kabul ediyoruz; yalnız verebileceğini değil, verdiğini de. Daha önce söylediklerimizden ötürü, Herakleitos'un Kelsos'un aktardığı şu sözü de bizi hiç rahatsız etmez: "Cesetler gübreden daha çok atılmayı hak eder." Gerçi bu konuda da şöyle denebilir: Gübre atılacak bir şeydir; ama insandan kalan cesetler, içlerinde oturmuş olan ruh yüzünden, hele bu ruh seçkin bir ruhsa, atılacak şeyler değildir. Nitekim daha medeni kanunlara göre cesetler, bu gibi şeylere gösterilebilecek saygıyla gömülmeye layık görülür; ki ruh çıktıktan sonra bedeni hayvan leşleri gibi bir kenara atarak, içinde oturmuş olan ruha dolaylı yoldan hakaret etmiş olmayalım. Tanrı da akla aykırı olarak "buğday tanesini" ebedî kılmayı dilemez; olsa olsa ondan çıkan başağı ebedî kılar. "Çürüme içinde" ekileni de değil, ondan "çürümezlik içinde" diriltileni ebedî kılar. Dahası, her şeyin logosu Kelsos'a göre Tanrı'nın kendisidir, bize göre ise onun Oğlu'dur. Onun hakkında felsefe yaparak şöyle deriz: "Başlangıçta Logos vardı, Logos Tanrı'nın yanındaydı ve Logos Tanrı'ydı." Ama bize göre de Tanrı ne akla aykırı ne de kendi tabiatına aykırı bir şey yapabilir.
Ἅπαξ δ᾿ εἰπόντες ὅτι οὐδὲν μὴ πρέπον ἑαυτῷ ὁ θεὸς βούλεται, ἀναιρετικὸν τυγχάνον τοῦ εἶναι αὐτὸν θεὸν, φήσομεν ὅτι, ἐάν τι κατὰ τὴν μοχθηρίαν ἑαυτοῦ ἄνθρωπος βδελυρὸν βούληται, τοῦτο οὐ δυνήσεται ὁ θεός. οὕτω δὲ οὐκ ἐσμὲν φιλόνεικοι πρὸς τὰ ὑπὸ Κέλσου λεγόμενα, ἀλλὰ φιλαλήθως αὐτὰ ἐξετάζοντες συμφήσομεν ὅτι οὐκ ἔστι τῆς πλημμελοῦς ὀρέξεως οὐδὲ τῆς πεπλανημένης ἀκοσμίας ἀλλὰ τῆς ὀρθῆς καὶ δικαίας φύσεως ὁ θεὸς, ἅτε ἀρχηγέτης τυγχάνων παντὸς καλοῦ· καὶ ἄλλο ὅτι ψυχῆς αἰώνιον βιοτὴν δύναται παρασχεῖν ὁμολογοῦμεν, καὶ οὐ μόνον δύναται ἀλλὰ καὶ παρέχει. οὐδὲν δὲ μάλιστα διὰ τὰ προειρημένα λυπεῖ ἡμᾶς οὐδὲ τὸ ὑπὸ Ἡρακλείτου λεγόμενον, ὅπερ Κέλσος παρείληφεν, ὅτι „νέκυές εἰσι κοπρίων ἐκβλητότεροι“· καίτοι γε εἴποι τις ἂν καὶ περὶ τούτου ὅτι τὰ μὲν κόπρια ἐκβλητά ἐστιν, οἱ δ᾿ ἐξ ἀνθρώπου νέκυες διὰ τὴν ἐνοικήσασαν ψυχὴν, καὶ μάλιστα ἐὰν ᾖ ἀστειοτέρα, οὐκ ἐκβλητοί. κατὰ γὰρ τοὺς ἀστειοτέρους τῶν νόμων μετὰ τῆς ἐνδεχομένης ὡς πρὸς τὰ τοιαῦτα τιμῆς ταφῆς ἀξιοῦνται· ἵνα μὴ ὑβρίζωμεν τῇ δυνάμει τὴν ἐνοικήσασαν ψυχὴν, ἀποῤῥιπτοῦντες μετὰ τὸ ἐξελθεῖν ἐκείνην τὸ σῶμα ὡς καὶ τὰ τῶν κτηνῶν σώματα. μὴ βουλέσθω οὖν ὁ θεὸς παραλόγως αἰώνιον ἀποφῆναι μήτε τὸν τοῦ „σίτου“ „κόκκον“ ἀλλ᾿ ἢ ἄρα τὸν ἐξ αὐτοῦ στάχυν, μηδὲ τὸ σπειρόμενον „ἐν φθορᾷ“ ἀλλὰ τὸ ἀπ᾿ αὐτοῦ ἐγειρόμενον „ἐν ἀφθαρσίᾳ.“ ἀλλὰ καὶ ὁ τῶν πάντων λόγος ἐστὶ κατὰ μὲν Κέλσον αὐτὸς ὁ θεὸς, κατὰ δὲ ἡμᾶς ὁ υἱὸς αὐτοῦ· περὶ οὗ φιλοσοφοῦντες λέγομεν τό· „ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεὸν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος.“ ἀλλὰ καὶ καθ᾿ ἡμᾶς οὐδὲν οἷός τε παράλογον οὐδὲ παρ᾿ ἑαυτὸν ἐργάσασθαί ἐστιν ὁ θεός.
5.25Kelsos'un bundan sonraki sözüne de bakalım. Şöyle diyor: "Yahudiler ayrı bir millet hâline gelip kendi yurtlarının âdetine göre kanunlar koydular; bu kanunları bugün hâlâ aralarında koruyorlar, nasıl bir din olursa olsun atalarından kalma bir dine bağlı kalıyorlar. Böyle yapmakla öteki insanlar gibi davranıyorlar; çünkü her millet, nasıl yerleşmiş olursa olsun, atalarından kalma geleneklere özen gösterir. Bunun yararlı olduğu da anlaşılıyor; yalnız farklı insanların aklına farklı âdetler geldiği ve herkes için yürürlüğe konmuş olanın korunması gerektiği için değil, yeryüzünün parçaları büyük ihtimalle baştan beri farklı gözeticilere paylaştırılmış, belli egemenlik alanlarına bölünmüş olduğu ve bu şekilde yönetildiği için de. Dolayısıyla her milletin yaptıkları, o gözeticilerin hoşuna gittiği şekilde yapıldığında doğru yapılmış olur; her yerde baştan beri yerleşmiş âdetleri bozmak ise dine aykırıdır." Kelsos burada, eskiden Mısırlı olan Yahudilerin sonradan ayrı bir millet hâline geldiklerini, kanunlar koyup bunları koruduklarını ima ediyor. Aktarılan sözlerini tekrarlamayalım; diyor ki, kendi geleneklerine özen gösteren öteki milletler gibi, Yahudilerin de atalarından kalma dine bağlı kalmaları yararlıdır. Yahudilerin atalarından kalma geleneklere özen göstermesinin yararlı olmasına daha derin bir sebep de gösteriyor: Yeryüzünü gözetmek kendilerine düşmüş olanların, kanun koyuculara yardım ederek her milletin kanunlarını koyduklarını ima ediyor. Öyle görünüyor ki, Yahudilerin ülkesini ve oradaki milleti de bir ya da birkaç varlığın gözettiğini, Yahudilerin kanunlarının da bu varlığın ya da varlıkların Musa'ya yardımıyla konduğunu ima etmek istiyor.
Ἴδωμεν δὲ καὶ τὴν ἑξῆς τοῦ Κέλσου λέξιν, οὕτως ἔχουσαν· Ἰουδαῖοι μὲν οὖν ἔθνος ἴδιον γενόμενοι καὶ κατὰ τὸ ἐπιχώριον νόμους θέμενοι καὶ τούτους ἐν σφίσιν ἔτι νῦν περιστέλλοντες καὶ θρησκείαν ὁποίαν δὴ, πάτριον δ᾿ οὖν, φυλάσσοντες ὅμοια τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις δρῶσιν, ὅτι ἕκαστοι τὰ πάτρια, ὁποῖά ποτ᾿ ἂν τύχῃ ⟨(καθεστηκότα)⟩, περιέπουσι. δοκεῖ δ᾿ οὕτως καὶ συμφέρειν, οὐ μόνον καθότι ἐπὶ νοῦν ἦλθεν ἄλλοις ἄλλως νομίσαι καὶ δεῖ φυλάττειν τὰ ἐς κοινὸν κεκυρωμένα, ἀλλὰ καὶ ὅτι ὡς εἰκὸς τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμημένα καὶ κατά τινας ἐπικρατείας διειλημμένα ταύτῃ καὶ διοικεῖται. καὶ δὴ τὰ παρ᾿ ἑκάστοις ὀρθῶς ἂν πράττοιτο ταύτῃ δρώμενα, ὅπῃ ἐκείνοις φίλον· παραλύειν δὲ οὐχ ὅσιον εἶναι τὰ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τόπους νενομισμένα. ἐν τούτοις δὴ ὁ Κέλσος ἐμφαίνει ὅτι οἱ πάλαι Αἰγύπτιοι Ἰουδαῖοι ὕστερον ἔθνος ἐγίνοντο ἴδιον, καὶ νόμους θέμενοι τούτους περιστέλλουσι. καὶ ἵνα μὴ ἐπαναλάβωμεν τὰς ἐκκειμένας τοῦ Κέλσου λέξεις, φησὶ καὶ συμφέρειν τούτοις τὰ πάτρια θρησκεύειν ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἔθνεσι τὰ ἴδια περιέπουσι. καὶ βαθυτέραν τινὰ ἐκτίθεται περὶ τοῦ συμφέρειν Ἰουδαίοις περιέπειν τὰ πάτρια αἰτίαν, αἰνισσόμενος ὅτι τοὺς ἑκάστων νόμους οἱ λαχόντες ἐπόπται εἶναι τῆς γῆς τῶν νομοθετουμένων συνεργοῦντες τοῖς νομοθέταις ἔθεντο. ἔοικεν οὖν δηλοῦν ὅτι καὶ τὴν Ἰουδαίων χώραν καὶ τὸ ἐπ᾿ αὐτῆς ἔθνος ἐποπτεύει τις ἤ τινες, ὑφ᾿ οὗ ἢ ὑφ᾿ ὧν οἱ Ἰουδαίων νόμοι συνεργοῦντος ἢ συνεργούντων Μωϋσεῖ ἐτέθησαν.
5.26"Kanunları korumak gerekir," diyor, "yalnız farklı insanların aklına farklı âdetler geldiği ve herkes için yürürlüğe konmuş olanın korunması gerektiği için değil, yeryüzünün parçaları büyük ihtimalle baştan beri farklı gözeticilere paylaştırılmış, belli egemenlik alanlarına bölünmüş olduğu ve bu şekilde yönetildiği için de." Sonra Kelsos, Yahudiler aleyhine söylediklerini adeta unutmuş gibi, atalarının geleneklerini koruyan herkese yönelik genel övgüsüne şimdi onları da katıyor ve şöyle diyor: "Dolayısıyla her milletin yaptıkları, o gözeticilerin hoşuna gittiği şekilde yapıldığında doğru yapılmış olur." Bak, kendisine kalırsa, kendi kanunlarına göre yaşayan Yahudinin bu kanunlardan ayrılmamasını açıkça istemiyor mu? Ayrılırsa dine aykırı davranmış olacağını düşünüyor; çünkü "her yerde baştan beri yerleşmiş âdetleri bozmak dine aykırıdır" diyor.
Bu konuda ona ya da onunla aynı görüşte olanlara şunu sormak isterdim: Yeryüzünün parçalarını baştan beri farklı gözeticilere paylaştıran kimdir; açıkçası Yahudilerin ülkesini ve Yahudileri, burası kendisine ya da kendilerine düşen varlığa veya varlıklara veren kimdir? Kelsos'un adlandıracağı gibi, Yahudi milletini ve ülkesini birine ya da birilerine paylaştıran Zeus mudur ve Yahudiye kendisine düşen varlığın Yahudilere böyle kanunlar koymasını o mu istedi? Yoksa bu, onun dileğine rağmen mi oldu? Hangi cevabı verirse versin, sözünün çıkmaza gireceğini görüyorsun. Yeryüzünün parçaları gözeticilerine tek bir varlık tarafından paylaştırılmadıysa, o zaman her biri yeryüzünü kura çeker gibi, bir yönetici olmaksızın, rastgele bölüşmüş olmalıdır. Ama bu da saçmadır ve her şeyin üstündeki Tanrı'nın öngörüsünü epeyce ortadan kaldırır.
Καὶ χρὴ, φησὶ, τοὺς νόμους τηρεῖν, οὐ μόνον καθότι ἐπὶ νοῦν ἦλθεν ἄλλοις ἄλλως νομίσαι καὶ ὅτι δεῖ φυλάσσειν τὰ ἐς κοινὸν κεκυρωμένα, ἀλλὰ καὶ ὅτι ὡς εἰκὸς τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμημένα καὶ κατά τινας ἐπικρατείας διειλημμένα ταύτῃ καὶ διοικεῖται. εἶθ᾿ ὡσπερεὶ ἐπιλαθόμενος ὁ Κέλσος ὧν εἶπε κατὰ Ἰουδαίων, νῦν ἐν τῷ καθολικῷ περὶ πάντων τῶν τὰ πάτρια τηρούντων ἐπαίνῳ καὶ τούτους περιλαμβάνει λέγων· καὶ δὴ τὰ παρ᾿ ἑκάστοις ὀρθῶς ἂν πράττοιτο ταύτῃ δρώμενα, ὅπῃ ἐκείνοις φίλον. καὶ ὅρα εἰ μὴ ἄντικρυς τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ τὸν Ἰουδαῖον ἐν τοῖς ἰδίοις νόμοις βούλεται βιοῦντα μὴ ἀφίστασθαι αὐτῶν, ὡς οὐχ ὅσιον πράττοντα, ἐὰν ἀποστῇ· λέγει γὰρ ὅτι παραλύειν οὐχ ὅσιον εἶναι τὰ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τόπους νενομισμένα. ἐβουλόμην δὲ πρὸς ταῦτα αὐτοῦ ἢ τῶν συμφρονούντων αὐτῷ πυθέσθαι, τίς ἄρα εἴη ὁ τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις διανείμας καὶ δηλονότι τὴν Ἰουδαίων χώραν καὶ τοὺς Ἰουδαίους τῷ λαχόντι ἢ τοῖς λαχοῦσιν αὐτήν. ἆρα γὰρ. ὡς ὀνομάσαι ἂν ὁ Κέλσος, ὁ Ζεύς τινι ἤ τισι διένειμε τὸ Ἰουδαίων ἔθνος καὶ τὴν χώραν αὐτῶν καὶ ἐβούλετο τὸν λαχόντα τὴν Ἰουδαίαν τοιούτους θέσθαι ἐν Ἰουδαίοις νόμους; ἢ παρὰ τὸ βούλημα αὐτοῦ τὸ τοιοῦτον γεγένηται; ὡς δ᾿ ἂν ἀποκρίνηται. ὁρᾷς ὅτι ὁ λόγος στενοχωρηθήσεται. εἰ δὲ μὴ ἀπό τινος ἑνὸς διανενέμηται τὰ μέρη τῆς γῆς τοῖς ἐπόπταις αὐτῶν, ἄρα ἀποκληρωτικῶς καὶ χωρὶς ἐπιστάτου ἕκαστος ὡς ἔτυχε διενείματο τὴν γῆν· ἀλλὰ καὶ τοῦτ᾿ ἄτοπον καὶ μετρίως τῆς τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ προνοίας ἀναιρετικόν ἐστι.
5.27Yeryüzünün parçalarının hangi egemenlik alanlarına bölündüğünü ve onları gözetenler tarafından nasıl yönetildiğini isteyen anlatsın. Bize şunu da açıklasın: Her milletin yaptıkları, gözeticilerin hoşuna gittiği şekilde yapıldığında nasıl doğru yapılmış olur? Örneğin İskitlerin babaları öldürmeye dair kanunları ya da annelerin kendi oğullarıyla, kızların da kendi babalarıyla evlenmesini yasaklamayan Perslerin kanunları doğru mudur? Farklı milletlerin kanunları üzerine eser yazanlardan örnekler toplayıp, bu kanunların her milletin yanında, gözeticilerin hoşuna gittiği şekilde nasıl doğru uygulandığını sorarak güçlüğü daha ne diye artırayım? Kelsos bize söylesin: Annelerle ve kızlarla evlenmeye dair, ya da hayattan ip ile ayrılmanın saadet olduğuna, ya da kendini ateşe verip hayattan ateşle ayrılanların tamamen arındığına dair atalardan kalma kanunları bozmak nasıl dine aykırı olur? Örneğin Tauroslardaki yabancıları Artemis'e kurban olarak sunmaya, ya da bazı Libyalılardaki çocukları Kronos'a kurban etmeye dair kanunları bozmak nasıl dine aykırı olur? Bununla birlikte Kelsos'un görüşünden şu çıkar: Yahudilerin, evrenin yaratıcısından başka hiçbir tanrıya tapmamak gerektiğini söyleyen atalarından kalma kanunları bozmaları dine aykırıdır. O zaman ona göre dine uygunluk tabiatça ilahi olmayacak, bir tür uzlaşmayla ve âdetle ilahi olacak. Çünkü bazılarının yanında timsaha tapmak ve başkalarının taptığı bir hayvanı yemek dine uygundur; başkalarına göre buzağıya tapmak, daha başkalarına göre de tekeyi tanrı saymak dine uygundur. Böylece aynı insan bu kanunlara göre dine uygun, şu kanunlara göre dine aykırı davranmış olacaktır. Bu da her şeyin en saçmasıdır.
Πῶς δὲ καὶ κατὰ τίνας ἐπικρατείας διειλημμένα τὰ μέρη τῆς γῆς διοικεῖται ὑπὸ τῶν ἐποπτευόντων αὐτὰ, ὁ βουλόμενος διηγησάσθω· ἀπαγγειλάτω δὲ ἡμῖν καὶ πῶς ὀρθῶς πράττεται τὰ παρ᾿ ἑκάστοις δρώμενα, ὅπῃ τοῖς ἐπόπταις ἐστὶ φίλον, καὶ εἰ ὀρθῶς ἔχουσι φέρ᾿ εἰπεῖν οἱ Σκυθῶν περὶ ἀναιρέσεως πατέρων νόμοι ἢ οἱ Περσῶν, μὴ κωλύοντες γαμεῖσθαι τοῖς ⟨(οἰκείοις)⟩ παισὶ τὰς μητέρας μηδὲ ὑπὸ τῶν πατέρων τὰς ἑαυτῶν θυγατέρας. καὶ τί με δεῖ ἐπιλεγόμενον ἀπὸ τῶν πραγματευσαμένων περὶ τῶν ἐν τοῖς διαφόροις ἔθνεσι νόμων προσαπορεῖν, πῶς παρ᾿ ἑκάστοις ὀρθῶς πράττονται, καθὼς τοῖς ἐπόπταις φίλον, οἱ νόμοι; λεγέτω δ᾿ ἡμῖν ὁ Κέλσος, πῶς οὐχ ὅσιον παραλύειν νόμους πατρίους περὶ τοῦ γαμεῖν μητέρας καὶ θυγατέρας. ἢ περὶ τοῦ μακάριον εἶναι ἀγχόνῃ τὸν βίον ἐξελθεῖν, ἢ πάντως καθαίρεσθαι τοὺς ἑαυτοὺς παραδιδόντας τῷ πυρὶ καὶ τῇ διὰ πυρὸς ἀπαλλαγῇ τῇ ἀπὸ τοῦ βίου· καὶ πῶς οὐχ ὅσιον παραλύειν νόμους τοὺς φέρ᾿ εἰπεῖν παρὰ Ταύροις περὶ τοῦ ἱερεῖα τοὺς ξένους προσάγεσθαι τῇ Ἀρτέμιδι, ἢ παρὰ Λιβύων τισὶ περὶ τοῦ καταθύειν τὰ τέκνα τῷ Κρόνῳ. πλὴν ἀκολουθεῖ τῷ Κέλσῳ τὸ μὴ ὅσιον εἶναι Ἰουδαίοις παραλύειν νόμους πατρίους τοὺς περὶ τοῦ μὴ δεῖν ἄλλον τινὰ σέβειν θεὸν παρὰ τὸν τῶν ὅλων δημιουργόν. καὶ ἔσται κατ᾿ αὐτὸν οὐ φύσει τὸ ὅσιον ἀλλά τινι θέσει καὶ νομίσει θεῖον· ὅσιον γὰρ παρὰ τοῖσδε μὲν σέβειν κροκόδειλον καὶ ἐσθίειν τῶν παρ᾿ ἄλλοις τι προσκυνουμένων, καὶ ὅσιον ἑτέροις τὸ σέβειν τὸν μόσχον, καὶ παρ᾿ ἄλλοις τὸν τράγον νομίζειν θεόν. οὕτως δ᾿ ἔσται ⟨(ὁ)⟩ αὐτὸς ὅσια μὲν ποιῶν ὡς πρὸς τούσδε τοὺς νόμους, ἀνόσια δὲ ὡς πρὸς ἑτέρους· ὅπερ ἐστὶ πάντων ἀτοπώτατον.
5.28Buna karşı muhtemelen şöyle diyecekler: Atalarının geleneklerini koruyan kişi, başkalarınınkini korumadığı için dine aykırı davranmış olmaz, dine uygun davranmış olur. Bazılarınca dine aykırı sayılan kişi de, atalarının geleneklerine göre kendi tanrılarına tapıp zıt kanunlara sahip olanların taptıklarıyla savaştığında ve onları yiyip bitirdiğinde dine aykırı davranmış olmaz. Bak, bu söz adalet, dine uygunluk ve dindarlık hakkında büyük bir karışıklığı ortaya koymuyor mu? Çünkü bu durumda dindarlık açıkça belirlenmiş değildir, kendine özgü bir tabiatı yoktur, kendine göre davrananları dindar olarak nitelendirecek bir özelliği yoktur. Eğer dindarlık, dine uygunluk ve adalet göreli şeylerse, öyle ki aynı şey farklı ilişkilere ve kanunlara göre hem dine uygun hem dine aykırı oluyorsa, bak, bunun ardından itidal, cesaret, phronēsis, epistēmē ve öteki erdemler de göreli olmayacak mı? Bundan daha saçma bir şey olamaz.
Kelsos'un aktarılan sözlerine daha basit ve genel bir şekilde karşı koymak isteyenler için söylediklerimiz yeterlidir. Ama bu yazıyı daha titiz okurların da okuyacağını düşündüğümüzden, gelin, yeryüzündeki bölgelerin baştan beri farklı gözeticilere paylaştırılmış olması hakkında, gizli ve söylenmesi yasak bir temaşa içeren daha derin şeylerden birkaçını, işi göze alarak ortaya koyalım; ve gücümüz yettiğince, sayılan saçmalıklardan arınmış olan öğretiyi gösterelim.
Ἀλλ᾿ εἰκὸς ὅτι φήσουσι πρὸς ταῦτα ὅσιον εἶναι τὸν τὰ πάτρια φυλάττοντα καὶ μηδαμῶς ἀνόσιον, ἐπεὶ μὴ ⟨(καὶ)⟩ τὰ ἑτέρων οὐ τηρεῖ· πάλιν τε αὖ τὸν νομισθέντα ἀνόσιον εἶναι παρὰ τοῖσδέ τισι μὴ εἶναι ἀνόσιον, ὅταν κατὰ τὰ πάτρια τὰ μὲν ἴδια σέβῃ τὰ δὲ παρὰ τοῖς ἐναντίους ἔχουσι νόμους προσπολεμῇ καὶ καταθοινᾶται. ταῦτα δὲ ὅρα εἰ μὴ πολλὴν ἐμφαίνει τὴν περὶ τοῦ δικαίου καὶ ὁσίου καὶ εὐσεβείας ταραχὴν, οὐ διαρθρουμένης οὐδὲ φύσιν τινὰ ἰδίαν ἐχούσης καὶ εὐσεβεῖς εἶναι χαρακτηριζούσης τοὺς τὰ κατ᾿ αὐτὴν πράττοντας. εἴπερ οὖν ἡ εὐσέβεια καὶ ἡ ὁσιότης καὶ ἡ δικαιοσύνη τῶν πρός τι ἐστὶν, ὡς τὸ αὐτὸ εἶναι ὅσιον καὶ ἀνόσιον παρὰ τὰς διαφόρους σχέσεις καὶ τοὺς νόμους, ὅρα εἰ μὴ καὶ ἡ σωφροσύνη τῶν πρός τι ἀκολούθως ἔσται καὶ ἡ ἀνδρεία καὶ ἡ φρόνησις καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ αἱ λοιπαὶ ἀρεταί· ὧν οὐδὲν ἂν εἴη ἀτοπώτερον. ἁπλούστερον μὲν οὖν καὶ κοινότερον ἱσταμένοις πρὸς τὰς Κέλσου ἐκκειμένας λέξεις αὐτάρκη τὰ εἰρημένα· ἐπεὶ δὲ νομίζομεν καὶ τῶν ἐξεταστικωτέρων τινὰς ἐντεύξεσθαι τῇδε τῇ γραφῇ, φέρε ὀλίγα τῶν βαθυτέρων παρακινδυνεύοντες ἐκθώμεθα, ἔχοντά τινα μυστικὴν καὶ ἀπόῤῥητον θεωρίαν, περὶ τοῦ ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμῆσθαι χωρία τῶν ἐπὶ γῆς· καὶ τῶν κατειλεγμένων ἀτόπων φέρε ὅση δύναμις καθαρὸν παραστήσωμεν τὸν λόγον.
5.29Bana öyle geliyor ki Kelsos, yeryüzündekilerin paylaştırılmasına dair daha sırlı bazı öğretileri yanlış duymuş. Yunan tarihi de bu öğretilere bir şekilde değinir: Tanrı sayılan bazı varlıkların Attika için birbirleriyle yarıştığını anlatır; şairlerde de tanrı denen bazı varlıklara, bazı yerlerin kendilerine daha yakın olduğunu söyletir. Barbarların tarihi de, özellikle Mısırlılarınki, Mısır'ın nomos denen bölgelerinin paylaştırılması hakkında böyle şeyler ortaya koyar ve Sais'i payına almış olan Athena'nın Attika'ya da sahip olduğunu söyler. Mısırlıların bilginleri bu türden sayısız şey söyleyecektir; ama bu paylaştırmada Yahudileri ve ülkelerini de birine verip vermediklerini bilmiyorum. Neyse, ilahi sözün dışında bu konuda söylenenler hakkında şimdilik bu kadarı yeter.
Biz diyoruz ki, bizim peygamberimiz ve Tanrı'nın sadık kulu Musa, Tesniye'deki ezgide yeryüzündekilerin paylaştırılması hakkında şunları söyler: "Yüce Olan milletleri bölüştürdüğünde, Âdem'in oğullarını dağıttığında, milletlerin sınırlarını Tanrı'nın meleklerinin sayısına göre belirledi; Rab'bin payı ise kendi halkı Yakup oldu, mirasının ölçü ipi İsrail oldu." Aynı Musa, Tekvin adlı kitapta milletlerin paylaştırılmasını bir tarih anlatısı biçiminde şöyle anlatır: "Bütün yeryüzünün dili birdi, herkesin sesi birdi. Doğudan göç ettiklerinde Şinar ülkesinde bir ova buldular ve oraya yerleştiler." Biraz sonra da şöyle der: "Rab, insanoğullarının kurdukları şehri ve kuleyi görmeye indi. Rab şöyle dedi: 'İşte hepsi tek bir soy, hepsinin dili bir; bunu yapmaya başladılar; artık yapmaya kalkıştıkları hiçbir şeyden geri kalmayacaklar. Gelin, inelim ve orada dillerini karıştıralım ki birbirlerinin sesini anlamasınlar.' Rab onları oradan bütün yeryüzüne dağıttı ve şehri, kuleyi kurmayı bıraktılar. Bu yüzden oranın adı Karışıklık kondu; çünkü Rab Tanrı bütün yeryüzünün dilini orada karıştırdı ve Rab Tanrı onları oradan bütün yeryüzüne dağıttı." Süleyman'ın Bilgeliği adlı kitapta da, yeryüzündekilerin paylaştırılmasının gerçekleştiği dillerin karışması hakkında, bilgelik için şöyle denir: "Milletler kötülükte birleşip karıştırıldığında, adil olanı tanıyan, onu Tanrı'nın önünde kusursuz koruyan ve çocuğuna duyduğu şefkate karşı onu güçlü tutan odur."
Bu konudaki öğreti geniş ve sırlıdır; ona şu söz uyar: "Kralın sırrını gizlemek iyidir." Böylece, bedene girişleri ruh göçünden kaynaklanmayan ruhlara dair öğreti rastgele kulaklara atılmasın, kutsal olan "köpeklere" verilmesin, inciler domuzların önüne saçılmasın. Çünkü böyle bir şey dine saygısızlıktır; Tanrı'nın bilgeliğine ait söylenmesi yasak sözlere ihanet etmektir. Bu bilgelik hakkında güzel bir şekilde şöyle yazılmıştır: "Bilgelik kötülük tasarlayan bir ruha girmez, günaha borçlu bir bedende oturmaz." Tarih anlatısı biçiminde gizlice söylenmiş olanları yine tarih anlatısı biçiminde ortaya koymak yeterlidir; gücü yetenler bu yerin anlamını kendileri işlesinler.
