VI. Kitap, 1. kısım
6.1Ey kutsal Ambrosios, Kelsos'un Hristiyanlara karşı yönelttiği suçlamalara cevap olarak bu altıncı kitaba başlarken, sanılabileceği gibi onun felsefeden aktardığı şeylere karşı mücadele etmemiz gerekiyor. Çünkü Kelsos, özellikle Platon'dan pek çok şey aktardı ve kutsal yazılardan anlayışlı birini bile etkileyebilecek olanları onlarla ortak bir şeymiş gibi gösterdi; bunların Yunanlılarda daha iyi, üstelik iddiasız ve Tanrı'dan ya da Tanrı'nın oğlundan geliyormuş gibi bir vaat taşımadan söylendiğini ileri sürdü. Biz de diyoruz ki, hakikatin sözcülüğünü yapanların amacı, insan sevgisiyle olabildiğince çok kişiye yararlı olmak ve gücü yettiğince herkesi, yalnız zeki olanları değil akılsızları da, yalnız Yunanlıları değil barbarları da hakikate yaklaştırmaksa (ve en kaba, en cahil insanları bile döndürebilmek büyük bir uygarlık işidir), o zaman herkese yararlı ve her kulağı çekebilecek bir anlatım üslubuna özen göstermeleri gerektiği açıktır. Cahillere köle gözüyle bakıp, sözlerin ifade ve düzen içinde anlatılan akışını takip edemedikleri için onlara sırt çeviren, yalnız sözle ve bilimlerle yetişmiş olanları önemseyenler ise, toplumsal yararı pek dar ve küçük bir alana sıkıştırmışlardır.
Εκτον τοῦτον ἐνιστάμενοι λόγον πρὸς τὰς Κέλσου κατὰ Χριστιανῶν κατηγορίας χρῄζομεν ἐν αὐτῷ, ἱερὲ Ἀμβρόσιε. ἀγωνίσασθαι οὐ πρὸς τὰ ἀπὸ φιλοσοφίας ὑπ᾿ αὐτοῦ ἐκτιθέμενα, ὡς οἰηθείη ἄν τις. παρέθετο γὰρ πλείονα μάλιστα Πλάτωνος ὁ Κέλσος, κοινοποιῶν τὰ δυνάμενα ἑλεῖν τινα καὶ συνετὸν ἐκ τῶν ἱερῶν γραμμάτων, φάσκων βέλτιον αὐτὰ παρ᾿ Ἕλλησιν εἰρῆσθαι καὶ χωρὶς ἀνατάσεως καὶ ἐπαγγελίας τῆς ὡς ἀπὸ θεοῦ ἢ υἱοῦ θεοῦ. φαμὲν οὖν ὅτι, εἴπερ τὸ προκείμενόν ἐστι τοῖς πρεσβεύουσι ⟨(τὰ)⟩ τῆς ἀληθείας πλείους ὅση δύναμις ὠφελεῖν καὶ προσάγειν, ὡς οἷόν τε ἐστὶν, αὐτῇ διὰ φιλανθρωπίαν πάνθ᾿ ὅντιν᾿ οὖν οὐ μόνον ἐντρεχῆ ἀλλὰ καὶ ἀνόητον, πάλιν δ᾿ αἶ οὐχὶ Ἕλληνας μὲν οὐχὶ δὲ καὶ βαρβάρους πολὺ δὲ τὸ ἥμερον, ἐὰν καὶ τοὺς ἀγροικοτάτους καὶ ἰδιώτας οἷός τε τις γένηται ἐπιστρέφειν· δῆλόν ἐστιν ὅτι ⟨(καὶ)⟩ χαρακτῆρος ἐν τῷ λέγειν φροντιστέον αὐτῷ κοινωφελοῦς καὶ δυναμένου πᾶσαν ἐπαγαγέσθαι ἀκοήν. ὅσοι δὲ, πολλὰ χαίρειν φράσαντες ὡς ἀνδραπόδοις τοῖς ἰδιώταις καὶ μὴ οἵοις τε κατακούειν τῆς ἐν φράσει λόγων καὶ τάξει ἀπαγγελλομένων ἀκολουθίας, μόνων ἐφρόντισαν τῶν ἀνατραφέντων ἐν λόγοις καὶ μαθήμασιν, οὗτοι τὸ κοινωνικὸν εἰς κομιδῇ στενὸν καὶ βραχὺ συνήγαγον.
6.2Bunları, Kelsos'un ve başkalarının kutsal yazıların üslubunda suçladıkları sadeliği savunmak için söyledim; çünkü bu sadelik, iyi örülmüş bir üslubun parlaklığı karşısında sönük kalıyor gibi görünüyor. Oysa bizim peygamberlerimiz, İsa ve onun elçileri, yalnız doğruları içermekle kalmayıp çoğunluğu da çekebilecek bir anlatım tarzını seçtiler; ta ki teşvik edilip eğitime alınan her bir kişi gücü yettiğince, sade görünen sözlerde gizlice söylenmiş olan şeylere yükselsin. Cesaret edip söylemek gerekirse, Platon'un ve onun gibi konuşanların çok güzel ve özenli üslubu az kişiye yarar sağlamıştır, eğer sağladıysa; buna karşılık, daha sade, aynı zamanda gerçeğe bağlı bir şekilde ve çoğunluğu gözeterek öğreten ve yazanların üslubu daha çok kişiye yarar sağlamıştır. Nitekim Platon'un yalnız edebiyat meraklısı sayılanların elinde dolaştığı, Epiktetos'un ise sıradan insanlarca ve yararlanmaya istekli olanlarca, onun sözlerinden gördükleri iyileşmeyi fark ettikleri için hayranlıkla okunduğu görülebilir.
Bunları Platon'u suçlamak için söylemiyoruz (insanların büyük dünyası onu da yararlı bir şekilde yetiştirmiştir); şunu söyleyenlerin niyetini göstermek için söylüyoruz: "Sözüm ve vaazım bilgeliğin ikna edici sözlerine değil, Ruh'un ve gücün ispatına dayanıyordu; öyle ki imanımız insanların bilgeliğine değil, Tanrı'nın gücüne dayansın." İlahi söz, söylenen şeyin kendi başına doğru ve çok inandırıcı olsa bile, söyleyene Tanrı'dan bir güç verilmedikçe ve söylenenlere bir lütuf filizlenmedikçe insan ruhuna ulaşmaya yetmeyeceğini söyler; bu lütuf da etkili konuşanlara Tanrı'nın yardımı olmadan gelmez. Nitekim peygamber altmış yedinci mezmurda şöyle der: "Rab, müjdeyi yayanlara büyük bir güçle söz verecektir."
Dolayısıyla bazı konularda Yunanlıların öğretileriyle bizim öğretimize bağlı olanların öğretilerinin aynı olduğunu kabul etsek bile, bunlar ruhları kazanmak ve aynı şekilde yönlendirmek bakımından aynı güce sahip değildir. Bu yüzden Yunan felsefesi bakımından cahil olan İsa'nın öğrencileri dünyanın birçok milletini dolaştılar ve öğretinin istediği gibi, dinleyenlerden her birini değerine göre etkilediler. Bu dinleyiciler de, özgür iradelerinin iyiyi kabul etmeye olan eğilimiyle orantılı olarak çok daha iyi insanlar oldular.
Ταῦτα δέ μοι λέλεκται ἀπολογουμένῳ περὶ τῆς κατηγορουμένης ὑπὸ Κέλσου καὶ ἑτέρων ἐν λέξεσιν εὐτελείας τῶν γραφῶν, ἀμαυροῦσθαι δοκούσης ὑπὸ τῆς ἐν συνθέσει λέξεως λαμπρότητος· ἐπεὶ οἱ καθ᾿ ἡμᾶς προφῆται Ἰησοῦς τε καὶ οἱ ἀπόστολοι αὐτοῦ ἐνεῖδον τρόπῳ ἀπαγγελίας, οὐ τὰ ἀληθῆ μόνον περιεχούσης ἀλλὰ καὶ δυναμένης ἐπαγαγέσθαι τοὺς πολλοὺς, ἕως προτραπέντες καὶ εἰσαχθέντες ἕκαστος κατὰ δύναμιν ἀναβῶσιν ἐπὶ τὰ ἐν ταῖς δοκούσαις εἶναι εὐτελέσι λέξεσιν ἀποῤῥήτως εἰρημένα. καὶ εἰ χρή γε τολμήσαντα εἰπεῖν, ὀλίγους μὲν ὤνησεν, εἴ γε ὤνησεν, ἡ περικαλλὴς καὶ ἐπιτετηδευμένη Πλάτωνος καὶ τῶν παραπλησίως φρασάντων λέξις· πλείονας δὲ ἡ τῶν εὐτελέστερον ἅμα καὶ πραγματικῶς καὶ ἐστοχασμένως τῶν πολλῶν διδαξάντων καὶ γραψάντων. ἔστι γοῦν ἰδεῖν τὸν μὲν Πλάτωνα ἐν χερσὶ τῶν δοκούντων εἶναι φιλολόγων μόνον, τὸν δὲ Ἐπίκτητον καὶ ὑπὸ τῶν τυχόντων καὶ ῥοπὴν πρὸς τὸ ὠφελεῖσθαι ἐχόντων θαυμαζόμενον, αἰσθομένων τῆς ἀπὸ τῶν λόγων αὐτοῦ βελτιώσεως. καὶ ταῦτά γε οὐκ ἐγκαλοῦντες Πλάτωνί φαμεν (ὁ γὰρ πολὺς τῶν ἀνθρώπων κόσμος χρησίμως καὶ τοῦτον ἤνεγκεν) ἀλλὰ καὶ δεικνύντες τὸ βούλημα τῶν εἰπόντων τό· „καὶ ὁ λόγος μου καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς σοφίας λόγοις ἀλλ᾿ ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵν᾿ ἡ πίστις ἡμῶν μὴ ᾖ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων ἀλλ᾿ ἐν δυνάμει θεοῦ.“ φησὶ δ᾿ ὁ θεῖος λόγος οὐκ αὔταρκες εἶναι τὸ λεγόμενον, κἂν καθ᾿ αὐτὸ ἀληθὲς καὶ πιστικώτατον ᾖ, πρὸς τὸ καθικέσθαι ἀνθρωπίνης ψυχῆς, ἐὰν μὴ καὶ δύναμίς τις θεόθεν δοθῇ τῷ λέγοντι καὶ χάρις ἐπανθήσῃ τοῖς λεγομένοις, καὶ αὕτη οὐκ ἀθεεὶ ἐγγινομένη τοῖς ἀνυσίμως λέγουσι. φησὶ γοῦν ὁ προφήτης ἐν ἑξηκοστῷ καὶ ἑβδόμῳ ψαλμῷ ὅτι „κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ.“ ἵν᾿ οὖν ἐπί τινων δοθῇ τὰ αὐτὰ δόγματα εἶναι Ἕλλησι καὶ τοῖς ἀπὸ τοῦ λόγου ἡμῶν, ἀλλ᾿ οὔτι γε καὶ τὰ αὐτὰ δύναται πρὸς τὸ ὑπαγαγέσθαι καὶ διαθεῖναι ψυχὰς κατὰ ταῦτα. διόπερ οἱ ἰδιῶται ὡς πρὸς φιλοσοφίαν Ἑλληνικὴν μαθηταὶ τοῦ Ἰησοῦ ἐκπεριῆλθον πολλὰ ἔθνη τῆς οἰκουμένης, διατιθέντες, ὡς ὁ λόγος ἐβούλετο, κατ᾿ ἀξίαν ἕκαστον τῶν ἀκουόντων· ⟨(οἳ)⟩ καὶ ἀνάλογον τῇ ῥοπῇ τοῦ αὐτεξουσίου αὐτῶν πρὸς ἀποδοχὴν τοῦ καλοῦ πολλῷ βελτίους ἐγένοντο.
6.3Eski ve bilge insanlar, anlayabilenlere bildirilsin; Ariston'un oğlu Platon da mektuplarından birinde ilk iyi hakkındaki düşüncesini açıklasın ve ilk iyinin hiçbir şekilde "söze dökülemeyeceğini", "uzun bir birliktelikten" doğduğunu ve "birdenbire, sıçrayan bir ateşten tutuşan bir ışık gibi ruhta" belirdiğini söylesin. Biz de bunları dinleyip güzel söylenmiş şeyler olarak onaylarız; çünkü bunları ve güzel söylenmiş her şeyi "Tanrı onlara göstermiştir." Bu yüzden, Tanrı hakkında doğru düşünüp onun hakkındaki hakikate layık bir dindarlığı uygulamayanların da günah işleyenlere verilecek cezalara tabi olduğunu söyleriz. Çünkü Pavlus böyleleri hakkında aynen şöyle der: "Hakikati haksızlıkla bastıran insanların her türlü dinsizliğine ve haksızlığına karşı Tanrı'nın öfkesi gökten açığa çıkmaktadır. Çünkü Tanrı hakkında bilinebilen şey onların arasında açıktır; Tanrı bunu onlara göstermiştir. Onun görünmeyen nitelikleri, yani ezelî gücü ve tanrılığı, dünya yaratıldığından beri yaratılmış şeyler aracılığıyla akılla kavranarak açıkça görülmektedir; öyle ki onların hiçbir özrü yoktur. Çünkü Tanrı'yı tanıdıkları hâlde onu Tanrı olarak yüceltmediler, ona şükretmediler; tersine, düşüncelerinde boş şeylere saptılar ve anlayışsız yürekleri karardı. Bilge olduklarını iddia ederken akılsızlaştılar ve çürümez Tanrı'nın yüceliğini çürüyen insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen suretlerle değiştirdiler." Gerçekten de ilk iyinin "hiçbir şekilde söze dökülemeyeceğini" düşünen ve onun "konunun kendisi üzerine uzun bir birliktelikten ve onunla birlikte yaşamaktan sonra, birdenbire, sıçrayan bir ateşten tutuşan bir ışık gibi ruhta doğduğunu ve artık kendi kendini beslediğini" söyleyenler, bizim öğretimizin de tanıklık ettiği gibi "hakikate" sahiptirler.
Παλαιοὶ τοίνυν ἄνδρες καὶ σοφοὶ δηλούσθωσαν τοῖς ἐπίστασθαι δυναμένοις, καὶ δὴ καὶ Πλάτων ὁ τοῦ Ἀρίστωνος τὰ περὶ τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ διασημαινέτω ἔν τινι τῶν ἐπιστολῶν καὶ φασκέτω μηδαμῶς εἶναι „ῥητὸν“ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν, „ἀλλ᾿ ἐκ πολλῆς συνουσίας“ ἐγγινόμενον καὶ „ἐξαίφνης οἷον ἀπὸ πυρὸς πηδήσαντος ἐξαφθὲν φῶς ἐν τῇ ψυχῇ“· ὧν καὶ ἡμεῖς ἀκούσαντες συγκατατιθέμεθα ὡς καλῶς λεγομένοις, „ὁ θεὸς γὰρ αὐτοῖς“ ταῦτα καὶ ὅσα καλῶς λέλεκται „ἐφανέρωσε.“ διὰ τοῦτο δὲ καὶ τοὺς τὰ ἀληθῆ περὶ θεοῦ ὑπολαβόντας καὶ μὴ τὴν ἀξίαν τῆς περὶ αὐτοῦ ἀληθείας θεοσέβειαν ἀσκήσαντάς φαμεν ὑποκεῖσθαι ταῖς τῶν ἁμαρτανόντων κολάσεσιν. αὐταῖς γὰρ λέξεσί φησι περὶ τῶν τοιούτων ὁ Παῦλος ὅτι „ἀποκαλύπτεται ὀργὴ θεοῦ ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων τῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδικίᾳ κατεχόντων, διότι τὸ γνωστὸν τοῦ θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς· ὁ θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσε. τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε ἀίδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης, εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους, διότι γνόντες τὸν θεὸν οὐχ ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν, ἀλλ᾿ ἐματαιώθησαν ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, καὶ ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία. φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἤλλαξαν τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν.“ καὶ „ἀλήθειαν“ γοῦν κατέχουσιν, ὡς καὶ ὁ ἡμέτερος μαρτυρεῖ λόγος, οἱ φρονοῦντες ὅτι „ῥητὸν οὐδαμῶς ἐστι“ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν καὶ λέγοντες ὡς „ἐκ πολλῆς συνουσίας γινομένης περὶ τὸ πρᾶγμα αὐτὸ καὶ τοῦ συζῆν ἐξαίφνης οἷον ἀπὸ πυρὸς πηδήσαντος ἐξαφθὲν φῶς ἐν τῇ ψυχῇ γενόμενον αὐτὸ ἑαυτὸ ἤδη τρέφει.“
6.4Ama ilk iyi hakkında böyle şeyler yazanlar "Pire'ye inerler"; Artemis'e bir tanrıya dua eder gibi dua etmek ve cahil halkın kutladığı bayramı seyretmek için. Ruh hakkında böylesine büyük bir felsefe yapıp iyi yaşamış ruhun yaşayışını anlattıktan sonra, "Tanrı'nın onlara gösterdiği" şeylerin büyüklüğünü bırakıp basit ve küçük şeyler düşünür, "Asklepios'a bir horoz" borçlu olduklarını söylerler. Tanrı'nın "görünmeyen niteliklerini" ve ideaları "dünyanın yaratılışından" ve akılla kavranan şeylere yükseldikleri duyulur şeylerden yola çıkarak zihinlerinde canlandırmış, onun ezelî gücünü ve tanrılığını da hiç de basit olmayan bir şekilde görmüş olsalar da, yine "düşüncelerinde boş şeylere saptılar"; "anlayışsız yürekleri", tanrısal olana nasıl hizmet edileceği konusunda karanlıkta ve cehalette yuvarlanır gibi. Bilgelikleri ve teolojileriyle büyüklenenlerin "çürüyen insana benzeyen suretlere" taptıkları görülür; Tanrı'yı onurlandırmak için yaptıklarını söylerler. Bazen de Mısırlılarla birlikte kuşlara, dört ayaklılara ya da sürüngenlere kadar inerler. Bazıları bunları aşmış görünse bile, yine de "Tanrı'nın hakikatini yalanla değiştirdikleri" ve "yaratanın yerine yaratılana taptıkları, ona hizmet ettikleri" anlaşılacaktır. Bu yüzden Yunanlılar arasındaki bilgeler ve çok bilenler tanrısal olan konusunda davranışlarıyla yoldan saptıkları için, "Tanrı bilgeleri utandırmak için dünyanın akılsız saydıklarını seçti"; "soysuz", "zayıf" ve "hor görülen" şeyleri, "var olanları hükümsüz kılmak için var olmayanları" seçti. Gerçekten de bu, "hiçbir insan Tanrı'nın önünde övünmesin" diyedir.
Bizim ilk bilgelerimiz, en eskileri olan Musa ve ondan sonra gelen peygamberler, ilk iyinin "hiçbir şekilde söze dökülemeyeceğini" biliyorlardı. Bu yüzden, Tanrı'nın kendini layık ve elverişli olanlara gösterdiğini düşünerek, örneğin Tanrı'nın İbrahim'e, İshak'a ya da Yakup'a "göründüğünü" yazdılar. Ama görünenin kim olduğunu, nasıl biri olduğunu, hangi şekilde ve içimizdeki hangi yetiye göründüğünü incelemeyi, kendilerini Tanrı'nın göründüğü o kişilere benzer kılabilenlere bıraktılar. Çünkü Tanrı onlara beden gözleriyle değil, saf yürekle görünmüştü. Nitekim İsa'mıza göre "Ne mutlu yüreği temiz olanlara, çünkü onlar Tanrı'yı görecekler."
Ἀλλ᾿ οἱ τοιαῦτα περὶ τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ γράψαντες καταβαίνουσιν „εἰς Πειραιέα,“ προσευξόμενοι ὡς θεῷ τῇ Ἀρτέμιδι καὶ ὀψόμενοι τὴν ὑπὸ ἰδιωτῶν ἐπιτελουμένην πανήγυριν· καὶ τηλικαῦτά γε φιλοσοφήσαντες περὶ τῆς ψυχῆς καὶ τὴν διαγωγὴν τῆς καλῶς βεβιωκυΐας διεξελθόντες, καταλιπόντες τὸ μέγεθος ὧν „αὐτοῖς“ „ὁ θεὸς“ „ἐφανέρωσεν“ εὐτελῆ φρονοῦσι καὶ μικρὰ, „ἀλεκτρυόνα“ „τῷ Ἀσκληπιῷ“ ἀποδιδόντες· καὶ „τὰ“ „ἀόρατα“ τοῦ θεοῦ καὶ τὰς ἰδέας φαντασθέντες „ἀπὸ τῆς κτίσεως τοῦ κόσμου“ καὶ τῶν αἰσθητῶν, ἀφ᾿ ὧν ἀναβαίνουσιν ἐπὶ τὰ νοούμενα, τήν τε ἀΐδιον αὐτοῦ δύναμιν καὶ θειότητα οὐκ ἀγεννῶς ἰδόντες οὐδὲν ἧττον „ἐματαιώθησαν ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν,“ καὶ ὡς „ἀσύνετος αὐτῶν ⟨(ἡ)⟩ καρδία“ ἐν σκότῳ καὶ ἀγνοίᾳ καλινδεῖται τῇ περὶ τοῦ θεραπεύειν τὸ θεῖον. καὶ ἔστιν ἰδεῖν τοὺς ἐπὶ σοφίᾳ μέγα φρονοῦντας καὶ θεολογίᾳ „ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου“ προσκυνοῦντας, εἰς τιμήν φησιν ἐκείνου, ἔσθ᾿ ὅτε δὲ καὶ καταβαίνοντας μετ᾿ Αἰγυπτίων ἐπὶ τὰ πετεινὰ ἢ τετράποδα ἢ ἑρπετά. ἵνα δὲ καὶ δοκῶσί τινες ταῦτα ὑπεραναβεβηκέναι, ἀλλ᾿ εὑρεθήσονται ἀλλάξαντες „τὴν ἀλήθειαν τοῦ θεοῦ ἐν τῷ ψεύδει“ καὶ σέβοντες καὶ λατρεύοντες „τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα.“ διόπερ τῶν ἐν Ἕλλησι σοφῶν καὶ πολυμαθῶν τοῖς ἔργοις περὶ τὸ θεῖον πλανωμένων „ἐξελέξατο ὁ θεὸς“ „τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου,“ „ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφοὺς,“ „καὶ τὰ ἀγενῆ“ „καὶ τὰ ἀσθενῆ“ „καὶ τὰ ἐξουθενημένα“ καὶ „τὰ μὴ ὄντα, ἵνα τὰ ὄντα καταργήσῃ“· καὶ ἀληθῶς, ἵνα „μὴ καυχήσηται πᾶσα σὰρξ ἐνώπιον τοῦ θεοῦ.“ πρῶτον δὲ ἡμῶν σοφοὶ, Μωϋσῆς ὁ ἀρχαιότατος καὶ οἱ ἑξῆς αὐτῷ προφῆται, „οὐδαμῶς“ „ῥητὸν“ ἐπιστάμενοι τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἔγραψαν μὲν, ὡς θεοῦ ⟨(ἑαυτὸν)⟩ ἐμφανίζοντος τοῖς ἀξίοις καὶ ἐπιτηδείοις, ὅτι „ὤφθη“ ὁ θεὸς ⟨(φέρ᾿ εἰπεῖν)⟩ τῷ Ἀβραὰμ ἢ τῷ Ἰσαὰκ ἢ τῷ Ἰακώβ. τίς δὲ ὢν ὤφθη καὶ ποταπὸς καὶ τίνα τρόπον καὶ τίνι τῶν ἐν ἡμῖν, καταλελοίπασιν ἐξετάζειν τοῖς δυναμένοις ἑαυτοὺς ἐμπαρέχειν παραπλησίους ἐκείνοις, οἷς ὤφθη ὁ θεός· ὀφθεὶς αὐτῶν οὐ τοῖς τοῦ σώματος ὀφθαλμοῖς ἀλλὰ τῇ καθαρᾷ καρδίᾳ. καὶ γὰρ κατὰ τὸν Ἰησοῦν ἡμῶν „μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν θεὸν ὄψονται.“
6.5Işığın ruhta "birdenbire, sıçrayan bir ateşten tutuşur gibi" yandığını ilahi söz daha önce biliyordu; peygamberde şöyle demiştir: "Kendinize bilginin ışığını yakın." Ondan sonra gelen Yuhanna da şöyle der: Logos'ta "var olmuş olan hayattı, hayat da insanların ışığıydı"; bu "gerçek ışık", gerçek ve akılla kavranan "dünyaya gelen her insanı aydınlatır" ve onu "dünyanın ışığı" yapar. Çünkü bu ışık, "Tanrı'nın yüceliğinin Mesih'in yüzünde parlayan bilgisini aydınlatmak için yüreklerimizde parladı." Bu yüzden, Kyros'un krallığından nice nesil önce peygamberlik etmiş olan çok eski bir peygamber (çünkü ondan on dört nesilden fazla daha eskiydi) şöyle der: "Rab benim ışığım ve kurtarıcımdır; kimden korkayım?" Ve: "Senin kanunun ayağıma çıra, yollarıma ışıktır." Ve: "Ya Rab, yüzünün ışığı üzerimize işaretlendi." Ve: "Senin ışığınla ışığı göreceğiz." İşaya'daki söz de bizi bu ışığa çağırarak şöyle der: "Aydınlan, aydınlan, ey Yeruşalim! Çünkü ışığın geldi, Rab'bin yüceliği senin üzerine doğdu." Aynı peygamber, insanları putlara, heykellere ve daimonlara hizmet etmekten uzaklaştıracak olan İsa'nın gelişini önceden bildirirken şöyle der: "Ölümün diyarında ve gölgesinde oturanların üzerine ışık doğdu." Yine: "Karanlıkta oturan halk büyük bir ışık gördü."
Platon'un ilk iyi hakkında güzel söylediği şeyle, peygamberlerin mutluların ışığı hakkında söyledikleri arasındaki farka bak. Şunu da gör: Platon'daki bu konuya dair hakikat, onu okuyanlara saf bir dindarlık bakımından hiçbir yarar sağlamadı; ilk iyi hakkında böyle bir felsefe yapan Platon'un kendisine bile. İlahi yazıların sade üslubu ise onu içtenlikle okuyanları coşkuya getirdi. Onlarda bu ışık, bir benzetmede anılan yağla beslenir; o yağ, beş akıllı kızın meşalelerinin ışığını korur.
Τὸ δ᾿ „ἐξαίφνης οἷον ἀπὸ πυρὸς πηδήσαντος“ ἐξάπτεσθαι „φῶς ἐν τῇ ψυχῇ“ πρότερος οἶδεν ὁ λόγος, εἰπὼν ἐν τῷ προφήτῃ· „φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως.“ καὶ Ἰωάννης δὲ ὕστερον ἐκείνου γενόμενος λέγει ὅτι „ὃ γέγονεν“ ἐν τῷ λόγῳ „ζωὴ“ ἦν, „καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων,“ ὅπερ „φῶς ἀληθινὸν“ „φωτίζει πάντα ἄνθρωπον, ἐρχόμενον εἰς τὸν“ ἀληθινὸν καὶ νοητὸν „κόσμον,“ καὶ ποιεῖ αὐτὸν „φῶς τοῦ κόσμου.“ „ἔλαμψε“ γὰρ τοῦτο τὸ φῶς „ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν πρὸς φωτισμὸν τοῦ εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ θεοῦ ἐν προσώπῳ Χριστοῦ.“ διό φησιν ἀρχαιότατος προφήτης πρὸ πολλῶν γενεῶν τῆς Κύρου βασιλείας προφητεύσας (ὑπὲρ τὰς τεσσαρεσκαίδεκα γὰρ γενεὰς πρεσβύτερος αὐτοῦ ἦν) τό· „κύριος φωτισμός μου καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι;“ καί· „λύχνος τοῖς ποσί μου ὁ νόμος σου, καὶ φῶς ταῖς τρίβοις μου,“ καί· „ἐσημειώθη ἐφ᾿ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κύριε,“ καί· „ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς.“ καὶ ἐπὶ τὸ φῶς τοῦτο προτρέπων ἡμᾶς ὁ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ λόγος φησί· „φωτίζου, φωτίζου Ἱερουσαλήμ· ἥκει γάρ σου τὸ φῶς, καὶ ἡ δόξα κυρίου ἐπὶ σὲ ἀνέτειλεν.“ ὁ δ᾿ αὐτὸς οὗτος προφητεύων περὶ τῆς τοῦ Ἰησοῦ ἐπιδημίας, ἀφιστάντος τῆς ἀπὸ τῶν εἰδώλων καὶ ἀγαλμάτων καὶ δαιμόνων θεραπείας, φησὶν ὅτι „καθημένοις ἐν χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου φῶς ἀνέτειλεν αὐτοῖς,“ καὶ πάλιν· „λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει φῶς εἶδε μέγα.“ ὅρα οὖν τὴν διαφορὰν τοῦ καλῶς λελεγμένου ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος περὶ τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ καὶ τῶν εἰρημένων ἐν τοῖς προφήταις περὶ τοῦ φωτὸς τῶν μακαρίων· καὶ ὅρα ὅτι ἡ μὲν ἐν Πλάτωνι περὶ τούτου ἀλήθεια οὐδὲν ὡς πρὸς εἰλικρινῆ εὐσέβειαν ὤνησε τοὺς ἐντυγχάνοντας ἀλλ᾿ οὐδ᾿ αὐτὸν τὸν τοιαῦτα περὶ τοῦ πρώτου ἀγαθοῦ φιλοσοφήσαντα, ἡ δὲ τῶν θείων γραμμάτων εὐτελὴς λέξις ἐνθουσιᾶν πεποίηκε τοὺς γνησίως ἐντυγχάνοντας αὐτῇ· παρ᾿ οἷς τρέφεται τοῦτο τὸ φῶς τῷ ἔν τινι παραβολῇ εἰρημένῳ ἐλαίῳ, τηροῦντι τῶν δᾴδων τὸ φῶς ἐν ταῖς φρονίμοις πέντε παρθένοις.
6.6Kelsos, Platon'un mektubundan şöyle bir söz daha aktarıyor: "Bu şeylerin çoğunluk için yeterince yazıya geçirilebileceği ve söze dökülebileceği kanaatinde olsaydım, hayatımda insanlara büyük yarar sağlayacak bir şey yazmaktan ve şeylerin tabiatını herkes için gün ışığına çıkarmaktan daha güzel ne yapabilirdim?" Gelin bu konuda da kısaca konuşalım. Platon'un yazdıklarından daha yüce ve bıraktıklarından daha ilahi bir şeye sahip olup olmadığını, herkesin gücü yettiğince incelemesine bırakalım; bizim peygamberlerimizin de yazdıklarından daha büyük olup yazıya geçirmedikleri şeyler düşündüklerini gösterelim. Hezekiel, önü ve arkası yazılı, içinde "ağıt, ezgi ve vay" bulunan bir "kitap" tomarı alır ve Söz'ün buyruğuyla kitabı yer; onu yazıya geçirip layık olmayanlara teslim etmesin diye. Yuhanna'nın da benzer bir şey görüp yaptığı yazılıdır. Pavlus da "insanın söylemesine izin verilmeyen, söze dökülemeyen sözler" işitmiştir. Bunların hepsinden üstün olan İsa'nın ise Tanrı'nın sözünü "öğrencilerine ayrıca" ve özellikle inzivaya çekildikleri zamanlarda "anlattığı" söylenir; ama söylediklerinin ne olduğu yazılmamıştır. Çünkü bunların "çoğunluk için yeterince yazıya geçirilebileceği" ya da "söze dökülebileceği" kanaatinde değillerdi. Böylesine büyük insanlar hakkında doğruyu söylemek ağır kaçmazsa şunu söyleyeyim: Bunlar, Tanrı'nın lütfuyla edindikleri düşünceler sayesinde, neyin "yazıya geçirilmesi gerektiğini" ve nasıl geçirilmesi gerektiğini, neyin "çoğunluk için" hiçbir şekilde yazıya geçirilmemesi gerektiğini, neyin "söze dökülebileceğini" neyin dökülemeyeceğini Platon'dan daha iyi görüyorlardı. Yuhanna da, yazılması gerekenle gerekmeyen arasındaki farkı bize öğreterek, kendisine bazı şeyler öğreten ve sözlerini yazıya geçirmeyi yasaklayan yedi gök gürültüsü işittiğini söyler.