Δοκεῖ δή μοι παρακηκοέναι τινῶν ὁ Κέλσος περὶ τῆς διανεμήσεως τῶν ἐπὶ γῆς μυστικωτέρων λόγων, ὧν ἐφάπτεται μέν πως καὶ ἡ Ἑλληνικὴ ἱστορία, εἰσαγαγοῦσά τινας τῶν νομιζομένων θεῶν περὶ τῆς Ἀττικῆς πρὸς ἀλλήλους ἡμιλλῆσθαι, ποιοῦσα δὲ παρὰ τοῖς ποιηταῖς τινας τῶν λεγομένων θεῶν ὁμολογεῖν τινας τόπους οἰκειοτέρους αὐτοῖς. καὶ ἡ βαρβαρικὴ δὲ ἱστορία καὶ μάλιστα ἡ Αἰγυπτίων τοιαῦτά τινα ἐμφαίνει περὶ τοῦ μερισμοῦ τῶν τῆς Αἰγύπτου καλουμένων νομῶν, λέγουσα ὅτι ἡ λαχοῦσα τὴν Σάϊν Ἀθηνᾶ ἡ αὐτὴ ἔχει καὶ τὴν Ἀττικήν. Αἰγυπτίων δὲ οἱ λόγιοι μυρία ὅσα τοιαῦτα φήσουσιν, οὐκ οἶδα δ᾿ εἰ καὶ Ἰουδαίους συμπαραλαμβάνοντες καὶ τὴν χώραν αὐτῶν τῇ πρός τινα διανεμήσει. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἔξω τοῦ θείου λόγου λεγομένων εἰς ταῦτα ἅλις ἐπὶ τοῦ παρόντος. φαμὲν δ᾿ ὅτι ὁ καθ᾿ ἡμᾶς προφήτης τοῦ θεοῦ καὶ γνήσιος θεράπων αὐτοῦ Μωϋσῆς ἐν τῇ τοῦ Δευτερονομίου ᾠδῇ ἐκτίθεται περὶ τοῦ μερισμοῦ τῶν ἐπὶ γῆς τοιαῦτα λέγων· „ὅτε διεμέριζεν ὁ ὕψιστος ἔθνη, ὡς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδὰμ, ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων θεοῦ, καὶ ἐγενήθη μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακὼβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ.“ τὰ δὲ περὶ τῆς διανεμήσεως τῶν ἐθνῶν ὁ αὐτὸς Μωϋσῆς ἐν τῷ ἐπιγεγραμμένῳ βιβλίῳ Γένεσις ἐν ἱστορίας τρόπῳ φησὶν οὕτως· „καὶ ἦν πᾶσα ἡ γῆ χεῖλος ἓν, καὶ φωνὴ μία πᾶσι. καὶ ἐγένετο ἐν τῷ κινῆσαι αὐτοὺς ἀπ᾿ ἀνατολῶν εὗρον πεδίον ἐν γῇ Σενναὰρ, καὶ κατῴκησαν ἐκεῖ“· καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „κατέβη, φησὶ, κύριος ἰδεῖν τὴν πόλιν καὶ τὸν πύργον, ὃν ᾠκοδόμησαν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων. καὶ εἶπε κύριος· ἰδοὺ γένος ἓν καὶ χεῖλος ἓν πάντων· καὶ τοῦτο ἤρξαντο ποιῆσαι, καὶ νῦν οὐκ ἐκλείψει ἀπ᾿ αὐτῶν πάντα, ὅσα ἂν ἐπιθῶνται ποιεῖν· δεῦτε καὶ καταβάντες συγχέωμεν ἐκεῖ τὴν γλῶσσαν αὐτῶν. ἵνα μὴ ἀκούσωσιν ἕκαστος τὴν φωνὴν τοῦ πλησίον αὐτοῦ. καὶ διέσπειρεν αὐτοὺς κύριος ἐκεῖθεν ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς, καὶ ἐπαύσαντο οἰκοδομοῦντες τὴν πόλιν καὶ τὸν πύργον. διὰ τοῦτο ἐκλήθη τὸ ὄνομα αὐτοῦ Σύγχυσις, ὅτι ἐκεῖ συνέχεε κύριος ὁ θεὸς τὰ χείλη πάσης τῆς γῆς, κἀκεῖθεν διέσπειρεν αὐτοὺς κύριος ὁ θεὸς ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς.“ καὶ ἐν τῇ ἐπιγεγραμμένῃ δὲ Σολομῶντος Σοφίᾳ περὶ τῆς σοφίας καὶ τῶν κατὰ τὴν σύγχυσιν τῶν διαλέκτων, ἐν ᾗ γεγένηται ὁ μερισμὸς τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, γῆς. τοιαῦτα περὶ τῆς σοφίας εἴρηται· „αὕτη καὶ ἐν ὁμονοίᾳ πονηρίας ἐθνῶν συγχυθέντων ἔγνω τὸν δίκαιον, καὶ ἐφύλαξεν αὐτὸν ἄμεμπτον τῷ θεῷ καὶ ἐπὶ τέκνου σπλάγχνοις ἰσχυρὸν ἐφύλαξε.“ πολὺς δ᾿ ὁ λόγος καὶ μυστικὸς ὁ περὶ τούτων, ᾧ ἁρμόζει τό· „μυστήριον βασιλέως κρύπτειν καλόν“· ἵνα μὴ εἰς τὰς τυχούσας ἀκοὰς ὁ περὶ ψυχῶν οὐκ ἐκ μετενσωματώσεως εἰς σῶμα ἐνδουμένων λόγος ῥιπτῆται, μηδὲ τὰ ἅγια διδῶται „τοῖς κυσὶ,“ μηδ᾿ οἱ μαργαρῖται παραβάλλωνται χοίροις. ἀσεβὲς γὰρ τὸ τοιοῦτο, προδοσίαν περιέχον τῶν ἀποῤῥήτων τῆς τοῦ θεοῦ σοφίας λογίων, περὶ ἧς καλῶς γέγραπται· „εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίας.“ ἀρκεῖ δὲ τὰ κεκρυμμένως ὡς ἐν ἱστορίας τρόπῳ εἰρημένα κατὰ τὸν τῆς ἱστορίας παραστῆσαι τρόπον, ἵν᾿ οἱ δυνάμενοι ἑαυτοῖς ἐπεξεργάσωνται τὰ κατὰ τὸν τόπον.
5.30Öyleyse yeryüzündeki herkesin tek bir ilahi dil konuştuğunu düşünelim; birbirleriyle uyum içinde oldukları sürece bu ilahi dilde kalsınlar. "Doğu"dan da kıpırdamasınlar, ışığa ve "ezelî ışığın" parıltısına ait şeyleri düşündükleri sürece. Ama "doğu"ya yabancı şeyler düşünerek kendilerini "doğudan" kopardıklarında, "Şinar ülkesinde bir ova" bulsunlar; bu ad "dişlerin sökülüp atılması" diye tercüme edilir ve onları besleyen şeyleri yitirdiklerini simgeler. Oraya yerleşsinler. Sonra maddeye ait şeyleri bir araya toplamak, tabiatça göğe yapışamayacak olanı göğe yapıştırmak, maddi olanlar aracılığıyla maddi olmayanlara kurnazca saldırmak isteyerek şöyle desinler: "Gelin, tuğla yapıp onları ateşte pişirelim." Böylece balçıktan ve maddeden olanı sağlamlaştırıp katılaştırmak, tuğlayı taş, balçığı zift yapmak ve bunlarla, kendi sanılarına göre "tepesi göğe erişecek bir şehir ve kule" kurmak istediklerinde, Tanrı'nın bilgisine karşı yükselen kibirli yükseklikler gibi, her biri "doğudan" uzaklaşmasının ölçüsüne, ki bu bazılarında daha çok bazılarında daha az olmuştur, ve tuğlaları taşa, balçığı zifte çevirmenin ve bunlarla yapı kurmanın ölçüsüne göre meleklere teslim edilsin. Bu melekler kimine daha sert, kimine daha az sert, şu ya da bu türden olsun; ta ki onlar cüret ettikleri şeylerin cezasını ödeyene kadar. Her biri, kendilerine özgü dili içlerinde oluşturan melekler tarafından, değerlerine göre yeryüzünün farklı yerlerine götürülsün: kimi, örneğin kavurucu bir ülkeye, kimi soğukluğuyla sakinlerini cezalandıran bir ülkeye; kimi toprağı daha zor işlenen bir yere, kimi daha az zor işlenen bir yere; kimi vahşi hayvanlarla dolu bir yere, kimi daha az vahşi hayvan bulunan bir yere.
Νοείσθωσαν τοίνυν πάντες οἱ ἐπὶ γῆς μιᾷ τινι διαλέκτῳ θείᾳ χρώμενοι, καὶ ὅσον γε συμφωνοῦσι πρὸς ἀλλήλους τηρείσθωσαν ἐν τῇ θείᾳ διαλέκτῳ· καὶ ἔστωσαν ἀκίνητοι „τῶν ἀνατολῶν.“ ἐς ὅσον εἰσὶ τὰ τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ἀπὸ „φωτὸς ἀϊδίου“ ἀπαυγάσματος φρονοῦντες. καὶ οὗτοι, ἐπὰν κινήσωσιν „ἀπὸ τῶν ἀνατολῶν“ ἑαυτοὺς ἀλλότρια „ἀνατολῶν“ φρονοῦντες, εὑρισκέτωσαν „πεδίον ἐν γῇ Σενναὰρ,“ ὅπερ ἑρμηνεύεται ὀδόντων ἐκτιναγμὸς κατὰ σύμβολον τοῦ ἀπολλύναι αὐτοὺς τὰ δι᾿ ὧν τρέφονται, καὶ κατοικείτωσαν ἐκεῖ. εἶτα τὰ τῆς ὕλης συναγαγεῖν θέλοντες καὶ κολλᾶν τὰ μὴ πεφυκότα κολλᾶσθαι οὐρανῷ, ἵνα διὰ τῶν ὑλικῶν ἐπιβουλεύσωσι τοῖς ἀΰλοις, λεγέτωσαν· „δεῦτε πλινθεύσωμεν πλίνθους καὶ ὀπτήσωμεν αὐτὰς πυρί.“ ὡς οὖν κρατύνοντες καὶ πηγνύντες τὰ πήλινα καὶ ὑλικὰ καὶ τὴν πλίνθον λίθον ποιεῖν θέλοντες καὶ τὸν πηλὸν ἄσφαλτον καὶ διὰ τούτων οἰκοδομεῖν „πόλιν καὶ πύργον, οὗ“ ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπολήψει αὐτῶν „ἔσται ἡ κεφαλὴ ἕως τοῦ οὐρανοῦ“ ⟨κατὰ τὰ ὑπεραιρόμενα ὑψώματα κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ⟩, παραδιδόσθωσαν ἕκαστος κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς „ἀπὸ ἀνατολῶν“ κινήσεως, ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον αὐτοῖς γεγενημένης, καὶ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς κατασκευῆς τῶν πλίνθων εἰς λίθους καὶ τοῦ πηλοῦ εἰς ἄσφαλτον καὶ τῆς ἐκ τούτων οἰκοδομῆς ἀγγέλοις, ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον χαλεπωτέροις καὶ τοιοῖσδε ἢ τοιοῖσδε, ἕως τίσωσι δίκας ἐφ᾿ οἷς τετολμήκασι· καὶ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων ἀγέσθωσαν ἕκαστος τῶν ἐμποιησάντων τὴν οἰκείαν ἑαυτοῖς διάλεκτον ἐπὶ τὰ μέρη τῆς γῆς κατὰ τὴν ἑαυτῶν ἀξίαν, οἵδε μὲν ἐπὶ τὴν φέρ᾿ εἰπεῖν καυσώδη χώραν ἄλλοι δ᾿ ἐπὶ τὴν διὰ τὸ κατεψῦχθαι κολάζουσαν τοὺς ἐνοικοῦντας, καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τὴν δυσγεωργητοτέραν ἄλλοι δὲ ἐπὶ τὴν ἔλαττον τοιαύτην, καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τὴν πεπληρωμένην θηρίων οἱ δὲ ἐπὶ τὴν ἔλαττον ἔχουσαν αὐτά.
5.31Sonra, gücü yeten, kendi başına da doğru bir yanı olan ama söylenmesi yasak bir şeyi de ima eden bir tarih anlatısı biçiminde, şunlara da baksın: İlk baştaki dili korumuş olanlara; "doğudan" kıpırdamadıkları için doğuda ve doğunun dilinde kalanlara. Yalnız bunların Rab'bin payı, onun "Yakup" diye anılan halkı ve "mirasının ölçü ipi İsrail" olduğunu düşünsün. Yalnız bunlar, ötekiler gibi, kendi altındakileri cezalandırmak için teslim almamış bir yöneticinin yönetimi altında olsun. Gücü yeten, Rab'be ayrılmış seçkin payın içine yerleştirilmiş olanların toplum hayatında da, insanlar arasında olduğu gibi, günahlar işlendiğini görsün: Bu günahlar önce katlanılabilir türdendi, öyle ki onlar tamamen terk edilmeyi hak etmiyorlardı; sonra daha çoğaldı ama hâlâ katlanılabilirdi. Bunun uzun zaman sürdüğünü, kendilerine hep tedavi sunulduğunu ve aralıklarla geri döndüklerini düşünerek, onların işledikleri günahların ölçüsünde, öteki ülkeleri payına almış olanlara bırakıldıklarını görsün. Önce daha hafif cezalandırılıp cezalarını ödedikten sonra, adeta terbiye görmüş olarak, kendi yurtlarına döndüler. Sonra ise kutsal yazıların adlandırdığı şekliyle daha sert yöneticilere, önce Asurlulara, sonra Babillilere teslim edildiklerini görsün. Sonra, kendilerine tedaviler sunulduğu hâlde günahlarını hiç azaltmadan artırdıklarını ve bu yüzden, onları yağmalayan öteki milletlerin yöneticileri tarafından başka paylara dağıtıldıklarını görsün. Onların yöneticisi de, öteki milletlerin yöneticilerince yağmalanmalarına bile bile göz yumsun; öyle ki kendisi de, haklı olarak, adeta öcünü alır gibi, öteki milletlerden koparabildiklerini koparıp almak için yetki elde etsin, bunu yapsın, onlara kanunlar koysun ve nasıl yaşamaları gerektiğini göstersin. Böylece onları, önceki milletten günah işlemeyenleri yükselttiği gayeye yükseltsin.
Εἶτα εἴ τις δύναται ὡς ἐν ἱστορίας σχήματι, ἐχούσης μέν τι καὶ καθ᾿ αὑτὴν ἀληθὲς ἐμφαινούσης δέ τι καὶ ἀπόῤῥητον, ἰδέτω καὶ τοὺς τὴν ἐξ ἀρχῆς διάλεκτον τετηρηκότας, τῷ μὴ κεκινηκέναι „ἀπ᾿ ἀνατολῶν“ μένοντας ἐν τῇ ἀνατολῇ καὶ τῇ ἀνατολικῇ διαλέκτῳ· καὶ νοείτω τούτους μόνους γεγονέναι μερίδα κυρίου καὶ λαὸν αὐτοῦ τὸν καλούμενον „Ἰακὼβ,“ γεγονέναι δὲ καὶ „σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ“· καὶ οὗτοι μόνοι ἐπιστατείσθωσαν ὑπὸ ἄρχοντος, οὐκ ἐπὶ κολάσει παρειληφότος τοὺς ὑπ᾿ αὐτῷ ὥσπερ οἱ ἄλλοι. βλεπέτω δ᾿ ὁ δυνάμενος ὡς ἐν ἀνθρώποις ἐν τῇ τούτων πολιτείᾳ τῶν τεταγμένων κατὰ τὴν διαφέρουσαν μερίδα τῷ κυρίῳ γινομένας ἁμαρτίας, πρότερον μὲν ἀνεκτὰς καὶ τοιαύτας, ὡς μὴ πάντῃ ἀξίους εἶναι αὐτοὺς τοῦ ἐγκαταλείπεσθαι, ὕστερον δὲ πλείονας μὲν ἀλλ᾿ ἔτι ἀνεκτάς· καὶ τοῦτ᾿ ἐπὶ πλείονα χρόνον νοῶν γινόμενον καὶ ἀεὶ θεραπείαν προσαγομένην καὶ ἐκ διαλειμμάτων τούτους ἐπιστρέφοντας, ὁράτω αὐτοὺς καταλειπομένους κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῶν ἁμαρτανομένων τοῖς λαχοῦσι τὰς ἄλλας χώρας, πρότερον μὲν ἐπὶ τὸ ἔλαττον αὐτοὺς κολασθέντας καὶ τίσαντας δίκην, ὡσπερεὶ παιδευθέντας, ἐπανελθεῖν εἰς τὰ οἰκεῖα· ὕστερον δὲ βλεπέτω αὐτοὺς παραδιδομένους χαλεπωτέροις ἄρχουσιν, ὡς ἂν ὀνομάσαιεν αἱ γραφαὶ, Ἀσσυρίοις εἶτα Βαβυλωνίοις. εἶτα προσαγομένων θεραπειῶν ὁράτω τούτους οὐδὲν ἧττον αὔξοντας τὰ ἁμαρτανόμενα καὶ διὰ τοῦτ᾿ ἐπισπειρομένους ὑπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτοὺς ἀρχόντων τῶν λοιπῶν ἐθνῶν ταῖς ἄλλαις μερίσιν. ὁ δ᾿ ἄρχων αὐτῶν ἐπίτηδες παροράτω διαρπαζομένους αὐτοὺς ὑπὸ τῶν ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀρχόντων· ἵνα καὶ αὐτὸς εὐλόγως, ὡσπερεὶ ἑαυτὸν ἐκδικῶν, λαβὼν ἐξουσίαν ἀποσπάσαι τῶν λοιπῶν ἐθνῶν οὓς ἂν δύνηται, τὸ τοιοῦτο ποιήσῃ καὶ νόμους τε αὐτοῖς θῆται καὶ βίον ὑποδείξῃ καθ᾿ ὃν βιωτέον· ἵνα αὐτοὺς ἀναγάγῃ ἐπὶ τέλος, ἐφ᾿ ὅπερ ἀνῆγε τοὺς μὴ ἁμαρτάνοντας ἀπὸ τοῦ προτέρου ἔθνους.
5.32Bu kadar büyük şeyleri görebilenler buradan şunu da öğrensinler: Önceden günah işlememiş olanları payına alan yönetici, ötekilerden çok daha güçlüdür. Çünkü herkesin payından seçkin olanları alıp, onları cezalandırmak için teslim almış olanlardan koparabilmiş; önceden işledikleri günahların unutulmasına yardım eden kanunlara ve bir hayata kavuşturabilmiştir. Ama daha önce de dediğimiz gibi, bunlar örtülü bir şekilde söylenmiş olsun. Bunlar, yeryüzünün parçalarının baştan beri farklı gözeticilere paylaştırılmış, belli egemenlik alanlarına bölünmüş olduğunu ve bu şekilde yönetildiğini söyleyenlerin neyi yanlış duyduklarını gösteriyor; Kelsos da aktardığımız sözlerini onlardan almıştır.
"Doğudan" kopanlar, işledikleri günahlar yüzünden "değersiz bir akla", "utanç verici tutkulara" ve "yüreklerinin arzularıyla pisliğe" teslim edildiler; ta ki günaha doyup ondan nefret etsinler diye. Bu yüzden biz, her milletin yaptıklarının yeryüzünün parçalarına paylaştırılmış gözeticiler sayesinde doğru yapıldığını söyleyen Kelsos'un görüşüne boyun eğmeyeceğiz; tersine, o milletlerin yaptıklarını o gözeticilerin hoşuna gittiği şekilde yapmak istemiyoruz. Çünkü görüyoruz ki her yerde baştan beri yerleşmiş âdetleri daha üstün ve daha ilahi kanunlarla bozmak dine uygundur; bu kanunları, en güçlü olan İsa koymuştur ve bizi "şimdiki kötü çağdan" ve "bu çağın yok olup giden yöneticilerinden" kurtarmıştır. Dine aykırı olan ise, bütün yöneticilerden daha saf ve daha güçlü olduğu açığa çıkmış ve ispat edilmiş olana kendini teslim etmemektir. Peygamberlerin nice nesil önce bildirdiği gibi, Tanrı ona şöyle demiştir: "Benden iste, milletleri sana miras, yeryüzünün uçlarını sana mülk olarak vereyim." Çünkü ona ve onun Babası olan, her şeyin üstündeki Tanrı'ya iman etmiş olan biz "milletlerden" gelenlerin "umudu" "kendisi" olmuştur.
Καὶ διὰ τούτου μανθανέτωσαν οἱ δυνάμενοι τὰ τηλικαῦτα βλέπειν ὅτι πολλῷ δυνατώτερος ὁ λαχὼν τοὺς πρότερον μὴ ἡμαρτηκότας τῶν λοιπῶν ἐστιν· ἐπεὶ δεδύνηται ἀπὸ τῆς πάντων μερίδος ἐπιλέκτους λαβὼν ἀποστῆσαι μὲν αὐτοὺς τῶν ἐπὶ κολάσει παρειληφότων, προσαγαγεῖν δὲ νόμοις καὶ βίῳ συμβαλλομένῳ εἰς ἀμνηστίαν τῶν προημαρτημένων αὐτοῖς. ἀλλ᾿ ὡς προείπομεν, ταῦτα ἡμῖν ἐπικεκρυμμένως λελέχθω. παριστᾶσιν ὧν παρήκουσαν οἱ φήσαντες τὰ μέρη τῆς γῆς ἐξ ἀρχῆς ἄλλα ἄλλοις ἐπόπταις νενεμημένα, κατά τινας ἐπικρατείας διειλημμένα, ταύτῃ διοικεῖσθαι· ἀφ᾿ ων καὶ ὁ Κέλσος ⟨(λαβὼν)⟩ τὰς ἐκκειμένας εἶπε λέξεις. ἐπεὶ δ᾿ οἱ κινήσαντες „ἀπ᾿ ἀνατολῶν“ δι᾿ ἃ ἥμαρτον παρεδόθησαν „εἰς ἀδόκιμον νοῦν“ καὶ „εἰς πάθη ἀτιμίας“ καὶ „ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν εἰς ἀκαθαρσίαν,“ ἵνα κορεσθέντες τῆς ἁμαρτίας μισήσωσιν αὐτὴν, οὐχ ὑποκεισόμεθα τῷ Κέλσου ἀρέσκοντι φάσκοντος διὰ τοὺς νενεμημένους ἐπόπτας τοῖς μέρεσι τῆς γῆς τὰ παρ᾿ ἑκάστοις ὀρθῶς πράττεσθαι, ἀλλὰ καὶ βουλόμεθα οὐχ ὅπῃ ᾖ ἐκείνοις φίλον ποιεῖν τὰ ⟨(παρ᾿)⟩ ἐκείνων. ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ὅσιον μὲν τὰ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τόπους νενομισμένα λύειν ἐστὶ νόμοις κρείττοσι καὶ θειοτέροις, οἷς ὡς δυνατώτατος ἔθετο Ἰησοῦς, ἐξελόμενος „ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ αἰῶνος τοῦ ἐνεστῶτος πονηροῦ“ καὶ „τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου τῶν καταργουμένων“· ἀνόσιον δὲ τὸ μὴ ἐπιῤῥῖψαι αὑτὸν τῷ πάντων ἀρχόντων φανέντι καὶ ἀποδειχθέντι ⟨(καθαρωτέρῳ καὶ)⟩ δυνατωτέρῳ. πρὸς ὃν εἶπεν ὁ θεὸς, ὡς οἱ προφῆται πρὸ πολλῶν προεῖπον γενεῶν· „αἴτησαι παρ᾿ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς.“ καὶ γὰρ „αὐτὸς“ γέγονε „προσδοκία“ ἡμῶν. τῶν ἀπὸ „ἐθνῶν“ πιστευσάντων εἰς αὐτὸν καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν πατέρα αὐτοῦ.
5.33Bunları yalnız gözeticiler hakkında aktarılan sözlere karşı söylemedik; bunlar Kelsos'un bize yönelik söyleyeceklerini de bir ölçüde önceden karşılıyor. Kelsos şöyle diyor: "Sıra ikincilere gelsin. Onlara nereden geldiklerini, atalarından kalma kanunların başlatıcısı olarak kimi gösterdiklerini soracağım. Hiç kimseyi gösteremeyecekler; çünkü hem kendileri oradan çıkmışlardır hem de öğretmenlerini ve korolarının başını başka bir yerden getirmezler. Yine de Yahudilerden ayrılmışlardır." Biz, her birimiz, İsa'mızın aramıza geldiği "son günlerde", "Rab'bin görünür dağına", her sözün "üstündeki" Logos'a ve "Tanrı'nın" evine geldik; bu ev "yaşayan Tanrı'nın kilisesi, hakikatin direği ve dayanağıdır." Bu evin "dağların doruklarında", yani onun temeli olan bütün peygamberlik sözlerinin üstünde nasıl kurulduğunu görüyoruz. "Bu ev" "tepelerin üstüne", yani insanlar arasında bilgelik ve hakikat bakımından seçkin bir şey vaat ediyor görünenlerin üstüne yükselir. Biz, "bütün milletler" ona geliyoruz; biz, çok sayıda millet, yola çıkıyoruz ve "son günlerde" İsa Mesih aracılığıyla parlayan dindarlığa birbirimizi çağırarak şöyle diyoruz: "Gelin, Rab'bin dağına, Yakup'un Tanrısı'nın evine çıkalım; o bize kendi yolunu bildirecek, biz de o yolda yürüyeceğiz." Çünkü "kanun", "Siyon"dakilerden çıktı ve ruhsal olarak bize geçti. "Rab'bin sözü" de o "Yeruşalim"den çıktı; her yere yayılsın ve "milletler arasında" hüküm versin diye. Söz dinlediğini gördüklerini seçer, söz dinlemeyen "büyük halkı" ise kınar.
Bize nereden geldiğimizi ya da başlatıcı olarak kimi gösterdiğimizi soranlara şunu söyleriz: İsa'nın öğütleri uyarınca, akıl yürütmelerimizdeki savaşçı ve küstah "kılıçları" kırıp "saban demirine" çevirmeye geldik; önceki kavgacılığımızın "mızraklarını" da "oraklara" dönüştürüyoruz. Artık "bir millete karşı kılıç" kaldırmıyoruz, "savaşmayı da artık" öğrenmiyoruz; çünkü başlatıcımız olan İsa sayesinde barışın çocukları olduk. "Ahitlere yabancı" olduğumuz atalarımızın gelenekleri yerine bir kanun aldık; bunun için bizi yanılgıdan kurtarana şükrederek şöyle diyoruz: "Atalarımız ne yalan putlar edinmiş; aralarında yağmur yağdıran yok." Demek ki korumuzun başı ve öğretmenimiz Yahudilerden çıkmıştır ve öğretisinin sözüyle bütün dünyayı kendi otlağı yapmaktadır. Bunları önceden söyleyerek, Kelsos'un bundan çok sonra gelen sözünü gücümüz yettiğince çürütmüş olduk; bu cevabı onun aktarılan sözlerine eklemiş olduk.
Ταῦτα δὲ οὐ μόνον πρὸς τὰ ἐκκείμενα περὶ τῶν ἐποπτῶν ἡμῖν λέλεκται, ἀλλὰ καὶ μετρίως προλαμβάνουσι τὰ ὑπὸ τοῦ Κέλσου πρὸς ἡμᾶς λεγόμενα. ἐν οἷς φησιν· ἴτω δὲ ὁ δεύτερος· ἐρήσομαι δὲ αὐτοὺς, πόθεν ἥκουσιν ἢ τίνα ἔχουσιν ἀρχηγέτην πατρίων νόμων. οὐδένα φήσουσιν, οἵ γε ἐκεῖθεν μὲν ὥρμηνται καὶ αὐτοὶ καὶ τὸν διδάσκαλόν τε καὶ χοροστάτην οὐκ ἄλλοθέν ποθεν φέρουσιν· ὅμως δ᾿ ἀφεστήκασιν Ἰουδαίων. ἥκομεν οὖν ἡμεῖς ἕκαστος „ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις,“ ὅτε ὁ Ἰησοῦς ἡμῶν ἐπιδεδήμηκεν, εἰς „τὸ ἐμφανὲς ὄρος κυρίου,“ τὸν „ὑπεράνω“ παντὸς λόγου λόγον, καὶ εἰς τὸν οἶκον „τοῦ θεοῦ.“ ὅς „ἐστιν ἐκκλησία θεοῦ ζῶντος, στῦλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας.“ καὶ ὁρῶμεν τίνα τρόπον οὗτος οἰκοδομεῖται „ἐπὶ ἄκρων τῶν ὀρέων,“ πάντων τῶν προφητικῶν λόγων, οἵτινες αὐτοῦ θεμέλιός εἰσιν. ὑψοῦται δ᾿ οὗτος „ὁ οἶκος“ „ὑπεράνω τῶν βουνῶν,“ τῶν δοκούντων τι ἐξαίρετον παρὰ ἀνθρώποις ἐν σοφίᾳ καὶ ἀληθείᾳ ἐπαγγέλλεσθαι. καὶ ἐρχόμεθα „πάντα τὰ ἔθνη“ ἐπ᾿ αὐτὸ, καὶ πορευόμεθα τὰ πολλὰ ἔθνη, καὶ λέγομεν ἀλλήλοις, προτρέποντες ἐπὶ τὴν „ἐν ἐσχάταις ἡμέραις“ ἀναλάμψασαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ θεοσέβειαν· „δεῦτε καὶ ἀναβῶμεν εἰς τὸ ὄρος τοῦ κυρίου καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ Ἰακὼβ. καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ πορευσόμεθα ἐν αὐτῇ.“ ἐξῆλθε γὰρ ἀπὸ τῶν ἐν „Σιὼν“ „νόμος“ καὶ μετέστη ἐφ᾿ ἡμᾶς πνευματικός. ἀλλὰ καὶ „ὁ λόγος κυρίου“ ἐξῆλθεν ἀπ᾿ ἐκείνης τῆς „Ἱερουσαλὴμ,“ ἵνα πανταχοῦ νεμηθῇ καὶ κρίνῃ „ἀνὰ μέσον τῶν ἐθνῶν,“ ἐκλεγόμενος μὲν οὓς ὁρᾷ εὐπειθεῖς ἐλέγχῃ δὲ „λαὸν πολὺν“ τὸν ἀπειθῆ. καί φαμεν γὲ πρὸς τοὺς ἐρομένους ἡμᾶς, πόθεν ἥκομεν ἢ τίνα ἔχομεν ἀρχηγέτην, ὅτι ἤλθομεν κατὰ τὰς Ἰησοῦ ὑποθήκας συγκόψαι „τὰς“ πολεμικὰς ἡμῶν λογικὰς „μαχαίρας“ καὶ ὑβριστικὰς „εἰς ἄροτρα,“ καὶ „τὰς“ κατὰ τὸ πρότερον ἡμῶν μάχιμον „ζιβύνας εἰς δρέπανα“ μετασκευάζομεν. οὐκέτι γὰρ λαμβάνομεν „ἐπ᾿ ἔθνος μάχαιραν“ οὐδὲ μανθάνομεν „ἔτι πολεμεῖν,“ γενόμενοι διὰ τὸν Ἰησοῦν υἱοὶ τῆς εἰρήνης, ὅς ἐστιν ἡμῶν ἀρχηγὸς, ἀντὶ τῶν πατρίων, ἐν οἷς „ξένοι τῶν διαθηκῶν“ ἐτυγχάνομεν, λαμβάνοντες νόμον, ἐφ᾿ ᾧ χάριτας ὁμολογοῦντες τῷ ἡμᾶς ῥυσαμένῳ ἀπὸ τῆς πλάνης λέγομεν· „ὡς ψευδῆ ἐκτήσαντο οἱ πατέρες ἡμῶν εἴδωλα, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν αὐτοῖς ὑετίζων.“ ὁ χοροστάτης οὖν ἡμῶν καὶ διδάσκαλος ἀπὸ Ἰουδαίων ἐξελθὼν ὅλην νέμεται τῷ λόγῳ τῆς διδασκαλίας, ἑαυτοῦ τὴν οἰκουμένην. καὶ ταῦτα μὲν προλαβόντες πολλοῖς ἐπιφερομένην τοῦ Κέλσου λέξιν ὅση δύναμις ἀνετρέψαμεν, συνάπτοντες τοῖς ἐκκειμένοις αὐτοῦ ῥητοῖς.
5.34Kelsos'un aradaki sözlerini de atlamamak için gelin onları da aktaralım: "Bu konuda Herodotos'u da tanık gösterebiliriz. Şöyle diyor: 'Mısır'ın Libya'yla sınır bölgelerinde oturan Marea ve Apis şehirlerinin halkı, kendilerini Mısırlı değil Libyalı sayıyor ve tapınaklara ilişkin dinî kurallardan sıkılıyorlardı; inek etinden uzak durmak istemiyorlardı. Bu yüzden Ammon'a haber gönderip kendileriyle Mısırlılar arasında hiçbir ortaklık bulunmadığını söylediler: Delta'nın dışında oturuyorlarmış, Mısırlılarla aynı dili konuşmuyorlarmış; her şeyi tatmalarına izin verilmesini istiyorlarmış. Tanrı ise bunu yapmalarına izin vermedi; Nil'in taşıp suladığı yerin Mısır, Elephantine şehrinin aşağısında oturup bu ırmaktan su içenlerin de Mısırlı olduğunu söyledi.' Herodotos bunu böyle anlatır. Ammon da daimonların sözcülüğünü yapmakta Yahudilerin meleklerinden hiç aşağı kalmaz. Bu yüzden herkesin kendi kanunlarına göre tapınmasında haksız bir şey yoktur. Gerçekten de milletler arasında büyük farklar bulacağız; yine de her biri kendi âdetini en iyisi sayar. Etiyopyalılardan Meroe'de oturanlar 'yalnız Zeus'a ve Dionysos'a' taparlar; Araplar yalnız Urania'ya ve Dionysos'a. Bütün Mısırlılar Osiris'e ve İsis'e taparlar; Saisliler Athena'ya; Naukratisliler ise, çok olmadan, Sarapis'e tapmaya başladılar; ötekiler de her nomosta kendi bildiklerine. Kimi koyun etinden uzak durur, koyunları kutsal sayıp saygı gösterir; kimi keçiden, kimi timsahtan, kimi inekten; domuzdan ise iğrendikleri için uzak dururlar. İskitlere göre insan eti yemek bile güzel bir şeydir. Hintliler arasında, babalarını yiyerek dine uygun bir şey yaptıklarını düşünenler vardır. Aynı Herodotos bir yerde şöyle der; güvenilir olsun diye yine onun kendi sözlerini aktaracağım: 'Bütün insanlara, bütün kanunlar arasından en güzellerini seçmelerini söyleyerek bir seçim önersen, her biri iyice düşündükten sonra kendi kanunlarını seçerdi; çünkü herkes kendi kanunlarını açık ara en güzel kanunlar sayar. Bu yüzden böyle şeylerle alay etmesi deliden başkasına yakışmaz. Bütün insanların kanunlar hakkında böyle düşündüğü pek çok başka kanıttan da anlaşılabilir, şundan da. Dareios, hükümdarlığı sırasında, yanındaki Yunanlıları çağırıp ne kadar para karşılığında ölen babalarını yemeye razı olacaklarını sordu. Onlar, hiçbir karşılıkla bunu yapmayacaklarını söylediler. Dareios bundan sonra, Kallatiai denen ve ana babalarını yiyen Hintlileri çağırdı ve Yunanlıların yanında, söylenenleri onlara bir tercüman aracılığıyla anlatarak, ne kadar para karşılığında ölen babalarını ateşte yakmaya razı olacaklarını sordu. Onlar ise yüksek sesle bağırarak ondan uğursuz söz söylememesini istediler. İşte bu konudaki âdetler böyledir; bana öyle geliyor ki Pindaros, kanunun her şeyin kralı olduğunu söylerken doğru bir şiir yazmıştır.'"
Ἵνα δὲ μὴ παρέλθωμεν τὰ ἐν τοῖς μεταξὺ λελεγμένα τῷ Κέλσῳ, φέρ᾿ ἐκθώμεθα καὶ ταῦτα. χρήσαιτο δ᾿ ἄν τις καὶ Ἡροδότῳ πρὸς τόδε μάρτυρι, λέγοντι ὧδε· „οἱ γὰρ δὴ ἐκ Μαρέης τε πόλιος καὶ Ἄπιος οἰκέοντες Αἰγύπτου τὰ πρόσουρα Λιβύῃ. αὐτοί τε δοκέοντες εἶναι Λίβυες καὶ οὐκ Αἰγύπτιοι καὶ ἀχθόμενοι τῇ περὶ τὰ ἱερὰ θρησκείῃ, βουλόμενοι θηλέων βοῶν μὴ ἔργεσθαι, ἔπεμψαν ἐς Ἄμμωνα φάμενοι οὐδὲν σφίσι τε καὶ Αἰγυπτίοισι κοινὸν εἶναι· οἰκέειν γὰρ ἔξω τοῦ Δέλτα καὶ οὐχ ὁμολογέειν αὐτοῖσι, βούλεσθαί τε πάντων σφίσιν ἐξεῖναι γεύεσθαι. ὁ δὲ θεὸς οὐκ ἔα σφέας ποιέειν ταῦτα, φὰς Αἴγυπτον εἶναι ταύτην, τὴν ὁ Νεῖλος ἐπιὼν ἄρδει. καὶ Αἰγυπτίους εἶναι τούτους, οἳ ἔνερθεν Ἐλεφαντίνης πόλιος οἰκέοντες ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ τούτου πίνουσιν.“ Ἡροδότῳ μὲν τάδε ἱστόρηται. ὁ δ᾿ Ἄμμων οὐδέν τι κακίων διαπρεσβεῦσαι τὰ δαιμόνια ἢ οἱ Ἰουδαίων ἄγγελοι· ὥστε οὐδὲν ἄδικον ἑκάστους τὰ σφέτερα νόμιμα θρησκεύειν. ἀμέλει πλεῖστον αὐτῶν εὑρήσομεν κατα ἔθνη τὸ διαφέρον, καὶ ὅμως ἕκαστοι αὐτοὶ μάλιστα ευ νομίζειν δοκοῦσιν· Αἰθιόπων μὲν οἱ Μερόην οἰκοῦντες „Δία καὶ Διόνυσον μόνους“ σέβοντες, Ἀράβιοι δὲ τὴν Οὐρανίαν καὶ Διόνυσον τούτους μόνους. Αἰγύπτιοι δὲ πάντες μὲν Ὄσιρίν τε καὶ Ἶσιν, Σαῗται δὲ Ἀθηνᾶν, Ναυκρατῖται δὲ, οὐ πάλαι ἀρξάμενοι, ὠνόμασαν Σάραπιν, καὶ οἱ λοιποὶ κατὰ νομοὺς ὡς ἕκαστοι. καὶ οἱ μὲν ὀΐων ἀπέχονται, σέβοντες ὡς ἱεροὺς, οἱ δὲ αἰγῶν, οἱ δὲ κροκοδείλων. οἱ δὲ βοῶν θηλειῶν, συῶν δὲ ἀπέχονται βδελυττόμενοι. Σκύθαις γε μὴν καὶ ἀνθρώπους δαίνυσθαι καλόν· Ἰνδῶν δέ εἰσιν οἳ καὶ τοὺς πατέρας ἐσθίοντες ὅσια δρᾶν νομίζουσι. καὶ που φησὶν ὁ αὐτὸς Ἡρόδοτος· χρήσομαι δὲ αὖθις αὐταῖς ἐκείνου λέξεσι πίστεως εἵνεκα· ἱστορεῖ δὲ ὧδε· „εἰ γάρ τις προθείη πᾶσιν ἀνθρώποισιν ἐκλέξασθαι κελεύων νόμους τοὺς καλλίστους ἐκ ⟨(τῶν)⟩ πάντων νόμων, διασκεψάμενοι ἂν ἑλοίατο ⟨(ἕκαστοι τοὺς ἑωυτῶν· οὕτω νομίζουσι)⟩ πολλόν τι καλλίστους ⟨(τοὺς)⟩ ἑωυτῶν νόμους ἕκαστοι εἶναι. οὔκων εἰκός ἐστιν ἄλλον γε ἢ μαινόμενον ἄνδρα ⟨(γέλωτα)⟩ τὰ τοιαῦτα τίθεσθαι. ὡς δ᾿ οὕτως νενομίκασι τὰ περὶ τοὺς νόμους οἱ πάντες ἄνθρωποι, πολλοῖσι καὶ ἄλλοισι τεκμηρίοισι πάρεστι σταθμώσασθαι, ἐν δὲ δὴ καὶ ⟨(τῷδε)⟩. Δαρεῖος ἐπὶ τῆς ἑωυτοῦ ἀρχῆς καλέσας Ἑλλήνων τοὺς παρεόντας εἴρετο ἐπὶ κόσῳ ἂν χρήματι βουλοίατο τοὺς πατέρας ἀποθνῄσκοντας κατασιτέεσθαι· οἱ δὲ ἔφασαν ἐπ᾿ οὐδενὶ ἕρδειν ἂν τοῦτο. Δαρεῖος δὲ μετὰ ταῦτα καλέσας Ἰνδῶν τοὺς καλεομένους Καλατίας, οἳ τοὺς γονέας κατεσθίουσιν, εἴρετο, παρεόντων τῶν Ἑλλήνων καὶ δι᾿ ἑρμηνέος μανθανόντων τὰ λεγόμενα, ἐπὶ τίνι χρήματι δεξαίατ᾿ ἂν τελευτέοντας τοὺς πατέρας κατακαίειν πυρί· οἱ δὲ ἀμβώσαντες μέγα εὐφημέειν μιν ἐκέλευον. οὕτω μὲν νῦν ταῦτα νενόμισται, καὶ ὀρθῶς μοι δοκέει Πίνδαρος ποιῆσαι, νόμον πάντων βασιλέα φήσας εἶναι.“
5.35Kelsos'a göre bu sözlerle varılan sonuç şudur: Bütün insanlar atalarının geleneklerine göre yaşamalıdır ve bunun için kınanamazlar; Hristiyanlar ise atalarının geleneklerini bıraktıkları ve Yahudiler gibi tek bir millet olmadıkları için İsa'nın öğretisine bağlanmalarından ötürü suçludurlar. Öyleyse bize söylesin: Felsefe yapan ve batıl inançlı olmamayı öğrenen kişiler, atalarının geleneklerini bırakıp yurtlarında yasak olan şeyleri yediklerinde doğru mu davranmış olurlar, yoksa yanlış mı? Eğer felsefe sayesinde ve batıl inanca karşı öğrendikleri dersler sayesinde atalarının geleneklerini korumayıp atalarından beri kendilerine yasak olan şeyleri yiyebiliyorlarsa, neden Hristiyanlar da aynısını yapamasınlar? Logos onlara heykellerin, tapınak yapılarının, hatta Tanrı'nın yarattığı şeylerin başında oyalanmamayı, onların ötesine yükselip ruhu yaratıcının önüne getirmeyi buyurduğuna göre, filozoflara benzer bir şey yapıyorlar; neden bunu suçlanmadan yapmasınlar? Ama Kelsos ya da onun görüşlerini beğenenler, kendi ortaya attıkları tezi korumak için, felsefe yapan birinin de atalarının geleneklerini koruyacağını söylerlerse, o zaman, örneğin Mısırlılar arasında son derece gülünç filozoflar ortaya çıkacak demektir: atalarının geleneklerini korumak için soğan yemekten, ya da atalarından kalanı çiğnememek için baş ve omuz gibi bazı vücut parçalarını yemekten sakınan filozoflar. Henüz, bedenin gaz çıkarmasından korkan Mısırlılardan söz etmiyorum bile; böylelerinden biri felsefe yapar da atalarının geleneklerini korursa, felsefeye yakışmayan şeyler yapan gülünç bir filozof olur. İşte aynı şekilde, Logos tarafından evrenin Tanrısı'na tapmaya yöneltildiği hâlde, atalarının gelenekleri yüzünden aşağılarda bir yerde, heykellerin ve insan elinden çıkma tapınak yapılarının yanında kalan ve prohairesisiyle yaratıcıya yükselmek istemeyen kişi, felsefenin derslerini öğrendiği hâlde korkulmayacak şeylerden korkan ve şunu bunu yemeyi dine saygısızlık sayan kişilere benzer.
Διὰ τούτων δὲ ὁδεύειν δοκεῖ τῷ Κέλσῳ ὁ λόγος ἐπὶ τὸ δεῖν πάντας ἀνθρώπους κατὰ τὰ πάτρια ζῆν, οὐκ ἂν μεμφθέντας ἐπὶ τούτῳ· Χριστιανοὺς δὲ τὰ πάτρια καταλιπόντας καὶ οὐχ ἕν τι τυγχάνοντας ἔθνος ὡς Ἰουδαῖοι ἐγκλήτως προστίθεσθαι τῇ τοῦ Ἰησοῦ διδασκαλίᾳ. λεγέτω ουν ἡμῖν, πότερον καθηκόντως οἱ φιλοσοφοῦντες καὶ διδασκόμενοι μὴ δεισιδαιμονεῖν καταλείψουσι τὰ πάτρια, ὡς καὶ φαγεῖν τῶν ἀπηγορευμένων ἐν ταῖς πατρίσιν αὐτῶν, ἢ παρὰ τὸ καθῆκον τοῦτο πράξουσιν; εἰ μὲν γὰρ διὰ φιλοσοφίαν καὶ τὰ κατὰ δεισιδαιμονίας μαθήματα οὐ φυλάττοντες τὰ πάτρια καὶ φάγοιεν ἂν τῶν ἀπηγορευμένων αὐτοῖς ἐκ πατέρων, διὰ τί οὐχὶ καὶ Χριστιανοὶ, λόγου αἱροῦντος μὴ τευτάζειν περὶ τὰ ἀγάλματα καὶ τὰ ἱδρύματα ἢ καὶ περὶ τὰ δημιουργήματα τοῦ θεοῦ ἀλλ᾿ ὑπεραναβαίνειν καὶ τὴν ψυχὴν παριστάνειν τῷ δημιουργῷ, τὸ ἀνάλογον ποιοῦντες τοῖς φιλοσοφοῦσιν ἀνεγκλήτως τοῦτο πράττοιεν; εἰ δ᾿ ὑπὲρ τοῦ φυλάξαι τὴν προκειμένην ἑαυτῷ ὑπόθεσιν ὁ Κέλσος ἐρεῖ ἢ οἱ εὐδοκοῦντες τοῖς αὐτοῦ ὅτι καὶ φιλοσοφήσας τις τηρήσει τὰ πάτρια· ὥρα φιλοσόφους γελοιοτάτους φέρ᾿ εἰπεῖν ἐν Αἰγυπτίοις γενέσθαι φυλαττομένους ἐμφαγεῖν κρομύου, ἵνα τὰ πάτρια τηρῶσιν, ἢ μορίων τινῶν τοῦ σώματος οἷον κεφαλῆς καὶ ὤμου, ἵνα μὴ παραβαίνωσι τὰ ὑπὸ πατέρων αὐτοῖς παραδοθέντα. καὶ οὔπω λέγω περὶ τῶν τὰς τοῦ σώματος φλυαρίας ἐν φύσαις φριττόντων τῶν Αἰγυπτίων ὅτι, ἐὰν ἀπὸ τῶν τοιούτων τις φιλοσοφήσῃ καὶ τηρήσῃ τὰ πάτρια, γελοῖος ἂν εἴη φιλόσοφος ἀφιλόσοφα πράττων. οὕτως οὖν καὶ ὁ ὑπὸ τοῦ λόγου προσαχθεὶς ἐπὶ τὸ σέβειν τὸν τῶν ὅλων θεὸν καὶ διὰ τὰ πάτρια κάτω που μένων παρὰ τοῖς ἀγάλμασι καὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἱδρύμασι καὶ μὴ βουλόμενος ἀναβῆναι τῇ προαιρέσει πρὸς τὸν δημιουργὸν παραπλήσιος ἂν γένοιτο τοῖς μαθοῦσι μὲν τὰ φιλοσοφίας φοβουμένοις δὲ τὰ μὴ φοβερὰ καὶ νομίζουσιν ἀσέβειαν εἶναι τὸ τοιῶνδε ἐμφαγεῖν.
5.36Kelsos'un, herkesin atalarının geleneklerini korumak zorunda olduğunu ispat etmek için sözlerini aktardığı Herodotos'un Ammon'u da nasıl bir şeydir? Onların Ammon'u, Libya sınırında oturan Marea ve Apis şehirlerinin halkına inek etini yemenin önemsiz bir şey olduğunu düşünme izni vermiyor. Oysa bu şey hem kendi tabiatı bakımından önemsizdir, hem de birinin güzel ve iyi bir insan olmasına engel olmaz. Eğer onların Ammon'u, bu hayvanın tarımda yararlı olması ve ayrıca türünün en çok dişiler sayesinde çoğalması yüzünden inek etini yemeyi yasaklasaydı, belki söyledikleri inandırıcı olurdu. Ama şimdi, Nil'den su içtikleri için Mısırlıların inekler hakkındaki kanunlarına uymaları gerektiğini söyleyip işi bitiriyor. Kelsos da bunun üzerine, Tanrı'nın işlerinin sözcülüğünü yapan Yahudilerin meleklerini alaya alarak, Ammon'un daimonların sözcülüğünü yapmakta Yahudilerin meleklerinden aşağı kalmadığını söyledi. Oysa bu meleklerin sözlerini ve görünüşlerini, neyi amaçladıklarını incelemedi. İncelemiş olsaydı, Tanrı'nın inekler ya da akılsız hayvanlar hakkında kanun koyuyor göründüğü yerde bile "Tanrı'nın kaygısının öküzler olmadığını" görürdü; insanlar için yazılmış olan bu sözler, akılsız hayvanlardan söz eder görünüp tabiata dair bir öğreti içerir.
Kelsos, kendi kanunlarına göre tapınmak isteyen herkesin haksız bir şey yapmadığını söylüyor. Ona göre bundan, atalarının geleneğine göre insan eti yedikleri için İskitlerin de haksız bir şey yapmadığı sonucu çıkar. Hintliler arasında babalarını yiyenler de dine uygun bir şey yaptıklarını düşünürler; Kelsos'a göre de, en azından haksız bir şey yapmazlar. Nitekim Herodotos'tan, herkesin atalarının kanunlarına uymasının doğru olduğunu savunan bir söz aktarıyor; Dareios zamanında Kallatiai diye anılan ve ana babalarını yiyen Hintlileri de onaylıyor gibidir; çünkü onlar, ne kadar para karşılığında bu kanundan vazgeçeceklerini soran Dareios'a yüksek sesle bağırıp uğursuz söz söylememesini istemişlerdi.
Οἷος δὲ καὶ ὁ τοῦ Ἡροδότου ἐστὶν Ἄμμων, οὗ τὰς λέξεις ὁ Κέλσος παρείληφεν, ὡς εἰς ἀπόδειξιν περὶ τοῦ δεῖν ἕκαστον τὰ πάτρια τηρεῖν; ὁ γὰρ Ἄμμων αὐτῶν τοῖς τῶν ἀπὸ Μαρέης πόλεως καὶ Ἄπιος οἰκοῦσι τὰ πρόσουρα τῇ Λιβύῃ οὐκ ἐᾷ ἀδιαφορεῖν πρὸς τὴν χρῆσιν τῶν θηλέων βοῶν· ὅπερ πρᾶγμα οὐ μόνον τῇ φύσει ἑαυτοῦ ἀδιάφορόν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ οὐ κωλύει καλὸν καὶ ἀγαθὸν εἶναί τινα. καὶ εἰ μὲν ὁ Ἄμμων αὐτῶν ἀπηγόρευε τὴν χρῆσιν τῶν θηλειῶν βοῶν διὰ τὸ εἰς γεωργίαν τοῦ ζῴου χρήσιμον καὶ πρὸς τούτῳ διὰ τὸ διὰ τῶν θηλέων μάλιστα αὔξειν τὸ γένος αὐτῶν, τάχα ἂν εἶχε πιθανότητα ὁ λόγος· νυνὶ δὲ ἅπαξ βούλεται αὐτοὺς ἐμπίνοντας τοῦ Νείλου δεῖν τηρεῖν τοὺς Αἰγυπτίων περὶ θηλειῶν βοῶν νόμους. καὶ ἐπὶ τούτῳ γε τωθάζων ὁ Κέλσος τοὺς παρὰ Ἰουδαίοις ἀγγέλους πρεσβεύοντας τὰ τοῦ θεοῦ οὐ κακίονα ἔφησεν εἶναι τὸν Ἄμμωνα πρὸς τὸ διαπρεσβεῦσαι τὰ δαιμόνια ἢ οἱ Ἰουδαίων ἄγγελοι· ὧν οὐκ ἐξήτασε τοὺς λόγους καὶ τὰς ἐπιφανείας, τί βούλονται. ἑωράκει γὰρ ἂν ὅτι οὐ „τῶν βοῶν μέλει τῷ θεῷ,“ ἔνθα καὶ δοκεῖ περὶ βοῶν ἢ ἀλόγων ζῴων νομοθετεῖν, ἀλλὰ τὰ δι᾿ ἀνθρώπους γραφέντα ἐν προσχήματι τῷ περὶ ἀλόγων ζῴων φυσιολογίαν τινὰ περιέχει. Κέλσος μὲν οὖν οὐδὲν ἄδικόν φησι ποιεῖν ἕκαστον, τὰ σφέτερα νόμιμα θρησκεύειν ἐθέλοντα· καὶ ἀκολουθεῖ κατ᾿ αὐτὸν μηδὲν ἄδικον ποιεῖν Σκύθας, ἐπεὶ κατὰ τὰ πάτρια δαίνυνται ἀνθρώπους. καὶ Ἰνδῶν δὲ οἱ τοὺς πατέρας ἐσθίοντες ὅσια δρᾶν νομίζουσι, καὶ κατὰ τὸν Κέλσον, ἢ οὐκ ἄδικά γε. ἐκτίθεται γοῦν Ἡροδότου λέξιν συναγορεύουσαν τὸ ἕκαστον τοῖς πατρίοις νόμοις καθηκόντως χρῆσθαι, καὶ ἔοικεν ἀποδεχομένῳ τοὺς ἐπὶ Δαρείου Καλατίας καλουμένους Ἰνδοὺς τοὺς γονεῖς κατεσθίοντας, ἐπεὶ πρὸς τὸν Δαρεῖον πυνθανόμενον, ἐπὶ πόσῳ χρήματι ἀποθέσθαι τοῦτον τὸν νόμον βούλονται, ἀναβοήσαντες μέγα εὐφημεῖν αὐτὸν ἐκέλευον.
5.37Genel olarak iki kanun vardır: Biri tabiatın kanunudur ve onu Tanrı koymuştur; öteki şehirlerdeki yazılı kanundur. Yazılı kanunun Tanrı'nın kanununa aykırı düşmediği yerde, yabancı kanunlar bahanesiyle vatandaşları üzmemek iyidir. Ama tabiatın kanunu, yani Tanrı'nın kanunu, yazılı kanuna zıt şeyler buyurduğu yerde, bak, logos bize yazılı kanunlara ve kanun koyucuların niyetine uzaktan bir selam verip Tanrı'ya, yani kanun koyucuya kendimizi teslim etmeyi ve onun logosuna göre yaşamayı seçmeyi emretmez mi? Bunu tehlikeler, sayısız zahmet, ölümler ve itibarsızlık pahasına yapmak gerekse bile. Çünkü Tanrı'nın hoşuna gidenler, şehirlerdeki kanunlardan bazılarının hoşuna gidenlerden farklıysa ve hem Tanrı'yı hem de böyle kanunları savunanları hoşnut etmek imkânsızsa, insanın evrenin yaratıcısını hoşnut edeceği davranışları küçümseyip, kendisini Tanrı'nın gözünde hoşnutsuzluğa, kanun olmayan kanunların ve onların dostlarının gözündeyse hoşnutluğa götürecek davranışları seçmesi saçmadır.
Başka konularda, insanlar tarafından Tanrı'nın kanununa aykırı olarak konmuş yazılı kanun yerine, Tanrı'nın kanunu olan tabiat kanununu üstün tutmak makulse, Tanrı'ya dair kanunlarda bunu hayli hayli yapmak gerekmez mi? Meroe dolaylarında oturan Etiyopyalılar gibi, onların hoşuna gittiği şekilde yalnız Zeus'a ve Dionysos'a tapmayacağız; Etiyopya tanrılarını Etiyopya usulüyle hiç onurlandırmayacağız. Araplar gibi yalnız Urania'yı ve Dionysos'u tanrı saymayacağız; hatta bunları hiç tanrı saymayacağız, çünkü bu tanrılarda dişilik ve erkeklik yüceltilmiştir: Araplar Urania'ya dişi, Dionysos'a erkek olarak taparlar. Bütün Mısırlılar gibi Osiris'i ve İsis'i de tanrı saymayacağız; Saislilerin görüşüne uyarak Athena'yı da bunların yanına koymayacağız. Naukratisliler arasında yaşlılar başka tanrılara tapmayı uygun bulurken, daha dün öbür gün başlayanlar hiçbir zaman var olmamış bir tanrı olan Sarapis'e tapmayı uygun bulmuşlarsa, biz de bu yüzden önceden var olmayan ve insanlarca bilinmeyen yeni bir tanrı ortaya atacak değiliz. Çünkü Tanrı'nın Oğlu, "bütün yaratılışın ilk doğanı", yakın zamanda insan olmuş görünse de bu yüzden yeni değildir. İlahi sözler onu bütün yaratılmışların en eskisi olarak bilir ve Tanrı'nın insanın yaratılışı hakkında ona şöyle dediğini bildirir: "İnsanı kendi suretimizde, kendi benzerliğimizde yaratalım."
Δύο τοίνυν νόμων προκειμένων γενικῶς, καὶ τοῦ μὲν ὄντος τῆς φύσεως νόμου, ὃν θεὸς ἂν νομοθετήσαι, ἑτέρου δὲ τοῦ ἐν ταῖς πόλεσι γραπτοῦ, καλὸν ὅπου μὲν μὴ ἐναντιοῦται ὁ γραπτὸς νόμος τῷ τοῦ θεοῦ μὴ λυπεῖν τοὺς πολίτας προφάσει ξένων νόμων· ἔνθα δὲ τὰ ἐναντία τῷ γραπτῷ νόμῳ προστάσσει ὁ τῆς φύσεως τουτέστι τοῦ θεοῦ, ὅρα εἰ μὴ ὁ λόγος αἱρεῖ μακρὰν μὲν χαίρειν εἰπεῖν τοῖς γεγραμμένοις καὶ τῷ βουλήματι τῶν νομοθετῶν, ἐπιδιδόναι δὲ ἑαυτὸν τῷ θεῷ νομοθέτῃ καὶ κατὰ τὸν τούτου λόγον αἱρεῖσθαι βιοῦν, κἂν μετὰ κινδύνων καὶ μυρίων πόνων καὶ θανάτων καὶ ἀδοξίας τοῦτο δέῃ ποιεῖν. καὶ γὰρ ἄτοπον, τῶν ἀρεσκόντων τῷ θεῷ ἑτέρων ὄντων παρὰ τὰ ἀρέσκοντά τισι τῶν ἐν ταῖς πόλεσι νόμων, καὶ ἀμηχάνου τυγχάνοντος ἀρέσκειν θεῷ καὶ τοῖς πρεσβεύουσι τοὺς τοιούσδε νόμους, καταφρονεῖν μὲν πράξεων, δι᾿ ὧν ἀρέσει τις τῷ τῶν ὅλων δημιουργῷ, αἱρεῖσθαι δὲ ἐκείνας, ἐξ ὧν ἀπάρεστος μέν τις ἔσται τῷ θεῷ, ἀρεστὸς δὲ τοῖς οὐ νόμοις νόμοις καὶ τοῖς τούτων φίλοις. εἴπερ δὲ εὔλογον ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸν τῆς φύσεως προτιμᾶν νόμον, ὄντα νόμον τοῦ θεοῦ, παρὰ τὸν γεγραμμένον καὶ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἐναντίως τῷ νόμῳ τοῦ θεοῦ νενομοθετημένον. πῶς οὐχὶ τοῦτο μᾶλλον ἐν τοῖς περὶ θεοῦ νόμοις ποιητέον; καὶ οὔτε ὡς Αἰθίοπες, [ὡς] οἱ τὰ περὶ τὴν Μερόην οἰκοῦντες, Δία καὶ Διόνυσον, ὡς ἐκείνοις ἀρέσκει, μόνους προσκυνήσομεν, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως Αἰθιοπικοὺς θεοὺς Αἰθιοπικῶς τιμήσομεν· οὔθ᾿ ὡς οἱ Ἀράβιοι τὴν Οὐρανίαν καὶ τὸν Διόνυσον μόνους ἡγησόμεθα θεοὺς, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως θεοὺς. ἐν οἷς τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄῤῥεν δεδόξασται (ὡς θήλειαν γὰρ Ἀράβιοι τὴν Οὐρανίαν προσκυνοῦσι καὶ ὡς ἄῤῥενα τὸν Διόνυσον)· ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὡς πάντες Αἰγύπτιοι θεοὺς νομίσομεν Ὄσιριν καὶ Ἶσιν. οὐδὲ τούτοις συγκατατάξομεν κατὰ τὰ τοῖς Σαΐταις ⟨(δοκοῦντα)⟩ τὴν Ἀθηνᾶν. εἰ δὲ καὶ Ναυκρατίταις ἄλλα μὲν ἔδοξε σέβειν τοῖς πρεσβυτέροις. τὸν Σάραπιν δὲ τοῖς χθὲς καὶ πρώην ἀρξαμένοις. τὸν οὐ πώποτε γενόμενον θεὸν, προσκυνεῖν· οὐ παρὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς νέον τὸν οὐ πρότερον ὄντα θεὸν οὐδὲ γνωσθέντα τοῖς ἀνθρώποις φήσομεν εἶναι. ὁ γὰρ τοῦ θεοῦ υἱὸς, ὁ „πρωτότοκος πάσης κτίσεως,“ εἰ καὶ νεωστὶ ἐνηνθρωπηκέναι ἔδοξεν. ἀλλ᾿ οὔτι γε διὰ τοῦτο νέος ἐστί. πρεσβύτατον γὰρ αὐτὸν πάντων τῶν δημιουργημάτων ἴσασιν οἱ θεῖοι λόγοι, καὶ αὐτῷ τὸν θεὸν περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου δημιουργίας εἰρηκέναι· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν.“
5.38Kelsos'un, herkesin kendi tanrılarına ve atalarının geleneklerine tapması gerektiğini söylerken neden makul konuşmadığını göstermek istiyorum. Ona göre Meroe'de oturan Etiyopyalılar yalnız iki tanrı bilirler, Zeus'u ve Dionysos'u, ve yalnız onlara taparlar; Araplar da yalnız iki tanrı bilirler: Etiyopyalılar gibi Dionysos'u, bir de kendilerine özgü olan Urania'yı. Onun anlattığına göre ne Etiyopyalılar Urania'ya ne de Araplar Zeus'a taparlar. Peki, bir Etiyopyalı bir sebeple Arapların arasına düşse, Urania'ya tapmadığı için dinsiz sayılsa ve bu yüzden ölüm tehlikesiyle karşılaşsa, bu Etiyopyalının ölmesi mi doğru olur, yoksa atalarının geleneklerine aykırı davranıp Urania'ya tapması mı? Atalarının geleneklerine aykırı davranması doğruysa, Kelsos'un sözlerine bakılırsa dine aykırı bir şey yapmış olacaktır. Ölüme götürülürse, ölümü seçmesinin makul olduğunu Kelsos göstersin. Bilmiyorum, belki Etiyopyalıların öğretisi onlara, atalarının kanunlarına göre tanrı saydıkları varlıklara taparlarsa ruhun ölümsüzlüğü ve dindarlığın ödülü hakkında felsefe yapmayı öğretiyordur. Aynı şey, bir sebeple Meroe dolaylarındaki Etiyopyalıların arasına gelen Araplar için de söylenebilir. Bunlar da yalnız Urania'ya ve Dionysos'a tapmayı öğrendikleri için Etiyopyalılarla birlikte Zeus'a tapmayacaklardır. Dinsiz sayılıp ölüme götürülürlerse, makul olarak ne yapmaları gerektiğini Kelsos söylesin.