Ἐπεὶ δὲ καὶ ἄλλην λέξιν οὕτως ἔχουσαν ἐκτίθεται ἀπὸ τῆς Πλάτωνος ἐπιστολῆς ὁ Κέλσος· „εἰ δέ μοι ἐφαίνετο γραπτέα τε ἱκανῶς εἶναι πρὸς τοὺς πολλοὺς καὶ ῥητὰ, τί κάλλιον ἐπέπρακτο ἂν ἡμῖν ἐν τῷ βίῳ ἢ τοῖς τε ἀνθρώποις μέγα ὄφελος γράψαι καὶ τὴν φύσιν εἰς φῶς τοῖς πᾶσι προαγαγεῖν;“ φέρε καὶ περὶ τούτου βραχέα διαλεχθῶμεν, πότερον μὲν εἶχέ τι Πλάτων σεμνότερον ὧν ἔγραψε καὶ θειότερον ὧν κατέλιπεν ἢ μὴ, καταλιπόντες ἑκάστῳ ἐξετάζειν κατὰ τὸ δυνατὸν, δεικνύντες ⟨(δ᾿)⟩ ὅτι καὶ οἱ καθ᾿ ἡμᾶς προφῆται ἐφρόνουν τινὰ μείζονα γραμμάτων, ἅπερ οὐκ ἔγραψαν. ὁ μὲν γὰρ Ἰεζεκιὴλ κεφαλίδα λαμβάνει „βιβλίου,“ γεγραμμένην „ἔμπροσθεν“ καὶ ὄπισθεν, ἐν ᾗ „θρῆνος“ ἦν „καὶ μέλος καὶ οὐαὶ,“ καὶ προστάξαντος αὐτῷ τοῦ λόγου κατεσθίει τὴν βίβλον, ἵν᾿ αὐτὴν μὴ γράψῃ καὶ προδῷ ἀναξίοις· καὶ ὁ Ἰωάννης δὲ τὸ παραπλήσιον ἀναγέγραπται ἑωρακέναι καὶ πεποιηκέναι· ἀλλὰ καὶ ὁ Παῦλος „ἤκουσεν ἄῤῥητα ῥήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι.“ ὁ δὲ πάντων τούτων κρείσσων Ἰησοῦς ὅτι μὲν „ἐλάλει“ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον „τοῖς μαθηταῖς“ „κατ᾿ ἰδίαν“ καὶ μάλιστα ἐν ταῖς ἀναχωρήσεσιν εἴρηται, τίνα δ᾿ ἦν ἃ ἔλεγεν, οὐκ ἀναγέγραπται. οὐ γὰρ „ἐφαίνετο“ αὐτοῖς „γραπτέα ἱκανῶς εἶναι“ ταῦτα „πρὸς τοὺς πολλοὺς“ οὐδὲ „ῥητά.“ καὶ, εἰ μὴ φορτικὸν εἰπεῖν περὶ τῶν τηλικούτων ἀνδρῶν τὸ ἀληθὲς, φημὶ ὅτι μᾶλλον Πλάτωνος οὗτοι ἑώρων ἀφ᾿ ὧν ἐλάμβανον χάριτι θεοῦ νοημάτων, τίνα μὲν τὰ „γραπτέα“ καὶ πῶς „γραπτέα“ τίνα δὲ οὐδαμῶς „γραπτέα“ τοὺς πολλοὺς,“ καὶ τίνα μὲν „ῥητὰ“ τίνα δὲ οὐ τοιαῦτα. πάλιν τε αὖ ὁ Ἰωάννης, διδάσκων ἡμᾶς γραπτέων καὶ οὐ γραπτέων διαφορὰν, ἑπτὰ βροντῶν φησιν ἀκηκοέναι περί τινων διδασκουσῶν αὐτὸν καὶ ἀπαγορευουσῶν γραφῇ παραδοῦναι τοὺς λόγους αὐτῶν.
6.7Yalnız Platon'dan değil, Homeros'tan ve Yunanlılar arasında yazının bulunuşundan bile daha eski olan Musa'da ve peygamberlerde, Tanrı'nın onlara verdiği lütfa layık ve yüce düşüncelerle dolu pek çok şey bulunabilir. Bunlar, Kelsos'un sandığı gibi, böyle şeyleri Platon'u yanlış anlayarak söylemiş değildirler. Henüz doğmamış birini nasıl dinlemiş olabilirler? Kelsos'un sözünü Platon'dan sonra gelen İsa'nın elçilerine uygulayan biri olsa bile, bak, çadırcı Pavlus'un, balıkçı Petrus'un ve babasının ağlarını bırakan Yuhanna'nın, Platon'un mektuplarında söylenenleri yanlış anlayarak Tanrı hakkında böyle şeyler aktardığını söylemek ilk bakışta inandırıcılıktan uzak değil mi? Kelsos, bizden hemen inanmamızın istendiğini zaten pek çok kez dile getirmişken, bunu önceki sözlerinden farklı yeni bir şeymiş gibi yine söylüyor; ama bu konuda söylediklerimiz bize yeter.
Kelsos Platon'dan, "soru ve cevap kullanan" filozoflarda phronēsisin parladığını söyleyen bir söz daha aktardığına göre, gelin kutsal yazılardan ilahi sözün de bizi diyalektiğe teşvik ettiğini gösterelim. Bir yerde Süleyman şöyle der: "Sınanmamış terbiye yoldan sapar." Başka bir yerde, bize Bilgelik adlı eseri bırakan Sirak oğlu Yeşu şöyle der: "Anlayışsızın bilgisi incelenmemiş sözlerdir." Öğretiyi yönetenin "karşı çıkanları çürütebilecek" güçte olması gerektiğini öğrenmiş olan bizlerde iyi niyetli çürütmeler daha çok bulunur. Bazıları tembellik edip ilahi okumalara dikkat etmeye, "yazıları" araştırmaya, İsa'nın buyruğuna göre yazıların anlamını aramaya, onlar hakkında Tanrı'dan dilekte bulunmaya ve kapalı yerlerinin kapısını çalmaya alışmıyorlarsa, bu yüzden öğretimiz bilgelikten yoksun değildir.
Πολλὰ δ᾿ ἂν καὶ παρὰ τῷ Μωϋσεῖ εὑρεθείη καὶ τοῖς προφήταις, οὐ μόνον Πλάτωνος ἀλλὰ καὶ Ὁμήρου καὶ τῆς τῶν παρ᾿ Ἕλλησι γραμμάτων εὑρέσεως πρεσβυτέροις, ἄξια τῆς εἰς αὐτοὺς χάριτος τοῦ θεοῦ καὶ μεγαλονοίας πεπληρωμένα· οἵτινες οὐχ, ὡς οἴεται Κέλσος, παρακούσαντες τοῦ Πλάτωνος τοιαῦτ᾿ εἰρήκασι. πῶς γὰρ οἷόν τ᾿ ἦν τοῦ μηδέπω γενομένου αὐτοὺς ἀκηκοέναι; ἵνα δὲ καὶ ἐπὶ τοὺς Ἰησοῦ ἀποστόλους τις, νεωτέρους γενομένους Πλάτωνος, ἀναγάγῃ τὸν Κέλσου λόγον, ὅρα εἰ μὴ αὐτόθεν ἀπίθανόν ἐστι τὸ λέγειν Παῦλον τὸν σκηνοποιὸν καὶ Πέτρον τὸν ἁλιέα καὶ Ἰωάννην τὸν καταλιπόντα τὰ δίκτυα τοῦ πατρὸς, παρακούσαντας τῶν Πλάτωνι ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς εἰρημένων, τοιαῦτα περὶ τοῦ θεοῦ παραδεδωκέναι. πολλάκις δὲ ἤδη ὁ Κέλσος θρυλήσας ὡς ἀξιούμενον εὐθέως πιστεύειν, ὡς καινόν τι παρὰ τὰ πρότερον εἰρημένα πάλιν αὐτό φησιν· ἀρκεῖ δ᾿ ἡμῖν τὰ εἰς ταῦτα λελεγμένα. ἐπεὶ δὲ καὶ ἄλλην λέξιν ἐκτίθεται Πλάτωνος δι᾿ ὧν φησιν, „ἐρωτήσεσι καὶ ἀποκρίσεσι χρωμένων“ ἐλλάμπειν φρόνησιν τοῖς κατ᾿ αὐτὸν φιλοσοφοῦσι, φέρε παραδείξωμεν ἀπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων ὅτι προτρέπει καὶ ὁ θεῖος λόγος ἡμᾶς ἐπὶ διαλεκτικὴν, ὅπου μὲν Σολομῶντος λέγοντος· „παιδεία δὲ ἀνεξέλεγκτος πλανᾶται,“ ὅπου δὲ τοῦ τὸ σύγγραμμα τὴν Σοφίαν ἡμῖν καταλιπόντος Ἰησοῦ υἱοῦ Σιρὰχ φάσκοντος· „γνῶσις ἀσυνέτου ἀδιεξέταστοι λόγοι.“ εὐμενεῖς οὖν ἔλεγχοι παρ᾿ ἡμῖν εἰσι μᾶλλον. τοῖς μαθοῦσιν ὅτι δεῖ τὸν προϊστάμενον τοῦ λόγου δυνατὸν εἶναι „τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν.“ εἰ δὲ ῥᾳθυμοῦσί τινες, οὐκ ἀσκοῦντες προσέχειν ταῖς θείαις ἀναγνώσεσι καὶ ἐρευνᾶν „τὰς γραφὰς“ καὶ κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ Ἰησοῦ ζητεῖν τὴν διάνοιαν τῶν γραφῶν καὶ αἰτεῖν περὶ αὐτῶν ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ κρούειν αὐτῶν τὰ κεκλεισμένα, οὐ παρὰ τοῦτο ὁ λόγος κενός ἐστι σοφίας.
6.8Sonra Kelsos, iyinin "az kişi" tarafından bilinebildiğini gösteren başka Platon sözlerini aktarır. Çoğunluk ise "yersiz bir küçümseme" ve "kibirli, boş bir umutla" dolarak, "birtakım yüce şeyler" öğrenmiş gibi bazı şeyleri doğruymuş gibi söyler. Kelsos bunların ardından şöyle diyor: "Platon bunları önceden söylemiş olmasına rağmen yine de mucize hikâyeleri anlatmaz; vaat ettiği şeyin ne olduğunu araştırmak isteyenin dilini bağlamaz; hemen 'Tanrı şöyledir, şöyle bir oğlu vardır, o da inip benimle konuştu' diye inanmayı da buyurmaz." Buna şöyle cevap veriyorum: Sanırım Aristandros, Platon hakkında, onun Ariston'un oğlu değil, Apollon kılığında Amphiktione'ye yaklaşan bir hayaletin oğlu olduğunu yazmıştır; başka birçok Platoncu da Platon'un hayatını anlatırken böyle şeyler söylemiştir. Pythagoras hakkında ise ne demeli? O, pek çok mucize gösterisi yapmış, Yunanlıların bir bayramında fildişinden uyluğunu göstermiş, Euphorbos olduğu zaman kullandığı kalkanı tanıdığını söylemiş; bir günde iki şehirde birden göründüğü de anlatılır. Platon ve Sokrates hakkında anlatılan mucize hikâyelerini suçlamak isteyen biri, Sokrates'e düşünde tanıtılan kuğuyu ve genç adam tanıtıldığında öğretmenin "Demek kuğu buymuş" dediğini de ortaya koyacaktır. Platon'un kendisinde gördüğü üçüncü gözü de mucize hikâyesi diye ele alacaktır. Çoğunluktan daha üstün olanlara görünen şeyleri kötülemek isteyen kötü niyetli kişiler için iftira ve kara çalma hiç eksik olmaz; bunlar Sokrates'in daimonionuyla da bir uydurmaymış gibi alay edeceklerdir.
Biz İsa hakkındaki şeyleri anlatırken mucize hikâyeleri uydurmuyoruz; onun sadık öğrencileri de onun hakkında böyle hikâyeler yazmamışlardır. Ama her şeyi bildiğini iddia eden ve Platon'dan pek çok şey aktaran Kelsos, sanırım Platon'un Hermeias'a ve Koriskos'a yazdığı mektupta söylenen, Tanrı'nın oğluna dair sözü bile bile geçiştiriyor. Platon'un sözü şöyledir: "Ve her şeyin Tanrısı'na, var olanların ve olacakların yöneticisine, yöneten ve sebep olanın Babası'na ve Efendisi'ne yemin ederek; gerçekten felsefe yaparsak, mesut insanların gücü ölçüsünde onu hepimiz açıkça bileceğiz."
Εἶτά φησι μετὰ ἄλλας λέξεις Πλατωνικὰς, δηλούσας ὅτι „ὀλίγοις“ ἐστὶ γνωστὸν τὸ ἀγαθὸν, ἐπεὶ οἱ πολλοὶ μετὰ „καταφρονήσεως οὐκ ὀρθῆς“ „ὑψηλῆς καὶ χαύνης ἐλπίδος“ πληρωθέντες „ὡς σεμνὰ ἄττα“ μεμαθηκότες λέγουσί τινα ὡς ἀληθῆ, ὅτι ταῦτα προειρηκὼς ὁ Πλάτων ὅμως οὐ τερατεύεται οὐδ᾿ ἀποφράττει τοῦ προαιρεῖσθαι βουλομένου, τί ποτε ἐστὶν ὃ ἐπαγγέλλεται, τὴν γλῶτταν, οὐδ᾿ αὐτόθεν κελεύει φθάσαντας πιστεύειν ὅτι τοιόσδε ἐστὶν ὁ θεὸς καὶ υἱὸν ἔχει τοιόνδε, καὶ οὗτος κατελθὼν ἐμοὶ διελέξατο. καὶ πρὸς ταῦτά φημι ὅτι περὶ μὲν Πλάτωνος Ἀρίστανδρος οἶμαι ἀνέγραψεν ὡς οὐκ Ἀρίστωνος υἱοῦ ἀλλὰ φάσματος, ἐν Ἀπόλλωνος εἴδει προσελθόντος τῇ Ἀμφικτιόνῃ· καὶ ἄλλοι δὲ πλείονες τῶν Πλατωνικῶν ἐν τῷ Πλάτωνος βίῳ τοιαῦτ᾿ εἰρήκασι· περὶ δὲ Πυθαγόρου, πλεῖστα ὅσα τερατευσαμένου καὶ δείξαντος μὲν ἐν πανηγύρει Ἑλλήνων ἐλεφάντινον τὸν μηρὸν ἀνεγνωρικέναι δὲ φήσαντος τὴν ἀσπίδα, ᾗ ἐχρῆτο, ὅτ᾿ Εὔφορβος ἦν, καὶ ἐν μιᾷ λεγομένου ἡμέρᾳ ἐν δύο πεφηνέναι πόλεσι, τί χρὴ καὶ λέγειν; ὁ δὲ βουλόμενος κατηγορεῖν ὡς τερατείας ἱστορουμένης περὶ Πλάτωνος καὶ Σωκράτους ἐκθήσεται καὶ τὸν συνιστάμενον Σωκράτει καθ᾿ ὕπνον κύκνον καὶ τὸν διδάσκαλον εἰπόντα ἐπὶ τῇ συστάσει τοῦ νεανίσκου· „οὗτος ἄρα ὁ κύκνος ἦν.“ ἀλλὰ καὶ ὃν τρίτον εἶδεν ὀφθαλμὸν ἑαυτὸν ἔχοντα ὁ Πλάτων εἰς τερατείαν ἀναλήψεται. οὐ λείψει δὲ τοὺς κακοήθεις καὶ κακηγορεῖν βουλομένους τὰ τοῖς κρείττοσι παρὰ τοὺς πολλοὺς ἐπιφανέντα, διαβολὴ καὶ κακηγορία· οἵτινες καὶ τὸ Σωκράτους δαιμόνιον ὡς πλάσμα χλευάσουσιν. οὐ τερατευόμεθα οὖν τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ διηγούμενοι, οὐδ᾿ οἱ γνήσιοι αὐτοῦ μαθηταὶ τοιούτους ἀνέγραψαν λόγους περὶ αὐτοῦ. ὁ δὲ πάντ᾿ ἐπαγγελλόμενος εἰδέναι Κέλσος καὶ πολλὰ τῶν Πλάτωνος παρατιθέμενος ἑκὼν οἶμαι σιωπᾷ τὸν περὶ υἱοῦ θεοῦ λόγον, τὸν παρὰ Πλάτωνι λελεγμένον ἐν τῇ πρὸς Ἑρμείαν καὶ Κορίσκον ἐπιστολῇ. οὕτω δὲ ἔχει ἡ τοῦ Πλάτωνος λέξις· „καὶ τὸν τῶν πάντων θεὸν ἡγεμόνα τῶν τε ὄντων καὶ τῶν μελλόντων, τοῦ τε ἡγεμονικοῦ καὶ αἰτίου πατέρα καὶ κύριον ἐπομνύντας· ὃν, ἂν ὄντως φιλοσοφῶμεν, εἰσόμεθα πάντες ⟨(σαφῶς)⟩ εἰς δύναμιν ἀνθρώπων εὐδαιμόνων.“
6.9Kelsos Platon'dan şöyle bir söz daha aktarıyor: "Bu konular hakkında daha uzun konuşmak aklıma geldi; belki söylediklerim bunlar söylendikten sonra daha açık olur. Çünkü böyle şeyler hakkında herhangi bir şey yazmaya cüret eden kişiye karşı çıkan doğru bir açıklama vardır; onu daha önce de sık sık söyledim, ama görünüşe göre şimdi de söylemek gerekiyor. Var olanların her biri için, epistēmēnin kendileri aracılığıyla meydana gelmesi zorunlu olan üç şey vardır; dördüncüsü epistēmēnin kendisidir; beşinci olarak da bilinebilen ve gerçekten var olan şeyin kendisini koymak gerekir. Bunlardan biri ad, ikincisi logos, üçüncüsü suret, dördüncüsü epistēmēdir." Buna göre şunu söyleyebiliriz: İsa'dan önce "çölde haykıranın sesi" olarak gelen Yahya, Platon'daki ada karşılık gelir; Yahya'dan sonra onun tarafından gösterilen ve "Logos beden oldu" sözünün kendisine uyduğu İsa ise ikinci olarak gelir ve Platon'daki logosa karşılık gelir. Platon üçüncüsüne suret der. Biz ise suret adını başka bir şeye vererek daha açık bir şekilde şunu söyleyeceğiz: Logos'tan sonra ruhta meydana gelen yaraların izi, her birimizdeki, Mesih Logos'tan gelen Mesih'tir. Dördüncü olan epistēmēye de, bizdeki "olgunlar arasında" bulunan bilgelik olan Mesih'in karşılık gelip gelmediğini, gücü yeten incelesin.
Καὶ ἄλλην δὲ τοῦ Πλάτωνος λέξιν ἐκτίθεται ὁ Κέλσος οὕτως ἔχουσαν· „ἔτι δὲ μακρότερα περὶ αὐτῶν ἐν νῷ μοι γέγονεν εἰπεῖν· τάχα γὰρ ἂν ὧν πέρι λέγω σαφέστερον ἂν εἴη τι λεχθέντων αὐτῶν· ἔστι γάρ τις λόγος ἀληθὴς, ἐναντίος τῷ τολμήσαντι γράφειν τῶν τοιούτων ⟨(καὶ)⟩ ὁτιοῦν, πολλάκις μὲν ὑπ᾿ ἐμοῦ καὶ πρότερον λεχθεὶς, ἔοικε δ᾿ οὖν εἶναι καὶ νῦν λεκτέος. ἔστι τῶν ὄντων ἑκάστῳ, δι᾿ ὧν τὴν ἐπιστήμην ἀνάγκη παραγίνεσθαι, τρία, τέταρτον δὲ αὕτη, πέμπτον δὲ αὐτὸ τιθέναι δεῖ, ὅ δὴ γνωστόν τε καὶ ἀληθές ἐστιν· ὧν ἓν μὲν ὄνομα, δεύτερον δὲ λόγος, τὸ δὲ τρίτον εἴδωλον, τὸ τέταρτον δὲ ἐπιστήμη.“ καὶ κατὰ ταῦτα δὲ εἴποιμεν ἂν ὅτι „φωνὴ μὲν βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ“ εἰσῆκται ὁ Ἰωάννης πρὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀνάλογον τῷ παρὰ Πλάτωνι ὀνόματι, δεύτερος δὲ μετὰ τὸν Ἰωάννην δεικνύμενος ὑπ᾿ αὐτοῦ ὁ Ἰησοῦς, ᾧ ἐφαρμόζει τὸ „ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο“, ἀνάλογον ὂν τῷ παρὰ Πλάτωνι λόγῳ. Πλάτων μὲν οὖν τὸ τρίτον φησὶν εἴδωλον. ἡμεῖς δὲ τὸ ὄνομα τοῦ εἰδώλου ἐπ᾿ ἄλλου τάττοντες τρανότερον φήσομεν ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενον μετὰ τὸν λόγον τῶν τραυμάτων τύπον, τοῦτον εἶναι τὸν ἐν ἑκάστῳ Χριστὸν ἀπὸ Χριστοῦ λόγου. εἰ δὲ καὶ ἀνάλογόν ἐστι τῷ τετάρτῳ ὄντι ἐπιστήμη ἡ „ἐν τοῖς“ καθ᾿ ἡμᾶς „τελείοις“ σοφία ὁ Χριστὸς, ἐπιστήσει ὁ δυνάμενος.
6.10Sonra şöyle diyor: "Görüyorsun ya, Platon, iyinin 'söze dökülemeyeceğini' kesin olarak söylemesine rağmen, çürütülemeyecek bir yere kaçıyormuş gibi görünmemek için bu güçlüğün gerekçesini açıklar; çünkü belki hiçlik bile 'söze dökülebilir'." Ama Kelsos bunu, insanın sadece inanmaması, inandığı şeylerin gerekçesini de vermesi gerektiğini temellendirmek için ileri sürdüğüne göre, biz de Pavlus'un gelişigüzel inanan kişiyi suçlayan şu sözünü kullanacağız: "Eğer boş yere iman etmediyseniz."
Kelsos kendisi tekrarlara düştüğü için bizi de, kendisi açısından, tekrara zorluyor. Yukarıda söylenen, sanki kibirlilerin kibirli sözleriymiş gibi aktardığı sözlerden sonra şöyle diyor: "Platon kibirlenmez ve kendisinin yeni bir şey bulduğunu ya da gökten gelip haber getirdiğini söyleyerek yalan söylemez; bu şeylerin nereden geldiğini kabul eder." Kelsos'a cevap vermek isteyen biri buna şöyle karşılık verebilir: Platon da, Timaios'taki Zeus'un söylevinde "Ey tanrıların tanrıları, ben sizin yaratıcınız ve babanızım" vesaire diyerek kibirlenir. Ama biri, Platon'da söylev veren Zeus'un düşüncesini gerekçe göstererek bu sözleri savunacaksa, Tanrı'nın Oğlu'nun sözlerinin ya da peygamberlerde konuşan yaratıcının sözlerinin anlamını inceleyen kişi neden Timaios'taki Zeus'un söylevinden daha fazlasını söyleyemesin? Çünkü tanrısallığı belirleyen şey, gelecekte olacakları bildirmektir; bunlar insan tabiatına göre söylenmemiştir ve sonuçları, bunları bildirenin ilahi ruh olduğunu kanıtlar.
Biz, bize gelen herkese "Önce sana tanıttığım kişinin Tanrı'nın Oğlu olduğuna inan" demiyoruz; "her birine nasıl cevap vermemiz gerektiğini bilmeyi" öğrendiğimiz için öğretiyi her birine huyuna ve durumuna uygun şekilde sunuyoruz. İman etmeye teşvik edilmekten öte bir şeyi kavrayamayanlara bunu duyururuz; ötekilere ise gücümüz yettiğince, soru ve cevap yoluyla ispata dayanarak yaklaşırız. Kelsos'un alay ederek söylediği şeyi de söylemiyoruz: "Sana tanıttığım kişinin Tanrı'nın Oğlu olduğuna inan; en onursuz şekilde bağlanmış, en utanç verici şekilde cezalandırılmış olsa da, daha dün öbür gün herkesin gözü önünde en rezil şekilde yerlerde sürüklenmiş olsa da." "Bu yüzden daha da çok inan" da demiyoruz. Çünkü her bir nokta hakkında yukarıda anlattığımızdan da fazlasını söylemeye çalışıyoruz.
Εἶτά φησιν ὅτι ὁρᾷς ὅπως Πλάτων, καίτοι διαβεβαιωσάμενος ὅτι „ῥητὸν“ οὐκ ἔστιν, ὅμως, ἵνα μὴ εἰς ἀνεξέλεγκτον ἀναχωρεῖν δόξῃ, λογισμὸν ὑπέχει ταύτης τῆς ἀπορίας· εἴη γὰρ ἂν τυχὸν „ῥητὸν“ καὶ τὸ μηδέν. ἀλλ᾿ ἐπεὶ τοῦτο φέρει εἰς κατασκευὴν τοῦ δεῖν μὴ ἁπλῶς πιστεύειν ἀλλὰ λογισμὸν ὑπέχειν τῶν πιστευομένων, χρησόμεθα καὶ ἡμεῖς τοῦ Παύλου λέξει ἐγκαλούσῃ τῷ εἰκῇ πιστεύοντι, ἐν ᾗ φησιν· „ἐκτὸς εἰ μὴ εἰκῇ ἐπιστεύσατε.“ τὸ ὅσον δ᾿ ἐπ᾿ αὐτῷ ἀναγκάζει ἡμᾶς ταυτολογεῖν ταυτολογῶν ὁ Κέλσος, λέγων μετὰ τὰς εἰρημένας ὥσπερ ἀλαζόνων ἀλαζονείας ὅτι ὁ Πλάτων οὐκ ἀλαζονεύεται καὶ ψεύδεται φάσκων αὐτὸς καινόν τι εὑρίσκειν ἢ ἀπ᾿ οὐρανοῦ παρὼν ἀγγέλλειν, ἀλλ᾿ ὁπόθεν ἐστὶ ταῦθ᾿ ὁμολογεῖ. εἴποι ἄν τις οὖν καὶ πρὸς ταῦτα. βουλόμενος ἀπαντᾶν τῷ Κέλσῳ, ὅτι καὶ Πλάτων ἀλαζονεύεται ἐν τῇ τοῦ Διὸς κατὰ τὸν Τίμαιον δημηγορίᾳ λέγων· „θεοὶ θεῶν, ὧν ἐγὼ δημιουργὸς καὶ πατὴρ“, καὶ τὰ ἑξῆς. ἀλλ᾿ εἰ ἀπολογήσεταί τις περὶ τούτων διὰ τὸν νοῦν τοῦ δημηγοροῦντος παρὰ τῷ Πλάτωνι Διὸς, διὰ τί ὁ ἐξετάζων τὸν νοῦν τῶν λόγων τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ ἢ τῶν ἐν τοῖς προφήταις τοῦ δημιουργοῦ οὐχὶ καὶ πλεῖόν τι ἐρεῖ παρὰ τὴν ἐν τῷ Τιμαίῳ τοῦ Διὸς δημηγορίαν; τὸ γὰρ χαρακτηρίζον τὴν θεότητα ἡ περὶ μελλόντων ἐστὶν ἀπαγγελία, οὐ κατ᾿ ἀνθρωπίνην φύσιν λεγομένων καὶ ταῖς ἐκβάσεσι κρινομένων ὅτι θεῖον πνεῦμα ἦν τὸ ταῦτα ἀπαγγέλλον. οὐ πρὸς πάντα οὖν τὸν προσιόντα φαμὲν ὅτι πρῶτον πίστευσον ὃν εἰσηγοῦμαί σοι τοῦτον εἶναι υἱὸν θεοῦ, ἀλλ᾿ ἑκάστῳ κατὰ τὸ πρέπον αὐτοῦ τῷ ἤθει καὶ τῇ καταστάσει προσάγομεν τὸν λόγον, μαθόντες „εἰδέναι, πῶς δεῖ ἡμᾶς ἑνὶ ἑκάστῳ ἀποκρίνασθαι.“ καὶ εἰσὶν οἷς πλεῖον μὴ δυναμένοις τοῦ προτραπῆναι εἰς τὸ πιστεύειν τοῦτο κηρύττομεν, ἄλλοις δὲ ὅση δύναμις ἀποδεικτικῶς δι᾿ ἐρωτήσεων καὶ ἀποκρίσεων προσερχόμεθα. ἀλλ᾿ οὐδὲ λέγομεν τὸ μετὰ χλεύης ὑπὸ τοῦ Κέλσου εἰρημένον. ὅτι πίστευσον ὃν εἰσηγοῦμαί σοι τοῦτον εἶναι υἱὸν θεοῦ, κἂν ᾖ δεδεμένος ἀτιμότατα ἢ κεκολασμένος αἴσχιστα, κἂν χθὲς καὶ πρώην ἐν τοῖς πάντων ὀφθαλμοῖς ἐπονειδιστότατα κεκαλινδημένος. οὐδέ φαμεν· ταύτῃ καὶ μᾶλλον πίστευσον. εἰς ἕκαστον γὰρ πειρώμεθα λέγειν καὶ πλείονα ὧν ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἐξεθέμεθα.
6.11Bundan sonra Kelsos şöyle diyor: "Bunlar (Hristiyanları kastediyor) birini, başkaları başka birini öne sürerse ve hepsinin ortak, hazır sözü 'Kurtulmak istiyorsan inan, yoksa çek git' olursa, gerçekten kurtulmak isteyenler ne yapacak? Zar atıp nereye yönelecekleri ve kime bağlanacakları hakkında fal mı açacaklar?" Buna da apaçık olgulardan yola çıkarak şunu söyleyeceğiz: İsa gibi insanların hayatına Tanrı'nın oğulları olarak geldiği anlatılan birçok kişi bulunsaydı ve her biri bazılarını kendi tarafına çekseydi, öyle ki vaatlerin benzerliği yüzünden, kendisine inananların tanıklık ettiği kişinin Tanrı'nın Oğlu olup olmadığı tartışmalı hâle gelseydi, o zaman "Bunlar birini, başkaları başka birini öne sürerse ve hepsinin ortak, hazır sözü 'Kurtulmak istiyorsan inan, yoksa çek git' olursa" sözünün ve devamının bir yeri olurdu. Ama şimdi bütün dünyada, insan soyunun arasına gelmiş tek Tanrı Oğlu olarak İsa duyurulmuştur. Çünkü Kelsos gibi İsa'nın mucize hikâyeleri uydurduğunu sanıp, kendileri de insanlar üzerinde benzer bir hâkimiyet kurmak için benzer hikâyeler uydurmak isteyenlerin hiçbir şey olmadıkları ortaya çıkmıştır: Samiriyeli büyücü Simon ve onunla aynı yerden olan Dositheos gibi. Biri kendisinin "Büyük Güç" denen Tanrı gücü olduğunu, öteki de kendisinin Tanrı'nın oğlu olduğunu söylüyordu. Oysa dünyanın hiçbir yerinde Simoncu yoktur; üstelik Simon daha çok kişiyi kazanmak için, Hristiyanların seçmeyi öğrendiği ölüm tehlikesini öğrencilerinden kaldırmış, onlara putperestliği önemsiz bir şey saymayı öğretmişti. Ama Simoncular hiçbir zaman tuzağa düşürülüp kovuşturulmadılar; çünkü İsa'nın öğretisine tuzak kuran kötü daimon, Simon'un öğretilerinden kendi niyetlerinden hiçbirinin zarar görmeyeceğini biliyordu. Dositheosçular ise daha önce de hiç güçlenmemişlerdi; şimdi büsbütün tükenmişlerdir, öyle ki toplam sayılarının otuzu bulmadığı anlatılır. Luka'nın Elçilerin İşleri'nde yazdığı gibi "Celileli Yahuda" da kendisinin büyük biri olduğunu söylemek istedi, ondan önce de "Teudas". Ama öğretileri Tanrı'dan olmadığı için öldürüldüler ve "onlara uyan herkes" hemen dağıldı. Demek ki biz, Tanrı'dan gelip insan soyunun arasına girdiğini vaat ederek bizi kendine çekebilecek birçok kişi varmış gibi, nereye yöneleceğimizi ve kime bağlanacağımızı zar atarak tahmin etmiyoruz. Bu konuda da bu kadarı yeter.
Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ Κέλσος ὅτι, ἐὰν οἵδε μὲν (λέγων Χριστιανοὺς) εἰσηγῶνται τόνδε, ἄλλοι δὲ ἄλλον, κοινὸν δὲ πάντων ᾖ καὶ πρόχειρον· πίστευσον, εἰ σωθῆναι θέλεις, ἢ ἄπιθι· τί ποιήσουσιν οἱ ἀληθῶς σῴζεσθαι θέλοντες; ἦ κύβους ἀναῤῥίψαντες μαντεύσονται, ποῖ τράπωνται καὶ τίσι προσθῶνται; καὶ πρὸς τοῦτο δὲ ἀπὸ τῆς ἐναργείας ὁρμώμενοι ταῦτα φήσομεν· εἰ μὲν πλείους ἦσαν ὁμοίως τῷ Ἰησοῦ ἱστορούμενοι τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιδεδημηκέναι ὡς υἱοὶ θεοῦ, καὶ ἕκαστος αὐτῶν περισπάσας τινὰς εἰς αὑτὸν, ὥστ᾿ ἀμφήριστον εἶναι διὰ τὴν ὁμοιότητα τῆς ἐπαγγελίας περὶ τοῦ υἱὸν εἶναι θεοῦ τὸν ὑπὸ τῶν πιστευόντων αὐτῷ μαρτυρούμενον. χώραν ἂν εἶχε τὸ ἐὰν οἵδε μὲν εἰσηγῶνται τόνδε, ἄλλοι δὲ ἄλλον, καὶ κοινὸν δὲ πάντων ᾖ καὶ πρόχειρον· πίστευσον. εἰ σωθῆναι θέλεις. ἢ ἄπιθι καὶ τὰ ἑξῆς· νυνὶ δὲ εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην Ἰησοῦς κεκήρυκται. ἐπιδημήσας τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων μόνος υἱὸς θεοῦ. οἱ γὰρ ὁμοίως Κέλσῳ ὑπολαβόντες τετερατεῦσθαι καὶ διὰ τοῦτο βουληθέντες ὁμοίως τερατεύσασθαι, ὡς καὶ αὐτοὶ παραπλησίως κρατήσοντες τῶν ἀνθρώπων, τὸ οὐδὲν εἶναι ἐξηλέγχθησαν. Σίμων τε ὁ Σαμαρεὺς μάγος καὶ Δοσίθεος ὁ ἀπὸ τῆς αὐτῆς χώρας ἐκείνῳ τυγχάνων. ἐπεὶ ὁ μὲν ἔφασκεν αὑτὸν εἶναι δύναμιν θεοῦ τὴν καλουμένην μεγάλην. ὁ δὲ καὶ αὐτὸς υἱὸς τοῦ θεοῦ. οὐδαμοῦ γὰρ τῆς οἰκουμένης Σιμωνιανοί· καίτοι γε ὑπὲρ τοῦ πλείονας ὑπαγαγέσθαι ὁ Σίμων τὸν περὶ τοῦ θανάτου κίνδυνον. ὃν Χριστιανοὶ αἱρεῖσθαι ἐδιδάχθησαν, περιεῖλε τῶν μαθητῶν, ἐναδιαφορεῖν αὐτοὺς διδάξας πρὸς τὴν εἰδωλολατρείαν. ἀλλ᾿ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν Σιμωνιανοὶ ἐπεβουλεύθησαν· ᾔδει γὰρ ὁ ἐπιβουλεύων δαίμων πονηρὸς τῇ τοῦ Ἰησοῦ διδασκαλίᾳ οὐδὲν τῶν ἰδίων παραλυθησόμενον βούλημα ἐκ τῶν Σίμωνος μαθημάτων. οἱ δὲ Δοσιθεηνοὶ οὐδὲ πρότερον ἤκμασαν· νῦν δὴ παντελῶς ἐπιλελοίπασιν, ὥστε τὸν ὅλον αὐτῶν ἱστορεῖσθαι ἀριθμὸν οὐκ εἶναι ἐν τοῖς τριάκοντα. καὶ „Ἰούδας“ δὲ „ὁ Γαλιλαῖος“, ὡς ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων ἔγραψεν, ἐβουλήθη ἑαυτόν τινα εἰπεῖν μέγαν, καὶ πρὸ ἐκείνου „Θευδᾶς“· ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐκ ἦν ἐκ θεοῦ αὐτῶν ἡ διδαχὴ, ἀνῃρέθησαν, „καὶ πάντες ὅσοι ἐπείθοντο“ αὐτοῖς παραχρῆμα διεσκεδάσθησαν. οὐ κύβους οὖν ἀναῤῥιπτοῦντες μαντευόμεθα, ποῖ τραπώμεθα καὶ τίνι προσθώμεθα, ὡς δυναμένων πλειόνων περισπάσαι ἡμᾶς τῇ ἐπαγγελίᾳ τοῦ θεόθεν ἐπιδεδημηκέναι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων. ἀλλὰ γὰρ καὶ περὶ τούτων ἅλις.
6.12Bu yüzden Kelsos'un başka bir suçlamasına geçiyoruz. O, bizim sözlerimizi bile bilmiyor; yalnız kulağına çalınan kırıntılardan yola çıkarak, insanlardaki bilgeliğin Tanrı katında akılsızlık olduğunu söylediğimizi ileri sürüyor; oysa Pavlus şöyle der: "Dünyanın bilgeliği Tanrı katında akılsızlıktır." Kelsos bunun sebebinin daha önce de söylendiğini belirtiyor; sebebin de, bu sözle yalnız eğitimsiz ve ahmak insanları kendimize çekmek istememiz olduğunu sanıyor. Ama kendisinin de belirttiği gibi, aynı şeyi yukarıda söylemişti; biz de bu söze gücümüz yettiğince cevap verdik. Yine de bunun da bizim uydurduğumuz ve insan bilgeliğinin bir şey, ilahi bilgeliğin başka bir şey olduğunu söyleyen Yunan bilgelerinden alınmış olduğunu göstermek istedi. Herakleitos'tan da sözler aktarıyor; birinde şöyle der: "İnsan karakterinin kavrayışı yoktur, ilahi karakterin ise vardır"; ötekinde de: "Bir çocuk yetişkin bir adamın gözünde nasılsa, insan da daimonun gözünde öyle akılsız sayılır." Platon'un yazdığı Sokrates'in Savunması'ndan da şunu aktarıyor: "Atinalılar, ben bu adı başka hiçbir şey yüzünden değil, bir tür bilgelik yüzünden kazandım. Nasıl bir bilgelik bu? Belki insana özgü bir bilgelik; çünkü galiba gerçekten bu bakımdan bilgeyim." Kelsos'un aktardıkları bunlardır. Ben de Platon'un Hermeias'a, Erastos'a ve Koriskos'a yazdığı mektuptan şunu ekleyeceğim: "Erastos'a ve Koriskos'a gelince, yaşlı biri olarak şunu söylüyorum: Onların eidoslara dair o güzel bilgeliğe ek olarak, kötü ve haksız insanlara karşı korunmayı sağlayan bilgeliğe ve bir tür savunma gücüne de ihtiyaçları vardır. Çünkü hayatlarının büyük kısmını, ölçülü ve kötü olmayan insanlar olan bizimle geçirdikleri için deneyimsizdirler. Bu yüzden bunlara ihtiyaçları olduğunu söyledim; ta ki gerçek bilgeliği ihmal edip insana özgü ve zorunlu olan bilgeliğe gerekenden fazla özen göstermek zorunda kalmasınlar."
Διὸ μεταβαίνομεν ἐπ᾿ ἄλλην Κέλσου κατηγορίαν. οὐδὲ τὰς λέξεις ἡμῶν εἰδότος ἀλλ᾿ ἐκ παρακουσματίων φήσαντος ὅτι φαμὲν τὴν ἐν ἀνθρώποις σοφίαν μωρίαν εἶναι παρὰ θεῷ, τοῦ Παύλου λέγοντος· „ἡ σοφία τοῦ κόσμου μωρία παρὰ θεῷ ἐστι.“ καί φησιν ὁ Κέλσος ὅτι ἡ τούτου αἰτία καὶ πάλαι εἴρηται. οἴεται δὲ αἰτίαν εἶναι τὸ βούλεσθαι ἡμᾶς διὰ τῆς λέξεως ταύτης τοὺς ἀπαιδεύτους καὶ ἠλιθίους προσάγεσθαι μόνους. ἀλλ᾿ ὡς καὶ αὐτὸς ἐσημειώσατο, ταὐτὸ εἶπεν ἀνωτέρω, καὶ ἡμεῖς πρὸς τὸν λόγον κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν ἀπηντήσαμεν. ὅμως μέντοι ἐβουλήθη καὶ τοῦτο δεῖξαι πεπλασμένον ἡμῖν καὶ ληφθὲν ἀπὸ τῶν παρ᾿ Ἕλλησι σοφῶν. ἄλλην μὲν εἶναι φησάντων τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν ἄλλην δὲ τὴν θείαν. καὶ ἐκτίθεταί γε Ἡρακλείτου λέξεις, μίαν μὲν, ἐν ᾗ φησιν· „ἦθος γὰρ ἀνθρώπειον μὲν οὐκ ἔχει γνώμας, θεῖον δὲ ἔχει,“ ἑτέραν δέ· „ἀνὴρ νήπιος ἤκουσε πρὸς δαίμονος ὅκως περ παῖς πρὸς ἀνδρός.“ ἐκτίθεται δὲ καὶ ἀπὸ τῆς Πλάτωνος γεγραμμένης Σωκράτους ἀπολογίας ταῦτα· „ἐγὼ γὰρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, δι᾿ οὐδὲν ἄλλο ἢ διὰ σοφίαν τοῦτο τὸ ὄνομα ἔσχηκα. ποίαν δὲ σοφίαν ταύτην; ἥπερ ἐστὶν ἴσως ἀνθρωπίνη σοφία· τῷ ὄντι γὰρ κινδυνεύω ταύτην εἶναι σοφός.“ ἃ μὲν οὖν ἐκτίθεται ὁ Κέλσος ταῦτά ἐστιν. ἐγὼ δὲ ἀπὸ τῆς πρὸς Ἑρμείαν καὶ Ἔραστον καὶ Κορίσκον Πλάτωνος ἐπιστολῆς καὶ ταῦτα παραθήσομαι· „Ἐράστῳ δὲ καὶ Κορίσκῳ πρὸς τῇ τῶν εἰδῶν σοφίᾳ τῇ καλῇ ταύτῃ φημὶ ἐγὼ καίπερ γέρων ὢν προσδεῖν σοφίας τῆς περὶ τοὺς πονηροὺς καὶ ἀδίκους φυλακτικῆς καί τινος ἀμυντικῆς δυνάμεως. ἄπειροι γάρ εἰσι διὰ τὸ μεθ᾿ ἡμῶν μετρίων ὄντων καὶ οὐ κακῶν συχνὸν διατετριφέναι τοῦ βίου· διὸ δὴ τούτων προσδεῖν εἶπον, ἵνα μὴ ἀναγκάζωνται τῆς ἀληθινῆς μὲν ἀμελεῖν σοφίας, τῆς δ᾿ ἀνθρωπίνης τε καὶ ἀναγκαίας ἐπιμελεῖσθαι μειζόνως ἢ δεῖ.“
6.13Buna göre bir tanrısal bilgelik vardır, bir de insanî bilgelik. İnsanî olan, bizim deyişimizle "dünyanın bilgeliği"dir ve "Tanrı katında akılsızlıktır". Tanrısal olan ise insanî olandan başka bir şeydir; madem tanrısaldır, Tanrı'nın lütfuyla gelir: Tanrı onu, kendilerini onu almaya elverişli hâle getirmiş olanlara bağışlar; en çok da iki bilgelik arasındaki farkı bildikleri için Tanrı'ya dualarında şöyle diyenlere: "İnsanoğulları arasında biri kusursuz olsa bile, senden gelen bilgelik onda yoksa hiçe sayılır." İnsanî bilgeliğin ruh için bir idman yeri, tanrısal bilgeliğin ise gaye olduğunu söyleriz. Bu tanrısal bilgelik, şu sözü söyleyen tarafından ruhun "katı gıdası" diye de anılır: "Katı gıda ise olgun kişiler içindir, yani melekeleri sayesinde duyuları iyiyi kötüden ayırt etmek için eğitilmiş olanlar için."
Bu kanaat gerçekten de eskidir; ama Kelsos'un sandığı gibi eskiliği Herakleitos'a ve Platon'a dayanmaz. Peygamberler onlardan çok önce bu iki bilgeliği birbirinden ayırmıştı. Şimdilik Davud'un sözlerinden, tanrısal bilgeliğe göre bilge olan kişi hakkında söyleneni anmak yeter: Böyle biri, der, "bilgelerin öldüğünü gördüğünde çürümeyi görmeyecektir." Demek ki imandan ayrı bir şey olan tanrısal bilgelik, Tanrı'nın "lütuf armağanları" denenlerin ilkidir. Bu tür şeyleri titizlikle ayırt etmesini bilenlere göre ikinci sırada "bilgi" denen şey gelir; üçüncü sırada ise iman gelir, çünkü Tanrı'ya güçleri yettiğince bağlanmaya gelen daha sade insanların da kurtulması gerekir. Bu yüzden Pavlus şöyle der: "Birine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü verilir, bir başkasına aynı Ruh'a göre bilgi sözü, bir başkasına da aynı Ruh'ta iman." İşte bu yüzden tanrısal bilgeliğe sıradan kişilerin değil, Hristiyanlığa bağlananların hepsinden üstün ve seçkin olanların pay aldığını görürsün; hem tanrısal bilgeliğe dair şeyleri kimse en eğitimsiz kişilere, kölelere ya da en cahillere anlatmaz.
Οὐκοῦν κατὰ ταῦτα ἡ μέν τις θεία σοφία ἐστὶν, ἡ δ᾿ ἀνθρωπίνη. καὶ ἡ μὲν ἀνθρωπίνη ἐστὶν ἡ καθ᾿ ἡμᾶς λεγομένη „σοφία τοῦ κόσμου“. ἥτις ἐστὶ „μωρία παρὰ τῷ θεῷ“· ἡ δὲ θεία καὶ ἑτέρα παρὰ τὴν ἀνθρωπίνην, εἴπερ ἐστὶ θεία, χάριτι θεοῦ δωρουμένου αὐτὴν τοῖς ἑαυτοὺς ἐπιτηδείους πρὸς παραδοχὴν αὐτῆς κατασκευάσασι παραγίνεται, καὶ μάλιστα τοῖς ἐκ τοῦ ἐγνωκέναι τὴν διαφορὰν ἑκατέρας σοφίας πρὸς τὴν ἑτέραν ἐν ταῖς πρὸς θεὸν εὐχαῖς λέγουσι· „κἂν γάρ τις τέλειος ἐν υἱοῖς ἀνθρώπων, τῆς ἀπὸ σοῦ σοφίας ἀπούσης εἰς οὐδὲν λογισθήσεται.“ καὶ γυμνάσιον μέν φαμεν εἶναι τῆς ψυχῆς τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν, τέλος δὲ τὴν θείαν· ἥτις καὶ „στερεὰ“ λέγεται τῆς ψυχῆς εἶναι „τροφὴ“ παρὰ τῷ φήσαντι· „τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφὴ, τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ.“ καὶ ἀρχαία μὲν ἀληθῶς ἐστιν ἥδε ἡ δόξα. οὐχ, ὡς οἴεται δὲ Κέλσος, τῆς περὶ αὐτῶν ἀρχαιότητος εἰς Ἡράκλειτον καὶ Πλάτωνα ἀναφερομένης. ἀνωτέρω γὰρ τούτων οἱ προφῆται διέστειλαν τὸ περὶ ἑκατέρας σοφίας· ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰπεῖν ἀπὸ τῶν λόγων τοῦ Δαυῒδ τὸ περὶ τοῦ κατὰ τὴν θείαν σοφίαν σοφοῦ λεγόμενον, ὅστις „οὐκ ὄψεται καταφθορὰν,“ φησὶν, „ὅταν ἴδῃ σοφοὺς ἀποθνῄσκοντας.“ ἡ θεία τοίνυν σοφία, ἑτέρα οὖσα τῆς πίστεως, πρῶτόν ἐστι τῶν καλουμένων· „χαρισμάτων“ τοῦ θεοῦ, καὶ μετ᾿ ἐκείνην δεύτερον τοῖς ἀκριβοῦν τὰ τοιαῦτα ἐπισταμένοις ἡ καλουμένη γνῶσις, καὶ τρίτον, ἐπεὶ σῴζεσθαι χρὴ καὶ τοὺς ἁπλουστέρους προσιόντας κατὰ δύναμιν τῇ θεοσεβείᾳ, ἡ πίστις. διὸ λέγεται παρὰ τῷ Παύλῳ· „ᾧ μὲν γὰρ διὰ τοῦ πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας, ἄλλῳ δὲ λόγος γνώσεως κατὰ τὸ αὐτὸ πνεῦμα, ἑτέρῳ δὲ πίστις ἐν τῷ αὐτῷ πνεύματι.“ διόπερ οὐ τοὺς τυχόντας εὕροις ἂν μετειληφότας τῆς θείας σοφίας ἀλλὰ τοὺς ὑπερέχοντας καὶ διαφέροντας πάντων τῶν χριστιανισμῷ προσεχόντων, οὐδὲ τοῖς ἀπαιδευτοτάτοις ἢ ἀνδραπόδοις ἢ ἀμαθεστάτοις διέξεισί τις τὰ περὶ τῆς θείας σοφίας.
6.14Oysa Kelsos en eğitimsiz kişiler, köleler ve en cahiller derken, onun buyruklarını bilmeyen ve Yunanların ilimleriyle eğitilmemiş olan başkalarını kastediyor. Biz ise en eğitimsiz kişilerin, cansız şeylere hitap etmekten utanmayanlar olduğunu söyleriz: sağlık için güçsüz olana, hayat için ölü olana yakarırlar; yardım için de hiçbir şeye gücü yetmeyene yalvarırlar. Bazıları bunların tanrılar olmadığını, gerçek tanrıların taklitleri ve sembolleri olduğunu söylese bile, onlar da hiç aşağı kalmazlar: tanrısallığın taklitlerinin zanaatkâr ellerinde var olabileceğini hayal ettikleri için onlar da eğitimsiz, köle ve cahildir. Bizim aramızdaki en sonuncular bile bu eğitimsizlikten ve bu cehaletten kurtulmuştur; tanrısal ümidi ise en akıllı olanların düşünüp kavradığını söyleriz. Bununla birlikte insanî bilgelikte idman yapmamış olanın daha tanrısal olanı kavrayamayacağını da söyleriz; bütün insanî bilgeliğin tanrısal olanla kıyaslandığında akılsızlık olduğunu da kabul ederiz.
Sonra, asıl meseleyi tartışması gerekirken bize büyücü diyor; aldatılmaya hazır olmadıkları için daha incelikli olanlardan apar topar kaçtığımızı, daha kaba olanları ise ağa düşürdüğümüzü söylüyor. Çünkü bizdeki bilgelerin baştan beri dışarıdaki ilimlerle de eğitilmiş olduğunu görmemiş: Musa "Mısırlıların bütün bilgeliğiyle", Daniel, Hananya, Azarya ve Mişael de Asurluların bütün yazılarıyla eğitilmişti; öyle ki oradaki bütün bilgelerden on kat üstün çıktılar. Bugün de kiliselerde, kalabalıklarına oranla az da olsa, bizim "beden bakımından" dediğimiz bilgelikten gelmiş bilgeler vardır; o bilgelikten tanrısal bilgeliğe geçmiş olanlar da vardır.
Καίτοι γε ἄλλους μέν φησιν ἀπαιδευτοτάτους εἶναι καὶ ἀνδράποδα καὶ ἀμαθεστάτους ὁ Κέλσος, τοὺς μὴ ἐπισταμένους αὐτοῦ τὰ προστάγματα μηδὲ παιδευθέντας τὰ Ἑλλήνων μαθήματα· ἡμεῖς δὲ ἀπαιδευτοτάτους φαμὲν τοὺς μὴ αἰσχυνομένους ἐν τῷ τοῖς ἀψύχοις προσλαλεῖν καὶ περὶ μὲν ὑγείας τὸ ἀσθενὲς ἐπικαλουμένους περὶ δὲ ζωῆς τὸ νεκρὸν ἀξιοῦντας περὶ δ᾿ ἐπικουρίας τὸ ἀπορώτατον ἱκετεύοντας. κἄν τινες δὲ μὴ ταῦτα φῶσιν εἶναι τοὺς θεοὺς ἀλλὰ μιμήματα τῶν ἀληθινῶν κἀκείνων σύμβολα. οὐδὲν ἧττον καὶ οὗτοι. ἐν βαναύσων χερσὶ τὰ μιμήματα τῆς θειότητος φανταζόμενοι εἶναι. ἀπαίδευτοί εἰσι καὶ ἀνδράποδα καὶ ἀμαθεῖς· ὡς τοὺς ἐσχάτους τῶν ἐν ἡμῖν ἀπηλλάχθαι ταύτης τῆς ἀπαιδευσίας καὶ τῆς ἀμαθίας, καὶ φρονιμωτάτοις δὲ τὴν θείαν ἐλπίδα νοεῖσθαι καὶ καταλαμβάνεσθαί φαμεν. λέγομεν δὲ καὶ οὐχ οἷόν τ᾿ εἶναι μὴ ἐγγυμνασάμενον τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφίᾳ χωρεῖν τὴν θειοτέραν, καὶ μωρίαν πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν ὡς πρὸς τὴν θείαν ὁμολογοῦμεν. εἶτα δέον αὐτὸν ἀγωνίζεσθαι περὶ τοῦ λόγου, ὁ δὲ γόητας ἡμᾶς καλεῖ καί φησιν ὅτί φεύγομεν τοὺς χαριεστέρους προτροπάδην ὡς οὐχ ἑτοίμους ἀπατᾶσθαι. παλεύομεν δὲ τοὺς ἀγροικοτέρους. οὐ γὰρ εἶδεν ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς καὶ τοῖς ἔξωθεν μαθήμασι πεπαιδευμένους τοὺς παρ᾿ ἡμῖν σοφοὺς, Μωϋσέα μὲν „πάσῃ Αἰγυπτίων σοφίᾳ,“ Δανιὴλ δὲ καὶ Ἀνανίαν καὶ Ἀζαρίαν καὶ Μισαὴλ πᾶσι τοῖς Ἀσσυρίων γράμμασιν, ὥστ᾿ αὐτοὺς εὑρεθῆναι πάντων τῶν ἐκεῖ σοφῶν δεκαπλασίους. καὶ νῦν δὲ αἱ ἐκκλησίαι ἔχουσι μὲν ἀνάλογον τοῖς πλήθεσιν ὀλίγους σοφοὺς προσελθόντας καὶ ἀπὸ τῆς καλουμένης παρ᾿ ἡμῖν „κατὰ σάρκα“ σοφίας, ἔχουσι δὲ καὶ τοὺς διαβεβηκότας ἀπ᾿ ἐκείνης ἐπὶ τὴν θείαν σοφίαν.
6.15Bunun ardından Kelsos, alçakgönüllülük hakkında bir şeyler kulağına çalınmış ama onu dikkatle anlamamış biri olarak, bizdeki alçakgönüllülüğü kötülemek istiyor. Onun, Platon'un sözlerinin yanlış duyulmuş bir yankısı olduğunu sanıyor. Platon Kanunlar'da bir yerde şöyle der: "Tanrı, eski söz de dediği gibi, var olan her şeyin başını, sonunu ve ortasını elinde tutarak, tabiatına uygun dolanışıyla dosdoğru amacına ulaşır. Onu daima, tanrısal kanundan geri kalanların öcünü alan Dike izler; mesut olacak kişi de ona sıkıca tutunarak alçakgönüllü ve edepli bir hâlde ardından gider." Kelsos, Platon'dan çok daha eski olanların bir duasında şunun söylendiğini görmüyor: "Ya Rab, yüreğim kibirlenmedi, gözlerim yükseklere bakmadı; büyük işlerin, bana göre fazla harikulade şeylerin peşine düşmedim; tersine, alçakgönüllüydüm." Bu sözler aynı zamanda, alçakgönüllü olanın hiç de yakışıksız ve uğursuz bir biçimde kendini alçaltmadığını gösterir: dizleri üstüne yere kapanmak, yüzüstü serilmek, perişanların giysisine bürünmek, başına toz toprak saçmak gibi. Çünkü peygamberin anlattığı alçakgönüllü kişi, kendisini aşan "büyük ve harikulade" şeylerde, yani gerçekten "büyük" öğretilerde ve "harikulade" düşüncelerde yürür; kendini de "Tanrı'nın kudretli elinin altında" alçaltır.
Bazıları cahillikleri yüzünden alçakgönüllülük öğretisini açık seçik kavrayamadıkları için böyle davranıyorsa, suçu öğretide aramamak gerekir; daha iyi olanı amaçlayıp da cahillikleri yüzünden onu tutturamayanların cahilliğini hoş görmek gerekir. Çünkü Platon'un alçakgönüllü ve edepli kişisinden daha çok "alçakgönüllü ve edepli" olan şu kişidir: kendisini aşan "büyük" ve "harikulade" şeylerde yürüdüğü için edeplidir; bu şeylerin içindeyken bile kendini isteyerek, rastgele birinin değil "Tanrı'nın kudretli elinin altında" alçalttığı için de alçakgönüllüdür. Bunu, bu tür derslerin öğretmeni olan İsa sayesinde yapar; o İsa ki "Tanrı'ya eşit olmayı sımsıkı sarılacak bir ganimet saymadı, kul biçimini alarak kendini boşalttı"; "insan kılığında bulunarak kendini alçalttı, ölüme, hem de çarmıh ölümüne dek itaat etti." Alçakgönüllülük öğretisi öylesine büyüktür ki onu öğreten sıradan bir öğretmen değildir; bunu bizzat o yüce Kurtarıcımız söyler: "Benden öğrenin, çünkü ben yumuşak huylu ve yüreği alçakgönüllüyüm; canlarınız rahata kavuşur."
Εἶτα μετὰ ταῦτα ὁ Κέλσος ὡς περιηχηθεὶς τὰ περὶ ταπεινοφροσύνης καὶ μὴ ἐπιμελῶς αὐτὴν νοήσας βούλεται μὲν τὴν παρ᾿ ἡμῖν κακολογεῖν. οἴεται δ᾿ αὐτὴν παράκουσμα εἶναι τῶν Πλάτωνος λόγων, ὅς φησι ποὺ ἐν τοῖς Νόμοις· „ὁ μὲν δὴ θεὸς, ὥσπερ καὶ ὁ παλαιὸς λόγος, ἀρχήν τε καὶ τελευτὴν καὶ μέσα τῶν ὄντων ἁπάντων ἔχων εὐθείᾳ περαίνει κατὰ φύσιν περιπορευόμενος· τῷ δ᾿ ἀεὶ ξυνέπεται δίκη τῶν ἀπολελειμμένων τοῦ θείου νόμου τιμωρὸς, ἧς ὁ μὲν εὐδαιμονήσειν μέλλων ἐχόμενος ξυνέπεται ταπεινὸς καὶ κεκοσμημένος“· οὐχ ὁρῶν ὅτι παρὰ τοῖς πολὺ Πλάτωνος ἀρχαιοτέροις λέλεκται ἐν εὐχῇ τό· „κύριε, οὐχ ὑψώθη μου ἡ καρδία, οὐδὲ ἐμετεωρίσθησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐδὲ ἐπορεύθην ἐν μεγάλοις οὐδὲ ἐν θαυμασίοις ὑπὲρ ἐμὲ, εἰ μὴ ἐταπεινοφρόνουν.“ ἅμα δὲ δηλοῦται διὰ τούτων ὅτι οὐ πάντως ὁ ταπεινοφρονῶν ἀσχημόνως καὶ ἀπαισίως ταπεινοῦται, χαμαιπετὴς ἐπὶ τῶν γονάτων καὶ πρηνὴς ἐῤῥιμμένος. ἐσθῆτα δυστήνων ἀμφισκόμενος καὶ κόνιν ἐπαμώμενος. ὁ γὰρ κατὰ τὸν προφήτην ταπεινοφρονῶν, πορευόμενος „ἐν μεγάλοις καὶ θαυμασίοις“ τοῖς ὑπὲρ αὐτὸν, τοῖς ἀληθῶς „μεγάλοις“ δόγμασι καὶ τοῖς „θαυμασίοις“ νοήμασι, ταπεινοῖ ἑαυτὸν „ὑπὸ τὴν κραταιὰν χεῖρα τοῦ θεοῦ.“ εἰ δέ τινες διὰ τὴν ἰδιωτείαν μὴ τρανώσαντες τὸ περὶ τῆς ταπεινοφροσύνης δόγμα τοιαῦτα ποιοῦσιν, οὐ τὸν λόγον αἰτιατέον, ἀλλὰ τῇ ἰδιωτείᾳ τῶν προθεμένων μὲν τὰ κρείττονα διὰ δὲ τὸν ἰδιωτισμὸν ἀποτυγχανόντων συγγνωστέον. μᾶλλον γὰρ τοῦ κατὰ Πλάτωνα ταπεινοῦ καὶ κεκοσμημένου „ταπεινὸς καὶ κεκοσμημένος“ ἐστὶν ὁ κεκοσμημένος μὲν διὰ τὸ πορεύεσθαι „ἐν μεγάλοις“ καὶ „θαυμασίοις“ ὑπὲρ αὐτόν· ταπεινὸς δὲ, ἐπεὶ καὶ ἐν τούτοις ὢν ταπεινοῦται ἑκὼν. οὐχ ὑπὸ τὸν τυχόντα ἀλλ᾿ „ὑπὸ τὴν κραταιὰν χεῖρα τοῦ θεοῦ,“ διὰ τοῦ διδασκάλου τῶν τοιούτων μαθημάτων Ἰησοῦ· „ὃς“ „οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ᾿ ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβὼν,“ „καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ.“ καὶ οὕτω μέγα δόγμα τὸ περὶ ταπεινοφροσύνης ἐστὶν, ὡς μὴ τὸν τυχόντα διδάσκαλον ἔχειν περὶ αὐτοῦ, ἀλλ᾿ αὐτὸν λέγειν τὸν τηλικοῦτον ἡμῶν σωτῆρα· „μάθετε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν.“
6.16Bundan sonra Kelsos, İsa'nın zenginler hakkındaki "Devenin iğne deliğinden geçmesi, zenginin Tanrı'nın krallığına girmesinden daha kolaydır" hükmünün düpedüz Platon'dan alındığını, İsa'nın Platon'un sözünü bozduğunu söylüyor; Platon'un sözü şudur: "Hem son derece iyi hem de son derece zengin olmak imkânsızdır." Olup bitene azıcık dikkat edebilen kim —yalnız İsa'ya inananlar değil, öbür insanlar da— Kelsos'a gülmez ki? Şunu duyunca: Yahudiler arasında doğup büyümüş, dülger Yusuf'un oğlu sanılmış, yalnız Yunanların değil İbranilerin de yazısını öğrenmemiş olan İsa —ki onun hakkındaki, doğruyu seven yazılar da buna tanıklık eder— Platon'u okumuş, zenginler hakkında hüküm veren "son derece iyi ve aynı zamanda zengin olmak imkânsızdır" sözünü beğenmiş, onu bozmuş ve "Devenin iğne deliğinden geçmesi, zenginin Tanrı'nın krallığına girmesinden daha kolaydır" sözünü uydurmuş!
Kelsos İncilleri nefret ve düşmanlıkla değil de doğruyu seven biri olarak okusaydı, şunun üzerinde dururdu: Zenginle karşılaştırılmak üzere neden deve, yani yapısı bakımından eğri büğrü bir hayvan seçildi? İsa, "hayata" götüren yolun dar ve sıkışık olduğunu söylerken, "iğnenin" dar deliğiyle ne demek istiyordu? Ayrıca bu hayvanın kanunda "murdar" diye yazılmış olması, onda geviş getirmek gibi kabul edilebilir bir yanın, çatal tırnaklı olmamak gibi kusurlu bir yanın da bulunması ne anlama geliyor? Sözün zenginler hakkında ne demek istediğini görebilmek için devenin Kutsal Yazılarda kaç kez ve kimler hakkında anıldığını da araştırırdı. İsa'nın yoksullara "ne mutlu" deyip zenginlere "vay hâlinize" demesini de sorgulamadan bırakmazdı: Bunları duyularla görülen yoksullar ve zenginler hakkında mı söylüyor, yoksa söz, her hâlükârda kutlanacak bir yoksulluk ve her hâlükârda kınanacak bir zenginlik mi biliyor? Çünkü sıradan biri bile, çoğunun ahlakı pek kötü olan yoksulları ayrım gözetmeden övmezdi. Ama bu konuda bu kadarı yeter.