Osiris ve İsis hakkındaki mitleri şimdi sayıp dökmemiz gereksizdir, sırası da değildir. Bu mitler mecazi olarak yorumlansa bile, bize cansız suya ve insanların ve bütün hayvanların ayakları altındaki toprağa tapmayı öğretecektir; çünkü sanırım Osiris'i su, İsis'i de toprak diye yorumluyorlar. Sarapis hakkında ise pek çok ve birbirini tutmayan anlatı vardır; o, İskenderiye halkına adeta gözle görülür bir tanrı göstermek isteyen Ptolemaios'un bazı büyüleri sayesinde daha dün öbür gün ortaya çıkmıştır. Pythagorasçı Numenios'ta onun yapılışına dair şunu okuduk: Tabiatın yönettiği bütün hayvanların ve bitkilerin özünden pay almıştır; öyle ki, kutsal olmayan ayinler ve daimonları çağıran büyülerle bir tanrının yalnız heykeltıraşlarca değil, büyücüler, sihirbazlar ve onların büyü sözleriyle tutsak edilmiş daimonlar tarafından da yapıldığı sanılsın.
Βούλομαι δὲ παραστῆσαι, τίνα τρόπον οὐκ εὐλόγως ὁ Κέλσος φησὶν ἕκαστον τὰ οἰκεῖα καὶ πάτρια σέβειν. φησὶ γὰρ οὗτος τοὺς οἰκοῦντας τὴν Μερόην Αἰθίοπας δύο μόνους εἰδέναι θεοὺς, Δία καὶ Διόνυσον, καὶ αὐτοὺς μόνους σέβειν τοὺς δ᾿ Ἀραβίους καὶ αὐτοὺς δύο μόνους, Διόνυσον μὲν ὡς καὶ Αἰθίοπες, Οὐρανίαν δὲ ἰδίαν. κατὰ τὴν ἱστορίαν αὐτοῦ οὔτ᾿ Αἰθίοπες Οὐρανίαν σέβουσιν οὔτε Ἀράβιοι Δία. ἆρ᾿ οὖν ἐάν τις Αἰθιόπων, ἔκ τινος περιστάσεως γενόμενος παρὰ τοῖς Ἀραβίοις, ἀσεβὴς εἶναι νομισθῇ ὡς τὴν Οὐρανίαν οὐ σέβων καὶ παρὰ τοῦτο τὴν ἐπὶ θανάτῳ κινδυνεύῃ, καθήξει τῷ Αἰθίοπι ἀποθανεῖν ἢ παρὰ τὰ πάτρια ποιεῖν καὶ προσκυνεῖν τὴν Οὐρανίαν; εἰ μὲν γὰρ παρὰ τὰ πάτρια ποιεῖν αὐτὸν καθήξει, οὐχ ὅσιον ποιήσει ὅσον ἐπὶ τοῖς τοῦ Κέλσου λόγοις· εἰ δὲ τὴν ἐπὶ θανάτῳ ἀπαχθείη, παραστησάτω τὸ εὔλογον τοῦ αἱρεῖσθαι θάνατον, οὐκ οἶδα εἰ τοῦ Αἰθιόπων λόγου φιλοσοφεῖν διδάσκοντος περὶ ψυχῆς ἀθανασίας καὶ τιμῆς τῆς ἐπὶ εὐσεβείᾳ, εἰ ⟨(κατὰ)⟩ τοὺς πατρίους νόμους σέβοιεν νομιζομένους θεούς. τὸ δ᾿ ὅμοιον ἔστιν εἰπεῖν καὶ περὶ Ἀραβίων, ἔκ τινος περιστάσεως ἐπιδημησάντων Αἰθίοψι τοῖς περὶ Μερόην. καὶ οὗτοι γὰρ μόνους διδαχθέντες σέβειν Οὐρανίαν καὶ Διόνυσον οὐ προσκυνήσουσι τὸν Δία μετὰ τῶν Αἰθιόπων· καὶ ἀσεβεῖν νομισθέντες εἰ τὴν ἐπὶ θανάτῳ [ἂν] ἀπάγοιντο, τί ἂν εὐλόγως ποιήσαιεν, λεγέτω ὁ Κέλσος. τοὺς δὲ περὶ Ὄσιριν καὶ Ἶσιν μύθους περισσόν ἐστιν ἡμῖν νῦν καταλέγειν καὶ οὐκ εὔκαιρον. κἂν τροπολογῶνται δὲ οἱ μῦθοι. τὸ ἄψυχον ἡμᾶς ὕδωρ σέβειν διδάξουσι καὶ τὴν ὑποκειμένην ἀνθρώποις καὶ πᾶσι ζῴοις γῆν. οὕτω γὰρ οἶμαι μεταλαμβάνουσι τὸν μὲν Ὄσιριν εἰς ὕδωρ τὴν δὲ Ἶσιν εἰς γῆν. περὶ δὲ Σαράπιδος πολλὴ καὶ διάφωνος ἱστορία, χθὲς καὶ πρώην εἰς μέσον ἐλθόντος κατά τινας μαγγανείας τοῦ βουληθέντος Πτολεμαίου οἱονεὶ ἐπιφανῆ δεῖξαι τοῖς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ θεόν. ἀνέγνωμεν δὲ παρὰ Νουμηνίῳ τῷ Πυθαγορείῳ περὶ τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ, ὡς ἄρα πάντων τῶν ὑπὸ φύσεως διοικουμένων μετέχει οὐσίας ζῴων καὶ φυτῶν· ἵνα δόξῃ μετὰ τῶν ἀτελέστων τελετῶν καὶ τῶν καλουσῶν δαίμονας μαγγανειῶν οὐχ ὑπὸ ἀγαλματοποιῶν μόνων κατασκευάζεσθαι θεὸς ἀλλὰ καὶ ὑπὸ μάγων καὶ φαρμακῶν καὶ τῶν ἐπῳδαῖς αὐτῶν κηλουμένων δαιμόνων.
5.39Öyleyse akıl sahibi, uysal ve her şeyi düşünerek yapan bir canlıya yaraşır şekilde neyin yenip neyin yenmeyeceğini araştırmak gerekir; koyunlara, keçilere ya da ineklere rastgele tapmamak gerekir. Bu hayvanlardan uzak durmak ölçülü bir şeydir, çünkü bu hayvanlardan insanlara çok fayda gelir. Ama timsahları da esirgemek ve onları, mitlerde anlatılan bilmem hangi tanrının kutsal hayvanları saymak, nasıl her şeyin en ahmakçası olmasın? İnsanı esirgemeyen hayvanları esirgemek, insanları yiyip bitiren hayvanlara özen göstermek ancak aklını büsbütün yitirmişlerin işidir. Ama Kelsos atalarından kalma bir gelenek uyarınca timsahlara tapıp özen gösterenleri beğeniyor ve onlara karşı tek söz yazmıyor; ona göre kınanacak olanlar Hristiyanlardır. Oysa Hristiyanlar kötülükten iğrenmeyi, kötülükten doğan işlerden kaçınmayı, aretēye ise Tanrı'dan doğmuş ve Tanrı'nın Oğlu olduğu için tapmayı ve onu yüceltmeyi öğrenirler. Bilgelik ve adalet dişil adlar taşıyor diye özleri bakımından da dişi oldukları sanılmamalıdır; bunlar bize göre Tanrı'nın Oğlu'dur. Nitekim onun sadık öğrencisi, onun hakkında şöyle diyerek bunu göstermiştir: "O, Tanrı tarafından bizim için bilgelik, adalet, kutsallık ve kurtuluş oldu." Öyleyse bir "ikinci tanrı"dan söz etsek de, şunu bilsinler: İkinci tanrı derken, bütün aretēleri kapsayan aretēden ve tabiata uygun olarak, asıl amaçla ve evrenin yararına meydana gelmiş her şeyin logosunu kapsayan Logos'tan başka bir şeyi kastetmiyoruz. Bu Logos'un, her ruhtan çok İsa'nın ruhuyla yakınlaştığını ve birleştiğini söylüyoruz; çünkü Logos'un kendisinden, Bilgeliğin kendisinden ve Adaletin kendisinden en yüksek payı tam olarak alabilen yalnız odur.
Χρὴ οὖν ζητεῖν τὸ ἁρμοζόντως τῷ λογικῷ καὶ ἡμέρῳ ζῴῳ καὶ λελογισμένως πάντα πράττοντι βρωτὸν καὶ οὐ βρωτὸν. καὶ μὴ κατὰ ἀποκλήρωσιν σέβειν ὄϊς ἢ αἶγας ἢ τὰς θηλείας βοῦς. καὶ τούτων μὲν ἀπέχεσθαι μέτριον, πολὺ γὰρ χρήσιμον ἀπὸ τούτων τῶν ζῴων ἀνθρώποις γίνεται· τὸ δὲ καὶ κροκοδείλων φείδεσθαι, καὶ εἶναι ἱεροὺς αὐτοὺς οὐκ οἶδα τίνος μυθολογουμένου θεοῦ, πῶς οὐκ ἔστι πάντων ἠλιθιώτατον; σφόδρα γὰρ ἐμβροντήτων ἐστὶ τὸ φείδεσθαι ζῴων οὐ φειδομένων καὶ περιέπειν ζῷα ἀνθρώπους καταθοινώμενα. ἀλλὰ Κέλσῳ ἀρέσκουσι μὲν οἱ κατά τινα πάτρια κροκοδείλους σέβοντες καὶ περιέποντες, καὶ οὐδεὶς λόγος κατ᾿ ἐκείνων αὐτῷ γέγραπται· ψεκτοὶ δ᾿ εἶναι φαίνονται Χριστιανοὶ, τὴν κακίαν βδελύσσεσθαι διδασκόμενοι καὶ τὰ ἀπὸ κακίας ἔργα ἐκτρέπεσθαι, τὴν δ᾿ ἀρετὴν σέβειν καὶ τιμᾶν ὡς ὑπὸ τοῦ θεοῦ γεγενημένην καὶ οὖσαν υἱὸν θεοῦ. οὐ γὰρ παρὰ τὸ θηλυκὸν ὄνομα καὶ τῇ οὐσίᾳ θήλειαν νομιστέον εἶναι τὴν σοφίαν καὶ τὴν δικαιοσύνην, ἅπερ καθ᾿ ἡμᾶς ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, ὡς ὁ γνήσιος αὐτοῦ μαθητὴς παρέστησε λέγων περὶ αὐτοῦ· „ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ θεοῦ δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις.“ κἂν δεύτερον οὖν λέγωμεν θεὸν, ἴστωσαν ὅτι τὸν δεύτερον θεὸν οὐκ ἄλλο τι λέγομεν ἢ τὴν περιεκτικὴν πασῶν ἀρετῶν ἀρετὴν καὶ τὸν περιεκτικὸν παντὸς οὑτινοσοῦν λόγου τῶν κατὰ φύσιν καὶ προηγουμένως γεγενημένων καὶ εἰς χρήσιμον τοῦ παντὸς λόγον· ὅντινα τῇ Ἰησοῦ μάλιστα παρὰ πᾶσαν ψυχὴν ᾠκειῶσθαι καὶ ἡνῶσθαί φαμεν, μόνου τελείως χωρῆσαι δεδυνημένου τὴν ἄκραν μετοχὴν τοῦ αὐτολόγου καὶ τῆς αὐτοσοφίας καὶ τῆς αὐτοδικαιοσύνης.
5.40Kelsos farklı kanunlar hakkında bunları söyledikten sonra, "Bana öyle geliyor ki Pindaros, kanunun her şeyin kralı olduğunu söylerken doğru bir şiir yazmıştır" diye ekliyor; gelin bu konuyu da tartışalım. Be adam, hangi kanunun her şeyin kralı olduğunu söylüyorsun? Şehirlerin kanunlarını kastediyorsan bu yanlıştır; çünkü herkes aynı kanunun hükmü altında değildir. Öyleyse, "Kanunlar her şeyin kralıdır" demek gerekirdi; çünkü her milletin bir kanunu kraldır. Ama kanunu asıl anlamıyla anlıyorsan, tabiatça her şeyin kralı odur; bazıları, haydutlar gibi, bu kanundan ayrılıp onu inkâr etseler ve hayatlarını haydutça, haksızlık ederek geçirseler de. Biz Hristiyanlar, tabiatça her şeyin kralı olan ve Tanrı'nın kanunuyla aynı olan bu kanunu tanıdığımız için ona göre yaşamaya çalışıyor, kanun olmayan kanunlara uzaktan bir selam veriyoruz.
Ἐπεὶ δὲ τοιαῦτα εἰπὼν ὁ Κέλσος περὶ τῶν διαφόρων νόμων ἐπιφέρει ὅτι ὀρθῶς μοι δοκεῖ Πίνδαρος ποιῆσαι, νόμον πάντων βασιλέα φήσας εἶναι, φέρε καὶ περὶ τούτου διαλεχθῶμεν. τίνα φῂς, ὦ οὗτος, νόμον πάντων εἶναι βασιλέα; εἰ μὲν τοὺς κατὰ πόλιν, ψεῦδος τὸ τοιοῦτον· οὐ γὰρ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ νόμου πάντες βασιλεύονται· καὶ χρῆν, εἰ ἄρα, λελέχθαι· νόμοι πάντων βασιλεῖς, ἑκάστου γὰρ ἔθνους τῶν πάντων νόμος τις βασιλεύς. εἰ δὲ κυρίως ἀκούεις τοῦ νόμου, ὁ φύσει βασιλεὺς τῶν πάντων οὗτός ἐστιν· εἰ καί τινες δίκην λῃστῶν, ἀποστάντων τοῦ νόμου. τοῦτον μὲν ἀρνοῦνται λῃστρικῶς δὲ καὶ ἀδικητικῶς διαζῶσιν. ἡμεῖς οὖν οἱ Χριστιανοὶ τὸν τῇ φύσει πάντων βασιλέα ἐπιγνόντες νόμον, τὸν αὐτὸν ὄντα τῷ νόμῳ τοῦ θεοῦ, κατ᾿ αὐτὸν βιοῦν πειρώμεθα, μακρὰν χαίρειν φράσαντες τοῖς οὐ νόμοις νόμοις.
5.41Kelsos'un bundan sonra söylediklerine de bakalım. Burada Hristiyanlarla ilgili olanlar pek az, Yahudilerle ilgili olanlar ise pek çoktur. Şöyle diyor: "Yahudiler kendi kanunlarını bu bakımdan koruyorlarsa, onları kınamak gerekmez; asıl kınanacak olanlar, kendi geleneklerini bırakıp Yahudilerin geleneklerini benimseyenlerdir. Ama Yahudiler daha bilgece bir şey biliyormuş gibi böbürleniyor ve ötekilerle ilişkiden, onları kendileri kadar temiz saymayarak yüz çeviriyorlarsa, şunu da duymuş olmalılar: Gök hakkındaki öğretileri bile onlara özgü değildir; başka her şeyi bir yana bırakırsak, bu öğreti, Herodotos'un da bir yerde gösterdiği gibi, çok eskiden beri Perslerin de öğretisidir. Herodotos şöyle der: 'Dağların en yüksek doruklarına çıkıp Zeus'a kurban sunmak, göğün bütün çemberine Zeus demek âdetleridir.' Bence Yüce Olan'a Zeus, Zen, Adonai, Sabaoth, Mısırlılar gibi Amun ya da İskitler gibi Papaios demenin hiçbir farkı yoktur. Bu yönden de ötekilerden daha kutsal sayılamazlar. Sünnet olmaları da onları daha kutsal kılmaz; çünkü bunu onlardan önce Mısırlılar ve Kolkhisliler yapıyordu. Domuzdan uzak durmaları da öyle; çünkü bunu Mısırlılar da yapar, üstelik keçiden, koyundan, sığırdan ve balıktan da uzak dururlar; Pythagoras ve öğrencileri ise baklaya ve canlı olan her şeye el sürmezler. Bunların Tanrı'nın gözünde ötekilerden farklı olarak itibar görüp sevilmeleri, oradan yalnız onlara meleklerin gönderilmesi de muhtemel değildir; sanki mutluların ülkesini payına almışlar gibi! Çünkü kendilerinin de ülkelerinin de neye layık görüldüğünü görüyoruz.
Öyleyse bu koro kibrinin cezasını ödeyip gitsin; büyük Tanrı'yı tanımamış, Musa'nın büyücülüğüyle kandırılıp aldatılmış ve iyi bir gayeye ulaşmak için onun öğrencisi olmamıştır."
Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰ ἑξῆς τῷ Κέλσῳ λεγόμενα. ἐν οἷς σφόδρα μὲν ἐλάχιστά ἐστι τὰ περὶ Χριστιανῶν πλεῖστα δὲ ὅσα περὶ Ἰουδαίων. φησὶν οὖν· εἰ μὲν δὴ κατὰ ταῦτα περιστέλλοιεν Ἰουδαῖοι τὸν ἴδιον νόμον, οὐ μεμπτὰ αὐτῶν, ἐκείνων δὲ μᾶλλον, τῶν καταλιπόντων τὰ σφέτερα καὶ τὰ Ἰουδαίων προσποιουμένων. εἰ δ᾿ ὥς τι σοφώτερον εἰδότες σεμνύνονταί τε καὶ τὴν ἄλλων κοινωνίαν ⟨(ὡς)⟩ οὐκ ἐξ ἴσου καθαρῶν ἀποστρέφονται, ἤδη ἀκηκόασιν ὅτι οὐδὲ τὸ περὶ οὐρανοῦ δόγμα ἴδιον λέγουσιν ἀλλ᾿, ἵνα πάντα ἐάσω, καὶ Πέρσαις, ὥς που δηλοῖ καὶ Ἡρόδοτος, πάλαι δεδογμένον. „νομίζουσι γὰρ,“ φησὶ, „Διῒ μὲν ἐπὶ τὰ ὑψηλότατα τῶν ὀρέων ἀναβαίνοντες θυσίας ἔρδειν, τὸν κύκλον πάντα τοῦ οὐρανοῦ Δία καλέοντες.“ οὐδὲν οὖν οἶμαι διαφέρειν Δία Ὕψιστον καλεῖν ἢ Ζῆνα ἢ Ἀδωναῖον ἢ Σαβαὼθ ἢ Ἀμοῦν, ὡς Αἰγύπτιοι, ἢ Παπαῖον, ὡς Σκύθαι. οὐ μὴν οὐδὲ κατὰ ταῦτα ἁγιώτεροι τῶν ἄλλων ἂν εἶεν. ὅτι περιτέμνονται· τοῦτο γὰρ Αἰγύπτιοι καὶ Κόλχοι πρότεροι· οὐδ᾿ ὅτι συῶν ἀπέχονται· καὶ γὰρ τοῦτ᾿ Αἰγύπτιοι, καὶ προσέτι αἰγῶν τε καὶ οἰῶν καὶ βοῶν ⟨(τε)⟩ καὶ ἰχθύων, καὶ κυάμων γε Πυθαγόρας τε καὶ οἱ μαθηταὶ καὶ ἐμψύχων ἁπάντων. οὐ μὴν οὐδ᾿ εὐδοκιμεῖν παρὰ τῷ θεῷ καὶ στέργεσθαι διαφόρως τι τῶν ἄλλων τούτους εἰκὸς, καὶ πέμπεσθαι μόνοις αὐτοῖς ἐκεῖθεν ἀγγέλους. οἷον δή τινα μακάρων χώραν λαχοῦσιν· ὁρῶμεν γὰρ αὐτούς τε καὶ τὴν χώραν τίνων ἠξίωνται. οὗτος μὲν οὖν ὁ χορὸς ἀπίτω δίκην ἀλαζονείας ὑποσχὼν, οὐκ εἰδὼς τὸν μέγαν θεὸν ἀλλ᾿ ὑπὸ τῆς Μωϋσέως γοητείας ὑπαχθείς τε καὶ ψευσθεὶς κἀκείνης οὐκ ἐπ᾿ ἀγαθῷ τέλει γεγονὼς μαθητής.
5.42Açıkça görülüyor ki Kelsos burada Yahudileri, kendilerinin bütün milletler arasından her şeyin üstündeki Tanrı'nın seçkin payı olduğunu yanlış olarak sandıkları için suçluyor. Nitekim onları kibirle itham ediyor: Büyük Tanrı'yla övünüyorlar ama onu tanımıyorlar; Musa'nın büyücülüğüyle kandırılmış, onun tarafından aldatılmış ve iyi bir gayeye ulaşmak için ona öğrenci olmamışlardır. Yahudilerin, Tanrı'nın şehrinin, tapınağının, tapınakta ve sunakta yapılan kâhinlik hizmetinin simgesi hâlâ ayaktayken sahip oldukları saygın ve seçkin toplum düzenini daha önce kısmen anlattık. Eğer biri, kanun koyucunun niyetine ve onun kurduğu toplum düzenine dikkatini verip Yahudilerin durumunu inceleyerek bugün öteki milletlerin yaşayışıyla karşılaştırırsa, kimseye onlara olduğu kadar hayranlık duymaz; çünkü, insanlar arasında mümkün olduğu kadarıyla, insan soyuna yararlı olmayan her şeyi atmış, yalnız yararlı olanları kabul etmişlerdi. Bu yüzden aralarında ne çıplak yapılan atletizm yarışmaları ne sahne yarışmaları ne de at yarışları vardı; güzelliklerini, tohumunu boşa saçmak ve insan tohumunun tabiatına hakaret etmek isteyen herkese satan kadınlar da yoktu.
Onların daha tırnakları yumuşakken, yani küçük yaştan, bütün duyulur tabiatın üstüne çıkmayı, Tanrı'nın bu tabiatın hiçbir yerinde oturduğunu düşünmemeyi, onu yukarıda, cisimlerin üstünde aramayı öğrenmeleri ne güzel bir şeydi! Daha doğar doğmaz ve akılları tam gelişir gelişmez ruhun ölümsüzlüğünü, yeraltındaki ceza yerlerini ve iyi yaşamış olanların ödüllerini öğrenmeleri ne büyük bir şeydi! Bunlar, çocuklara ve çocuk gibi düşünenlere henüz daha mitsi bir şekilde anlatılıyordu; ama artık logosu arayan ve onda ilerlemek isteyenler için, böyle adlandırayım, o zamana kadar mit olan şeyler, içlerinde saklı olan hakikate dönüşüyordu. Bence onlar, Tanrı'nın payı diye anılmaya layık bir şekilde, insanları boş yere büyüleyen ve daha üstün bir tabiattan değil kötü daimonlardan gelen her türlü kehaneti küçümsediler; geleceğin bilgisini ise, son derece saf oldukları için her şeyin üstündeki Tanrı'nın ruhunu kabul etmiş olan ruhlarda aradılar.
Δῆλον δ᾿ ὅτι ἐν τούτοις ἐγκαλεῖ Ἰουδαίοις ὡς ψευδῶς ὑπολαμβάνουσιν ἑαυτοὺς εἶναι ἐκλεκτὴν μερίδα παρὰ πάντα τὰ ἔθνη τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ. καὶ ἀλαζονείας γοῦν αὐτῶν κατηγορεῖ ὡς αὐχούντων μὲν τὸν μέγαν θεὸν, οὐκ εἰδότων δ᾿ αὐτὸν ἀλλ᾿ ὑπαχθέντων τῇ Μωϋσέως γοητείᾳ καὶ ψευσθέντων ὑπ᾿ αὐτοῦ, οὐκ ἐπ᾿ ἀγαθῷ τέλει μαθητευθέντων αὐτῷ. ἀπὸ μέρους μὲν οὖν ἡμῖν ἐν τοῖς πρὸ τούτων λέλεκται τὰ τῆς σεμνῆς καὶ ἐξαιρέτου Ἰουδαίων πολιτείας, ἡνίκα αὐτοῖς συνειστήκει τὸ σύμβολον τῆς τοῦ θεοῦ πόλεως καὶ τοῦ ναοῦ αὐτοῦ καὶ τῆς παρ᾿ αὐτῷ καὶ τῷ θυσιαστηρίῳ ἱερατικῆς λατρείας· εἰ δέ τις ἐπερείσας τὴν διάνοιαν τῷ τοῦ νομοθέτου βουλήματι καὶ τῇ κατ᾿ αὐτὸν πολιτείᾳ ἐξετάζων τὰ κατ᾿ αὐτοὺς συγκρίνοι τῇ νῦν ἀγωγῇ τῶν λοιπῶν ἐθνῶν, οὐδένας μᾶλλον ἂν θαυμάσαι ὡς ἐν ἀνθρώποις πάντα μὲν τὰ μὴ χρήσιμα τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων περιῃρημένους μόνα δὲ τὰ εὔχρηστα παραδεξαμένους. διὸ οὐδ᾿ ἀγῶνες ἦσαν γυμνικοὶ ἢ θυμελικοὶ ἢ ἱππικοὶ παρ᾿ αὐτοῖς, οὐδὲ γυναῖκες πιπράσκουσαι τὴν ὥραν παντὶ τῷ βουλομένῳ σπείρειν κενῶς καὶ ἐνυβρίζειν τῇ φύσει τῶν ἀνθρωπίνων σπερμάτων. ὁποῖον δ᾿ ἦν παρ᾿ αὐτοῖς τὸ ἐξ ἔτι ἁπαλῶν ὀνύχων διδάσκεσθαι ὑπεραναβαίνειν μὲν πᾶσαν τὴν αἰσθητὴν φύσιν καὶ μηδαμοῦ αὐτῆς νομίζειν ἱδρῦσθαι τὸν θεὸν, ἄνω δὲ καὶ ὑπὲρ τὰ σώματα ζητεῖν αὐτόν; πηλίκον δὲ τὸ σχεδὸν ἅμα γενέσει καὶ συμπληρώσει τοῦ λόγου διδάσκεσθαι αὐτοὺς τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν καὶ τὰ ὑπὸ γῆν δικαιωτήρια καὶ τὰς τιμὰς τῶν καλῶς βεβιωκότων; ἅπερ ἔτι μυθικώτερον μὲν παισὶ καὶ τὰ παίδων φρονοῦσιν αὐτοῖς ἐκηρύσσετο, ἤδη δὲ ζητοῦσι τὸν λόγον καὶ βουλομένοις ἐν αὐτῷ προκόπτειν οἱ τέως μῦθοι, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω. μετεμορφοῦντο εἰς τὴν ἐναποκεκρυμμένην αὐτοῖς ἀλήθειαν. ἐγὼ δὲ νομίζω ἀξίως τοῦ χρηματίζειν αὐτοὺς μερίδα θεοῦ πάσης μὲν μαντείας ὡς μάτην κηλούσης τοὺς ἀνθρώπους καταπεφρονηκέναι, καὶ ἀπὸ δαιμόνων μοχθηρῶν μᾶλλον ἢ ἀπό τινος κρείττονος φύσεως ἐρχομένης. ζητεῖν δὲ τὴν τῶν μελλόντων γνῶσιν ἐν ψυχαῖς. δι᾿ ἄκραν καθαρότητα παραδεξαμέναις πνεῦμα τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ.
5.43Aynı öğretilerden gelen birinin altı yıldan fazla köle olarak çalıştırılamaması ne kadar akla uygundur ve ne efendiye ne köleye haksızlık eder; bunu söylemeye ne gerek var? Demek ki Yahudiler kendi kanunlarını öteki milletlerle aynı şekilde korumuş olamazlar. Çünkü kanunlarının, milletlerin öteki kanunları gibi yazıldığını sansalar, bu onlar için kınanacak bir şey olur, kanunlarının üstünlüğünü fark etmeyecek kadar duyarsız oldukları suçlamasını da getirir. Kelsos istemese de Yahudiler yalnız çoğunluktan değil, felsefe yapıyor görünenlerden de daha bilgece bir şey bilmektedirler. Çünkü felsefe yapanlar, felsefedeki o saygın sözlerin ardından putlara ve daimonlara düşerler; Yahudilerin en sıradanı bile ise yalnız her şeyin üstündeki Tanrı'ya bakar. Bu bakımdan böbürlenmekte ve ötekilerle ilişkiden, onları lanetli ve dinsiz sayarak yüz çevirmekte haklıdırlar. Keşke kanuna karşı gelerek günah işlememiş olsalardı; önce "peygamberleri" öldürmeseler, sonra da İsa'ya tuzak kurmasalardı! O zaman göksel bir şehrin örneğine sahip olurduk. Platon da böyle bir şehri tasvir etmeye çalıştı; ama bilmiyorum, her türlü batıl inançtan arınmış saf sözlerle "seçilmiş bir soy", "kutsal bir millet" ve Tanrı'ya adanmış bir halk yetiştiren Musa'nın ve ondan sonrakilerin başardığı kadarını başarabildi mi?
Τὸ δὲ μὴ ἐξεῖναι δουλεύειν τὸν ἀπὸ τῶν αὐτῶν ὁρμώμενον δογμάτων πλεῖον ἐτῶν ἓξ πῶς ἐστι λελογισμένον καὶ οὔτε τὸν δεσπότην οὔτε τὸν δοῦλον ἀδικοῦν, τί χρὴ λέγειν; οὐ κατὰ τὰ αὐτὰ οὖν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι περιστέλλοιεν ἂν Ἰουδαῖοι τὸν ἴδιον νόμον. μεμπτὸν γάρ ἐστιν αὐτοῖς καὶ ἀναισθησίας ἔγκλημα ἐπάγον τῆς περὶ τῆς τῶν νόμων ὑπεροχῆς. εἰ νομίζοιεν αὐτοὺς ὁμοίως τοῖς ἄλλοις γεγράφθαι τοῖς κατὰ τὰ ἔθνη. κἂν μὴ βούληται δὲ Κέλσος, σοφώτερόν τι εἰσὶν εἰδότες Ἰουδαῖοι οὐ μόνον τῶν πολλῶν ἀλλὰ καὶ τῶν φιλοσοφεῖν δοκούντων. ὅτι οἱ μὲν φιλοσοφοῦντες μετὰ τοὺς σεμνοὺς ἐν φιλοσοφίᾳ λόγους καταπίπτουσιν ἐπὶ τὰ εἴδωλα καὶ τοὺς δαίμονας, Ἰουδαίων δὲ καὶ ὁ ἔσχατος μόνῳ ἐνορᾷ τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ· καὶ καλῶς γε ὅσον ἐπὶ τούτῳ σεμνύνονται καὶ τὴν τῶν ἄλλων ὡς ἐναγῶν καὶ ἀσεβῶν ἐκτρέπονται κοινωνίαν. καὶ εἴθε αὐτοῖς μὴ ἡμάρτητο παρανομήσασι καὶ πρότερον μὲν „τοὺς προφήτας“ ἀποκτείνασιν ὕστερον δὲ καὶ τῷ Ἰησοῦ ἐπιβουλεύσασιν· ἵν᾿ ἔχωμεν παράδειγμα πόλεως οὐρανίας, ἣν ἐζήτησε μὲν διαγράψαι καὶ Πλάτων οὐκ οἶδα δὲ εἰ τοσοῦτον δεδύνηται, ὅσον Μωϋσῆς ἴσχυσε καὶ οἱ μετ᾿ αὐτὸν, „γένος τι ἐκλεκτὸν“ καὶ „ἔθνος ἅγιον“ καὶ θεῷ ἀνακείμενον ἐντρέφοντες λόγοις καθαροῖς ἀπὸ πάσης δεισιδαιμονίας.
5.44Kelsos, Yahudilerin saygın kurumlarını bazı milletlerin kanunlarıyla ortak bir şeymiş gibi göstermek istediğine göre, gelin bunları da inceleyelim. Ona göre gök hakkındaki öğretinin Tanrı hakkındaki öğretiden hiçbir farkı yoktur; Perslerin de dağların en yüksek doruklarına çıkıp Yahudiler gibi Zeus'a kurban sunduklarını söylüyor. Görmüyor ki Yahudiler tek bir Tanrı tanıdıkları gibi, tek bir kutsal dua evi, yakmalık sunuların tek bir sunağı, buhurun tek bir buhurdanı ve Tanrı'nın tek bir başkâhinini tanırlardı. Demek ki Yahudilerin, birçok dağın en yüksek doruklarına çıkıp Musa'nın kanununa göre sunulanlara hiç benzemeyen kurbanlar sunan Perslerle hiçbir ortak yanı yoktu. Bu kanuna göre Yahudi kâhinler "göksel şeylerin örneğine ve gölgesine" hizmet ediyor, kanunun kurbanlar hakkındaki niyetini ve bu kurbanların neyin simgesi olduğunu gizlice anlatıyorlardı. Persler göğün bütün çemberine Zeus desinler; biz ise göğün ne Zeus ne de Tanrı olduğunu söylüyoruz. Çünkü Tanrı'dan aşağı olan bazı varlıkların bile gökleri ve bütün duyulur tabiatı aşmış olduğunu biliyoruz. Şu sözü de böyle anlıyoruz: "Ey göklerin gökleri ve göklerin üstündeki sular, Tanrı'yı övün; Rab'bin adını övsünler."
Ἐπεὶ δὲ βούλεται Κέλσος κοινοποιεῖν τὰ σεμνὰ Ἰουδαίων ἐθνῶν τινων νόμοις. φέρε καὶ ταῦτα θεωρήσωμεν. νομίζει τοίνυν τὸ περὶ οὐρανοῦ δόγμα μηδὲν διαφέρειν τοῦ περὶ τοῦ θεοῦ καί φησι παραπλησίως τοῖς Ἰουδαίοις τοὺς Πέρσας τῷ Διῒ θυσίας ἐπιτελεῖν. ἐπὶ τὰ ὑψηλότατα τῶν ὀρέων ⟨ἀναβαίνοντας⟩ οὐχ ὁρῶν ὅτι Ἰουδαῖοι ὡς ἕνα θεὸν ἠπίσταντο. οὕτως ἕνα τὸν τῆς προσευχῆς ἅγιον οἶκον καὶ ἓν τὸ τῶν ὁλοκαρπωμάτων θυσιαστήριον καὶ ἓν τὸ τῶν θυμιαμάτων θυμιατήριον καὶ ἕνα τὸν τοῦ θεοῦ ἀρχιερέα. οὐδὲν οὖν κοινὸν πρὸς Πέρσας ἦν Ἰουδαίοις, ἐπὶ τὰ ὑψηλότατα τῶν ὀρέων, πλειόνων ὄντων, ἀναβαίνοντας καὶ θυσίας ἐπιτελοῦντας, οὐδὲν παραπλήσιον ἐχούσας ταῖς κατὰ τὸν Μωϋσέως νόμον· καθ᾿ ὃν „ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ“ ἐλάτρευον „τῶν ἐπουρανίων“ οἱ Ἰουδαίων ἱερεῖς, ἐν ἀποῤῥήτῳ διηγούμενοι τὸ τοῦ νόμου περὶ τῶν θυσιῶν βούλημα καὶ ὧν σύμβολα ἦσαν αὗται. Πέρσαι τοίνυν πάντα τὸν τοῦ οὐρανοῦ κύκλον Δία καλείτωσαν, ἡμεῖς δὲ οὔτε Δία οὔτε τὸν θεόν φαμεν εἶναι τὸν οὐρανὸν, οἵ γε ἐπιστάμεθα καὶ τινα τῶν ἡττόνων τοῦ θεοῦ ὑπεραναβεβηκέναι τοὺς οὐρανοὺς καὶ πᾶσαν αἰσθητὴν φύσιν. καὶ οὕτω γε συνίεμεν τοῦ· „αἰνεῖτε τὸν θεὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· αἰνεσάτωσαν τὸ ὄνομα κυρίου.“
5.45Kelsos, Yüce Olan'a Zeus, Zen, Adonai, Sabaoth, Mısırlılar gibi Amun ya da İskitler gibi Papaios demenin hiçbir farkı olmadığını sandığına göre, gelin bunlar hakkında da biraz konuşalım; aynı zamanda okura, Kelsos'un sözleri bizi daha önce bu konuya çektiğinde bu sorun hakkında söylediklerimizi de hatırlatalım. Şimdi de şunu söylüyoruz: Adların tabiatı, Aristoteles'in sandığı gibi, onları koyanların keyfine bağlı değildir. Çünkü insanlar arasındaki diller insanlardan doğmamıştır; bu, büyü sözlerinin tabiatına dikkat edebilenler için açıktır: Bu sözler, farklı dillere ve adların farklı seslerine göre, o dillerin atalarına yakın düşer. Bu konuyu yukarıda kısaca ele almış ve şunu söylemiştik: Belli bir dilde etkili olmaya yatkın olan sözler başka bir dile tercüme edildiğinde, kendi seslerinde başardıklarını artık başaramazlar. Aynı şey insanlar için de görülür: Doğuştan Yunanca bir adla anılan birinin adını Mısırca, Latince ya da başka bir dile tercüme edersek, ona, adının ilk konduğu hâliyle çağrıldığında uğrayacağı ya da yapacağı şeyleri uğratamayız ya da yaptıramayız. Aynı şekilde, baştan Latince bir adla çağrılmış birinin adını Yunancaya tercüme edersek, ona ilk konan adı koruyan büyü sözünün yapmayı vaat ettiği şeyi yapamayız.
İnsan adları hakkında söylenen bu şeyler doğruysa, şu ya da bu sebeple Tanrı'ya yöneltilen adlar hakkında ne düşünmek gerekir? Örneğin İbrahim adından Yunancaya bir anlam aktarılır, İshak adı bir şey ifade eder, Yakup sözcüğü de bir şey bildirir. Biri çağırırken ya da yemin ederken "İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı" diye ad verirse, ya bu adların tabiatı ya da gücü sayesinde bir sonuç elde eder; daimonlar da bunları söyleyene yenilip boyun eğer. Ama "Sesin seçkin babasının Tanrısı, gülüşün Tanrısı ve topuktan tutanın Tanrısı" derse, adlandırılan şey hiçbir gücü olmayan başka herhangi bir şey gibi hiçbir sonuç vermez. Aynı şekilde İsrail adını Yunancaya ya da başka bir dile tercüme edersek hiçbir sonuç elde etmeyiz; ama onu korur ve bu işlerde usta olanların onu bağlamayı uygun gördükleri sözlere eklersek, o zaman bu sesten, bu tür yakarışların vaat ettiği şekilde bir şey olabilir. Büyü sözlerinde sık sık kullanılan Sabaoth sözcüğü için de aynı şeyi söyleyeceğiz: Bu adı "kuvvetlerin Rabbi", "orduların Rabbi" ya da "her şeye hükmeden" diye tercüme edersek (çünkü tercümanlar onu farklı şekillerde anlamışlardır) hiçbir sonuç elde etmeyiz; ama onu kendi sesleriyle korursak, bu işlerde usta olanların dediğine göre, bir sonuç elde ederiz. Aynı şeyi Adonai için de söyleyeceğiz. Sabaoth da Adonai da Yunancada ifade ettikleri sanılan anlamlara tercüme edildiklerinde bir şey başaramıyorsa, Yüce Olan'a Zeus, Zen, Adonai ya da Sabaoth demenin hiçbir farkı olmadığını sananlarda bu adlar hiç mi hiç bir şey yapamaz, hiçbir güç taşıyamaz!
Ἀλλ᾿ ἐπεὶ Κέλσος οἴεται μηδὲν διαφέρειν Δία Ὕψιστον καλεῖν ἢ Ζῆνα ἢ Ἀδωναῖον ἢ Σαβαὼθ ἢ, ὡς Αἰγύπτιοι, Ἀμοῦν ἢ, ὡς Σκύθαι, Παπαῖον, φέρε καὶ περὶ τούτων ὀλίγα διαλεχθῶμεν, ὑπομιμνήσκοντες ἅμα τὸν ἐντυγχάνοντα καὶ τῶν ἀνωτέρω εἰς τὸ τοιοῦτον πρόβλημα εἰρημένων, ὅτ᾿ ἐκάλεσεν ἡμᾶς ἡ Κέλσου λέξις ἐπὶ τὰ τοιαῦτα. καὶ νῦν οὖν φαμεν ὅτι ἡ τῶν ὀνομάτων φύσις οὐ θεμένων εἰσὶ νόμοι, ὡς Ἀριστοτέλης οἴεται. οὐδὲ γὰρ ἀπὸ ἀνθρώπων τὴν ἀρχὴν ἔχουσιν αἱ ἐν ἀνθρώποις διάλεκτοι, ὡς δῆλον τοῖς ἐφιστάνειν δυναμένοις φύσει ἐπῳδῶν, οἰκειουμένων κατὰ τὰς διαφόρους διαλέκτους καὶ τοὺς διαφόρους φθόγγους τῶν ὀνομάτων τοῖς πατράσι τῶν διαλέκτων· περὶ ὧν ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἐπ᾿ ὀλίγον διειλήφαμεν, λέγοντες ὅτι καὶ μεταλαμβανόμενα εἰς ἄλλην διάλεκτον τὰ πεφυκότα δύνασθαι ἐν τῇ δεῖνα διαλέκτῳ οὐκέτι ἀνύει τι, ὡς ἤνυσεν ἐν ταῖς οἰκείαις φωναῖς. ἤδη δὲ καὶ ἐπ᾿ ἀνθρώπων τὸ τοιοῦτον εὑρίσκεται· τὸν γὰρ ἀπὸ γενέσεως Ἑλλάδι διαλέκτῳ καλούμενον τὸν δεῖνα οὐκ ἂν μεταλαβόντες εἰς διάλεκτον Αἰγυπτίων ἢ Ῥωμαίων ἤ τινος ἄλλου ποιήσαιμεν παθεῖν ἢ δρᾶσαι, ἅπερ πάθοι ἢ δράσαι ἂν καλούμενος τῇ πρώτῃ θέσει τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. ἀλλ᾿ οὐδὲ τὸν ἐξ ἀρχῆς Ῥωμαίων κληθέντα φωνῇ εἰ μεταλάβοιμεν ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα διάλεκτον, ποιήσαιμεν ἂν, ὅπερ ποιεῖν ἐπαγγέλλεται ἡ ἐπῳδὴ, τηροῦσα τὸ κατονομασθὲν αὐτῷ πρῶτον ὄνομα. εἰ δὲ ταῦτα περὶ ἀνθρωπίνων ὀνομάτων λεγόμενά ἐστιν ἀληθῆ, τί χρὴ νομίζειν ἐπὶ τῶν δι᾿ ἡνδήποτε αἰτίαν ἀναφερομένων ἐπὶ τὸ θεῖον ὀνομάτων; μεταλαμβάνεται γάρ ⟨(τι)⟩ φέρ᾿ εἰπεῖν εἰς Ἑλλάδα φωνὴν ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ ὀνόματος καὶ σημαίνεταί τι ἀπὸ τῆς Ἰσαὰκ προσηγορίας καὶ δηλοῦταί τι ἀπὸ τῆς Ἰακὼβ φωνῆς. καὶ ἐὰν μὲν ὁ καλῶν ἢ ὁ ὁρκῶν ὀνομάζῃ θεὸν Ἀβραὰμ καὶ θεὸν Ἰσαὰκ καὶ θεὸν Ἰακὼβ, τόδε τι ποιήσαι ἂν ἤτοι διὰ τὴν τούτων ⟨(τῶν ὀνομάτων)⟩ φύσιν ἢ καὶ δύναμιν αὐτῶν, καὶ δαιμόνων νικωμένων καὶ ὑποταττομένων τῷ λέγοντι ταῦτα· ἐὰν δὲ λέγῃ· ὁ θεὸς πατρὸς ἐκλεκτοῦ τῆς ἠχοῦς καὶ ὁ θεὸς τοῦ γέλωτος καὶ ὁ θεὸς τοῦ πτερνιστοῦ, οὕτως οὐδὲν ποιεῖ τὸ ὀνομαζόμενον ὡς οὐδ᾿ ἄλλο τι τῶν μηδεμίαν δύναμιν ἐχόντων. οὕτω δὲ κἂν μὲν μεταλάβωμεν τὸ Ἰσραὴλ ὄνομα εἰς Ἑλλάδα ἢ ἄλλην διάλεκτον, οὐδὲν ποιήσομεν· ἐὰν δὲ τηρήσωμεν αὐτὸ, προσάπτοντες οἷς οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ συμπλέκειν αὐτὸ ᾠήθησαν, τότε γένοιτ᾿ ἄν τι κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τῶν τοιωνδὶ ἐπικλήσεων ἐκ τῆς τοιασδὶ φωνῆς. τὸ δ᾿ ὅμοιον ἐροῦμεν καὶ περὶ τῆς Σαβαὼθ φωνῆς, πολλαχοῦ τῶν ἐπῳδῶν παραλαμβανομένης, ὅτι μεταλαμβάνοντες μὲν τὸ ὄνομα εἰς τὸ „κύριος τῶν δυνάμεων“ ἢ „κύριος στρατιῶν“ ἢ „παντοκράτωρ“ (διαφόρως γὰρ αὐτὸ ἐξεδέξαντο οἱ ἑρμηνεύοντες αὐτὸ), οὐδὲν ποιήσομεν· τηροῦντες δ᾿ αὐτὸ ἐν τοῖς ἰδίοις φθόγγοις, ποιήσομέν τι, ὥς φασιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί. τὸ δ᾿ ὅμοιον ἐροῦμεν καὶ περὶ τοῦ Ἀδωναΐ. εἴπερ οὖν οὔτε τὸ Σαβαὼθ οὔτε τὸ Ἀδωναῒ, μεταλαμβανόμενα εἰς ἃ δοκεῖ σημαίνειν ἐν Ἑλλάδι φωνῇ, ἀνύει τι, πόσῳ πλέον οὐδὲν ἂν ποιήσαι οὐδὲ δυνηθείη παρὰ τοῖς μηδὲν διαφέρειν οἰομένοις Δία Ὕψιστον καλεῖν ἢ Ζῆνα ἢ Ἀδωναῖον ἢ Σαβαώθ;
5.46Musa ve peygamberler, bunları ve bunlara benzeyen söylenmesi yasak şeyleri bildikleri için, yalnız her şeyin üstündeki Tanrı'ya dua etmeyi alıştırmış olan ağızla "başka tanrıların adını" anmayı ve onları, her türlü boş düşünceden ve sözden arınmayı öğrenen yürekte hatırlamayı yasaklarlar. Bu yüzden biz de Zeus'u tanrı olarak kabul etmektense her türlü işkenceye katlanmayı yeğleriz. Çünkü Zeus'la Sabaoth'un aynı olduğunu düşünmüyoruz; hatta Zeus'u hiç de ilahi bir şey saymıyoruz; ona göre Zeus, bu adla anılmaktan hoşlanan, insanlara da gerçek Tanrı'ya da dost olmayan bir daimondur. Mısırlılar ceza ile tehdit ederek Amun'u önümüze koysalar bile, Amun'u tanrı ilan etmektense ölürüz; çünkü büyük ihtimalle bu daimonu çağıran bazı Mısır büyü sözlerinde kullanılan bir addır. İskitler de Papaios'un her şeyin üstündeki Tanrı olduğunu söylesinler, biz buna kanmayız. Her şeyin üstündeki Tanrı'yı kabul ederiz, ama İskitlerin ıssız topraklarını, milletlerini ve dillerini payına almış olanın hoşuna gittiği şekilde Tanrı'yı Papaios gibi bir özel adla anmayız. Çünkü "Tanrı" cins adını İskitçe, Mısırca ya da her birinin içinde yetiştiği herhangi bir dilde söyleyen kimse günah işlemiş olmaz.
Ταῦτα δὴ καὶ τὰ τούτοις ἀνάλογον ἀπόῤῥητα ἐπιστάμενοι Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται ἀπαγορεύουσιν „ὄνομα θεῶν ἑτέρων“ ὀνομάζειν ἐν στόματι, μελετήσαντι τῷ ἐπὶ πᾶσι μόνῳ εὔχεσθαι θεῷ, καὶ ἀναμνημονεύειν ἐν καρδίᾳ, διδασκομένῃ καθαρεύειν ἀπὸ πάσης ματαιότητος νοημάτων καὶ λέξεων. καὶ διὰ τὰ τοιαῦτα πᾶσαν αἰκίαν ὑπομένειν μᾶλλον αἱρούμεθα ἢ τὸν Δία ὁμολογῆσαι θεόν. οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν εἶναι ὑπολαμβάνομεν Δία καὶ Σαβαὼθ, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως θεῖόν τι τὸν Δία, δαίμονα δέ τινα χαίρειν οὕτως ὀνομαζόμενον, οὐ φίλον ἀνθρώποις οὐδὲ τῷ ἀληθινῷ θεῷ. κἂν Αἰγύπτιοι δὲ τὸν Ἀμοῦν ἡμῖν προτείνωσιν κόλασιν ἀπειλοῦντες, τεθνηξόμεθα μᾶλλον ἢ τὸν Ἀμοῦν ἀναγορεύσομεν θεὸν, παραλαμβανόμενον ὡς εἰκὸς ἔν τισιν Αἰγυπτίαις καλούσαις τὸν δαίμονα τοῦτον ἐπῳδαῖς. λεγέτωσαν δὲ καὶ Σκύθαι τὸν Παπαῖον θεὸν εἶναι τὸν ἐπὶ πᾶσιν· ἀλλ᾿ ἡμεῖς οὐ πεισόμεθα. τιθέντες μὲν τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν. ὡς δὲ φίλον τῷ λαχόντι τὴν Σκυθῶν ἐρημίαν καὶ τὸ ἔθνος αὐτῶν καὶ τὴν διάλεκτον οὐκ ὀνομάζοντες τὸν θεὸν ὡς κυρίῳ ὀνόματι τῷ Παπαῖον. Σκυθιστὶ γὰρ τὸ προσηγορικὸν τὸν θεὸν καὶ Αἰγυπτιστὶ καὶ πάσῃ διαλέκτῳ, ᾗ ἕκαστος ἐντέθραπται. ὀνομάζων οὐχ ἁμαρτήσεται.
5.47Yahudilerin sünnetinin sebebi, Mısırlıların ya da Kolkhislilerin sünnetinin sebebiyle aynı değildir; bu yüzden aynı sünnet sayılamaz. Kurban sunan kişi aynı şekilde kurban sunuyor görünse de aynı varlığa kurban sunmuyor olabilir; dua eden de dualarında aynı şeyleri istese de aynı varlığa dua etmiyor olabilir. Aynı şekilde biri sünnet olduğunda, bu sünnet başka birinin sünnetinden hiç de farksız değildir. Çünkü sünnet edenin amacı, kanunu ve niyeti işi farklı kılar. Bu yer daha iyi anlaşılsın diye şunu söylemek gerekir: Adalet adı bütün Yunanlılarda aynıdır; ama Epikuros'a göre adalet bir şeydir, ruhun üç parçalı olduğunu reddeden Stoacılara göre başka bir şey, adaletin ruhun parçalarının her birinin kendi işini yapması olduğunu söyleyen Platonculara göre de başka bir şeydir. Aynı şekilde, daha büyük acılardan kaçmak için acılara katlanan Epikuros'un cesareti bir şeydir; bütün aretēyi kendisi için seçen Stoacının cesareti başka bir şeydir; cesaretin ruhun thymos bölümünün aretēsi olduğunu söyleyen ve ona göğüs bölgesini yer olarak gösteren Platoncunun cesareti de başka bir şeydir. Böylece sünnet de, sünnet olanların farklı öğretilerine göre farklı olacaktır. Böyle bir eserde bu konuda şimdi konuşmak gerekli değil; bizi bu yeri incelemeye iten şeyleri görmek isteyen, Pavlus'un Romalılara Mektup'u üzerine yazdıklarımızda bu konuyu okusun.
Τὸ δ᾿ αἴτιον τῆς Ἰουδαίων περιτομῆς οὐ ταὐτὸν ἐστι τῷ αἰτίῳ τῆς Αἰγυπτίων περιτομῆς ἢ Κόλχων· διὸ οὐχ ἡ αὐτὴ νομισθείη ἂν περιτομή. καὶ ὥσπερ ὁ θύων οὐ τῷ αὐτῷ θύει, εἰ καὶ ὁμοίως θύειν δοκεῖ. καὶ ὁ εὐχόμενος οὐ τῷ αὐτῷ εὔχεται, εἰ καὶ τὰ αὐτὰ ἐν ταῖς εὐχαῖς ἀξιοῖ· οὕτως οὐδ᾿ εἴ τις περιτέμνεται, ἀδιαφορεῖ πάντως τῆς πρὸς ἕτερον περιτομῆς. ἡ γὰρ πρόθεσις καὶ ὁ νόμος καὶ τὸ βούλημα τοῦ περιτέμνοντος ἀλλοῖον ποιεῖ τὸ πρᾶγμα. ἵνα δ᾿ ἔτι μᾶλλον νοηθῇ τὸ κατὰ τὸν τόπον, λεκτέον ὅτι τὸ τῆς δικαιοσύνης ὄνομα ταὐτὸν μέν ἐστι παρὰ πᾶσιν Ἕλλησιν· ἤδη δὲ ἀποδείκνυται ἄλλη μὲν ἡ κατ᾿ Ἐπίκουρον δικαιοσύνη, ἄλλη δὲ ἡ κατὰ τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς, ἀρνουμένους τὸ τριμερὲς τῆς ψυχῆς, ἄλλη δὲ κατὰ τοὺς ἀπὸ Πλάτωνος, ἰδιοπραγίαν τῶν μερῶν τῆς ψυχῆς φάσκοντας εἶναι τὴν δικαιοσύνην. οὕτω δὲ καὶ ἄλλη μὲν ἡ Ἐπικούρου ἀνδρεία, ὑπομένοντος πόνους διὰ φυγὴν πόνων πλειόνων, ἄλλη δ᾿ ἡ τοῦ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, δι᾿ αὐτὴν αἱρουμένου πᾶσαν ἀρετὴν. ἄλλη δ᾿ ἡ ἀπὸ Πλάτωνος, τοῦ θυμικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς φάσκοντος αὐτὴν εἶναι ἀρετὴν καὶ ἀποτάσσοντος αὐτῇ τόπον τὸν περὶ τὸν θώρακα. οὕτως δ᾿ εἴη ἂν κατὰ τὰ διάφορα τῶν περιτεμνομένων δόγματα διάφορος ἡ περιτομὴ, περὶ ἧς ἐν τοιούτῳ συγγράμματι οὐκ ἀναγκαῖον νῦν λέγειν· ὅτῳ γὰρ φίλον ἰδεῖν τὰ κινήσαντα ἡμᾶς εἰς τὸν τόπον, ἀναγνώτω περὶ αὐτοῦ ἐν τοῖς εἰς τὴν πρὸς Ῥωμαίους ἐπιστολὴν Παύλου πραγματευθεῖσιν ἡμῖν.
5.48Yahudiler sünnetle böbürlenseler bile, onu yalnız Kolkhislilerin ve Mısırlıların sünnetinden değil, İsmailî Arapların sünnetinden de ayıracaklardır; oysa İsmail onların atası İbrahim'den doğmuş ve onunla birlikte sünnet olmuştur. Yahudiler sekizinci günde yapılan sünnetin asıl sünnet olduğunu, öyle olmayanın ise zorunluluktan yapıldığını söylerler. Belki de bu sünnet, Yahudi milletine düşman olan bir melek yüzünden yapılıyordu; bu melek onlardan sünnet olmayanlara zarar verebiliyor, sünnet olanlara karşı ise güçsüz kalıyordu. Biri, bunun Mısır'dan Çıkış'ta yazılanlardan anlaşıldığını söyleyecektir: Orada melek, Eliezer sünnet olmadan önce Musa'ya karşı etkili olabiliyordu; o sünnet edildikten sonra ise hiçbir güç gösteremedi. Bunu öğrenen "Sipora bir çakmaktaşı alıp" çocuğunu "sünnet etti." Yaygın nüshalara göre şunu söylediği yazılıdır: "Çocuğumun sünnet kanı durdu"; İbranice metne göre ise şunu: "Sen benim için bir kan güveyisin." Çünkü böyle bir melek hakkındaki öğretiyi biliyordu: Bu melek kandan önce güçlüydü, sünnet kanı yüzünden ise gücünü yitiriyordu. Bu yüzden ona "Sen benim için bir kan güveyisin" denmişti.
Ama biraz fazla merak işi gibi görünen ve çoğunluğun kulağına uygun olmayan bu şeyleri, işi göze alarak bu kadarıyla söylemiş olayım. Bunlara bir Hristiyana yakışan bir şey daha ekleyip sonraki konulara geçeceğim. Sanırım bu melek, halktan sünnet olmayanlara ve kısacası yalnız yaratıcıya tapan herkese karşı güçlüydü; ama İsa beden almadığı sürece güçlüydü. İsa beden aldığında ve onun bedeni sünnet edildiğinde, meleğin bu dinde sünnet olanlara karşı bütün gücü ortadan kalktı; çünkü İsa onu anlatılmaz bir tanrısallıkla yere serdi. Bu yüzden İsa'nın öğrencilerine sünnet olmak yasaklanmıştır ve onlara şöyle denir: "Eğer sünnet olursanız, Mesih'in size hiçbir yararı olmaz."
Κἂν σεμνύνωνται τοίνυν Ἰουδαῖοι τῇ περιτομῇ, χωρίσουσιν αὐτὴν οὐ μόνον τῆς Κόλχων καὶ Αἰγυπτίων περιτομῆς ἀλλὰ καὶ τῆς Ἰσμαηλιτῶν Ἀράβων, καίτοι γε ἀπὸ τοῦ προπάτορος αὐτῶν Ἀβραὰμ τοῦ Ἰσμαὴλ γεγενημένου καὶ σὺν ἐκείνῳ περιτεμνομένου. λέγουσι δὲ Ἰουδαῖοι τὴν μὲν ὀκταήμερον περιτομὴν εἶναι τὴν προηγουμένην, τὴν δὲ μὴ τοιαύτην ἐκ περιστάσεως· καὶ τάχα διά τινα πολέμιον τῷ Ἰουδαίων ἔθνει ἄγγελον αὐτὴ ἐτελεῖτο, δυνάμενον μὲν σίνεσθαι τοὺς μὴ περιτεμνομένους αὐτῶν, ἀτονοῦντα δὲ ἐν τοῖς περιτεμνομένοις. ὅπερ φήσει τις δηλοῦσθαι ἐκ τῶν ἐν τῇ Ἐξόδῳ γεγραμμένων, ἐν οἷς ὁ ἄγγελος πρὸ μὲν τῆς ιπερτομῆς τοῦ Ἐλιάζαρ ἐνεργεῖν ἐδύνατο κατὰ Μωϋσέως, περιτμηθέντος δ᾿ αὐτοῦ οὐδὲν ἴσχυσε. καὶ τοιαῦτά γε μαθοῦσα ἡ „Σεπφώρα λαβοῦσα ψῆφον περιέτεμε“ τὸ παιδίον ἑαυτῆς, κατὰ μὲν τὰ κοινὰ τῶν ἀντιγράφων λέγειν ἀναγεγραμμένη τό· „ἔστη τὸ αἷμα τῆς περιτομῆς τοῦ παιδίου μου,“ κατὰ δὲ τὸ Ἑβραϊκὸν αὐτό· „νυμφίος αἱμάτων σύ μοι.“ ᾔδει γὰρ τὸν περὶ τοῦ τοιουδὶ ἀγγέλου λόγον, δυναμένου πρὸ τοῦ αἵματος καὶ παυομένου διὰ τὸ τῆς περιτομῆς αἷμα· ἐφ᾿ ᾧ καὶ ἐλέχθη αὐτῷ τό· „νυμφίος αἱμάτων σύ μοι.“ ἀλλὰ ταῦτα μὲν περιεργότερά πως εἶναι δοκοῦντα καὶ οὐ κατὰ τὴν τῶν πολλῶν ἀκοὴν παρακεκινδυνευμένως ἐπὶ τοσοῦτον λελέχθω, οἷς ἔτι ἓν ὡς Χριστιανῷ πρέπον προσθεὶς ἐπὶ τὰ ἑξῆς μεταβήσομαι. ἐδύνατο γὰρ οὗτος οἶμαι ὁ ἄγγελος κατὰ τῶν μὴ περιτεμνομένων ἀπὸ τοῦ λαοῦ καὶ ἁπαξαπλῶς πάντων τῶν σεβόντων μόνον τὸν δημιουργὸν, καὶ ἐπὶ τοσοῦτόν γε ἐδύνατο, ὅσον οὐκ ἀνειλήφει σῶμα ὁ Ἰησοῦς. ὅτε δ᾿ ἀνείληφε, καὶ περιετέμνετο τὸ ἐκείνου σῶμα, καθῃρέθη πᾶσα ἡ κατὰ τῶν ἐν τῇ θεοσεβείᾳ ταύτῃ περιτεμνομένων δύναμις αὐτοῦ· ἀφάτῳ γὰρ θειότητι καθεῖλεν ἐκεῖνον ὁ Ἰησοῦς. διὸ τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ἀπείρηται περιτέμνεσθαι καὶ λέγεται αὐτοῖς· „ὅτι ἐὰν περιτέμνησθε, Χριστὸς οὐδὲν ὑμᾶς ὠφελήσει.“
5.49Yahudiler domuzdan uzak durmayı da büyük bir şeymiş gibi övünç konusu yapmazlar; övündükleri şey, temiz ve murdar hayvanların tabiatını öğrenmiş olmaları, bunun sebebini bilmeleri ve domuzun murdarlar arasına konmuş olmasıdır. Bunlar da İsa'nın gelişine kadar bazı şeylerin simgeleriydi. İsa'dan sonra, bunlara dair öğretiyi henüz anlamayıp "Ağzıma hiç bayağı ya da murdar bir şey girmedi" diyen öğrencisine şöyle denmiştir: "Tanrı'nın temiz kıldığına sen bayağı deme." Demek ki Mısırlı kâhinlerin yalnız domuzdan değil, keçiden, koyundan, sığırdan ve balıktan da uzak durmaları ne Yahudileri ne de bizi ilgilendirir. "İnsanı bayağılaştıran ağza giren şeyler değildir" ve "yiyecek bizi Tanrı'ya yaklaştırmaz" olduğuna göre, yemediğimiz için büyüklenmeyiz, oburluk yüzünden de yemeye yönelmeyiz. Bu yüzden, bize kalırsa, canlıların etinden uzak duran Pythagorasçılar keyiflerince yaşasınlar. Ama Pythagorasçılarla bizim zahitlerimizin canlıların etinden uzak durma sebepleri arasındaki farka bak. Onlar, başka bedenlere göçen ruh masalı yüzünden canlıların etinden uzak dururlar: "Kim sevgili oğlunu kaldırıp dualar ederek boğazlar, koca budala?" Biz ise böyle bir şey yapsak bile, "bedenimizi" hırpalayıp köle ettiğimiz, "yeryüzüne ait üyeleri, yani fuhşu, pisliği, sefahati, tutkuyu, kötü arzuyu" öldürmek istediğimiz için yaparız; her şeyi "bedenin işlerini" öldürmek için yaparız.
Ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐπὶ τῷ συῶν ἀπέχεσθαι ὡς μεγάλῳ τινὶ Ἰουδαῖοι σεμνύνονται, ἐπὶ δὲ τῷ τὴν καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων ζῴων φύσιν μεμαθηκότες καὶ τὴν τούτου αἰτίαν ἐγνωκέναι καὶ τὸν σῦν ἐν ἀκαθάρτοις τετάχθαι. καὶ ταῦτα δὲ σύμβολά τινων ἦν μέχρι τῆς Ἰησοῦ ἐπιδημίας, μεθ᾿ ὃν τῷ μαθητῇ αὐτοῦ λέλεκται, μηδέπω νοοῦντι τὸν περὶ τούτων λόγον καὶ φάσκοντι· „οὐδὲν κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον εἰσῆλθεν εἰς τὸ στόμα μου,“ τό· „ἃ ὁ θεὸς ἐκαθάρισε σὺ μὴ κοίνου.“ οὔτ᾿ οὖν πρὸς Ἰουδαίους οὔτε πρὸς ἡμᾶς ἐστι τὸ οὐ μόνον συῶν ἀλλὰ προσέτι αἰγῶν καὶ οἰῶν καὶ βοῶν καὶ ἰχθύων ἀπέχεσθαι τοὺς Αἰγυπτίων ἱερεῖς. ἀλλ᾿ ἐπεὶ „οὐ τὰ εἰσερχόμενα εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον.“ καὶ „βρῶμα ἡμᾶς οὐ παραστήσει τῷ θεῷ,“ οὐ μέγα φρονοῦμεν μὴ ἐσθίοντες οὐδ᾿ ἀπὸ γαστριμαργίας ἥκομεν ἐπὶ τὸ ἐσθίειν. διόπερ τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἡμῖν οἱ ἀπὸ Πυθαγόρου ἐμψύχων ἀπεχόμενοι χαιρόντων. ὅρα δὲ καὶ τὴν διαφορὰν τοῦ αἰτίου τῆς τῶν ἐμψύχων ἀποχῆς τῶν ἀπὸ τοῦ Πυθαγόρου καὶ τῶν ἐν ἡμῖν ἀσκητῶν. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ διὰ τὸν περὶ ψυχῆς μετενσωματουμένης μῦθον ἐμψύχων ἀπέχονται· καὶ τίς φίλον υἱὸν ἀείρας σφάξει ἐπευχόμενος μέγα νήπιος; ἡμεῖς δὲ κἂν τὸ τοιοῦτο πράττωμεν, ποιοῦμεν αὐτὸ, ἐπεὶ ὑπωπιάζομεν „τὸ σῶμα“ καὶ δουλαγωγοῦμεν καὶ βουλόμεθα νεκροῦν „τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς. πορνείαν, ἀκαθαρσίαν, ἀσέλγειαν, πάθος, ἐπιθυμίαν κακήν“· καὶ πάντα γε πράττομεν, ἵνα „τὰς πράξεις τοῦ σώματος“ θανατώσωμεν.
5.50Kelsos Yahudiler hakkında görüşünü bildirmeyi sürdürerek şöyle diyor: "Bunların Tanrı'nın gözünde ötekilerden farklı olarak itibar görüp sevilmeleri, oradan yalnız onlara meleklerin gönderilmesi de muhtemel değildir; sanki mutluların ülkesini payına almışlar gibi! Çünkü kendilerinin de ülkelerinin de neye layık görüldüğünü görüyoruz." Bunu da çürüteceğiz. Diyeceğiz ki, bu milletin Tanrı'nın gözünde itibar gördüğü, her şeyin üstündeki Tanrı'nın, bizim imanımıza yabancı olanlarca bile İbranilerin Tanrısı diye anılmasından da anlaşılır. Gerçekten de itibar gördükleri için, terk edilmedikleri sürece, sayıca az oldukları hâlde ilahi bir güç tarafından korunmaya devam ettiler. Öyle ki Makedonyalı İskender zamanında bile, bazı antlaşmalar ve yeminler yüzünden Dareios'a karşı silaha sarılmak istemedikleri hâlde, ondan hiçbir kötülük görmediler. Anlatıldığına göre o zaman Yahudilerin başkâhini kâhinlik giysisini giymiş, İskender de onun önünde secdeye kapanmıştı; çünkü İskender, düşünde kendisine bütün Asya'yı boyun eğdireceğini vaat eden birini tam bu kılıkta gördüğünü söylemişti. Biz Hristiyanlar ise, Tanrı'nın gözünde ötekilerden farklı olarak itibar görmenin ve sevilmenin gerçekten onlara nasip olduğunu, ama bu düzenin ve lütfun, İsa'nın Yahudilerdeki gücü milletlerden ona iman edenlere aktarmasıyla bize geçtiğini söylüyoruz. Bu yüzden Romalılar, Hristiyanların varlığını sürdürmesini engellemek için onlara karşı pek çok şey yapmak istedikleri hâlde başaramadılar. Çünkü onları savunan ve Tanrı'nın sözünü Yahudiye topraklarının tek bir köşesinden bütün insan soyuna ekmek isteyen ilahi bir el vardı.
Ἔτι δὲ περὶ Ἰουδαίων ἀποφαινόμενος ὁ Κέλσος φησίν· οὐδ᾿ εὐδοκιμεῖν παρὰ τῷ θεῷ καὶ στέργεσθαι διαφόρως τι τῶν ἄλλων τούτους εἰκὸς, καὶ πέμπεσθαι μόνοις αὐτοῖς ἐκεῖθεν ἀγγέλους, οἷον δή τινα μακάρων χώραν λαχοῦσιν· ὁρῶμεν γὰρ αὐτοὺς καὶ τὴν χώραν τίνων ἠξίωνται. ἐλέγξομεν οὖν καὶ τοῦτο, λέγοντες ὅτι τὸ εὐδοκιμηκέναι τὸ ἔθνος τοῦτο παρὰ θεῷ δηλοῦται καὶ ἐκ τοῦ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ ὑπὸ τῶν ἀλλοτρίων τῆς ἡμετέρας πίστεως Ἑβραίων καλεῖσθαι θεόν. καὶ ὡς εὐδοκιμοῦντές γε ὅσον οὐκ ἐγκατελείποντο, καίτοι γε ὀλίγοι τυγχάνοντες τὸν ἀριθμὸν, διετέλουν φρουρούμενοι ὑπὸ θείας δυνάμενως, ὡς μηδ᾿ ἐπὶ Ἀλεξάνδρου τοῦ Μακεδόνος παθεῖν τι αὐτοὺς ὑπ᾿ αὐτοῦ, καίτοι γε μὴ βουληθέντας διά τινας συνθήκας καὶ ὅρκους ἀναλαμβάνειν ὅπλα κατὰ τοῦ Δαρείου. τότε φασὶ καὶ τὸν Ἰουδαίων ἀρχιερέα ἐνδύντα τὴν ἱερατικὴν στολὴν προσκεκυνῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ἀλεξάνδρου, φάσκοντος ὦφθαι αὐτῷ τούτῳ τῷ σχήματι † ἑωρακέναι τινὰ, ἐπαγγελλόμενον αὐτῷ „κατὰ τοὺς ὕπνους“ ὑποτάξειν τὴν Ἀσίαν ὅλην. ἡμεῖς οὖν οἱ Χριστιανοί φαμεν τὸ μὲν εὐδοκιμεῖν παρὰ τῷ θεῷ καὶ στέργεσθαι διαφόρως τι τῶν ἄλλων πάνυ ἐκείνοις συμβεβηκέναι, ταύτην δὲ τὴν οἰκονομίαν μεταβεβηκέναι καὶ τὴν χάριν ἐφ᾿ ἡμᾶς, μεταστήσαντος τὴν ἐν Ἰουδαίοις δύναμιν ἐπὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύσαντας ⟨(αὐ)⟩τῷ Ἰησοῦ. διὸ πολλὰ βουληθέντες Ῥωμαῖοι κατὰ Χριστιανῶν ἐπὶ τῷ κωλῦσαι αὐτοὺς ἔτι εἶναι οὐ δεδύνηνται· ἦν γὰρ ὑπερμαχοῦσα αὐτῶν θεία χεὶρ καὶ βουλομένη τὸν τοῦ θεοῦ λόγον ἀπὸ μιᾶς τῆς κατὰ τὴν Ἰουδαίαν γῆν γωνίας ἐπισπεῖραι ὅλῳ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων.
5.51Kelsos'un Yahudileri ve öğretilerini suçlayan, aktarılmış sözlerine gücümüz yettiğince cevap verdik. Şimdi gelin sonraki sözlerini aktaralım ve gösterelim ki, büyük Tanrı'yı bildiğimizi söylerken kibirlenmiyoruz; Kelsos'un sandığı gibi Musa'nın ya da kurtarıcımız İsa'nın büyücülüğüyle kandırılmış da değiliz. Tersine, iyi bir gaye için Musa'da konuşan Tanrı'yı dinliyor ve onun tanıklık ettiği İsa'yı Tanrı'nın Oğlu olarak kabul ediyoruz; onun logosuna göre yaşarsak en iyi şeylere kavuşmayı umuyoruz.
Nereden geldiğimizi, başlatıcı olarak kimi gösterdiğimizi ve ondan gelen kanunun ne olduğunu öğreterek önceden ortaya koyduğumuz şeyleri tekrarlamayı bile bile atlayacağız. Kelsos bizim, tekeye, koça, timsaha, öküze, su aygırına, köpek başlı maymuna ya da kediye tapan Mısırlılardan hiçbir farkımız olmadığını savunmak istiyorsa, bunu kendisi bilir, bu konuda onunla aynı görüşte olan da bilir. Biz ise daha önce, İsa'mıza gösterdiğimiz saygıyı gücümüz yettiğince ve uzun uzun savunduk; daha iyi olanı bulduğumuzu gösterdik. İsa Mesih'in öğretisinde hakikatin saf ve yalandan arınmış olarak bulunduğunu ilan eden yalnız biziz; bunu yaparken kendimizi değil öğretmeni övüyoruz. Her şeyin üstündeki Tanrı ona birçok yoldan tanıklık etmiştir: hem Yahudilerdeki peygamberlik sözleriyle hem de apaçık olaylarla. Çünkü bu kadar büyük şeyleri Tanrı'nın yardımı olmadan yapamayacağı ortadadır.
Ἀλλ᾿ ἐπεὶ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν λέλεκται πρὸς τὸν Κέλσον κατηγοροῦντα Ἰουδαίων καὶ τοῦ λόγου αὐτῶν τὰ ἐκκείμενα. φέρε τὰ ἑξῆς ἐκθέμενοι παραστήσωμεν ὅτι οὔτε ἀλαζονευόμεθα ἐπαγγελλόμενοι εἰδέναι τὸν μέγαν θεὸν οὔτε γοητείᾳ. ὡς Κέλσος οἴεται. ὑπήχθημεν Μωϋσέως ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ, ἀλλ᾿ ἐπ᾿ ἀγαθῷ τέλει καὶ τοῦ ἐν Μωϋσεῖ θεοῦ ἀκούομεν καὶ τὸν μαρτυρούμενον ὑπ᾿ αὐτοῦ θεὸν Ἰησοῦν ὡς υἱὸν θεοῦ παρεδεξάμεθα, τὰ ἄριστα ἐλπίζοντες, ἐπὰν κατὰ τὸν λόγον αὐτοῦ βιώσωμεν. ἑκόντες δ᾿ ὑπερβησόμεθα εἰπεῖν εἰς ἃ προλαβόντες ἐξεθέμεθα. διδάσκοντες πόθεν ἥκομεν καὶ τίνα ἀρχηγὸν ἔχομεν, καὶ τίς ὁ ἀπὸ τούτου νόμος. κἂν βούληταί γε ἡμᾶς μηδὲν διαφέρειν τῶν τὸν τράγον ἢ τὸν κριὸν ἢ τὸν κροκόδειλον ἢ τὸν βοῦν ἢ τὸν ἵππον ποτάμιον ἢ τὸν κυνοκέφαλον ἢ αἴλουρον σεβόντων Αἰγυπτίων ὁ Κέλσος, αὐτὸς ἂν εἰδείη καὶ εἴ τις αὐτῷ περὶ τούτου ὁμοδοξεῖ. ἡμεῖς δὲ ὅση δύναμις διὰ πολλῶν ἐν τοῖς πρὸ τούτων περὶ τῆς εἰς τὸν Ἰησοῦν ἡμῶν τιμῆς ἀπελογησάμεθα, δεικνύντες ὅτι κρεῖττον εὕρομεν· καὶ μόνοι ἡμεῖς τὸ καθαρῶς καὶ ἀμιγὲς πρὸς τὸ ψεῦδος ἀληθὲς ἐν τῇ Ἰησοῦ Χριστοῦ διδασκαλίᾳ ἀποφαινόμενοι εἶναι οὐχ αὑτοὺς ἀλλὰ τὸν διδάσκαλον συνίσταμεν, ὑπὸ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ διὰ πλειόνων μαρτυρηθέντα καὶ τῶν προφητικῶν ἐν Ἰουδαίοις λόγων καὶ αὐτῆς τῆς ἐναργείας· δείκνυται γὰρ οὐκ ἀθεεὶ τὰ τηλικαῦτα δεδυνημένος.
5.52Şimdi incelemek istediğimiz Kelsos sözü şöyledir: "Hristiyanların öğretmenleri hakkında tartışıp çürütüldükleri her şeyi bir yana bırakalım ve onun gerçekten bir melek olduğunu varsayalım. Peki bu ilk ve tek gelen mi, yoksa ondan önce başkaları da geldi mi? Tek olduğunu söylerlerse, kendi kendileriyle çelişen yalanlar söyledikleri ortaya çıkar. Çünkü başkalarının da sık sık geldiğini, hatta bir seferde altmış ya da yetmiş meleğin indiğini söylerler; bunların kötü olduğunu ve yeryüzünde zincire vurularak cezalandırıldıklarını, sıcak su kaynaklarının da onların gözyaşları olduğunu anlatırlar. Dahası, bu adamın mezarına da bir melek gelmiştir; kimine göre bir, kimine göre iki melek, kadınlara onun dirildiğini haber vermişlerdir. Görünen o ki Tanrı'nın oğlu mezarı açamamış, taşı yerinden oynatacak başka birine ihtiyaç duymuştur. Ayrıca Meryem gebe kaldığında marangoza bir melek gelmiştir; bebeği kapıp kaçmaları için de başka bir melek. Hepsini tek tek sayıp Musa'ya ve onlardan başkalarına gönderildiği söylenen melekleri sıralamaya ne gerek var? Başkaları da gönderildiyse, bunun da aynı Tanrı'dan geldiği açıktır. Hadi, onun daha fazla bir haber getirdiğini varsayalım; sanki Yahudiler bir kusur işliyor, dindarlığı tahrif ediyor ya da dine aykırı şeyler yapıyormuş gibi. Çünkü ima ettikleri budur."
Ἥν δὲ βουλόμεθα ἐξετάσαι νῦν τοῦ Κέλσου λέξιν οὕτως ἔχει· καὶ δὴ παραλείπομεν ὅσα περὶ τοῦ διδασκάλου διελέγχονται. καὶ δοκείτω τις ὡς ἀληθῶς ἄγγελος. ἧκε δὲ πότερον οὗτος πρῶτος καὶ μόνος, ἢ καὶ ἄλλοι πρότερον; εἰ μὲν φαῖεν ὅτι μόνος, ἐλέγχοιντο ἂν ἐναντία σφίσι ψευδόμενοι. ἐλθεῖν γὰρ καὶ ἄλλους λέγουσι πολλάκις, καὶ ὁμοῦ γε ἑξήκοντα ἢ ἑβδομήκοντα· οὓς δὴ γενέσθαι κακοὺς καὶ κολάζεσθαι δεσμοῖς ὑποβληθέντας ἐν γῇ, ὅθεν καὶ τὰς θερμὰς πηγὰς εἶναι τὰ ἐκείνων δάκρυα. καὶ μὴν καὶ πρὸς τὸν αὐτοῦ τοῦ τοῦδε τάφον ἐλθεῖν ἄγγελον, οἱ μὲν ἕνα, οἱ δὲ δύο, τοὺς ἀποκρινομένους ταῖς γυναιξὶν ὅτι ἀνέστη. ὁ γὰρ τοῦ θεοῦ παῖς, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἐδύνατο ἀνοῖξαι τὸν τάφον, ἀλλ᾿ ἐδεήθη ἄλλου ἀποκινήσοντος τὴν πέτραν. ἔτι μὴν καὶ ὑπὲρ τῆς Μαρίας κυούσης πρὸς τὸν τέκτονα ἧκεν ἄγγελος, καὶ ὑπὲρ τοῦ τὸ βρέφος ἐξαρπάσαντας φυγεῖν ἄλλος ἄγγελος. καὶ τί δεῖ πάντα ἀκριβολογεῖσθαι καὶ τοὺς Μωϋσεῖ τε καὶ ἄλλοις αὐτῶν πεμφθῆναι λεγομένους ἀπαριθμεῖν; εἰ τοίνυν ἐπέμφθησαν καὶ ἄλλοι, δῆλον ὅτι καὶ ὅδε παρὰ τοῦ αὐτοῦ θεοῦ. πλεῖον δέ τι ἀγγέλλειν δοκείτω, φέρε, ὥσπερ πλημμελούντων τι Ἰουδαίων ἢ παραχαραττόντων τὴν εὐσέβειαν ἢ οὐχ ὅσια δρώντων· ταῦτα γὰρ αἰνίττονται.
5.53Kurtarıcımız İsa Mesih hakkında ayrıca incelediğimiz yerlerde daha önce söylediklerimiz Kelsos'un bu sözlerine cevap olarak yeterdi. Ama ona cevap veremediğimiz için yazısının herhangi bir yerini bile bile atlıyormuşuz gibi görünmeyelim diye, aynı şeyleri tekrarlayacak olsak da, madem Kelsos bizi buna çağırıyor, gelin sözü gücümüz yettiğince kısa keselim; belki aynı konularda daha açık ya da daha yeni bir şey aklımıza gelir. Kelsos, Hristiyanların öğretmenleri hakkında tartışıp çürütüldükleri her şeyi bir yana bıraktığını söylüyor; oysa söyleyebileceği hiçbir şeyi bir yana bırakmamıştır. Bu, yukarıda söylediklerinden açıkça anlaşılıyor; bunu yalnız bir hitabet hilesine başvurarak yapıyor. Ama suçlayan kişi bizi çürütüyormuş gibi görünse de, böylesine büyük kurtarıcımız hakkında çürütülmediğimiz, onun hakkında yapılan bütün peygamberlik sözlerini ve yazılanları hakikat sevgisiyle ve dikkatle okuyanlar için açık olacaktır.
Sonra, kurtarıcı hakkında bir ödün verircesine "Onun gerçekten bir melek olduğunu varsayalım" dediği sanıldığına göre, şunu söylüyoruz: Biz bunu Kelsos'un bir ödünü olarak almıyoruz; onun yaptığı işe bakıyoruz. O, kendi logosu ve öğretisiyle, onu kabul edenlerden her birinin alabildiği ölçüde bütün insan soyunun arasına gelmiştir. Bu, onun hakkındaki peygamberlik sözünün adlandırdığı gibi, düpedüz bir meleğin değil, "büyük öğüdün" meleğinin işiydi. Çünkü insanlara, evrenin Tanrısı ve Babası'nın onlar hakkındaki büyük öğüdünü haber veriyordu: Saf bir dindarlık içinde yaşayarak ona boyun eğenler, büyük işler aracılığıyla Tanrı'ya yükselirler; onu kabul etmeyenler ise kendilerini Tanrı'dan uzaklaştırır ve Tanrı'ya imansızlık yüzünden yıkıma doğru yol alırlar.
Sonra şöyle diyor: "Eğer bu bir melek olarak insanlara geldiyse, ilk ve tek gelen mi, yoksa ondan önce başkaları da geldi mi?" Her iki şıkka da uzun uzun cevap verdiğini sanıyor; oysa gerçek Hristiyanlardan hiçbiri insan soyunun arasına yalnız Mesih'in geldiğini söylemez. Kelsos ise "Tek olduğunu söylerlerse" diyerek başkalarının da insanlara göründüğünü ileri sürüyor.
Ἤρκει μὲν οὖν τὰ προειρημένα ἐν τοῖς ἰδίᾳ περὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐξετασθεῖσι πρὸς τὰς Κέλσου λέξεις· ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν τόπον τινὰ αὐτοῦ τῆς γραφῆς ὑπερβαίνειν ἑκόντες ὡς μὴ δεδυνημένοι λέγειν πρὸς αὐτὸν, φέρε, εἰ καὶ ταυτολογεῖν μέλλομεν, ἐπὶ τοῦτο ἡμᾶς τοῦ Κέλσου προκαλουμένου, ὅση δύναμις ἐπιτεμώμεθα τὸν λόγον, ἐὰν ἄρα τι ὑποπέσῃ περὶ τῶν αὐτῶν ἢ ἐναργέστερον ἢ καινότερον. φησὶ δὴ παραλιπεῖν ὅσα περὶ τοῦ διδασκάλου Χριστιανοὶ διελέγχονται, οὐ παραλιπών ⟨(τι)⟩ ὧν ἐδύνατο λέγειν· ὅπερ ἐστὶ φανερὸν ἐκ τῶν ἀνωτέρω αὐτῷ λελεγμένων· ἄλλως δὲ ῥητορικῇ ἐγχειρήσει κατακολουθῶν τὸ τοιοῦτο ποιεῖ. ἀλλὰ καὶ ὅτι οὐ διελεγχόμεθα περὶ τοῦ τηλικούτου σωτῆρος ἡμῶν, κἂν δοκῇ ὁ ἐγκαλῶν διελέγχειν, δῆλον ἔσται τοῖς φιλαλήθως καὶ ἐξεταστικῶς ὅλοις τοῖς περὶ αὐτοῦ προφητευομένοις καὶ ἀναγεγραμμένοις ἐντυγχάνουσιν. ἑξῆς δὲ, ἐπεὶ νομίζεται συγχωρητικῶς λέγειν περὶ τοῦ σωτῆρος οτι δοκείτω τις ὡς ἀληθῶς ἄγγελος οὗτος εἶναι, φαμὲν ὅτι τοῦτ᾿ οὐχ ὡς συγχωρούμενον ἀπὸ Κέλσου λαμβάνομεν, τῷ δ᾿ ἔργῳ αὐτοῦ ἐνορῶντες ὅλῳ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ἐπιδεδημηκότος κατὰ τὸν ἑαυτοῦ λόγον καὶ τὴν διδασκαλίαν, ὡς ἕκαστος ἐχώρει τῶν προσιεμένων αὐτόν. ὅπερ ἔργον ἦν τοῦ, ὡς ὠνόμασεν ἡ περὶ αὐτοῦ προφητεία, οὐχ ἁπαξαπλῶς ἀγγέλου ἀλλὰ τοῦ τῆς „μεγάλης βουλῆς“ ἀγγέλου· ἤγγελλε γὰρ ἀνθρώποις τὴν μεγάλην τοῦ θεοῦ καὶ πατρὸς τῶν ὅλων περὶ αὐτῶν βουλὴν, εἰκόντων μὲν τῷ βιοῦν ἐν καθαρᾷ θεοσεβείᾳ ὡς ἀναβαινόντων διὰ τῶν μεγάλων πράξεων πρὸς τὸν θεὸν, μὴ προσιεμένων δὲ ὡς ἑαυτοὺς μακρυνόντων ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ ἐπὶ τὴν ἀπώλειαν διὰ τῆς περὶ θεοῦ ἀπιστίας ὁδευόντων. εἶθ᾿ ἑξῆς φησιν· εἰ καὶ ἄγγελος οὗτος πρὸς ἀνθρώπους ἦλθεν. ἆρα πρῶτος ἧκε καὶ μόνος, ἤ καὶ ἄλλοι πρότερον; καὶ πρὸς ἑκάτερον δὲ διὰ πλειόνων οἴεται ἀπαντᾶν, οὐδενὸς δὴ τῶν ὡς ἀληθῶς Χριστιανῶν λέγοντος μόνον τὸν Χριστὸν ἐπιδεδημηκέναι τῷ ⟨(γένει τῶν ἀνθρώπων·)⟩ καὶ ἄλλους ὦφθαί φησιν ἀνθρώποις ὁ Κέλσος, εἰ μὲν δὴ φαῖεν ὅτι μόνος.
5.54Sonra kendi kendine istediği gibi cevap veriyor. Oysa insan soyunun arasına yalnız onun geldiği anlatılmaz; öyle ki, İsa adının öğretisini bahane ederek yaratıcıyı daha aşağı bir varlık sayıp ondan ayrılanlar ve gelen İsa'nın Babası saydıkları daha üstün bir tanrıya yönelenler bile, ondan önce de yaratıcı tarafından insan soyunun arasına bazılarının geldiğini söylerler. Ama bu konuyu hakikat sevgisiyle incelediğimize göre şunu söyleyeceğiz: Markion'un öğrencisi Apelles, bir mezhebin babası olmuş ve Yahudilerin yazılarını masal saymıştır; o, insan soyunun arasına yalnız İsa'nın geldiğini söyler. Öyleyse İsa'nın insanlara Tanrı tarafından gönderilen tek kişi olduğunu söyleyen Apelles'e bile Kelsos başkalarının da geldiği itirazını makul olarak yöneltemez; çünkü daha önce dediğimiz gibi Apelles, olağanüstü şeyler anlatan Yahudi yazılarına inanmaz. Kelsos'un, Hanok'ta yazılanları yanlış duyup ortaya koyduğu anlaşılan şeyleri ise hiç kabul etmeyecektir. Demek ki hiç kimse bizi, hem kurtarıcımızın tek gelen olduğunu hem de başka birçoklarının sık sık geldiğini söyleyerek yalan söylemekle ve kendimizle çelişmekle suçlayamaz. Kelsos, insanlara gelmiş olan meleklerle ilgili incelemesinde, Hanok'ta yazılanlardan kulağına bulanık bir şekilde ulaşmış olanları çok karışık bir hâlde ortaya koyuyor. Görünüşe göre bunları kendisi de okumamış, Hanok adını taşıyan kitapların kiliselerde pek de ilahi kabul edilmediğini de öğrenmemiştir. Bu yüzden, kötüleşmiş altmış ya da yetmiş meleğin bir seferde indiği sözünü gelişigüzel ortaya atmış olduğu düşünülebilir.
Εἶτ᾿ ἀπαντᾷ ἑαυτῷ, ὡς βούλεται· οὕτω δ᾿ οὐ μόνος ἱστόρηται ἐπιδεδημηκέναι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων. ὡς καὶ τοὺς προφάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ ὀνόματος Ἰησοῦ ἀποστάντας τοῦ δημιουργοῦ ὡς ἐλάττονος καὶ προσεληλυθότας ὡς κρείττονί τινι θεῷ καὶ πατρὶ τοῦ ἐπιδημήσαντος φάσκειν ὅτι καὶ πρὸ τούτου ἐπεδήμησάν τινες ἀπὸ τοῦ δημιουργοῦ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων. ἐπεὶ δὲ φιλαλήθως τὰ κατὰ τὸν τόπον ἐξετάζομεν, φήσομεν ὅτι ὁ Μαρκίωνος γνώριμος Ἀπελλῆς, αἱρέσεώς τινος γενόμενος πατὴρ καὶ μῦθον ἡγούμενος εἶναι τὰ Ἰουδαίων γράμματα. φησὶν ὅτι μόνος οὗτος ἐπιδεδήμηκε τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων. οὐδὲ πρὸς ἐκεῖνον οὖν, λέγοντα μόνον ἐπιδεδημηκέναι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις, εὐλόγως ἂν ὁ Κέλσος φέροι τὰ περὶ τοῦ καὶ ἄλλους ἐληλυθέναι, ἀπιστοῦντα. ὡς προείπομεν, ταῖς παραδοξότερα ἀπαγγελλούσαις Ἰουδαίων γραφαῖς· πολλῷ δὲ πλέον οὐ προσήσεται ἅπερ ἔοικε παρακούσας ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Ἐνὼχ γεγραμμένων τεθεικέναι ὁ Κέλσος. οὐδεὶς τοίνυν ἐλέγχει ἡμᾶς ψευδομένους καὶ τὰ ἐναντία τιθέντας, ὅτι τε μόνος ἦλθεν ὁ σωτὴρ ἡμῶν καὶ ὅτι, ἐπεὶ ἄλλοι πολλοὶ πολλάκις ἐληλύθασι. πάνυ δὲ συγκεχυμένως ἐν τῇ περὶ τῶν ἐληλυθότων πρὸς ἀνθρώπους ἀγγέλων ἐξετάσει τίθησι τὰ ἀτρανώτως ἐλθόντα εἰς αὐτὸν ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Ἐνὼχ γεγραμμένων· ἅτινα οὐδ᾿ αὐτὰ φαίνεται ἀναγνοὺς οὐδὲ γνωρίσας ὅτι ἐν ταῖς ἐκκλησίαις οὐ πάνυ φέρεται ὡς θεῖα τὰ ἐπιγεγραμμένα τοῦ Ἐνὼχ βιβλία· ὅθεν νομισθείη ἂν ἐῤῥιφέναι τὸ ὁμοῦ ἑξήκοντα ἢ ἑβδομήκοντα καταβεβηκέναι, κακοὺς γενομένους.