Μετὰ ταῦτα τὴν κατὰ τῶν πλουσίων ἀπόφασιν τοῦ Ἰησοῦ, εἰπόντος· „εὐκοπώτερον κάμηλον εἰσελθεῖν διὰ τρήματος ῥαφίδος ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ,“ φησὶν ἄντικρυς ἀπὸ Πλάτωνος εἰρῆσθαι, τοῦ Ἰησοῦ παραφθείροντος τὸ Πλατωνικὸν, ἐν οἷς εἶπεν ὁ Πλάτων ὅτι „ἀγαθὸν ὄντα διαφόρως καὶ πλούσιον εἶναι διαφερόντως εἶναι ἀδύνατον.“ τίς δ᾿ οὐκ ἂν καὶ μετρίως ἐφιστάνειν τοῖς πράγμασι δυνάμενος τὸν Κέλσον γελάσαι, οὐ τῶν πιστευόντων τῷ Ἰησοῦ μόνων ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων. ἀκούων ὅτι Ἰησοῦς ὁ παρὰ Ἰουδαίοις γεγενημένος καὶ ἀνατεθραμμένος καὶ Ἰωσὴφ „τοῦ τέκτονος“ νομισθεὶς εἶναι υἱὸς καὶ μηδὲ γράμματα μεμαθηκὼς οὐ μόνον τὰ Ἑλλήνων ἀλλ᾿ οὐδὲ τὰ Ἑβραίων, ὅπερ καὶ αἱ φιλαλήθεις μαρτυροῦσι γραφαὶ τῶν περὶ αὐτὸν, ἀνέγνω Πλάτωνα καὶ ἀρεσθεὶς τῇ περὶ τῶν πλουσίων ἀποφαινομένῃ αὐτοῦ λέξει, ὡς „ἀδύνατόν ἐστιν ἀγαθὸν εἶναι διαφερόντως καὶ πλούσιον,“ παρέφθειρεν αὐτὴν καὶ πεποίηκε τὸ „εὐκοπώτερον κάμηλον διὰ τρήματος ῥαφίδος εἰσελθεῖν ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ“; εἰ δὲ μὴ μετὰ τοῦ μισεῖν καὶ ἀπεχθάνεσθαι ἐντυχὼν τοῖς εὐαγγελίοις φιλαλήθης ἦν ὁ Κέλσος, ἐπέστησεν ἂν, τί δή ποτε παρελήφθη κάμηλος, τὸ τῶν ζῴων ὅσον ἐπὶ τῇ κατασκευῇ σκολιὸν, παραβαλλόμενον τῷ πλουσίῳ, καὶ τί αὐτῷ ἐβούλετο ἡ στενὴ „τῆς ῥαφίδος“ τρυμαλιὰ, στενὴν φάσκοντι εἶναι καὶ τεθλιμμένην ⟨τὴν ὁδὸν⟩ τὴν ἀπάγουσαν „εἰς τὴν ζωὴν,“ καὶ τὸ κατὰ τὸν νόμον δὲ „ἀκάθαρτον“ τὸ ζῷον ἀναγεγράφθαι τοῦτο, ἔχον μέν τι ἀποδεκτὸν τὸ μαρυκᾶσθαι, ἔχον δὲ καὶ ψεκτὸν τὸ μὴ διχηλεῖν· ἐξήτασεν ἂν καὶ ὁσάκις ἐν ταῖς θείαις παρελήφθη κάμηλος γραφαῖς καὶ ἐπὶ τίνων, ἵνα θεωρήσῃ τὸ περὶ τῶν πλουσίων τοῦ λόγου βούλημα· οὐκ εἴασεν ἂν ἀβασάνιστον καὶ τὸ μακαρίζεσθαι μὲν τοὺς πτωχοὺς ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ταλανίζεσθαι δὲ τοὺς πλουσίους πότερον ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν αὐτῷ ταῦτα . . . . πτωχῶν καὶ πλουσίων, ἢ οἶδέ τινα πτωχείαν πάντως μακαριζομένην ὁ λόγος καὶ πλοῦτον πάντως ψεκτόν· οὐκ ἂν γὰρ οὐδ᾿ ὁ τυχὼν ἀκρίτως τοὺς πτωχοὺς ἐπῄνεσεν, ὧν οἱ πολλοὶ καὶ φαυλόττοί εἰσι τὰ ἤθη. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ταύτῃ.
6.17Kelsos ardından, Tanrı'nın krallığı hakkında bizde yazılanları küçümsemek istedi; ama bunlardan hiçbirini aktarmadı, sanki kendi kitabında anılmaya bile değmezlermiş gibi; belki de onları bilmediği için. Onun yerine Platon'un Mektuplar'ından ve Phaidros'tan sözler aktarıyor; sanki bunlar ilahî bir esinle söylenmiş de bizim yazılarımızda öyle hiçbir şey yokmuş gibi. Öyleyse karşılaştırma olsun diye birkaç şeyi yan yana koyalım. Platon'un sözleri inandırıcı değil değildir; ama filozofu, evrenin yaratıcısına karşı tanrısaygısında, kendi hayatında bile ona yaraşır biçimde davranmaya yöneltmemiştir. Oysa bu tanrısaygısını, bizim deyişimizle putperestlikle, çoğunluğun kullandığı adla da batıl inançla sahteleştirmemesi ve kirletmemesi gerekirdi.
İbranilere özgü bir deyişle on yedinci mezmurda Tanrı hakkında "Tanrı karanlığı kendine gizlenme yeri yaptı" denir. Bununla, Tanrı hakkında ona layıkıyla düşünülebilecek şeylerin görünmez ve bilinmez olduğu anlatılır; çünkü Tanrı, kendisini bilmenin parıltısına dayanamayanlara ve onu göremeyenlere karşı kendini sanki bir karanlıkta gizlemiştir. Bunlar onu kimi zaman, insanların "alçaltılmış" bedenine bağlanan nous'un kirlenmesi yüzünden, kimi zaman da nous'un Tanrı'yı kavramaya yetmeyen güçsüzlüğü yüzünden göremezler. Tanrı bilgisinin insanlara pek seyrek ulaştığını ve pek az kişide bulunduğunu göstermek için de Musa'nın "Tanrı'nın bulunduğu koyu karanlığa girdiği" yazılmıştır; yine Musa hakkında: "Tanrı'ya yalnız Musa yaklaşacak, ötekiler yaklaşmayacak." Peygamber de Tanrı hakkındaki öğretilerin derinliğini göstermek için —ki bu derinlik, her şeyi, "Tanrı'nın derinliklerini bile" araştıran "Ruh"a sahip olmayanlarca kavranamaz— şöyle demiştir: "Derin sular onu bir giysi gibi örter."
Kurtarıcımız ve Rabbimiz, Tanrı'nın Logos'u da Baba'yı bilmenin büyüklüğünü gösterir: Baba layıkıyla, her şeyden önce yalnız onun tarafından kavranıp bilinir; ikinci olarak da akıllarının yöneten kısmı bizzat Logos ve Tanrı olan onun tarafından aydınlatılanlarca. Bunu göstererek şöyle der: "Oğul'u Baba'dan başka kimse bilmez; Baba'yı da Oğul'dan ve Oğul'un onu kime açmak isterse ondan başka kimse bilmez." Çünkü yaratılmamış olanı, yaratılmış her tabiatın ilk doğanını, onu doğuran Baba gibi layıkıyla kimse bilemez; Baba'yı da onun canlı Logos'u, bilgeliği ve hakikati gibi kimse bilemez. Ona pay almakla, Baba'nın üzerinden "kendine gizlenme yeri yaptığı" söylenen "karanlığı" ve "örtüsü" denen o derin suları kaldıran ve Baba'yı böylece açan odur; artık Baba'yı bilmeye kimin gücü yeterse o bilir.
Ἐπεὶ δ᾿ ἑξῆς ἐξευτελίσαι βουλόμενος τὰ περὶ βασιλείας θεοῦ γεγραμμένα παρ᾿ ἡμῖν τούτων μὲν οὐδὲν παρέθετο ὡς οὐδὲ τῆς παρ᾿ αὐτῷ ἄξιον ἀναγραφῆς, τάχα ἐπεὶ μηδὲ ᾔδει αὐτὰ, Πλάτωνος δὲ λέξεις ἐκτίθεται ἀπό τε τῶν ἐπιστολῶν καὶ τοῦ Φαίδρου, ὡς τούτων μὲν ἐνθέως εἰρημένων, οὐδὲν δὲ τοιοῦτον ἐχόντων τῶν ἡμετέρων γραμμάτων· φέρε ὀλίγα παραβάλωμεν παραθέσεως ἕνεκεν τῆς πρὸς τὰ Πλάτωνι οὐκ ἀπιθάνως μὲν εἰρημένα, οὐ μὴν καὶ διαθέντα τὸν φιλόσοφον ἀξίως κἂν αὐτῷ ἀναστραφῆναι ἐν τῇ πρὸς τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων εὐσεβείᾳ· ἣν ἐχρῆν μὴ νοθεύειν μηδὲ μιαίνειν τῇ, ὡς ἡμεῖς ὀνομάζομεν, εἰδωλολατρείᾳ. ὡς δὲ καὶ οἱ πολλοὶ λέγοιεν ἂν χρώμενοι τῷ ὀνόματι, καὶ τῇ δεισιδαιμονίᾳ. τρόπῳ δὴ Ἑβραϊκῷ τινι λέγεται περὶ τοῦ θεοῦ ἐν ἑπτακαιδεκάτῳ ψαλμῷ ὅτι „ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν ὁ θεός“· ἵνα δηλωθῇ ὅτι ἀφανῆ καὶ ἄγνωστά ἐστι τὰ κατ᾿ ἀξίαν νοηθέντα ἄν περὶ τοῦ θεοῦ, ἀποκρύψαντος ἑαυτὸν οἱονεὶ ἐν σκότῳ τοῖς μὴ φέρουσι τὰς τῆς γνώσεως αὐτοῦ μαρμαρυγὰς μηδὲ δυναμένοις αὐτὸν ὁρᾶν πῇ μὲν διὰ τὸν μιασμὸν τοῦ νοῦ, σώματι „ταπεινώσεως“ ἀνθρώπων ἐνδεδεμένου, πῇ δὲ διὰ τὴν βραχυτέραν δύναμιν αὐτοῦ τῆς κατανοήσεως τοῦ θεοῦ. ἵνα δὲ δηλωθῇ τὸ σπανίως εἰς ἀνθρώπους φθάνον καὶ ἐν πάνυ ὀλίγοις εὑρισκόμενον τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ, Μωϋσῆς ἀναγέγραπται εἰσεληλυθέναι „εἰς τὸν γνόφον, ὅπου ἦν ὁ θεός“· καὶ περὶ Μωϋσέως πάλιν· „ἐγγιεῖ Μωϋσῆς μόνος πρὸς τὸν θεὸν, οἱ δὲ λοιποὶ οὐκ ἐγγιοῦσι.“ πάλιν τε αὖ ἵνα τὸ βάθος παραστήσῃ ὁ προφήτης τῶν περὶ θεοῦ δογμάτων, ἄληπτον τυγχάνον τοῖς μὴ ἔχουσι „πνεῦμα“ τὸ πάντ᾿ ἐρευνῶν, ἐρευνῶν δὲ „καὶ τὰ βάθη τοῦ θεοῦ,“ εἶπε τό· „ἄβυσσος ὡς ἱμάτιον τὸ περιβόλαιον αὐτοῦ.“· ἀλλὰ καὶ ὁ σωτὴρ ἡμῶν καὶ κύριος λόγος τοῦ θεοῦ τὸ μέγεθος παριστὰς τῆς γνώσεως τοῦ πατρὸς. ὅτι κατ᾿ ἀξίαν προηγουμένως αὐτῷ μόνῳ. λαμβάνεται καὶ γινώσκεται. δευτέρως δὲ τοῖς ἐλλαμπομένοις τὸ ἡγεμονικὸν ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ λόγου καὶ θεοῦ, φησίν· „οὐδεὶς ἔγνω τὸν υἱὸν εἰ μὴ ὁ πατὴρ, οὐδὲ τὸν πατέρα εἰ μὴ ὁ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃ.“ οὔτε γὰρ τὸν ἀγένητον καὶ πάσης γενητῆς φύσεως πρωτότοκον κατ᾿ ἀξίαν εἰδέναι τις δύναται ὡς ὁ γεννήσας αὐτὸν πατὴρ, οὔτε τὸν πατέρα ὡς ὁ ἔμψυχος λόγος καὶ σοφία αὐτοῦ καὶ ἀλήθεια· οὗ μετοχῇ περιαιροῦντος ἀπὸ τοῦ πατρὸς τὸ λεγόμενον „σκότος,“ ὃ „ἔθετο ἀποκρυφὴν αὐτοῦ,“ καὶ τὸ λεγόμενον „περιβόλαιον“ αὐτοῦ, τὴν ἄβυσσον, καὶ ἀποκαλύπτοντος οὕτω τὸν πατέρα ὅστις ποτ᾿ ἂν χωρῇ γινώσκειν αὐτὸν γινώσκει.
6.18Tanrı hakkında kutsal adamların düşündüğü sayısız şeyden bunları kısaca aktarmayı uygun gördüm. Böylece, Kutsal Yazıların yüceliğini görebilen gözlere sahip olanlar için peygamberlerin kutsal yazılarında, Kelsos'un hayran olduğu Platoncu sözlerden daha yüce bir şey bulunduğunu göstermiş oldum. Kelsos'un aktardığı Platon sözü şöyledir: "Her şey her şeyin kralının çevresindedir, her şey onun uğrunadır ve o, bütün güzel şeylerin sebebidir. İkinci olanlar ikincinin, üçüncü olanlar üçüncünün çevresindedir. İnsan ruhu bunların nasıl şeyler olduğunu öğrenmek ister; kendine akraba olan şeylere bakar, ama bunların hiçbiri yeterli değildir. Oysa kral ve sözünü ettiğim şeyler hakkında böyle bir şey yoktur." İbranilerin "serafim" dediği, Yeşaya'da yazılı olan ve Tanrı'nın "yüzünü" ve "ayaklarını" örten varlıklar hakkındaki sözleri de aktarabilirdim; Hezekiel'in tasvir ettiği "kerubim" denenler hakkındakileri, onların biçimlerini ve Tanrı'nın kerubimlerin üzerinde nasıl taşındığının söylendiğini de. Ama bunlar, teolojinin yüceliğini ve ağırbaşlılığını izleyemeyen, layık olmayan ve saygısız kişiler yüzünden pek örtülü bir biçimde söylendiği için, bu eserde onları tartışmayı uygun görmedim.
Ταῦτα δ᾿ ἡγησάμην βραχέα ἀπὸ πλείστων ὅσων τῶν περὶ θεοῦ τοῖς ἱεροῖς ἀνδράσι νενοημένων παραθέσθαι, δεικνὺς ὅτι τῶν θαυμασθέντων ὑπὸ Κέλσου Πλατωνικῶν λόγων ἔχει τι σεμνότερον τοῖς ἔχουσιν ὀφθαλμοὺς, βλέπειν τὰ σεμνὰ τῶν γραφῶν δυναμένους, τὰ ἱερὰ τῶν προφητῶν γράμματα. ἔχει δ᾿ ἡ Πλάτωνος λέξις, ἣν ὁ Κέλσος ἐξέθετο, τοῦτον τὸν τρόπον· „περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντ᾿ ἐστὶ, καὶ ἐκείνου ἕνεκα πάντα, καὶ ἐκεῖνο αἴτιον ἁπάντων καλῶν. δεύτερον δὲ περὶ τὰ δεύτερα, καὶ τρίτον περὶ τὰ τρίτα. ἡ οὖν ἀνθρωπίνη ψυχὴ περὶ αὐτὰ ὀρέγεται μαθεῖν, ποῖα ἄττα ἐστὶ, βλέπουσα εἰς τὰ αὑτῆς συγγενῆ, ὧν οὐδὲν ἱκανῶς ἔχει. τοῦ δὴ βασιλέως πέρι καὶ ὧν εἶπον, οὐδέν ἐστι τοιοῦτον.“ ἐδυνάμην δὲ παραθέσθαι τὰ περὶ τῶν παρ᾿ Ἑβραίοις καλουμένων „σεραφὶμ,“ ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ, καλυπτόντων „τὸ πρόσωπον“ καὶ „τοὺς πόδας“ τοῦ θεοῦ, καὶ τὰ περὶ τῶν. ὀνομαζομένων „χερουβὶμ,“ ἃ διέγραψεν ὁ Ἰεζεκιὴλ, καὶ τῶν ὡσανεὶ σχημάτων αὐτῶν, καὶ τίνα τρόπον ὀχεῖσθαι λέγεται ἐπὶ τῶν χερουβὶμ ὁ θεός· ἀλλ᾿ ἐπεὶ πάνυ κεκρυμμένως εἴρηται διὰ τοὺς ἀναξίους καὶ ἀσέμνους, μὴ δυναμένους παρακολουθῆσαι μεγαλονοίᾳ καὶ σεμνότητι θεολογίας, οὐχ ἡγησάμην πρέπον εἶναι ἐν τῷ συγγράμματι τούτῳ περὶ αὐτῶν διαλεχθῆναι.
6.19Bunun ardından Kelsos, Platoncu sözleri yanlış anlamış bazı Hristiyanların, Yahudilerin göğünü aşarak gök ötesindeki Tanrı'yla övündüklerini söylüyor. Burada açıkça belirtmiyor: Yahudilerin Tanrı'sını da mı aşıyorlar, yoksa yalnız üzerine yemin ettikleri göğü mü? Yahudilerin de taptığı Tanrı'dan başka bir Tanrı ilan edenler hakkında şimdi konuşacak değiliz. Bizim işimiz kendimizi savunmak ve kabul ettiğimiz Yahudi peygamberlerinin Platon'dan bir şey almış olamayacağını göstermektir, çünkü ondan daha eskidirler. Demek ki "Her şey her şeyin kralının çevresindedir ve her şey onun uğrunadır" diyen sözü Platon'dan almadık; bunlardan daha iyi söylenmiş şeyleri peygamberlerden öğrendik. Peygamberlerde konuşan Ruh'un —ki bu, Mesih'in Ruh'undan başkası değildi— ne demek istediğini İsa ile öğrencileri açıklığa kavuşturdu. Gök ötesindeki yer hakkındaki şeyleri ilk ortaya koyan da filozof değildir. Davud, duyulur şeyleri aşmış olanların Tanrı'ya dair temaşalarındaki derinliği ve bolluğu çok önce Mezmurlar kitabında şöyle diyerek göstermişti: "Ey göklerin gökleri ve göklerin üstündeki sular, Tanrı'yı övün; RAB'bin adını övsünler."
Ben Platon'un, Phaidros'taki sözleri bazı İbranilerden öğrenmiş, hatta bazılarının yazdığı gibi peygamberlerin sözlerini okuyarak ortaya koymuş olmasını imkânsız görmüyorum. Orada şöyle diyordu: "Gök ötesindeki yeri, buradaki şairlerden hiçbiri ona layıkıyla övmedi, övmeyecek de"; devamında şu söz de vardır: "Rengi, biçimi olmayan, dokunulamayan, gerçekten var olan ousia, yalnız ruhun dümencisi olan nous'la temaşa edilebilir; gerçek epistēmē türü onunla ilgilidir ve bu yerde bulunur." Bizim Pavlus'umuz da o peygamber sözleriyle yetişmişti; dünya ötesindeki, gök ötesindeki şeyleri özlüyor ve onlara ulaşmak için her şeyi onlar uğruna yapıyordu. Korintlilere yazdığı ikinci mektupta şöyle der: "Çünkü şu anki hafif sıkıntımız, bize her ölçüyü kat kat aşan sonsuz bir görkem yükü kazandırıyor. Biz görünenlere değil, görünmeyenlere bakıyoruz; çünkü görünenler geçici, görünmeyenler ise sonsuzdur."
Ἑξῆς δὲ τούτοις φησὶν ὁ Κέλσος παρακούσαντάς τινας Χριστιανοὺς Πλατωνικῶν λέξεων αὐχεῖν τὸν ὑπερουράνιον θεὸν, ὑπεραναβαίνοντας τὸν Ἰουδαίων οὐρανόν. ἐν τούτοις δὲ οὐ διασαφεῖ, πότερον καὶ τὸν Ἰουδαίων θεὸν ὑπεραναβαίνουσιν ἢ μόνον ὃν ὀμνύουσιν οὐρανόν. περὶ μὲν οὖν τῶν ἕτερον ἐπαγγελλομένων θεὸν παρὰ τὸν καὶ ὑπὸ Ἰουδαίων προσκυνούμενον οὐ πρόκειται νῦν ἡμῖν λέγειν, περὶ δὲ ἑαυτῶν ἀπολογεῖσθαι καὶ δεικνύναι ὅτι οὐ δύνανται οἱ παρ᾿ ἡμῖν Ἰουδαίων προφῆται ἀπὸ Πλάτωνός τι εἰληφέναι· πρεσβύτεροι γὰρ ἦσαν αὐτοῦ. οὔτ᾿ οὖν τὴν φάσκουσαν λέξιν· „περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντ᾿ ἐστὶ. καὶ ἐκείνου ἕνεκα πάντα“ ἀπὸ Πλάτωνος εἰλήφαμεν, ἀλλὰ τούτων κρειττόνως εἰρημένα ἀπὸ τῶν προφητῶν μεμαθήκαμεν, σαφηνίσαντος τοῦ Ἰησοῦ καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ τὸ βούλημα τοῦ ἐν τοῖς προφήταις πνεύματος (ὅπερ οὐκ ἄλλο ἦν τοῦ πνεύματος τοῦ Χριστοῦ), οὔτε τὰ περὶ τοῦ ὑπερουρανίου τόπου πρῶτος ὁ φιλόσοφος παρίστησιν, ἀλλὰ Δαυῒδ τὴν βαθύτητα τοῦ πλήθους τῶν ἐν τοῖς ὑπεραναβεβηκόσι τὰ αἰσθητὰ τῶν περὶ θεοῦ θεωρημάτων πάλαι παρέστησεν εἰπὼν ἐν τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν· „αἰνεῖτε τὸν θεὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· αἰνεσάτωσαν τὸ ὄνομα κυρίου.“ ἐγὼ δὲ οὐκ ἀπογινώσκω τὰς ἀπὸ τοῦ Φαίδρου λέξεις ἀπό τινων Ἑβραίων μεμαθηκότα τὸν Πλάτωνα, ὡς δέ τινες ἀνέγραψαν, ἔτι καὶ τοῖς προφητικοῖς ἐντυχόντα λόγοις ἐκτεθεῖσθαι, ἐν οἷς ἔλεγεν· „τὸν ὑπερουράνιον τόπον οὔτε τις ὕμνησε τῶν τῇδε ποιητὴς οὔτε ὑμνήσει κατ᾿ ἀξίαν“ καὶ τὰ ἑξῆς, ἐν οἷς ἐστι καὶ τὸ„ἡ γὰρ ἀχρώματός τε καὶ ἀσχημάτιστος καὶ ἀναφὴς οὐσία ὄντως οὖσα ψυχῆς κυβερνήτῃ νῷ μόνῳ θεατὴ, περὶ ὅν τὸ τῆς ἀληθοῦς ἐπιστήμης γένος τοῦτον ἔχει τὸν τόπον.“ καὶ ἀπ᾿ ἐκείνων γε τῶν λόγων παιδευθεὶς ὁ Παῦλος ἡμῶν καὶ ποθῶν τὰ ὑπερκόσμια καὶ ὑπερου ράνια καὶ δι᾿ ἐκεῖνα πάντα πράττων, ἵν᾿ αὐτῶν τύχῃ, φησὶν ἐν τῇ δευτέρᾳ πρὸς Κορινθίους ἐπιστολῇ· „τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως ἡμῶν καθ᾿ ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολὴν αἰώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται ἡμῖν. μὴ σκοπούντων ἡμῶν τὰ βλεπόμενα ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα· τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσκαιρα, τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνια.“
6.20Pavlus burada, dinlemeyi bilenlere açıkça şunu gösterir: duyulur şeylere "görünenler", düşünülür olan ve yalnız nous'la kavranabilen şeylere ise "görünmeyenler" der. Duyulur ve "görünen" şeylerin "geçici", düşünülür ve "görünmeyen" şeylerin ise "sonsuz" olduğunu bilir. Onları temaşa etmeye varmak istediği ve onlara duyduğu özlemden güç aldığı için her sıkıntıyı hiç, hafif bir şey sayıyordu. "Sıkıntının" ve zahmetlerin tam ortasında bile onların ağırlığını hiç duymuyor, o şeyleri temaşa ederek her güçlüğü hafifletiyordu. Çünkü bizim, kudretinin ve nous'unun büyüklüğüyle "gökleri aşmış büyük başkâhinimiz, Tanrı'nın Oğlu İsa" vardır; o, ilahî şeyleri hakkıyla öğrenip onlara layık yaşamış olanları dünya ötesindeki şeylere götüreceğini vaat etmiştir. Şöyle der: "Ben nereye gidiyorsam siz de orada olasınız diye." Bu yüzden, buradaki zahmetlerden ve mücadelelerden sonra göklerin doruğuna varacağımızı umarız. İsa'nın öğrettiği gibi "sonsuz hayata akan suyun" kaynaklarını içimize alarak ve temaşa ırmaklarını kavrayarak, "göklerin üstünde" olduğu söylenen ve "RAB'bin adını" öven sularla birlikte olacağımızı umarız. Onu övdüğümüz sürece göğün dönüşüyle oradan oraya sürüklenmeyecek, hep Tanrı'nın görünmeyen yanlarını temaşa edeceğiz. Bunları artık "dünyanın yaratılışından beri yaratılmış şeyler aracılığıyla" anlamayacağız; İsa'nın hakiki öğrencisinin dediği gibi olacak: "O zaman yüz yüze", ve: "Kusursuz olan gelince, kısmi olan ortadan kalkacak."
Ἄντικρυς γὰρ τοῖς ἀκούειν δυναμένοις παρίστησι τὰ μὲν αἰσθητὰ λέγων αὐτὰ „βλεπόμενα,“ τὰ δὲ νοητὰ καὶ νῷ μόνῳ καταληπτὰ ὀνομάζων „μὴ βλεπόμενα.“ οὗτος δὲ καὶ „πρόσκαιρα“ μὲν οἶδε τὰ αἰσθητὰ καὶ „βλεπόμενα,“ „αἰώνια“ δὲ τὰ νοητὰ καὶ „μὴ βλεπόμενα“· καὶ βουλόμενος πρὸς τῇ ἐκείνων θέᾳ γενέσθαι ὑπὸ τοῦ πρὸς ἐκεῖνα πόθου βοηθούμενος πᾶσαν θλῖψιν τὸ οὐδὲν καὶ ἐλαφράν τινα ἐνόμιζεν εἶναι· καὶ παρ᾿ αὐτὸν τὸν „τῆς θλίψεως“ καὶ τῶν πόνων καιρὸν μηδαμῶς μὲν βαρούμενος ὑπ᾿ αὐτῶν, ἐπελαφρίζων δὲ διὰ τὴν περὶ ἐκεῖνα θέαν πᾶσαν περίστασιν· ἐπεὶ καὶ ἔχομεν ἡμεῖς „ἀρχιερέα μέγαν“ τῷ μεγέθει τῆς δυνάμεως καὶ τοῦ νοῦ αὐτοῦ „διεληλυθότα τοὺς οὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ,“ ἐπαγγειλάμενον τοῖς γνησίως μαθοῦσι τὰ θεῖα καὶ ἀξίως αὐτῶν βιώσασι προάξειν αὐτοὺς ἐπὶ τὰ ὑπερκόσμια· φησὶ γάρ· „ἵν᾿ ὅπου ἐγὼ ὑπάγω καὶ ὑμεῖς ἦτε.“ διὰ τοῦτο ἡμεῖς μετὰ τοὺς ἐνταῦθα πόνους καὶ τοὺς ἀγῶνας ἐλπίζομεν πρὸς ἄκροις γενέσθαι τοῖς οὐρανοῖς, καὶ πηγὰς „ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον“ ἀναλαβόντες κατὰ τὴν Ἰησοῦ διδασκαλίαν ποταμούς τε χωρήσαντες τῶν θεωρημάτων σὺν τοῖς λεγομένοις ὕδασιν „ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν.“ αἰνοῦσι „τὸ ὄνομα κυρίου,“ ἔσεσθαι. καὶ ὅσον γε αἰνοῦμεν αὐτὸν, οὐ περιαχθησόμεθα ἀπὸ τῆς τοῦ οὐρανοῦ περιφορᾶς, ἀεὶ δὲ πρὸς τῇ θέᾳ ἐσόμεθα τῶν ἀοράτων τοῦ θεοῦ, οὐκέτι „ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι“ νοουμένων ἡμῖν, ἀλλ᾿ ὡς ὠνόμασεν ὁ γνήσιος τοῦ Ἰησοῦ μαθητὴς λέγων· „τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον“ καὶ τό· „ἐὰν ἔλθῃ τὸ τέλειον, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται.“
6.21Tanrı'nın kiliselerinde okunan yazılar yedi gökten, hatta genel olarak belirli bir gök sayısından söz etmez; yalnız "göklerden" söz eder. Bu sözler ya Yunanların gezegen dediği yıldızların kürelerini ya da daha gizli başka bir şeyi öğretiyor gibidir. Kelsos, ruhların yeryüzüne inip yeryüzünden çıktıkları yolun, Platon'a göre gezegenlerden geçtiğini söylüyor. En eski peygamberimiz Musa ise atamız Yakup'un ilahî bir rüya gördüğünü anlatır: "göğe" erişen bir merdiven, üzerinde inip çıkan "Tanrı'nın" melekleri ve tepesinde duran Rab. Musa merdivenle ilgili bu anlatımla ya bunları ya da bunlardan daha büyük şeyleri ima ediyordu. Philon da bu merdiven hakkında bir kitap yazmıştır; doğruyu sevenlerin akıllıca ve anlayışla incelemesine değer bir kitap.
Ἑπτὰ δὲ οὐρανοὺς ἢ ὅλως περιωρισμένον ἀριθμὸν αὐτῶν αἱ φερόμεναι ἐν ταῖς ἐκκλησίαις τοῦ θεοῦ οὐκ ἀπαγγέλλουσι γραφαὶ, ἀλλ᾿ οὐρανοὺς, εἴτε τὰς σφαίρας τῶν παρ᾿ Ἕλλησι λεγομένων πλανήτων εἴτε καὶ ἄλλο τι ἀποῤῥητότερον ἐοίκασι διδάσκειν οἱ λόγοι. καὶ τὸ ὁδὸν δὲ εἶναι ταῖς ψυχαῖς ἐς γῆν καὶ ἀπὸ γῆς Κέλσος μὲν κατὰ Πλάτωνά φησι γίνεσθαι διὰ τῶν πλανήτων· Μωϋσῆς δὲ, ὁ ἀρχαιότατος ἡμῶν προφήτης. ἐν ὄψει τοῦ πατριάρχου ἡμῶν Ἰακώβ φησιν ἑωρᾶσθαι θεῖον ἐνύπνιον, κλίμακα „εἰς οὐρανὸν“ φθάνουσαν καὶ ἀγγέλους „τοῦ θεοῦ“ ἀναβαίνοντας καὶ καταβαίνοντας ἐπ᾿ αὐτῆς, τὸν δὲ κύριον ἐπεστηριγμένον ἐπὶ τοῖς ἄκροις αὐτῆς, εἴτε ταῦτα εἴτε τινὰ μείζονα τούτων αἰνιττόμενος ἐν τῷ περὶ τῆς κλίμακος λόγῳ· περὶ ἧς καὶ τῷ Φίλωνι συντέτακται βιβλίον, ἄξιον φρονίμου καὶ συνετῆς παρὰ τοῖς φιλαλήθεσιν ἐξετάσεως.
6.22Bunun ardından Kelsos, bize karşı yazdığı eserde bilgisinin genişliğini sergilemek isteyerek bazı Pers gizemlerini de anlatıyor ve şöyle diyor: "Persların öğretisi de, onlardaki Mithras ayini de bunları ima eder. Bu ayinde gökteki iki dolanımın, yani sabit yıldızların dolanımıyla gezegenlere bölüştürülmüş olan dolanımın, bir de ruhun bunların içinden geçişinin bir sembolü vardır. Sembol şudur: yedi kapılı bir merdiven, onun üstünde de sekizinci bir kapı. Kapıların ilki kurşundan, ikincisi kalaydan, üçüncüsü tunçtan, dördüncüsü demirden, beşincisi alaşımlı madenden, altıncısı gümüşten, yedincisi altındandır. İlkini Kronos'a verirler, kurşunla bu yıldızın yavaşlığını gösterirler; ikincisini Aphrodite'ye, kalayın parlaklığını ve yumuşaklığını ona benzeterek; üçüncüsünü, tunç eşikli ve sağlam olanı Zeus'a; dördüncüsünü Hermes'e, çünkü hem demir hem Hermes her işe katlanır, kazanç getirir ve çok emek ister; beşincisini, alaşım yüzünden düzensiz ve alacalı olanı Ares'e; altıncısını, gümüş olanı Ay'a; yedincisini, altın olanı Güneş'e. Böylece onların renklerini taklit ederler."
Sonra yıldızların bu şekilde sıralanmasının sebebini inceliyor; bu sıra, öteki maddelerin adlarında sembollerle gösterilmiştir. Anlattığı Pers teolojisine müzikteki oranları da ekliyor. Üstelik, yine müzik teoremlerine dayanan ikinci bir anlatı sunmaya da heves ediyor. Ama Kelsos'un burada söylediklerini kelimesi kelimesine aktarmak bana yersiz ve onun yaptığına benzer bir şey gibi göründü. Çünkü o, Hristiyanlara ve Yahudilere yönelttiği suçlamaya yersiz biçimde yalnız Platon'un sözlerini katmakla yetinmedi; bir de dediğine göre Persların Mithras gizemlerini ve onların açıklamasını kattı. Mithras'a ve Perslere değer verenler için bu şeyler nasıl olursa olsun, ister yanlış ister doğru: Kelsos neden başka gizemlerden birini açıklamasıyla birlikte değil de özellikle bunları ortaya koydu? Yunanlar arasında Mithras gizemleri, Eleusis gizemlerinden ya da Aigina'da erginlenenlere aktarılan Hekate gizemlerinden daha seçkin sayılmaz. Madem barbar gizemlerini açıklamalarıyla birlikte anlatmak istiyordu, neden pek çok kişinin övündüğü Mısırlılarınkini, ya da Kapadokyalıların Komana'daki Artemis'e dair gizemlerini, ya da Trakların, hatta senatonun en soylu üyelerini erginleyen Romalıların kendi gizemlerini seçmedi? Bunlardan birini, Yahudileri ya da Hristiyanları suçlamaya hiçbir katkısı olmayacağı için ortaya koymayı yersiz bulduysa, aynı şeyi Mithras gizemlerini anlatırken nasıl yersiz bulmadı?
Ἑξῆς δὲ τούτοις βουλόμενος ὁ Κέλσος πολυμάθειαν ἑαυτοῦ ἐπιδείξασθαι ἐν τῷ καθ᾿ ἡμῶν λόγῳ ἐκτίθεταί τινα καὶ Περσικὰ μυστήρια ἐν οἷς φησιν· αἰνίττεται ταῦτα καὶ ὁ Περσῶν λόγος, καὶ ἡ τοῦ Μίθρου τελετὴ, ⟨(ἣ)⟩ παρ᾿ αὐτοῖς ἐστιν. ἔστι γάρ τι ἐν αὐτῇ σύμβολον τῶν δύο τῶν ἐν οὐρανῷ περιόδων, τῆς τε ἀπλανοῦς καὶ τῆς εἰς τοὺς πλανήτας αὖ νενεμημένης, καὶ τῆς δι᾿ αὐτῶν τῆς ψυχῆς διεξόδου. τοιόνδε τὸ σύμβολον· κλῖμαξ ἑπτάπυλος, ἐπὶ δ᾿ αὐτῇ πύλη ὀγδόη. ἡ πρώτη τῶν πυλῶν μολίβδου, ἡ δευτέρα κασσιτέρου, ἡ τρίτη χαλκοῦ, ἡ τετάρτη σιδήρου, ἡ πέμπτη κεραστοῦ νομίσματος, ἡ ἕκτη ἀργύρου, χρυσοῦ δὲ ἡ ἑβδόμη. τὴν πρώτην τίθενται Κρόνου, τῷ μολίβδῳ τεκμηριούμενοι τὴν βραδυτῆτα τοῦ ἀστέρος, τὴν δευτέραν Ἀφροδίτης, παραβάλλοντες αὐτῇ τὸ φαιδρόν τε καὶ μαλακὸν τοῦ κασσιτέρου, τὴν τρίτην τοὺ Διὸς, τὴν χαλκοβατῆ καὶ στεῤῥὰν, τὴν τετάρτην Ἑρμοῦ, τλήμονα γὰρ ἔργων ἁπάντων καὶ χρηματιστὴν καὶ πολύκμητον εἶναι τόν τε σίδηρον καὶ τὸν Ἑρμῆν, τὴν πέμπτην Ἄρεος, τὴν ἐκ τοῦ κράματος ἀνώμαλόν τε καὶ ποικίλην, ἕκτην Σελήνης τὴν ἀργυρᾶν, ἑβδόμην Ἡλίου τὴν χρυσῆν, μιμούμενοι τὰς χρόας αὐτῶν. ἑξῆς ἐξετάζει τὴν αἰτίαν τῆς οὕτω κατειλεγμένης τάξεως τῶν ἀστέρων, δηλουμένης διὰ συμβόλων ἐν τοῖς ὀνόμασι τῆς λοιπῆς ὕλης, καὶ μουσικοὺς λόγους προσάπτει ᾗ ἐκτίθεται Περσῶν θεολογίᾳ· προσφιλοτιμεῖται δὲ τούτοις καὶ δευτέραν ἐκθέσθαι διήγησιν, πάλιν ἐχομένην μουσικῶν θεωρημάτων. ἔδοξε δέ μοι τὸ ἐκθέσθαι τὴν λέξιν ἐν τούτοις τοῦ Κέλσου ἄτοπον εἶναι καὶ ὅμοιον ᾧ αὐτὸς πεποίηκεν, εἰς τὴν περὶ Χριστιανῶν καὶ Ἰουδαίων κατηγορίαν ἀκαίρως παραλαβὼν οὐ μόνον τὰ Πλάτωνος, ὡς ἐκείνοις ἀρκεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ τὰ, ὥς φησι, Περσῶν τοῦ Μίθρου μυστήρια καὶ τὴν διήγησιν αὐτῶν. ὅπως ποτὲ γὰρ ἐχέτω ταῦτα, εἴτε ψευδῶς εἴτ᾿ ἀληθῶς, τοῖς τὰ τοῦ Μίθρου πρεσβεύουσι καὶ Πέρσαις· τί δὴ οὖν μᾶλλον ταῦτ᾿ ἐξέθετο ἤ τι τῶν λοιπῶν μυστηρίων μετὰ τῆς διηγήσεως αὐτῶν; οὐ γὰρ δοκεῖ παρ᾿ Ἕλλησιν εἶναι ἐξαίρετα τὰ τοῦ Μίθρου παρὰ τὰ Ἐλευσίνια ἢ τὰ παραδιδόμενα τοῖς ἐν Αἰγίνῃ μυουμένοις τὰ τῆς Ἑκάτης. τί δὲ μᾶλλον εἴπερ βαρβαρικὰ ἐβούλετο μυστήρια ἐκτίθεσθαι μετὰ τῆς διηγήσεως αὐτῶν, οὐ μᾶλλον τὰ Αἰγυπτίων, ἐν οἷς πολλοὶ σεμνύνονται, ἢ τὰ Καππαδοκῶν περὶ τῆς ἐν Κομάνοις Ἀρτέμιδος ἢ τὰ Θρᾳκῶν ἢ καὶ τὰ Ῥωμαίων αὐτῶν, τελούντων τοὺς εὐγενεστάτους τῶν ἀπὸ τῆς συγκλήτου βουλῆς; ἀλλ᾿ εἰ ἄκαιρον αὐτῷ ἔδοξεν ἐκείνων τι παραβαλεῖν ὡς μηδαμῶς συμβαλλόμενον εἰς τὴν Ἰουδαίων ἢ Χριστιανῶν κατηγορίαν, πῶς οὐχὶ τὸ αὐτὸ ἄκαιρον καὶ ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως τῶν Μιθραϊκῶν αὐτῷ ἐφαίνετο;
6.23Ruhların ilahî şeylere girişi hakkında daha gizemli bir temaşaya hareket noktası arayan biri, bunu Kelsos'un aktardığı pek tanınmamış mezhepten değil de kitaplardan almak isterse —kısmen Yahudilerin sinagoglarında okunan ve Hristiyanların da kabul ettiği kitaplardan, kısmen yalnız Hristiyanlara ait olanlardan— Hezekiel'in peygamberlik kitabının sonunda peygamberin gördüklerini okusun. Orada çeşitli kapılar anlatılır; bunlar, daha tanrısal ruhların daha üstün şeylere farklı yollardan girişine dair bir şeyler ima eder. Yuhanna'nın Vahiy'inden de Tanrı'nın şehri olan göksel Kudüs'le, onun temelleri ve kapılarıyla ilgili kısımları okusun. İlahî şeylere yol alacak olanların sembollerle gösterilen yolunu da öğrenebilecek durumdaysa, Musa'nın Sayılar adlı kitabını okusun ve İsrailoğullarının ordugâhları hakkında yazılanlara kendisini erginleyebilecek birini arasın: hangi ordugâhlar ilk olarak doğu yanına yerleştirilmiştir, hangileri güneybatıya ya da güneye, hangileri batıya, denize doğru, hangileri de en son kuzeye? Bu yerlerde küçümsenecek gibi olmayan temaşalar görecek; Kelsos'un sandığı gibi akılsız dinleyicilere ve kölelere göre olmayan temaşalar. Orada kimlerin bulunduğunu, sayılan ve her bir kabileye denk düşürülen sayıların tabiatı hakkında neler söylendiğini kavrayacak; bunları şimdi anlatmayı uygun bulmadık.
Kelsos da, kitabını okuyanlar da şunu bilsin: hakiki ve ilahî diye inanılan yazıların hiçbir yerinde yedi gökten söz edilmez. Ne peygamberlerimiz, ne İsa'nın havarileri, ne de Tanrı'nın Oğlu'nun kendisi Perslerden ya da Kabeirlerden alarak bir şey söyler.
Εἰ δέ τις βούλοιτο μὴ ἀφ᾿ ἧς παρέθετο αἱρέσεως ἀσημοτάτης ἀλλὰ ἀπὸ βιβλίων πῇ μὲν Ἰουδαϊκῶν καὶ ἐν ταῖς συναγωγαῖς αὐτῶν ἀναγινωσκομένων, ἅπερ Χριστιανοὶ προσίενται, πῇ δὲ Χριστιανῶν μόνων λαβεῖν ἀφορμὰς τῆς μυστικωτέρας περὶ εἰσόδου ψυχῶν εἰς τὰ θεῖα θεωρίας, ἀναγνώτω τὰ ἐπὶ τέλει τῆς τοῦ Ἰεζεκιὴλ προφητείας ἑωραμένα τῷ προφήτῃ, ἐν οἷς διάφοροι πύλαι καταγεγραμμέναι εἰσὶν, αἰνισσόμεναί τινα περὶ τῆς διαφόρου εἰσόδου τῶν θειοτέρων ψυχῶν ἐπὶ τὰ κρείττονα· ἀναγνώτω δὲ καὶ ἐκ τῆς Ἰωάννου Ἀποκαλύψεως τὰ περὶ τῆς πόλεως τοῦ θεοῦ Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίον καὶ τῶν θεμελίων καὶ τῶν πυλῶν αὐτῆς. εἰ δὲ δύναται διὰ συμβόλων καὶ τὴν ὁδὸν δεδηλωμένην τῶν ὁδευσόντων ἐπὶ τὰ θεῖα μαθεῖν, ἀναγνώτω τοὺς ἐπιγεγραμμένους Ἀριθμοὺς Μωϋσέως καὶ ζητησάτω τὸν δυνάμενον αὐτὸν μυσταγωγῆσαι ἐπὶ τὰ περὶ τῶν παρεμβολῶν τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἀναγεγραμμένα, ποῖαι μὲν κατὰ τὰ ἀνατολικὰ τεταγμέναι εἰσὶ μέρη ὡς πρῶται, ποῖαι δὲ ἐπὶ τὰ κατὰ λίβα ⟨(ἢ)⟩ κατὰ νότον, καὶ τίνες αἱ κατὰ θάλασσαν, καὶ τίνες αἱ τελευταῖαι κατὰ βοῤῥᾶν. ὄψεται γὰρ θεωρήματα οὐκ εὐκαταφρόνητα ἐν τοῖς τόποις οὐδ᾿, ὡς Κέλσος οἴεται, μωρῶν τινων ἀκροατῶν καὶ ἀνδραπόδων δεόμενα· διαλήψεται γὰρ, τίνες ἐν αὐτοῖς, καὶ ⟨(τίνα)⟩ τὰ περὶ τῆς φύσεως τῶν κατειλεγμένων ἐν αὐτοῖς ἀριθμῶν καὶ ἐφαρμοσθέντων ἑκάστῃ φυλῇ, περὶ ὧν νῦν ἡμῖν ἐκθέσθαι ἔδοξεν οὐκ εὔκαιρον εἶναι. ἴστω δὲ Κέλσος καὶ οἱ ἐντυγχάνοντες αὐτοῦ τῷ βιβλίῳ ὅτι οὐδαμοῦ τῶν γνησίων καὶ θείων πεπιστευμένων γραφῶν ἑπτὰ εἴρηνται οὐρανοί· οὔτ᾿ ἀπὸ Περσῶν ἢ Καβείρων λαβόντες ἡμῶν οἱ προφῆται λέγουσί τινα οὐδ᾿ οἱ τοῦ Ἰησοῦ ἀπόστολοι οὐδ᾿ αὐτὸς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ.
6.24Mithras gizemlerinden aldığı sözün ardından Kelsos, isteyene Hristiyanların bir ayinini yukarıda anlattığı Pers ayiniyle birlikte incelemeyi öneriyor: ikisini karşılaştırsın, Hristiyanlarınkini de açığa çıkarsın ve aralarındaki farkı böylece görsün. Mezheplerin adlarını söyleyebildiği yerde, bildiğini sandığı mezhepleri sıralamaktan çekinmedi. Ama bunu yapmasının daha gerekli olduğu yerde, yani —eğer biliyorsa— tasvir ettiği diyagramı hangi mezhebin kullandığını öğretmesi gereken yerde, bunu yapmadı.
Bana öyle geliyor ki bu diyagramın bazı kısımları da, pek tanınmamış bir mezhebin, sanırım Ofitlerin, kulaktan dolma sözlerine dayanılarak anlatılmıştır. Biz öğrenme merakımızla bu diyagrama rastladık. Orada, Pavlus'un deyişiyle, "evlere sızıp" "günahlarla yüklü, türlü arzularla sürüklenen, hep öğrenen ama hiçbir zaman gerçeğin bilgisine erişemeyen zavallı kadınları" tutsak eden insanların uydurmalarını bulduk. Diyagram öylesine inanılmaz bir şeydi ki ne kolay aldatılan o "zavallı kadınlar" ne de en kaba olanlar, her inandırıcı görünen şeye hemen kapılanlar bile onu kabul ederdi. Nitekim yeryüzünün pek çok yerini dolaştığımız ve her yerde bir şey bildiğini ileri sürenleri araştırdığımız hâlde, diyagramdaki öğretileri savunan tek bir kişiye rastlamadık.
Ἑξῆς δὲ τῷ ἀπὸ τῶν Μιθραϊκῶν ληφθέντι λόγῳ ἐπαγγέλλεται ὁ Κέλσος τελετήν τινα Χριστιανῶν τελετῇ προειρημένῃ Περσῶν τὸν βουλόμενον συνεξετάσαι, ταῦτα ἀλλήλοις παραβαλόντα καὶ γυμνώσαντα καὶ τὰ Χριστιανῶν, οὕτω θεάσασθαι τὴν διαφορὰν αὐτῶν. καὶ ὅπου μὲν ᾔδει ὀνόματα εἰπεῖν αἱρέσεων, οὐκ ὤκνησεν ἐκθέσθαι ἃς ἐδόκει εἰδέναι· ὅπου δὲ μᾶλλον ἐχρῆν, εἴπερ ἠπίστατο, τοῦτο ποιῆσαι καὶ διδάξαι, ποία αἵρεσις χρῆται τῷ διατυπωθέντι διαγράμματι, τοῦτ᾿ οὐ πεποίηκε. δοκεῖ δέ μοι καὶ ἐκ τούτων ἐκ παρακουσμάτων ἀσημοτάτης αἱρέσεως Ὀφιανῶν οἶμαι ἐκτεθεῖσθαι τὰ τοῦ διαγράμματος ἀπὸ μέρους. τούτῳ δ᾿ ἡμεῖς κατὰ τὸ φιλομαθὲς ἡμῶν περιτετεύχαμεν, ἐν ᾧ εὕρομεν πλάσματα ἀνθρώπων, ὡς ὁ Παῦλος ὠνόμασεν, ἐνδυνόντων „εἰς τὰς οἰκίας καὶ“ αἰχμαλωτιζόντων „γυναικάρια σεσωρευμένα ἁμαρτίαις, ἀγόμενα ἐπιθυμίαις ποικίλαις, πάντοτε μανθάνοντα καὶ μηδέποτε εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν δυνάμενα.“ οὕτω δὲ πᾶσαν ἀπιθανότητα εἶχε τὸ διάγραμμα, ὡς μηδὲ τὰ εὐεξαπάτητα „γυναικάρια“ μηδὲ τοὺς ἀγροικοτάτους καὶ ὑφ᾿ οὑτινοσοῦν πιθανοῦ ἑτοίμως ἔχοντας ἄγεσθαι συγκατατεθεῖσθαι τῷ διαγράμματι. οὐδενὶ γοῦν, καίτοι γε πολλοὺς ἐκπεριελθόντες τόπους τῆς γῆς καὶ τοὺς πανταχοῦ ἐπαγγελλομένους τι εἰδέναι ζητήσαντες, περιτετεύχαμεν πρεσβεύοντι τὰ τοῦ διαγράμματος.
6.25Diyagramda birbirinden ayrı on dairenin çizimi vardı; bu daireler tek bir daireyle birbirine bağlanıyordu. Bu daireye evrenin ruhu deniyor ve Leviathan adı veriliyordu. Yahudilerin yazıları —neyi ima ediyorlarsa— Leviathan'ın Tanrı tarafından bir oyuncak olarak yaratıldığını söyler. Mezmurlarda şunu buluyoruz: "Her şeyi bilgelikle yaptın; yeryüzü yarattıklarınla doldu. İşte uçsuz bucaksız büyük deniz; orada gemiler dolaşır, küçük büyük canlılar vardır; şu ejderha da orada, onu onunla oynaşmak için yarattın." İbranicede "ejderha" yerine Leviathan geçer. İşte bu dinsiz diyagram, peygamberde böylesine açıkça kınanan Leviathan'ın evrenin her yanına yayılmış ruh olduğunu söylüyordu. Diyagramda Behemot diye anılan birini de, sanki en alttaki dairenin ardına yerleştirilmiş gibi bulduk. O iğrenç diyagramı uyduran kişi Leviathan'ı hem dairenin üzerine hem de merkezine yazmış, adını iki kez yerleştirmişti.
Kelsos ayrıca diyagramın kalın siyah bir çizgiyle bölündüğünü söylüyor; bu çizgiye Gehenna, yani Tartaros dendiğini işittiğini ileri sürüyor. Biz Gehenna'nın İncilde bir ceza yeri olarak yazıldığını görünce, eski yazıların herhangi bir yerinde adının geçip geçmediğini araştırdık; özellikle Yahudiler de bu adı kullandığı için. Yazıda bir yerde "Hinnom oğlunun Vadisi" diye anıldığını bulduk; İbranicede ise aynı yer için hem "Hinnom Vadisi" hem "Gehenna" dendiğini öğrendik. Okunan metinleri dikkatle incelediğimizde Gehenna'nın, yani Hinnom Vadisi'nin, Kudüs'ün de içinde bulunduğu Benyamin kabilesinin payında sayıldığını gördük. Göksel bir Kudüs bulunduğunu, bununla Benyamin'in payı ve Hinnom Vadisi arasındaki bağı incelediğimizde cezalar konusuna ışık tutan bir şey buluyoruz: Böyle ruhlar işkenceyle arınmaya alınır; şu söze göre: "İşte Rab arıtıcının ateşi gibi, çamaşırcının sabunu gibi geliyor; altını ve gümüşü eritip arıtır gibi oturup eritecek ve arıtacak."
Ἐν ᾧ ἦν διαγραφὴ κύκλων, ἀπολελυμένων μὲν ἀπ᾿ ἀλλήλων δέκα συνδουμένων δὲ ὑφ᾿ ἑνὸς κύκλου, ὃς ἐλέγετο εἶναι ἡ τῶν ὅλων ψυχὴ καὶ ὠνομάζετο Λευϊαθὰν, ὅντινα αἱ Ἰουδαίων γραφαὶ ὅ τι ποτ᾿ οὖν αἰνισσόμεναι ἔλεγον πεπλάσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ παίγνιον. ἐν γὰρ ψαλμοῖς εὕρομεν· „πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας· ἐπληρώθη ἡ γῆ τῆς κτίσεώς σου. αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη καὶ εὐρύχωρος· ἐκεῖ πλοῖα διαπορεύονται, ζῷα μικρὰ μετὰ μεγάλων, δράκων οὗτος, ὃν ἔπλασας ἐμπαίζειν αὐτῷ.“ ἀντὶ δὲ τοῦ „δράκων“ Λευϊαθὰν ἦν ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ. τὸ τοίνυν ἀσεβὲς διάγραμμα τὸν σαφῶς οὕτως κατηγορηθέντα ἐν τῷ προφήτῃ Λευϊαθὰν ἔλεγεν εἶναι τὴν διὰ τῶν ὅλων πεφοιτηκυῖαν ψυχήν. εὕρομεν δ᾿ ἐν αὐτῷ καὶ τὸν Βεημὼν ὀνομαζόμενον ὡσπερεὶ τεταγμένον τινὰ μετὰ τὸν κατωτάτω κύκλον. τοῦτον δὲ τὸν Λευϊαθὰν ὁ τὸ μιαρὸν ἐκεῖνο διάγραμμα ἀναπλάσας ἐπὶ τοῦ κύκλου καὶ τοῦ κέντρου αὐτοῦ κατέγραψε, δὶς ἐκθέμενος αὐτοῦ τὸ ὄνομα. ἔτι δὲ ὁ Κέλσος μελαίνῃ γραμμῇ παχείᾳ φησὶ διειλημμένον εἶναι τὸ διάγραμμα, καὶ ταύτην ἔφασκεν εἰρῆσθαι αὐτῷ τὴν Γέενναν, οὖσαν καὶ Τάρταρον. τὴν δὲ Γέενναν ἡμεῖς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ γεγραμμένην ὡς κολαστήριον εὑρόντες, ἐζητήσαμεν, εἴ που τῶν παλαιῶν γραμμάτων ὠνομάσθη, καὶ μάλιστα ἐπείπερ καὶ Ἰουδαῖοι χρῶνται τῷ ὀνόματι. εὕρομεν δὲ ὅπου μὲν Φάραγξ „υἱοῦ Ἐννὸμ“ ὀνομαζομένην ἐν τῇ γραφῇ, ἐν δὲ τῷ Ἑβραϊκῷ ἀντὶ τοῦ Φάραγξ μεμαθήκαμεν ὅτι κατὰ τοῦ αὐτοῦ ὑποκειμένου ἐλέγετο ἡ Φάραγξ Ἐννὸμ καὶ ἡ Γέεννα. ἐπιτηροῦντες δὲ τὰ ἀναγνώσματα εὑρίσκομεν καὶ ἐν τῷ κλήρῳ τῆς φυλῆς Βενιαμὶν τὴν Γέενναν ἢ Φάραγγα Ἐννὸμ κατειλεγμένην, οὗ ἦν καὶ Ἱερουσαλήμ. καὶ ἐξετάζοντες τὴν ἀκολουθίαν τοῦ εἶναι ἐπουράνιον Ἰερουσαλὴμ ἀπὸ τοῦ κλήρου Βενιαμὶν καὶ τῆς Φάραγγος Ἐννὸμ εὑρίσκομέν τι εἰς τὸν περὶ κολάσεων τόπον, μεταλαμβανομένων εἰς τὴν μετὰ βασάνου κάθαρσιν τῶν τοιωνδὶ ψυχῶν κατὰ τὸ „ἰδοὺ κύριος εἰσπορεύεται ὡς πῦρ χωνευτηρίου καὶ ὡς ποία πλυνόντων· καὶ καθιεῖται χωνεύων καὶ καθαρίζων ⟨(ὡς)⟩ τὸ χρυσίον καὶ ὡς τὸ ἀργύριον“
6.26Yine buna göre, kendi ruhlarının varlığına kötülükten gelen şeyleri katmış olanlar Kudüs'ün çevresinde eritilerek cezalandırılır; kötülüğe bir yerde mecazen kurşun denir. Bu yüzden Zekeriya'da kanunsuzluk "bir talant kurşunun" üzerinde oturuyordu.
Bu konuda söylenebilecek her şeyi anlatmak ne herkese göredir ne de şimdiki zamana. Böyle şeylerin açıklamasını yazıya emanet etmek de tehlikesiz değildir; çünkü çoğunluğun, günahkârların cezası hakkındaki öğretiden fazlasına ihtiyacı yoktur. Bunun ötesine çıkmak yararlı değildir; zira sonsuz ceza korkusuyla bile kötülüğün ve ondan doğan günahların taşkınlığını ancak bir ölçüde, güç bela frenleyebilenler vardır.
Demek ki Gehenna hakkındaki öğretiyi ne diyagram bilir ne de Kelsos. Bilselerdi, diyagramcılar resimleri ve diyagramları, gerçeği onlarla gösteriyorlarmış gibi yüceltmezlerdi. Kelsos da Hristiyanlara karşı yazdığı eserde, Hristiyanların asla söylemediği şeyleri suçlamalarının arasına koymazdı; bunlar, belki artık var bile olmayan, tamamen tükenmiş ya da parmakla sayılacak kadar az kişiye inmiş bazı kimselerin sözleridir. Platon'un felsefesini izleyenlerin Epikuros'u ve onun dinsiz öğretilerini savunması nasıl gerekmezse, bizim de diyagramdakileri ve Kelsos'un ona karşı söylediklerini savunmamız gerekmez. Bu yüzden Kelsos'un bu konuda söylediklerini gereksiz ve boşuna yazılmış sözler olarak bir yana bırakıyoruz; çünkü böyle sözlerin tutsağı olmuş kimseleri biz Kelsos'tan daha çok suçlarız.
καὶ κατὰ τὸ περὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ γίνεσθαι κολάσεις χωνευομένων, τῶν ἀναλαβόντων εἰς τὴν ἑαυτῶν τῆς ψυχῆς ὑπόστασιν τὰ ἀπὸ κακίας, τροπικῶς που ὀνομαζομένης μολίβδου· διὸ ἡ ἀνομία παρὰ τῷ Ζαχαρίᾳ ἐπὶ „τάλαντον μολίβδου“ ἐκαθέζετο. Ὅσα δ᾿ εἰς τὸν τόπον λεχθείη ἂν, οὔτε πᾶσιν οὔτε τοῦ παρόντος καιροῦ ἐστι διηγήσασθαι· ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἀκίνδυνον τὴν τῶν τοιούτων σαφήνειαν πιστεῦσαι γραφῇ. ἅτε τῶν πολῶν οὐ χρῃζόντων πλείονος διδασκαλίας παρὰ τὴν περὶ τῆς κατὰ τῶν ἁμαρτανόντων κολάσεως. εἰς γὰρ τὰ ὑπερέκεινα αὐτῆς οὐ χρήσιμον ἀναβαίνειν διὰ τοὺς μόγις φόβῳ τῆς αἰωνίου κολάσεως κἂν συστέλλοντας ἐπὶ ποσὸν τῆς κακίας καὶ τῶν ἀπ᾿ αὐτῆς ἁμαρτανομένων χύσιν. οὔτ᾿ οὖν τὸ διάγραμμα οὔτε Κέλσος οἶδε τὸν περὶ Γεέννης λόγον· ἐπεὶ οὔτ᾿ ἂν ἐκεῖνοι ζωγραφίας καὶ διαγράμματα ἐσεμνοποίουν ὡς δι᾿ αὐτῶν παριστάντες τὸ ἀληθὲς. οὔτ᾿ ἂν ὁ Κέλσος ἐν τῷ κατὰ Χριστιανῶν συγγράμματι τὰ μηδαμῶς ὑπὸ Χριστιανῶν λεγόμενα ἀλλά τινων, τάχα οὐδ᾿ ἔτι ὄντων ἀλλὰ πάντῃ ἐκλελοιπότων καὶ εἰς πάνυ ὀλίγους καὶ εὐαριθμήτους καταστάντων, ἐνετίθει ταῖς κατὰ Χριστιανῶν κατηγορίαις. καὶ ὥσπερ οὐ καθήκει τοῖς τὰ Πλάτωνος φιλοσοφοῦσιν ἀπολογεῖσθαι περὶ Ἐπικούρου καὶ τῶν ἀσεβῶν αὐτοῦ δογμάτων, οὕτως οὐδ᾿ ἡμῖν περὶ τῶν ἐν τῷ διαγράμματι καὶ τῶν κατ᾿ αὐτοῦ λεγομένων ὑπὸ Κέλσου. διόπερ ὡς περισσὰ καὶ μάτην ἐκκείμενα ἐῶμεν τὰ ὑπὸ Κέλσου εἰς ταῦτα λελεγμένα· μᾶλλον γὰρ Κέλσου ἡμεῖς αὐτῶν παρὰ τοῖς κεκρατημένοις ὑπὸ τοιούτων λόγων κατηγορήσομεν.
6.27Diyagramla ilgili bölümün ardından Kelsos, kilise mensuplarının "mühür" dediği şey hakkında kulağına bir şey bile çalınmadan, kendi kafasından bazı tuhaf şeyler ve karşılıklı sözler anlatıyor: Mührü vuran kişiye "baba" denirmiş; mühürlenene "genç" ve "oğul" denir, o da şöyle cevap verirmiş: "Hayat ağacından gelen beyaz bir yağla meshedildim." Böyle bir şeyin mezhepler arasında bile yapıldığını işitmedik. Sonra mührü verenlerin söylediği bir sayı da belirtiyor: yedi melek. Bunlar bedenden ayrılan ruhun iki yanında dururmuş; bir kısmı ışık melekleri, ötekiler "arkhontik", yani yönetici denen meleklermiş. "Arkhontik" denenlerin başına da "lanetli tanrı" dendiğini söylüyor.
Sonra bu ifadeye takılarak bunu söylemeye cüret edenleri haklı olarak suçluyor. Bu konuda biz de böylelerini kınayanların öfkesine katılırız —eğer gerçekten de Yahudilerin Tanrı'sına, yani yağmur yağdırıp gök gürleten, bu dünyanın yaratıcısı olan, Musa'nın ve onun anlattığı dünya yaratılışının Tanrı'sına lanetli tanrı diyenler varsa. Ama Kelsos bununla iyi niyetli bir şey değil, bize karşı beslediği, felsefeye yakışmayan nefretten doğan son derece kötü niyetli bir şey amaçlamış gibi görünüyor. Kitabını okuyan ve bizim öğretilerimizi bilmeyen kişileri, bu dünyanın güzel yaratıcısına lanetli tanrı dediğimizi sandırarak bize düşman etmek istedi. Bana kalırsa yaptığı, Yahudilerin yaptığına benziyor. Yahudiler, Hristiyan öğretisinin ilk zamanlarında bu öğreti hakkında iftiralar uydurmuşlardı: güya Hristiyanlar bir çocuğu kurban edip etinden yerlermiş; yine bu öğretiye bağlı olanlar karanlığın işlerini yapmak isteyince ışığı söndürür, herkes yanına düşen kadınla birleşirmiş. Bu iftira, akla aykırı olduğu hâlde, eskiden öğretiye yabancı pek çok kişiyi Hristiyanların böyle olduğuna inandırarak hüküm sürüyordu; bugün de hâlâ bazılarını aldatıyor ve onları bu yüzden Hristiyanlarla basit bir söz alışverişine bile girmekten alıkoyuyor.
Ἑξῆς δὲ τοῖς περὶ τοῦ διαγράμματος μηδὲ παρακούσας τῶν περὶ τῆς καλουμένης παρὰ τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς σφραγῖδος ἑαυτῷ τινα ἐκτίθεται ἀλλόκοτα καὶ ἀμοιβαίας φωνὰς, ὡς τοῦ μὲν τὴν σφραγῖδα περιτιθέντος καλουμένου πατρὸς, τοῦ δὲ σφραγιζομένου λεγομένου νέου καὶ υἱοῦ καὶ ἀποκρινομένου· κέχρισμαι χρίσματι λευκῷ ἐκ ξύλου ζωῆς, ὅπερ οὐδ᾿ ἐν τοῖς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων ἠκούσαμεν γίνεσθαι. εἶτα καὶ ἀριθμὸν ὁρίζει λεγόμενον ὑπὸ τῶν παραδιδόντων τὴν σφραγῖδα ἀγγέλων ἑπτὰ, ἑκατέρωθεν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀπαλλαττομένου σώματος ἐφισταμένων, τῶν μὲν τοῦ φωτὸς ἑτέρων δὲ τῶν ὀνομαζομένων ἁρχοντικῶν, καὶ λέγει τὸν ἄρχοντα τῶν ὀνομαζομένων ἀρχοντικῶν λέγεσθαι θεὸν κατηραμένον. εἶτ᾿ ἐπιλαβόμενος τῆς λέξεως εὐλόγως κατηγορεῖ τῶν τοῦτο τολμώντων λέγειν· τούτου δ᾿ ἕνεκα καὶ ἡμεῖς συναγανακτοῦμεν τοῖς μεμφομένοις τοὺς τοιούτους. εἰ δή τινες εἰσὶ λέγοντες θεὸν κατηραμένον τὸν Ἰουδαίων, τὸν ὕοντα καὶ βροντῶντα καὶ τοῦδε τοῦ κόσμου δημιουργὸν καὶ Μωϋσέως καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὸν κοσμοποιΐας θεόν. ἀλλ᾿ ἔοικε βεβουλῆσθαί τι διὰ τούτων ὁ Κέλσος οὐκ εὔγνωμον ἀλλ᾿ ἀπὸ τοῦ καθ᾿ ἡμῶν ἀφιλοσόφου μίσους πάνυ ἀγνωμονέστατον. ἐβουλήθη γὰρ τοὺς ἀπείρους τῶν ἡμετέρων ἐντυχόντας αὐτοῦ τῇ γραφῇ πολεμῶσαι πρὸς ἡμᾶς, ὡς θεὸν κατηραμένον λέγοντας τὸν τοῦδε τοῦ κόσμου καλὸν δημιουργόν. καὶ δοκεῖ μοι παραπλήσιον Ἰουδαίοις πεποιηκέναι, τοῖς κατὰ τὴν ἀρχὴν ⟨(τῆς)⟩ τοῦ χριστιανισμοῦ διδασκαλίας κατασκεδάσασι δυσφημίαν τοῦ λόγου, ὡς ἄρα καταθύσαντες παιδίον μεταλαμβάνουσιν αὐτοῦ τῶν σαρκῶν, καὶ πάλιν ὅτι οἱ ἀπὸ τοῦ λόγου τὰ τοῦ σκότου πράττειν βουλόμενοι σβεννύουσι μὲν τὸ φῶς. ἕκαστος δὲ τῇ παρατυχούσῃ μίγνυται· ἥτις δυσφημία παραλόγως πάλαι μὲν πλείστων ὅσων ἐκράτει πείθουσα τοὺς ἀλλοτρίους τοῦ λόγου ὅτι τοιοῦτοί εἰσι Χριστιανοὶ, καὶ νῦν δὲ ἔτι ἀπατᾷ τινας ἀποτρεπομένους διὰ τὰ τοιαῦτα κἂν εἰς κοινωνίαν ἁπλουστέραν λόγων ἥκειν πρὸς Χριστιανούς.
6.28Bana öyle geliyor ki Kelsos, Hristiyanların yaratıcıya lanetli tanrı dediğini belli bir hesapla ortaya atmıştır: Bize karşı söylediklerine inanan kişi, mümkünse Hristiyanları en dinsiz insanlar diye ortadan kaldırmaya bile atılsın diye. İşleri birbirine karıştırarak, Musa'nın anlattığı dünya yaratılışının Tanrı'sına neden lanetli dendiğini de açıklıyor: Onun hakkında böyle düşünenlere göre bu Tanrı, ilk insanlara iyinin ve kötünün bilgisini öğreten yılana lanet ettiği için böyledir ve lanete layıktır.
Oysa Kelsos şunu bilmeliydi: Yılanın ilk insanlara güzel bir öğüt verdiğini düşünüp onun yanını tutanlar, efsanelerdeki Titanları ve Devleri bile geride bırakan ve bu yüzden Ofitler diye anılan kişiler, Hristiyan olmaktan öylesine uzaktır ki İsa'yı Kelsos'tan aşağı kalmayacak biçimde suçlarlar; İsa'ya lanet okumayan hiç kimseyi de topluluklarına kabul etmezler. Bak işte, Kelsos Hristiyanlara karşı yazdığı eserde, İsa'nın adını duymak bile istemeyenleri —onun bilge biri, ahlakı ölçülü biri, hatta sıradan bir insan olduğunu bile kabul etmeyenleri— Hristiyan diye ele almakla ne kadar akılsızca davranmıştır. Yılanı güzel şeylerin öncüsü sayıp onun adıyla anılmak isteyenlerden daha aptal, daha deli ne olabilir? Ofitlere yönelik suçlamaları Hristiyanlara yönelik suçlamalar sanan Kelsos'tan başka. Bir zamanlar Yunanların sadeliği seven filozofu, tam bir mülksüzlüğün mesut olmaya engel olmadığını göstererek mesut hayatın örneğini vermiş ve kendini Kinik ilan etmişti. Bu kutsallıktan yoksun kişiler ise insanlara en düşman ve en korkunç yaratık olan yılandan ad alıyor; yılanın düşmanı olan insanlar değil de yılanlarmış gibi Ofitler diye anılmakla övünüyorlar. Dinsiz öğretilerinin kurucusu olarak da Euphrates adlı birini gururla anıyorlar.
Τοιοῦτόν τι δή μοι φαίνεται ὁ Κέλσος οἰκονομῶν ἐκτεθεῖσθαι, ὡς ἄρα Χριστιανοὶ λέγουσι κατηραμένον θεὸν τὸν δημιουργὸν, ἵν᾿ ὁ πιστεύων αὐτῷ ταῦτα καθ᾿ ἡμῶν λέγοντι εἰ δυνατὸν καὶ ἐπὶ τὸ αἱρεῖν ὁρμήσαι Χριστιανοὺς ὡς πάντων ἀσεβεστάτους. φύρων δὲ τὰ πράγματα καὶ τὴν αἰτίαν ἐκτίθεται τοῦ κατηραμένον λέγεσθαι τὸν τῆς κατὰ Μωϋσέα κοσμοποιΐας θεὸν φάσκων ὅτι τοιοῦτός ἐστιν καὶ ἀρᾶς ἄξιος κατὰ τοὺς ταῦτα περὶ αὐτοῦ δοξάζοντας, ἐπείπερ τῷ ὄφει, γνῶσιν καλοῦ καὶ κακοῦ τοῖς πρώτοις ἀνθρώποις εἰσηγουμένῳ, κατηράσατο. εἰδέναι δ᾿ αὐτὸν ἐχρῆν ὅτι οἱ τὰ τοῦ ὄφεως ἑλόμενοι ὡς καλῶς τοῖς πρώτοις ἀνθρώποις συμβουλεύσαντος καὶ Τιτᾶνας καὶ Γίγαντας τοὺς μυθικοὺς ὑπερβαλόντες καὶ Ὀφιανοὶ διὰ τοῦτο καλούμενοι τοσοῦτον ἀποδέουσι τοῦ εἶναι Χριστιανοὶ, ὥστ᾿ οὐκ ἔλαττον Κέλσου κατηγορεῖν αὐτοὺς τοῦ Ἰησοῦ καὶ μὴ πρότερον προσίεσθαί τινα ἐπὶ τὸ συνέδριον ἑαυτῶν. ἐὰν μὴ ἀρὰς θῆται κατὰ τοῦ Ἰησοῦ. ὅρα γοῦν πῶς ἀλογώτατον πεποίηκεν ὁ Κέλσος ἐν τοῖς κατὰ Χριστιανῶν λόγοις παραλαβὼν ὡς Χριστιανοὺς τοὺς μηδ᾿ ἀκούειν θέλοντας τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ, κἂν ὅτι σοφός τις ἢ μέτριος τὰ ἤθη ἢ ἄνθρωπός τις ἦν. τί οὖν εἴη ἂν ἠλιθιώτερον ἢ μανικώτερον οὐ μόνον τῶν ἀπὸ τοῦ ὄφεως ὡς ἀρχηγοῦ τῶν καλῶν χρηματίσαι βουληθέντων ἀλλὰ καὶ Κέλσου, νομίσαντος κατὰ Χριστιανῶν εἶναι κατηγορίας τὰς κατὰ τῶν Ὀφιανῶν; πάλαι μὲν οὖν ὁ τὴν εὐτέλειαν ἀγαπήσας φιλόσοφος Ἑλλήνων καὶ παράδειγμα ἐκθεὶς εὐδαίμονος βίου, ὡς οὐ κωλυόμενος εὐδαιμονεῖν ἀπὸ τῆς παντελοῦς ἀκτημοσύνης, Κυνικὸν ἑαυτὸν ἀνηγόρευσεν· οὗτοι δὲ οἱ ἀνόσιοι ἀπὸ τοῦ πολεμιωτάτου ἀνθρώποις ὄφεως καὶ φρικτοτάτου ὡς οὐκ ἄνθρωποι, ὧν ἐχθρός ἐστιν ὄφις, ἀλλ᾿ ὡς ὄφεις σεμνύνονται ἐπὶ τῷ Ὀφιανοὶ καλεῖσθαι, Εὐφράτην τινὰ εἰσηγητὴν τῶν ἀνοσίων αὐχοῦντες λόγων.
6.29Sonra, sanki Hristiyanlara sövüyormuş gibi, Musa'nın ve onun kanununun Tanrı'sına lanetli diyenleri suçluyor; bunları söyleyenlerin Hristiyan olduğunu sanarak şöyle diyor: "Bu duygusuz bilgelikten daha aptalca, daha delice ne olabilir? Yahudilerin kanun koyucusu neyde yanıldı? Onun anlattığı dünyanın oluşunu ya da Yahudilerin kanununu, dediğin gibi, simgesel bir alegoriyle nasıl kendine mal ediyorsun? Ey dinsizlerin en dinsizi, dünyanın yaratıcısını istemeyerek de olsa övüyorsun: onlara her şeyi vaat eden, soylarını yeryüzünün uçlarına dek çoğaltacağını, onları bizzat etleri ve kanlarıyla ölümden dirilteceğini bildiren ve peygamberlere ilham veren odur. Sonra yine ona mı sövüyorsun? Yahudiler seni sıkıştırınca aynı Tanrı'ya taptığını kabul ediyorsun; ama senin öğretmenin İsa ile Yahudilerin Musa'sı birbirine zıt kanunlar koyunca, onun yerine başka bir tanrı, başka bir baba arıyorsun."
Bu sözlerde de o pek soylu filozof Kelsos açıkça Hristiyanlara iftira ediyor: Aynı kişilerin, Yahudiler onları sıkıştırınca onlarla aynı Tanrı'yı kabul ettiğini, İsa Musa'ya zıt kanunlar koyunca da onun yerine başka bir Tanrı aradığını söylüyor. Oysa ister Yahudilerle tartışalım ister kendi aramızda olalım, bir ve aynı Tanrı'yı biliriz: Yahudilerin eskiden taptığı ve bugün de taptığını söylediği Tanrı'yı; ona hiçbir şekilde saygısızlık etmeyiz. Tanrı'nın ölüleri bizzat etleri ve kanlarıyla dirilteceğini de söylemiyoruz; bunu yukarıda anlattık. Çünkü "çürümeye", "değersizliğe" ve "zayıflığa" ekilen "doğal bedenin" ekildiği gibi dirileceğini söylemiyoruz. Ama bu konuda yukarıda yeterince konuştuk.
Εἶθ᾿ ἑξῆς ὡς Χριστιανοῖς λοιδορούμενος καὶ κατηγορῶν τῶν κατηραμένον εἰπόντων τὸν Μωϋσέως καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὸν νόμου θεὸν καὶ οἰόμενος Χριστιανοὺς εἶναι τοὺς ταῦτα λέγοντάς φησι· τί ἂν ἠλιθιώτερον ἢ μανικώτερον ταύτης τῆς ἀναισθήτου σοφίας γένοιτο; τί γὰρ ἐσφάλετο ὁ Ἰουδαίων νομοθέτης; καὶ πῶς τὴν ἐκείνου κοσμογένειαν σαυτῷ διά τινος, ὡς φῂς, τυ πώδους ἀλληγορίας λαμβάνεις ἢ τὸν Ἰουδαίων νόμον, ἐπαινεῖς δὲ ἄκων, ὦ δυσσεβέστατε, τὸν τοῦ κόσμου δημιουργὸν, τὸν πάντα ὑποσχόμενον αὐτοῖς, τὸν τὸ γένος αὐτῶν αὐξήσειν μέχρι περάτων γῆς ἐπαγειλάμενον καὶ ἀναστήσειν ἐκ νεκρῶν αὐτῇ σαρκὶ καὶ αἵματι καὶ τοῖς προφήταις ἐμπνέοντα. καὶ πάλιν τοῦτον λοιδορεῖς; ἀλλ᾿ ὅταν μὲν ὑπὸ τούτων βιάζῃ, τὸν αὐτὸν θεὸν σέβειν ὁμολογεῖς· ὅταν δὲ τὰ ἐναντία ὁ σὸς διδάσκαλος Ἰησοῦς καὶ ὁ Ἰουδαίων Μωϋσῆς νομοθετῇ, θεὸν ἄλλον ἀντὶ τούτου καὶ τοῦ πατρὸς ζητεῖς. καὶ ἐν τούτοις δὴ ὁ γενναιότατος φιλόσοφος Κέλσος σαφῶς Χριστιανοὺς συκοφαντεῖ. λέγων τοὺς αὐτοὺς, ἡνίκα μὲν ἂν Ἰουδαῖοι αὐτοὺς βιάζωνται, τὸν αὐτὸν αὐτοῖς θεὸν ὁμολογεῖν· ὅταν δὲ τὰ ἐναντία Ἰησοῦς Μωϋσεῖ νομοθετῇ, ἄλλον ἀντὶ τούτου ζητεῖν. εἴτε γὰρ Ἰουδαίοις διαλεγόμενοι εἴτε καθ᾿ ἑαυτοὺς ὄντες ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἴσμεν, ὃν καὶ πάλαι ἔσεβον Ἰουδαῖοι καὶ νῦν σέβειν ἐπαγγέλλονται θεὸν, οὐδαμῶς εἰς αὐτὸν ἀσεβοῦντες. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἀναστήσειν ἐκ νεκρῶν αὐτῇ σαρκὶ καὶ αἵματί φαμεν τὸν θεὸν, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται· οὐ γὰρ τὸ σπειρόμενον „ἐν φθορᾷ“ καὶ „ἐν ἀτιμίᾳ“ καὶ „ἐν ἀσθενείᾳ“ „σῶμα ψυχικόν“ φαμεν ἀνίστασθαι, ὁποῖον ἐσπάρη. ἀλλὰ γὰρ περὶ τούτων ἐν τοῖς ἀνωτέρω μετρίως ἡμῖν λέλεκται.
6.30Ardından yedi yönetici daimōn hakkındaki sözlerini yeniden ele alıyor; Hristiyanlar bunların adını asla anmaz, sanırım Ofitler bunları kullanır. Biz de onlar yüzünden edindiğimiz diyagramda sıralamanın Kelsos'un anlattığına benzer biçimde verildiğini gördük. Kelsos ilkinin aslan biçiminde olduğunu söylüyor, ama gerçekten dinsizlerin en dinsizi olan bu kişilerin ona ne ad verdiğini belirtmiyordu. Biz ise o iğrenç diyagramın, Kutsal Yazılarda övgüyle anılan yaratıcının meleğini aslan görünümlü Mikail olarak gösterdiğini bulduk. Kelsos ikincinin boğa olduğunu söylüyordu; elimizdeki diyagram boğa görünümlü olanın Suriel olduğunu söylüyordu. Kelsos üçüncünün hem karada hem suda yaşayan, ürkünç bir biçimde tıslayan bir yaratık olduğunu söylüyordu; diyagram ise üçüncünün ejderha görünümlü Rafael olduğunu söylüyordu. Kelsos dördüncünün kartal biçiminde olduğunu söylüyordu; diyagram kartal görünümlü olanın Cebrail olduğunu söylüyordu. Kelsos beşincinin ayı yüzlü olduğunu söylüyordu; diyagram ayı görünümlü olanın Thauthabaoth olduğunu söylüyordu. Kelsos altıncının onlarda köpek yüzlü diye anlatıldığını söylüyordu; diyagram onun Erathaoth olduğunu söylüyordu. Kelsos yedincinin eşek yüzlü olduğunu ve Thaphabaoth ya da Onoel diye anıldığını söylüyordu; biz ise diyagramda bunun eşek görünümlü biri olarak Onoel ya da Thartharaoth diye anıldığını bulduk. Bu tür şeyleri ayrıntısıyla aktarmayı biz de uygun gördük; Kelsos'un bildiğini ileri sürdüğü şeyleri bilmiyormuşuz gibi görünmeyelim diye. Hem de biz Hristiyanların bunları ondan daha iyi bildiğimizi göstermek için: Bunlar Hristiyanların öğretileri değil, kurtuluşa tamamen yabancı, İsa'yı ne Kurtarıcı ne Tanrı ne öğretmen ne de Tanrı'nın Oğlu olarak tanıyan kişilerin öğretileridir.
Εἶθ᾿ ἑξῆς ἐπαναλαμβάνει τὰ περὶ τῶν ἑπτὰ ἀρχόντων δαιμόνων, μηδαμῶς μὲν ὑπὸ Χριστιανῶν ὀνομαζομένων οἶμαι δ᾿ ὑπὸ Ὀφιανῶν παραλαμβανομένων. καὶ εὕρομέν γε ἐν ᾧ καὶ ἡμεῖς δι᾿ ἐκείνους ἐκτησάμεθα διαγράμματι τὴν τάξιν ὁμοίως ἐκκειμένην οἷς ὁ Κέλσος ἐξέθετο. ὁ μὲν οὖν Κέλσος ἔλεγε τὸν πρῶτον ἰδέᾳ λέοντος μεμορφωμένον, οὐκ ἐκθέμενος, τίνα αὐτὸν ὀνομάζουσιν οἱ ἀληθῶς δυσσεβέστατοι· ἡμεῖς δὲ εὕρομεν ὅτι τὸν ἐν ταῖς ἱεραῖς γραφαῖς εὐφημούμενον ἄγγελον τοῦ δημιουργοῦ, τοῦτον τὸ μιαρὸν ἐκεῖνο διάγραμμα ἔλεγεν εἶναι Μιχαὴλ τὸν λεοντοειδῆ. πάλιν τ᾿ αὖ μὲν Κέλσος ἔφασκε τὸν ἑξῆς καὶ δεύτερον εἶναι ταῦρον· ὃ δ᾿ εἴχομεν διάγραμμα τὸν Σουριὴλ ἔλεγεν εἶναι τὸν ταυροειδῆ. εἶτα ὁ μὲν Κέλσος τρίτον ἀμφίβιόν τινα καὶ φρικῶδες ἐπισυρίζοντα· τὸ δὲ διάγραμμα τρίτον Ῥαφαὴλ ἔλεγεν εἶναι δρακοντοειδῆ. πάλιν τε αὖ ὁ μὲν Κέλσος τὸν τέταρτον ἀετοῦ ἔφασκεν ἔχειν μορφήν· τὸ δὲ διάγραμμα Γαβριὴλ ἔλεγεν εἶναι τὸν ἀετοειδῆ. εἶθ᾿ μὲν Κέλσος τὸν πέμπτον ἔφασκεν εἶναι ἄρκου πρόσωπον ἔχοντα· τὸ δὲ διάγραμμα τὸν Θαυθαβαὼθ ἔφασκεν εἶναι τὸν ἀρκοειδῆ. εἶθ᾿ ὁ μὲν Κέλσος τὸν ἕκτον κυνὸς πρόσωπον ἔλεγεν ἱστορεῖσθαι ἔχειν παρ᾿ ἐκείνοις· τὸ δὲ διάγραμμα ἔφασκεν εἶναι αὐτὸν Ἐραθαώθ. εἶθ᾿ ὁ μὲν Κέλσος τὸν ἕβδομον ἔφασκεν ὄνου ἔχειν πρόσωπον, καὶ ὀνομάζεσθαι αὐτὸν Θαφαβαὼθ ἢ Ὀνοήλ· ἡμεῖς δ᾿ ἐν τῷ διαγράμματι εὕρομεν ὅτι οὗτος καλεῖται Ὀνοὴλ ἢ Θαρθαραὼθ, ὀνοειδής τις τυγχάνων. ἔδοξε δὲ καὶ ἡμῖν ἀκριβῶς ἐκθέσθαι τὰ τοιαῦτα, ἵνα μὴ δοκῶμεν ἀγνοεῖν ἃ Κέλσος ἐπηγγέλλετο εἰδέναι· ἀλλὰ καὶ παραστήσωμεν ἀκριβέστερον ἐκείνου αὐτὰ ἐγνωκότες οἱ Χριστιανοὶ, ὡς οὐ Χριστιανῶν λόγους ἀλλὰ πάντῃ ἀλλοτρίων σωτηρίας καὶ οὐδαμῶς ἐπιγραφομένων Ἰησοῦν ἢ σωτῆρα ἢ θεὸν ἢ διδάσκαλον ἢ υἱὸν θεοῦ.
6.31O büyücülerin uydurmalarını da öğrenmek isteyen olursa —insanları, gizli bir şeye sahipmiş gibi davranarak öğretilerine çekmeye çalıştıkları ama pek başaramadıkları uydurmaları— şunu dinlesin. "Kötülük çiti" dedikleri yeri, yani sonsuza dek kapalı duran arkhonların kapılarını geçtikten sonra şunu söylemeyi öğretirler: "Tek biçimli kralı, körlük bağını, düşünmeden gelen unutuşu selamlıyorum; ey Öngörü'nün Ruhu ve Bilgelik tarafından korunan ilk kudret! Buradan saf olarak gönderiliyorum, artık Oğul'un ve Baba'nın ışığının bir parçasıyım. Lütuf benimle olsun, evet Baba, benimle olsun." Sekizliğin başlangıcının buradan olduğunu söylerler. Ardından Ialdabaoth dedikleri arkhonu geçerken şunu söylemeyi öğretirler: "Sen ki güvenle hükmetmek için hem birinci hem yedinci oldun, Ialdabaoth; saf bir nous'un yönetici logos'usun, Oğul ve Baba için kusursuz bir eser. Hayatın biçimiyle damgalanmış bir sembol getiriyorum; senin çağınla kapadığın kapıyı dünyaya açtım. Senin hâkimiyetinin yanından yeniden özgür olarak geçiyorum. Lütuf benimle olsun, evet Baba, benimle olsun." Aslan görünümlü arkhonla Phainon yıldızı arasında bir bağ olduğunu söylerler. Sonra Ialdabaoth'u geçip Iao'ya varanın şöyle demesi gerektiğini düşünürler: "Sen ki Oğul'un ve Baba'nın gizli gizemlerinin, gecede parlayan arkhonusun, ikinci Iao, ölümün birinci efendisi, masumun payı; işte kendi sakalımı sembol olarak taşıyarak, senin hükmünün yanından geçmeye hazırım. Senden doğanı canlı bir sözle yendin. Lütuf benimle olsun, Baba, benimle olsun." Ardından Sabaoth gelir; ona şöyle diyeceklerini düşünürler: "Beşinci hâkimiyetin arkhonu, hükümdar Sabaoth, senin yaratılışının kanununu savunan; o yaratılış lütufla, daha güçlü bir beşlikle çözülüyor. Bırak geçeyim: senin sanatının kusursuz sembolünü görüyorsun, bir biçimin suretiyle korunmuş, beşlikle çözülmüş bir beden. Lütuf benimle olsun, Baba, benimle olsun." Onun ardından Astaphaios gelir; ona şöyle diyeceklerine inanırlar: "Üçüncü kapının arkhonu Astaphaios, suyun ilk kaynağının gözetmeni; bir erginlenmiş görüyorsun, bir bakirenin ruhuyla arınmış olarak bırak geçeyim; sen dünyanın ousia'sını görüyorsun. Lütuf benimle olsun, Baba, benimle olsun." Ondan sonra Ailoaios gelir; ona şöyle demeyi düşünürler: "İkinci kapının arkhonu Ailoaios, bırak geçeyim; sana annenin sembolünü getiriyorum, hâkimiyetlerin güçlerinden gizlenen lütfu. Lütuf benimle olsun, Baba, benimle olsun." En sonda Horaios'u anarlar ve ona şöyle demeyi düşünürler: "Ateş çitini korkusuzca aştım; ey birinci kapının yönetimi payına düşen Horaios, bırak geçeyim: senin gücünün, hayat ağacının biçimiyle ortadan kaldırılmış sembolünü görüyorsun; masumun benzerliğine göre bir suretle alınmıştır o. Lütuf benimle olsun, Baba, benimle olsun."
Εἰ δέ τις βούλεται καὶ τὰ πλάσματα τῶν γοήτων ἐκείνων μαθεῖν, δι᾿ ὧν ἐβουλήθησαν μὲν ὑπάγειν ἀνθρώπους ἑαυτῶν τῇ διδασκαλίᾳ ὡς ἀπόῤῥητά τινα ἔχοντες οὐ πάνυ δ᾿ ἐδυνήθησαν, ἀκουέτω ὃ διδάσκονται λέγειν μετὰ τὸ διελθεῖν ὃν ὀνομάζουσι „φραγμὸν κακίας“, πύλας ἀρχόντων αἰῶνι δεδεμένας· „βασιλέα μονότροπον, δεσμὸν ἀβλεψίας, λήθην ἀπερίσκεπτον ἀσπάζομαι, πρώτην δύναμιν, πνεύματι προνοίας καὶ σοφίᾳ τηρουμένην· ἔνθεν εἰλικρινὴς πέμπομαι, φωτὸς ἤδη μέρος υἱοῦ καὶ πατρός· ἡ χάρις συνέστω μοι, ναὶ πάτερ, συνέστω.“ καί φασι τῆς ὀγδοάδος τὰς ἀρχὰς ἐντεῦθεν εἶναι. εἶθ᾿ ἑξῆς διδάσκονται λέγειν διερχόμενοι ὅν φασιν Ἰαλδαβαώθ· „σὺ δὲ μετὰ πεποιθήσεως πρῶτε καὶ ἕβδομε γεγονὼς κρατεῖν Ἰαλδαβαὼθ, ἄρχων λόγος ὑπάρχων νοὸς εἰλικρινοῦς, ἔργον τέλειον υἱῷ καὶ πατρὶ, χαρακτῆρι τύπου ζωῆς σύμβολον ἐπιφέρων, ἣν ἔκλεισας αἰῶνι σῷ πύλην κόσμῳ ἀνοίξας. παροδεύω τὴν σὴν ἐλεύθερος πάλιν ἐξουσίαν· ἡ χάρις συνέστω μοι, ναὶ πάτερ, συνέστω.“ φασὶ δὲ τῷ λεοντοειδεῖ ἄρχοντι συμπαθεῖν ἄστρον τὸν Φαίνοντα. εἶτα οἴονται τὸν διελθόντα τὸν Ἰαλδαβαὼθ καὶ φθάσαντα ἐπὶ τὸν Ἰα⟨(ὼ)⟩ δεῖν λέγειν· „σὺ δὲ κρυπτομένων μυστηρίων υἱοῦ καὶ πατρὸς ἄρχων νυκτοφαὴς δεύτερε Ἰαὼ καὶ πρῶτε δέσποτα θανάτου, μέρος ἀθώου. φέρων ἤδη τὴν ἰδίαν ὑπήνην σύμβολον, παροδεύων σὴν ἕτοιμος ἀρχήν· κατίσχυσας τὸν ἀπὸ σοῦ γενόμενον λόγῳ ζῶντι· ἡ χάρις συνέστω, πάτερ, συνέστω.“ εἶθ᾿ ἑξῆς τὸν Σαβαὼθ, πρὸς ὃν οἴονται λέξειν· „πέμπτης ἐξουσίας ἄρχων, δυνάστα Σαβαὼθ. προήγορε νόμου τῆς σῆς κτίσεως χάριτι λυομένης, πεντάδι δυνατωτέρᾳ, πάρες με, σύμβολον ὁρῶν σῆς τέχνης ἀνεπίληπτον, εἰκόνι τύπου τετηρημένον, πεντάδι λυθὲν σῶμα· ἡ χάρις συνέστω μοι, πάτερ, συνέστω.“ ἑξῆς δὲ αὐτῷ τὸν Ἀσταφαιὸν, ᾧ πιστεύουσι τοιαῦτα ἐρεῖν· „τρίτης ἄρχων πύλης Ἀσταφαιὲ, ἐπίσκοπε πρώτης ὕδατος ἀρχῆς, ἕνα βλέπων μύστην πάρες με παρθένου πνεύματι κεκαθαρμένον, ὁρῶν οὐσίαν κόσμου· ἡ χάρις συνέστω μοι. πάτερ, συνέστω.“ μετὰ δ᾿ αὐτὸν τὸν Αἰλωαιὸν, ᾧ τοιαῦτα λέγειν οἴονται· „δευτέρας ἄρχων πύλης Αἰλωαιὲ, πάρες με τῆς σῆς μητρὸς φέροντά σοι σύμβολον, χάριν κρυπτομένην δυνάμεσιν ἐξουσιῶν· ἡ χάρις συνέστω μοι, πάτερ, συνέστω.“ τελευταῖον δὲ τὸν Ὡραῖον ὀνομάζουσι καὶ πρὸς αὐτὸν λέγειν οἴονται· „ὑπερβὰς φραγμὸν πυρὸς ἀφόβως. πρώτης λαχὼν ἀρχὴν πύλης Ὡραῖς, πάρες με, σῆς ὁρῶν δυνάμεως σύμβολον καταλυθὲν τύπῳ ζωῆς ξύλου, εἰκόνι καθ᾿ ὁμοίωσιν ληφθὲν ἀθώου· ἡ χάρις συνέστω μοι, πάτερ, συνέστω.“
6.32Bilgi zenginliği sanılan ama aslında boş merak ve gevezelikten ibaret olan Kelsos'un bu tutumu bizi bunlara sürükledi. Onun kitabını ve bizim ona karşı yazdıklarımızı okuyana şunu göstermek istedik: Kelsos'un, bunları ne düşünen ne de bilen Hristiyanlara iftira etmek için kullandığı bilgilerden biz de yoksun değiliz; çünkü bunları da öğrenmek ve anlatmak istedik. Böylece büyücüler, bizden fazla bir şey bildiklerini ileri sürerek, adların yarattığı hayale kapılan kişileri aldatamasınlar. Daha başka pek çok şey aktararak şunu da gösterebilirdim: Dolandırıcıların öğretilerini biliriz, ama onları yabancı, dinsiz ve ölüm pahasına bile itiraf ettiğimiz Hristiyanların gerçek öğretileriyle bağdaşmayan şeyler olarak reddederiz.
Şunu da bilmek gerekir: Bunları derleyenler ne büyüyü anlamışlar ne de ilahî yazıları ayırt edebilmişler; her şeyi birbirine karıştırmışlardır. Ialdabaoth'u, Astaphaios'u ve Horaios'u büyüden; İbranilerin Iaoia dediği adı, Sabaoth'u, Adonaios'u ve Eloaios'u ise İbrani yazılarından almışlardır. Yazılardan alınan bu adlar bir ve aynı Tanrı'nın sıfatlarıdır. Kendilerinin de kabul ettiği gibi Tanrı'ya düşman olan bu kişiler bunu anlamadıkları için Iao'nun bir varlık, Sabaoth'un başka bir varlık, Adonaios'un —yazıların Adonai dediğinin— bunlardan ayrı üçüncü bir varlık, Eloaios'un —peygamberlerin İbranice Eloi dediğinin— de yine başka bir varlık olduğunu sandılar.
Ἐπὶ ταῦτα δὲ ἡμᾶς ἡ Κέλσου νομιζομένη μὲν πολυμάθεια, μᾶλλον δ᾿ οὖσα περιεργία καὶ φλυαρία, προεκαλέσατο βουλομένους παραστῆσαι τῷ ἐντυχόντι τῇ ἐκείνου γραφῇ καὶ τοῖς ἡμῖν πρὸς αὐτὴν γεγραμμένοις ὅτι οὐκ ἔστιν ἀπορία ἡμῖν τῶν Κέλσου μαθημάτων, ἐφ᾿ οἷς καταψεύδεται Χριστιανῶν, οὔτε φρονούντων οὔτ᾿ εἰδότων τὰ τοιαῦτα, εἰ καὶ ἡμεῖς ἐβουλήθημεν καὶ ταῦτα γνῶναι καὶ ἐκθέσθαι· ἵνα μὴ τῇ ἐπαγγελίᾳ τοῦ εἰδέναι τι πλεῖον ἡμῶν οἱ γόητες ἐξαπατῶσι τοὺς ὑπὸ τῆς τῶν ὀνομάτων φαντασίας συναρπαζομένους. ἐδυνάμην δὲ καὶ ἄλλα πλείονα παραθέμενος παραστῆσαι ὅτι ἴσμεν μὲν τὰ τῶν ἀπατεώνων, ἀρνούμεθα δὲ αὐτὰ ὡς ἀλλότρια καὶ ἀσεβῆ καὶ οὐ συνυπάρχοντα τοῖς μέχρι θανάτου ὑφ᾿ ἡμῶν ὁμολογουμένοις ἀληθῶς Χριστιανῶν λόγοις. χρὴ μέντοι εἰδέναι ὅτι οἱ ταῦτα συνταξάμενοι, οὔτε τὰ μαγείας νοήσαντες οὔτε τὰ τῶν θείων γραφῶν διακρίναντες. πάντ᾿ ἔφυραν· ἀπὸ μὲν μαγείας τὸν Ἰαλδαβαὼθ καὶ τὸν Ἀσταφαιὸν καὶ τὸν Ὡραῖον, ἀπὸ δὲ τῶν Ἑβραϊκῶν γραφῶν τὸν Ἰαωΐα παρ᾿ Ἑβραίοις ὀνομαζόμενον καὶ τὸν Σαβαὼθ καὶ τὸν Ἀδωναῖον καὶ τὸν Ἐλωαῖον. τὰ δὲ ἀπὸ τῶν γραφῶν ληφθέντα ὀνόματα ἐπώνυμά ἐστι τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς θεοῦ· ὅπερ μὴ συνέντες οἱ ἐχθροὶ θεῷ, ὡς καὶ αὐτοὶ ὁμολογοῦσιν, ᾠήθησαν ἄλλον μὲν εἶναι τὸν Ἰαὼ ἕτερον δὲ τὸν Σαβαὼθ καὶ τρίτον παρὰ τοῦτον τὸν Ἀδωναῖον, ὃν λέγουσιν αἱ γραφαὶ Ἀδωναῒ, καὶ ἄλλον τὸν Ἐλωαῖον, ὃν οἱ προφῆται ὀνομάζουσιν Ἑβραϊστὶ Ἐλωαΐ.
6.33Ardından Kelsos başka efsaneler de anlatıyor: Bazıları arkhontik biçimlere geri dönermiş; öyle ki kimileri aslan, kimileri boğa, kimileri de ejderha, kartal, ayı ya da köpek olurmuş. Elimizdeki diyagramda Kelsos'un dörtgen dediği şekli de, o zavallıların cennet kapıları hakkında söylediklerini de bulduk. Alevli kılıç, ateş renkli bir dairenin çapı olarak çizilmişti; sanki bilgi ağacıyla hayat ağacını koruyormuş gibi. Kelsos ise, dinsizlerin efsanelerine göre her kapıdan geçenlerin o kapıda söyleyeceği söylevleri ya aktarmak istemedi ya da aktaramadı. Biz bunu da yaptık; hem Kelsos'a hem kitabı okuyanlara, bu erginlemesiz erginlemenin en son ayrıntısına kadar bildiğimizi ve onun Hristiyanların Tanrı'ya karşı tanrısaygısına yabancı olduğunu göstermek için.
Εἶθ᾿ ἑξῆς ἄλλους μύθους ὁ Κέλσος ἐκτίθεται, ὥς τινων εἰς τὰς ἀρχοντικὰς μορφὰς ἐπανερχομένων, ὥστε τινὰς μὲν γίνεσθαι λέοντας ἄλλους δὲ ταύρους καὶ ἄλλους δράκοντας ἢ ἀετοὺς ἢ ἄρκους ἢ κύνας. εὕρομεν δὲ ἐν ᾧ εἴχομεν διαγράμματι καὶ ὃ ὠνόμασε Κέλσος τετράγωνον σχῆμα καὶ τὸ ἐπὶ τῶν τοῦ παραδείσου πυλῶν λεγόμενον ὑπὸ τῶν ἀθλίων ἐκείνων. ἐζωγραφεῖτο δὲ ὡς διάμετρος κύκλου τινὸς πυροειδοῦς ἡ φλογίνη ῥομφαία ὡς δορυφορουμένη τῷ τε τῆς γνώσεως ξύλῳ καὶ τῆς ζωῆς. ὁ μὲν οὖν Κέλσος οὐκ ἠθέλησε τὰς δημηγορίας ἢ οὐκ ἐδυνήθη ἐκθέσθαι, ἃς καθ᾿ ἑκάστην πύλην κατὰ τοὺς τῶν ἀσεβῶν μύθους ἐροῦσιν οἱ διϊόντες αὐτάς· ἡμεῖς δὲ καὶ τοῦτο πεποιήκαμεν, ἵνα τὸ τῆς ἀτελέστου τελετῆς πέρας δείξωμεν τῷ Κέλσῳ καὶ τοῖς ἐντυγχάνουσι τῇ γραφῇ ἐγνωκέναι ὡς ἀλλότριον τῆς Χριστιανῶν περὶ τὸ θεῖον εὐσεβείας.
6.34Söz konusu şeyleri ve bizim de eklediğimiz onlara benzer şeyleri anlattıktan sonra Kelsos şöyle diyor: "Bunlar üst üste başka şeyler de ekliyorlar: peygamberlerin sözleri, daireler üstüne daireler, yeryüzü kilisesinin ve sünnetin sudûrları, Prunikos adlı bir bakireden akan güç, yaşayan ruh, yaşasın diye boğazlanan gök, kılıçla boğazlanan yer, yaşasınlar diye boğazlanan birçokları, dünyanın günahı öldüğünde dünyada son bulan ölüm, yine dar bir iniş ve kendiliğinden açılan kapılar. Her yerde de hayat ağacı ve ağaçtan bedenin dirilişi; sanırım bunun sebebi, öğretmenlerinin çarmıha çivilenmiş ve mesleğinin marangozluk olmasıdır. Öyle ki o bir uçurumdan atılmış ya da bir çukura itilmiş ya da ipte boğulmuş olsaydı, ya da kunduracı, taşçı, demirci olsaydı, göklerin üstünde bir hayat uçurumu, bir diriliş çukuru, bir ölümsüzlük ipi, kutlu bir taş, bir sevgi demiri ya da kutsal bir deri olurdu. Çocuğu uyutmak için masal mırıldanan hangi yaşlı kadın böyle şeyleri fısıldamaktan utanmazdı?" Bana öyle geliyor ki Kelsos burada kulağına çalınmış şeyleri birbirine karıştırıyor. Muhtemelen herhangi bir mezhepten tek bir sözcük işittiğinde, onu o mezhebin kastettiği anlamda bile açıklığa kavuşturmadan, kelimeleri yığıp bir araya getiriyor; sonra ne bizim öğretilerimizi ne de mezheplerdekileri bilen kişilerin önünde Hristiyanların her şeyini biliyormuş gibi gösteriş yapıyordu. Elimizdeki söz de bunu açıkça gösteriyor.
Μετὰ δὲ τὸ ἐκθέσθαι τὰ προειρημένα καὶ τὰ ἀνάλογον αὐτοῖς. ἅτινα ἡμεῖς προσεθήκαμεν, τοιαῦτά φησιν ὁ Κέλσος· οἱ δ᾿ ἔτι προστιθέασιν ἄλλα ἐπ᾿ ἄλλοις, προφητῶν λόγους καὶ κύκλους ἐπὶ κύκλοις καὶ ἀποῤῥοίας ἐκκλησίας ἐπιγείου καὶ περιτομῆς καὶ Προυνικοῦ τινος ῥέουσαν δύναμιν παρθένου καὶ ψυχὴν ζῶσαν καὶ σφαζόμενον οὐρανὸν, ἵνα ζήσῃ, καὶ γῆν σφαζομένην μαχαίρᾳ καὶ πολλοὺς σφαζομένους. ἵνα ζήσωσι, καὶ παυόμενον ἐν κόσμῳ θάνατον, ὅταν ἀποθάνῃ ἡ τοῦ κόσμου ἁμαρτία, καὶ κάθοδον αὖθις στενὴν καὶ αὐτομάτως ἀνοιγομένας πύλας· πανταχοῦ δὲ ἐκεῖ τὸ τῆς ζωῆς ξύλον καὶ ἀνάστασιν σαρκὸς ἀπὸ ξύλου, διότι οἶμαι ὁ διδάσκαλος αὐτῶν σταυρῷ ἐνηλώθη καὶ ἦν τέκτων τὴν τέχνην. ὡς εἰ ἔτυχεν ἐκεῖνος ἀπὸ κρημνοῦ ἐῤῥιμμένος ἢ εἰς βάραθρον ἐωσμένος ἢ ἀγχόνῃ πεπνιγμένος ἢ σκυτοτόμος ἢ λιθοξόος ἢ σιδηρεὺς. ἦν ἂν ὑπὲρ τοὺς οὐρανοὺς κρημνὸς ζωῆς ἢ βάραθρον ἀνα- στάσεως ἢ σχοινίον ἀθανασίας ἢ λίθος μακάριος ἢ σίδηρος ἀγάπης ἢ σκῦτος ἅγιόν [ἐστιν]. ἢ τίς γραῦς, ἐπὶ τῷ βαυκαλῆσαι παιδίον μῦθον ἐπᾴδουσα, τοιαῦτα ψιθυρίζειν οὐκ ἂν ᾐσχύνθη; ἐν τούτοις δὲ δοκεῖ μοι φύρειν τὰ παρακούσματα ὁ Κέλσος. εἰκὸς γὰρ ὅτι, εἴ τι ἤκουσεν οἱασδηποτοῦν αἱρέσεως λεξείδιον, μὴ τρανώσας αὐτὸ κἂν κατὰ τὸ βούλημα ἐκείνης ἀλλὰ τὰ ῥημάτια συμφορήσας, ἐπεδείκνυτο ἐν τοῖς μηδὲν ἐπισταμένοις μήτε τῶν ἡμετέρων μήτε τῶν ἐν ταῖς αἱρέσεσιν ὡς ἄρα πάντα τὰ Χριστιανῶν γινώσκοι. τοῦτο δὲ δῆλον ποιεῖ καὶ ἡ προκειμένη λέξις.
6.35Peygamberlerin sözlerini kullanmak bize özgüdür: Biz İsa'nın, peygamberlerin önceden haber verdiği Mesih olduğunu gösterir, İncillerde İsa hakkında anlatılanların peygamberlik sözlerinin gerçekleşmesi olduğunu peygamberlik kitaplarından ispat ederiz. "Daireler üstüne daireler" sözü ise belki yukarıda anılan mezhebe aittir; bu mezhep arkhontik yedi daireyi, evrenin ruhu ve Leviathan dedikleri tek bir dairenin içine alır. Belki de Vaiz'in şu sözünün yanlış duyulmuş bir yankısıdır: "Rüzgâr döne döne dolaşır, dönüp dolaştığı yerlere yine gelir."
"Yeryüzü kilisesinin ve sünnetin sudûrları" ise belki bazılarının şu öğretisinden alınmıştır: Yeryüzündeki kilise, göksel bir kilisenin ve daha üstün bir çağın sudûrudur; kanunda yazılı sünnet de orada bir arınma töreninde yapılmış bir sünnetin sembolüdür. Valentinos'un izleyicileri ise, kendi yoldan çıkmış bilgeliklerine uygun olarak, bir bilgeliğe Prunikos adını verirler; on iki yıl kanaması olan kadının da onun sembolü olduğunu ileri sürerler. Yunanların, barbarların ve mezheplerdekilerin her şeyini birbirine karıştıran adam bunu yanlış duyup "Prunikos adlı bir bakireden akan güç" demiştir.
"Yaşayan ruh" ise belki Valentinosçulardan bazılarınca gizli öğretilerde, onların "nefsanî yaratıcı" dediği varlık için söylenmiştir. Belki de bazıları, ölü ruhla karşıtlık kurarak, kurtulan kişinin ruhuna yerinde bir deyişle "yaşayan ruh" demiştir. Boğazlanan bir gökten, kılıçla boğazlanan bir yerden ya da yaşasınlar diye boğazlanan birçoklarından söz edildiğini ise bilmiyorum. Kelsos'un bunları kendi kafasından uydurmuş olması hiç de uzak bir ihtimal değildir.
Τὸ μὲν γὰρ χρῆσθαι προφητῶν λόγοις ἡμῶν ἐστι, τῶν παριστάντων Ἰησοῦν εἶναι τὸν προκεκηρυγμένον ὑπ᾿ αὐτῶν Χριστὸν καὶ ἀποδεικνύντων ἐκ τῶν προφητικῶν τὰ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις περὶ τοῦ Ἰησοῦ πληρωθέντα. τὸ δὲ κύκλους ἐπὶ κύκλοις λέγειν τάχα μὲν καὶ τῆς προειρημένης ἐστὶν αἱρέσεως, κύκλῳ περιλαμβανούσης ἑνὶ, ἥν φασιν εἶναι τὴν τῶν ὅλων ψυχὴν καὶ Λευϊαθὰν, τοὺς ἑπτὰ τῶν ἀρχοντικῶν κύκλους. τάχα δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ ἐστι παράκουσμα λέγοντος· „κυκλοῖ κυκλῶν πορεύεται τὸ πνεῦμα, καὶ ἐπὶ κύκλους αὐτοῦ ἐπιστρέφει τὸ πνεῦμα.“ τὸ δ᾿ ἀποῤῥοίας ἐκκλησίας ἐπιγείου καὶ περιτομῆς τάχα ἐλήφθη ἀπὸ τοῦ ὑπό τινων λέγεσθαι ἐκκλησίας τινὸς ἐπουρανίου καὶ κρείττονος αἰῶνος ἀπόῤῥοιαν εἶναι τὴν ἐπὶ γῆς ἐκκλησίαν, καὶ περιτομῆς τινος ἐν καθαρσίῳ τινὶ ἐκεῖ γεγενημένης σύμβολον εἶναι τὴν ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένην. Προυνικὸν δέ τινα σοφίαν οἱ ἀπὸ Οὐαλεντίνου ὀνομάζουσι κατὰ τὴν πεπλανημένην ἑαυτῶν σοφίαν, ης σύμβολον εἶναι βούλονται καὶ δώδεκα ἔτεσιν αἱμοῤῥοοῦσαν· ἣν παρακούσας ὁ ἅμα πάντα φύρων τὰ Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων καὶ τῶν ἐν ταῖς αἱρέσεσιν εἶπε τό· Προυνικοῦ τινος δύναμιν ῥέουσαν παρθένου. ψυχὴ δὲ ζῶσα τάχα μὲν ἐν ἀποῤῥήτοις λέλεκται παρά τισι τῶν ἀπὸ Οὐαλεντίνου εἰς τὸν ὑπ᾿ αὐτῶν ὀνομαζόμενον „ψυχικὸν δημιουργὸν,“ τάχα δὲ καὶ πρὸς ἀντιδιαστολὴν ψυχῆς νεκρᾶς ἡ ζῶσα ψυχὴ οὐκ ἀγεννῶς παρά τισι λέλεκται ἡ τοῦ σῳζομένου. σφαζόμενον δ᾿ οὐκ οἶδα οὐρανὸν λελεγμένον ἢ γῆν σφαζομένην μαχαίρᾳ καὶ πολλοὺς σφαζομένους, ἵνα ζήσωσι. καὶ οὐκ ἀπεικός ἐστιν ἀφ᾿ ἑαυτοῦ ταῦτα κεκομικέναι τὸν Κέλσον.
6.36"Dünyanın günahı öldüğünde dünyada son bulan ölüm" sözünü ise biz, Havari'deki gizemli sözü açıklarken söyleyebiliriz; o söz şöyledir: "Bütün düşmanlarını ayaklarının altına" serdiğinde, o zaman "ortadan kaldırılacak son düşman ölümdür." Şöyle de denmiştir: "Bu çürüyen, çürümezliği giydiği zaman, yazılmış olan söz gerçekleşecek: Ölüm zaferle yutuldu." "Yine dar bir iniş" sözünü ise belki ruhun başka bedenlere geçişini öğretenler söyler. Kendiliğinden açılan kapılardan söz edilmesi de pek olasıdır; bazıları şu sözü yorumlarken ima yoluyla bunu söylemiş olabilir: "Bana adalet kapılarını açın, içeri girip RAB'be şükredeyim. RAB'bin kapısı budur, adil olanlar oradan girecek." Dokuzuncu mezmurda yine şöyle denir: "Beni ölüm kapılarından kaldıran sensin; Siyon kızının kapılarında bütün övgülerini duyurayım diye." Söz, yıkıma götüren günahlara "ölüm kapıları", tersine güzel işlere de "Siyon kapıları" der. "Adalet kapıları" da böyledir; bu, "aretē kapıları" demekle aynıdır. Bu kapılar, aretē'ye uygun işlerin peşinden koşan kişiye hemen açılır.
Hayat ağacı hakkında ise, Tekvin'de yazılı olan, Tanrı'nın dikip yetiştirdiği bahçeyle ilgili kısmı yorumlarken konuşmak daha yerinde olur. Kelsos anlamadığı dirilişle defalarca alay etti; şimdi de söylediklerinden yetinmeyip "ağaçtan bedenin dirilişi" dendiğini söylüyor. Sanırım sembolik olarak söylenmiş bir sözü yanlış duymuş: Ağaç yoluyla ölüm, ağaç yoluyla hayat; Âdem'de ölüm, Mesih'te hayat. Sonra ağaçla oynayarak onu iki yönden alaya alıyor: Ağaçtan, ya öğretmenimiz çarmıha çivilendiği ya da mesleği marangozluk olduğu için söz edildiğini söylüyor. Hayat ağacının Musa'nın yazılarında anlatıldığını görmüyor; kiliselerde okunan İncillerin hiçbirinde İsa'nın kendisinin "marangoz" diye anılmadığını da görmüyor.
Παυόμενον δὲ ἐν κόσμῳ θάνατον, ὅταν ἀποθάνῃ ἡ τοῦ κόσμου ἁμαρτία, λέγοιμεν ἂν ἡμεῖς τὸ παρὰ τῷ ἀποστόλῳ μυστικὸν διηγούμενοι οὕτως ἔχον· ὅταν δὲ „πάντας τοὺς ἐχθροὺς“ ὑποτάξῃ „ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ“. τότε „ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος.“ λέλεκται δὲ καί· „ὅταν τὸ φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσηται ἀφθαρσίαν“, „τότε γενήσεται ὁ λόγος ὁ γεγραμμένος· κατεπόθη ὁ θάνατος εἰς νῖκος.“ κάθοδον δὲ αὖθις στενὴν τάχα οἱ τὴν μετενσωμάτωσιν εἰσάγοντες φήσουσιν. αὐτομάτως δὲ ἀνοιγομένας πύλας λελέχθαι οὐκ ἀπίθανόν ἐστιν ὑπό τινων αἰνισσομένων καὶ διηγουμένων τὸ „ἀνοίξατέ μοι πύλας δικαιοσύνης. ἵν᾿ εἰσελθὼν ἐν αὐταῖς ἐξομολογήσωμαι τῷ κυρίῳ· αὕτη ἡ πύλη τοῦ κυρίου. δίκαιοι εἰσελεύσονται ἐν αὐτῇ.“ καὶ πάλιν ἐν ἐνάτῳ ψαλμῷ λέγεται· „ὁ ὑψῶν με ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου, ὅπως ἂν ἐξαγγείλω πάσας τὰς αἰνέσεις σου ἐν ταῖς πύλαις τῆς θυγατρὸς Σιών.“ πύλας δὲ „θανάτου“ τὰς ἐπὶ τὴν ἀπώλειαν φερούσας ἁμαρτίας φησὶν εἶναι ὁ λόγος, ὥσπερ καὶ „πύλας Σιὼν“ ἐκ τοῦ ἐναντίου τὰς καλὰς πράξεις· οὕτω δὲ καὶ „πύλας δικαιοσύνης“, ὅπερ ἴσον ἐστὶ τῷ „τὰς πύλας τῆς ἀρετῆς“· αὗται δὲ ἐξ ἑτοίμου ἀνοίγονται τῷ μεταδιώκοντι τὰς κατ᾿ ἀρετὴν πράξεις. περὶ δὲ τοῦ τῆς ζωῆς ξύλου εὐκαιρότερόν τις διηγήσεται ἑρμηνεύων τὰ περὶ τὸν ἐν τῇ Γενέσει ἀναγεγραμμένον παράδεισον τοῦ θεοῦ φυτευόμενον ὑπ᾿ αὐτοῦ. πολλάκις μὲν οὖν ἐχλεύασεν ὁ Κέλσος ἣν οὐκ ἐνόησεν ἀνάστασιν· νῦν δ᾿ οὐκ ἀρκεσθεὶς τοῖς εἰρημένοις φησὶ λέγεσθαι ἀνάστασιν σαρκὸς ἀπὸ ξύλου, παρακούσας οἶμαι τοῦ συμβολικῶς εἰρημένου, ὅτι διὰ ξύλου θάνατος καὶ διὰ ξύλου ζωὴ, θάνατος μὲν κατὰ τὸν Ἀδὰμ ζωὴ δὲ κατὰ τὸν Χριστόν. εἶτα παίζων τὰ περὶ τοῦ ξύλου ἀπὸ δύο τόπων αὐτὸ χλευάζει λέγων διὰ τοῦτο αὐτὸ παραλαμβάνεσθαι, ἤτοι ἐπεὶ σταυρῷ ἐνηλώθη ὁ διδάσκαλος ἡμῶν ἢ ἐπεὶ τέκτων ἦν τὴν τέχνην, οὐχ ὁρῶν ὅτι τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν τοῖς Μωϋσέως ἀναγέγραπται γράμμασιν, ἀλλὰ καὶ οὐ βλέπων ὅτι οὐδαμοῦ τῶν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις φερομένων εὐαγγελίων „τέκτων“ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἀναγέγραπται.
6.37Kelsos ayrıca bizim çarmıhı mecazî olarak yorumlarken hayat ağacını uydurduğumuzu sanıyor ve bu konudaki yanılgısının ardından giderek şöyle diyor: "O bir uçurumdan atılmış ya da bir çukura itilmiş ya da ipte boğulmuş olsaydı, göklerin üstünde bir hayat uçurumu, bir diriliş çukuru ya da bir ölümsüzlük ipi uydurulurdu." Yine diyor ki, hayat ağacı onun marangoz olmasından ötürü uydurulduysa, kunduracı olsaydı kutsal bir deriden, taşçı olsaydı kutlu bir taştan, demirci olsaydı sevgi demirinden söz edilmesi gerekirdi. Aldatılmış oldukları için doğru yola döndürmeyi vaat ettiği insanlara söven bu adamın suçlamasının değersizliğini kim hemen görmez?
Bundan sonra söyledikleri, aslan görünümlü, eşek başlı ve ejderha görünümlü arkhonları uyduranlara ve onlara benzer efsaneler anlatan herkese uyar; ama kiliseye mensup olanlara uymaz. Gerçekten de çocuğu uyutmak için masal mırıldanan sarhoş bir yaşlı kadın bile, eşek başlıları ve her kapıda söylenen o söylev benzeri sözleri uyduranlarınki gibi bir masalı çocuğa fısıldamaktan utanırdı. Kelsos ise kiliseye mensup olanların öğretilerini bilmiyor. Bunları anlamaya pek az kişi kendini alıştırmıştır: İsa'nın buyruğuna uyarak bütün hayatını "yazıları" araştırmaya adamış ve kutsal yazıların ne demek istediğini incelemek için, felsefe yapan Yunanların epistēmē sanılan bir şeyi edinmek için katlandığından daha çok emek vermiş olanlar.
Οἴεται δὲ καὶ τροπολογοῦντας ἡμᾶς περὶ τοῦ σταυροῦ ἀναπεπλακέναι τὸ ξύλον τῆς ζωῆς καὶ ἀκολούθως ἑαυτοῦ τῷ περὶ τούτου σφάλματί φησιν ὅτι, εἴπερ ἔτυχεν ἐκεῖνος κατὰ κρημνοῦ ἐῤῥιμμένος ἢ ⟨(εἰς)⟩ βάραθρον ἐωσμένος ἢ ἀγχόνῃ πεπνιγμένος, ἦν ἂν ὑπὲρ τοὺς οὐρανοὺς ἀναπεπλασμένος κρημνὸς ζωῆς ἢ βάραθρον ἀναστάσεως ἢ σχοινίον ἀθανασίας. πάλιν τε αὖ φησιν ὅτι, εἴπερ διὰ τὸ τέκτονα αὐτὸν γεγονέναι ἀναπέπλασται τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, ἠκολούθησεν ἂν, εἰ μὲν σκυτοτόμος ἦν, λέγεσθαί τινα περὶ σκύτους ἁγίου, εἰ δὲ λιθοξόος, περὶ λίθου μακαρίου, εἰ δὲ σιδηρεὺς, περὶ σιδήρου ἀγάπης. τίς οὖν οὐχ ὁρᾷ αὐτόθεν τὸ εὐτελὲς αὐτοῦ τῆς κατηγορίας, διαλοιδορουμένου ἀνθρώπους, οὓς ἐπηγγείλατο ἐπιστρέφειν ὡς ἀπατωμένους; ἑξῆς δὲ τούτοις λέγει ἁρμόζοντα μὲν τοῖς ἀναπλάσασι τούς τε λεοντοειδεῖς καὶ ὀνοκεφάλους καὶ δρακοντοειδεῖς ἄρχοντας, καὶ εἴ τις ἐκείνοις παραπλησίως ἐμυθολόγησεν, οὐ μὴν καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας. ἀληθῶς γὰρ καὶ γραῦς ἐπὶ τῷ βαυκαλῆσαι παιδίον μεθύουσα μῦθον ἐπᾴδειν τοιοῦτον καὶ ψιθυρίζειν τῷ παιδίῳ ἐπῃσχύνθη, ὁποῖον οἱ τοὺς ὀνοκεφάλους ἀναπλάσαντες καὶ τὰς καθ᾿ ἑκάστην πύλην ὡσπερεὶ δημηγορίας. τὰ δὲ τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας ὁ Κέλσος οὐκ ἐπίσταται, ἅπερ πάνυ ὀλίγοι ἠσκήκασι συνιέναι, οἱ πάντα τὸν βίον ἑαυτῶν ἀναθέντες κατὰ τὴν Ἰησοῦ ἐντολὴν τῷ ἐρευνᾶν „τὰς γραφὰς“ καὶ μᾶλλον τῶν φιλοσοφησάντων Ἑλλήνων περί τινος νομιζομένης ἐπιστήμης ἀνάληψιν κεκμηκότες περὶ τὴν ἐξέτασιν τοῦ βουλήματος τῶν ἱερῶν γραμμάτων.
6.38Bu soylu adam diyagramdan aldıklarıyla yetinmedi; bize karşı suçlamalarını çoğaltmak için, o diyagramla hiçbir ilgisi olmayan bizlere karşı arada başka şeyler de söylemek istedi ve onların sözlerini sanki bizimmiş gibi yeniden ele aldı. Şöyle diyor: "Onlarda şaşılacak şeylerin en küçüğü de şu değil: Gök ötesi dairelerin üstünde, aralarına yazılmış bazı şeyleri açıklıyorlar; bunların arasında büyüklü küçüklü iki şey de var: Oğul ve Baba." Biz bu diyagramda büyük daireyi ve küçük daireyi bulduk; çapları üzerine "Baba ve Oğul" yazılmıştı. İçinde küçük dairenin bulunduğu büyük daire ile dıştakisi sarı, içtekisi mavi iki daireden oluşan başka bir dairenin arasında, balta biçiminde çizilmiş bir bölme vardı. Bölmenin üstünde, önceki iki daireden büyük olanına bitişik ve içinde "Sevgi" yazan küçük bir daire; altında da daireye bitişik ve üzerinde "Hayat" yazan bir daire vardı. Başka iki daireyi ve eşkenar dörtgen biçimli bir şekli kuşatıp onlarla iç içe geçen ikinci daireye "Bilgeliğin öngörüsü" yazılmıştı; bunların ortak kesişiminin içinde "Bilgeliğin tabiatı" yazıyordu. Ortak kesişimin üstünde içinde "Bilgi", altında da içinde "Anlayış" yazan birer daire vardı.
Bunları da Kelsos'a karşı yazdığımız esere aldık; okuyanlara, bizim de suçladığımız şeyleri ondan daha açık seçik ve kulaktan dolma olmaksızın bildiğimizi göstermek için. Böyle şeylerle övünenler bir tür büyücülük de vaat ediyorlarsa ve bu onlar için bilgeliğin özüyse, biz bunu kesin olarak söyleyemeyiz; çünkü böyle bir şeyle karşılaşmadık. Bunu, pek çok kez yalancı tanıklık ederken ve akılsızca suçlamalar yaparken yakalanmış olan Kelsos bilir: Bunlarda da yalan mı söylüyor, yoksa imana yabancı bazı kişiler hakkında böyle bir şey öğrenip mi kendi eserinde anlattı?
Οὐκ ἀρκεσθεὶς δ᾿ ὁ γεννάδας τοῖς ἀπὸ τοῦ διαγράμματος ἐβουλήθη ὑπὲρ τοῦ αὐξῆσαι τὰς καθ᾿ ἡμῶν κατηγορίας, τῶν μηδὲν ἐχόντων κοινὸν πρὸς ἐκεῖνο, διὰ μέσου ἄλλ᾿ ἄττα εἰπεῖν, ἐπαναλαβὼν τὰ ἐκείνων ὡσπερεὶ ⟨(ἡμ)⟩ετέρων. φησὶ γάρ· θαῦμα δ᾿ αὐτῶν οὐχ ἥκιστα ἐκεῖνο· ἐξηγοῦνται γάρ τινα μεταξὺ τῶν ὑπερουρανίων ἀνωτέρω κύκλων ἐπιγεγραμμένα, ἄλλα τε καὶ δύο ἄττα, μεῖζόν τε καὶ μικρότερον υἱοῦ καὶ πατρός. εὕρομεν δ᾿ ἡμεῖς ἐν τούτῳ τῷ διαγράμματι τὸν μείζονα κύκλον καὶ τὸν μικρότερον, ὧν ἐπὶ τῆς διαμέτρου ἐπεγέγραπτο „πατὴρ καὶ υἱὸς“, καὶ μεταξὺ τοῦ μείζονος, ἐν ᾧ ὁ μικρότερος ἦν, καὶ ἄλλου συγκειμένου ἐκ δύο κύκλων, τοῦ μὲν ἐξωτέρου ξανθοῦ τοῦ δὲ ἐνδοτέρω κυανοῦ, τὸ ἐπιγεγραμμένον διάφραγμα πελεκοειδεῖ σχήματι, καὶ ἀνωτέρω μὲν αὐτοῦ κύκλον βραχὺν ἐχόμενον τοῦ μείζονος τῶν προτέρων, ἐγγεγραμμένον ἔχοντα „ἀγάπην“· κατωτέρω δὲ ἐχόμενον τοῦ κύκλου γεγραμμένον ἔχοντα „ζωήν“· τῷ δὲ δευτέρῳ κύκλῳ ἐνεγέγραπτο, περιπεπλεγμένῳ καὶ ἐμπεριειληφότι ἄλλους δύο κύκλους καὶ ἄλλο σχῆμα ῥομβοειδὲς, „σοφίας πρόνοια,“ καὶ ἔνδον μὲν τῆς κοινῆς αὐτῶν τομῆς „σοφίας φύσις,“ ἀνωτέρω δὲ τῆς κοινῆς αὐτῶν τομῆς κύκλος ἦν. ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο „γνῶσις,“ κατωτέρω δὲ ἄλλος, ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο „σύνεσις.“ καὶ ταῦτα δὲ παρειλήφαμεν εἰς τὸν κατὰ Κέλσου λόγον, ἵνα παραστήσωμεν τοῖς ἐντυγχάνουσι τρανότερον ἐκείνου ἐγνωκέναι καὶ οὐκ ἐκ παρακουσμάτων τὰ καὶ ὑφ᾿ ἡμῶν κατηγορούμενα. εἰ δὲ καὶ ὑπισχνοῦνται οἱ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις σεμνυνόμενοι μαγικήν τινα γοητείαν, καὶ τοῦτ᾿ ἔστιν αὐτοῖς τὸ τῆς σοφίας κεφάλαιον, ἡμεῖς μὲν οὐ διαβεβαιούμεθα. οὐδὲ γὰρ ἱστορήσαμεν τὸ τοιοῦτον· Κέλσος δ᾿ ἂν εἰδείη, ὁ πολλάκις ἤδη ἁλοὺς ψευδομαρτυριῶν καὶ ἀλόγων κατηγοριῶν, πότερον καὶ ἐν τούτοις ψεύδεται, εἴ τι περί τινων ξένων καὶ ἀλλοτρίων τῆς πίστεως τοιοῦτον καταλαβὼν ἐξέθετο ἐν τῷ ἑαυτοῦ συγγράμματι.
6.39Sonra, dediğine göre bir tür büyü ve büyücülük kullanan, bazı daimōnları barbar adlarıyla çağıran kişilere karşı şunu söylüyor: Bunlar, aynı varlıkların adlarının Yunanlarda başka, İskitlerde başka olduğunu bilmeyenlerin karşısında bu varlıklar üzerine hokkabazlık yapanlara benzer bir şey yaparlarmış. Sonra Herodotos'tan alarak, İskitlerin Apollon'a Gongosyros, Poseidon'a Thagimasadas, Aphrodite'ye Argimpasa, Hestia'ya da Tabiti dediğini anlatıyor. Gücü yeten incelesin: Kelsos bu konuda da Herodotos'la birlikte yalan söylüyor olmasın? Çünkü İskitler, tanrı sayılan varlıklar hakkında Yunanlarla aynı şeyleri anlamazlar. Apollon'a İskitlerde Gongosyros denmesinin ne inandırıcılığı var? Sanmıyorum ki Gongosyros Yunancaya çevrilince Apollon adının etimolojisini versin, ya da Apollon İskit dilinde Gongosyros anlamına gelsin. Öteki adlar için de aynı şey söylenemez. Yunanlar kendi tanrı saydıkları varlıklara bazı olaylardan ve etimolojilerden yola çıkarak ad vermişlerdir, İskitler başka şeylerden; Persler de başka şeylerden, Hintliler, Habeşler ya da Libyalılar yine başka şeylerden, her biri nasıl ad vermek hoşuna gittiyse öyle; hiçbiri evrenin yaratıcısı hakkındaki ilk ve saf kavrayışta kalmamıştır. Sabaoth'un Zeus'la aynı olmadığını göstermek isterken, ilahî yazılardan diller hakkında da bir şeyler aktardığımız önceki kısımlarda bunu yeterince söylemiştik. Bu yüzden, Kelsos'un bizi aynı şeyleri tekrarlamaya çağırdığı bu noktaları isteyerek geçiyoruz.
Sonra yine büyücülükle ilgili şeyleri birbirine karıştırıyor. Bunları belki kimseye yöneltmiyor —çünkü bu türden bir tanrısaygısını bahane ederek büyü yapanlar yoktur—, belki de kolay aldatılanlara karşı tanrısal bir güçle iş görüyormuş gibi görünmek için böyle şeylere başvuran bazı kişilere yöneltiyor. Şöyle diyor: "Arınma törenlerini, kurtarıcı büyü şarkılarını, kötülüğü uzaklaştıran sözleri, gürültüleri, daimōnik figürleri, giysilerden, sayılardan, taşlardan, bitkilerden, köklerden ve genel olarak her türlü şeyden yapılmış her çeşit tılsımı öğretenleri sıralamama ne gerek var?" Bu konularda kendimizi savunmamızı akıl gerektirmez; çünkü böyle şüphelerin zerresi bile bize dokunmaz.
Εἶτα πρὸς τοὺς χρωμένους, ὥς φησι, μαγείᾳ τινὶ καὶ γοητείᾳ καὶ καλοῦντας ὀνόματα βαρβαρικὰ δαιμόνων τινῶν τοιαῦτα, ὅτι ὅμοιον οὗτοι πράττουσι τοῖς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ὑποκειμένοις τερατευομένοις πρὸς τοὺς μὴ εἰδότας ἄλλα μὲν αὐτῶν εἶναι τὰ ὀνόματα παρ᾿ Ἕλλησιν ἄλλα δὲ παρὰ Σκύθαις. εἶτ᾿ ἐκτίθεται ἀπὸ Ἡροδότου λαβὼν ὡς τὸν μὲν Ἀπόλλωνα Γογγόσυρον καλοῦσι Σκύθαι, τὸν δὲ Ποσειδῶνα Θαγιμάσαδα, τὴν δ᾿ Ἀφροδίτην Ἀργίμπασαν, Ἑστίαν δὲ Ταβιτί. ἐξετάσει δὲ ὁ δυνάμενος, μή πῃ καὶ περὶ τούτων σὺν Ἡροδότῳ ὁ Κέλσος ψεύδεται, ἅτε μὴ ἐπισταμένων Σκυθῶν τὰ αὐτὰ Ἕλλησιν ὑποκείμενα περὶ τῶν νομιζομένων θεῶν. ποία γὰρ πιθανότης τὸν Ἀπόλλωνα Γογγόσυρον παρὰ Σκύθαις καλεῖσθαι; οὐ γὰρ ἡγοῦμαι ὅτι μεταλαμβανόμενος εἰς Ἑλλάδα φωνὴν ὁ Γογγόσυρος τὴν ἐτυμολογίαν παρίστησι τοῦ Ἀπόλλωνος, ἢ ὁ Ἀπόλλων εἰς τὴν Σκυθῶν διάλεκτον τὸν Γογγόσυρον σημαίνει. οὕτω δὲ οὐδὲ περὶ τῶν λοιπῶν ταὐτόν τι ἐρεῖ· ἄλλων γὰρ ὁρμώμενοι Ἕλληνες πραγμάτων καὶ ἐτυμολογιῶν οὕτως ὠνόμασαν τοὺς παρ᾿ ἑαυτοῖς νομιζομένους θεοὺς, ἀπ᾿ ἄλλων δὲ Σκύθαι, οὕτω δὲ καὶ ἀπ᾿ ἄλλων μὲν Πέρσαι ἀπ᾿ ἄλλων δὲ Ἰνδοὶ ἢ Αἰθίοπες ἢ Λίβυες, ἢ ὅπως φίλον ἑκάστοις ὀνομάζειν, μὴ μείνασιν ἐπὶ τῆς πρώτης καὶ καθαρᾶς ἐννοίας τοῦ τῶν ὅλων δημιουργοῦ. αὐτάρκως δ᾿ ἡμῖν εἴρηται καὶ ἐν τοῖς πρὸ τούτων, βουλομένοις παραστῆσαι μὴ ταὐτὸν εἶναι Σαβαὼθ ἢ Δία, ὅτε καὶ περὶ τῶν διαλέκτων τι ἀπὸ τῶν θείων παρετιθέμεθα γραμμάτων. ἑκόντες οὖν ὑπερβαίνομεν ταῦτα, ἐν οἷς ἐπὶ ταυτολογίαν ἡμᾶς ὁ Κέλσος καλεῖ. εἶτα πάλιν φύρων τὰ ἀπὸ τῆς μαγικῆς γοητείας καὶ προσάπτων τάχα μὲν οὐδενὶ τῷ μὴ εἶναι τοὺς μαγγανεύοντας προφάσει τῆς κατὰ τὸν χαρακτῆρα τοῦτον θεοσεβείας, τάχα δέ τισι καὶ πρὸς τοὺς εὐεξαπατήτους χρωμένοις τοιούτοις, ἵνα δοκοῖεν θείᾳ δυνάμει τι ποιεῖν, ἐκτίθεταί τινα λέγων· τί με δεῖ καταριθμεῖν ὅσοι καθαρμοὺς ἐδίδαξαν ἢ λυτηρίους ᾠδὰς ἢ ἀποπομπίμους φωνας ἢ κτύπους ἢ δαιμονίους σχηματισμοὺς, ἐσθήτων ἢ ἀριθμῶν ἢ λίθων ἢ φυτῶν ἢ ῥιζῶν καὶ ὅλως παντοδαπῶν χρημάτων παντοῖα ἀλεξιφάρμακα; περὶ ὧν οὐκ ἀπαιτεῖ ἡμᾶς ἀπολογήσασθαι τὸ εὔλογον, ἅτε οὐδὲ κατὰ ποσὸν ἐνεχομένους τοιαύταις ὑπονοίαις.
6.40Bundan sonra Kelsos bana, Hristiyanlara duydukları büyük düşmanlık yüzünden, Hristiyanların öğretilerini hiç bilmeyen kişilere Hristiyanları çocuk eti yerken ve kendi kadınlarıyla sınırsızca birleşirken bizzat gördüklerini ileri sürenlerin yaptığına benzer bir şey yapıyor gibi görünüyor. Bu sözler, artık çoğunluk tarafından, hatta bizim tanrısaygımıza tamamen yabancı olanlarca bile Hristiyanlara karşı uydurulmuş yalanlar olarak mahkûm ediliyor. Aynı şekilde Kelsos'un şu sözlerinin de yalan olduğu anlaşılacaktır: Bizim kanaatimizi paylaşan bazı ihtiyarlarda, daimōn adları ve hokkabazlıklar içeren barbar kitapları gördüğünü söylüyor; bunların —yani güya bizim kanaatimizi paylaşan bu ihtiyarların— hiçbir yararlı şey vaat etmediğini, her şeyi insanlara zarar vermek için yaptıklarını ileri sürüyor. Keşke Kelsos'un Hristiyanlara karşı söylediği her şey böyle olsaydı da çoğunluk tarafından çürütülseydi! Çünkü insanların çoğu Hristiyanlarla birlikte yaşamış ve onlar hakkında böyle bir şey işitmemiş bile oldukları için, bunların yalan olduğunu deneyimle bilirler.
Μετὰ ταῦτα παραπλήσιόν τι ποιεῖν μοι δοκεῖ τοῖς διὰ πολλὴν τὴν πρὸς Χριστιανοὺς ἀπέχθειαν διαβεβαιουμένοις πρὸς τοὺς μηδαμῶς εἰδότας τὰ Χριστιανῶν, ὅτι ἄρα τῇ πείρᾳ κατειλήφασι Χριστιανοὺς ἐσθίοντας σάρκας παιδίων καὶ μίξεσι ταῖς πρὸς τὰς παρ᾿ αὐτοῖς γυναῖκας ἀνέδην χρωμένους. ὡς γὰρ ταῦτα λεγόμενα ἤδη καὶ ὑπὸ τῶν πολλῶν καὶ πάντῃ ἀλλοτρίων τῆς καθ᾿ ἡμᾶς θεοσεβείας καταγινώσκεται ὡς κατεψευσμένα Χριστιανῶν, οὕτως εὑρεθείη ἂν καὶ τὰ τοιαῦτα τῷ Κέλσῳ κατεψευσμένως εἰρημένα, ἐν οἷς ἔφησεν ἑωρακέναι παρὰ τισι πρεσβυτέροις τῆς ἡμετέρας δόξης τυγχάνουσι βιβλία βάρβαρα, δαιμόνων ὀνόματα ἔχοντα καὶ τερατείας· καὶ ἔφασκε τούτους (τοὺς δῆθεν πρεσβυτέρους τῆς ἡμετέρας δόξης) οὐδὲν μὲν χρηστὸν ὑπισχνεῖσθαι πάντα δ᾿ ἐπ᾿ ἀνθρώπων βλάβαις. καὶ εἴθε πάντα τὰ ὑπὸ Κέλσου κατὰ Χριστιανῶν λεγόμενα τοιαῦτα ἦν, ἵν᾿, ὑπὸ τῶν πλείστων ἐλέγχηται. πείρᾳ καταλαβόντων τὰ τοιαῦτα εἶναι ψευδῆ ἐκ τοῦ καὶ συμβεβιωκέναι Χριστιανῶν τοῖς πλείστοις καὶ μηδὲν τοιοῦτο περὶ αὐτῶν μηδ᾿ ἀκηκοέναι.
6.41Bundan sonra, sanki Hristiyanlara karşı yazmayı amaçladığını unutmuş gibi, kendisiyle görüşen Mısırlı bir müzisyen olan Dionysios'un büyü hakkında şunu söylediğini anlatıyor: Büyü eğitimsizlere ve ahlakı bozulmuş olanlara etki edebilirmiş, ama felsefeyle uğraşmış olanlara hiçbir şey yapamazmış, çünkü onlar sağlıklı bir yaşayışı gözetmişlerdir. Şimdi büyüyü tartışmak amacımız olsaydı, yukarıda onun hakkında söylediklerimize birkaç şey daha eklerdik. Ama Kelsos'un eserine karşı daha yerinde olan şeyleri söylemek gerektiği için büyü hakkında yalnız şunu söyleyelim: Filozofların da büyüye yakalanıp yakalanmadığını incelemek isteyen, Moiragenes'in, büyücü ve filozof Tyanalı Apollonios'un hatıraları üzerine yazdıklarını okusun. Hristiyan değil, filozof olan Moiragenes orada, hiç de sıradan olmayan bazı filozofların Apollonios'un yanına onu bir büyücü sanarak gittiklerini ve onun büyüsüne yakalandıklarını söyler; sanırım orada o ünlü Euphrates'i ve bir Epikurosçuyu da anlatmıştır. Biz ise deneyimle öğrendiğimiz şeyi kesinlikle söyleyebiliriz: Hristiyanlığa uygun olarak İsa aracılığıyla her şeyin üstündeki Tanrı'ya kulluk eden, onun İncili'ne göre yaşayan, emredilen duaları gece gündüz sürekli ve gerektiği gibi eden kişiler ne büyüye ne de daimōnlara yakalanır. Çünkü gerçekten "Rabbin meleği ondan korkanların çevresine ordugâh kurar ve onları" her kötülükten "kurtarır"; kilisedeki küçüklerin onları korumakla görevlendirilmiş "meleklerinin" de "göklerdeki Baba'nın yüzünü her zaman" gördüğü söylenir —bu yüz her ne ise, bu görmek de her ne ise.
Μετὰ ταῦτα ὡσπερεὶ ἐπιλαθόμενος οτι κατὰ Χριστιανῶν αὐτῷ πρόκειται γράφειν φησὶ Διονύσιόν τινα μουσικὸν Αἰγύπτιον συγγενόμενον αὐτῷ εἰρηκέναι περὶ τῶν κατὰ τὴν μαγείαν ὅτι πρὸς ἀπαιδεύτους μὲν αὐτὴ δύναται καὶ πρὸς διαφθαρέντας τὰ ἤθη, πρὸς δὲ τοὺς φιλοσοφήσαντας οὐδὲν οἵα τε ἐστὶν ἐνεργεῖν, ἅτε τῆς ὑγιεινῆς διαίτης προνοησαμένους. εἰ μὲν οὖν προέκειτο περὶ μαγείας νῦν ἡμῖν διαλαβεῖν, κἂν προσεθήκαμεν [ἐν] οἷς ἀνωτέρω περὶ αὐτῆς εἰρήκαμεν εἰς τοῦτο ὀλίγα· ἐπεὶ δὲ τὰ ἐπικαιρότερα χρὴ λέγειν πρὸς τὸ Κέλσου σύγγραμμα, περὶ μαγείας φαμὲν ὅτι ὁ βουλόμενος ἐξετάσαι, πότερόν ποτε καὶ φιλόσοφοι ἁλωτοί εἰσιν αὐτῇ ἢ μὴ, ἀναγνώτω τὰ γεγραμμένα Μοιραγένει τῶν Ἀπολλωνίου τοῦ Τυανέως μάγου καὶ φιλοσόφου ἀπομνημονευμάτων· ἐν οἷς ὁ μὴ Χριστιανὸς ἀλλὰ φιλόσοφος ἔφησεν ἁλῶναι ὑπὸ τῆς ἐν Ἀπολλωνίῳ μαγείας οὐκ ἀγεννεῖς τινας φιλοσόφους ὡς πρὸς γόητα αὐτὸν εἰσελθόντας· ἐν οἷς οἶμαι καὶ περὶ Εὐφράτου ⟨(τοῦ)⟩ πάνυ διηγήσατο καί τινος Ἐπικουρείου. διαβεβαιούμεθα δὲ ἡμεῖς καὶ τῇ πείρᾳ παραλαβόντες ὅτι οἱ κατὰ χριστιανισμὸν διὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεραπεύοντες θεὸν καὶ βιοῦντες κατὰ τὸ εὐαγγέλιον αὐτοῦ ταῖς προσταχθείσαις τε εὐχαῖς συνεχέστερον καὶ δεόντως νυκτὸς καὶ ἡμέρας χρώμενοι οὔτε μαγείᾳ οὔτε δαιμονίοις εἰσὶν ἁλωτοί. ἀληθῶς γὰρ „παρεμβαλεῖ ἄγγελος κυρίου κύκλῳ τῶν φοβουμένων αὐτὸν καὶ ῥύσεται αὐτοὺς“ ἀπὸ παντὸς κακοῦ· καὶ „οἱ ἄγγελοι“ τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μικρῶν καὶ τεταγμένοι εἰς τὸ προΐστασθαι αὐτῶν „διὰ παντὸς“ λέγονται βλέπειν „τὸ πρόσωπον τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρὸς,“ ὅ τι ποτ᾿ ἐστὶ τὸ πρόσωπον καὶ ὅ τι ποτ᾿ ἐστὶ τὸ βλέπειν.
6.42Bunun ardından Kelsos başka bir noktadan yola çıkarak bize karşı şunları söylüyor: "Bunlar, yine tanrısal bilmeceleri yanlış anlamaktan doğan şu en büyük cehalet konusunda da pek dinsizce yanılıyorlar: Tanrı'ya karşı bir düşman uyduruyorlar; ona hem İblis diyorlar hem de İbranice Şeytan adını veriyorlar. Zaten en büyük Tanrı'nın insanlara bir iyilik yapmak isterken karşısında ona engel olan biri bulunduğunu ve bu yüzden güçsüz kaldığını söylemek, tamamen ölümlülere yaraşır, dine de aykırı sözlerdir. Demek ki Tanrı'nın oğlu İblis'e yeniliyor; onun elinden ceza görürken bize de onun vereceği cezaları hor görmeyi öğretiyor. Şeytan'ın da kendisi gibi ortaya çıkacağını, Tanrı'nın görkemini kendine mal ederek büyük ve harikulade işler göstereceğini önceden bildiriyor; bunlara aldanıp ona yönelmemek, yalnız kendisine inanmak gerektiğini söylüyor. Bunlar düpedüz bir büyücünün sözleridir: kazanç peşinde koşan ve kendisine karşı görüş bildirip karşı topluluk toplayanlara karşı önceden önlem alan birinin."
Sonra, Şeytan'la ilgili sözleri yanlış duyarak ortaya attığımızı sandığı bilmeceleri açıklamak isteyerek, eskilerin tanrısal bir savaşı ima ettiğini söylüyor. Herakleitos şöyle der: "Savaşın ortak olduğunu, hakkın çekişme olduğunu, her şeyin çekişmeyle meydana gelip yol aldığını bilmek gerekir." Herakleitos'tan çok daha eski olan Pherekydes de bir ordunun bir orduya karşı dizildiği bir efsane anlatır; birinin başına Kronos'u, ötekinin başına Ophioneus'u koyar, onların meydan okumalarını ve çarpışmalarını anlatır. Aralarında bir anlaşma yapılmış: Hangi taraf Ogenos'a düşerse yenilmiş sayılacak, onu dışarı itip yenen taraf ise göğe sahip olacakmış. Kelsos, tanrılarla savaştıkları anlatılan Titanlar ve Devler hakkındaki gizemlerin de, Mısırlıların Typhon, Horos ve Osiris hakkındaki anlatılarının da bu anlamı taşıdığını söylüyor.
Bu tür şeyleri anlattıktan sonra, onların nasıl daha üstün bir anlam taşıdığını, bizimkilerin de nasıl onların yanlış duyulmuş birer yankısı olduğunu açıklamadan bize sövüyor ve onların, bir iblis daimōn hakkındaki ya da (onun daha doğru saydığı deyişle) kendisine karşı görüş bildiren büyücü bir insan hakkındaki sözlere benzemediğini söylüyor. Homeros'u da böyle anlıyor: Ona göre Homeros, Herakleitos'a, Pherekydes'e ve Titanlar ile Devler hakkındaki gizemleri ortaya koyanlara benzer şeyleri, Hephaistos'un Hera'ya söylediği şu sözlerle ima eder:
Bir kez daha seni korumaya can atarken ayağımdan yakaladı, attı kutsal eşikten;
Zeus'un Hera'ya söylediği şu sözlerle de:
Hatırlamıyor musun yükseklerden asıldığını? Ayaklarına iki örs sarkıtmış, ellerine de kırılmaz altın bir bağ geçirmiştim; sen de esirde, bulutların arasında asılı kalmıştın. Tanrılar yüce Olympos'ta öfkelendiler, ama yanına gelip çözemediler; hangisini yakalasam tutup eşikten fırlatırdım, yere düşsün diye takatsiz.
Kelsos bu Homeros dizelerini açıklarken, Zeus'un Hera'ya söylediği sözlerin aslında Tanrı'nın maddeye söylediği sözler olduğunu ileri sürüyor. Maddeye söylenen bu sözler şunu ima edermiş: Tanrı, başlangıçta düzensiz olan maddeyi ele alıp belli oranlarla birbirine bağlamış ve düzene sokmuş; onun çevresindeki daimōnlardan küstah olanları da buraya doğru yolculukla cezalandırarak aşağı atmıştır. Pherekydes'in de Homeros'un bu dizelerini böyle anlayarak şunu söylediğini ileri sürüyor: "O bölgenin altında Tartaros bölgesi vardır; onu Boreas'ın kızları Harpyialar ve Thyella korur; tanrılardan biri küstahlık edince Zeus onu oraya atar." Panathenaia alayında herkesin seyrettiği Athena'nın peplosunun da böyle düşüncelerle bağlantılı olduğunu söylüyor: "Çünkü bundan, anası olmayan lekesiz bir daimōn'un, küstahlaşan yerden doğmuşlara üstün geldiği anlaşılır."
Yunanların uydurmalarını böylece kabul ettikten sonra bizimkileri suçlayarak şunu ekliyor: Tanrı'nın oğlunun İblis tarafından cezalandırılması, bize de aynı şekilde İblis tarafından cezalandırıldığımızda sabretmeyi öğretirmiş. "Bunlar da tamamen gülünç şeyler; bence İblis'i cezalandırması gerekirdi, İblis'in iftirasına uğrayan insanları tehdit etmesi değil."
Ἑξῆς δὲ τούτοις ἀπὸ ἄλλης ἀρχῆς ὁ Κέλσος τοιαῦτά φησι καθ᾿ ἡμῶν· σφάλλονται δὲ ἀσεβέστατα ἄττα καὶ περὶ τήνδε τὴν μεγίστην ἄγνοιαν, ὁμοίως ἀπὸ θείων αἰνιγμάτων πεπλανημένην, ποιοῦντες τῷ θεῷ ἐναντίον τινὰ, διάβολόν τε καὶ γλώττῃ Ἑβραίᾳ Σατανᾶν ὀνομάζοντες τὸν αὐτόν. ἄλλως μὲν ουν παντελῶς θνητὰ ταῦτα καὶ οὐδ᾿ ὅσια λέγειν, ὅτι δὴ ὁ μέγιστος θεὸς, βουλόμενός τι ἀνθρώπους ὠφελῆσαι, τὸν ἀντιπράσσοντα ἔχει καὶ ἀδυνατεῖ. ὁ τοῦ θεοῦ παῖς ἄρα ἡττᾶται ὑπὸ τοῦ διαβόλου, καὶ κολαζόμενος ὑπ᾿ διδάσκει καὶ ἡμᾶς τῶν. ὑπὸ τούτῳ κολάσεων καταφρονεῖν, προαγορεύων ὡς ἄρα ὁ Σατανᾶς καὶ αὐτὸς ὁμοίως φανεὶς ἐπιδείξεται μεγάλα ἔργα καὶ θαυμαστὰ, σφετεριζόμενος τὴν τοῦ θεοῦ δόξαν· οἷς οὐ χρὴ ⟨(πλανηθῆ)⟩ναι βουληθέντας ἀποτρέπεσθαι πρὸς ἐκεῖνον, ἀλλὰ μόνῳ πιστεύειν ἑαυτῷ. ταῦτα μέν γε ἐστὶν ἄντικρυς ἀνθρώπου γόητος, ἐργολαβοῦντος καὶ προφυλαττομένου τοὺς ἀντιδοξοῦντάς τε καὶ ἀνταγείροντας. εἶθ᾿ ἑξῆς τούτοις ⟨(ἐκτίθεσθαι)⟩ βουλόμενος τὰ αἰνίγματα, ὧν οἴεται παρακηκοότας ἡμᾶς τὰ περὶ τοῦ Σατανᾶ εἰσάγειν, φησὶ θεῖόν τινα πόλεμον αἰνίττεσθαι τοὺς παλαιοὺς, Ἡράκλειτον μὲν λέγοντα ὧδε· „εἰδέ⟨(ναι)⟩ χρὴ τὸν πόλεμον ἐόντα ξυνὸν καὶ δίκην ἔριν, καὶ γινόμενα πάντα κατ᾿ ἔριν καὶ χωρεόμενα“· Φερεκύδην δὲ πολλῷ ἀρχαιότερον γενόμενον Ἡρακλείτου μυθοποιΐαν, στρατείαν στρατείᾳ παραταττομένην. καὶ τῆς μὲν ἡγεμόνα Κρόνον διδόναι τῆς ἑτέρας δὲ Ὀφιονέα, προκλήσεις τε καὶ ἁμίλλας αὐτῶν ἱστορεῖν. συνθήκας τε αὐτοῖς γίνεσθαι, ἵν᾿ ὁπότεροι αὐτῶν εἰς τὸν Ὠγηνὸν ἐμπέσωσι, τούτους μὲν εἶναι νενικημένους, τοὺς δ᾿ ἐξώσαντας καὶ νικήσαντας τούτους ἔχειν τὸν οὐρανόν. τούτου δὲ τοῦ βουλήματός φησιν ἔχεσθαι καὶ τὰ περὶ τοὺς Τιτᾶνας καὶ Γίγαντας μυστήρια. θεομαχεῖν ἀπαγγελλομένους, καὶ τὰ παρ᾿ Αἰγυπτίοις περὶ Τυφῶνος καὶ Ὥρου καὶ Ὀσίριδος. εἶτ᾿ ἐκθέμενος τὰ τοιαῦτα καὶ μὴ παραμυθησάμενος, τίνα τρόπον ἐκεῖνα μὲν λόγου ἔχεται κρείττονος ταῦτα δέ ἐστιν ἐκείνων παρακούσματα, διαλοιδορεῖται ἡμῖν λέγων μὴ εἶναι ἐκεῖνα ὅμοια τοῖς περὶ διαβόλου δαίμονος ἢ (ὅπερ φασὶν ἀληθέστερον) ἀνθρώπου γόητος ἀντιδοξοῦντος. οὕτω δ᾿ ἀκούει καὶ Ὁμήρου, ὡς τὰ παραπλήσια τῷ Ἡρακλείτῳ καὶ Φερεκύδῃ καὶ τοῖς τὰ περὶ Τιτᾶνας καὶ Γίγαντας μυστήρια εἰσάγουσιν αἰνισσομένου ἐν τούτοις ⟨(τοῖς)⟩ τοῦ Ἡφαίστου πρὸς τὴν Ἥραν λόγοις, φάσκοντος· ἤδη γάρ ⟨(με)⟩ καὶ ἄλλοτ᾿ ἀλεξέμεναι μεμαῶτα ῥῖψε ποδὸς τεταγὼν ἀπὸ βηλοῦ θεσπεσίοιο, καὶ τοῖς τοῦ Διὸς πρὸς τὴν Ἥραν οὕτως· ἦ οὐ μέμνῃ, ὅτε τ᾿ ἐκρέμω ὑψόθεν, ἐκ δὲ ποδοῖιν ἄκμονας ἧκα δύω, περὶ χερσὶ δὲ δεσμὸν ἴηλα χρύσεον ἄῤῥηκτον; σὺ δ᾿ ἐν αἰθέρι καὶ νεφέλῃσιν ἐκρέμω· ἠλάστεον δὲ θεοὶ κατὰ μακρὸν Ὄλυμπον. λῦσαι δ᾿ οὐκ ἐδύναντο παρασταδόν· ὃν δὲ λάβοιμι, ῥίπτασκον τεταγὼν ἀπὸ βηλοῦ, ὄφρ᾿ ἂν ἵκοιτο γῆν ὀλιγηπελέων· καὶ διηγούμενός γε τὰ Ὁμηρικὰ ἔπη φησὶ λόγους εἶναι τοῦ θεοῦ πρὸς τὴν ὕλην τοὺς λόγους τοῦ Διὸς πρὸς τὴν Ἥραν, τοὺς δὲ πρὸς τὴν ὕλην λόγους αἰνίττεσθαι ὡς ἄρα ἐξ ἀρχῆς αὐτὴν πλημμελῶς ἔχουσαν διαλαβὼν ἀναλογίαις τισὶ συνέδησε καὶ ἐκόσμησεν ὁ θεὸς, καὶ ὅτι τοὺς περὶ αὐτὴν δαίμονας, ὅσοι ὑβρισταὶ, τούτους ἀποῤῥιπτεῖ κολάζων αὐτοὺς τῇ δεῦρο ὁδῷ. ταῦτα δὲ τὰ Ὁμήρου ἔπη οὕτω νοηθέντα τὸν Φερεκύδην φησὶν εἰρηκέναι τό· „κείνης δὲ τῆς μοίρας ἔνερθέν ἐστιν ἡ ταρταρίη μοῖρα· φυλάσσουσι δ᾿ αὐτὴν θυγατέρες Βορέου Ἅρπυιαί τε καὶ Θύελλα, ἔνθα Ζεὺς ἐκβάλλει θεῶν οταν τις ἐξυβρίσῃ.“ τῶν τοιούτων δέ φησιν ἔχεσθαι νοημάτων καὶ τὸν περὶ τῆς Ἀθηνᾶς πέπλον ἐν τῇ πομπῇ τῶν Παναθηναίων ὑπὸ πάντων θεωρούμενον. δηλοῦται γὰρ, φησὶν, ἀπ᾿ αὐτοῦ ὅτι ἀμήτωρ τις καὶ ἄχραντος δαίμων ἐπικρατεῖ θρασυνομένων τῶν γηγενῶν. ἀποδεξάμενος δὲ τὰ Ἑλλήνων πλάσματα ἐπιλέγει κατηγορῶν τῶν ἡμετέρων τοιαῦτα, ὅτι θεοῦ υἱὸν ὑπὸ διαβόλου κολάζεσθαι καὶ ἡμᾶς διδάσκει, ὡς ἂν ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ κολαζόμενοι καρτεροῖμεν. καὶ ταῦτα τὰ πάντῃ καταγέλαστα· ἐχρῆν γὰρ οἶμαι κολάσαι τὸν διάβολον ἀλλ᾿ οὐ τοῖς ὑπ᾿ αὐτοῦ διαβεβλημένοις ἀνθρώποις ἀπειλεῖν.