5.55Ama ona daha da cömert davranıp Tekvin'de yazılı olan ama kendisinin görmediği şeyi de kabul edelim: "Tanrı'nın oğulları insan kızlarının güzel olduğunu görünce, seçtikleri herkesi kendilerine kadın olarak aldılar." Yine de peygamberlik niyetini anlayabilenleri bu konuda da şuna ikna edeceğiz: Bizden öncekilerden biri bu sözleri, insan bedeninde yaşamayı arzulamış olan ruhlara dair öğretiye bağlamış ve bunun mecazi olarak "insan kızları" diye ifade edildiğini söylemiştir. Ama insan kızlarını arzulayan tanrı oğulları hakkındaki mesele nasıl olursa olsun, bu söz, İsa'nın melek olarak insanlara gelen tek kişi olmadığını göstermek için Kelsos'a hiçbir yarar sağlamaz; oysa İsa, kötülüğün taşkınlığından dönen herkesin açıkça kurtarıcısı ve iyilikseveri olmuştur.
Sonra Kelsos, nasıl duyduysa öyle duyduğu şeyleri, nerede yazılmışsa öyle yazılmış olanları, Hristiyanlarca ilahi sayılsın ya da sayılmasın, birbirine karıştırıp bulandırarak, bir seferde inen altmış ya da yetmiş meleğin yeryüzünde zincire vurularak cezalandırıldığını söylüyor. Hanok'tan alıp, ama adını anmadan, şunu da aktarıyor: "Sıcak su kaynakları da onların gözyaşlarıdır." Bu ise Tanrı'nın kiliselerinde ne söylenen ne de işitilen bir şeydir. Çünkü kimse, gökten inmiş meleklere insanlarınkine benzer gözyaşları yakıştırıp onlara beden verecek kadar akılsız değildir. Kelsos'un bize karşı ciddiyetle söylediklerine şakayla karşılık vermek gerekirse şöyle denebilir: Gözyaşının tabiatı tuzlu olduğuna göre, çoğu tatlı olan sıcak su kaynaklarına kimse meleklerin gözyaşları demezdi; meğer ki Kelsos'un melekleri tatlı gözyaşı döküyor olsunlar.
Ἀλλ᾿ ἵνα καὶ εὐγνωμονέστερον αὐτῷ δῶμεν ἃ μὴ ἑώρακεν ἀπὸ τῶν ἐν τῇ Γενέσει γεγραμμένων. ὅτι „ἰδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων ὅτι καλαί εἰσιν, ἔλαβον ἑαυτοῖς γυναῖκας ἀπὸ πασῶν ὧν ἐξελέξαντο“· οὐδὲν ἧττον καὶ περὶ τούτων τοῖς δυναμένοις ἀκούειν προφητικοῦ βουλήματος πείσομεν ὅτι καὶ τῶν πρὸ ἡμῶν τις ταῦτα ἀνήγαγεν εἰς τὸν περὶ ψυχῶν λόγον, ἐν ἐπιθυμίᾳ γενομένων τοῦ· ἐν σώματι ἀνθρώπων βίου. ἅπερ τροπολογῶν ἔφασκε λελέχθαι „θυγατέρας ἀνθρώπων.“ πλὴν ὅπως ποτ᾿ ἂν ἔχῃ καὶ τὰ περὶ τοὺς ἐπιθυμήσαντας θυγατέρων ἀνθρώπων υἱοὺς θεῶν, οὐδὲν αὐτῷ συμβάλλεται ὁ λόγος πρὸς τὸ μὴ μόνον τὸν Ἰησοῦν ὡς ἄγγελον ἐπιδεδημηκέναι τοῖς ἀνθρώποις, σωτῆρα καὶ εὐεργέτην ἐναργῶς πάντων τῶν μεταβαλλόντων ἀπὸ τῆς χύσεως τῆς κακίας γεγενημένον. εἶτα φύρων καὶ συγχέων ἃ ὅπως ποτὲ ἤκουσε καὶ τὰ ὅπου ποτ᾿ οὖν γεγραμμένα, εἴτε δεδογμένα θεῖα εἶναι παρὰ Χριστιανοῖς εἴτε καὶ μὴ, φησὶ τοὺς ὁμοῦ καταβεβηκότας ἑξήκοντα ἢ ἑβδομήκοντα κολάζεσθαι δεσμοῖς ὑποβληθέντας ἐν γῇ. καὶ φέρει ὡς ἀπὸ τοῦ Ἐνὼχ, οὐκ ὀνομάζων αὐτὸν, τό· ὅθεν καὶ τὰς θερμὰς πηγὰς εἶναι τὰ ἐκείνων δάκρυα, πρᾶγμα οὔτε λεγόμενον οὔτ᾿ ἀκουόμενον ἐν ταῖς ἐκκλησίαις τοῦ θεοῦ. οὐδὲ γὰρ ἀνόητος οὕτως τις ἦν. ἵνα σωματοποιήσῃ δάκρυα παραπλήσια τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἐν τοῖς καταβεβηκόσιν ἐξ οὐρανοῦ ἀγγέλοις. καὶ εἰ χρή γε παίζειν πρὸς τὰ καθ᾿ ἡμῶν σπουδαζόμενα τῷ Κέλσῳ, λεκτέον ὅτι οὐκ ἄν τις εἶπε τὰς θερμὰς πηγὰς, ὧν αἱ πλεῖσται γλυκεῖαί εἰσι, δάκρυα εἶναι τῶν ἀγγέλων, ἐπεὶ ἡ φύσις τῶν δακρύων ἐστὶν ἁλμυρά· εἰ μὴ ἄρα οἱ κατὰ τὸν Κέλσον ἄγγελοι γλυκέα δακρύουσιν.
5.56Sonra, karışmayacak ve birbirine benzemeyen şeyleri birbirine karıştırıp benzeterek, dediğine göre inen ve kendisine göre gözyaşlarıyla sıcak su kaynakları oluşturan altmış ya da yetmiş melek hakkındaki sözüne, İsa'nın mezarına da kimine göre iki, kimine göre bir meleğin geldiğinin anlatıldığını ekliyor. Sanırım Matta ile Markos'un bir, Luka ile Yuhanna'nın ise iki melekten söz ettiğine dikkat etmemiştir. Bunlar birbiriyle çelişmez. Çünkü bir melekten söz edenler, mezarın "taşını" yuvarlayan meleği kastederler; ötekiler ise mezara gelen kadınların yanında "şimşek gibi parlayan giysiler içinde" beliren ya da içeride "beyazlar giymiş, otururken" görülen iki meleği. Bunların her birinin hem gerçekten olmuş olduğunu hem de, Logos'un dirilişini temaşa etmeye hazırlanmış olanlara önceden görünen şeylere dair bir mecazi anlamı gösterdiğini şimdi ortaya koymak mümkündür; ama bu, bu eserin değil, İncil şerhlerinin işidir.
Εἶτα ἑξῆς τὰ ἄμικτα καὶ ἀνόμοια μιγνὺς καὶ ἐξομοιῶν ἀλλήλοις ἐπιφέρει τῷ περὶ τῶν, ὥς φησι, καταβεβηκότων ἑξήκοντα ἢ ἑβδομήκοντα ἀγγέλων λόγῳ. πηγὰς θερμῶν κατὰ αὐτὸν δακρυσάντων, ὅτι καὶ πρὸς αὐτοῦ τοῦ Ἰησοῦ τὸν τάφον ἱστόρηνται ἐληλυθέναι ὑπό τινων μὲν ἄγγελοι δύο ὑπό τινων δὲ εἷς· οὐκ οἶμαι τηρήσας Ματθαῖον μὲν καὶ Μάρκον ἕνα ἱστορηκέναι, Λουκᾶν δὲ καὶ Ἰωάννην δύο. ἅπερ οὐκ ἦν ἐναντία. οἱ μὲν γὰρ ἀναγράφαντες ἕνα τὸν ἀποκυλίσαντα „τὸν λίθον“ ἀπὸ τοῦ μνημείου τοῦτόν φασιν εἶναι, οἱ δὲ τοὺς δύο τοὺς ἐπιστάντας „ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ“ ταῖς γενομέναις ἐπὶ τὸ μνημεῖον γυναιξὶν ἢ τοὺς θεωρηθέντας ἔνδον „ἐν λευκοῖς καθεζομένους.“ ἕκαστον δὲ τούτων νῦν παραδεικνύναι δυνατὸν καὶ γεγενημένον καὶ δηλωτικόν τινος εἶναι τροπολογίας, τῆς περὶ τῶν προφαινομένων τοῖς τὴν ἀνάστασιν τοῦ λόγου θεωρεῖν παρεσκευασμένοις, οὐ τῆς παρούσης ἐστὶ πραγματείας ἀλλὰ μᾶλλον τῶν τοῦ εὐαγγελίου ἐξηγητικῶν.
5.57Yunanlılar arasında da, insanlara zaman zaman olağanüstü şeylerin göründüğünü yalnız masal uyduruyor diye kuşkulanılabilecek kişiler değil, gerçekten felsefe yaptıklarını ve kendilerine ulaşanları hakikat sevgisiyle aktardıklarını büyük ölçüde göstermiş olanlar da anlatmıştır. Bu türden şeyleri Solili Khrysippos'ta, bazılarını Pythagoras'ta, hatta daha yakın zamanda, daha dün öbür gün yaşamış bazılarında okuduk: örneğin Khaironeialı Plutarkhos'un ruh üzerine yazdıklarında ve Pythagorasçı Numenios'un Ruhun Çürümezliği Üzerine adlı eserinin ikinci kitabında. Yoksa bu türden şeyleri Yunanlılar, hele içlerinden felsefe yapanlar anlatınca söylenenler alay ve gülme konusu olmuyor, uydurma ve masal sayılmıyor da, evrenin Tanrısı'na adanmış olanlar, Tanrı hakkında ağızlarından bile bir yalan çıkmasın diye ölüme kadar her türlü işkenceyi göze alan kişiler, meleklerin göründüğünü kendi gözleriyle görmüş olarak bildirdiklerinde mi güvenilmeye layık görülmüyor, sözleri de doğrular arasına konmuyor?
Doğru söyleyenler ve yalan söyleyenler hakkında böyle hüküm vermek makul değildir. Çünkü aldanmamaya alışmış olanlar, konuları uzun ve titiz bir şekilde araştırıp inceledikten sonra, olağanüstü şeyler anlatanlardan şunların doğru, şunların yalan söylediği hakkında ağır davranarak ve sağlam bir şekilde hüküm verirler; çünkü ne hepsi güvenilmeye layık olduklarını gösterirler, ne de hepsinin insanlara uydurmalar ve masallar aktardığı açıkça ispat edilebilir. İsa'nın ölüler arasından dirilişi hakkında şunu da söylemek gerekir: O zaman onun dirildiğini haber veren ve buna kendi yararlarına iman edenleri gözeten bir ya da iki meleğin görünmesi şaşılacak bir şey değildir. Bana öyle geliyor ki, İsa'nın dirildiğine iman eden ve imanlarının hiç de küçümsenmeyecek meyvesini, yani sağlam bir hayatı ve kötülüklerin taşkınlığından dönüşü gösteren bu gibi kişilerin, Tanrı'ya dönüşlerinde onlara yardım eden meleklerin desteği olmadan bu hâle gelmemeleri hiç de akla aykırı değildir.
Παράδοξα δὲ πράγματα τοῖς ἀνθρώποις ἐπιφαίνεσθαί ποτε καὶ τῶν Ἑλλήνων ἱστόρησαν οὐ μόνον οἱ ὑπονοηθέντες αν ὡς μυθοποιοῦντες ἀλλὰ καὶ ⟨(οἱ)⟩ οἷον πολὺ ἐπιδειξάμενοι γνησίως φιλοσοφεῖν καὶ φιλαλήθως ἐκτίθεσθαι τὰ εἰς αὐτοὺς φθάσαντα. τοιαῦτα δ᾿ ἀνέγνωμεν παρὰ τῷ Σολεῖ Χρυσίππῳ, τινὰ δὲ παρὰ Πυθαγόρᾳ, ἤδη δὲ καὶ παρά τισι τῶν νεωτέρων καὶ χθὲς καὶ πρώην γεγενημένων, ὥσπερ παρὰ τῷ Χαιρωνεῖ Πλουτάρχῳ ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς καὶ τῷ Πυθαγορείῳ Νουμηνίῳ ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ ἀφθαρσίας ψυχῆς. ἢ Ἕλληνες μὲν ἐὰν τοιαῦτα διηγῶνται καὶ μάλιστα οἱ ἐν αὐτοῖς φιλοσοφοῦντες, οὐ χλεύη οὐδὲ γέλως τὰ λεγόμενα οὐδὲ πλάσματα καὶ μῦθοί εἰσιν, ἐὰν δ᾿ οἱ τῷ θεῷ τῶν ὅλων ἀνακείμενοι καὶ ὑπὲρ τοῦ μηδὲ μέχρι φωνῆς ψεῦδος εἰπεῖν περὶ τοῦ θεοῦ πᾶσαν αἰκίαν μέχρι θανάτου ἀναδεχόμενοι ὡς ἰδόντες ἀπαγγέλλωσιν ἀγγέλων ἐπιφανείας, οὐκ ἄξιοι τοῦ πιστεύεσθαι κρίνονται οὐδὲ οἱ λόγοι αὐτῶν ἐν ἀληθέσι κατατάττονται; ἀλλ᾿ οὐκ εὔλογον οὕτω κρίνειν τὰ περὶ ἀληθευόντων ἢ ψευδομένων. οἱ γὰρ τὸ ἀνεξαπάτητον ἀσκοῦντες μετὰ πολλῆς καὶ ἀκριβοῦς ἐρεύνης καὶ ἐξετάσεως τῶν κατὰ τοὺς τόπους βράδιον καὶ ἀσφαλῶς ἀποφαίνονται περὶ τοῦ τοὺς τοιουσδὶ μὲν ἀληθεύειν τοὺς τοιουσδὶ δὲ ψεύδεσθαι ἐν οἷς ἱστοροῦσι παραδόξοις, οὔτε πάντων τὸ τοῦ πιστεύεσθαι ἄξιον ἐπιδεικνυμένων οὔτε πάντων [τῶν] ἐναργῶς ἀποδεικνυμένων πλάσματα καὶ μύθους τοῖς ἀνθρώποις παραδεδωκέναι. ἔτι δὲ περὶ τῆς τοῦ Ἰησοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως καὶ ταῦτα λεκτέον, ὅτι τότε μὲν ἕνα ἢ δεύτερον ὦφθαι ἄγγελον, ἀγγέλλοντα αὐτὸν ἐγηγέρθαι καὶ προνοεῖσθαι τῶν ἐπὶ ὠφελείᾳ ἑαυτῶν περὶ τοῦ τοιούτου πιστευόντων, οὐ θαυμαστόν· ἀεὶ δὲ τοὺς τοιούτους τῷ ἐγηγέρθαι τὸν Ἰησοῦν πιστεύοντας, καρπὸν τοῦ πιστεύειν οὐκ εὐκαταφρόνητον ἐπιδεικνυμένους τὸν ἐῤῥωμένον βίον καὶ τὴν ἀπὸ τῆς χύσεως τῶν κακῶν μεταβολὴν, οὐ χωρὶς ἐφαπτομένων τῶν βοηθούντων αὐτῶν τῇ πρὸς θεὸν ἐπιστροφῇ ἀγγέλων γίνεσθαι, οὐκ ἄλογον εἶναί μοι φαίνεται.
5.58Kelsos, İsa'nın bedeninin bulunduğu mezarın "taşını" bir meleğin yuvarladığını söyleyen anlatıyı da suçluyor; okulda birini bir konu üzerinde suçlama ödevi almış bir delikanlı gibi davranıyor. Anlatıya karşı akıllıca bir şey bulmuş gibi şöyle diyor: "Görünen o ki Tanrı'nın oğlu mezarı açamamış, taşı yerinden oynatacak başka birine ihtiyaç duymuştur." Bu yer hakkında fazla incelemeye girişmeyeyim, şimdi mecazi bir yorum ortaya koyarak bu konular üzerinde yersiz felsefe yapıyormuş gibi de görünmeyeyim; anlatının kendisi hakkında şunu söyleyeceğim: "Taşı" daha aşağı olanın, hizmetkârın yuvarlaması, insanların yararı için dirilen birinin bunu kendisinin yapmasından ilk bakışta daha yüce görünür. Şunu da söylemiyorum: Logos'a tuzak kuranlar, onu öldürmek, herkese ölü ve hiç olarak göstermek isteyenler, mezarın hiçbir şekilde açılmamasını istiyorlardı; öyle ki kimse, onların tuzağından sonra Logos'u yaşar hâlde görmesin. Ama insanların kurtuluşu için gelen Tanrı'nın meleği, öteki meleğe yardım ederek ve tuzak kuranlardan daha güçlü olarak, o ağır taşı yuvarlar. Böylece Logos'un öldüğünü sananlar, onun "ölüler arasında olmadığına", yaşadığına ve kendisini izlemek isteyenlerin "önünden gittiğine" ikna olsunlar; o da, ilk eğitimleri sırasında henüz daha büyüklerini kavrayamayanlara, önceden gösterdiklerinin ardından gelenleri göstersin.
Sonra nasıl oluyorsa, bundan sonra, amacına neden yararlı göründüğünü bilmediğim bir şeyi de araya sıkıştırıyor: Meryem gebe kaldığında Yusuf'a bir melek geldiğini, doğan ve hayatına kastedilen bebeği kapıp Mısır'a kaçmaları için de yine bir melek geldiğini. Bunları da onun yukarıda söylediklerine karşı ele almıştık. Kutsal yazılarda Musa'ya ve başkalarına meleklerin gönderildiğinin anlatılmasından Kelsos ne çıkarmak istiyor? Bana öyle geliyor ki bu, istediği şeye hiçbir katkı sağlamıyor; hele onlardan hiçbiri insan soyunu gücü yettiğince günahlardan döndürmek için mücadele etmemişken. Öyleyse başkaları da Tanrı tarafından gönderilmiş olsun; bu da daha fazla bir şey haber versin. Yahudiler kusur işleyip dindarlığı tahrif ettikleri ve dine aykırı şeyler yaptıkları için de, Tanrı'nın krallığını "başka bağcılara" vermiş olsun: Her yerde kiliselerde kendilerine özen gösteren, İsa'nın öğretisinden aldıkları başlangıçları saf bir hayatla ve hayata uygun bir sözle evrenin Tanrısı'na yükseltmek için her şeyi yapan kişilere.
Κατηγορεῖ δ᾿ ὁ Κέλσος καὶ τοῦ φάσκοντος λόγου ἄγγελον ἀποκεκυλικέναι τοῦ τάφου, ἔνθα ἦν τὸ Ἰησοῦ σῶμα, „τὸν λίθον“ ὥσπερ μειράκιον, ἐν διατριβῇ λαβὸν τοπικῶς κατηγορῆσαί τινος, καί φησιν ὡς σοφόν τι κατὰ τοῦ λόγου εὑρὼν [καί φησιν] ὅτι ὁ τοῦ θεοῦ παῖς, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἐδύνατο ἀνοῖξαι τὸν τάφον, ἀλλ᾿ ἐδεήθη ἄλλου ἀποκινήσοντος τὴν πέτραν. καὶ ἵνα γε μηδὲν περιεργάσωμαι περὶ τῶν κατὰ τὸν τόπον μηδὲ τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐκτιθέμενος δόξω ἀκαίρως εἰς ταῦτα φιλοσοφεῖν, περὶ αὐτῆς ἐρῶ τῆς ἱστορίας ὅτι σεμνότερον αὐτόθεν φαίνεται τὸ τὸν ἐλάττονα καὶ ὑπηρέτην ἀποκεκυλικέναι „τὸν λίθον“ ἢ τὸν ἐπὶ ὠφελείᾳ ἀνθρώπων ἀνιστάμενον τοῦτο πεποιηκέναι. οὐ λέγω δ᾿ ὅτι οἱ μὲν τῷ λόγῳ ἐπιβουλεύοντες καὶ ἀποκτεῖναι αὐτὸν βουληθέντες καὶ δεῖξαι πᾶσι νεκρὸν καὶ τὸ μηδὲν τυγχάνοντα βούλονται αὐτοῦ μηδαμῶς ἀνοιχθῆναι τὸν τάφον, ἵνα μηδεὶς τὸν λόγον μετὰ τὴν ἐπιβουλὴν αὐτῶν ζῶντα θεάσηται· ὁ δὲ ὑπὲρ σωτηρίας ἀνθρώπων ἐπιδημῶν συνεργὸς τοῦ ἀγγέλου ἄγγελος θεοῦ ἰσχυρότερος ὢν τῶν ἐπιβουλευόντων ἀποκυλίει τὸν βαρὺν λίθον· ἵνα πεισθῶσιν οἱ νομίζοντες τεθνηκέναι τὸν λόγον ὅτι „οὐκ ἔστι“ „μετὰ τῶν νεκρῶν“ ἀλλὰ ζῇ καὶ „προάγει“ τοὺς βουλομένους αὐτῷ ἀκολουθεῖν, ἵνα ἐπιδείξηται τὰ ἑξῆς οἷς ἐπεδείξατο πρότερον, τοῖς μὴ χωροῦσί πω αὐτῶν μείζονα κατὰ τὸν πρότερον τῆς εἰσαγωγῆς αὐτῶν χρόνον. εἶτ᾿ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως μετὰ ταῦτα παραῤῥίπτει, οὐκ οἶδα εἰς τί τῇ προθέσει αὐτοῦ χρήσιμον εἶναι δοκοῦν, τὸ περὶ τῆς Μαρίας κυούσης ἐληλυθέναι πρὸς τὸν Ἰωσὴφ ἄγγελον καὶ πάλιν ὑπὲρ τοῦ τὸ βρέφος γεννηθὲν καὶ ἐπιβουλευόμενον ἐξαρπάσαντας φυγεῖν εἰς Αἴγυπτον. περὶ τούτων δὲ καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω πρὸς τὰ ὑπ᾿ αὐτοῦ εἰρημένα διελέχθημεν. τί δὲ βούλεται Κέλσῳ ⟨(τὸ)⟩ καὶ Μωϋσεῖ καὶ τοῖς ἄλλοις ἱστορεῖσθαι κατὰ τὰς γραφὰς ἀγγέλους πέμπεσθαι; οὐδὲν γάρ μοι φαίνεται συμβάλλεσθαι αὐτῷ πρὸς ὃ βούλεται, καὶ μάλιστα ἐπεὶ οὐδεὶς μὲν ἐκείνων περὶ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ἠγωνίσατο, ἵν᾿ αὐτὸ ἐπιστρέψῃ ὅση δύναμις ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων. καὶ ἄλλοι οὖν πεπέμφθωσαν ἀπὸ τοῦ θεοῦ, καὶ οὗτός τι πλέον ἀπαγγελλέτω, καὶ πλημμελούντων Ἰουδαίων καὶ μεταχαραττόντων τὴν εὐσέβειαν καὶ οὐχ ὅσια δρώντων τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ μεταδεδωκέτω „ἄλλοις γεωργοῖς,“ τοῖς πανταχοῦ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ἑαυτῶν ἐπιμελουμένοις καὶ πάντα πράττουσιν ὑπὲρ τοῦ τὰς ἀπὸ τῆς διδασκαλίας τοῦ Ἰησοῦ ἀφορμὰς προσαγαγεῖν διὰ βίου καθαροῦ καὶ λόγου ἀκολούθου τῷ βίῳ πρὸς τὸν τῶν ὅλων θεόν.
5.59Sonra Kelsos şöyle diyor: "Demek ki Yahudilerin de bunların da Tanrısı aynıdır." Bunlar derken açıkça Hristiyanları kastediyor. Sonra sanki kabul edilmeyecek bir şeyden sonuç çıkarıyormuş gibi şunu ekliyor: "Büyük Kilise'dekiler bunu açıkça kabul ederler; Yahudilerde dolaşan evrenin yaratılışı anlatısını da doğru sayarlar: altı gün ve yedinci gün hakkında söylenenleri." O gün hakkında kutsal yazı, Tanrı'nın kendi gözetleme yerine çekilerek "işlerinden çekildiğini" söyler; Kelsos ise yazılanlara dikkat etmeden ve onları anlamadan, Tanrı'nın dinlendiğini söylüyor; bu ise yazılı değildir. Evrenin yaratılışı ve ondan sonra Tanrı'nın halkı için geriye kalan Sebt dinlencesi hakkında söylenecek söz "çok", sırlı, derin ve "açıklanması zordur."
Sonra bana öyle geliyor ki, kitabını doldurmak ve büyük görünmesini sağlamak için gelişigüzel bazı şeyler ekliyor; ilk insan hakkındaki sözler de bunlardandır: Sanki biz de Yahudiler gibi ilk insanın aynı olduğunu söylüyor ve ondan gelen soy kütüğünü onlar gibi sayıyormuşuz. Oysa biz kardeşlerin birbirlerine tuzak kurduğunu bilmiyoruz; bildiğimiz, Kayin'in Habil'e, Esav'ın da Yakup'a tuzak kurduğudur. Habil Kayin'e, Yakup da Esav'a tuzak kurmamıştı; bu olmuş olsaydı, Kelsos tutarlı bir şekilde, kardeşlerin birbirlerine kurdukları aynı tuzakları bizim de Yahudiler gibi anlattığımızı söyleyebilirdi. Mısır'a gidişi ve oradan dönüşü de, Kelsos'un sandığı gibi bir kaçış olarak değil, onlarla aynı şekilde anlattığımızı kabul edelim; bunun bize ya da Yahudilere yöneltilen suçlamayla ne ilgisi var? İbraniler hakkındaki sözünde bizimle alay edeceğini sandığı yerde bu dönüşe kaçış adını verdi; ama Tanrı'nın Mısır'a gönderdiği yazılı belaları incelemenin gerçekten işe yarayacağı yerde bile bile sustu.
Εἶθ᾿ ἑξῆς φησιν ὁ Κέλσος· οὐκοῦν ὁ αὐτὸς θεὸς Ἰουδαίοις τε καὶ τοῖσδε, δῆλον δ᾿ ὅτι τοῖς Χριστιανοῖς· καὶ ὡσπερεὶ τὸ οὐκ ἂν διδόμενον συνάγων τοῦτό φησι· σαφῶς γε τῶν ἀπὸ μεγάλης ἐκκλησίας τοῦτο ὁμολογούντων καὶ τὰ τῆς παρὰ Ἰουδαίοις φερομένης κοσμογονίας προσιεμένων ὡς ἀληθῆ περί γε τῶν ἓξ ἡμερῶν καὶ τῆς ἑβδόμης, ἐν ᾗ, ὡς μὲν ἡ γραφὴ λέγει, „κατέπαυσεν“ „ἀπὸ τῶν ἔργων ἑαυτοῦ“ ὁ θεὸς ἀναχωρῶν εἰς τὴν ἑαυτοῦ περιωπὴν, ὡς δ᾿ ὁ Κέλσος μὴ τηρήσας τὰ γεγραμμένα μηδὲ συνιεὶς αὐτά φησιν, ἀναπαυσάμενος, ὅπερ οὐ γέγραπται. περὶ δὲ τῆς κοσμοποιΐας καὶ τοῦ μετ᾿ αὐτὴν ἀπολειπομένου σαββατισμοῦ τῷ λαῷ τοῦ θεοῦ „πολὺς“ ἂν εἴη καὶ μυστικὸς καὶ βαθὺς καὶ „δυσερμήνευτος λόγος.“ εἶτα δοκεῖ μοι τὸ βιβλίον συμπληρῶσαι θέλων καὶ μέγα δοκεῖν εἶναι ποιῶν εἰκῇ προστιθέναι τινὰ, ὁποῖά ἐστι καὶ τὰ κατὰ τὸν πρῶτον ἄνθρωπον, ὡς ἄρα λέγομεν τὸν αὐτὸν εἶναι ὡς καὶ Ἰουδαῖοι καὶ τὴν ἀπ᾿ ἐκείνου διαδοχὴν ὁμοίως αὐτοῖς γενεαλογοῦμεν. ἀλλὰ καὶ εἰς ἀλλήλους μὲν ἐπιβουλὴν ἀδελφῶν οὐκ ἴσμεν, τὸν δὲ Κάϊν ἐπιβεβουλευκέναι τῷ Ἄβελ καὶ τὸν Ἠσαῦ τῷ Ἰακώβ· οὐ γὰρ Ἄβελ τῷ Κάϊν ἐπεβούλευσεν οὐδὲ ὁ Ἰακὼβ τῷ Ἠσαῦ· ὅπερ εἰ ἐγεγόνει, ἀκολούθως ἂν εἶπεν ὁ Κέλσος τὰς εἰς ἀλλήλους τῶν ἀδελφῶν ἐπιβουλὰς τὰς αὐτὰς ἡμᾶς Ἰουδαίοις ἱστορεῖν. ἔστω δὲ καὶ τὴν εἰς Αἴγυπτον ἡμᾶς ἀποδημίαν τὴν αὐτὴν λέγειν ἐκείνοις καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἐπάνοδον καὶ οὐ φυγὴν, ὡς ὁ Κέλσος νομίζει· τί οὖν ταῦτα συμβάλλεται πρὸς τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἢ κατὰ Ἰουδαίων κατηγορίαν; ἔνθα μὲν οὖν ᾤετο χλευάσειν ἡμᾶς ἐν τῷ περὶ τῶν Ἑβραίων λόγῳ, φυγὴν ὠνόμαζεν· ὅπου δ᾿ ἦν τὸ πραγματικὸν ἐξετάσαι περὶ τῶν ἀναγεγραμμένων μαστίγων ἐπεληλυθέναι τῇ Αἰγύπτῳ ἀπὸ τοῦ θεοῦ, τοῦθ᾿ ἑκὼν ἐσιώπησεν.
5.60Yukarıdaki konularda bizim Yahudilerle aynı görüşte olduğumuzu sanan Kelsos'a tam olarak cevap vermemiz gerekirse şunu söyleyeceğiz: Kitapların ilahi ruhla yazıldığını ikimiz de kabul ediyoruz; ama kitaplardakilerin nasıl anlaşılacağı konusunda artık aynı şeyi söylemiyoruz. Çünkü biz Yahudiler gibi de yaşamıyoruz; kanunların lafzi anlamının kanun koymanın niyetini kapsadığını düşünmüyoruz. "Musa okunduğunda yüreğin üzerinde bir örtü bulunduğunu" söylüyoruz; çünkü Musa'nın kanununun niyeti, İsa Mesih aracılığıyla açılan yolu benimsememiş olanlardan gizlenmiştir. Biliyoruz ki, "biri Rab'be dönerse" ("Rab ise Ruh'tur"), "örtü" kaldırılır; o kişi "peçesiz yüzle", yazılardaki gizli düşüncelerde bulunan "Rab'bin yüceliğini" adeta bir aynada seyreder ve ilahi yücelik denen şeyden kendi yüceliği için pay alır. Burada yüz mecazi olarak söylenmiştir; daha açık adıyla nous demektir. "İç insanın" yüzü ondadır ve bu yüz, kanunlardaki hakikatten gelen ışıkla ve yücelikle dolar.
Εἰ δ᾿ ἀκριβῶς χρὴ ἡμᾶς λέγειν τὰ πρὸς τὸν Κέλσον, οἰόμενον τὰ αὐτὰ ἡμᾶς Ἰουδαίοις περὶ τῶν ἐκκειμένων δοξάζειν, φήσομεν ὅτι τὰ μὲν βιβλία θείῳ γεγράφθαι πνεύματι ὁμολογοῦμεν ἀμφότεροι, περὶ δὲ τῆς ἐκδοχῆς τῶν ἐν τοῖς βιβλίοις οὐκέτι τὰ ὅμοιά φαμεν, οἵ γε οὐδὲ βιοῦμεν ὡς Ἰουδαῖοι τῷ φρονεῖν οὐ τὴν κατὰ τὸ ῥητὸν ἐκδοχὴν τῶν νόμων εἶναι τὴν περιέχουσαν τὸ βούλημα τῆς νομοθεσίας. καὶ λέγομεν δ᾿ ὅτι, „ἡνίκα ἂν ἀναγινώσκηται Μωϋσῆς, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν κεῖται“ τῷ τοῖς τὴν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ μὴ ἀσπασαμένοις ὁδὸν ἐπικεκρύφθαι τὸ βούλημα τοῦ Μωϋσέως νόμου. ἴσμεν δ᾿ ὅτι, „ἐὰν ἐπιστρέψῃ τις πρὸς τὸν κύριον“ („ὁ δὲ κύριος τὸ πνεῦμά ἐστι“), περιαιρεθεὶς „τὸ κάλυμμα“ „ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν“ ἐν τοῖς κεκρυμμένοις νοήμασι κατὰ τὰ γράμματα „δόξαν τοῦ κυρίου“ ὡσπερεὶ κατοπτρίζεται καὶ μεταλαμβάνει τῆς καλουμένης θείας δόξης εἰς τὴν ἑαυτοῦ δόξαν (τροπικῶς μὲν λεγομένου προσώπου γυμνότερον δ᾿, ὡς ἂν ὀνομάσαι τις, τοῦ νοῦ). ἐν ᾧ ἐστι τὸ [τοῦ] „κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον“ πρόσωπον, πληρούμενον φωτὸς καὶ δόξης ἀπὸ τῆς περὶ τῶν κατὰ τοὺς νόμους ἀληθείας.
5.61Bunlardan sonra Kelsos şöyle diyor: "Kimse benim şunu bilmediğimi sanmasın: Onlardan bazıları kendi Tanrılarının Yahudilerin Tanrısıyla aynı olduğunu kabul edecek, bazıları ise ona zıt olan başka bir Tanrı'nın bulunduğunu ve Oğul'un ondan geldiğini söyleyecektir." Hristiyanlar arasında birçok mezhebin bulunmasını Hristiyanlığa karşı bir suçlama sayıyorsa, neden aynı şekilde filozofların mezhepleri arasındaki, hem de küçük ve sıradan şeyler hakkında değil en zorunlu konular hakkındaki anlaşmazlık da felsefeye karşı bir suçlama sayılmasın? O zaman tıbbı da içindeki ekoller yüzünden suçlamak gerekir. Aramızda Yahudilerin Tanrısı'yla aynı Tanrı'dan söz etmeyenler bulunsun; ama bu yüzden aynı yazılardan yola çıkarak Yahudilerin ve milletlerin Tanrısı'nın bir ve aynı Tanrı olduğunu ispat edenler suçlanamaz. Nitekim Yahudilikten Hristiyanlığa gelmiş olan Pavlus açıkça şöyle der: "Atalarımdan beri temiz bir vicdanla hizmet ettiğim Tanrı'ma şükrederim."
Bazılarına "doğal", bazılarına "ruhsal" adını veren üçüncü bir grup da bulunsun; sanırım Valentinosçuları kastediyor. Bunun, kilisenin yolundan giden ve yaratılıştan kurtuluşa ya da yaratılıştan yıkıma mahkûm tabiatlar ortaya atanları suçlayan bizimle ne ilgisi var? Kendilerinin Gnostik olduğunu iddia edenler de bulunsun; tıpkı kendilerini filozof ilan eden Epikurosçular gibi. Ama ne öngörüyü ortadan kaldıranlar gerçekten filozof olabilir, ne de İsa'dan gelen geleneği izleyenlerin kabul etmediği tuhaf uydurmaları araya sokanlar Hristiyan olabilir. İsa'yı kabul ettikleri ve bu yüzden Hristiyan olmakla övündükleri hâlde, Yahudi halkı gibi hâlâ Yahudilerin kanununa göre yaşamak isteyenler de bulunsun: Bunlar iki türlü Ebionîlerdir; ya bizim gibi İsa'nın bakireden doğduğunu kabul ederler, ya da onun böyle değil öteki insanlar gibi doğduğunu söylerler. Bu, Kelsos'un "çoğunluktan olanlar" diye adlandırdığı kiliseye bağlı olanlara ne suç yükler? Bazılarının da "Sibyllacı" olduğunu söyledi; belki de Sibylla'nın bir kadın peygamber olduğunu düşünenleri suçlayıp onlara Sibyllacı diyen bazılarını yanlış anlamıştır.
Ἑξῆς δὲ τούτοις φησί· μή με οἰηθῇ τις ἀγνοεῖν, ὡς οἱ μὲν αὐτῶν συνθήσονται τὸν αὐτὸν εἶναι σφίσιν ὅνπερ Ἰουδαίοις θεὸν, οἱ δ᾿ ἄλλον, ᾧ τοῦτον ἐναντίον, παρ᾿ ἐκείνου τε ἐλθεῖν τὸν υἱόν. εἴπερ δὲ τὸ εἶναι αἱρέσεις πλείονας ἐν Χριστιανοῖς κατηγορίαν οἴεται χριστιανισμοῦ εἶναι, διὰ τί οὐχὶ καὶ φιλοσοφίας κατηγορία κατὰ τὸ ἀνάλογον νομισθείη ἂν ἡ ἐν ταῖς αἱρέσεσι τῶν φιλοσοφούντων διαφωνία οὐ περὶ μικρῶν καὶ τῶν τυχόντων ἀλλὰ περὶ τῶν ἀναγκαιοτάτων; ὥρα δὲ καὶ ἰατρικὴν κατηγορεῖσθαι διὰ τὰς ἐν αὐτῇ αἱρέσεις. ἔστωσαν οὖν ἐν ἡμῖν οἱ μὴ τὸν αὐτὸν λέγοντες τῷ Ἰουδαίων θεῷ θεόν· ἀλλ᾿ οὔ τι γε παρὰ τοῦτο κατηγορητέοι οἱ ἀπὸ τῶν αὐτῶν γραμμάτων ἀποδεικνύντες ὅτι εἷς καὶ ὁ αὐτὸς θεὸς Ἰουδαίων ἐστὶ καὶ ἐθνῶν· ὡς καὶ τὸν Παῦλον λέγειν σαφῶς, ἀπὸ Ἰουδαίων προσελθόντα χριστιανισμῷ· „χάριν ἔχω τῷ θεῷ μου, ᾧ λατρεύω ἀπὸ προγόνων ἐν καθαρᾷ συνειδήσει.“ ἔστω δέ τι καὶ τρίτον γένος τῶν ὀνομαζόντων ψυχικούς τινας καὶ πνευματικοὺς ἑτέρους· οἶμαι δ᾿ αὐτὸν λέγειν τοὺς ἀπὸ Οὐαλεντίνου. καὶ τί τοῦτο πρὸς ἡμᾶς τοὺς ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας, κατηγοροῦντας τῶν εἰσαγόντων φύσεις ἐκ κατασκευῆς σῳζομένας ἢ ἐκ κατασκευῆς ἀπολλυμένας; ἔστωσαν δέ τινες καὶ ἐπαγγελλόμενοι εἶναι Γνωστικοὶ, ἀνάλογον τοῖς ἑαυτοὺς ἀναγορεύουσι φιλοσόφους Ἐπικουρείοις. ἀλλ᾿ οὔτε οἱ τὴν πρόνοιαν ἀναιροῦντες φιλόσοφοι εἶεν ἂν ἀληθῶς, οὔτε οἱ τὰ ἀλλόκοτα ἀναπλάσματα καὶ μὴ ἀρέσκοντα τοῖς τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ διαδοχῆς ἐπεισαγαγόντες εἶεν ἂν Χριστιανοί. ἔστωσαν δέ τινες καὶ τὸν Ἰησοῦν ἀποδεχόμενοι ὡς παρὰ τοῦτο Χριστιανοὶ εἶναι αὐχοῦντες, ἔτι δὲ καὶ κατὰ τὸν Ἰουδαίων νόμον ὡς τὰ Ἰουδαίων πλήθη βιοῦν ἐθέλοντες· οὗτοι δ᾿ εἰσὶν οἱ διττοὶ Ἐβιωναῖοι, ἤτοι ἐκ παρθένου ὁμολογοῦντες ὁμοίως ἡμῖν τὸν Ἰησοῦν ἢ οὐχ οὕτω γεγεννῆσθαι ἀλλὰ ὡς τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους· τί τοῦτο φέρει ἔγκλημα τοῖς ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας, οὓς ἀπὸ τοῦ πλήθους ὠνόμασεν ὁ Κέλσος; εἶπε δέ τινας εἶναι καὶ Σιβυλλιστὰς, τάχα παρακούσας τινῶν ἐγκαλούντων τοῖς οἰομένοις προφῆτιν γεγονέναι τὴν Σίβυλλαν καὶ Σιβυλλιστὰς τοὺς τοιούτους καλεσάντων.
5.62Sonra üstümüze bir yığın ad döküp Simoncuları da tanıdığını söylüyor: Helene'ye ya da öğretmenleri Helenos'a taptıkları için Helenecilere de denirmiş. Ama Kelsos şunu bilmiyor: Simoncular İsa'yı hiçbir şekilde Tanrı'nın Oğlu olarak kabul etmezler; Simon'a Tanrı'nın gücü derler ve onun hakkında bazı harikalar anlatırlar. Simon, İsa'nın yaptığı görünen şeylere benzer şeyler yapar gibi görünürse, kendisinin de insanlar arasında İsa'nın çoğunluk üzerinde sahip olduğu kadar güce sahip olacağını sanmıştı. Ama ne Kelsos ne de Simon, İsa'nın Tanrı sözünün iyi bir "çiftçisi" olarak Yunan dünyasının ve barbar dünyasının büyük kısmına nasıl tohum ekip onu ruhu her türlü kötülükten döndüren ve evrenin yaratıcısına yükselten sözlerle doldurabildiğini anlayabildiler. Kelsos, Markellina'dan gelen Markellinacıları, Salome'den gelen Harpokratesçileri, Mariamme'den ve Martha'dan gelen başkalarını da tanıyor. Biz ise gücümüz yettiğince öğrenme sevgisiyle yalnız öğretimizdeki şeyleri ve içindeki farklılıkları incelemekle kalmadık, felsefe yapmış olanların görüşlerini de hakikat sevgisiyle elimizden geldiğince araştırdık; ama bunlarla hiç karşılaşmadık. Kelsos, Markion'u önder tanıyan Markioncuları da andı.
Εἶτα σωρὸν καταχέων ἡμῶν ὀνομάτων φησὶν εἰδέναι τινὰς καὶ Σιμωνιανοὺς, οἳ τὴν Ἑλένην ἤτοι διδάσκαλον Ἕλενον σέβοντες Ἑλενιανοὶ λέγονται. ἀλλὰ λανθάνει τὸν Κέλσον ὅτι οὐδαμῶς τὸν Ἰησοῦν ὁμολογοῦσιν υἱὸν θεοῦ Σιμωνιανοὶ, ἀλλὰ δύναμιν θεοῦ λέγουσι τὸν Σίμωνα, τερατευόμενοι περὶ αὐτοῦ τινα, οἰηθέντος ὅτι, ἐὰν τὰ παραπλήσια προσποιήσηται οἷς ἔδοξε προσπεποιῆσθαι τὸν Ἰησοῦν, δυνήσεται καὶ αὐτὸς παρ᾿ ἀνθρώποις τοσοῦτον ὅσον Ἰησοῦς τοῖς πολλοῖς. ἀλλ᾿ οὔτε Κέλσος οὔτε Σίμων ἐδυνήθησαν νοῆσαι, πῶς Ἰησοῦς ὡς καλὸς „γεωργὸς“ λόγου θεοῦ δεδύνηται τὴν πολλὴ Ἑλλάδα καὶ τὴν πολλὴν βάρβαρον ἐπισπεῖραι καὶ πληρῶσαι λόγων, μετατιθέντων τὴν ψυχὴν ἀπὸ παντὸς κακοῦ καὶ ἀναγόντων πρὸς τὸν τῶν ὅλων δημιουργόν. Κέλσος μὲν οὖν οἶδε καὶ Μαρκελλιανοὺς ἀπὸ Μαρκελλίνας καὶ Ἁρποκρατιανοὺς ἀπὸ Σαλώμης καὶ ἄλλους ἀπὸ Μαριάμμης καὶ ἄλλους ἀπὸ Μάρθας· ἡμεῖς δὲ οἱ διὰ τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν φιλομάθειαν οὐ μόνα τὰ ἐν τῷ λόγῳ καὶ τὰς διαφορὰς τῶν ἐν αὐτῷ ἐξετάσαντες, ἀλλ᾿ ὅση δύναμις καὶ τὰ τῶν φιλοσοφησάντων φιλαλήθως ἐρευνήσαντες οὐδέ ποτε τούτοις ὡμιλήσαμεν. ἐμνήσθη δ᾿ ὁ Κέλσος καὶ Μαρκιωνιστῶν, προϊσταμένων Μαρκίωνα.
5.63Sonra, adını andıklarından başkalarını da tanıyor görünmek için, alışkanlığı üzere şöyle diyor: "Bazıları başka bir öğretmen ve daimon bulmuşlardır; kötü bir şekilde sapıp koyu bir karanlıkta yuvarlanarak, Mısır'daki Antinoos tarikatının üyelerinden daha kanunsuz ve daha iğrenç davranırlar." Bana öyle geliyor ki bu konulara değinirken doğru bir şey söylemiş: Bazıları gerçekten kötü bir şekilde sapıp cehaletin koyu karanlığında yuvarlanarak başka başka daimonları kendilerine önder edinmişlerdir. İsa'mızla karşılaştırılan Antinoos'a dair şeyleri ise daha önce söylediğimiz için tekrarlamayacağız.
"Bunlar," diyor, "birbirlerine ağza alınır alınmaz her türlü korkunç sövgüyü yağdırırlar; birbirlerinden tamamen nefret ettikleri için hiçbir konuda uzlaşmaya yanaşmazlar." Buna da cevap vermiştik: Felsefede de, tıpta da birbirleriyle savaşan ekoller bulunabilir. Ama İsa'nın logosunu izleyen ve onun sözlerini düşünmeye, söylemeye ve yapmaya alışmış olan bizler, "sövüldüğümüzde hayır dua ediyor, kovulduğumuzda katlanıyor, kötülendiğimizde tatlı söz söylüyoruz." Bizim kabul ettiklerimizden başka görüşleri benimseyenlere ağza alınır alınmaz sözler söylemeyiz. Tersine, elimizden gelirse, onları yalnız yaratıcıya bağlanarak ve her şeyi yargılanacakmış gibi yaparak daha iyiye döndürmek için her şeyi yaparız. Farklı görüştekiler ikna olmazsa, böyle durumlar için şunu buyuran sözü tutarız: "Ayrılıkçı bir adamı bir iki uyarıdan sonra reddet; bil ki böyle biri yoldan çıkmıştır ve kendi kendini mahkûm ederek günah işler." Dahası, "Ne mutlu barışı sağlayanlara" ve "Ne mutlu yumuşak huylulara" sözlerini anlamış olanlar, Hristiyanlığın öğretisini tahrif edenlerden nefret etmezler, yoldan çıkmışlara "Kirkeler" ve "dalkavuk kışkırtıcılar" da demezler.
Εἶθ᾿ ἵνα δοκῇ καὶ ἄλλους εἰδέναι παρ᾿ οὓς ὠνόμασε, φησὶν ἑαυτῷ συνήθως ὅτι ἄλλοι ἄλλον διδάσκαλόν τε καὶ δαίμονα, κακῶς πλαζόμενοι καὶ καλινδούμενοι κατὰ σκότον πολὺν τῶν Ἀντίνου τοῦ κατ᾿ Αἴγυπτον θιασωτῶν ἀνομώτερόν τε καὶ μιαρώτερον. καὶ δοκεῖ μοι ἐπαφώμενος τῶν πραγμάτων ἀληθές τι εἰρηκέναι, ὅτι τινὲς ἄλλοι ἄλλον δαίμονα κακῶς πλαζόμενοι καὶ καλινδούμενοι εὕραντο προστάτην κατὰ πολὺν τὸν τῆς ἀγνοίας σκότον. περὶ δὲ τῶν κατὰ τὸν Ἀντίνουν, παραβαλλόμενον ἡμῶν τῷ Ἰησοῦ, ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἰπόντες οὐ παλιλλογήσομεν. καὶ βλασφημοῦσι δὲ, φησὶν, εἰς ἀλλήλους οὗτοι πάνδεινα ῥητὰ καὶ ἄῤῥητα· καὶ οὐκ ἂν εἴξαιεν οὐδὲ καθ᾿ ὁτιοῦν εἰς ὁμόνοιαν, πάντῃ ἀλλήλους ἀποστυγοῦντες. καὶ πρὸς ταῦτα δ᾿ ἡμῖν εἴρηται ὅτι καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ ἔστιν εὑρεῖν αἱρέσεις αἱρέσεσι πολεμούσας καὶ ἐν ἰατρικῇ. οἱ μέντοι τῷ λόγῳ τοῦ Ἰησοῦ ἀκολουθοῦντες καὶ μεμελετηκότες αὐτοῦ τοὺς λόγους φρονεῖν καὶ λέγειν καὶ ποιεῖν „λοιδορούμενοι εὐλογοῦμεν, διωκόμενοι ἀνεχόμεθα, δυσφημούμενοι παρακαλοῦμεν·“ καὶ οὐκ ἂν ῥητὰ καὶ ἄῤῥητα λέγοιμεν τοὺς ἄλλα δοξάζοντας παρ᾿ ἃ ὑπειλήφαμεν· ἀλλ᾿, εἰ μὲν δυνάμεθα, πάντα ἂν πράττοιμεν ὑπὲρ τοῦ αὐτοὺς μεταστῆσαι ἐπὶ τὸ βέλτιον διὰ τοῦ προσανέχειν μόνῳ τῷ δημιουργῷ καὶ πάντα πράττειν ὡς κριθησομένους. εἰ δὲ μὴ πείθοιντο οἱ ἑτερόδοξοι, τηροῦμεν τὸν προστάξαντα αὐτοῖς λόγον τοιαῦτα· „αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ, εἰδὼς ὅτι ἐξέστραπται ὁ τοιοῦτος καὶ ἁμαρτάνει ὢν αὐτοκατάκριτος.“ ἔτι δὲ ⟨(οἱ)⟩ τὸ „μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοὶ“ νοήσαντες καὶ τὸ „μακάριοι οἱ πρᾳεῖς“ οὐκ ἂν ἀποστυγήσαιεν τοὺς παραχαράττοντας τὰ χριστιανισμοῦ οὐδὲ Κίρκας καὶ κύκηθρα αἱμύλα λέγοιεν τοὺς πεπλανημένους.
5.64Bana öyle geliyor ki Kelsos, elçinin şu sözünü yanlış anlamış: "Son zamanlarda bazıları imandan dönecekler; aldatıcı ruhlara ve cinlerin öğretilerine kulak verecekler. Bunlar, kendi vicdanları dağlanmış, ikiyüzlülükle yalan söyleyen kişilerdir; evlenmeyi yasaklar, Tanrı'nın iman edenlerin şükrederek yemeleri için yarattığı yiyeceklerden uzak durmayı buyururlar." Elçinin bu sözlerini Hristiyanlığın öğretisini tahrif edenlere karşı kullananları da yanlış anlamıştır. Bu yüzden Kelsos, Hristiyanlar arasında bazılarına "kulak dağlayıcıları" dendiğini söyledi. Kendisi bazılarına "bilmeceler" dendiğini de söylüyor; biz buna rastlamadık. Gerçekten de bu yazılarda "tökezletme taşı" sözü sık geçer; biz bu adı, daha saf ve kolay aldatılan insanları sağlam öğretiden saptıranlar için kullanırız. Ama dans eden ve bilgiçlik taslayan, kulakları mühürleyip kendilerine kananları domuz kafalıya çeviren birtakım "Sirenler" adının kullanıldığını bilmiyoruz; sanırım ne öğretimize bağlı olanlardan ne de mezheplerden kimse bunu bilmez.
Ama her şeyi bildiğini iddia eden bu adam şunları da söylüyor: "Bu kadar birbirinden ayrılmış ve kavgalarında birbirlerini en utanç verici şekilde çürüten bütün bu insanların şunu söylediğini duyacaksın: 'Dünya benim için çarmıha gerilmiştir, ben de dünya için.'" Görünüşe göre Kelsos Pavlus'tan yalnız bu sözü hatırlıyor. Yoksa neden yazılanlardan sayısız başka sözü de söylediğimizi anmıyor? Örneğin şunu: "Bedende yaşasak da bedene göre savaşmayız; çünkü savaş silahlarımız bedensel değil, kaleleri yıkmak için Tanrı katında güçlüdür; düşünceleri ve Tanrı bilgisine karşı yükselen her kibri yıkarız."
Παρακηκοέναι δέ μοι φαίνεται τῆς τε ἀποστολικῆς λέξεως φασκούσης· „ἐν ὑστέροις καιροῖς ἀποστήσονταί τινες τῆς πίστεως, προσέχοντες πνεύμασι πλάνοις καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων, ἐν ὑποκρίσει ψευδολόγων, κεκαυστηριασμένων τὴν οἰκείαν συνείδησιν, κωλυόντων γαμεῖν, ἀπέχεσθαι βρωμάτων, ἃ ὁ θεὸς ἔκτισεν εἰς μετάληψιν μετ᾿ εὐχαριστίας τοῖς πιστοῖς,“ παρακηκοέναι δὲ καὶ τῶν ταύταις τοῦ ἀποστόλου ταῖς λέξεσι χρησαμένων κατὰ τῶν παραχαραξάντων τὰ χριστιανισμοῦ· διόπερ εἶπεν ὁ Κέλσος ἀκοῆς καυστήριά τινας ὀνομάζεσθαι παρὰ Χριστιανοῖς. αὐτὸς δέ φησι τινὰς καλεῖσθαι αἰνίγματα, ὅπερ ἡμεῖς οὐχ ἱστορήσαμεν. ἀληθῶς δὲ τὸ τοῦ σκανδάλου ὄνομα πολὺ ἐν τοῖς γράμμασι τούτοις ἐστὶν, ὅπερ εἰώθαμεν λέγειν περὶ τῶν διαστρεφόντων ἀπὸ τῆς ὑγιοῦς διδασκαλίας τοὺς ἁπλουστέρους καὶ εὐεξαπατήτους. Σειρῆνας δέ τινας ἐξορχουμένας καὶ σοφιστρίας, κατασφραγιζομένας τὰ ὦτα καὶ ἀποσυοκεφαλούσας τοὺς πειθομένους. ἡμεῖς οὐκ ἴσμεν ὀνομαζομένους, οἶμαι δ᾿ ὅτι οὐδ᾿ ἄλλος τις τῶν ἐν τῷ λόγῳ οὐδ᾿ ἐν ταῖς αἱρέσεσιν. ἀλλ᾿ οὗτος ὁ πάντ᾿ εἰδέναι ἐπαγγελλόμενος καὶ τοιαῦτά φησι· πάντων δὲ, φησὶν, ἀκούσει τῶν ἐπὶ τοσοῦτον διεστηκότων καὶ σφᾶς αὐτοὺς ταῖς ἔρισιν αἴσχιστα διελεγχόντων λεγόντων τό· „ἐμοὶ κόσμος ἐσταύρωται, κἀγὼ κόσμῳ.“ τοῦτο γὰρ μόνον ἀπὸ τοῦ Παύλου ἔοικεν ἐμνημονευκέναι ὁ Κέλσος· διὰ τί γὰρ οὔ φαμεν καὶ ἄλλα μυρία τῶν γεγραμμένων ὡς τό· „ἐν σαρκὶ γὰρ ζῶντες οὐ κατὰ σάρκα στρατευόμεθα, τὰ γὰρ ὅπλα τῆς στρατείας ἡμῶν οὐ σαρκικὰ ἀλλὰ δυνατὰ τῷ θεῷ πρὸς καθαίρεσιν ὀχυρωμάτων, λογισμοὺς καθαιροῦντες καὶ πᾶν ὕψωμα ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ“;
5.65Kelsos, bu kadar birbirinden ayrılmış olan herkesin "Dünya benim için çarmıha gerilmiştir, ben de dünya için" dediğini duyacağımızı söylediğine göre, bu yalanı da çürüteceğiz. Çünkü elçi Pavlus'un mektuplarını kabul etmeyen mezhepler vardır; iki türlü Ebionîler ve Enkratitler denenler gibi. Elçiyi mutlu ve bilge bir insan olarak görüp ondan yararlanmayanlar "Dünya benim için çarmıha gerilmiştir, ben de dünya için" demezler; dolayısıyla Kelsos bu konuda da yalan söylüyor. Mezhepler arasındaki farkı suçlamakta da ısrar ediyor; ama bana öyle geliyor ki söylediklerini hiç açık seçik ortaya koymuyor, onları dikkatle incelememiş, şunu da kavramamıştır: Öğretide ilerlemiş Hristiyanlar Yahudilerden daha fazla şey bildiklerini nasıl söylerler? Kitapları kabul edip onlara başka bir anlam vererek mi, yoksa onların yazılarını hiç kabul etmeyerek mi? Çünkü mezheplerde her ikisini de buluruz.
Bundan sonra şöyle diyor: "Öyleyse, öğretilerinin hiçbir temeli olmasa da, gelin öğretinin kendisini inceleyelim. Ama önce, yanlış anladıkları ve cehaletleri yüzünden bozdukları şeyleri söylemek gerekir; çünkü daha başta, bilmedikleri şeyler hakkında yersiz bir küstahlıkla konuşuyorlar. Bunlar şunlardır." Ve hemen, Hristiyanların öğretisine iman edenlerin sık sık andığı bazı sözlerin karşısına filozoflardan alınmış sözler koyuyor. Böylece Hristiyanlarda söylenen ve Kelsos'un da güzel saydığı şeylerin filozoflarda daha iyi ve daha açık söylendiğini göstermek, ilk bakışta güzellik ve dindarlık yansıtan öğretilere kapılanları felsefeye çekmek istiyor. Beşinci kitabı burada bitirip altıncıya bundan sonraki konulardan başlayalım.
Ἐπεὶ δέ φησιν ὅτι πάντων ἀκούσει τῶν ἐπὶ τοσοῦτον διεστηκότων λεγόντων τό· „ἐμοὶ κόσμος ἐσταύρωται, κἀγὼ κόσμῳ,“ καὶ τοῦτο ψεῦδος διελέγξομεν. εἰσὶ γάρ τινες αἱρέσεις τὰς Παύλου ἐπιστολὰς τοῦ ἀποστόλου μὴ προσιέμεναι, ὥσπερ Ἐβιωναῖοι ἀμφότεροι καὶ οἱ καλούμενοι Ἐγκρατηταί. οὐκ ἂν οὖν οἱ μὴ χρώμενοι τῷ ἀποστόλῳ ὡς μακαρίῳ τινὶ καὶ σοφῷ λέγοιεν τό· „ἐμοὶ κόσμος ἐσταύρωται, κἀγὼ κόσμῳ“· διὸ καὶ ἐν τούτῳ ὁ Κέλσος ψεύδεται. καὶ ἐπιδιατρίβει γε κατηγορῶν τῆς ἐν ταῖς αἱρέσεσι διαφορᾶς· οὐ πάνυ δέ μοι δοκεῖ διαρθροῦν ἃ λέγει οὐδ᾿ ἐπιμελῶς αὐτὰ τεθεωρηκέναι οὐδὲ κατανενοηκέναι, πῶς πλεῖον Ἰουδαίων ἐπίστασθαι λέγουσιν ἑαυτοὺς οἱ ἐν τοῖς λόγοις διαβεβηκότες Χριστιανοὶ, καὶ πότερον τοῖς μὲν βιβλίοις συγκατατιθέμενοι τὸν δὲ νοῦν ἀντεξηγούμενοι, ἢ οὐδὲ συγκατατιθέμενοι τοῖς ἐκείνων γράμμασιν· ἑκάτερα γὰρ εὕροιμεν ἂν ἐν ταῖς αἱρέσεσι. μετὰ ταῦτά φησι· φέρ᾿ οὖν, εἰ καὶ μηδεμίαν ἀρχὴν τοῦ δόγματος ἔχουσιν, αὐτὸν ἐξετάσωμεν τὸν λόγον· πρότερον δὲ ὅσα παρακηκοότες ὑπ᾿ ἀγνοίας διαφθείρουσιν, οὐκ ἐμμελῶς ἐν ἀρχαῖς εὐθὺς ἀπαυθαδιαζόμενοι περὶ ὧν οὐκ ἴσασι, λεκτέον· ἔστι δὲ τάδε. καὶ εὐθέως λέξεσί τισι, τοῖς πιστεύουσι τῷ Χριστιανῶν λόγῳ συνεχῶς ὀνομαζομέναις, ἀντιπαρατίθησιν ἀπὸ τῶν φιλοσόφων, βουλόμενος τὰ καλὰ τῶν νομιζομένων Κέλσῳ παρὰ Χριστιανοῖς λέγεσθαι καὶ βέλτιον καὶ τρανότερον εἰρῆσθαι παρὰ τοῖς φιλοσοφοῦσιν, ἵνα περισπάσῃ ἐπὶ φιλοσοφίαν τοὺς ἁλισκομένους ὑπὸ τῶν αὐτόθεν ἐμφαινόντων δογμάτων τὸ καλὸν καὶ τὸ εὐσεβές. καὶ τὸν πέμπτον δὴ τόμον αὐτόθι καταπαύσαντες ἀρξώμεθα τοῦ ἕκτου ἀπὸ τῶν ἑξῆς. # Kitap 6 ### ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΠΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΕΚΤΟΣ.