İçeriğe geç
Kelsos'a Karşı

Origenes · Kelsos'a Karşı

VI. Kitap, 2. kısım

6.43Bize en dinsizce yanılan ve tanrısal bilmecelerden sapmış kişiler diye çatan bu adamın asıl kendisinin açıkça yanılıp yanılmadığına bak: Yalnız Herakleitos'tan ve Pherekydes'ten değil Homeros'tan bile çok daha eski olan Musa'nın yazılarının, bu kötü ve göksel yerlerden düşmüş varlık hakkındaki öğretiyi ortaya koyduğunu anlamamış. Pherekydes'teki Ophioneus'un adını kendisinden aldığı "yılan", insanın tanrısal bahçeden kovulmasına sebep olmuştur; tanrılık ve daha büyük şeyler vaat ederek daha zayıf olan dişi cinsi aldatmış, erkeğin de onun ardından gittiği söylenir; bu anlatı işte böyle şeyleri ima eder. Musa'nın Mısır'dan Çıkış kitabındaki "yok edici" de, kendisine uyanların, kötülüğüne direnmeyen ve onunla mücadele etmeyenlerin yok oluşuna sebep olandan başka kim olabilir? Levililer'deki, İbranice metnin Azazel dediği ve kendisine teke gönderilen de başkası değildi: Kurası çıkan tekenin çölde ona gönderilmesi ve böylece kötülüğün uzaklaştırılması gerekiyordu. Çünkü kötülükleri yüzünden daha kötü olanın payına düşüp Tanrı'nın payına düşenlere karşıt olanların hepsi, Tanrı'dan ıssız bir çöldür. Hâkimler'deki Belial oğulları da kötülükleri yüzünden ondan başka kimin oğulları sayılır? Bütün bunlardan başka, Musa'dan bile eski olan Eyüp kitabında "İblis"in açıkça Tanrı'nın huzuruna çıktığı ve Eyüp üzerinde yetki istediği yazılıdır; onu en ağır sıkıntılara uğratmak için: önce bütün malını ve çocuklarını yok ederek, sonra da Eyüp'ün bütün bedenini ağır bir fil hastalığıyla sararak. İncillerde Kurtarıcı'yı sınayan İblis hakkında söylenenleri bir yana bırakıyorum; Kelsos'a karşı tartışılan konuda daha yeni yazılardan delil getiriyormuşum gibi görünmeyeyim diye. Eyüp kitabının son kısımlarında da, Rabbin kasırgadan ve bulutlardan Eyüp'e söylediği, onun adını taşıyan kitapta yazılı sözlerde ejderha hakkında söylenmiş pek çok şey bulunabilir. Hezekiel'den, sanki "Firavun", "Nebukadnessar" ya da "Sur hükümdarı" hakkındaymış gibi söylenenleri, ya da Yeşaya'dan Babil kralına ağıt yakılan kısmı ise henüz anmıyorum. Bunlardan kötülük hakkında az şey öğrenilmez: kötülüğün nasıl bir başlangıcı ve doğuşu olduğu ve onun, kanatlarını yitirmiş ve kanatlarını ilk yitirenin ardından gitmiş bazı varlıklardan doğduğu.

6.43

Ὅρα οὖν εἰ μὴ ὁ ἐγκαλῶν ἡμῖν ⟨(ὡς)⟩ σφαλλομένοις ἀσεβέστατα καὶ ἀποπεπλανημένοις θείων αἰνιγμάτων αὐτὸς σαφῶς σφάλλεται, μὴ κατανοήσας ὅτι τὰ πολλῷ οὐ μόνον Ἡρακλείτου καὶ Φερεκύδου ἀρχαιότερα ἀλλὰ καὶ Ὁμήρου Μωϋσέως γράμματα εἰσήγαγε τὸν περὶ τοῦ πονηροῦ τούτου καὶ ἐκπεσόντος τῶν οὐρανίων λόγον. ὁ γὰρ „ὄφις“ παρ᾿ ὃν ὁ παρὰ τῷ Φερεκύδῃ γέγονεν Ὀφιονεὺς, αἴτιος γενόμενος τοῦ ἐκβληθῆναι τοῦ θείου παραδείσου τὸν ἄνθρωπον, τοιαῦτά τινα αἰνίσσεται, ἐπαγγελίᾳ θεότητος καὶ μειζόνων ἀπατήσας τὸ θηλύτερον γένος· ᾧ συνηκολουθηκέναι λέγεται καὶ ὁ ἀνήρ. καὶ ὁ ἐν τῇ Μωϋσέως δὲ Ἐξόδῳ ὀλεθρευτὴς τίς ἄλλος εἴη ἢ ὁ τοῦ ὀλέθρου τοῖς πειθομένοις αὐτῷ καὶ μὴ ἀνθισταμένοις αὐτοῦ τῇ κακίᾳ καὶ μὴ ἀνταγωνιζομένοις αἴτιος; ἔτι δὲ ⟨(ὁ)⟩ ἐν τῷ Λευϊτικῷ ἀποπομπαῖος, ὃν ἡ Ἑβραϊκὴ γραφὴ ὠνόμασεν Ἀζαζὴλ, οὐδεὶς ἕτερος ἦν· ⟨(ὃν)⟩ ἀποπέμπεσθαι καὶ ἀποτροπιάζεσθαι ἔδει τὸν κλῆρον ἔχοντα ἐν ἐρήμῳ· πάντες γὰρ οἱ τῆς τοῦ χείρονος διὰ τὴν κακίαν μερίδος ἐναντίοι ὄντες τοῖς ἀπὸ τοῦ κλήρου τοῦ θεοῦ ἔρημοί εἰσι θεοῦ. ἀλλὰ καὶ οἱ ἐν τοῖς Κριταῖς υἱοὶ Βελίαρ τίνος ἄλλου ἢ τούτου λέγονται εἶναι υἱοὶ διὰ τὴν πονηρίαν; σαφῶς δὲ παρὰ ταῦτα πάντα ἐν τῷ ἀρχαιοτέρῳ καὶ Μωϋσέως αὐτοῦ Ἰὼβ „ὁ διάβολος“ ἀναγέγραπται παρίστασθαι τῷ θεῷ καὶ αἰτεῖν τὴν κατὰ τοῦ Ἰὼβ ἐξουσίαν, ἵν᾿ αὐτὸν περιβάλῃ περιστάσεσι βαρυτάταις, πρώτῃ μὲν τῇ κατὰ πάντων τῶν ὑπαρχόντων αὐτῷ καὶ τῶν τέκνων αὐτοῦ ἀπωλείᾳ, δευτέρᾳ δὲ κατὰ τὸ περιβαλεῖν αὐτὸν ἀγρίῳ ἐλέφαντι, τῷ οὕτω καλουμένῳ νοσήματι, πᾶν τὸ σῶμα τοῦ Ἰώβ. ἐῶ γὰρ τὰ ἀπὸ τῶν εὐαγγελίων περὶ τοῦ πειράζοντος τὸν σωτῆρα διαβόλου, ἵνα μὴ δόξω ἀπὸ νεωτέρων γραφῶν φέρειν τὰ περὶ τοῦ ζητουμένου πρὸς τὸν Κέλσον. καὶ ἐν τοῖς τελευταίοις δὲ τοῦ Ἰὼβ, ἐν οἷς ὁ κύριος διὰ λαίλαπος καὶ νεφελῶν εἶπε τῷ Ἰὼβ τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῇ ὁμωνύμῳ βίβλῳ αὐτοῦ, οὐκ ὀλίγα ἐστὶ περὶ δράκοντος εἰρημένα λαβεῖν. οὔπω λέγω καὶ τὰ ἀπὸ τοῦ Ἰεζεκιὴλ ὡς περὶ „Φαραὼ“ ἢ „Ναβουχοδονόσορ“ ἢ ἄρχοντος „Τύρου“, ἢ τὰ ἀπὸ τοῦ Ἡσαΐου, ἐν οἷς θρηνεῖται ὁ βασιλεὺς Βαβυλῶνος· ἀφ᾿ ὧν οὐκ ὀλίγα τις ἂν μανθάνοι περὶ τῆς κακίας, ποίαν ἔσχεν ἀρχὴν καὶ γένεσιν, καὶ ὅτι ἀπό τινων πτεροῤῥυησάντων καὶ κατακολουθησάντων τῷ πρώτῳ πτεροῤῥυήσαντι ὑπέστη ἡ κακία.

6.44Çünkü araz olarak ve sonradan eklenmiş bir şey olarak iyi olanın, özü gereği iyi olanla aynı şekilde iyi olması mümkün değildi. Bu sonradan gelen iyilik, deyim yerindeyse, kendini korumak için yaşayan ekmeği alan kişiden asla ayrılmaz. Biri ondan ayrılırsa bu kendi suçu yüzündendir: Yaşayan ekmekten ve gerçek içecekten pay almayı ihmal etmiştir. Kanat bunlarla beslenip sulanarak onarılır; en bilge Süleyman'ın gerçekten zengin olan kişi hakkında söylediği gibi: "Kendine kartal gibi kanatlar yapar ve kendi efendisinin evine döner." Kötülükten var olanları bile gerektiği gibi kullanmayı bilen Tanrı'nın, böylece kötü olanları evrenin bir yerine yerleştirmesi ve aretē uğruna bir idman yeri kurması gerekiyordu; aretē'yi edinmek için "kurallara uygun" yarışmak isteyenlerin önünde duran bir idman yeri. Böylece bunlar, öbürlerinin kötülüğüyle altın gibi ateşte sınanır; akıllı tabiatlarına hiçbir sahte şey karıştırmamak için her şeyi yaparlar; ilahî şeylere yükselmeye layık oldukları ortaya çıkınca da Logos tarafından her şeyin üstündeki mutluluğa, deyim yerindeyse iyiliklerin doruğuna çekilip çıkarılırlar.

İbranicede Satan, bazılarınca daha Yunanca bir biçimle Satanas diye anılan ad, Yunancaya çevrildiğinde "karşı duran" demektir. Kötülüğü ve ona uygun bir hayatı seçen herkes, aretē'ye zıt şeyler yaptığı için bir Şeytan'dır, yani adalet, hakikat ve bilgelik olan Tanrı'nın Oğlu'na karşı durandır. Ama asıl anlamıyla karşı duran, barış içinde ve mutlulukla yaşayanların hepsinden önce kanatlarını yitirip mutluluktan düşen varlıktır. Hezekiel'e göre o, kendisinde kanunsuzluk bulunana dek bütün yollarında "kusursuz" yürüdü; Tanrı'nın bahçesinde "benzerliğin mührü ve güzellik tacı" iken, iyiliklere doymuş gibi yıkıma uğradı; ona gizemli bir biçimde şöyle diyen söze göre: "Yıkıma uğradın ve sonsuza dek var olmayacaksın."

Bu birkaç şeyi cesaret ederek ve tehlikeyi göze alarak bu yazıya emanet ettik; belki de hiçbir şey anlatmış olmadık. Ama biri kutsal yazıları incelemeye vakit ayırıp kötülük hakkındaki öğretiyi her yerden toplayarak bir bütün hâline getirirse, kötülüğün ilk olarak nasıl var olduğunu ve nasıl ortadan kalktığını görürse, şunu anlar: Musa'nın ve peygamberlerin Şeytan hakkında ne demek istediğini ne Kelsos ne de bu kötü daimōn tarafından ruhları Tanrı'dan, onun hakkındaki doğru kavrayıştan ve onun Logos'undan uzağa sürüklenip aşağı çekilenlerden herhangi biri rüyasında bile görmemiştir.

6.44

Οὐ γὰρ οἷόν τ᾿ ἦν ὁμοίως εἶναι τῷ οὐσιωδῶς ἀγαθῷ ἀγαθὸν τὸ κατὰ συμβεβηκὸς καὶ ἐξ ἐπιγενήματος ἀγαθόν· ὅπερ τῷ μὲν, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, τὸν ζῶντα ἄρτον ἀναλαμβάνοντι εἰς τὴν τήρησιν ἑαυτοῦ οὐκ ἄν ποτε ἀποσυμβαίῃ. εἰ δέ τινι ἀποσυμβαίνει, παρὰ τὴν αἰτίαν ἐκείνου ἀποσυμβαίνει, ῥᾳθυμήσαντος περὶ τὸ ⟨(μετα)⟩λαμβάνειν τοῦ ζῶντος ἄρτου καὶ τοῦ ἀληθινοῦ ποτοῦ· ἀφ᾿ ὧν τρεφόμενον καὶ ἀρδόμενον ἐπισκευάζεται τὸ πτερὸν καὶ κατὰ τὸν σοφώτατον Σολομῶντα, εἰπόντα περὶ τοῦ κατ᾿ ἀλήθειαν πλουσίου ὅτι „κατεσκεύασεν γὰρ αὐτῷ πτέρυγας ὥσπερ ἀετὸς, καὶ ἐπιστρέφει εἰς τὸν οἶκον τοῦ προεστηκότος ἑαυτοῦ.“ ἐχρῆν γὰρ τὸν ἐπιστάμενον συγχρῆσθαι θεὸν εἰς δέον καὶ τοῖς ἀπὸ κακίας ὑποστᾶσιν κατατάξαι που τοῦ παντὸς τοὺς οὑτωσὶ κακοὺς καὶ γυμνάσιον τὸ ὑπὲρ ἀρετῆς ποιῆσαι ἐκκεῖσθαι τοῖς βουλομένοις „νομίμως“ ἀθλεῖν ὑπὲρ τοῦ αὐτὴν ἀναλαβεῖν· ἵν᾿ ὡς χρυσὸς ἐν πυρὶ τῇ τῶνδε κακίᾳ βασανισθέντες καὶ πάντα πράξαντες, ἵνα μηδὲν κίβδηλον πρόωνται ἐπὶ τὴν λογικὴν ἑαυτῶν φύσιν, ἄξιοι φανέντες, τῆς εἰς τὰ θεῖα ἀναβάσεως ἀνιμηθῶσιν ὑπὸ τοῦ λόγου ἐπὶ τὴν ἀνωτάτω πάντων μακαριότητα καὶ, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ἀκρώρειαν τῶν ἀγαθῶν. ὁ δ᾿ Ἑβραίων διαλέκτῳ Σατᾶν καὶ Ἑλληνικώτερον ὑπό τινων ὀνομασθεὶς Σατανᾶς μεταλαμβανόμενος εἰς Ἑλλάδα φωνήν ἐστιν ἀντικείμενος. πᾶς δὲ ὁ τὴν κακίαν ἑλόμενος καὶ τὸν κατ᾿ αὐτὴν βίον ὡς τὰ ἐναντία πράττων τῇ ἀρετῇ Σατανᾶς ἐστι, τουτέστιν ἀντικείμενος τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ, ὄντι δικαιοσύνη καὶ ἀλήθεια καὶ σοφία. κυριώτερον δὲ ἀντικείμενός ἐστιν ὁ πρῶτος πάντων εἰρηνευόντων καὶ μακαρίως διαγόντων πτεροῤῥυήσας καὶ ἐκπεσὼν τῆς μακαριότητος· ὃς κατὰ τὸν Ἰεζεκιὴλ περιεπάτησεν „ἄμωμος“ ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ, ἕως εὑρεθῇ ἀνομία ἐν αὐτῷ, καὶ ὢν „ἀποσφράγισμα ὁμοιώσεως καὶ στέφανος κάλλους“ ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ θεοῦ οἱονεὶ κορεσθεὶς τῶν ἀγαθῶν ἐν ἀπωλείᾳ ἐγένετο κατὰ τὸν εἰπόντα μυστικῶς πρὸς αὐτὸν λόγον· „ἀπώλεια ἐγένου καὶ οὐχ ὑπάρξεις εἰς τὸν αἰῶνα.“ ταῦτα μὲν οὖν ὀλίγα ἀποτετολμημένως καὶ παρακεκινδυνευμένως τῇδε τῇ γραφῇ πιστεύσαντες ἐξεθέμεθα τάχα οὐδέν· εἰ δέ τις σχολάσας τῇ βασάνῳ τῶν ἱερῶν γραμμάτων πανταχόθεν σωματοποιήσαι τον περὶ τῆς κακίας λόγον, καὶ ὡς ὑπέστη πρῶτον καὶ τίνα τρόπον καταλύεται, ἴδοι ἂν ὅτι οὐδ᾿ ὄναρ ἐφαντάσθη τὸ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν περὶ τοῦ Σατανᾶ βούλημα οὔτε Κέλσος οὔτε τις τῶν ὑπὸ τούτου τοῦ πονηροῦ δαίμονος καθελκομένων καὶ κατασπωμένων ἀπὸ θεοῦ καὶ τῆς περὶ αὐτοῦ ὀρθῆς ἐννοίας καὶ ἀπὸ τοῦ λόγου αὐτοῦ τὴν ψυχήν.

6.45Kelsos, Deccal denen kişi hakkında Daniel'de ve Pavlus'ta söylenenleri okumadan, Kurtarıcı'nın İncillerde onun gelişi hakkında yaptığı kehanetleri de bilmeden, onunla ilgili şeyleri de gelişigüzel ortaya attığına göre, bu konuda da birkaç şey söylemek gerekiyor. "Yüzler birbirine benzemediği gibi, insanların yürekleri de birbirine benzemez." Açıktır ki "insanların yüreklerinde" farklılıklar vardır: hem iyiye yönelmiş olanlar arasında —çünkü hepsi ona göre eşit ve birbirine benzer biçimde biçimlenip şekillenmemiştir— hem de iyiyi ihmal ettikleri için zıt yöne savrulanlar arasında; çünkü bunların da kiminde kötülük pek yayılmıştır, kiminde daha az. O hâlde insanlarda, deyim yerindeyse, iki uç noktanın bulunmasında, birinin iyinin, ötekinin zıddının uç noktası olmasında ne tuhaflık var? Öyle ki iyinin uç noktası İsa'da düşünülen insanda bulunsun —insan soyuna öylesine büyük bir dönüş, şifa ve iyileşme ondan akmıştır—, zıddın uç noktası da Deccal denen kişide. Tanrı her şeyi önbilgisiyle kuşattığı ve bu ikisiyle ilgili şeyleri gördüğü için, bunları peygamberler aracılığıyla insanlara bildirmek istedi; öyle ki onların sözlerini anlayanlar daha iyi olana yakınlaşsın, zıddından da sakınsınlar. Uçlardan birinin, en iyi olanın, üstünlüğü yüzünden Tanrı'nın oğlu diye ilan edilmesi; ona taban tabana zıt olanın da kötü daimōn'un, Şeytan'ın ve İblis'in oğlu diye anılması gerekiyordu. Ayrıca kötü olan, kötülüğün yayılmasında ve doruğunda, en çok daha iyi olanın kılığına girdiği zaman kendini belli eder; bu yüzden daha kötü olanın çevresinde, babası İblis'in iş birliğiyle yalancı işaretler, harikalar ve mucizeler olur. Çünkü insanları en kötü şeylerle aldatan büyücülere daimōnların sağladığı yardımın da ötesinde, insan soyunu aldatmak için bizzat İblis'in yardımı gelir.

Pavlus, Deccal denen bu kişi hakkında konuşurken onun insan soyuna nasıl, ne zaman ve neden geleceğini biraz örtülü bir biçimde öğretir ve gösterir. Bak, Pavlus bunları ne kadar ağırbaşlı bir şekilde anlatıyor; en küçük bir alaya bile layık olmayacak bir biçimde:

6.45

Ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ περὶ τοῦ καλουμένου ἀντιχρίστου παραῤῥιπτεῖ ὁ Κέλσος. ουτε τὰ ἐν τῷ Δανιὴλ οὔτε τὰ παρὰ τῷ Παύλῳ ἀναγνοὺς περὶ αὐτοῦ εἰρημένα οὔτε τὰ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις ὑπὸ τοῦ σωτῆρος προφητευθέντα περὶ τῆς παρουσίας αὐτοῦ, ὀλίγα καὶ περὶ τούτου λεκτέον. ὅτι „ὥσπερ οὐχ ὅμοια πρόσωπα προσώποις. οὕτως οὐδὲ αἱ καρδίαι ὅμοιαι ταῖς καρδίαις τῶν ἀνθρώπων.“ δῆλον ὅτι εἶεν ἂν ἐν „ταῖς καρδίαις τῶν ἀνθρώπων“ διαφοραὶ καὶ τῶν πρὸς τὸ καλὸν νενευκότων, οὐκ ἐπ᾿ ἴσης καὶ παραπλησίως ἀλλήλοις πάντων τυπωθέντων καὶ μορφωθέντων πρὸς αὐτὸ, καὶ τῶν δι᾿ ἀμέλειαν τοῦ καλοῦ ἐπὶ τὰ ἐναντία ᾀττόντων· καὶ ἐν τούτοις γὰρ ἐν οἷς μέν ἐστι σφόδρα κεχυμένη ἡ κακία ἐν οἷς δ᾿ ἐπ᾿ ἔλαττον· τί οὖν ἄτοπον δύο, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ἀκρότητας. τὴν μὲν τοῦ καλοῦ τὴν δὲ τοῦ ἐναντίου, ἐν ἀνθρώποις γίνεσθαι, ὥστε τὴν μὲν τοῦ καλοῦ ἀκρότητα εἶναι ἐν τῷ κατὰ τὸν Ἰησοῦν νοουμένῳ ἀνθρώπῳ, ἀφ᾿ ου ἡ τοσαύτη ἔῤῥευσε τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ἐπιστροφὴ καὶ θεραπεία καὶ βελτίωσις, τὴν δὲ τοῦ ἐναντίου ἐν τῷ κατὰ τὸν ὀνομαζόμενον ἀντίχριστον; πάντα δὲ τῇ ἑαυτοῦ προγνώσει ἐκπεριλαβὼν ὁ θεὸς καὶ ἰδὼν τὰ περὶ ἀμφοτέρων τούτων ἐβουλήθη περὶ τούτων γνωρίσαι διὰ τῶν προφητῶν τοῖς ἀνθρώποις, ἵνα οἱ συνιέντες τῶν λόγων αὐτῶν οἰκειωθῶσι μὲν τῷ κρείττονι. φυλάξωνται δὲ ἀπὸ τοῦ ἐναντίου. ἐχρῆν δὲ τὸν μὲν ἕτερον τῶν ἄκρων καὶ βέλτιστον υἱὸν ἀναγορεύεσθαι τοῦ θεοῦ διὰ τὴν ὑπεροχὴν, τὸν δὲ τούτῳ κατὰ διάμετρον ἐναντίον υἱὸν τοῦ πονηροῦ δαίμονος καὶ Σατανᾶ καὶ διαβόλου. εἶτ᾿ ἐπεὶ τότε μάλιστα τὸ φαῦλον ἐν τῇ χύσει τῆς κακίας καὶ τῇ ἀκρότητι αὐτῆς εἶναι χαρακτηρίζεται, ὅτε ὑποκρίνεται τὸ κρεῖττον, διὰ τοῦτο περὶ τὸν χείρονα γίνεται ἐκ συνεργίας τῆς τοῦ πατρὸς αὐτοῦ διαβόλου σημεῖα καὶ τέρατα καὶ δυνάμεις ψεύδους. ὑπὲρ γὰρ τὰς εἰς τοὺς γόητας γινομένας ἀπὸ δαιμόνων συνεργίας πρὸς τὰ φαυλότατα τῶν ἀνθρώπους ἀπατώντων γίνεται συνεργία ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ διαβόλου ἐπὶ ἀπάτῃ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων. Λέγει δὲ ὁ Παῦλος περὶ τούτου τοῦ καλουμένου ἀντιχρίστου διδάσκων καὶ παριστὰς μετά τινος ἐπικρύψεως, τίνα τρόπον ἐπιδημήσει καὶ πότε τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων καὶ διὰ τί· καὶ ὅρα εἰ μὴ σεμνότατα περὶ τούτων ὁ Παῦλος ἐκτίθεται καὶ οὐκ ἀξίως χλεύης τινὸς κἂν ἐλαχίστης·

6.46Şöyle der: "Kardeşler, Rabbimiz İsa Mesih'in gelişi ve onun yanında toplanmamız konusunda sizden rica ediyoruz: Sanki Rab'bin günü gelmiş gibi, ne bir ruh ne bir söz ne de bizden geliyormuş gibi bir mektup yüzünden aklınızı hemen yitirip telaşa kapılmayın. Kimse sizi hiçbir şekilde aldatmasın; çünkü önce dinden dönüş olmadıkça ve günah adamı, yıkım oğlu ortaya çıkmadıkça o gün gelmeyecek. O, tanrı denen ya da tapılan her şeye karşı duracak ve kendini onların üstüne çıkaracak; öyle ki Tanrı'nın tapınağına oturup kendisinin tanrı olduğunu gösterecek. Yanınızdayken size bunları söylediğimi hatırlamıyor musunuz? Onun kendi zamanında ortaya çıkması için şimdi onu neyin alıkoyduğunu biliyorsunuz. Çünkü kanunsuzluğun gizemi şimdiden iş başındadır; yalnız şimdi onu alıkoyan aradan çekilinceye dek beklenecek. O zaman kanunsuz ortaya çıkacak; Rab İsa onu ağzının soluğuyla yok edecek ve gelişinin parlaklığıyla ortadan kaldıracak. Kanunsuzun gelişi, Şeytan'ın etkinliğine uygun olarak her türlü güçle, yalancı işaretler ve harikalarla, yok olanlar için her türlü adaletsizlik aldatmacasıyla olacak; çünkü onlar kurtulmak için hakikat sevgisini kabul etmediler. Bu yüzden Tanrı onlara, yalana inansınlar diye bir saptırıcı güç gönderir; öyle ki hakikate inanmayıp adaletsizlikten hoşlanan herkes yargılansın."

Bunların her birini açıklamak bu eserin işi değil. Onun hakkındaki kehanet Daniel'de de söylenmiştir; bu kehanet, akıllıca ve iyi niyetle okuyanı, bu sözlere gerçekten ilahî esinli ve peygamberce sözler olarak hayran kalmaya yöneltebilir. Orada Daniel'in zamanından dünyanın yok oluşuna dek gelecek krallıklar hakkında söylenenler vardır. İsteyen okuyabilir; ama Deccal hakkındakilere bak, şöyle değil mi: "Onların krallığının sonunda, günahları dolunca, yüzsüz ve bilmeceleri anlayan bir kral çıkacak. Gücü kudretli olacak; şaşılacak biçimde yıkım yapacak, işlerinde başarılı olacak, dilediğini yapacak, güçlüleri ve kutsal halkı yok edecek. Boyunduruğunun zinciri başarılı olacak; elinde hile olacak, yüreğinde kendini büyütecek, hileyle birçoklarını yok edecek, birçoklarının yıkımı için ayağa kalkacak ve onları yumurta gibi eliyle ezecek." Aktardığım Pavlus sözünde "öyle ki Tanrı'nın tapınağına oturup kendisinin tanrı olduğunu gösterecek" diye söylenen şey, Daniel'de de şöyle söylenmiştir: "Tapınağın üzerinde yıkımın iğrençliği olacak; zamanın sonuna dek yıkım üzerine son verilecek."

Birçok şey arasından bunları, dinleyen kişi İblis ve Deccal hakkında öğreten ilahî sözlerin ne demek istediğini hiç olmazsa biraz anlasın diye aktarmayı makul buldum. Bu konuda bunlarla yetinip Kelsos'un başka bir sözüne bakalım ve gücümüz yettiğince ona karşı mücadele edelim.

6.46

λέγει δὲ οὕτως· „ἐρωτῶμεν δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοὶ, ὑπὲρ τῆς παρουσίας τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ ⟨(Χριστοῦ)⟩ καὶ ἡμῶν ἐπισυναγωγῆς ἐπ᾿ αὐτὸν, εἰς τὸ μὴ σαλευθῆναι ὑμᾶς ἀπὸ τοῦ νοὸς μηδὲ θροεῖσθαι, μήτε διὰ πνεύματος μήτε διὰ λόγου μήτε διὰ ἐπιστολῆς ὡς δι᾿ ἡμῶν, ὡς ὅτι ἐνέστηκεν ἡ ἡμέρα τοῦ κυρίου. μή τις ὑμᾶς ἐξαπατήσῃ κατὰ μηδένα τρόπον, ὅτι, ἐὰν μὴ ἔλθῃ ἡ ἀποστασία πρῶτον καὶ ἀποκαλυφθῇ ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας, ὁ ἀντικείμενος καὶ ὑπεραιρόμενος ἐπὶ πάντα λεγόμενον θεὸν ἢ σέβασμα, ὥστε αὐτὸν εἰς τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ καθίσαι, ἀποδεικνύντα ἑαυτὸν ὅτι ἐστὶ θεός. οὐ μνημονεύετε ὅτι ἔτι ὢν πρὸς ὑμᾶς ταῦτ᾿ ἔλεγον ὑμῖν; καὶ νῦν τὸ κατέχον οἴδατε, εἰς τὸ ἀποκαλυφθῆναι αὐτὸν ἐν τῷ αὐτοῦ καιρῷ· τὸ γὰρ μυστήριον ἤδη ἐνεργεῖται τῆς ἀνομίας, μόνον ὁ κατέχων ἄρτι, ἕως ἐκ μέσου γένηται· καὶ τότε ἀποκαλυφθήσεται ὁ ἄνομος, ὃν ὁ κύριος Ἰησοῦς ἀναλοῖ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ καὶ καταργήσει τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς παρουσίας αὐτοῦ, οὗ ἐστιν ἡ παρουσία κατ᾿ ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ ἐν πάσῃ δυνάμει καὶ σημείοις καὶ τέρασι ψεύδους καὶ ἐν πάσῃ ἀπάτῃ ἀδικίας τοῖς ἀπολλυμένοις, ἀνθ᾿ ὧν τὴν ἀγάπην τῆς ἀληθείας οὐκ ἐδέξαντο εἰς τὸ σωθῆναι αὐτούς. καὶ διὰ τοῦτο πέμπει αὐτοῖς ὁ θεὸς ἐνέργειαν πλάνης εἰς τὸ πιστεῦσαι αὐτοὺς τῷ ψεύδει, ἵνα κριθῶσιν ἅπαντες οἱ μὴ πιστεύσαντες τῇ ἀληθείᾳ ἀλλ᾿ εὐδοκήσαντες ἐν τῇ ἀδικίᾳ.“ ἕκαστον δὲ τούτων σαφηνίσαι οὐ τῇ παρούσῃ ἁρμόζει πραγματείᾳ. ἡ περὶ αὐτοῦ δὲ προφητεία ἐν τῷ Δανιὴλ λέλεκται, δυναμένη τὸν φρονίμως καὶ εὐγνωμόνως ἀναγινώσκοντα ἐπιστρέψαι ἐπὶ τὸ θαυμάσαι τοὺς λόγους ὡς ἀληθῶς ἐνθέους καὶ προφητικοὺς, ἐν οἷς λέλεκται τὰ περὶ τῶν μελλουσῶν βασιλειῶν, ἀρξάμενα ἀπὸ τῶν χρόνων Δανιὴλ μέχρι τῆς φθορᾶς τοῦ κόσμου. ἐνέσται δὲ τῷ βουλομένῳ ἐντυχεῖν αὐτῇ· πλὴν τὰ περὶ τοῦ ἀντιχρίστου ὅρα εἰ μὴ τοιαῦτά ἐστι· „καὶ ἐπ᾿ ἐσχάτῳ τῆς βασιλείας αὐτῶν. πληρουμένων τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν, ἀναστήσεται βασιλεὺς ἀναιδὴς προσώπῳ καὶ συνιῶν προβλήματα· καὶ κραταιὰ ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ, καὶ θαυμαστὰ διαφθερεῖ καὶ κατευθυνεῖ καὶ ποιήσει καὶ διαφθερεῖ ἰσχυροὺς καὶ λαὸν ἅγιον. καὶ ὁ ζυγὸς τοῦ κλοιοῦ αὐτοῦ κατευθυνεῖ· δόλος ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ μεγαλυνθήσεται, καὶ δόλῳ διαφθερεῖ πολλοὺς, καὶ ἐπὶ ἀπωλείας πολλῶν στήσεται, καὶ ὡς ὠὰ χειρὶ συντρίψει.“ ὅπερ δὲ παρὰ τῷ Παύλῳ λέλεκται ἐν ᾗ ἐξεθέμην αὐτοῦ λέξει, φασκούσῃ· „ὥστε αὐτὸν εἰς τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ καθίσαι, ἀποδεικνύντα ἑαυτὸν ὅτι ἐστὶ θεὸς,“ τοῦτο καὶ ἐν τῷ Δανιὴλ τοῦτον εἴρηται τὸν τρόπον· „καὶ ἐπὶ τὸ ἱερὸν βδέλυγμα τῶν ἐρημώσεων, καὶ ἕως συντελείας καιροῦ συντέλεια δοθήσεται ἐπὶ τὴν ἐρήμωσιν.“ τοσαῦτα δὴ ἀπὸ πλειόνων ἔδοξεν εὔλογον εἶναί μοι παραθέσθαι εἰς τὸ κἂν ἐπ᾿ ὀλίγον συνιέναι τὸν ἀκροατὴν περὶ τοῦ βουλήματος τῶν θείων λόγων, διδασκόντων τὰ περὶ τοῦ διαβόλου καὶ τοῦ ἀντιχρίστου· οἷς εἰς ταῦτα ἀρκεσθέντες ἴδωμεν καὶ ἄλλην τοῦ Κέλσου λέξιν καὶ πρὸς αὐτὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἀγωνισώμεθα.

6.47Yukarıda aktarılan sözlerden sonra şunu söylüyordu: "Tanrı'nın oğlu demek fikrinin onlara nereden geldiğini de göstereyim. Eski insanlar bu dünyaya, Tanrı'dan doğmuş olduğu için onun çocuğu ve delikanlısı demişlerdi. Bu da, o da Tanrı'nın çocuğu olarak birbirine pek benzer!" Demek ki Kelsos, dünyanın Tanrı'dan doğduğu, onun oğlu ve bir tanrı olduğu hakkındaki sözleri çarpıtarak Tanrı'nın oğlundan söz ettiğimizi sandı. Musa'nın ve peygamberlerin zamanlarına dikkat edip, genel olarak Tanrı'nın bir oğlu bulunduğunu Yahudi peygamberlerin Yunanlardan ve Kelsos'un sözünü ettiği eski insanlardan önce bildirdiğini göremedi. Platon'un mektuplarında, bu evreni düzene koyan varlığın Tanrı'nın oğlu olduğu hakkında söylenen ve yukarıda andığımız sözü aktarmak da istemedi; çünkü o zaman sık sık yücelttiği Platon yüzünden kendisi de, bu evrenin yaratıcısının Tanrı'nın oğlu, ilk ve her şeyin üstündeki Tanrı'nın da onun babası olduğunu kabul etmek zorunda kalacaktı.

İsa'nın ruhunun, o yüce Tanrı oğluna en yüksek derecede pay alarak onunla birleştiğini söyleyip artık onu ondan ayırmamamızda şaşılacak bir şey yoktur. Çünkü ilahî yazıların kutsal sözleri, tabiatları bakımından iki olup birbirleriyle bir sayılan ve bir olan başka şeyleri de bilir. Örneğin erkek ve kadın hakkında "artık iki değil, tek bedendirler" denmiştir; gerçek Rab'be, yani Logos'a, bilgeliğe ve hakikate yapışan olgun kişi hakkında da "Rab'be yapışan, onunla tek ruh olur" denmiştir. "Rab'be yapışan onunla tek ruh olur"sa, İsa'nın ruhundan daha çok ya da en azından onun kadar Rab'be, yani Logos'un kendisine, Bilgeliğin kendisine, Hakikatin kendisine ve Adaletin kendisine kim yapışmıştır? Durum böyleyse, İsa'nın ruhu ile "bütün yaratılışın" ilk doğanı olan Tanrı Logos iki değildir.

6.47

Ἔλεγε δὴ μετὰ τὰ ἐκκείμενα τοιαῦτα· ὁπόθεν δὲ καὶ αὐτὸ τοῦτο ἐπῆλθεν αὐτοῖς θεοῦ υἱὸν καλεῖν, σημαίνω. ἄνδρες παλαιοὶ τόνδε τὸν κόσμον ὡς ἐκ θεοῦ γενόμενον παῖδά τε αὐτοῦ καὶ ἠΐθεον προσεῖπον. πάνυ γοῦν ὅμοιος οὗτός τε κἀκεῖνος παῖς θεοῦ. ᾠήθη δὴ υἱὸν θεοῦ ἡμᾶς λέγειν, παραποιήσαντας τὰ περὶ τοῦ κόσμου ὡς ἐκ θεοῦ γενομένου καὶ υἱοῦ ὄντος αὐτοῦ καὶ θεοῦ· οὐ γὰρ ἐδυνήθη ἐπιστήσας τοῖς χρόνοις Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν ἰδεῖν ὅτι καθόλου τὸ εἶναί τινα υἱὸν θεοῦ πρὸ Ἑλλήνων καὶ ὧν φησιν ὁ Κέλσος παλαιῶν ἀνδρῶν οἱ παρ᾿ Ἰουδαίοις προφῆται ἐπροφήτευσαν. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἐβουλήθη τὸ παρὰ Πλάτωνι ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς λελεγμένον, οὗ ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἐμνήσθημεν, περὶ τοῦ διακοσμήσαντος τόδε τὸ πᾶν ὡς ὄντος υἱοῦ θεοῦ παραθέσθαι· ἵνα μὴ καὶ αὐτὸς ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος. ον πολλάκις ἐσέμνυνεν, ἀναγκασθῇ παραδέξασθαι ὅτι ὁ μὲν δημιουργὸς τοῦδε τοῦ παντὸς υἱός ἐστι τοῦ θεοῦ, ὁ δὲ πρῶτος καὶ ἐπὶ πᾶσι θεὸς πατήρ ἐστιν αὐτοῦ. εἰ δὲ τῷ τηλικούτῳ υἱῷ τοῦ θεοῦ ἡνῶσθαι φάσκοντες τῇ ἄκρᾳ μετοχῇ ἐκείνου τὴν τοῦ Ἰησοῦ ψυχὴν οὐκέτι χωρίζομεν ἀπ᾿ ἐκείνου αὐτὴν, οὐδὲν θαυμαστόν. οἴδασι γὰρ οἱ ἱεροὶ τῶν θείων γραμμάτων λόγοι καὶ ἄλλα, δύο τῇ ἑαυτῶν φύσει τυγχάνοντα, εἰς ἓν ἀλλήλοις εἶναι λελογισμένα καὶ ὄντα. οἷον περὶ μὲν ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς λέλεκται· „οὐκέτι εἰσὶ δύο ἀλλὰ σὰρξ μία,“ περὶ δὲ τοῦ τελείου καὶ κολλωμένου τῷ ἀληθινῷ κυρίῳ, λόγῳ καὶ σοφίᾳ καὶ ἀληθείᾳ, ὅτι „ὁ κολλώμενος τῷ κυρίῳ ἓν πνεῦμά ἐστιν.“ εἰ δ᾿ „ὁ κολλώμενος τῷ κυρίῳ ἓν πνεῦμά ἐστι.“ τίς μᾶλλον τῆς Ἰησοῦ ψυχῆς ἢ κἂν παραπλησίως κεκόλληται τῷ κυρίῳ, τῷ αὐτολόγῳ καὶ αὐτοσοφίᾳ καὶ αὐτοαληθείᾳ καὶ αὐτοδικαιοσύνῃ; ὅπερ εἰ οὕτως ἔχει, οὐκ εἰσὶ δύο ἡ ψυχὴ τοῦ Ἰησοῦ πρὸς τὸν „πάσης κτίσεως“ πρωτότοκον θεὸν λόγον.

6.48Stoa filozofları insanın ve Tanrı'nın aretē'sinin aynı olduğunu söyleyerek, her şeyin üstündeki Tanrı'nın, kendi anladıkları anlamda bilge olan insandan daha mesut olmadığını, ikisinin saadetinin eşit olduğunu söylediklerinde Kelsos bu öğretiye gülmez, onu alaya almaz. Ama ilahî söz, olgun kişinin aretē sayesinde Logos'un kendisine yapıştığını ve onunla birleştiğini söylediğinde —ki biz buradan yola çıkarak İsa'nın ruhunu "bütün yaratılışın" ilk doğanından ayırmayız—, İsa'ya Tanrı'nın oğlu denmesine gülüyor; ilahî yazılarda onun hakkında gizli ve gizemli bir biçimde söylenenlerin neler olduğunu görmüyor.

Öğretilerin tutarlı akışını izlemek ve bundan yarar sağlamak isteyen kişiyi bu sözü kabul etmeye yaklaştırmak için şunu söyleyelim: İlahî sözler, Tanrı'nın bütün kilisesinin, Tanrı'nın Oğlu tarafından canlandırılan Mesih'in bedeni olduğunu, inananların da her birinin bu bedenin bütününe ait üyeler olduğunu söyler. Ruh, kendiliğinden canlı bir hareketle hareket etme tabiatında olmayan bedeni nasıl canlandırıp hareket ettirirse, Logos da bütün bedeni gerekli olana doğru hareket ettirip ona etki ederek kiliseyi ve kiliseye ait her bir üyeyi öyle hareket ettirir; bunlar Logos olmadan hiçbir şey yapmaz. Bu, sanırım, küçümsenemeyecek bir tutarlılık taşıyorsa, İsa'nın ruhunun ve kısacası İsa'nın, Logos'un kendisiyle olan en yüksek ve aşılamaz birliği sayesinde "bütün yaratılışın" biricik ve ilk doğanından ayrı olmaması, artık ondan başka bir şey olmaması neden zor olsun? Ama bu konuda bu kadarı yeter.

6.48

Εἶτα ἐὰν μὲν τὴν αὐτὴν ἀρετὴν λέγοντες ἀνθρώπου καὶ θεοῦ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφοι μὴ εὐδαιμονέστερον λέγωσιν εἶναι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν τοῦ ἐν ἀνθρώποις κατ᾿ αὐτοὺς σοφοῦ, ἀλλ᾿ ἴσην εἶναι τὴν ἀμφοτέρων εὐδαιμονίαν, Κέλσος οὐ καταγελᾷ οὐδὲ χλευάζει τὸ δόγμα· ἐὰν δ᾿ ὁ θεῖος λόγος φάσκῃ κολλᾶσθαι ὑπὸ τῆς ἀρετῆς καὶ ἑνοῦσθαι τῷ αὐτολόγῳ τὸν τέλειον, ὡς κατὰ τοῦτο ἀναβεβηκότας μὴ χωρίζειν ἡμᾶς τὴν Ἰησοῦ ψυχὴν τοῦ πρωτοτόκου „πάσης κτίσεως.“ γελᾷ τὸ λέγεσθαι υἱὸν θεοῦ Ἰησοῦν, οὐχ ὁρῶν, τίνα ἐστὶ τὰ περὶ αὐτοῦ ἐν ἀποῤῥήτῳ μυστικῶς ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς λεγόμενα. ἵνα δὲ προσαγάγωμεν τῇ παραδοχῇ τοῦ λεγομένου τὸν βουλόμενον ἀκολουθίαις δογμάτων ἕπεσθαι καὶ ὠφελεῖσθαι, λέγομεν ὅτι σῶμα Χριστοῦ φασιν εἶναι οἱ θεῖοι λόγοι ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ ψυχούμενον τὴν πᾶσαν τοῦ θεοῦ ἐκκλησίαν, μέλη δὲ τούτου τοῦ σώματος εἶναι ὡς ὅλου τούσδε τινὰς τοὺς πιστεύοντας· ἐπείπερ ὥσπερ ψυχὴ ζῳοποιεῖ καὶ κινεῖ τὸ σῶμα οὐ πεφυκὸς ἀφ᾿ ἑαυτοῦ κινεῖθαι ζωτικῶς. οὕτως ὁ λόγος κινῶν ἐπὶ τὰ δέοντα καὶ ἐνεργῶν τὸ ὅλον σῶμα τὴν ἐκκλησίαν κινεῖ καὶ ἕκαστον μέλος τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας, οὐδὲν χωρὶς λόγου πράττοντα. εἴπερ οὖν τοῦτο οὐκ εὐκαταφρόνητον ὡς οἶμαι ἔχει ἀκολουθίαν, τί χαλεπὸν τῇ ἄκρᾳ καὶ ἀνυπερβλήτῳ κοινωνίᾳ πρὸς τὸν αὐτολόγον τὴν Ἰησοῦ ψυχὴν καὶ ἁπαξαπλῶς τὸν Ἰησοῦν μὴ κεχωρίσθαι τοῦ μονογενοῦς καὶ πρωτοτόκου „πάσης κτίσεως“ μηδ᾿ ἕτερον ἔτι τυγχάνειν αὐτοῦ; ἀλλὰ ταῦτα μὲν ταύτῃ.

6.49Sonraki sözlere de bakalım. Burada tek bir cümleyle hüküm verip inandırıcı bir şey bile söylemeden Musa'nın anlattığı dünya yaratılışını suçluyor: "Üstelik dünyanın oluşu anlatısı da pek saf." Bunun pek saf olduğunu ona düşündüren sebebi ortaya koysaydı ve bazı inandırıcı gerekçeler getirseydi, onlara karşı mücadele ederdik; ama yalnızca bir hükme karşı onun nasıl saf olmadığını kanıtlamaya girişmek bana makul görünmüyor.

Musa'nın anlattığı dünya yaratılışı hakkında bizi harekete geçiren ve bize açık görünen bir ispatla kurduğumuz düşünceleri görmek isteyen, Tekvin üzerine, kitabın başından "İnsanların oluşunun kitabı budur" sözüne kadar yaptığımız çalışmayı eline alsın. Orada bizzat ilahî yazılardan yola çıkarak şunları ortaya koymaya çalıştık: "Başlangıçta" yaratılan gök ve yer nedir, yerin görünmez ve biçimsiz oluşu nedir; derin sular ve onların üzerindeki karanlık nedir; su nedir ve onun üzerinde dolaşan "Tanrı'nın Ruhu" nedir; yaratılmış "ışık" nedir; "başlangıçta" yaratılan gökten ayrı olan "kubbe" nedir; ve devamı.

İnsanların oluşu hakkındaki yazının da pek saf olduğunu söyledi; ama ne ispatları ortaya koydu ne de onlarla mücadele etti. Çünkü sanırım insanın "Tanrı'nın suretinde" yaratıldığı sözünü çürütebilecek delilleri yoktu. Tanrı'nın diktiği "bahçe"yi de, insanın oradaki asıl hayatını da, günah yüzünden oradan kovulup "zevk bahçesinin" karşısına yerleştirilince koşulların ona yüklediği hayatı da anlamadı. Bunların pek saf bir biçimde söylendiğini ileri süren kişi, önce her birinin, özellikle de şu sözün üzerinde dursun: "Hayat ağacının yolunu korumak için kerubimleri ve dönen alevli kılıcı yerleştirdi." Yoksa Musa bunları hiçbir şey düşünmeden mi yazdı? Eski komedya şairlerinin şaka yollu yazdığı "Proitos Bellerophontes'le evlendi, Pegasos da Arkadia'dan geliyordu" gibi sözlere benzer bir şey mi yaptı? Ama onlar güldürmek istedikleri için böyle şeyler yazıyordu. Bütün bir ulusa yazılar bırakan ve kanun koyduğu insanları bu yazıların Tanrı'dan geldiğine inandırmak isteyen birinin saçma şeyler yazmış olması inandırıcı değildir; "Hayat ağacının yolunu korumak için kerubimleri ve dönen alevli kılıcı yerleştirdi" sözünü ya da insanların oluşu hakkında söylenen ve İbranilerin bilgelerinin üzerinde felsefe yaptığı başka herhangi bir sözü hiçbir anlam gözetmeden söylemiş olması da inandırıcı değildir.

6.49

Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰ ἑξῆς, ἐν οἷς μιᾷ λέξει ἀποφηνάμενος καὶ μηδὲ κατὰ τὸ πιθανόν τι λέγων κατηγορεῖ τῆς κατὰ Μωϋσέα κοσμοποιΐας εἰπών· ἔτι γε μὴν καὶ ἡ κοσμογένεια μάλα εὐηθική. εἰ μὲν οὖν τὸν φαινόμενον αὐτῷ τρόπον τοῦ εὐηθικὴν εἶναι αὐτὴν καί τινας πιθανότητας προηνέγκατο, κἂν ἠγωνισάμεθα πρὸς αὐτάς· οὐκ εὔλογον δέ μοι φαίνεται πρὸς τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ κατασκευάσαι, τίνα τρόπον οὐκ ἔστιν εὐηθική. εἰ δέ τις βούλεται τὰ κινήσαντα ἡμᾶς καὶ μετὰ τῆς φανείσης ἀποδείξεως κατασκευασθέντα περὶ τῆς κατὰ Μωϋσέα κοσμοποιΐας θεωρῆσαι, λαβέτω τὰ πραγματευθέντα ἡμῖν εἰς τὴν Γένεσιν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ βιβλίου μέχρι τοῦ „αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων,“ ἐν οἷς πεπειράμεθα ἀπ᾿ αὐτῶν τῶν θείων γραμμάτων κατασκευάσαι, τίς ὁ „ἐν ἀρχῇ“ γενόμενος οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ τὸ τῆς γῆς ἀόρατον καὶ ἀκατασκεύαστον, καὶ τίς ἡ ἄβυσσος καὶ τὸ ἐπ᾿ αὐτῆς σκότος, τί τε τὸ ὕδωρ καὶ τὸ ἐπιφερόμενον αὐτῷ „πνεῦμα τοῦ θεοῦ,“ καὶ τί τὸ γενητὸν „φῶς,“ τί τε „τὸ στερέωμα“ παρὰ τὸν „ἐν ἀρχῇ“ γενόμενον οὐρανὸν, καὶ οὕτω τὰ ἑξῆς. ἀπεφήνατο δὲ μάλα εὐηθικὴν εἶναι καὶ τὴν περὶ ἀνθρώπων γενέσεως γραφὴν, μήτε τιθεὶς τὰς δείξεις μήτ᾿ ἀγωνιζόμενος πρὸς αὐτάς· οὐ γὰρ εἶχεν οἶμαι λόγους ἀνατρέψαι δυναμένους τὸ „κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ“ πεποιῆσθαι τὸν ἄνθρωπον. ἀλλ᾿ οὐδὲ συνίει τὸν ὑπὸ θεοῦ φυτευθέντα „παράδεισον“ καὶ τὴν προηγουμένην ἐν αὐτῷ τοῦ ἀνθρώπου ζωὴν καὶ τὴν ἐκ περιστάσεως γενομένην, ἐκβληθέντος διὰ τὴν ἁμαρτίαν καὶ κατοικισθέντος ἐναντίον „τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς.“ ὁ δὲ λέγων μάλα εὐηθικῶς ταῦτ᾿ εἰρῆσθαι πρῶτον ἐπιστησάτω καὶ ἑκάστῳ μὲν καὶ τῷδε· „ἔταξε τὰ χερουβὶμ καὶ τὴν φλογίνην ῥομφαίαν τὴν στρεφομένην, φυλάσσειν τὴν ὁδὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς.“ εἰ δ᾿ ἄρα μηδὲν νοήσας Μωϋσῆς ἀνέγραψε ταῦτα ἀλλὰ παραπλήσιόν τι ποιῶν οἷς παίζοντες οἱ τῆς ἀρχαίας κωμῳδίας ποιηταὶ ἀνεγράψαντο· Προῖτος ἔγημε Βελλεροφόντην, ὁ δὲ Πήγασος ἦν ἐξ Ἀρκαδίας· ἀλλ᾿ ἐκεῖνοι μὲν γελωτοποιεῖν θέλοντες τοιαῦτα συνέταττον, οὐ πιθανὸν δὲ τὸν ὅλῳ ἔθνει γραφὰς καταλιπόντα περὶ ὧν ἐβούλετο πεῖσαι τοὺς νομοθετουμένους ὅτι εἶεν ἐκ θεοῦ, ἀπρόσλογα γεγραφέναι καὶ χωρίς τινος νοῦ εἰρηκέναι τό· „ἔταξε τὰ χερουβὶμ καὶ τὴν φλογίνην ῥομφαίαν τὴν στρεφομένην, φυλάσσειν τὴν ὁδὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς“ ἢ ἄλλο τι τῶν περὶ τῆς ἀνθρώπων γενέσεως εἰρημένων καὶ ὑπὸ τῶν παρ᾿ Ἑβραίοις σοφῶν πεφιλοσοφημένων.

6.50Bunun ardından eskilerden bazılarının dünyanın ve insanların oluşu hakkında söylediklerindeki farklılıkları çıplak hükümler hâlinde bir araya yığıyor ve bizim kitaplarımızı geride bırakan Musa ile peygamberlerin, dünyanın ve insanların tabiatının ne olduğunu bilmeden koca bir saçmalık derlediğini söylüyor. Kutsal yazıların neden koca bir saçmalık olduğunu düşündüğünü söyleseydi, ona görünen inandırıcı gerekçeleri çürütmeye çalışırdık. Ama şimdi onun yaptığının benzerini yapıp biz de şaka yollu şu hükmü verelim: Kelsos, peygamberlerdeki nous'un ve logos'un tabiatının ne olduğunu hiç bilmeden koca bir saçmalık derlemiş ve onu kibirle Doğru Söz diye adlandırmıştır.

Dünyanın yaratılış günlerine dair şeyleri, sanki açık ve kendisince tam anlaşılmış şeylermiş gibi suçlama konusu yapıyor: Bu günlerin bazıları ışık, gök, güneş, ay ve yıldızlar oluşmadan önce, bazıları da bunların oluşundan sonra geçmiştir. Ona karşı yalnız şunu belirteceğiz: Musa, dünyanın altı günde yaratılıp tamamlandığını az önce söylediğini unutmuş da kendini unutarak bunlara "Tanrı'nın göğü ve yeri yarattığı gün, insanların oluşunun kitabı budur" sözünü mü ekledi? Musa'nın hiçbir şey düşünmeden, altı gün hakkındaki sözlerden sonra "Tanrı'nın göğü ve yeri yarattığı gün" demiş olması hiç inandırıcı değil. Biri bu sözün "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" sözüne bağlanabileceğini düşünürse, şunun üzerinde dursun: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" sözü, "Işık olsun, ve ışık oldu" ve "Tanrı ışığa gün dedi" sözlerinden önce söylenmiştir.

6.50

Ἑξῆς δὲ τούτοις συμφορήσας ἐν ψιλαῖς ἀποφάσεσι τὰς διαφορὰς τῶν περὶ κόσμου καὶ ἀνθρώπων γενέσεώς τισι τῶν ἀρχαίων εἰρημένας φησὶ τοὺς τὰ ἡμέτερα συγγράμματα λιπόντας Μωϋσέα καὶ τοὺς προφήτας, οὐκ εἰδότας ἥτις ποτέ ἐστιν ἡ τοῦ κόσμου καὶ τῶν ἀνθρώπων φύσις, συνθεῖναι λῆρον βαθύν. εἰ μὲν οὖν εἰρήκει τὸν δοκοῦντα αὐτῷ τρόπον περὶ τοῦ λῆρον εἶναι βαθὺν τὰ θεῖα γράμματα, κἂν ἐπειράθημεν ἀνασκευάσαι τὰς φανείσας ἐκείνῳ πιθανότητας περὶ τοῦ λῆρον αὐτὰ εἶναι βαθύν· νυνὶ δὲ τὸ ὅμοιον ἐκείνῳ πράττοντες καὶ παίζοντες καὶ ἡμεῖς ἀποφανούμεθα ὅτι τίς ποτε ἐστὶν ἡ φύσις τοῦ νοῦ καὶ τοῦ ἐν τοῖς προφήταις λόγου οὐδαμῶς ὁ Κέλσος εἰδὼς λῆρον συνέθηκε βαθὺν, ἀλαζονικῶς αὐτὸν ἐπιγράψας ἀληθῆ λόγον. ἐπεὶ δὲ ὡς σαφῆ καὶ ἀκριβῶς αὐτῷ νενοημένα προφέρει εἰς κατηγορίαν τὰ περὶ τῶν τῆς κοσμοποιΐας ἡμερῶν, ὧν τινὲς μὲν πρὶν φῶς καὶ οὐρανὸν γενέσθαι ἥλιόν τε καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας παρεληλύθασι, τινὲς δὲ μετὰ τὴν τούτων γένεσιν, τοῦτο μόνον ἐπισημειωσόμεθα πρὸς αὐτὸν, ὅτι ἆρ᾿ ἔλαθε Μω(??)σέα τὸ προειρηκέναι ἐν ἓξ ἡμέραις συντετελέσθαι τὸν κόσμον δημιουργούμενον, καὶ ἑαυτοῦ ἐπιλαθόμενος τούτοις ἐπιφέρει τὸ „αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων, ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν“; ἀλλ᾿ οὐδεμία πιθανότης ἐστὶ μηδὲν νενοηκότα Μωϋσέα εἰρηκέναι μετὰ τὰ περὶ τῶν ἓξ ἡμερῶν τό· „ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.“ ἐὰν δέ τις νομίζῃ δύνασθαι ταῦτ᾿ ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸ „ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν,“ ἐπιστησάτω ὅτι πρὸ τοῦ „γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς“ καὶ τοῦ „ἐκάλεσεν ὁ θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν“ λέλεκται τό· „ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.“

6.51Düşünülür ve duyulur şeyler hakkındaki öğretiyi, günlerin tabiatlarının bu iki türe nasıl bölüştürüldüğünü anlatmak ya da bu yerleri incelemek şimdi amacımız değil; çünkü Musa'nın anlattığı dünya yaratılışını açıklamak için bütün bir eser gerekir. Bunu, Kelsos'a karşı yazdığımız bu eserden epey önce, gücümüz yettiğince yaptık; yıllar önce, o zamanki melekemiz neye elveriyorsa onunla, Musa'nın anlattığı yaratılışın altı günü hakkında konuştuk. Yine de şunu bilmek gerekir: Söz, Yeşaya aracılığıyla adil olanlara öyle bir gün vaat eder ki o günde onlara güneş değil, bizzat "Rab sonsuz ışık, Tanrı da" onların "görkemi" olacaktır. Kelsos sanırım, "Işık olsun" sözünü yaratıcının bir dilek olarak söylediğini ileri süren sefil bir mezhebin kötü yorumunu yanlış duymuş ve şöyle demiş: "Yaratıcı, lambalarını komşulardan yakanlar gibi ışığı yukarıdan ödünç almadı ya!" Başka bir dinsiz mezhebin sözlerini de yanlış duyup şunu söylemiş: "Eğer bunları büyük Tanrı'nın iradesine aykırı olarak yapan, büyük Tanrı'nın karşısında duran lanetli bir tanrı idiyse, büyük Tanrı ona ışığı neden ödünç verdi?" Biz bunları savunmaktan öylesine uzağız ki o kişilerin kanaatini yanlış diye ondan daha açık seçik suçlamak isteriz. Üstelik Kelsos gibi onların bilmediğimiz görüşlerine değil, tam olarak bildiğimiz görüşlerine karşı çıkarız; bunları kısmen onların kendilerinden dinleyerek, kısmen de yazdıkları kitapları dikkatle okuyarak öğrendik.

6.51

Νῦν δὲ διηγήσασθαι τὸν περὶ νοητῶν καὶ αἰσθητῶν λόγον, καὶ τίνα τρόπον διανενέμηνται αἱ φύσεις τῶν ἡμερῶν εἰς ἀμφότερα τὰ εἴδη, οὐ πρόκειται οὐδὲ τὰ κατὰ τοὺς τόπους ἐξετάσαι· ὅλων γὰρ ἡμῖν συντάξεων χρεία εἰς τὴν διήγησιν τῆς κατὰ Μωϋσέα κοσμοποιΐας· ὅπερ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν πρὸ πλείονος χρόνου τῆς ἐνεστηκυίας πρὸς τὸν Κέλσον συντάξεως πεποιήκαμεν, ἀπὸ τῆς πρὸ πλειόνων ἐτῶν ἕξεως, ἧς ἐχωροῦμεν τότε, διαλαβόντες περὶ τῶν κατὰ Μωϋσέα [τῶν] ἓξ τῆς κοσμοποιΐας ἡμερῶν. εἰδέναι μέντοι γε χρὴ ὅτι τοῖς δικαίοις διὰ τοῦ Ἡσαΐου ὁ λόγος ἐπαγγέλλεται ἐν καταστάσει ἔσεσθαι ἡμέρας, ἐν ᾗ μὴ ἥλιος ἀλλ᾿ αὐτὸς ὁ „κύριος φῶς“ ἔσται αὐτοῖς „αἰώνιον, καὶ ὁ θεὸς δόξα“ αὐτῶν. παρακούσας δ᾿ οἶμαι μοχθηρᾶς αἱρέσεώς τινος καὶ κακῶς διηγησαμένης τὸ „γενηθήτω φῶς“ ὡς εὐκτικῶς ὑπὸ τοῦ δημιουργοῦ εἰρημένον εἶπεν· οὐ γὰρ δὴ καθάπερ οἱ τοὺς λύχνους ἐκ γειτόνων ἐναυόμενοι φῶς ὁ δημιουργὸς ἄνωθεν ἐχρήσατο. καὶ ἄλλης δ᾿ ἀσεβοῦς αἱρέσεως παρακούσας εἶπε καὶ τό· εἰ μὲν ἐναντίος τις ἦν τῷ μεγάλῳ θεῷ θεὸς κατηραμένος ὁ ταῦτα ποιῶν παρὰ γνώμην τὴν ἐκείνου, τί αὐτῷ τὸ φῶς ἐκίχρα; πρὸς ἃ τοσοῦτον ἀποδέομεν ἀπολογεῖσθαι, ὥστε τρανότερον ἡμᾶς ἐθέλειν τῆς ἐκείνων δόξης ὡς ἐσφαλμένων κατηγορεῖν καὶ ἵστασθαι οὐ πρὸς ἃ μὴ οἴδαμεν αὐτῶν ὡς ὁ Κέλσος ἀλλὰ πρὸς ἃ ἀκριβῶς γινώσκομεν, πῇ μὲν ἀπ᾿ αὐτῶν, ἀκολουθήσαντες, πῇ δὲ τοῖς συγγράμμασιν αὐτῶν ἐπιμελῶς ἐντυχόντες.

6.52Bundan sonra Kelsos şöyle diyor: "Dünyanın oluşu ve yok oluşu hakkında —oluşmamış ve yok olmaz mıdır, oluşmuş ama yok olmaz mıdır, yoksa tersi mi— şimdi hiçbir şey söylemiyorum." Bu yüzden biz de şimdi bunlar hakkında konuşmuyoruz; çünkü eldeki eser bunu gerektirmiyor. Ama "Tanrı'nın Ruhu suların üzerinde dolaşıyordu" sözüne dayanarak, her şeyin üstündeki Tanrı'nın Ruhunun buradaki şeylerin arasında yabancılar arasındaymış gibi bulunduğunu da söylemiyoruz. Büyük Tanrı'dan başka bir yaratıcının onun Ruhuna karşı kötü düzenler kurduğunu, yukarıdaki Tanrı'nın buna katlandığını, sonra da bu düzenlerin yıkılması gerektiğini de söylemiyoruz. Bu yüzden bunları söyleyenler de, onları gereği gibi suçlamayan Kelsos da çekip gitsin. Çünkü Kelsos'un ya böyle şeyleri hiç anmaması ya da, insanseverlik saydığı şeye uygun olarak, onları dikkatle anlatıp dinsizce söylenen şeylere karşı mücadele etmesi gerekirdi. Büyük Tanrı'nın yaratıcıya Ruh'u verip sonra onu geri istediğini de hiç işitmedik.

Sonra dinsiz sözler yüzünden aptalca bir suçlamaya girişerek şöyle diyor: "Hangi tanrı bir şeyi geri istemek üzere verir? Geri istemek muhtaç olanın işidir; Tanrı ise hiçbir şeye muhtaç değildir." Buna, bazılarına karşı bilgece bir şey söylüyormuş gibi şunu ekliyor: "Ödünç verdiği zaman kötü birine ödünç verdiğini neden bilmiyordu?" Şunu da söylüyor: "Kendisine karşı çalışan kötü bir yaratıcıya neden göz yumuyor?"

6.52

Μετὰ δὲ ταῦτα Κέλσος φησίν· ἐγὼ δὲ περὶ μὲν γενέσεως κόσμου καὶ φθορᾶς, ἢ ὡς ἀγένητος καὶ ἄφθαρτος, ἢ ὡς γενητὸς μὲν ἄφθαρτος δὲ, ἢ ὡς τὸ ἔμπαλιν, οὐδὲν περὶ τοῦδε νυνὶ λέγω. διόπερ οὐδ᾿ ἡμεῖς περὶ τῶνδε νυνὶ λέγομεν· οὐ γὰρ ἡ προκειμένη σύνταξις τοῦτ᾿ ἀπαιτεῖ. ἀλλ᾿ οὐδὲ πνεῦμα τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ φαμεν ὡς ἐν ἀλλοτρίοις τοῖς τῇδε γεγονέναι κατὰ το „πνεῦμα θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος,“ οὐδὲ κακῶς μηχανώμενά τινα ὡς ὑπὸ ἑτέρου τοῦ δημιουργοῦ παρὰ τὸν μέγαν θεὸν κατὰ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ φαμεν, ἀνεχομένου τοῦ ἀνωτέρω θεοῦ, δεδεῆσθαι καθαιρέσεως. διόπερ μακρὰν χαιρέτωσαν οἱ ταῦτα λέγοντες καὶ ὁ μὴ πραγματικῶς αὐτῶν κατηγορῶν Κέλσος· ἐχρῆν γὰρ αὐτὸν ἢ μὴ μνημονεῦσαι τῶν τοιούτων ἢ κατα τὸ δοκοῦν αὐτῷ φιλάνθρωπον ἐκθέσθαι αὐτὰ ἐπιμελῶς καὶ ἀγωνίσασθαι πρὸς τὰ ἀσεβῶς ὑπ᾿ αὐτῶν λεγόμενα. οὐδ᾿ ὅτι δεδωκὼς ὁ μέγας θεὸς τῷ δημιουργῷ τὸ πνεῦμα ἀπαιτεῖ αὐτὸ ἀκηκόαμεν πώποτε. εἶθ᾿ ἑξῆς ἀσεβέσι λόγοις μωρῶς ἐγκαλῶν φησι· τίς θεὸς δίδωσί τι ὡς ἀπαιτήσων; δεομένου γὰρ τὸ ἀπαιτεῖν, δεῖται δὲ οὐδενὸς ὁ θεός. καὶ τούτοις προστίθησιν ὡς σοφὸν δή τι κατά τινων λέγων· διὰ τί, ὁπηνίκα ἐκίχρα, κακῷ κιχρῶν ἠγνόει; λέγει δὲ καὶ τό· τί περιορᾷ πονηρὸν δημιουργὸν ἀντιπράττοντα ἑαυτῷ;

6.53Sonra, sanırım mezhepleri mezheplerle karıştırarak ve şu sözlerin bir mezhebe, bu sözlerin başka bir mezhebe ait olduğunu belirtmeden, bizim Markion'a karşı ileri sürdüğümüz güçlükleri ortaya koyuyor. Belki bunları da, onları sıradan ve basit bir dille, hiç de anlayışlı olmayan bir biçimde suçlayan bazı kişilerden yanlış duymuştur. Markion'a karşı söylenenleri aktarırken, onlara karşı konuştuğunu belirtmeden şöyle diyor: "Neden gizlice birini gönderip onun yarattıklarını bozuyor? Neden gizlice zorla içeri girip ikna ediyor ve saptırıyor? Sizin dediğiniz gibi onun mahkûm ettiği ya da lanetlediği kimseleri neden baştan çıkarıyor ve bir köle hırsızı gibi kaçırıyor? Neden onlara efendiden kaçmayı öğretiyor? Neden babadan kaçmayı? Neden babanın izni olmadan onları kendine evlat ediniyor? Neden başkasına ait olanların babası olduğunu ilan ediyor?" Bunlara sanki hayranlıkla şunu da ekliyor: "Ne yüce bir tanrı! Başkasınca mahkûm edilmiş günahkârların, mirastan yoksun kalmışların ve kendi dedikleri gibi süprüntülerin babası olmayı arzuluyor; hem de gönderdiği ve ötekinin insanlarını kaçıran kişi yakalanınca onun öcünü alamıyor."

Bunun ardından, bu dünyanın yabancı ve el bir tanrıya ait olmadığını kabul eden bize karşı söylüyormuş gibi şöyle diyor: "Bunlar onun eserleriyse, Tanrı kötü şeyleri nasıl yapıyordu? Nasıl olup da ikna edemiyor ve uyaramıyor? İnsanlar nankör ve kötü olunca nasıl pişman oluyor, kendi sanatını kınıyor, nefret ediyor, tehdit ediyor ve kendi çocuklarını yok ediyor? Ya da kendi yarattığı bu dünyadan onları nereye kaçırıyor?" Bana öyle geliyor ki burada da kötü şeylerin ne olduğunu açıklamıyor; oysa Yunanlar arasında bile iyi ve kötü hakkında pek çok okul doğmuştur. Bu dünyanın da her şeyin üstündeki Tanrı'nın eseri olduğunu söyleyen biz, sanki bizim öğretimize göre Tanrı'nın kötü şeylerin yaratıcısı olduğu sonucu zorunlu olarak çıkıyormuş gibi bunu apar topar varsayıyor.

Kötü şeyler hakkındaki mesele nasıl olursa olsun —Tanrı onları yaptı mı, yoksa onlar asıl eserlerin bir yan sonucu olarak mı meydana geldi—, şuna şaşıyorum: Bu dünyanın da her şeyin üstündeki Tanrı'nın eseri olduğunu söyleyen bizden, Tanrı'nın kötü şeyleri yaptığı sonucunun çıktığını sanıyor; oysa bu sonuç, kendi söyledikleri bakımından onun için de çıkar. Çünkü biri Kelsos'a da şöyle diyebilir: "Bunlar onun eserleriyse, Tanrı kötü şeyleri nasıl yapıyordu? Nasıl olup da ikna edemiyor ve uyaramıyor?" Tartışmada en büyük kusur, birinin farklı görüşte olanları bazı öğretileri sağlam değil diye suçlaması, oysa aynı suçlamaların çok daha önce kendi öğretilerinde bulunmasıdır.

6.53

Εἶτ᾿ οἶμαι φύρων αἱρέσεις αἱρέσεσι καὶ μὴ ἐπισημειούμενος ὅτι τάδε μὲν ἄλλης αἱρέσεώς ἐστι τάδε δὲ ἄλλης, τὰ πρὸς Μαρκίωνα ὑφ᾿ ἡμῶν ἀπορούμενα προφέρει, τάχα καὶ τούτων παρακούσας ἀπό τινων εὐτελῶς καὶ ἰδιωτικῶς [ἐγκαλεῖ τῶν] ἐγκαλούντων λόγῳ. οὐ μὴν πάνυ συνετῶς. ἐκτιθέμενος οὖν τὰ κατὰ Μαρκίωνος λεγόμενα καὶ μὴ ἐπισημειωσάμενος ὅτι πρὸς αὐτὸν λέγει φησί· τί δὲ λάθρα πέμπει καὶ διαφθείρει τὰ τούτου δημιουργήματα; τί δὲ εἰσβιάζεται κρύφα καὶ παραπείθει καὶ πλανᾷ; τί δὲ τοὺς ὑπὸ τούτου κατεγνωσμένους ἢ κατηραμένους, ὥς φατε, ψυχαγωγεῖ καὶ δίκην ἀνδραποδιστοῦ τινος ὑπεξάγει; τί δὲ ἀποδιδράσκειν ἀπὸ τοῦ κυρίου διδάσκει; τί δὲ φεύγειν τὸν πατέρα; τί δ᾿ αὐτὸς εἰσποιεῖται, μὴ συγχωροῦντος τοῦ πατρός; τί δ᾿ ἐπαγγέλλεται τῶν ἀλλοτρίων εἶναι πατήρ; καὶ ἐπιφέρει γε αὐτοῖς οἱονεὶ θαυμαστικῶς τό· σεμνός γε ὁ θεὸς τῶν παρ᾿ ἄλλῳ καταδίκων ἁμαρτωλῶν καὶ ἀκλήρων καὶ, ὡς αὐτοὶ λέγουσι, σκυβάλων ἐπιθυμῶν εἶναι πατὴρ, καὶ ὅν γε ἐξέπεμψεν, αὐτοῦ ὑπεξάγοντα, τοῦτον ἁλόντα ἐκδικῆσαι μὴ δυνάμενος. ἑξῆς δὲ τούτοις ὡσπερεὶ πρὸς ἡμᾶς τοὺς ὁμολογοῦντας οὐκ ἀλλοτρίου τινὸς εἶναι καὶ ξένου θεοῦ τόνδε τὸν κόσμον, τοιαῦτά φησιν· εἰ δὲ ⟨(αὐτοῦ)⟩ ταῦτ᾿ ἔστιν ἔργα, πῶς μὲν κακὰ ὁ θεὸς ἐποίει; πῶς δὲ πείθειν καὶ νουθετεῖν ἀδυνατεῖ; πῶς δ᾿ ἐπ᾿ αὐτοῖς ἀχαρίστοις καὶ πονηροῖς γενομένοις μεταμέλει καὶ τὴν ἑαυτοῦ τέχνην μέμφεται καὶ μισεῖ καὶ ἀπειλεῖ καὶ φθείρει τὰ ἴδια ἔκγονα; ἢ ποῖ ποτε ὑπεξάγει τοῦ κόσμου τοῦδε ὃν ἐποίησεν αὐτός; δοκεῖ δή μοι καὶ ἐν τούτοις μὴ σαφηνίζων, τίνα ἐστὶ τὰ κακὰ, καίτοι γε καὶ ἐν Ἕλλησι πολλῶν αἱρέσεων γενομένων περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν, συναρπάζων ὡς ἀκόλουθον ἡμῖν, τοῖς φάσκουσιν ἔργα τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ εἶναι καὶ τόνδε τὸν κόσμον, τὸ καθ᾿ ἡμᾶς κακῶν εἶναι ποιητὴν τὸν θεόν. ἐχέτω μὲν οὖν ὅπως ποτὲ ἔχει τὰ περὶ τῶν κακῶν, πότερον ὁ θεὸς αὐτὰ πεποίηκεν ἢ μὴ, ἀλλ᾿ ἐκ παρακολουθήσεως γεγένηται τῆς πρὸς τὰ προηγούμενα· θαυμάζω δὲ εἰ μὴ ὅπερ ἡμῖν, τοῖς φάσκουσιν ἔργα εἶναι τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ καὶ τόνδε τὸν κόσμον, οἴεται ἀκολουθεῖν περὶ τοῦ τὸν θεὸν τὰ κακὰ πεποιηκέναι, ἀκολουθεῖ ὅσον ἐφ᾿ οἷς λέγει καὶ αὐτός. εἴποι γὰρ ἄν τις πρὸς τὸν Κέλσον· εἰ αὐτοῦ ταῦτ᾿ ἔστιν ἔργα, πῶς μὲν κακὰ ὁ θεὸς ἐποίει; πῶς δὲ πείθειν καὶ νουθετεῖν ἀδυνατεῖ; κακία δὲ ἡ μεγίστη ἐν λόγοις ἐστὶν, ὅτε ἐγκαλεῖ τις τοῖς ἑτεροδόξοις περί τινων δογμάτων ὡς οὐχ ὑγιῶν, πολλῷ πρότερον αὐτὸς ἔχων τὰ ἐγκλήματα ἐν τοῖς ἰδίοις δόγμασιν.

6.54Öyleyse kısaca ilahî yazılara göre iyi ve kötü şeylere bakalım ve "Tanrı kötü şeyleri nasıl yapıyordu? Nasıl olup da ikna edemiyor ve uyaramıyor?" sözüne ne cevap vermemiz gerektiğini görelim. İlahî yazılara göre asıl anlamıyla iyi şeyler aretē'ler ve onlara uygun eylemlerdir; asıl anlamıyla kötü şeyler de bunların zıtlarıdır. Şimdilik bunu gösteren, otuz üçüncü mezmurdaki şu sözlerle yetineceğiz: "RAB'bi arayanlar hiçbir iyilikten yoksun kalmaz. Gelin çocuklar, beni dinleyin; size RAB korkusunu öğreteyim. Hayatı isteyen, iyi günler görmeyi seven insan kimdir? Dilini kötülükten, dudaklarını hile söylemekten alıkoy. Kötülükten uzaklaş, iyilik yap." "Kötülükten uzaklaş, iyilik yap" sözü, bazılarınca öyle adlandırılan bedensel iyiler ve kötüler için de, dış şeyler için de söylenmemiştir; ruha ilişkin iyiler ve kötüler için söylenmiştir. Çünkü bu anlamdaki kötülüklerden uzaklaşıp bu türden iyilikleri yapan kişi, gerçek hayatı isteyen biri olarak o hayata kavuşur; "iyi günler görmeyi seven" biri olarak da, "adalet güneşi"nin Logos olduğu o günlere ulaşır. Tanrı onu "şimdiki kötü çağdan" ve kötü günlerden kurtarır; Pavlus'un hakkında "Zamanı değerlendirin, çünkü günler kötüdür" dediği günlerden.

6.54

Ἴδωμεν οὖν ἡμεῖς διὰ βραχέων τὰ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν, τῶν κατὰ τὰς θείας γραφὰς, καὶ τίνα ἡμῖν λεκτέον πρὸς τό· πῶς μὲν κακὰ ⟨(ὁ)⟩ θεὸς ἐποίει; πῶς δὲ πείθειν καὶ νουθετεῖν ἀδυνατεῖ; κυρίως δὴ κατὰ τὰς θείας γραφὰς ἀγαθά εἰσιν αἱ ἀρεταὶ καὶ αἱ κατὰ ταύτας πράξεις, ὥσπερ κυρίως κακὰ τὰ ἐναντία τούτοις. ἀρκεσθησόμεθα δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος λέξεσι ταῖς ἀπὸ τοῦ τριακοστοῦ τρίτου ψαλμοῦ, τοῦτο παριστάσαις οὕτως· „οἱ δὲ ἐκζητοῦντες τὸν κύριον οὐκ ἐλαττωθήσονται παντὸς ἀγαθοῦ. δεῦτε τέκνα, ἀκούσατέ μου, φόβον κυρίου διδάξω ὑμᾶς. τίς ἐστιν ἄνθρωπος ὁ θέλων ζωὴν, ἀγαπῶν ἡμέρας ἰδεῖν ἀγαθάς; παῦσον τὴν γλῶσσάν σου ἀπὸ κακοῦ, καὶ χείλη σου τοῦ μὴ λαλῆσαι δόλον. ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν.“ τὸ γὰρ „ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθὸν“ οὔτε περὶ τῶν σωματικῶν λέγεται ἀγαθῶν ἢ κακῶν, οὕτως ὀνομαζομένων παρά τισιν, οὔτε περὶ τῶν ἐκτὸς, ἀλλὰ περὶ τῶν κατὰ ψυχὴν ἀγαθῶν ἢ κακῶν· ἐπείπερ ὁ ἐκκλίνας μὲν ἀπὸ τῶν οὕτως κακῶν ποιήσας δὲ τὰ τοιάδε ἀγαθὰ ὡς θέλων τὴν ἀληθινὴν ζωὴν γένοιτ᾿ ἂν ἐν αὐτῇ, „ἀγαπῶν ἡμέρας ἰδεῖν ἀγαθὰς,“ ὧν ὁ λόγος τῆς „δικαιοσύνης“ ἐστὶν „ἥλιος,“ ⟨(καὶ)⟩ φθάσαι ἂν ἐπ᾿ ἐκείνας. ἐξαιρουμένου αὐτὸν τοῦ θεοῦ „ἀπὸ τοῦ ἐνεστῶτος αἰῶνος πουηροῦ“ καὶ ἀπὸ τῶν πονηρῶν ἡμερῶν, περὶ ὧν εἶπεν ὁ Παῦλος τό· „ἐξαγοραζόμενοι τὸν καιρὸν, ὅτι αἱ ἡμέραι πονηραί εἰσιν.“

6.55Daha geniş bir kullanımla, bedensel ve dış şeylerden tabiata uygun hayata katkıda bulunanların iyi, buna aykırı olanların ise kötü sayıldığı da görülür. Eyüp karısına böyle der: "Rab'bin elinden iyiliği aldık da kötülüğe katlanmayacak mıyız?" Kutsal yazılarda bir yerde Tanrı'nın ağzından "Esenlik yapan ve kötülük yaratan benim" sözü, başka bir yerde de onun hakkında "Rab'den Kudüs kapılarına kötülük indi: araba ve atlı gürültüsü" sözü bulunur. Bunlar, yazıyı okuyup onun iyi ve kötü hakkındaki anlamlarını göremeyen pek çok kişiyi şaşırtmıştır. Kelsos da muhtemelen ya buradan yola çıkıp bir güçlük ortaya atarak "Tanrı kötü şeyleri nasıl yapıyordu?" demiştir, ya da bu yerler hakkında oldukça basit bir görüş savunan birinden işitip aktardığımız sözü yazmıştır.

Biz ise diyoruz ki Tanrı kötü şeyleri, yani kötülüğü ve ondan doğan eylemleri yapmadı. Tanrı gerçekten kötü olan şeyleri yapmış olsaydı, yargı hakkındaki vaaz nasıl cesaretle konuşabilirdi? Bu vaaz, kötülerin kötülüğe dayanan eylemleri yüzünden günahlarıyla orantılı olarak cezalandırılacağını, aretē'ye uygun yaşamış ya da aretē'ye uygun eylemler yapmış olanların ise kutlu olacağını ve Tanrı'dan ödüller alacağını öğretir. Bunların da Tanrı'dan geldiğini söylemeye cüret etmek isteyenlerin yazıdan bazı sözler alıp getireceklerini iyi biliyorum. Ama yazının tek bir doku olduğunu gösteremezler: Yazı bir yandan günah işleyenleri suçlar, iyi davrananları onaylar; öte yandan, ilahî yazıları cahilce okuyanları şaşırtır gibi görünen ve sayıca az olmayan o sözleri de aynı şekilde söyler. Sayıca çok olan bu şaşırtıcı ifadeleri ve onların çok emek isteyen yorumlarını şimdi ortaya koymanın eldeki esere uygun düşmeyeceğini düşündüm.

Demek ki kötü şeyler derken asıl anlamıyla öyle adlandırılan şeyler kastediliyorsa, Tanrı onları yapmamıştır. Ama onun asıl eserlerinin ardından, evrenin bütün düzenine oranla az sayıda kötü şey de gelmiştir. Tıpkı marangozun asıl işlerinin ardından helezon biçimli talaşların ve testere tozlarının gelmesi gibi; ya da taşlardan ve sıvadan dökülüp yapıların yanında duran moloz gibi şeyleri duvarcıların yapıyor görünmesi gibi.

6.55

Εὑρεθείη δ᾿ ἂν καταχρηστικώτερον καὶ τὰ σωματικὰ καὶ τὰ ἐκτὸς, τὰ μὲν συμβαλλόμενα εἰς τὸν κατὰ φύσιν βίον νομιζόμενα ἀγαθὰ τὰ δ᾿ ἐναντιούμενα τούτῳ κακά. οὕτω γὰρ ὁ Ἰὼρ λέγει πρὸς τὴν γυναῖκα τό· „εἰ γὰρ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς κυρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν“; ἐπεὶ οὖν εὑρίσκεται ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς ὅπου μὲν ἐκ προσώπου θεοῦ τὸ „ἐγὼ ὁ ποιῶν εἰρήνην καὶ κτίζων κακὰ,“ ὅπου δὲ πάλιν περὶ αὐτοῦ „ὅτι κατέβη κακὰ παρὰ κυρίου ἐπὶ πύλας Ἱερουσαλὴμ, ψόφος ἁρμάτων καὶ ἱππευόντων,“ ἅπερ ἐτάραξε πολλοὺς τῶν ἐντυγχανόντων τῇ γραφῇ, μὴ δυναμένους καθορᾶν τὰ κατ᾿ αὐτὴν περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν σημαινόμενα· εἰκὸς ἐντεῦθεν ἤτοι τὸν Κέλσον ἐπαποροῦντα εἰρηκέναι· πῶς μὲν κακὰ ⟨(ὁ)⟩ θεὸς ἐποίει; ἢ ἀκούσαντά τινος ἰδιωτικώτερον πρεσβεύοντος περὶ τῶν κατὰ τὸν τόπον τὴν ἐκκειμένην λέξιν τεθεικέναι. ἡμεῖς δέ φαμεν ὅτι κακὰ μὲν, τὴν κακίαν καὶ τὰς ἀπ᾿ αὐτῆς πράξεις, ὁ θεὸς οὐκ ἐποίησε. πῶς γὰρ οἷόν τ᾿ ἦν τὸ περὶ κρίσεως κήρυγμα παῤῥησίαν ἔχειν, διδάσκον κολάζεσθαι μὲν ἐπὶ ταῖς κατὰ κακίαν πράξεσι κατ᾿ ἀναλογίαν τῶν ἡμαρτημένων τοὺς φαύλους, μακαρίους δ᾿ εἶναι καὶ τεύξεσθαι τῶν ἀπὸ θεοῦ γερῶν τοὺς κατ᾿ ἀρετὴν βιώσαντας ἢ τὰς κατ᾿ ἀρετὴν πράξεις ποιήσαντας, εἰ τὰ ὄντως κακὰ πεποιήκει ὁ θεός; εὖ οἶδα ὅτι ῥητά τινα παραλήψονται τῆς γραφῆς οἱ καὶ ταῦτα βουλόμενοι τολμᾶν φάσκειν ἀπὸ θεοῦ γεγονέναι, μὴ δυνάμενοι ἓν ὕφος ἀποδεῖξαι τῆς γραφῆς, αἰτιωμένης μὲν τοὺς ἁμαρτάνοντας ἀποδεχομένης δὲ τοὺς εὖ πράττοντας καὶ οὐδὲν ἧττον κἀκεῖνα λεγούσης, ἅτινα περισπᾶν δοκεῖ ⟨(οὐκ)⟩ ὀλίγα ὄντα τοὺς ἀμαθῶς τὰ θεῖα γράμματα ἀναγινώσκοντας. ἐκτίθεσθαι δὲ νῦν τὰς περισπώσας λέξεις, πολλὰς τυγχανούσας, καὶ τὰς ἑρμηνείας αὐτῶν πολλῆς κατασκευῆς δεομένας οὐχ ἡγησάμην εἶναι ἁρμόζον τῇ προκειμένῃ συντάξει. κακὰ τοίνυν, εἰ μὲν τὰ κυρίως οὕτως ὀνομαζόμενα ἐξακούοι τις, ὁ θεὸς οὐ πεποίηκεν, ἀλλὰ τοῖς προηγουμένοις αὐτοῦ ἔργοις ὀλίγα ὡς πρὸς τὴν τῶν ὅλων διάταξιν τυγχάνοντα ἐπηκολούθησεν, ὥσπερ ἐπακολουθεῖ τοῖς προηγουμένοις τοῦ τέκτονος ἔργοις τὰ ἑλικοειδῆ ξέσματα καὶ πρίσματα καὶ τοῖς οἰκοδόμοις ποιεῖν δοκεῖν τὰ παρακείμενα ταῖς οἰκοδομαῖς ὡσπερεὶ κόπρια ἀποπίπτοντα τῶν λίθων καὶ τῆς κονίας.

6.56Ama geniş anlamda böyle adlandırılan, bedensel ve dış kötülükler denen şeyler kastediliyorsa, biri şöyle diyebilir: Tanrı'nın bazen bunlardan bazılarını, onlar aracılığıyla bazı insanları doğru yola döndürmek için yaptığı kabul edilsin; bu sözün ne tuhaf yanı olabilir? Babaların, öğretmenlerin ve lalaların terbiye ettikleri kişilere yükledikleri zahmetleri, ya da hekimlerin tedavi için kestikleri ve dağladıkları kişilere çektirdiklerini geniş anlamda kötülük sayıp, babanın oğullarına, lalaların, öğretmenlerin ya da hekimlerin de ötekilere kötülük ettiğini söylesek, döven ya da kesen kişiler bundan ötürü hiç suçlanmazdı. Aynı şekilde, Tanrı'nın bu tür şeyleri, böyle zahmetlere muhtaç olanları döndürmek ve iyileştirmek için getirdiği söylenirse, bu sözün hiçbir tuhaf yanı olmaz. Ne "Rab'den Kudüs kapılarına kötülükler" indiğinde —ki bu kötülükler, onları döndürmek için düşmanların eliyle getirilen zahmetlerden ibarettir—, ne Tanrı'nın "kanununu" bırakanların "kanunsuzluklarını sopayla, günahlarını kamçıyla" cezalandırdığında, ne de "Ateş korların var, üzerlerine otur; bunlar sana yardım olacak" dediğinde bir tuhaflık vardır. "Esenlik yapan ve kötülük yaratan" sözünü de bu şekilde açıklarız: Tanrı, sözle ve sağlıklı öğretiyle terbiye edilmek istemeyenleri arındırıp terbiye ederek bedensel ya da dış kötülükleri yaratır. "Tanrı kötü şeyleri nasıl yapıyordu?" sorusuna diyeceklerimiz bunlardır.

6.56

Εἰ δὲ τὰ καταχρηστικῶς οὕτως ὀνομαζόμενα, λεγόμενα σωματικὰ κακὰ καὶ ἐκτὸς, τίς φησι, δεδόσθω ἔσθ᾿ ὅτε τούτων τινὰ πεποιηκέναι τὸν θεὸν, ἵνα διὰ τούτων ἐπιστρέψῃ τινάς, καὶ τί ἄτοπον ὁ λόγος ἔχειν δύναται; ὥσπερ γὰρ, εἰ καταχρηστικῶς ἀκουόντων ἡμῶν κακὰ τοὺς προσαγομένους πόνους τοῖς παιδευομένοις ὑπὸ πατέρων καὶ διδασκάλων καὶ παιδαγωγῶν, ἢ ὑπὸ ἰατρῶν τοῖς θεραπείας ἕνεκεν τεμνομένοις ἢ καυτηριαζομένοις. λέγομεν τὸν πατέρα κακοποιεῖν τοῖς υἱοῖς ἢ τοὺς παιδαγωγοὺς ἢ τοὺς διδασκάλους ἢ τοὺς ἰατροὺς, οὐδὲν ἂν κατηγοροῖντο οἱ τύπτοντες ἢ οἱ τέμνοντες· οὕτως. εἰ ὁ θεὸς λέγεται τὰ τοιαδὶ ἐπάγειν ἐπιστροφῆς καὶ θεραπείας ἕνεκεν τῶν δεομένων τοιούτων πόνων, οὐδὲν ἂν ἄτοπον ὁ λόγος ἔχοι· οὔτ᾿ ἂν καταβαίνῃ „κακὰ παρὰ κυρίου ἐπὶ πύλας Ἱερουσαλὴμ,“ τὴν ὑπόστασιν ἔχοντα ἐν τοῖς ἀπὸ τῶν πολεμίων πόνοις. προσαγομένοις αὐτοῖς εἰς ἐπιστροφὴν. οὔτ᾿ ἂν ἐπισκέπτηται „ἐν ῥάβδῳ τὰς ἀνομίας“ τῶν ἐγκαταλιπόντων „τὸν νόμον“ τοῦ θεοῦ „καὶ ἐν μάστιξι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν,“ οὔτ᾿ ἂν λέγῃ τό· „ἔχεις ἄνθρακας πυρὸς, κάθισαι ἐπ᾿ αὐτοὺς, οὗτοι ἔσονταί σοι βοήθεια.“ τοῦτον δὲ τὸν τρόπον καὶ τὸ „ὁ ποιῶν εἰρήνην καὶ κτίζων κακὰ“ διηγούμεθα· κτίζει γὰρ τὰ σωματικὰ ἢ τὰ ἐκτὸς κακὰ, καθαίρων καὶ παιδεύων τοὺς μὴ βουληθέντας παιδευθῆναι λόγῳ καὶ διδασκαλίᾳ ὑγιεῖ. καὶ ταῦτα μὲν εἰς τὸ πῶς μὲν ὁ θεὸς κακὰ ἐποίει;

6.57"Nasıl olup da uyaramıyor?" sorusuna gelince, daha önce de söylendi: Eğer bu bir suçlamaysa, Kelsos'un sözü inayeti kabul eden herkese yöneltilebilir. Ama şöyle bir savunma yapılabilir: Tanrı uyarmaktan aciz değildir; çünkü bütün yazı aracılığıyla ve Tanrı'nın lütfuyla öğretenler aracılığıyla dinleyenleri uyarır. Meğer ki "uyarmak" kelimesinden, uyarılan kişide başarıya ulaşmak ve onun öğretenin sözünü dinlemesi gibi özel bir anlam çıkarılsın; ama bu, kelimenin alışılmış kullanımdaki yaygın anlamına aykırıdır.

Yine inayeti kabul eden herkese yöneltilebilecek olan "Nasıl olup da ikna edemiyor?" sorusuna gelince, şunu söylemek gerekir: İkna olmak, karşılıklı etkilenme denen şeylerden biri gibidir; bir insanın tıraş olmasına benzer: Tıraş olan kişi de kendini tıraş edene teslim ederek bir iş yapar. Bu yüzden ikna olmak yalnız ikna edenin etkinliğini değil, deyim yerindeyse ikna edene boyun eğmeyi ya da onun söylediklerini kabul etmeyi de gerektirir. Bu yüzden, ikna olmayanların Tanrı ikna edemediği için değil, Tanrı'nın ikna edici sözlerini kabul etmedikleri için ikna olmadıklarını söylemek gerekir.

Bunu, ikna sanatının ustası denen insanlar için de söyleyen yanılmaz. Çünkü retoriğin teoremlerini en üst düzeyde kavramış ve onları gerektiği gibi kullanan biri, ikna etmek için her şeyi yapıp da ikna olması gereken kişinin prohairesis'ini kazanamadığı için ikna edemiyor görünebilir. İkna edici sözler Tanrı'dan gelse bile ikna olmanın Tanrı'dan gelmediğini Pavlus açıkça öğretir: "Bu ikna olma sizi çağırandan değildir." Şu söz de bu türdendir: "İsteyip beni dinlerseniz, toprağın iyi ürünlerini yiyeceksiniz; ama istemez ve beni dinlemezseniz, kılıç sizi yiyip bitirecek." Birinin uyaranın söylediklerini istemesi ve onları dinleyerek Tanrı'nın vaatlerine layık olması için, dinleyenin prohairesis'i ve söylenenlere onay vermesi gerekir. Bu yüzden Tesniye'deki şu sözün pek anlamlı biçimde söylendiğini düşünüyorum: "Ve şimdi, ey İsrail, Tanrın RAB senden ne istiyor? Yalnız Tanrın RAB'den korkmanı, onun bütün yollarında yürümeni, onu sevmeni ve onun buyruklarını tutmanı."

6.57

Εἰς δὲ τὸ πῶς πείθειν καὶ νουθετεῖν ἀδυνατεῖ; προείρηται μὲν ὅτι πᾶσιν ἂν, εἴπερ ἔγκλημά ἐστι τὸ τοιοῦτον, προσάγοιτο ἡ τοῦ Κέλσου λέξις τοῖς ἀποδεχομένοις πρόνοιαν· ἀπολογήσαιτο δ᾿ ἄν τις ὅτι νουθετεῖν μὲν οὐκ ἀδυνατεῖ ὁ θεὸς. νουθετεῖ γὰρ διὰ πάσης γραφῆς καὶ διὰ τῶν χάριτι διδασκόντων θεοῦ τοὺς ἀκούοντας· εἰ μὴ ἄρα ἴδιόν τι σημαινόμενον ἐξακούοιτο εἰς τὸ νουθετεῖν τὸ καὶ ἐπιτυγχάνειν ἐν τῷ νουθετουμένῳ καὶ ἀκούειν τὸν τοῦ διδάσκοντος λόγον, ὅπερ ἐστὶ παρὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ τετριμμένου ἐν τῇ συνηθείᾳ σημαινομένου. εἰς δὲ τὸ πῶς πείθειν ἀδυνατεῖ; καὶ αὐτὸ προσαχθὲν ἂν πᾶσι τοῖς πρόνοιαν παραδεχομένοις, ταῦτα λεκτέον. ἐπειδὴ τὸ πείθεσθαι ὡσπερεὶ τῶν καλουμένων ἀντιπεπονθότων ἐστὶν, ἀνάλογον τῷ κείρεσθαι ἄνθρωπον. ἐνεργοῦντα τὸ παρέχειν ἑαυτὸν τῷ κείροντι· διὰ τοῦτο οὐ μόνης δεῖται τῆς τοῦ πείθοντος ἐνεργείας ἀλλὰ καὶ τῆς, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ὑποπτώσεως πρὸς τὸν πείθοντα ἢ παραδοχῆς τῶν λεγομένων ὑπὸ τοῦ πείθοντος. διὰ τοῦτο οὐ παρὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὸν θεὸν πείθειν λεκτέον τοὺς μὴ πειθομένους μὴ πείθεσθαι, ἀλλὰ παρὰ τὸ ἐκείνους μὴ δέχεσθαι τοὺς πειστικοὺς λόγους τοῦ θεοῦ. τοῦτο δὲ καὶ ἐπ᾿ ἀνθρώπων λέγων τις, ὀνομαζομένων πειθοῦς δημιουργῶν, οὐκ ἂν ἁμάρτοι· δυνατὸν γὰρ καὶ τὸν ἄκρως κατειληφότα τὰ τῆς ῥητορικῆς θεωρήματα καὶ δεόντως αὐτοῖς χρώμενον πάντα μὲν ποιεῖν πρὸς τὸ πείθειν, μὴ τυγχάνοντα δὲ τῆς προαιρέσεως τοῦ ὀφείλοντος πείθεσθαι δοκεῖν μὴ πείθειν. ὅτι δὲ, κἂν τὸ πειστικοὺς λέγεσθαι λόγους ἀπὸ θεοῦ ἔρχηται, τό γε πείθεσθαι οὐκ ἔστιν ἀπὸ θεοῦ, σαφῶς ὁ Παῦλος διδάσκει λέγων· „ἡ πεισμονὴ οὐκ ἐκ τοῦ καλοῦντος ὑμᾶς.“ τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ „ἐὰν θέλητε καὶ εἰσακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε· ἐὰν δὲ μὴ θέλητε μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται.“ ἵνα γάρ τις θέλῃ ἅπερ λέγει ὁ νουθετῶν καὶ εἰσακούσας αὐτῶν ἄξιος γένηται τῶν τοῦ θεοῦ ἐπαγγελιῶν, τῆς προαιρέσεως τοῦ ἀκούοντος δεῖ καὶ τῆς πρὸς τὰ λεγόμενα ἐπινεύσεως. διόπερ ἐν Δευτερονομίῳ ἐμφαντικῶς εἰρῆσθαί μοι δοκεῖ τό· „καὶ νῦν Ἰσραὴλ, τί κύριος ὁ θεός σου αἰτεῖ παρὰ σοῦ ἀλλ᾿ ἢ φοβεῖσθαι κύριον τὸν θεόν σου ⟨(καὶ)⟩ πορεύεσθαι ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ καὶ ἀγαπᾶν αὐτὸν καὶ“ „φυλάσσειν τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ;“

6.58Sıra şu soruya karşılık vermeye geldi: "İnsanlar nankör ve kötü olunca nasıl pişman oluyor, kendi sanatını kınıyor, nefret ediyor, tehdit ediyor ve kendi çocuklarını yok ediyor?" Burada Tekvin'de şöyle yazılı olanlara iftira edip yalan isnat ediyor: "RAB Tanrı yeryüzündekilerin kötülüklerinin çoğaldığını, herkesin bütün günler yüreğinde özenle kötü şeyler düşündüğünü görünce, insanı yeryüzünde yarattığını düşündü; yüreğinde tasarladı ve Tanrı şöyle dedi: Yarattığım insanı yeryüzünden sileceğim, insandan hayvana, sürüngenlerden göğün kuşlarına kadar; çünkü onları yarattığım için öfkelendim." Yazılı olmayan şeyleri yazılanlardan anlaşılıyormuş gibi aktarıyor. Çünkü bu sözlerde ne Tanrı'nın pişmanlığından ne de onun kendi sanatını kınayıp ondan nefret ettiğinden söz edilir.

Tanrı tufanla tehdit ediyor ve onunla kendi çocuklarını yok ediyor gibi görünüyorsa, şunu söylemek gerekir: İnsanların ruhu ölümsüz olduğuna göre, tehdit sanılan şey dinleyenleri döndürmek ister; tufanda insanların yok olması da yeryüzünün bir arınmasıdır. Yunanlar arasında küçümsenmeyecek biçimde felsefe yapmış olanlar da "tanrılar yeryüzünü arındırdığında" sözüyle bunu söylemişlerdir. Tanrı'ya yüklenen, sanki insanî duygulara ait ifadeler hakkında da yukarıda az şey söylemedik.

6.58

Εἶθ᾿ ἑξῆς ἐστιν ἀπαντῆσαι πρὸς τὸ πῶς δ᾿ ἐπ᾿ αὐτοῖς ἀχαρίστοις καὶ πονηροῖς γενομένοις μεταμέλει καὶ τὴν ἑαυτοῦ τέχνην μέμφεται καὶ μισεῖ καὶ ἀπειλεῖ καὶ φθείρει τὰ ἴδια ἔκγονα; συκοφαντεῖ δ᾿ ἐν τούτοις καὶ καταψεύδεται τῶν ἐν τῇ Γενέσει γεγραμμένων τὸν τρόπον τοῦτον· „ἰδὼν δὲ κύριος ὁ θεὸς ὅτι ἐπληθύνθησαν αἱ κακίαι τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ πᾶς τις διανοεῖται ἐν τῇ καρδίᾳ ἐπιμελῶς ἐπὶ τὰ πονηρὰ πάσας τὰς ἡμέρας, ἐνεθυμήθη ὁ θεὸς ὅτι ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ διενοήθη ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ καὶ εἶπεν ὁ θεός· ἀπαλείψω τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἐποίησα, ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, ἀπὸ ἀνθρώπου ἕως κτήνους καὶ ἀπὸ ἑρπετῶν ἕως τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ· ὅτι ἐθυμώθην, ὅτι ἐποίησα αὐτοὺς,“ τὰ μὴ γεγραμμένα ἐκτιθέμενος ὡς δηλούμενα ἀπὸ τῶν γεγραμμένων. μεταμέλεια γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ὠνομάσθη θεοῦ οὐδ᾿ ὅτι τὴν ἑαυτοῦ τέχνην μέμφεται καὶ μισεῖ. εἰ δὲ δοκεῖ ὁ θεὸς ἀπειλεῖν τὰ τοῦ κατακλυσμοῦ καὶ φθείρειν ἐν αὐτῷ τὰ ἴδια ἔκγονα, λεκτέον ὅτι, ἀθανάτου τῆς ψυχῆς τῶν ἀνθρώπων τυγχανούσης, ἡ μὲν νομιζομένη ἀπειλὴ ἐπιστρέφειν βούλεται τοὺς ἀκούοντας, ἡ δ᾿ ἐν τῷ κατακλυσμῷ διαφθορὰ τῶν ἀνθρώπων καθάρσιόν ἐστι τῆς γῆς, ὡς καὶ Ἑλλήνων οἱ μὴ εὐκαταφρονήτως φιλοσοφήσαντες εἰρήκασιν ἐν τῷ· „ὅταν δ᾿ οἱ θεοὶ τὴν γῆν καθαίρωσι.“ περὶ δὲ τῶν ὡσπερεὶ ἀνθρωποπαθῶν λέξεων ἀναφερομένων ἐπὶ τὸν θεὸν οὐκ ὀλίγα ἡμῖν καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται.

6.59Sonra Kelsos, tufanda yok olanlar hakkında savunma yapanların ne söyleyebileceğini sezip, belki de kendisi de bunu görerek, şöyle diyor: "Kendi çocuklarını yok etmiyorsa, onları kendi yarattığı bu dünyadan nereye kaçırıyor?" Buna da şunu söyleriz: Tanrı, tufana uğrayanları gökten ve yerden oluşan bütün dünyadan mutlaka çıkarmaz; ama onları bedendeki hayattan kurtarır, bedenlerinden çözerek aynı zamanda yeryüzünde bulunmaktan da çözer; yazıların birçok yerinde de yeryüzüne dünya denmesi âdettir. Özellikle Yuhanna İncili'nde yeryüzü bölgesine sık sık dünya dendiği görülür; örneğin "Dünyaya gelen ve her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı" ve "Dünyada sıkıntınız olacak; ama cesur olun, ben dünyayı yendim" sözlerinde. Demek ki biri "bu dünyadan kaçırıyor" sözünü "bu yeryüzü bölgesinden" diye anlarsa, sözde hiçbir tuhaflık kalmaz. Ama biri gökten ve yerden oluşan bütüne dünya diyorsa, tufana uğrayanlar böyle adlandırılan dünyadan mutlaka kaçırılmış olmazlar. Gerçi biri "Biz görünenlere değil görünmeyenlere bakıyoruz" sözünü ve "Onun görünmeyen nitelikleri, dünyanın yaratılışından beri yaratılmış şeyler aracılığıyla anlaşılarak açıkça görülür" sözünü düşünerek şöyle de diyebilir: Görünmez şeylerin, kısaca görünmeyen denen şeylerin yanında bulunan kişi dünyadan çıkmıştır; çünkü Logos onu buradan çıkarıp güzel şeyleri temaşa etmesi için gök ötesindeki yere götürmüştür.

6.59

Ὑπιδόμενος δ᾿ ἑξῆς ὁ Κέλσος τάχα δὲ καὶ αὐτὸς συνιδὼν, ὅ τι δύναται λεχθῆναι ὑπὸ τῶν ἀπολογουμένων περὶ τῶν ἐν τῷ κατακλυσμῷ διαφθαρέντων, φησίν· εἰ δὲ μὴ διαφθείρει τὰ ἴδια ἔκγονα, ποῖ ποτε αὐτὰ ὑπεξάγει τοῦ κόσμου τοῦδε, (??)ν ἐποίησεν αὐτός; καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λέγομεν ὅτι τοῦ μὲν παντὸς κόσμου, συνεστῶτος ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, οὐ πάντως ὑπεξάγει τοὺς τὸν κατακλυσμὸν πεπονθότας, ἀπαλλάττει δ᾿ αὐτοὺς τῆς ἐν σαρκὶ ζωῆς καὶ ἀπολύσας τῶν σωμάτων ἀπολύει ἅμα καὶ τοῦ ἐπὶ γῆς τυγχάνειν, ἣν πολλαχοῦ τῶν γραφῶν ἔθος ὀνομάζεσθαι κόσμον. μάλιστα δ᾿ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίῳ πολλάκις ἔστιν εὑρεῖν κόσμον τὸν περίγειον ὀνομαζόμενον τόπον, ὥσπερ καὶ ἐν τῷ „ἦν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον,“ καὶ „ἐν τῷ κόσμῳ θλῖψιν ἔχετε· ἀλλὰ θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον.“ εἰ μὲν οὖν ἀκούει τις τοῦ ὑπεξάγει τοῦ κόσμου τοῦδε τοῦ περιγείου τόπου, οὐδὲν ἄτοπον ἀπαντᾷ τῷ λόγῳ· εἰ δὲ κόσμον τὸ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς σύστημα ὀνομάζει τις, οὐ πάντως οἱ τὸν κατακλυσμὸν παθόντες ὑπεξάγονται ἀπὸ τοῦ οὕτως ὀνομαζομένου κόσμου. καίτοι γε εἴποι ἄν τις, νοήσας τὸ „μὴ σκοπούντων ἡμῶν τὰ βλεπόμενα ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα“ καὶ τὸ „τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται,“ ὅτι πρὸς τοῖς ἀοράτοις καὶ ἁπαξαπλῶς ὀνομαζομένοις μὴ βλεπομένοις τυγχάνων ὑπεξῆλθε τὸν κόσμον, τοῦ λόγου αὐτὸν ὑπεξάγοντος ἐντεῦθεν καὶ ἐπὶ τὸν ὑπερουράνιον ἐπὶ τῇ θέᾳ τῶν καλῶν μετατιθέντος τόπον.

6.60İncelediğimiz sözden sonra, sanki amacı kitabını ne olursa olsun bol sözle doldurmakmış gibi, biraz yukarıda incelediğimiz şeylere benzer şeyleri başka sözlerle söylüyor: "Daha da saf olanı, henüz günler yokken dünyanın oluşuna birtakım günler paylaştırmak. Çünkü gök henüz oluşmamışken, yer henüz sabitlenmemişken, güneş henüz burada dolaşmazken günler nasıl vardı?" Bunun şu sözden ne farkı var: "Yine baştan alıp inceleyelim: İlk ve en büyük Tanrı'nın 'Şu olsun, şu başka şey ya da bu olsun' diye buyurması, bir günde şu kadarını, ikinci günde yine şu kadar fazlasını, üçüncü, dördüncü, beşinci ve altıncı günde de başkalarını yapması nasıl saçma olmasın?"

"'Şu olsun, şu başka şey ya da bu olsun' diye buyurması" sözüne de, "O söyledi ve oldular, o buyurdu ve yaratıldılar" sözünü aktardığımızda dolaylı olarak cevap verdik. Dünyanın doğrudan yaratıcısının, adeta onu kendi eliyle yapanın Tanrı'nın oğlu Logos olduğunu; Logos'un babasının ise, oğlu Logos'a dünyayı yaratmasını buyurduğu için ilk yaratıcı olduğunu söyledik.

Bir günde "ışığın", ikinci günde "kubbenin" oluştuğu, üçüncü günde "göğün altındaki" suların kendi toplanma yerlerine toplandığı ve böylece yerin yalnız tabiatın yönettiği şeyleri bitirdiği, dördüncü günde "ışıkların" ve "yıldızların", beşinci günde suda yüzenlerin, altıncı günde de karada yaşayanlarla "insanın" oluştuğu hakkında, Tekvin üzerine çalışmalarımızda gücümüz yettiğince konuştuk. Yukarıda da, akla ilk gelen anlayışa göre dünya yaratılışına altı günlük bir süre geçtiğini söyleyenleri suçlarken şu sözü aktarmıştık: "Göğün ve yerin oluşunun kitabı budur, oluştukları zaman; Tanrı'nın göğü ve yeri yarattığı gün."

6.60

Μετὰ δὲ τὴν ἐξετασθεῖσαν λέξιν ὡσπερεὶ σκοπὸν ἔχων τὸ ὅπως ποτὲ πολλῶν λόγων πληρῶσαι τὸ βιβλίον, ἄλλαις λέξεσι τὰ παραπλήσιά φησι τοῖς ὀλίγῳ ἀνωτέρω ἐξετασθεῖσιν, ἐν οἷς ἔλεγε· μακρῷ δ᾿ εὐηθέστερον τὸ καὶ ἡμέρας τινὰς ἐπιδιανεῖμαι τῇ κοσμογονίᾳ, πρὶν εἶναι ἡμέρας· οὐρανοῦ γὰρ οὔπω γεγονότος οὐδὲ γῆς πω ἐρηρεισμένης οὐδ᾿ ἡλίου πω τῇδε φερομένου, πῶς ἡμέραι ἦσαν; τί γὰρ διαφέρει ταῦτα τοῦ ἔτι δ᾿ ἄνωθεν λαβόντες ἐπισκεψώμεθα, πῶς οὐκ ἂν ἄτοπος εἴη θεὸς ὁ πρῶτος καὶ ὁ μέγιστος κελεύων· γενέσθω τόδε καὶ ἕτερον τόδε ἢ τόδε, καὶ μιᾷ μὲν ἡμέρᾳ τοσόνδε τεκταινόμενος τῇ δευτέρᾳ δ᾿ αὖθις τοσῷδε πλέον καὶ τρίτῃ καὶ τετάρτῃ καὶ πέμπτῃ καὶ ἕκτῃ; δυνάμει δ᾿ εἴπομεν καὶ εἰς τὸ κελεύων· γενέσθω τόδε καὶ ἕτερον τόδε ἢ τόδε, ὅτε παρετιθέμεθα τὸ „αὐτὸς εἶπε καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν,“ λέγοντες τὸν μὲν προσεχῶς δημιουργὸν εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ λόγον καὶ ὡσπερεὶ αὐτουργὸν τοῦ κόσμου, τὸν δὲ πατέρα τοῦ λόγου τῷ προστεταχέναι τῷ υἱῷ ἑαυτοῦ λόγῳ ποιῆσαι τὸν κόσμον εἶναι πρώτως δημιουργόν. περὶ δὲ τοῦ μιᾷ μὲν ἡμέρᾳ γεγονέναι „τὸ φῶς“ δευτέρᾳ δὲ „τὸ στερέωμα,“ τρίτῃ δὲ συνῆχθαι τὰ „ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ“ ⟨(ὕδατα)⟩ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ οὕτω βεβλαστηκένει τὴν γῆν τὰ ὑπὸ μόνης φύσεως διοικούμενα, καὶ τετάρτῃ τοὺς „φωστῆρας“ καὶ „ἀστέρας“ καὶ πέμπτῃ τὰ νηκτὰ καὶ ἕκτῃ τὰ χερσαῖα καὶ „τὸν ἄνθρωπον,“ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν ἐν τοῖς πραγματευθεῖσιν εἰς τὴν Γένεσιν εἰρήκαμεν· καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω δὲ ἐγκαλοῦντες τοῖς κατὰ τὴν προχειροτέραν ἐκδοχὴν φήσασι χρόνους ἓξ ἡμερῶν διεληλυθέναι εἰς τὴν κοσμοποιΐαν παρετιθέμεθα τὸ „αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς. ὅτε ἐγένετο· ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.“

6.61Sonra Kelsos yine şu sözü doğru anlamıyor: "Tanrı altıncı günde yaptığı işlerini tamamladı; yedinci günde yaptığı bütün işlerine son verdi. Tanrı yedinci günü kutsadı ve onu kutsal kıldı; çünkü o günde Tanrı yapmaya başladığı bütün işlerine son verdi." "Yedinci günde işlerine son verdi" ile "yedinci günde dinlendi" sözlerinin aynı olduğunu sanarak şöyle diyor: "Bundan sonra da düpedüz kötü bir zanaatkâr gibi yorulup dinlenmek için tembelliğe ihtiyaç duydu." Çünkü dünya var olduğu sürece süren dünya yaratılışından sonra gelen Sebt'in, Tanrı'nın işlerine son verdiği günün ne olduğunu bilmiyor. O günde, bütün işlerini altı günde yapmış olanlar, üzerlerine düşen hiçbir şeyi eksik bırakmadıkları için temaşaya ve orada adil ve kutlu olanların toplanacağı bayram topluluğuna yükselerek Tanrı'yla birlikte bayram edecekler.

Sonra, sanki yazılar böyle diyormuş ya da biz Tanrı hakkında yorulduğu için dinlendiğini anlatıyormuşuz gibi, şöyle diyor: "İlk Tanrı'nın yorulması da, eliyle iş görmesi de, buyurması da caiz değildir." Kelsos ilk Tanrı'nın yorulmasının caiz olmadığını söylüyor; biz de diyoruz ki ne Tanrı Logos yorulur ne de artık daha üstün ve daha tanrısal mertebeye ait olan varlıklar; çünkü yorulmak bedende olanlara özgüdür. Şunu da araştırabilirsin: Her türlü bedende olanlara mı, yoksa yalnız topraktan bedende ya da bundan biraz daha iyi bir bedende olanlara mı? İlk Tanrı'nın eliyle iş görmesi de caiz değildir; "eliyle iş görmek" asıl anlamıyla anlaşılırsa, ikincinin ve daha tanrısal başka herhangi bir varlığın da. Ama "eliyle iş görmek" sözünün geniş anlamda ya da mecazen söylendiğini kabul edelim; böylece "Gök kubbe onun ellerinin işini duyurur", "Gökleri elleri yerleştirdi" ve buna benzer sözleri açıklayabiliriz, Tanrı'nın ellerini ve organlarını mecazî olarak yorumlarız. Öyleyse Tanrı'nın bu anlamda eliyle iş görmesinde ne tuhaflık var? Tanrı'nın bu anlamda eliyle iş görmesi tuhaf olmadığı gibi, buyurması da tuhaf değildir; öyle ki buyrulan varlığın yerine getirdiği şeyler, onları buyuranın Tanrı olması sayesinde güzel ve övgüye değer olsun.

6.61

Εἶτα πάλιν μὴ κατακούσας τοῦ „καὶ συνετέλεσεν ὁ θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἕκτῃ τὰ ἔργα αὐτοῦ, ἃ ἐποίησε· καὶ κατέπαυσεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὧν ἐποίησε. καὶ εὐλόγησεν ὁ θεὸς τὴν ἡμέραν τὴν ἑβδόμην καὶ ἡγίασεν αὐτὴν, ὅτι ἐν αὐτῇ κατέπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὧν ἤρξατο ὁ θεὸς ποιῆσαι“ καὶ οἰηθεὶς ταὐτὸν εἶναι τὸ „κατέπαυσε τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ“ καὶ τὸ „ἀνεπαύσατο τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ“ φησί· μετὰ τοῦτο μὴν ὥσπερ τις ἀτεχνῶς πονηρὸς χειροτέχνης ἐκκαμὼν καὶ πρὸς ἀνάπαυσιν ἀργίας δεηθείς. οὐδὲ γὰρ οἶδε, τίς ἡ μετὰ τὴν ὅσον ὁ κόσμος συνέστηκεν ἐνεργουμένην κοσμοποιΐαν, ἡ τοῦ σαββάτου καὶ τῆς καταπαύσεως τοῦ θεοῦ ἡμέρα, ἐν ᾗ ἑορτάσουσιν ἅμα τῷ θεῷ οἱ πάντα τὰ ἔργα ἑαυτῶν ταῖς ἓξ ἡμέραις πεποιηκότες καὶ διὰ τὸ μηδὲν παραλελοιπέναι τῶν ἐπιβαλλόντων ἀναβαίνοντες ἐπὶ τὴν θεωρίαν καὶ τὴν ἐν αὐτῇ τῶν δικαίων καὶ μακαρίων πανήγυριν. εἶτα ὡς ἤτοι τῶν γραφῶν οὕτω λεγουσῶν ἢ καὶ ἡμῶν αὐτῶν οὕτως διηγουμένων περὶ θεοῦ, ὅτι καμὼν ἀνεπαύσατο, φησὶν ὅτι οὐ θέμις τὸν πρῶτον θεὸν κάμνειν οὔτε χειρουργεῖν οὔτε κελεύειν. ὁ μὲν οὖν Κέλσος φησὶν ὅτι οὐ θέμις τὸν πρῶτον θεὸν κάμνειν· ἡμεῖς δὲ εἴποιμεν ἂν ὅτι οὐδ᾿ ὁ θεὸς λόγος κάμνει οὐδ᾿ ὅσοι τῆς κρείττονος ἤδη καὶ θειοτέρας τάξεως ἔχονται· τὸ γὰρ κάμνειν ἐστὶ τῶν ἐν σώματι. ζητήσεις δὲ, πότερον ἢ τῶν ἐν οἱῳποτοῦν σώματι ἢ τῶν ἐν τῷ γηΐνῳ καὶ ὀλίγον τούτου βελτίονι. ἀλλ᾿ οὐδὲ θέμις τὸν πρῶτον θεὸν χειρουργεῖν· ἐὰν δὲ κυρίως ἀκούῃς τοῦ χειρουργεῖν, οὐδὲ τὸν δεύτερον οὐδ᾿ ἄλλο τι τῶν θειοτέρων. ἀλλ᾿ ἔστω καταχρηστικῶς λέγεσθαι τὸ χειρουργεῖν ἢ τροπικῶς, ἵνα διηγησώμεθα καὶ τὸ „ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα“ καὶ „αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἔστησαν τὸν οὐρανὸν“ καὶ εἴ τι τούτοις εἴρηται παραπλησίως, τροπολογούντων ἡμῶν χεῖρας καὶ μέλη τοῦ θεοῦ· τί οὖν ἄτοπον οὕτω χειρουργεῖν θεόν; ὡς οὐκ ἄτοπον δὲ οὕτω χειρουργεῖν θεὸν, οὕτως οὐδὲ τὸ κελεύειν αὐτὸν, ἵνα καλὰ καὶ ἐπαινετὰ ᾖ τὰ ὑπὸ τοῦ κελευομένου ἐπιτελούμενα τῷ θεὸν εἶναι τὸν κεκελευκότα περὶ αὐτῶν.

6.62Kelsos yine, belki "Bunları Rab'bin ağzı söyledi" sözünü yanlış anlayarak, belki de bu tür sözleri açıklarken düşüncesizce davranan sıradan insanlar yüzünden, beden organlarının adlarıyla Tanrı'nın güçleri için söylenen sözlerin neye uygulandığını anlamadan şöyle diyor: "Onun ne ağzı ne de sesi vardır." Gerçekten de ses, çarpılmış hava ya da havanın çarpması ya da havanın bir türü ya da bu konularda usta olanlar sesi nasıl tarif ediyorsa o ise, Tanrı'nın sesi olmayacaktır. Ama Tanrı'nın sesi denen şeyin, Tanrı'nın sesi olduğu için halk tarafından görüldüğü söylenir: "Bütün halk Tanrı'nın sesini görüyordu" sözünde; burada görmek, yazının alışılmış deyişini kullanırsam, ruhsal anlamda alınmıştır. Ayrıca Tanrı'da "bizim bildiğimiz başka hiçbir şey" bulunmadığını söylüyor; ama bildiğimiz hangi şeyleri kastettiğini açıklamıyor. Organları kastediyorsa, "bildiğimiz" sözünü bedensel ve daha yaygın anlamda adlandırılan şeyler diye anlayarak ona katılırız. Ama "bizim bildiğimiz" sözünü genel olarak anlarsak, bildiğimiz pek çok şey Tanrı'da bulunur: aretē, kutluluk ve tanrısallık. Biri "bizim bildiğimiz" sözünü daha yüksek bir anlamda, bildiğimiz her şey Tanrı'dan aşağıdır diye alırsa, bizim de Tanrı'da bildiğimiz şeylerden hiçbirinin bulunmadığını kabul etmemizde bir tuhaflık yoktur. Çünkü Tanrı'ya ait olan şeyler, yalnız insan tabiatının değil, onu aşmış olan varlıkların da bildiği her şeyden üstündür. Kelsos peygamberlerin sözlerini okumuş olsaydı —Davud'un "Sen hep aynısın" dediğini, sanırım Malaki'nin de "Ben değişmedim" dediğini—, hiçbirimizin Tanrı'da ne eylem ne de düşünce bakımından bir değişme olduğunu söylemediğini görürdü. Çünkü Tanrı "aynı" kalarak değişen şeyleri tabiatlarına uygun biçimde yönetir; onların nasıl yönetileceğini de onun logos'u belirler.

6.62

Πάλιν τε αὖ ὁ Κέλσος τάχα μὲν παρακούσας τοῦ „τὸ γὰρ στόμα κυρίου ἐλάλησε ταῦτα“ τάχα δὲ καὶ τῶν ἰδιωτῶν προπετευσαμένων περὶ τῆς τῶν τοιούτων διηγήσεως, μὴ νοήσας τε, ἐπὶ τίνων τάσσεται τὰ ὀνόμασι σωματικῶν μελῶν ἐπὶ τῶν δυνάμεων τοῦ θεοῦ λεγόμενα, φησίν· οὐδὲ στόμα αὐτῷ ἐστιν οὐδὲ φωνή. ἀληθῶς γὰρ οὐκ ἔσται τῷ θεῷ φωνὴ, εἴπερ ἐστὶν ἡ φωνὴ ἀὴρ πεπληγμένος ἢ πληγὴ ἀέρος ἢ εἶδος ἀέρος ἢ ὅ τι δήποτε ὁρίζονται εἶναι τὴν φωνὴν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί· ἀλλ᾿ ἡ λεγομένη φωνὴ θεοῦ ὡς θεοῦ φωνὴ ὁρᾶσθαι λέγεται ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐν τῷ „πᾶς ὁ λαὸς ἑώρα τὴν φωνὴν τοῦ θεοῦ,“ τοῦ ὁρᾶσθαι λαμβανομένου, ἵνα κατὰ τὴν συνήθειαν ὀνομάσω τῆς γραφῆς, πνευματικῶς. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἄλλο φησὶν εἶναι τῷ θεῷ ὧν ἡμεῖς ἴσμεν· τίνων δ᾿ ἡμεῖς ἴσμεν, οὐ σαφηνίζει. εἰ μὲν γὰρ μελῶν, σύμφαμεν αὐτῷ προσυπακούοντες ὧν ἴσμεν σωματικῶς καὶ κοινότερον ὀνομαζομένων· εἰ δὲ καθόλου ἀκούοιμεν· τοῦ ὧν ἡμεῖς ἴσμεν, πολλῶν ἡμεῖς ἴσμεν ἐξακουομένου· ἔστι γὰρ αὐτῷ ἀρετὴ καὶ μακαριότης καὶ θειότης. εἰ δέ τις ἀκούοι ὑψηλότερον τοῦ ὧν ἡμεῖς ἴσμεν, ἐπεὶ πάντα ἃ ἴσμεν ἐλάττονά ἐστι τοῦ θεοῦ· οὐδὲν ἄτοπον καὶ ἡμᾶς παραδέξασθαι ὅτι οὐδέν ἐστι τῷ θεῷ ὧν ἡμεῖς ἴσμεν. κρείττονα γάρ ἐστι πάντων ὧν οἶδεν οὐ μόνη ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπεραναβεβηκότων αὐτὴν τὰ προσόντα τῷ θεῷ. εἰ δ᾿ ἀνεγνώκει τὰς τῶν προφητῶν λέξεις, τοῦ μὲν Δαυῒδ λέγοντος· „σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ,“ τοῦ δὲ Μαλαχίου οἶμαι· „καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι,“ ἑώρα αν ὅτι οὐδεὶς ἡμῶν φησιν εἶναι μεταβολὴν ἐν τῷ θεῷ οὔτ᾿ ἔργῳ οὔτ᾿ ἐπινοίᾳ. μένων γὰρ „ὁ αὐτὸς“ διοικεῖ τὰ μεταβλητὰ, ὡς πέφυκε, καὶ λόγος αὐτοῦ αἱρεῖ διοικεῖσθαι αὐτά.

6.63Sonra Kelsos, "Tanrı'nın suretine göre" olmakla "onun sureti" olmak arasındaki farkı görmüyor. "Tanrı'nın sureti", "bütün yaratılışın ilk doğanı"dır; o, Logos'un kendisi, Hakikatin kendisi, ayrıca Bilgeliğin kendisidir ve "onun iyiliğinin sureti"dir; insan ise "Tanrı'nın suretine göre" yaratılmıştır. Ayrıca "başı Mesih olan" her erkek "Tanrı'nın sureti ve görkemi"dir. Kelsos insanın hangi kısmında "Tanrı'nın suretine göre" olmanın belirdiğini de düşünmüyor: Bu, "eski insanı işleriyle birlikte" ya hiç edinmemiş ya da artık taşımayan ruhta belirir; bu ruh, onlara sahip olmadığı için "yaratanın suretine göre" diye anılır. Bunları görmeden şöyle diyor: "İnsanı da kendi sureti olarak yaratmadı; çünkü Tanrı böyle değildir, başka hiçbir türe de benzemez." "Tanrı'nın suretine göre" olmanın, bileşik insanın daha aşağı kısmında, yani bedende bulunduğunu, Kelsos'un anladığı gibi bedenin bizzat "onun suretine göre" olduğunu düşünmek nasıl bir şeydir? Eğer "Tanrı'nın suretine göre" olmak yalnız bedendeyse, daha üstün olan ruh "surete göre" olmaktan yoksun kalır ve bu nitelik çürüyen bedende bulunur; ki bunu hiçbirimiz söylemeyiz. Eğer "Tanrı'nın suretine göre" olmak ikisinin birleşimindeyse, Tanrı'nın da bileşik olması, adeta kendisinin de ruh ve bedenden oluşması gerekir; öyle ki "surete göre" olmanın daha üstün kısmı ruhta, daha aşağı ve bedene ilişkin kısmı da bedende bulunsun; bunu da hiçbirimiz söylemeyiz. Geriye şu kalıyor: "Tanrı'nın suretine göre" olmak, bizim iç insan dediğimiz, yenilenen ve "yaratanın suretine göre" olma tabiatı taşıyan insanda düşünülmelidir. Bu, biri "göksel Baba olgun olduğu gibi olgun" olduğunda, "Kutsal olun, çünkü ben Tanrınız RAB kutsalım" sözünü işittiğinde ve "Tanrı'yı örnek alın" sözünü öğrenerek Tanrı'nın niteliklerini aretē sahibi ruhuna aldığında gerçekleşir. O zaman, böyle bir ruha sahip olan ve "surete göre" olmak sayesinde Tanrı'yı ruhunda taşıyan, "surete göre" olanda Tanrı'nın niteliklerini almış bu kişinin "bedeni" de Tanrı'nın "tapınağı" olur.

6.63

Εἶτά φησιν ὁ Κέλσος, μὴ ἐνιδὼν τῇ διαφορᾷ τοῦ „κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ“ καὶ „τῆς εἰκόνος αὐτοῦ,“ ὅτι „εἰκὼν“ μὲν „τοῦ θεοῦ“ ὁ „πρωτότοκος πάσης κτίσεώς“ ἐστιν ὁ αὐτολόγος καὶ ἡ αὐτοαλήθεια ἔτι δὲ καὶ ἡ αὐτοσοφία, „εἰκὼν“ οὖσα „τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ,“ „κατ᾿ εἰκόνα“ δὲ τοῦ „θεοῦ“ ὁ ἄνθρωπος πεποίηται. ἔτι δὲ καὶ ὅτι πᾶς ἀνὴρ, οὗ „Χριστός ἐστι κεφαλὴ,“ „εἰκὼν καὶ δόξα θεοῦ“ ὑπάρχει· ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἐπιστήσας, ἐν τίνι τῶν τοῦ ἀνθρώπου τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ „θεοῦ“ χαρακτηρίζεται, καὶ ὅτι ἐν τῇ ἢ μὴ ἐσχηκυίᾳ ἢ μηκέτι ἐχούσῃ ψυχῇ „τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον σὺν ταῖς πράξεσιν αὐτοῦ,“ ἐκ τοῦ μὴ ἔχειν ταῦτα χρηματιζούσῃ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ κτίσαντος, φησὶ τό· οὐδ᾿ ἄνθρωπον ἐποίησεν εἰκόνα αὐτοῦ· οὐ γὰρ τοιόσδε ὁ θεὸς οὔτ᾿ ἄλλῳ εἴδει οὐδενὶ ὅμοιος. οἷον δ᾿ ἐστὶ τοῦ συνθέτου ἀνθρώπου τῷ χείρονι μέρει, λέγω δὲ τῷ σώματι, νομίζειν ἐνυπάρχειν τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ „θεοῦ,“ ὡς δ᾿ ὁ Κέλσος ἐξείληφεν, αὐτὸ εἶναι τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ αὐτοῦ; εἰ γὰρ τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ „θεοῦ“ ἐν τῷ σώματί ἐστι μόνῳ, ἐστέρηται τὸ κρεῖττον, ἡ ψυχὴ, τοῦ „κατ᾿ εἰκόνα“ καὶ ἔστιν ἐν τῷ φθαρτῷ σώματι, ὅπερ οὐδεὶς ἡμῶν λέγει. εἰ δ᾿ ἐστὶν ἐν τῷ συναμφοτέρῳ τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ „θεοῦ,“ ἀνάγκη σύνθετον εἶναι τὸν θεὸν καὶ οἱονεὶ συνεστῶτα καὶ αὐτὸν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, ἵνα τὸ μὲν „κατ᾿ εἰκόνα“ τὸ κρεῖττον ᾖ ἐν τῇ ψυχῇ, τὸ δ᾿ ἔλαττον καὶ κατὰ τὸ σῶμα ἐν τῷ σώματι, ὅπερ οὐδεὶς ἡμῶν φησι. λείπεται δὴ τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ „θεοῦ“ ἐν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς λεγομένῳ ἔσω ἀνθρώπῳ καὶ ἀνακαινουμένῳ καὶ πεφυκότι γίνεσθαι „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος“ νοεῖσθαι [τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“], ὅτε γίνεταί τις „τέλειος“, „ὡς ὁ πατὴρ ὁ οὐράνιος τέλειός ἐστι“, καὶ ἀκούει ὅτι „ἅγιοι ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιος κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν,“ καὶ μανθάνων τὸ „μιμηταὶ τοῦ θεοῦ γίνεσθε“ ἀναλαμβάνει εἰς τὴν ἑαυτοῦ ἐνάρετον ψυχὴν τοὺς χαρακτῆρας τοῦ θεοῦ· ὅτε καὶ „ναός“ ἐστι τοῦ ἐν τῷ „κατ᾿ εἰκόνα“ ἀνειληφότος τοῦ θεοῦ τὰ τοῦ θεοῦ „τὸ σῶμα,“ τοῦ τοιαύτην ἔχοντος ψυχὴν καὶ ἐν τῇ ψυχῇ διὰ τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τὸν θεόν.

6.64Yine kendi kafasından, Hristiyanlar arasında aklı başında hiç kimsenin kabul etmediği birçok şeyi, bizim kabul ettiğimiz şeylermiş gibi art arda sıralıyor. Hiçbirimiz Tanrı'nın şekle ya da renge pay aldığını söylemeyiz. Tanrı harekete de pay almaz; o sabit durduğu ve tabiatı sağlam olduğu için adil kişiyi de benzer bir hâle çağırır ve şöyle der: "Sen burada benimle dur." Bazı sözler onun bir tür hareketini gösteriyor gibiyse —örneğin "Akşamüstü bahçede yürüyen RAB Tanrı'nın sesini işittiler" sözü—, bu tür sözler, günah işlemiş olanlara Tanrı hareket ediyormuş gibi göründüğü şeklinde anlaşılmalıdır; ya da Tanrı'nın uykusundan, öfkesinden ya da benzeri şeylerden mecazen söz edilmesi gibi anlaşılmalıdır.

Tanrı ousia'ya da pay almaz; çünkü o pay alan değil, kendisinden pay alınandır; "Tanrı'nın Ruhu"na sahip olanlar ondan pay alır. Kurtarıcımız da adalete pay almaz; o "adalet" olduğu için adil olanlar ondan pay alır. Ousia hakkındaki tartışma ise uzun ve kavranması güçtür; özellikle asıl anlamıyla ousia, sabit duran ve bedensiz olan ise. O zaman şu araştırılmalıdır: Tanrı, kendi logos'una uygun olarak ve bizzat Logos aracılığıyla ousia verdiği varlıklara ousia veren olarak, saygınlıkta ve güçte ousia'nın ötesinde midir, yoksa kendisi de ousia mıdır? Gerçi Kurtarıcı hakkında "O, görünmez Tanrı'nın suretidir" diyen sözde Tanrı'nın tabiatça görünmez olduğu söylenir; "görünmez" kelimesiyle de bedensiz olan kastedilir. Şu da araştırılmalıdır: "Bütün yaratılışın" biricik ve ilk doğanına ousia'ların ousia'sı, idea'ların idea'sı ve ilke mi denmelidir; onun babası ve Tanrı'sı ise bütün bunların ötesinde midir?

6.64

Πάλιν δὲ αυ ἑαυτῷ συνείρει πλείονα λέγων ὡς ὑφ᾿ ἡμῶν διδόμενα, ἅπερ οὐδεὶς τῶν ἐν Χριστιανοῖς νοῦν ἐχόντων δίδωσιν. οὐ γάρ φησι τὶς ἡμῶν ὅτι μετέχει σχήματος ὁ θεὸς ἢ χρώματος, ἀλλ᾿ οὐδὲ κινήσεως μετέχει ὁ διὰ τὸ ἑστηκέναι καὶ βεβαίαν εἶναι τὴν φύσιν αὐτοῦ προκαλούμενος καὶ τὸν δίκαιον ἐπὶ τὰ παραπλήσια καὶ λέγων· „σὺ δὲ αὐτοῦ στῆθι μετ᾿ ἐμοῦ.“ εἰ δέ τινες λέξεις οἱονεὶ κίνησίν τινα παριστᾶσιν αὐτοῦ, ὡς καὶ ἡ λέγουσα· „ἤκουσαν κυρίου τοῦ θεοῦ περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινὸν,“ οὕτως ἀκουστέον τῶν τοιούτων ὡς κινουμένου νοουμένου τοῦ θεοῦ τοῖς ἡμαρτηκόσιν, ἢ οὕτως ἀκουστέον τῶν τοιούτων ὡς καὶ ὕπνου θεοῦ τροπικῶς λεγομένου ἢ ὀργῆς ἤ τινος τῶν παραπλησίων. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ οὐσίας μετέχει ὁ θεός· μετέχεται γὰρ μᾶλλον ἢ μετέχει, καὶ μετέχεται ὑπὸ τῶν ἐχόντων „πνεῦμα θεοῦ“. καὶ ὁ σωτὴρ ἡμῶν οὐ μετέχει μὲν δικαιοσύνης, „δικαιοσύνη“ δὲ ὢν μετέχεται ὑπὸ τῶν δικαίων. πολὺς δ᾿ ὁ περὶ τῆς οὐσίας λόγος καὶ δυσθεώρητος καὶ μάλιστα, ἐὰν ἡ κυρίως οὐσία ἡ ἑστῶσα καὶ ἀσώματος ᾖ· ἵν᾿ εὑρεθῇ, πότερον ἐπέκεινα οὐσίας ἐστὶ πρεσβείᾳ καὶ δυνάμει ὁ θεὸς μεταδιδοὺς οὐσίας οἷς μεταδίδωσι κατὰ τὸν ἑαυτοῦ λόγον καὶ αὐτῷ λόγῳ, ἢ καὶ αὐτός ἐστιν οὐσία, πλὴν τῇ φύσει ἀόρατος λέγεται ἐν τῷ περὶ τοῦ σωτῆρος λόγῳ φάσκοντι· „ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου,“ σημαίνεται δὲ ἐκ τῆς „ἀοράτου“ φωνῆς ὁ ἀσώματος. ζητητέον δὲ καὶ, εἰ οὐσίαν μὲν οὐσιῶν λεκτέον καὶ ἰδέαν ἰδεῶν καὶ ἀρχὴν τὸν μονογενῆ καὶ πρωτότοκον „πάσης κτίσεως“ ἐπέκεινα δὲ πάντων τούτων τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ θεόν.

6.65Kelsos Tanrı hakkında "her şey ondandır" diyor; nedense "her şey onundur" sözünü atlayarak. Bizim Pavlus'umuz ise "Her şey ondan, onun aracılığıyla ve onun içindir" der; "ondan" sözüyle her şeyin varlığının başlangıcını, "onun aracılığıyla" sözüyle varlıkların bir arada tutulmasını, "onun için" sözüyle de gayesini gösterir. Gerçekten de Tanrı hiçbir şeyden değildir. Kelsos "logos ile de erişilemez" dediği için anlamları ayırıp şöyle diyorum: Eğer bizdeki logos —ister içte kalan ister dile getirilen logos olsun— kastediliyorsa, biz de Tanrı'ya logos ile erişilemeyeceğini söyleriz. Ama "Başlangıçta Logos vardı, Logos Tanrı'nın yanındaydı ve Logos Tanrı'ydı" sözünü düşünerek Tanrı'ya bu Logos'la erişilebildiğini ileri sürersek —Tanrı yalnız onun tarafından değil, onun Baba'yı açtığı kişi tarafından da kavranır—, Kelsos'un "Tanrı'ya logos ile de erişilemez" sözünü yalanlamış oluruz.

"Adlandırılamaz" sözü de bir ayrım gerektirir. Eğer bununla sözcüklerdeki ve anlamlardaki hiçbir şeyin Tanrı'nın kendine özgü niteliklerini gösteremeyeceği kastediliyorsa, söylenen doğrudur; zaten birçok keyfiyet de adlandırılamaz. Hurmanın tatlılığı ile kuru incirin tatlılığı arasındaki keyfiyet farkını kim adlarla ifade edebilir? Her birinin kendine özgü keyfiyetini kim bir adla ayırt edip gösterebilir? O hâlde Tanrı'nın bu anlamda adlandırılamaz olmasında şaşılacak bir şey yoktur. Ama "adlandırılabilir" sözünü, dinleyeni elinden tutup götürmek ve ona Tanrı hakkında insan tabiatının erişebileceği ölçüde bazı şeyleri düşündürmek için Tanrı'yla ilgili bir şeyi adlarla gösterebilmek anlamında alırsan, ona adlandırılabilir demekte hiçbir tuhaflık yoktur.

"Çünkü onun başına adla kavranabilecek hiçbir şey gelmemiştir" sözünü de aynı şekilde ayırırız. Tanrı'nın her türlü hâlden azade olduğu da doğrudur. Bu konuda bu kadarı yeter.

6.65

Ὁ μὲν οὖν Κέλσος περὶ θεοῦ φησιν ὅτι ἐξ αὐτοῦ τὰ πάντα, ἀπολύσας οὐκ οἶδ᾿ ὅπως τὰ πάντα αὐτοῦ· ὁ δ᾿ ἡμέτερος Παῦλος „ἐξ αὐτοῦ“ λέγει „καὶ δι᾿ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα,“ παριστὰς τὴν ἀρχὴν τῆς τῶν πάντων ὑποστάσεως ἐν τῷ „ἐξ αὐτοῦ“ καὶ τὴν συνοχὴν ἐν τῷ „δι᾿ αὐτοῦ“ καὶ τὸ τέλος ἐν τῷ „εἰς αὐτόν.“ ἀληθῶς δὲ ἐξ οὐδενὸς ὁ θεός. ἐπεὶ δέ φησιν ὅτι οὐδὲ λόγῳ ἐφικτὸς, διαστέλλομαι τὸ σημαινόμενον καί φημι· εἰ μὲν λόγῳ τῷ ἐν ἡμῖν, εἴτε ἐνδιαθέτῳ εἴτε καὶ προφορικῷ, καὶ ἡμεῖς φήσομεν ὅτι οὐκ ἔστιν ἐφικτὸς τῷ λόγῳ ὁ θεός· εἰ δὲ νοήσαντες τὸ „ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεὸν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος“ ἀποφαινόμεθα ὅτι τούτῳ τῷ λόγῳ ἐφικτός ἐστιν ὁ θεὸς, οὐ μόνῳ αὐτῷ καταλαμβανόμενος ἀλλὰ καὶ ᾧ ἂν αὐτὸς ἀποκαλύψῃ τὸν πατέρα, ψευδοποιήσομεν τὴν Κέλσου λέξιν φάσκοντος· οὐδὲ λόγῳ ἐφικτός ἐστιν ὁ θεός. καὶ τὸ οὐκ ὀνομαστὸς δὲ διαστολῆς δεῖται. εἰ μὲν γὰρ, ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν λέξεσι καὶ σημαινομένοις δύναται παραστῆσαι τὰς ἰδιότητας τοῦ θεοῦ, ἀληθές ἐστι τὸ λεγόμενον, εἴ γε καὶ πολλαὶ ποιότητες οὐκ εἰσὶν ὀνομασταί. τίς γὰρ δύναται ὀνόμασι διαφορὰν δοῦναι ποιότητος γλυκύτητος φοίνικος καὶ γλυκύτητος ἰσχάδος; τίς δὲ ὀνόματι δύναται διαστείλασθαι καὶ παραστῆσαι τὴν ἑκάστου ἰδίαν ποιότητα; οὐδὲν οὖν θαυμαστὸν, εἰ οὐκ ἔστιν οὕτως ὀνομαστὸς ὁ θεός. εἰ δὲ τὸ ὀνομαστὸν λαμβάνεις καθὸ οἷόν τε ἐστὶν ὀνόμασι παραστῆσαί τι τῶν περὶ αὐτοῦ εἰς τὸ χειραγωγῆσαι τὸν ἀκροατὴν καὶ ποιῆσαι νοῆσαι περὶ θεοῦ κατὰ τὸ ἐφικτὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τινὰ τῶν περὶ αὐτοῦ, οὐδὲν ἄτοπον λέγειν αὐτὸν ὀνομαστόν. οὕτω δὲ διαστελούμεθα καὶ τὸ οὐδὲν γὰρ πέπονθεν ὀνόματι καταληπτόν. ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ ἔξω παντὸς πάθους εἶναι τὸν θεόν. καὶ ταῦτα μὲν ταύτῃ.

6.66Kelsos'un bir sonraki sözüne de bakalım. Burada adeta birini konuşturuyor; bu kişi bunları işittikten sonra şöyle diyor: "Öyleyse Tanrı'yı nasıl tanıyacağım? Oraya giden yolu nasıl öğreneceğim? Onu bana nasıl göstereceksin? Çünkü şimdi gözlerimin önüne karanlık çekiyorsun, hiçbir şeyi açıkça göremiyorum." Sonra böyle şaşkınlığa düşen kişiye adeta cevap veriyor; bu sözleri söyleyenin gözlerine neden karanlık çöktüğünü açıkladığını sanarak şöyle diyor: "Biri insanları karanlıktan parlak ışığa çıkarırsa, onlar parıltılara dayanamaz; gözleri acı çeker, zarar görür, kör olduklarını sanırlar." Buna şöyle diyeceğiz: Ressamların, heykeltıraşların ve yontucuların kötü sanat eserlerine bakan, görünür ve duyulur bütün şeylerden başını kaldırıp nous'la ışık olan evrenin yaratıcısına yükselmek istemeyen herkes karanlıkta oturur ve oraya yerleşmiştir. Logos'un ışınlarını izleyen herkes ise ışıktadır. Çünkü Logos, bu şeylere Tanrı yerine ne büyük bir bilgisizlik, dinsizlik ve ilahî olan hakkında ne büyük bir cehaletle tapıldığını göstermiş, kurtulmak isteyenin nous'unu da elinden tutarak yaratılmamış ve her şeyin üstündeki Tanrı'ya götürmüştür. Çünkü "karanlıkta oturan halk", yani ulusların halkı, "büyük bir ışık gördü; ölüm diyarında ve gölgesinde oturanlara ışık doğdu"; bu ışık Tanrı İsa'dır.

Hiçbir Hristiyan Kelsos'a ya da ilahî sözü suçlayanlardan herhangi birine "Tanrı'yı nasıl tanıyacağım?" diye cevap vermez; çünkü her biri, mümkün olduğu ölçüde Tanrı'yı tanımıştır. Hiçbiri "Oraya giden yolu nasıl öğreneceğim?" demez; çünkü "Yol, hakikat ve hayat benim" diyeni işitmiş, yolda yürürken yürümenin yararını tatmıştır. Hiçbir Hristiyan Kelsos'a "Tanrı'yı bana nasıl göstereceksin?" de demez.

6.66

Ἴδωμεν δὲ καὶ τὴν ἑξῆς αὐτοῦ λέξιν, δι᾿ ἧς οἱονεὶ προσωποποιεῖταί τινα, μετὰ τὸ ἀκοῦσαι τούτων τοιαῦτα λέγοντα· πῶς οὖν γνῶ τὸν θεόν; καὶ πῶς τὴν ἐκεῖσε ὁδὸν μάθω; καὶ πῶς αὐτόν μοι δεικνύεις; ὡς νῦν γε σκότον μου τῶν ὀφθαλμῶν προβάλλεις, καὶ οὐδὲν ἐναργὲς βλέπω. εἶτα πρὸς τὸν οὕτως ἐπαπορήσαντα οἱονεὶ ἀποκρίνεται, καί [φησι] τὴν αἰτίαν τοῦ σκότον [εἶναι] τῶν ὀφθαλμῶν κατακεχύσθαι τοῦ εἰπόντος τὰ προειρημένα ἀποδιδόναι νομίζει φάσκων· οὓς ἄν τις εἰς λαμπρὸς φῶς ἐκ σκότους προαγάγῃ, τούτους μὴ δυναμένους ἀντέχειν ταῖς μαρμαρυγαῖς κολάζεσθαι τὴν ὄψιν καὶ βλάπτεσθαι καὶ νομίζειν πηροῦσθαι. καὶ πρὸς ταῦτα δὲ φήσομεν καθῆσθαι μὲν ἐν σκότῳ καὶ ἱδρῦσθαι ἐν αὐτῷ πάντας τοὺς εἰς τὰς τῶν ζωγράφων καὶ πλαστῶν τῶν καὶ ἀνδριαντοποιῶν ἐνορῶντας κακοτεχνίας, μὴ βουλομένους δ᾿ ἀναβλέψαι καὶ ἀναβῆναι τῷ νῷ ἀπὸ ὁρατῶν καὶ πάντων αἰσθητῶν ἐπὶ τὸν ὅλων δημιουργὸν, ὅς ἐστι φῶς· ἐν φωτὶ δὲ τυγχάνειν πάντα τὸν ταῖς τοῦ λόγου αὐγαῖς ἀκολουθήσαντα, δείξαντος ἀφ᾿ ὅσης ἀγνοίας καὶ ἀσεβείας καὶ τῆς περὶ τὸ θεῖον ἀμαθίας ταῦτα ἀντὶ τοῦ θεοῦ προσεκυνεῖτο, καὶ χειραγωγήσαντος τὸν τοῦ βουλομένου σῴζεσθαι νοῦν πρὸς τὸν ἀγένητον καὶ ἐπὶ πᾶσι θεόν. „λαὸς“ γὰρ „ὁ καθήμενος ἐν σκοτίᾳ“, ὁ τῶν ἐθνῶν, „φῶς εἶδε μέγα, καὶ τοῖς καθημένοις ἐν χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου φῶς ἀνέτειλεν,“ ὁ θεὸς Ἰησοῦς. οὐδεὶς οὖν Χριστιανὸς ἀποκρίνεται τῷ Κέλσῳ ἤ τινι τῶν κατηγορούντων τοῦ θείου λόγου φάσκων· πῶς γνῶ τὸν θεόν; ἕκαστος γὰρ αὐτῶν, ὡς ἐγχωρεῖ, ἔγνω τὸν θεόν. καὶ οὐδείς φησι· πῶς τὴν ἐκεῖσε ὁδὸν μάθω; ἅτε ἀκούσας τοῦ εἰπόντος· „ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωὴ“ καὶ γευσάμενος ἐν τῷ ὁδεύειν τῆς ἀπὸ τοῦ ὁδεύειν ὠφελείας. καὶ οὐδεὶς ἂν Χριστιανῶν λέγοι Κέλσῳ· πῶς μοι δεικνύεις τὸν θεόν;

6.67Kelsos bu sözlerinde yalnız şu doğruyu söyledi: Onun sözlerini işiten biri, bu sözlerin karanlık sözleri olduğunu görünce "Gözlerimin önüne karanlık çekiyorsun" diye cevap verir. Kelsos ve ona benzeyenler gözlerimizin önüne karanlık çekmek ister; biz ise Logos'un ışığıyla dinsiz öğretilerin karanlığını yok ederiz. Açık ve etkileyici hiçbir şey söylemeyen Kelsos'a Hristiyan şöyle diyebilir: "Senin sözlerinde açık hiçbir şey görmüyorum." Demek ki Kelsos bizi karanlıktan parlak ışığa çıkarmıyor; tersine, "karanlığı ışık, ışığı karanlık" sayarak bizi ışıktan karanlığa götürmek istiyor ve Yeşaya'nın şu yerinde sözünün hedefi oluyor: "Karanlığı ışık, ışığı karanlık sayanların vay hâline!" Biz ise, Logos ruhumuzun gözlerini açtığı için ışıkla karanlık arasındaki farkı görürüz; her şekilde ışıkta durmayı seçer, karanlığın yanında asla bulunmak istemeyiz. Gerçek ışık canlı olduğundan, parıltılarını kime, ışığını kime göstermesi gerektiğini bilir; gözleri henüz zayıf olana kendi parlaklığını göstermez.

Gözün acı çektiğinden ve zarar gördüğünden söz etmek gerekiyorsa, bunlara uğrayan gözlerin, Tanrı hakkındaki bilgisizliğin tutsağı olan ve duyguları yüzünden hakikati göremeyen kişinin gözlerinden başka kimin gözleri olduğunu söyleyebiliriz? Hristiyanlar, Kelsos'un ya da tanrısaygısına yabancı herhangi birinin sözleriyle kör olduklarını hiç sanmazlar. Ama yolunu şaşırmış kalabalıkların ve daimōnlar için bayram eden ulusların peşinden giderek kör olduklarını hissedenler, göz bağışlayan Logos'a gelsinler. Yol kenarında yatan yoksullar ve körler, İsa'ya "Davut oğlu, bana acı" dedikleri için onun tarafından iyileştirildi; bunlar da onlar gibi merhamet görüp, Tanrı'nın Logos'unun yaratabileceği türden yeni ve güzel gözlere kavuşsunlar.

6.67

Τοῦτο δ᾿ ἐν τοῖς προκειμένοις ὁ Κέλσος εἶπεν ἀληθὲς. ὅτι ἀκούσας τις αὐτοῦ τῶν λόγων ἀποκρίνεται, ἰδὼν δ᾿ ὅτι λόγοι σκότους εἰσὶν οἱ λόγοι αὐτοῦ, ὅτι σκότος μου τῶν ὀφθαλμῶν προβάλλεις. Κέλσος μὲν ουν καὶ οἱ παραπλήσιοι αὐτῷ προβάλλειν σκότον τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν θέλουσιν, ἡμεῖς δὲ τῷ φωτὶ τοῦ λόγου ἐξαφανίζομεν τὸ σκότος τῶν ἀσεβῶν δογμάτων. εἴποι δ᾿ ἂν ὁ Χριστιανὸς πρὸς Κέλσον οὐδὲν ἐναργὲς καὶ πληκτικὸν λέγοντα τό· οὐδὲν ἐναργὲς βλέπω ἐν τοῖς σοῖς λόγοις. οὐκ ἐκ σκότου τοίνυν εἰς λαμπρὸν φῶς προάγει ἡμᾶς ὁ Κέλσος, ἀλλὰ βούλεται ἐκ φωτὸς μεταστῆσαι εἰς σκότον, τιθεὶς „τὸ σκότος“ εἶναι „φῶς καὶ τὸ φῶς σκότος“ καὶ ὑποκείμενος τῷ καλῶς εἰρημένῳ ὑπὸ Ἡσαΐου τὸν τρόπον τοῦτον· „οὐαὶ οἱ τιθέντες τὸ σκότος φῶς καὶ τὸ φῶς σκότος.“ ἀλλ᾿ ἡμεῖς. ἀνοίξαντος τοῦ λόγου τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς ἡμῶν, ὁρῶντες διαφορὰν φωτὸς καὶ σκότους ἐν φωτὶ μὲν παντὶ τρόπῳ ἵστασθαι προαιρούμεθα, τῷ δὲ σκότῳ οὐδαμῶς προσεῖναι βουλόμεθα. ἔμψυχον δὲ τυγχάνον τὸ ἀληθινὸν φῶς ἐπίσταται, τίνι μὲν δεικτέον ἔσται τὰς μαρμαρυγὰς τίνι δὲ φῶς, οὐ παριστάντος αὐτοῦ τὴν λαμπρότητα ἑαυτοῦ διὰ τὴν ἔτι δὲ φῶς, οὐ ἀσθένειαν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἐκείνου. εἰ δ᾿ ὅλως χρὴ λέγειν κολάζεσθαι καὶ βλάπτεσθαι ὄψιν. τίνος ἂν ἄλλου φήσωμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς ταῦτα πάσχειν ἢ τοῦ ὑπὸ τῆς περὶ θεοῦ ἀγνοίας συνεχομένου καὶ τοῦ ὑπὸ τῶν παθῶν ἐμποδιζομένου βλέπειν ἀλήθειαν; Χριστιανοὶ μὲν οὖν οὐδαμῶς νομίζουσι πηροῦσθαι ὑπὸ τῶν Κέλσου ἤ τινος ἀλλοτρίου θεοσεβείας λόγων· οἱ δ᾿ αἰσθανόμενοι ἑαυτῶν πηρουμένων ὑπὸ τοῦ κατακολουθεῖν ὄχλοις πλανωμένων καὶ ἔθνεσιν ἑορταζόντων δαιμονίοις προσίτωσαν τῷ χαριζομένῳ ὀφθαλμοὺς λόγῳ, ἵν᾿ ὁμοίως τοῖς παρὰ τῇ ὁδῷ ἐῤῥιμμένοις πτωχοῖς καὶ τυφλοῖς. ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ θεραπευθεῖσι διὰ τὸ εἰρηκέναι αὐτῷ· „υἱὲ Δαυΐδ, ἐλέησόν με,“ ἐλεηθέντες ἀπολάβωσι τοὺς ὀφθαλμοὺς καινοὺς καὶ καλοὺς, ὁποίους λόγος θεοῦ δημιουργήσαι ἄν.

6.68Bu yüzden Kelsos bize Tanrı'yı nasıl tanıyacağımızı ve onun yanında nasıl kurtulacağımızı düşündüğümüzü sorarsa, şöyle cevap veririz: Tanrı'nın Logos'u, onu arayanların ya da o göründüğünde onu kabul edenlerin yanına gelerek, gelişinden önce görülmeyen Baba'yı tanıtmaya ve açmaya yeterlidir. Tanrı Logos'tan başka kim insanın ruhunu kurtarıp her şeyin üstündeki Tanrı'ya götürebilir? O, "başlangıçta Tanrı'nın yanında" iken, bedene yapışmış ve "beden" ne ise o olmuş kişiler için "beden oldu"; öyle ki onu "Logos" olarak, "Tanrı'nın yanında" olan ve "Tanrı" olan olarak göremeyenler onu kavrayabilsin. Bedensel bir dille anlatılıp "beden" olarak duyurularak, beden olanları kendine çağırır: önce onları beden olmuş Logos'a göre biçimlendirmek, sonra da "beden" olmadan önce ne idiyse onu görmeye yükseltmek için. Öyle ki onlar bundan yararlanıp beden bakımından yapılan bu ilk girişten yukarı çıktıktan sonra şöyle desinler: "Mesih'i bir zamanlar beden bakımından tanımış olsak da artık öyle tanımıyoruz." Demek ki "beden oldu" ve beden olarak "aramızda konakladı"; bizim dışımızda kalmadı. Aramızda konaklayıp içimizde olduktan sonra da ilk biçiminde kalmadı; bizi logos'a ait "yüksek dağa" çıkararak kendi görkemli biçimini ve giysilerinin parlaklığını gösterdi; yalnız kendisininkini değil, İsa'yla birlikte "görkem içinde" görünen "Musa", yani ruhsal kanunun parlaklığını da. Bize bütün peygamberliği de gösterdi: O, Logos insan olduktan sonra bile ölmemiş, göğe alınmıştır; İlyas onun sembolüydü. Bunları temaşa eden kişi şöyle diyebilir: "Onun görkemini, Baba'dan gelen biricik Oğul'un görkemi gibi lütuf ve hakikatle dolu görkemini gördük." Kelsos, Tanrı'yı nasıl tanıyacağımızı ve onun yanında nasıl kurtulacağımızı düşündüğümüz sorusuna vereceğimizi sandığı cevabı oldukça kaba bir şekilde uydurdu; biz ise yukarıda anlatılanları söyleriz.

6.68

Διόπερ ἐὰν ἔρηται ἡμᾶς Κέλσος, πῶς οἰόμεθα γνωρίζειν τὸν θεὸν, καὶ πῶς πρὸς αὐτὸν σωθήσεσθαι· ἀποκρινούμεθα ὅτι ἱκανός ἐστιν ὁ τοῦ θεοῦ λόγος, γενόμενος τοῖς ζητοῦσιν αὐτὸν ἢ τοῖς ἐπιφαινόμενον αὐτὸν παραδεχομένοις, γνωρίσαι καὶ ἀποκαλύψαι τὸν πατέρα, πρὸ τῆς παρουσίας αὐτοῦ οὐχ ὁρώμενον. τίς δ᾿ ἄλλος σῶσαι καὶ προσαγαγεῖν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ δύναται τὴν τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴν ἢ ὁ θεὸς λόγος; ὅστις „ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεὸν“ ὢν διὰ τοὺς κολληθέντας τῇ σαρκὶ καὶ γενομένους ὅπερ „σὰρξ“ „ἐγένετο“ „σὰρξ,“ ἵνα χωρηθῇ ὑπὸ τῶν μὴ δυναμένων αὐτὸν βλέπειν καθὸ „λόγος“ ἦν καὶ „πρὸς θεὸν“ ἦν „καὶ θεὸς ἦν.“ καὶ σωματικῶς γε λαλούμενος καὶ ὡς „σὰρξ“ ἀπαγγελλόμενος ἐφ᾿ ἑαυτὸν καλεῖ τοὺς ὄντας σάρκα, ἵν᾿ αὐτοὺς ποιήσῃ πρῶτον μορφωθῆναι κατὰ λόγον τὸν γενόμενον σάρκα, καὶ μετὰ τοῦτο αὐτοὺς ἀναβιβάσῃ ἐπὶ τὸ ἰδεῖν αὐτὸν, ὅπερ ἦν πρὶν γένηται „σάρξ“· ὥστε αὐτοὺς ὠφεληθέντας καὶ ἀναβάντας ἀπὸ τῆς κατὰ σάρκα εἰσαγωγῆς εἰπεῖν τό· „εἰ καὶ Χριστόν ποτε κατὰ σάρκα ἐγνώκαμεν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν.“ „σὰρξ“ οὖν „ἐγένετο,“ καὶ γενόμενος „σὰρξ“ „ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν“ οὐκ ἔξω γινόμενος ἡμῶν, σκηνώσας δὲ καὶ γενόμενος ἐν ἡμῖν οὐκ ἔμεινεν ἐπὶ τῆς πρώτης μορφῆς, ἀλλ᾿ ἀναβιβάσας ἡμᾶς ἐπὶ τὸ λογικὸν „ὑψηλὸν ὄρος“ ἔδειξεν ἡμῖν τὴν ἔνδοξον μορφὴν ἑαυτοῦ καὶ τὴν λαμπρότητα τῶν ἐνδυμάτων αὐτοῦ καὶ οὐχ ἑαυτοῦ γε μόνου ἀλλὰ καὶ τοῦ πνευματικοῦ γε νόμου, ὅς ἐστιν „ἐν δόξῃ“ ὀφθεὶς μετὰ Ἰησοῦ „Μωϋσῆς“. ἔδειξε δ᾿ ἡμῖν καὶ πᾶσαν προφητείαν, οὐδὲ μετὰ τὸ ἐνανθρωπῆσαι ἀποθνῄσκουσαν ἀλλ᾿ ἀναλαμβανομένην εἰς οὐρανὸν, ἧς σύμβολον Ἠλίας ἦν. ὁ δὲ ταῦτα θεωρήσας εἴποι ἂν τό· „ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς μονογενοῦς παρὰ πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας.“ Κέλσος μὲν οὖν ἰδιωτικώτερον ἀνέπλασεν ἃ οἴεται ἡμᾶς λέξειν πρὸς τὸ πύσμα αὐτοῦ· πῶς οἰόμεθα γνωρίσειν τὸν θεὸν, καὶ πῶς σωθήσεσθαι πρὸς αὐτόν; ἡμεῖς δὲ εἴποιμεν ἂν τὰ προεκκείμενα.

6.69Kelsos yine de akla yatkın bir tahminle cevap verdiğimizi söylüyor ve cevabımızı şöyle kaydettiğini kabul ediyor: "Tanrı büyük ve temaşası güç olduğu için, kendi ruhunu bize benzer bir bedene koyup buraya gönderdi; öyle ki ondan işitip öğrenebilelim." Bize göre büyük olan yalnız evrenin Tanrı'sı ve Babası değildir; çünkü o, kendisinden ve büyüklüğünden "bütün yaratılışın" biricik ve ilk doğanına pay vermiştir. Öyle ki "görünmez Tanrı'nın sureti" olan Oğul, büyüklükte de Baba'nın suretini korusun. Çünkü büyüklüğün suretini de göstermeyen bir suret, deyim yerindeyse, "görünmez Tanrı'nın" orantılı ve güzel bir sureti olamazdı.

Bize göre Tanrı beden olmadığı için görünmezdir; ama temaşa edebilenler onu yürekle, yani nous'la temaşa eder; hem de herhangi bir yürekle değil, saf bir yürekle. Kirlenmiş bir yüreğin Tanrı'ya bakması caiz değildir; saf olanı layıkıyla temaşa edecek olanın da saf olması gerekir. Tanrı'nın temaşası güç olsun; ama birinin gözünde temaşası güç olan yalnız o değildir, onun biricik Oğlu da öyledir. Çünkü Tanrı Logos'un temaşası güçtür; Tanrı'nın her şeyi içinde yaptığı bilgeliğin temaşası da aynı şekilde güçtür. Tanrı'nın her şeyi ve her bir şeyi içinde yaptığı bilgeliği her bir şeyde kim temaşa edebilir? Demek ki Tanrı, kendisinin temaşası güç olduğu için temaşası kolay bir Oğul göndermiş değildir. Kelsos bunları anlamadığı için bizim ağzımızdan şöyle dedi: "Temaşası güç olduğu için kendi ruhunu bize benzer bir bedene koyup buraya gönderdi; öyle ki ondan işitip öğrenebilelim." Ama açıkladığımız gibi, Oğul da temaşası güç olduğu hâlde —her şeyin onun aracılığıyla var olduğu Tanrı Logos olduğu için— "aramızda konakladı."

6.69

Πλήν φησιν ὁ Κέλσος ἡμᾶς ἀποκρίνεσθαι εἰκότι στοχασμῷ, ὁμολογῶν ἀναγράφειν ἡμῶν τὴν ἀπόκρισιν οὕτως ἔχουσαν· ἐπειδὴ μέγας ἐστὶ καὶ δυσθεώρητος ὁ θεὸς, πνεῦμα ἴδιον ἐμβαλὼν εἰς σῶμα ἡμῖν ὅμοιον δεῦρο κατέπεμψεν, ὡς ἂν δυνηθείημεν ἀκοῦσαι παρ᾿ αὐτοῦ καὶ μαθεῖν. οὐ μόνος δὲ μέγας καθ᾿ ἡμᾶς ἐστιν ὁ τῶν ὅλων θεὸς καὶ πατήρ· μετέδωκε γὰρ ἑαυτοῦ καὶ τῆς μεγαλειότητος τῷ μονογενεῖ καὶ πρωτοτόκῳ „πάσης κτίσεως“· ἵν᾿ „εἰκὼν“ αὐτὸς τυγχάνων „τοῦ ἀοράτου θεοῦ“ καὶ ἐν τῷ μεγέθει σῴζῃ τὴν εἰκόνα τοῦ πατρός. οὐ γὰρ οἷόν τ᾿ ἦν εἶναι σύμμετρον, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, καὶ καλὴν εἰκόνα „τοῦ ἀοράτου θεοῦ,“ μὴ καὶ τοῦ μεγέθους παριστᾶσαν τὴν εἰκόνα. ἀλλὰ καὶ ὁ θεὸς καθ᾿ ἡμᾶς τῷ μὲν μὴ εἶναι σῶμα ἀόρατός ἐστιν· τοῖς δὲ θεωρητικοῖς καρδίᾳ θεωρητὸς, τουτέστι νῷ, καρδίᾳ δὲ οὐ τῇ τυχούσῃ ἀλλὰ τῇ καθαρᾷ. οὐ γὰρ θέμις μεμολυσμένην καρδίαν ἐνορᾶν θεῷ, ἀλλὰ δεῖ καθαρὸν εἶναι τὸ τοῦ καθαροῦ κατ᾿ ἀξίαν θεωρητικόν. ἔστω δὴ καὶ δυσθεώρητος ὁ θεός· ἀλλ᾿ οὐ μόνος δυσθεώρητός ἐστι τινὶ, ἀλλὰ καὶ ὁ μονογενὴς αὐτοῦ. δυσθεώρητος γὰρ ὁ θεὸς λόγος, δυσθεώρητος δὲ οὑτωσὶ καὶ σοφία ἐστὶν, ἐν ᾗ τὰ πάντα πεποίηκεν ὁ θεός. τίς γὰρ δύναται καθ᾿ ἕκαστον τῶν πάντων τὴν σοφίαν, ἐν ᾗ ὁ θεὸς καὶ ἕκαστον τῶν πάντων πεποίηκε, ⟨(θεωρῆσαι)⟩; οὐ διὰ τὸ δυσθεώρητος οὖν ὁ θεὸς εἶναι ὡς εὐθεώρητον τὸν υἱὸν ἔπεμψεν. ἅπερ μὴ νοήσας ὁ Κέλσος εἶπεν ὡς ἐκ προσώπου ἡμῶν· διὰ τὸ δυσθεώρητος εἶναι πνεῦμα ἴδιον ἐμβαλὼν εἰς σῶμα ἡμῖν ὅμοιον δεῦρο κατέπεμψεν, ὡς ἂν δυνηθείημεν ἀκοῦσαί τε παρ᾿ αὐτοῦ καὶ μαθεῖν. ἀλλ᾿ ὡς ἀποδεδώκαμεν, καὶ ὁ υἱὸς δυσθεώρητος ὢν, ἅτε λόγος θεὸς, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, „καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν.“

6.70Kelsos, Tanrı'nın Ruhu hakkında söylediklerimizi ve "Tanrı'nın Ruhu'yla yönetilenlerin hepsi Tanrı'nın oğullarıdır" sözünü anlasaydı, sanki bizim ağzımızdan, Tanrı'nın kendi ruhunu bir bedene koyup buraya gönderdiğini ileri sürmezdi. Çünkü Tanrı kendisine katılabilenlere kendi Ruhu'ndan her zaman pay verir; ama bu Ruh, layık olanlara koparılıp bölünerek girmez. Bizim anladığımız ruh bir beden değildir; tıpkı "Tanrımız yakıp yok eden bir ateştir" sözünde Tanrı'nın kendisi olduğu söylenen ateşin de beden olmadığı gibi. Bütün bu sözler, akılla kavranan tabiatı alışılmış ve bedensel adlardan yola çıkarak gözler önüne sermek için mecazen söylenir. Günahlara odun, ot ve saman dendiğinde günahların beden olduğunu söylemeyiz; erdemli işlere altın, gümüş ve değerli taş dendiğinde de bu işlerin beden olduğunu ileri sürmeyiz. Aynı şekilde Tanrı'ya "odunu", "otu", "samanı" ve günahın bütün özünü "yakıp yok eden ateş" dendiğinde de onu bir beden olarak düşünmeyiz. Tanrı'ya "ateş" dendiğinde onu beden olarak düşünmediğimiz gibi, ona "ruh" dendiğinde de beden olduğunu söylemeyiz. Kutsal Yazı, akılla kavrananları duyulurlardan ayırmak için onlara "ruh" ve "ruhsal" demeyi âdet edinmiştir. Örneğin Pavlus şöyle der: "Yeterliğimiz Tanrı'dandır; bizi yeni bir antlaşmanın hizmetkârları olmaya yeterli kılan odur; yazının değil, ruhun antlaşmasının. Çünkü yazı öldürür, ruh ise diriltir." Burada "yazı" diye kutsal yazıların duyulur yoldan anlaşılmasını, "ruh" diye de akılla anlaşılmasını adlandırmıştır. "Tanrı ruhtur" sözü de böyle anlaşılmalıdır. Samiriyeliler de Yahudiler de kanunun buyurduklarını bedensel olarak ve simgeler hâlinde yerine getirdikleri için Kurtarıcı Samiriyeli kadına şöyle dedi: "Öyle bir saat geliyor ki Baba'ya ne Kudüs'te ne de bu dağda tapınacaklar. Tanrı ruhtur; ona tapınanların ruhta ve hakikatte tapınması gerekir." Bu sözlerle, Tanrı'ya bedende ve bedensel kurbanlarla değil, "ruhta" tapınmak gerektiğini öğretti. Nitekim kişinin Tanrı'ya "ruhta" ve akılla kulluk etmesine karşılık olarak Tanrı'nın kendisi de "ruh" diye düşünülebilir. Üstelik Baba'ya simgelerle değil, "hakikatte tapınmak gerekir"; bu hakikat de kanun "Musa aracılığıyla" verildikten sonra "İsa Mesih aracılığıyla geldi." Çünkü "Rab'be döndüğümüzde" ("Rab ise Ruh'tur"), "Musa okunduğunda" yüreğin üzerinde duran "örtü kalkar."

6.70

Εἰ δὲ συνίει Κέλσος ἃ λέγομεν περὶ πνεύματος θεοῦ, καὶ ὅτι „ὅσοι πνεύματι θεοῦ ἄγονται, οὗτοι υἱοὶ θεοῦ εἰσιν,“ οὐκ ἂν ἑαυτῷ ὡς ἀφ᾿ ἡμῶν ἀπεφήνατο ὅτι πνεῦμα ἴδιον ἐμβαλὼν εἰς σῶμα ὁ θεὸς δεῦρο κατέπεμψεν. ἀεὶ γὰρ ὁ θεὸς μεταδίδωσι τοῖς δυναμένοις μετέχειν αὐτοῦ τοῦ ἰδίου πνεύματος, οὐ κατ᾿ ἀποτομὴν καὶ διαίρεσιν ἐγγινομένου τοῖς ἀξίοις. οὐδὲ γὰρ σῶμα τὸ καθ᾿ ἡμᾶς πνεῦμα, ὡς οὐδὲ σῶμα τὸ πῦρ, ὅπερ εἶναι λέγεται θεὸς ἐν τῷ· „ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον.“ πάντα γὰρ ταῦτα τροπικῶς λέγεται εἰς παράστασιν τὴν ἀπὸ τῶν συνήθων καὶ σωματικῶν ὀνομάτων τῆς νοητῆς φύσεως. καὶ ὥσπερ, ἐὰν λέγηται τὰ ἁμαρτήματα ξύλα εἶναι καὶ χόρτος καὶ καλάμη, οὐκ ἐροῦμεν εἶναι τὰ ἁμαρτήματα σώματα, καὶ ἐὰν λέγηται τὰ ἀνδραγαθήματα χρυσὸς εἶναι καὶ ἄργυρος καὶ λίθος τίμιος, οὐ φήσομεν εἶναι τὰ ἀνδραγαθήματα σώματα· οὕτω κἂν λέγηται ὁ θεὸς εἶναι „πῦρ καταναλίσκον“ τὰ „ξύλα“ καὶ τὸν „χόρτον“ καὶ τὴν „καλάμην“ καὶ πᾶσαν οὐσίαν ἁμαρτίας, οὐ σῶμα αὐτὸν νοήσομεν. ὡς δ᾿ ἐὰν λέγηται „πῦρ,“ οὐ σῶμα νοοῦμεν αὐτὸν, οὕτως ἐὰν λέγηται „πνεῦμα“ ὁ θεὸς, οὐ σῶμα αὐτὸν λέγομεν εἶναι. πρὸς γὰρ ἀντιδιαστολὴν τῶν αἰσθητῶν ἔθος τῇ γραφῇ τὰ νοητὰ ὀνομάζειν πνεύματα καὶ πνευματικά· οἷον ἐὰν λέγῃ ὁ Παῦλος· „ἀλλ᾿ ἡ ἱκανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ θεοῦ, ὃς καὶ ἱκάνωσεν ἡμᾶς διακόνους καινῆς διαθήκης, οὐ γράμματος ἀλλὰ πνεύματος· τὸ γὰρ γράμμα ἀποκτέννει, τὸ δὲ πνεῦμα ζῳοποιεῖ,“ „γράμμα“ μὲν τὴν αἰσθητὴν ὠνόμασεν ἐκδοχὴν τῶν θείων γραμμάτων „πνεῦμα“ δὲ τὴν νοητήν. οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τῷ „πνεῦμα ὁ θεός“· ἐπεὶ καὶ Σαμαρεῖς καὶ Ἰουδαῖοι σωματικῶς καὶ τυπικῶς ἐποίουν τὰ προσταττόμενα ὑπὸ τοῦ νόμου, εἶπεν ὁ σωτὴρ πρὸς τὴν Σαμαρεῖτιν· „ὅτι ἔρχεται ὥρα, ὅτε οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσκυνήσουσι τῷ πατρί· πνεῦμα ὁ θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν.“ δι᾿ ὧν ἐδίδαξεν ὅτι οὐκ ἐν σαρκὶ „δεῖ προσκυνεῖν“ καὶ σαρκίναις θυσίαις τὸν θεὸν ἀλλ᾿ „ἐν πνεύματι.“ καὶ γὰρ αὐτὸς ἀνάλογον ⟨(τῷ)⟩ „ἐν πνεύματι“ καὶ νοητῶς λατρεύειν τινὰ αὐτῷ „πνεῦμα“ νοηθείη ἄν. ἀλλὰ καὶ οὐκ ἐν τύποις „προσκυνεῖν δεῖ“ τῷ πατρὶ ἀλλ᾿ „ἐν ἀληθείᾳ,“ ἥτις „διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο“ μετὰ το δοθῆναι τὸν νόμον „διὰ Μωϋσέως.“ „ἡνίκα“ γὰρ „ἐὰν ἐπιστρέψωμεν πρὸς κύριον“ („ὁ δὲ κύριος τὸ πνεῦμά ἐστι“), „περιαιρεῖται τὸ“ τῇ καρδίᾳ „κάλυμμα“ ἐπικείμενον, „ἡνίκα ἂν ἀναγινώσκηται Μωϋσῆς.“

6.71Kelsos, Tanrı'nın Ruhu'na ilişkin şeyleri anlamadığı için ("Doğal insan Tanrı'nın Ruhu'na ait olanları kabul etmez; çünkü bunlar ona saçma gelir; ruhsal olarak değerlendirildikleri için onları bilemez de") kendi kafasından bir şey ekliyor: Tanrı'nın "ruh" olduğunu söylerken Yunanlılar arasındaki Stoacılardan hiçbir farkımız olmadığını sanıyor; onlar da Tanrı'nın her şeyin içinden geçen ve her şeyi kendinde kuşatan bir ruh olduğunu söylerler. Gerçi Tanrı'nın gözetimi ve inayeti her şeyin içine nüfuz eder, ama Stoacıların ruhu gibi değil. İnayet, inayet altındaki her şeyi kuşatır ve sarar; fakat kuşatılan şey de bir beden olduğunda bir bedenin onu kuşattığı gibi değil, kuşattıklarını saran tanrısal bir kudret olarak kuşatır. Stoa'dan gelenler ilkelerin bedensel olduğunu söyler ve bu yüzden her şeyi yok olur sayarlar; bu fikir onlara pek akla aykırı görünmeseydi, her şeyin üstündeki Tanrı'yı bile yok olur saymaya varabilirlerdi. Onlara göre insanlara ve en küçük şeylere kadar inen Tanrı'nın logosu bedensel bir ruhtan başka bir şey değildir. Bize göreyse, ki biz akıllı ruhun bile her türlü bedensel tabiattan üstün, görünmez ve bedensiz bir öz olduğunu ispat etmeye çalışırız, her şeyin kendisi aracılığıyla var olduğu Tanrı Logos bir beden olamaz. O, her şey Logos aracılığıyla olsun diye yalnız insanlara kadar değil, en küçük sayılan ve tabiat tarafından yönetilen şeylere kadar da ulaşır. Stoa'dan gelenler isterlerse her şeyi ateşle yakıp yok etsinler; biz ise bedensiz bir özün ateşle yakıldığını, insan ruhunun ya da meleklerin, tahtların, egemenliklerin, yönetimlerin veya hükümranlıkların varlığının ateşe çözüldüğünü bilmiyoruz.

6.71

Ὡς μὴ νοήσας δὴ τὰ περὶ τοῦ πνεύματος τοῦ θεοῦ ὁ Κέλσος („ψυχικὸς γὰρ ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ θεοῦ· μωρία γὰρ αὐτῷ ἐστι, καὶ οὐ δύναται γνῶναι, ὅτι πνευματικῶς ἀνακρίνεται“) ἑαυτῷ συνάπτει, οἰόμενος ἡμᾶς λέγοντας „πνεῦμα“ εἶναι τὸν θεὸν μηδὲν ἐν τούτῳ διαφέρειν τῶν παρ᾿ Ἕλλησι Στωϊκῶν, φασκόντων ὅτι ὁ θεὸς πνεῦμά ἐστι διὰ πάντων διεληλυθὸς καὶ πάντ᾿ ἐν ἑαυτῷ περιέχον. διήκει μὲν γὰρ ἡ ἐπισκοπὴ καὶ ἡ πρόνοια τοῦ θεοῦ διὰ πάντων ἀλλ᾿ οὐχ ὡς τὸ τῶν Στωϊκῶν πνεῦμα· καὶ πάντα μὲν περιέχει τὰ προνοούμενα ἡ πρόνοια καὶ περιείληφεν αὐτὰ, οὐχ ὡς σῶμα δὲ περιέχον περιέχει, ὅτε καὶ σῶμά ἐστι τὸ περιεχόμενον, ἀλλ᾿ ὡς δύναμις θεία καὶ περιειληφυῖα τὰ περιεχόμενα. κατὰ μὲν οὖν τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς, σωματικὰς λέγοντας εἶναι τὰς ἀρχὰς καὶ διὰ τοῦτο πάντα φθείροντας κινδυνεύοντας δὲ καὶ αὐτὸν φθεῖραι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν, εἰ μὴ πάνυ ἀπεμφαῖνον τοῦτ᾿ αὐτοῖς ἐδόκει τυγχάνειν, καὶ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ ὁ μέχρι ἀνθρώπων καὶ τῶν ἐλαχίστων καταβαίνων οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ πνεῦμα σωματικόν· κατὰ δὲ ἡμᾶς καὶ τὴν λογικὴν ψυχὴν πειρωμένους ἀποδεικνύναι κρείττονα πάσης σωματικῆς φύσεως καὶ οὐσίαν ἀόρατον καὶ ἀσώματον οὐκ ἂν σῶμα εἴη ὁ θεὸς λόγος, δι᾿ οὗ τὰ πάντ᾿ ἐγένετο, ὁ φθάνων, ἵνα πάντα διὰ λόγου γίνηται, οὐχ ἕως ἀνθρώπων μόνων ἀλλὰ καὶ τῶν ἐλαχίστων εἶναι νομιζομένων καὶ ὑπὸ φύσεως διοικουμένων. πάντα μὲν οὖν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἐκπυρούτωσαν, ἡμεῖς δὲ ἀσώματον οὐσίαν οὐκ ἴσμεν ἐκπυρουμένην οὐδ᾿ εἰς πῦρ ἀναλυομένην τὴν ἀνθρώπου ψυχὴν ἢ τὴν ἀγγέλων ἢ θρόνων ἢ κυριοτήτων ἢ ἀρχῶν ἢ ἐξουσιῶν ὑπόστασιν.

6.72Bu yüzden Kelsos, Tanrı'nın Ruhu'na ilişkin şeyleri bilmeyen biri olarak, şu sözü boşuna söylemiştir: Oğul, Tanrı'dan gelen ve insan bedenine girmiş bir ruh olduğuna göre, Tanrı'nın Oğlu'nun kendisi de ölümsüz olamaz. Sonra yine, aramızdan bazıları Tanrı'nın değil de Oğlu'nun ruh olduğunu kabul edecekmiş gibi, kendi kendine sözü karıştırıyor ve hiçbir ruh tabiatının sonsuza dek kalacak türden olmadığını söyleyerek cevap verdiğini sanıyor. Bu, biz Tanrı'nın "yakıp yok eden bir ateş" olduğunu söylediğimizde, hiçbir ateş tabiatının sonsuza dek kalacak türden olmadığını söylemeye benzer. Tanrımızın hangi anlamda "ateş" olduğunu ve neleri yakıp yok ettiğini, yani günahları ve kötülüğü yok ettiğini söylediğimizi görmüyor. İyi bir Tanrı'ya yakışan, her biri nasıl bir yarışçı olduğunu yarışarak gösterdikten sonra, kötülüğü cezaların ateşiyle yakıp yok etmektir. Sonra Kelsos yine bizim söylemediğimiz bir şeyi kendi kafasından alıyor: Tanrı'nın ruhunu geri alması zorunluymuş; bundan da İsa'nın bedeniyle birlikte dirilemeyeceği çıkıyormuş, çünkü Tanrı verdiği ruhu bedenin tabiatıyla kirlenmiş olarak geri almazmış. Bizim olmayan sözlere bizimmiş gibi cevap vermemiz ise saflık olur.

6.72

Διόπερ μάτην λέλεκται τῷ Κέλσῳ, ὡς μὴ εἰδότι τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ θεοῦ, ὅτι ἐπείπερ πνεῦμά ἐστιν ἀπὸ τοῦ θεοῦ ὁ υἱὸς ἐν ἀνθρωπίνῳ γεγονὼς σώματι, οὐδ᾿ ἂν αὐτὸς εἴη ἀθάνατος ὁ τοῦ θεοῦ υἱός. εἶτα πάλιν ἑαυτῷ φύρει τὸν λόγον, ὥς τινων ἀφ᾿ ἡμῶν οὐχ ὁμολογησόντων πνεῦμα εἶναι τὸν θεὸν ἀλλὰ τὸν υἱὸν αὐτοῦ, καὶ οἴεται ἀπαντᾶν λέγων ὅτι οὐδεμία τοιαύτη φύσις ἐστὶ πνεύματος, ὥστ᾿ ἀεὶ διαμένειν· ὡσεὶ καὶ, λεγόντων ἡμῶν ὅτι ὁ θεὸς „πῦρ“ ἐστι „καταναλίσκον,“ ἔλεγεν ὅτι οὐδεμία τοιαύτη φύσις ἐστὶ πυρὸς, ὥστ᾿ ἀεὶ διαμένειν· οὐχ ὁρῶν πῶς λέγομεν εἶναι „πῦρ“ τὸν θεὸν ἡμῶν, καὶ τίνων ἀναλωτικὸν, ὅτι ἁμαρτημάτων καὶ τῆς κακίας. πρέπει γὰρ θεῷ ἀγαθῷ μετὰ τὸ ἕκαστον φανῆναι ἀγωνισάμενον, ὁποῖος γέγονεν ἀγωνιστὴς, ἀναλῶσαι τῷ πυρὶ τῶν κολάσεων τὴν κακίαν. εἶτα πάλιν ἑαυτῷ τὸ μὴ λεγόμενον ὑφ᾿ ἡμῶν λαμβάνει. ὅτι ἀναγκαῖόν ἐστι τὸ ἀναπεπνευκέναι τὸν θεόν. καὶ τούτῳ ἀκόλουθον τὸ μὴ δύνασθαι ἀναστῆναι μετὰ τοῦ σώματος τὸν Ἰησοῦν· οὐκ ἂν γὰρ ἀπειλήφει ὃ δέδωκε πνεῦμα ὁ θεὸς καταμεμολυσμένον τῇ τοῦ σώματος φύσει. εὔηθες οὖν ἀπαντᾶν ἡμᾶς πρὸς τοὺς λόγους ὡς ἡμετέρους τοὺς μὴ ἡμετέρους.

6.73Ardından, daha önce Tanrı'nın bir bakireden doğuşu hakkında çok şey söyleyip onu alaya aldıktan sonra (buna gücümüz yettiğince cevap verdik), aynı şeyleri tekrarlayarak şöyle diyor: "Kendisinden bir ruh göndermek istediyse, bunu bir kadının rahmine üflemeye ne ihtiyacı vardı? İnsanları biçimlendirmeyi zaten bildiğine göre, bu ruhun çevresine de bir beden biçimlendirebilir, kendi ruhunu böylesine büyük bir pisliğe atmayabilirdi. Hem böylece, doğrudan yukarıdan konmuş olsaydı, ona inanmamazlık da edilmezdi." Bunları söyledi, çünkü insanların kurtuluşuna hizmet edecek bedenin bakireden, saf ve hiçbir bozulmaya uğramadan doğuşunu görmedi. Stoa öğretisini anlatan ve kayıtsız şeyler hakkındaki öğretiyi öğrenmiş gibi bile yapmayan bu adam, tanrısal tabiatın, ister bedeni kendi çevresinde biçimlenene dek bir kadının bedeninde bulunsun, ister bir beden üstlenmiş olsun, bir pisliğe atıldığını ve kirlendiğini sanıyor. Bu, güneş ışınlarının çamurda ve kötü kokulu bedenlerde kirlendiğini ve orada da saf kalmadığını sananların yaptığına benzer. Kelsos'un varsayımına göre İsa'nın bedeni doğum olmaksızın biçimlendirilmiş olsaydı bile, o bedeni görenler onun doğumdan gelmediğine hemen inanmazlardı. Çünkü görülen şey, hangi kaynaktan doğduğunu da haber vermez. Örneğin, varsayalım ki arılardan gelmeyen bir bal olsun; kimse tadına ya da görünüşüne bakarak onun arılardan gelmediğini söyleyemezdi. Nitekim arılardan gelen bal da kaynağını hisse göstermez; onun arılardan geldiğini gösteren deneyimdir. Aynı şekilde şarabın asmadan geldiğini de deneyim öğretir; çünkü tat, asmadan geldiğini bildirmez. Demek ki duyulur beden de kendi varoluşunun nasıl gerçekleştiğini bildirmez. Bu söylediğimizi gökteki cisimlerden yola çıkarak da kabul edeceksin: Onların varlığını ve parlaklığını bakarak hissederiz; ama his, onların doğmuş mu yoksa doğmamış mı olduğunu bize hiç bildirmez. Nitekim bu konuda da çeşitli okullar ortaya çıkmıştır; onları doğmuş sayanlar bile nasıl doğmuş oldukları konusunda anlaşamazlar. Çünkü akıl zorlayarak onların doğmuş olduğunu bulsa bile, his bunun nasıl olduğunu bildirmez.

6.73

Εἶθ᾿ ἑξῆς ταυτολογῶν μετὰ τὸ πολλὰ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰπεῖν καὶ χλευάσαι τὴν ἐκ παρθένου γέννησιν τοῦ θεοῦ, πρὸς ἣν κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν ἀπηντήσαμεν, φησίν· εἰ δ᾿ ἐβούλετο πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ καταπέμψαι, τί ἐδεῖτο εἰς γυναικὸς γαστέρα ἐμπνεῖν; ἐδύνατο γὰρ ἤδη πλάσσειν ἀνθρώπους εἰδὼς καὶ τούτῳ περιπλάσαι σῶμα καὶ μὴ τὸ ἴδιον πνεῦμα εἰς τοσοῦτον μίασμα ἐμβαλεῖν· οὕτως μέν τ᾿ ἂν οὐδ᾿ ἠπιστεῖτο, εἰ ἄνωθεν εὐθὺς ἔσπαρτο. καὶ ταῦτ᾿ εἶπεν, ἐπεὶ μὴ εἶδε τὴν παρθενικὴν καὶ καθαρὰν γέννησιν καὶ ἀπὸ μηδεμιᾶς φθορᾶς τοῦ μέλλοντος ὑπηρετήσασθαι τῇ ἀνθρώπων σωτηρίᾳ σώματος. οἴεται δὲ ὁ τὸν Στωϊκὸν λόγον ἐκτιθέμενος καὶ μὴ προσποιούμενος τὰ περὶ ἀδιαφόρων μεμαθηκέναι εἰς μίασμα ἐμβεβλῆσθαι τὴν θείαν φύσιν καὶ μεμιάσθαι εἴτε γενομένην ἐν γυναικὸς σώματι, ἕως περιπλασθῇ αὐτῇ τὸ σῶμα, εἴτε σῶμα ἀνειληφυῖαν· παραπλήσιόν τι ποιῶν τοῖς οἰομένοις τὰς αὐγὰς τοῦ ἡλίου μιαίνεσθαι ἐν τοῖς βορβόροις καὶ τοῖς δυσώδεσι σώμασι καὶ μὴ μένειν κἀκεῖ καθαράς. καὶ εἰ κατὰ τὴν Κέλσου δὲ ὑπόθεσιν χωρὶς γεννήσεως περιεπλάσατο τὸ σῶμα τῷ Ἰησοῦ. ⟨(οὐκ)⟩ εὐθὺς ἂν οἱ βλέποντες τὸ σῶμα ἐπίστευον ὅτι οὐκ ἀπὸ γεννήσεως ἦν· οὐδὲ γὰρ τὸ βλεπόμενον ἀπαγγέλλει καὶ τὴν φύσιν, ὅθεν γεγένηται. οἷον εἰ καθ᾿ ὑπόθεσιν μέλι ἦν τι μὴ ἀπὸ μελισσῶν, οὐκ ἂν τοῦτό τις ἀπήγγελλεν ἀπὸ τῆς γεύσεως ἢ τῆς ὄψεως. ὅτι μὴ ἀπὸ μελισσῶν ἐστιν· ὡς οὐδὲ τὸ ἀπὸ μελισσῶν δείκνυσι τῇ αἰσθήσει τὴν ἀρχὴν, ἀλλ᾿ ἡ πεῖρα δείκνυσιν ὅτι τοῦτ᾿ μελισσῶν ἐστιν. οὕτω δὲ καὶ ἡ πεῖρα διδάσκει ὅτι ἀπὸ ἀμπέλου ὁ οἶνος· οὐ γὰρ ἀναφέρει ἡ γεῦσις τὸ ἀπὸ ἀμπέλου. τὸν αὐτὸν τρόπον τοίνυν τὸ αἰσθητὸν σῶμα οὐκ ἀπαγγέλλει τὸν τρόπον τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. προσαχθήσῃ δὲ τῷ λεγομένῳ ἀπὸ τῶν ἐν οὐρανοῖς, ὧν τῆς ὑποστάσεως καὶ τῆς λαμπρότητος αἰσθόμεθα βλέποντες ἀλλ᾿ οὐ δή που ἡ αἴσθησις ἡμῖν ὑποβάλλει, πότερον γενητὰ ἢ ἀγένητά ἐστιν. αἱρέσεις γοῦν καὶ περὶ τούτων συνέστησαν· ἀλλὰ καὶ οἱ λέγοντες αὐτὰ γενητὰ οὐχ ὁμονοοῦσι περὶ τοῦ πῶς ἐστι γενητά· οὐδὲ γὰρ ὑποβάλλει ἡ αἴσθησις αὐτῶν. κἂν βιασάμενος ὁ λόγος εὕρῃ ὅτι γενητά ἐστι. περὶ τοῦ τίνα τρόπον γεγένηται.

6.74Ardından, daha önce birçok kez söylediği Markion'un görüşüne ilişkin şeyleri yeniden ele alıyor; Markion'un görüşlerini kimi yerde doğru aktarıyor, kimi yerde ise onları da yanlış anlıyor. Bu görüşe cevap vermemiz ya da onu çürütmemiz gerekmez. Sonra yine Markion'un lehinde ve aleyhinde söylenebilecekleri kendi kafasından ekliyor; onların hangi suçlamalardan kurtulup hangilerine düştüklerini anlatıyor. İsa hakkında önceden peygamberlik edildiğini söyleyen öğretiyi, Markion'u ve onun yolundan gidenleri suçlamak için desteklemek istediğinde açıkça şöyle diyor: "Bu kişi hakkında önceden söylenmemiş olsaydı, böyle cezalar çekmiş biri Tanrı'nın oğlu olduğu nereden ispat edilecekti?" Sonra yine şakaya vuruyor ve âdeti olduğu üzere alay ediyor: biri yaratıcının, öteki Markion'a göre olan Tanrı'nın oğlu olmak üzere iki tanrı oğlu sahneye çıkarıyor; onların teke tek dövüşlerini bıldırcın dövüşleri gibi, babalarının da tanrı savaşlarını resmediyor: Babalar yaşlılıktan işe yaramaz hâle gelip bunadıkları için birbirlerine hiçbir şey yapamazlarmış da oğullarını dövüşmeye bırakırlarmış. Kelsos'un daha önce söylediğini biz de ona söyleyeceğiz: Bir çocuğu uyutmak için ninni söyleyen hangi kocakarı, bu adamın "Doğru Söz" adlı kitabında söylediklerini söylemekten utanmaz? Onun söylenenlere ciddiyetle karşı durması gerekirken o işin özünü bırakıp şakalaşıyor ve soytarılık ediyor; mim oyunları ya da hicivler yazdığını sanıyor. Sözlerini böyle yürütmenin kendi amacına aykırı düştüğünü görmüyor: Çünkü o, bizim Hristiyanlığı bırakıp kendi öğretilerine kulak vermemizi istiyor. Bu öğretileri ağırbaşlılıkla anlatsaydı belki daha inandırıcı olurlardı; ama alay ettiğine, şakalaştığına ve soytarılık ettiğine göre şunu söyleyeceğiz: Ciddi sözlerden yoksun olduğu için (çünkü ne bu sözlere sahipti ne de onları biliyordu) bu kadar büyük bir saçmalığa düştü.

6.74

Εἶθ᾿ ἑξῆς ἐπαναλαμβάνει πολλάκις ἤδη εἰπὼν τὰ περὶ τῆς γνώμης Μαρκίωνος, καὶ πῇ μὲν ἀληθῶς τὰ Μαρκίωνος ἐκτίθεται πῇ δὲ κἀκείνων παρήκουσεν· πρὸς ἣν οὐκ ἀναγκαῖον ἡμᾶς ἀπαντᾶν ἢ καὶ ἐλέγχειν. εἶτα πάλιν ἑαυτῷ ἐπιφέρει τὰ ὑπὲρ Μαρκίωνος καὶ τὰ κατ᾿ αὐτοῦ λέγων, τίνα μὲν ἐκφεύγουσι τῶν ἐγκλημάτων τίσι δὲ περιπίπτουσι· καὶ ὅτε βούλεται συναγορεύειν τῷ φάσκοντι λόγῳ πεπροφητεῦσθαι αὐτὸν, ἵνα κατηγορήσῃ Μαρκίωνος καὶ τῶν ἀπ᾿ αὐτοῦ. σαφῶς φησιν ὅτι πόθεν ἀποδειχθήσεται θεοῦ παῖς ὁ τοιαῦτα κολασθεὶς. εἰ μὴ περὶ τούτου προείρηται; εἶτα πάλιν παίζει καὶ, ὡς ἔθος αὐτῷ, χλευάζει δύο εἰσάγων υἱοὺς θεῶν, τοῦ δημιουργοῦ ἕνα καὶ τοῦ κατὰ Μαρκίωνα θεοῦ ἕτερον, καὶ ἀναζωγραφεῖ αὐτῶν μονομαχίας, λέγων αὐτὰς εἶναι ὡς τῶν ὀρτύγων, καὶ τῶν πατέρων θεομαχίας· ἢ διὰ γῆρας ἀχρήστους αὐτοὺς ὄντας καὶ ληροῦντας μηδὲν μὲν ἀλλήλους διατιθέναι, ἐᾶν δὲ τοὺς παῖδας μάχεσθαι. ὅπερ οὖν εἶπεν ἐν τοῖς ἀνωτέρω, τοῦτο φήσομεν πρὸς αὐτόν· ποία γραῦς καταβαυκαλῶσα παιδίον οὐκ αἰδεσθήσεται τοιαῦτα λέγειν, ὁποῖα οὗτος ἐν τῷ ἐπιγραφομένῳ ἀληθεῖ λόγῳ; δέον γὰρ αὐτὸν πραγματικῶς στῆναι πρὸς τοὺς λόγους, ὁ δὲ ἐάσας τὰ πράγματα παίζει καὶ βωμολοχεῖ οἰόμενος μίμους γράφειν ἤ τινα σκώμματα, οὐχ ὁρῶν ὅτι ἡ τοιαύτη ἀγωγὴ τῶν λόγων παρὰ τὴν πρόθεσιν τὴν αὐτοῦ ἐστι, βουλομένου καταλιπόντας ἡμᾶς χριστιανισμὸν προσέχειν αὐτοῦ τοῖς δόγμασιν· ἅτινα εἰ μὲν ἐσεμνολόγει, τάχα πιθανώτερα ἦν· ἐπεὶ δὲ χλευάζει καὶ παίζει καὶ βωμολοχεῖ, φήσομεν ὅτι ἀπορίᾳ σεμνῶν λόγων (οὐ γὰρ εἶχεν αὐτοὺς οὐδὲ ἠπίστατο) εἰς τοσαύτην ἐνέπεσε φλυαρίαν.

6.75Bunların ardından şöyle diyor: "Bedende tanrısal bir ruh bulunduğuna göre, bu bedenin ötekilerden büyüklük, güzellik, güç, ses, heybet ya da ikna gücü bakımından mutlaka bir farkı olması gerekirdi. Çünkü kendisinde ötekilerden fazla tanrısal bir şey bulunan birinin başkasından hiç farklı olmaması imkânsızdır. Oysa bu beden başkasınınkinden hiç farklı değildi; söylediklerine göre küçük, çirkin ve sıradan bir bedendi." Burada da görülüyor ki Kelsos, İsa'yı suçlamak istediğinde, kendisine suçlama fırsatı verir göründüğünü düşündüğü yazılara inanıyormuş gibi onlardan aktarma yapıyor; ama aynı yazılarda, suçlamak için aldığı yerlerin tersini söyler görünen yerler bulunduğunda, bunları bildiğini bile belli etmiyor. İsa'nın bedeninin çirkin olduğu gerçekten yazılmıştır; ama Kelsos'un anlattığı gibi sıradan olduğu yazılmamıştır; küçük olduğu da açıkça bildirilmez. Söz, onun kalabalıklar arasına alımlı bir görünüşle ve üstün bir güzellikle gelmeyeceğini önceden bildiren Yeşaya'da şöyle kayıtlıdır: "Rab, duyduğumuza kim inandı? Rab'bin kolu kime açıldı? Onun önünde bir çocuk gibi, susuz toprakta bir kök gibi haber verdik. Onun ne görünüşü vardı ne görkemi. Onu gördük; ne görünüşü vardı ne güzelliği. Görünüşü itibarsızdı, insanoğullarınınkinden aşağıydı." Demek ki Kelsos, İsa'yı suçlamaya yarayacağını sandığı için bu sözleri işitti de, kırk dördüncü mezmurda söylenenlere, orada nasıl dendiğine artık dikkat etmedi, öyle mi: "Ey güçlü olan, alımınla ve güzelliğinle kılıcını beline kuşan; gerin, başarıyla ilerle ve hükümran ol."

6.75

Ἑξῆς τούτοις λέγει ὅτι ἐπειδὴ θεῖον πνεῦμα ἦν ἐν σώματι, πάντως τι παραλλάττειν αὐτὸ τῶν λοιπῶν ἐχρῆν ⟨(ἢ)⟩ κατὰ μέγεθος ἢ κάλλος ἢ ἀλκὴν ἢ φωνὴν ἢ κατάπληξιν ἢ πειθώ. ἀμήχανον γὰρ ὅτῳ θεῖόν τι πλέον τῶν ἄλλων προσῆν μηδὲν ἄλλου διαφέρειν· τοῦτο δὲ οὐδὲν ἄλλου διέφερεν, ἀλλ᾿, ὥς φασι, μικρὸν καὶ δυσειδὲς καὶ ἀγεννὲς ἦν. φαίνεται δὴ καὶ ἐν τούτοις ὅτι, ἐὰν μὲν κατηγορεῖν θέλῃ τοῦ Ἰησοῦ, ὡς πιστεύων ταῖς παρέχειν δοκούσαις αὐτῷ γραφαῖς ἀφορμὰς κατηγορίας λέγει τὰ ἀπ᾿ αὐτῶν· ὅπου δὲ κατὰ τὰς αὐτὰς γραφὰς δόξαι ἄν τις τὰ ἐναντία λέγεσθαι τοῖς εἰς κατηγορίαν παραλαμβανομένοις, ταῦτα οὐδὲ προσποιεῖται εἰδέναι. ὁμολογουμένως τοίνυν γέγραπται τὰ περὶ τοῦ δυσειδὲς γεγονέναι τὸ τοῦ Ἰησοῦ σῶμα, οὐ μὴν ὡς ἐκτέθειται καὶ ἀγεννὲς. οὐδὲ σαφῶς δηλοῦται ὅτι μικρὸν ἦν. ἔχει δὲ ἡ λέξις οὕτως παρὰ τῷ Ἡσαΐᾳ ἀναγεγραμμένη, προφητεύοντι αὐτὸν ἐπιδημήσοντα τοῖς πολλοῖς οὐκ ἐν ὡραίῳ εἴδει οὐδέ τινι ὑπερέχοντι κάλλει· „κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; καὶ ὁ βραχίων κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη; ἀνηγγείλαμεν ἐναντίον αὐτοῦ ὡς παιδίον, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ· οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ ⟨(οὐδὲ δόξα· καὶ εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος)⟩ οὐδὲ κάλλος· ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. “ ἆρ᾿ οὖν τούτων μὲν ὁ Κέλσος ἤκουεν, ἐπεὶ ᾤετο αὐτῷ χρήσιμα εἶναι εἰς τὸ κατηγορεῖσθαι τὸν Ἰησοῦν, οὐκέτι δὲ προσέσχε τοῖς λεγομένοις ἐν τεσσαρακοστῷ τετάρτῳ ψαλμῷ, τίνα τρόπον λέγεται· „περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατὲ, τῇ ὡραιότητί σου καὶ τῷ κάλλει σου· καὶ ἔντεινον καὶ κατευοδοῦ καὶ βασίλευε;“

6.76Diyelim ki Kelsos bu peygamberliği okumadı ya da okudu da, onu İsa Mesih hakkında bildirilmemiş sayarak yanlış yorumlayanlar onu yolundan saptırdı. Peki İncil hakkında ne diyecek? Orada İsa "yüksek bir dağa" çıkınca öğrencilerinin "önünde başka bir biçime büründü" ve görkem içinde göründü; o sırada "Musa ile İlyas" da "görkem içinde görünerek onun Kudüs'te tamamlayacağı ayrılışından söz ediyorlardı." Bir peygamber "Onu gördük; ne görünüşü vardı ne güzelliği" ve devamını söylediğinde Kelsos bu peygamberliğin İsa'ya işaret ettiğini kabul ediyor; bu sözü kabul ederken körlük ediyor ve şunu görmüyor: Biçimsiz görünen İsa'nın Tanrı'nın Oğlu olduğunu güçlü biçimde kanıtlayan şey, doğumundan yıllar önce görünüşü hakkında bile peygamberlik edilmiş olmasıdır. Öyleyse başka bir peygamber onda alım ve güzellik bulunduğunu söylediğinde, bu peygamberliğin İsa Mesih'e işaret etmesini neden artık kabul etmek istemiyor? Eğer onun "ne görünüşü ne güzelliği vardı; görünüşü itibarsızdı, insanoğullarınınkinden aşağıydı" olduğu İncillerden açıkça çıkarılabilseydi, Kelsos'un bunları peygamberlik sözlerine göre değil İncil'e göre söylediği ileri sürülebilirdi. Oysa ne İnciller ne de havariler onun "ne görünüşü ne güzelliği" olduğunu gösterdiğine göre, Kelsos'un peygamberlikten gelen sözü Mesih hakkında doğru söylenmiş bir söz olarak kabul etmek zorunda kaldığı açıktır. Bu da İsa'ya yönelik suçlamaların daha ileri gitmesine artık izin vermez.

6.76

Ἔστω δὲ μὴ ἀνεγνωκέναι αὐτὸν τὴν προφητείαν ἢ ἀνεγνωκότα περιεσπᾶσθαι ὑπὸ τῶν παρερμηνευόντων αὐτὴν ὡς οὐ περὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ προφητευομένην· τί φήσει καὶ περὶ τοῦ εὐαγγελίου. ἐν ᾧ ἀναβὰς „εἰς ὑψηλὸν ὄρος“ „μετεμορφώθη ἔμπροσθεν“ τῶν μαθητῶν καὶ ὤφθη ἐν δόξῃ, ὅτε καὶ „Μωϋσῆς καὶ Ἠλίας“ „ὀφθέντες ἐν δόξῃ ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ, ἣν ἔμελλε πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ;“ ἢ ἐὰν μὲν προφήτης λέγῃ· „εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος“ καὶ τὸ ἑξῆς, καὶ ὁ Κέλσος παραδέχεται τὴν προφητείαν ταύτην ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν ἀναφέρεσθαι, τυφλώττων περὶ τὴν παραδοχὴν τοῦ λεγομένου καὶ οὐχ ὀρῶν ὅτι μεγάλη κατασκευή ἐστι τοῦ τὸν ἄμορφον εἶναι δοκοῦντα Ἰησοῦν υἱὸν εἶναι θεοῦ τὸ πρὸ πολλῶν ἐτῶν τῆς γενέσεως αὐτοῦ πεπροφητεῦσθαι καὶ περὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ· ἐὰν δὲ ἄλλος προφήτης ὡραιότητα καὶ κάλλος εἶναι λέγῃ περὶ αὐτὸν, οὐκέτι βούλεται τὴν προφητείαν εἰς ⟨(Ἰησοῦν)⟩ Χριστὸν ἀναφέρεσθαι; καὶ εἰ μὲν σαφῶς ἦν ἀπὸ τῶν εὐαγγελίων λαβεῖν ὅτι „οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος, ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον ἦν, ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων,“ εἶπεν ἄν τις οὐ κατὰ ⟨(τὸ)⟩ προφητικὸν εἰρηκέναι ταῦτα τὸν Κέλσον ἀλλὰ κατὰ τὸ εὐαγγελικόν· νυνὶ δὲ οὔτε τῶν εὐαγγελίων ἀλλ᾿ οὐδὲ τῶν ἀποστόλων ἐμφαινόντων ὅτι „οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος,“ σαφὲς ὅτι τὸ ἀπὸ τῆς προφητείας ἀναγκάζεται παραδέχεσθαι ὡς ἀληθευόμενον περὶ Χριστοῦ· ὅπερ οὐκέτι ἐπιτρέπει τὰς περὶ Ἰησοῦ κατηγορίας προβαίνειν.

6.77Yine, "Bedende tanrısal bir ruh bulunduğuna göre, bu bedenin ötekilerden büyüklük, ses, güç, heybet ya da ikna gücü bakımından mutlaka bir farkı olması gerekirdi" diyen kişi, İsa'nın bedeninin, onu görenlerin kavrayabileceği ölçüye göre değiştiğini, bu yüzden de her birine nasıl görünmesi gerekiyorsa öyle göründüğü için yararlı olduğunu nasıl görmedi? Tabiatça dönüşebilen, başkalaşabilen, yaratıcının istediği her şeye çevrilebilen ve ustanın istediği her keyfiyeti alabilen maddenin, kimi zaman "ne görünüşü vardı ne güzelliği" sözüne uyan bir keyfiyete sahip olması, kimi zaman da öylesine görkemli, heybetli ve hayranlık uyandırıcı bir keyfiyet kazanması şaşırtıcı değildir. Öyle ki İsa'yla birlikte dağa çıkıp bu denli büyük bir güzelliği seyreden üç havari "yüzüstü" yere kapandı. Ama Kelsos bunların, İsa hakkındaki öteki olağanüstü olaylar gibi, uydurma olduğunu ve masallardan hiç farkı bulunmadığını söyleyecektir. Buna daha önce uzun uzun cevap verdik. Ancak bu anlatının daha gizemli bir anlamı da vardır: İsa'nın farklı biçimlerini bildirirken bunları tanrısal Logos'un tabiatına bağlar. Logos, kalabalıklara ve söylediğimiz gibi onun ardından "yüksek dağa" çıkabilenlere aynı biçimde görünmez. Henüz aşağıda bulunan ve yukarı çıkmaya hazırlanmamış olanlar için Logos'un "ne görünüşü vardır ne güzelliği." Çünkü bu gibiler için "onun görünüşü itibarsızdır" ve insanlardan doğmuş sözlerinkinden "aşağıdır"; burada bu sözlere mecazen "insanoğulları" denir. Çünkü "insanoğulları" olan filozofların sözlerinin, kalabalıklara duyurulan ve "duyurunun" saçmalığını da gösteren Tanrı Logos'undan çok daha alımlı göründüğünü söyleyebiliriz. "Duyurunun" görünürdeki bu saçmalığı yüzünden, yalnız bunu görenler "Onu gördük; ne görünüşü vardı ne güzelliği" derler. Ama onun ardından gitmekle, yüksek dağa çıkarken bile onu izleyecek gücü kazanmış olanlar için onun daha tanrısal bir biçimi vardır. Bu biçimi, Logos'tan gelen kilise yapısını kendinde barındıran ve hiçbir ölüler diyarı kapısının kendisini yenemeyeceği kadar güçlü bir meleke kazanan bir "Petrus" varsa o görür; o, Logos sayesinde, Tanrı'nın "bütün övgülerini Siyon kızının kapılarında" duyurmak için "ölüm kapılarından" yükseltilmiştir. Yüce sesli sözlerden doğmuş, akılla kavranan bir "gök gürültüsünden" hiç aşağı kalmayan kimseler varsa onlar da görür. <Onun "giysileri" de aşağıda başkadır; "beyaz" değildir, "ışık gibi" değildir. Ama "yüksek dağa" çıkarsan onun ışığını da "giysilerini" de göreceksin. Logos'un "giysileri" Kutsal Yazı'nın sözcükleridir; bu sözler tanrısal düşüncelerin örtüsüdür. Nasıl ki o, aşağıda başka türlü görünür de yukarı çıkınca biçim değiştirir ve "yüzü güneş gibi" olursa, giysileri de, "esvapları" da öyledir. Sen aşağıdayken bunlar parlak değildir, "beyaz" değildir; ama yukarı çıkarsan giysilerin güzelliğini ve "ışığını" göreceksin, İsa'nın biçim değiştirmiş "yüzüne" de hayran kalacaksın. Bak, Kurtarıcı hakkında İncillerden öğrendiklerimizde de buna benzer bir şey yok mu? İbrahim'den gelen soyu sayılan ve "beden bakımından Davut'un soyundan doğan" İsa'nın doğuşuna ilişkin anlatılar "İsa Mesih'in soy kitabıdır." Ama onun hakkında söylenebilecek ve onun kendisinin bildirdiği daha tanrısal ve daha büyük şeyler için Yuhanna, "yazılacak kitapları dünyanın bile almayacağını sanırım" der. "Yazılacak kitapları dünyanın almayacağı" sözü, bazılarının sandığı gibi yazıların çokluğu yüzünden değil, olayların büyüklüğü yüzünden söylenmiştir diye anlaşılmalıdır. Çünkü olayların büyüklüğü yazıya geçirilemediği gibi, beden dilinden çıkan sözlerle bildirilemez, insan dilleri ve sesleriyle de ifade edilemez. Bu yüzden Pavlus da daha tanrısal şeyleri öğreneceği zaman bizim yeryüzündeki dünyamızın dışına çıkar ve oradaki "söylenemez sözleri" işitebilmek için üçüncü göğe kaldırılır. Çünkü burada söylenen ve Tanrı'nın sözü sayılan şeyler, Logos beden alıp "Tanrı'nın yanında" "Tanrı" olması bakımından kendini boşalttığında bildirilir. Bu yüzden Tanrı'nın Logos'unu yeryüzünde, insan olduğu için insan olarak görürüz; çünkü Kutsal Yazılarda "Logos" "aramızda" konaklamak üzere her zaman "beden olur." Ama beden almış Logos'un "göğsüne" yaslanabilir ve onu "yüksek dağa" çıkarken izleyebilirsek, "Onun görkemini gördük" diyeceğiz. Belki onun göğsüne yaslananlar ve onu "yüksek dağa" kadar izleyenler dışında başkaları da "Onun görkemini gördük" diyecektir; ama "Baba'dan gelen biricik Oğul'un görkemi gibi, lütuf ve hakikatle dolu" sözünü artık eklemeyeceklerdir. Çünkü bu söz Yuhanna'ya ve onun gibilere yakışır. Daha yüksek bir yoruma göre de, yükselen ve yeryüzündeki görünüşünden başka bir biçime bürünen İsa'nın izinden gidebilenler, onun her Yazı'daki biçim değiştirmesini göreceklerdir. Kalabalıklara görünen İsa, sanki yazının ilk bakışta anlaşılan sözüdür; "yüksek bir dağa" çıkıp biçim değiştiren İsa ise pek az öğrenciye ve en yüce ve en yüksek nous'un doruklarına onu izleyebilmiş olanlara görünür. Bu nous, "Tanrı'nın çağlardan önce" adil kullarının "yüceliği için önceden belirlediği", "gizem içinde" saklı bilgeliğin sözlerini içerir.> Ama Kelsos ve tanrısal Logos'un düşmanları, Hristiyanlığa ait şeyleri hakikat sevgisiyle incelemeyenler, İsa'nın farklı biçimlerinin ne anlama geldiğini nereden bilecekler? Ben bunu yaşlarına, acı çekmeden önce yaptıklarına ve ölülerden dirildikten sonra olanlara da teşmil ediyorum.

6.77

Πάλιν τε αὖ ὁ λέγων· ἐπειδὴ θεῖον πνεῦμα ἦν ἐν σώματι, πάντως τι παραλλάττειν αὐτὸ τῶν λοιπῶν ἐχρῆν ἢ κατὰ μέγεθος ἢ φωνὴν ἢ ἀλκὴν ἢ κατάπληξιν ἢ πειθὼ πῶς οὐχ ἑώρα τὸ παραλλάττον τοῦ σώματος αὐτοῦ πρὸς τὸ τοῖς ὁρῶσι δυνατὸν καὶ διὰ τοῦτο χρήσιμον τοιοῦτο φαινόμενον, ὁποῖον ἔδει ἑκάστῳ βλέπεσθαι; καὶ οὐ θαυμαστὸν τὴν φύσει τρεπτὴν καὶ ἀλλοιωτὴν καὶ εἰς πάντα ἃ βούλεται ὁ δημιουργὸς ὕλην μεταβλητὴν καὶ πάσης ποιότητος, ἣν ὁ τεχνίτης βούλεται, δεκτικὴν, ὁτὲ μὲν ἔχειν ποιότητα, καθ᾿ ἣν λέγεται τό· „οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος,“ ὁτὲ δὲ οὕτως ἔνδοξον καὶ καταπληκτικὴν καὶ θαυμαστὴν, ὡς „ἐπὶ πρόσωπον“ πεσεῖν τοὺς θεατὰς τοῦ τηλικούτου κάλλους συνανελθόντας τῷ Ἰησοῦ· τρεῖς ἀποστόλους. ἀλλ᾿ ἐρεῖ ταῦτ᾿ εἶναι πλάσματα καὶ μύθων οὐδὲν διαφέροντα, ὡς καὶ τὰ λοιπὰ τῶν περὶ Ἰησοῦ παραδόξων. πρὸς τόδε ⟨(μὲν οὖν)⟩ διὰ πλειόνων ἐν τοῖς πρὸ τούτων ἀπελογησάμεθα· ἔχει δέ τι καὶ μυστικώτερον ὁ λόγος, ἀπαγγέλλων τὰς τοῦ Ἰησοῦ διαφόρους μορφὰς φὰς ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὴν τοῦ θείου λόγου φύσιν, οὐχ ὁμοίως φαινομένου τοῖς τε πολλοῖς καὶ τοῖς ἀκολουθεῖν αὐτῷ „εἰς ὑψηλὸν,“ ὃ ἀποδεδώκαμεν, „ὄρος“ δυναμένοις. τοῖς μὲν γὰρ ἔτι κάτω τυγχάνουσι καὶ μηδέπω ἐπὶ τὸ ἀναβαίνειν παρεσκευασμένοις ὁ λόγος „οὐκ ἔχει εἶδος οὐδὲ κάλλος“· τὸ γὰρ „εἶδος αὐτοῦ“ τοῖς τοιούτοις ἐστὶν „ἄτιμον καὶ ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς „ὑπὸ ἀνθρώπων γεγενημένους λόγους, τροπικῶς ἐν τούτοις καλουμένους „υἱοὺς ἀνθρώπων.“ εἴποιμεν γὰρ ἂν πολλῷ ὡραιοτέρους φαίνεσθαι τοὺς τῶν φιλοσοφούντων λόγους, ὄντας „υἱοὺς ἀνθρώπων,“ παρὰ τὸν τοῖς πολλοῖς κηρυσσόμενον θεοῦ λόγον, ὃς ἐμφαίνει καὶ μωρίαν „κηρύγματος“· καὶ διὰ τὴν ἐμφαινομένην μωρίαν „τοῦ κηρύγματος“ λέγουσιν οἱ τοῦτο μόνον θεωροῦντες· „εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος.“ τοῖς μέντοι ⟨(ἐκ τοῦ)⟩ ἀκολουθεῖν αὐτῷ δύναμιν ἀνειληφόσι πρὸς τὸ ἕπεσθαι καὶ ἀναβαίνοντι αὐτῷ „εἰς τὸ ὑψηλὸν ὄρος“ θειοτέραν μορφὴν ἔχει· ἣν βλέπουσιν, εἴ τις ἐστὶ „Πέτρος,“ χωρήσας τὴν τῆς ἐκκλησίας ἐν αὑτῷ οἰκοδομὴν ἀπὸ τοῦ λόγου καὶ τοσαύτην ἕξιν ἀναλαβὼν, ὡς μηδεμίαν πύλην ᾅδου κατισχύσειν αὐτοῦ, ὑψωθέντος διὰ τὸν λόγον „ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου, ὅπως ἂν“ ἐξαγγείλῃ „πάσας τὰς αἰνέσεις“ τοῦ θεοῦ „ἐν ταῖς πύλαις τῆς θυγατρὸς Σιών“· καὶ εἴ τινες εἰσὶν ἐκ λόγων τὴν γένεσιν λαβόντες μεγαλοφώνων, οἵτινες οὐδὲν ἀποδέουσι νοητῆς „βροντῆς.“ <καὶ „τὰ ἱμάτια“ δὲ „αὐτοῦ“ κάτω ἄλλα ἐστὶν, οὐκ ἔστι „λευκὰ,“ οὐκ ἔστιν „ὡς τὸ φῶς“· ἐὰν ἀναβῇς „εἰς τὸ ὄρος τὸ ὑψηλὸν,“ ὄψει αὐτοῦ φῶς καὶ „τὰ ἱμάτια.“ „τὰ ἱμάτια“ τοῦ λόγου αἱ λέξεις εἰσὶ τῆς γραφῆς, ἔνδυμα τῶν θείων νοημάτων τὰ ῥήματά ἐστι ταῦτα. ὡς οὖν αὐτὸς κάτω ἀλλοῖος φαίνεται καὶ ἀναβὰς μεταμορφοῦται καὶ γίνεται „τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος,“ οὕτω καὶ τὰ ἐνδύματα αὐτοῦ, οὕτω καὶ „τὰ ἱμάτια“· ὅταν δὲ ᾖς κάτω, οὐκ ἔστι λαμπρὰ, οὐκ ἔστι „λευκά“· ἐὰν δὲ ἀναβῇς, ὄψει τὸ κάλλος καὶ „τὸ φῶς“ τῶν ἱματίων, καὶ „τὸ πρόσωπον“ θαυμάσεις τοῦ Ἰησοῦ μεταμορφωθέν. ὅρα δὲ εἰ μὴ ὅμοιόν ἐστι καὶ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις περὶ τοῦ σωτῆρος μαθεῖν. τὰ μὲν γὰρ περὶ τῆς γενέσεως αὐτοῦ, γενεαλογουμένου ἐξ Ἀβραὰμ καὶ „γεννωμένου ἐκ σπέρματος Δαυῒδ κατὰ σάρκα,“ „βίβλος“ ἐστὶ „γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ“· τὰ δὲ θειότερα καὶ μείζονα τῶν περὶ αὐτοῦ λεχθησομένων ἂν καὶ ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀπαγγελλομένων φησὶν ὁ Ἰωάννης, ὡς ἄρα „οὐδὲ τὸν κόσμον οἶμαι χωρεῖν τὰ γραφόμενα βιβλία.“ τὸ γὰρ μὴ „χωρεῖν τὸν κόσμον τὰ γραφόμενα βιβλία“ οὐ διὰ τὸ πλῆθος τῶν γραμμάτων, ὥς τινες, ἐκδεκτέον, ἀλλὰ διὰ τὸ μέγεθος τῶν πραγμάτων· τοῦ μεγέθους τῶν πραγμάτων οὐ μόνον οὐ δυναμένου γράφεσθαι ἀλλ᾿ οὐδὲ διὰ γλώσσης σαρκίνης ἀπαγγέλλεσθαι οὐδὲ ἐν διαλέκτοις καὶ φωναῖς ἀνθρωπίναις σημαίνεσθαι. ὅθεν καὶ Παῦλος, ἐπὰν μανθάνειν μέλλῃ τὰ θειότερα, ἔξω τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς περιγείου κόσμου γίνεται καὶ εἰς τρίτον οὐρανὸν ἁρπάζεται, ἵνα τὰ ἐκεῖθεν „ἄῤῥητα ῥήματα“ ἀκοῦσαι δυνηθῇ. τὰ γὰρ ἐνθάδε λαλούμενα καὶ λόγος εἶναι θεοῦ νομιζόμενα, τοῦ λόγου σαρκωθέντος καὶ καθὸ „θεός“ ἐστι „πρὸς τὸν θεὸν“ ἑαυτὸν κενοῦντος, ἀπαγγέλλεται. διόπερ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον ἐπὶ „γῆς, ἐπεὶ ἄνθρωπος γέγονεν, ἀνθρώπινον βλέπομεν· ἀεὶ γὰρ ἐν ταῖς γραφαῖς „ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο,“ ἵνα κατασκηνώσῃ „ἐν ἡμῖν“· ἀλλ᾿ ἐὰν εἰς „τὸ στῆθος“ τοῦ σαρκωθέντος λόγου ἀνακλιθῶμεν καὶ ἀνιόντι αὐτῷ „εἰς τὸ ὑψηλον ὄρος“ ἀκολουθῆσαι δυνηθῶμεν, ἐροῦμεν τό· „εἴδομεν τὴν δόξαν αὐτοῦ“· τάχα μέν τινων καὶ ἑτέρων παρὰ τοὺς ἀνακλιθέντας ἐπὶ τοῦ στήθους αὐτοῦ καὶ ἀκολουθήσαντας αὐτῷ „εἰς τὸ ὄρος τὸ ὑψηλὸν“ λεξόντων τό· „εἴδομεν τὴν δόξαν αὐτοῦ,“ οὐκέτι δὲ προσθησόντων τό· „δόξαν ὡς μονογενοῦς παρὰ πατρὸς. πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας“· Ἰωάννῃ γὰρ καὶ τοῖς ὁμοίοις πρέπουσα αὕτη ἡ φωνή. καὶ καθ᾿ ἑτέραν δὲ ὑψηλοτέραν διήγησιν οἱ δυνηθέντες τοῖς ἴχνεσιν Ἰησοῦ κατακολουθεῖν, ἀναβαίνοντος καὶ μεταμορφουμένου ἀπὸ τῆς ἐπὶ γῆς ὄψεως, ὄψονται αὐτοῦ τὴν μεταμόρφωσιν καθ᾿ ἑκάστην γραφήν· οἱονεὶ τοῦ μὲν τοῖς πολλοῖς φαινομένου Ἰησοῦ τῆς προχείρου λέξεως ὄντος, τοῦ δὲ „εἰς ὄρος ὑψηλὸν“ ἀνιόντος καὶ μεταμορφουμένου σφόδρα ὀλίγοις τῶν μαθητῶν καὶ τοῖς ἀκολουθῆσαι εἰς τὰ ὑψηλὰ δεδυνημένοις τοῦ ἀνωτάτου καὶ ὑψηλοτάτου νοῦ, περιέχοντος λόγια τῆς „ἐν μυστηρίῳ“ ἀποκεκρυμμένης σοφίας, „ἣν προώρισεν ὁ θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων εἰς δόξαν“ τῶν δικαίων αὐτοῦ.> ἀλλὰ πόθεν Κέλσῳ καὶ τοῖς ἐχθροῖς τοῦ θείου λόγου καὶ μὴ φιλαλήθως τὰ χριστιανισμοῦ ἐξετάσασιν εἰδέναι τὸ βούλημα τῶν διαφόρων τοῦ Ἰησοῦ μορφῶν; ἐγὼ δὲ λέγω καὶ ἡλικιῶν, καὶ εἴ τι τῶν πρὸ τοῦ παθεῖν αὐτῷ πεπραγμένων καὶ τῶν μετὰ τὸ ἀναστῆναι ἀπὸ τῶν νεκρῶν.

6.78Ardından Kelsos şuna benzer şeyler söylüyor: "Üstelik Tanrı, komedi şairindeki Zeus gibi uzun bir uykudan uyanıp insan soyunu kötülüklerden kurtarmak istediyse, sizin dediğiniz bu ruhu neden tek bir köşeye gönderdi? Benzer biçimde birçok bedene üfleyip onları bütün dünyaya göndermesi gerekirdi. Komedi şairi tiyatroda güldürmek için Zeus'un uyanıp Atinalılara ve Lakedaimonlulara Hermes'i gönderdiğini yazdı; sen ise Tanrı'nın Oğlu'nu Yahudilere gönderilmiş olarak tasarlamakla daha gülünç bir şey yapmadığını mı sanıyorsun?" Burada da Kelsos'un ağırbaşlılıktan yoksunluğuna bak: Filozofa yakışmayacak biçimde güldürücü bir komedi şairini örnek alıyor ve evrenin yaratıcısı olan Tanrımızı, o şairin uyanıp Hermes'i gönderen Zeus'uyla karşılaştırıyor. Daha önce de söyledik: Tanrı İsa'yı insan soyuna uzun bir uykudan kalkmış gibi göndermedi. Beden alma tedbirini makul sebeplerle şimdi gerçekleştirdi; ama insan soyuna her zaman iyilik etti. Çünkü insanlar arasındaki güzel şeylerin hiçbiri, tanrısal Logos, kısa bir süre için de olsa onun bu türden etkilerini kabul edebilenlerin ruhlarına gelmeden olmamıştır. İsa'nın tek bir köşeye gelmiş görünmesi de makul sebeplerle olmuştur. Çünkü peygamberliği bildirilen kişinin, tek Tanrı'yı öğrenmiş, onun peygamberlerini okuyan ve duyurulan Mesih'i öğrenenlerin arasına gelmesi, hem de Logos'un tek bir köşeden bütün dünyaya yayılacağı bir zamanda gelmesi gerekiyordu.

6.78

Ἑξῆς δὲ τοιαῦτά τινα λέγει ὁ Κέλσος· ἔτι μὴν εἴπερ ἐβούλετο ὁ θεὸς ὥσπερ ὁ παρὰ τῷ κωμῳδῷ Ζεὺς ἐκ τοῦ μακροῦ ὕπνου διϋπνίσας ῥύσασθαι τὸ ⟨(τῶν)⟩ ἀνθρώπων γένος ἐκ κακῶν, τί δή ποτε εἰς μίαν γωνίαν ἔπεμψε τοῦτο, ὅ φατε, πνεῦμα; δέον πολλὰ ὁμοίως διαφυσῆσαι σώματα καὶ κατὰ πᾶσαν ἀποστεῖλαι τὴν οἰκουμένην. ἀλλ᾿ ὁ μὲν κωμῳδὸς ἐν τῷ θεάτρῳ γελωτοποιῶν συνέγραψεν ὅτι Ζεὺς ἐξυπνισθεὶς Ἀθηναίοις καὶ Λακεδαιμονίοις τὸν Ἑρμῆν ἔπεμψε· σὺ δὲ οὐκ οἴει καταγελαστότερον πεποιηκέναι Ἰουδαίοις πεμπόμενον τοῦ θεοῦ τὸν υἱόν; ὅρα δὴ καὶ ἐν τούτοις τὸ ἄσεμνον τοῦ Κέλσου, ἀφιλοσόφως κωμῳδίας ποιητὴν γελωτοποιὸν παραλαβόντος καὶ τῷ παρ᾿ αὐτῷ διϋπνισθέντι πέμποντι Ἑρμῆν παραβάλλοντος τὸν τοῦ παντὸς δημιουργὸν θεὸν ἡμῶν. εἴπομεν δὴ ἐν τοῖς πρὸ τούτων ὅτι οὐχ ὥσπερ ἀπὸ μακροῦ ὕπνου διαναστὰς ὁ θεὸς ἔπεμψε τὸν Ἰησοῦν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων, τὴν μὲν κατὰ τὴν ἐνσωμάτωσιν οἰκονομίαν νῦν δι᾿ εὐλόγους αἰτίας ἐπικληρώσαντα ἀεὶ δὲ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων εὐεργετήσαντα. οὐδὲν γὰρ τῶν ἐν ἀνθρώποις καλῶν γεγένηται, μὴ τοῦ θείου λόγου ἐπιδημήσαντος ταῖς ψυχαῖς τῶν κἂν ὀλίγον καιρὸν δεδυνημένων δέξασθαι τὰς τοιάσδε τοῦ θείου λόγου ἐνεργείας. ἀλλὰ καὶ ἡ δοκοῦσα εἰς μίαν γωνίαν ἐπιδημία τοῦ Ἰησοῦ εὐλόγως γεγένηται, ἐπείπερ ἐχρῆν τοῖς ἕνα θεὸν μεμαθηκόσι καὶ τοὺς προφήτας αὐτοῦ ἀναγινώσκουσι καὶ κηρυσσόμενον Χριστὸν μανθάνουσιν ἐπιδημῆσαι τὸν προφητευόμενον καὶ ἐπιδημῆσαι ἐν καιρῷ, ὅτ᾿ ἔμελλεν ἐκχεῖσθαι ἀπὸ μιᾶς γωνίας ὁ λόγος ἐπὶ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην.

6.79Bu yüzden, insanların yaşadığı bütün dünya Tanrı'nın Logos'uyla aydınlansın diye her yerde birçok bedenin ve İsa'nınkine benzer birçok ruhun ortaya çıkmasına gerek yoktu. Çünkü bir "adalet güneşi" gibi doğan tek Logos, Yahudiye'den ışınlarını göndermeye yeterdi; bu ışınlar onu kabul etmek isteyenlerin ruhuna ulaşır. Eğer biri tanrısal ruhla dolu, o tek Mesih'e benzer biçimde insanların her yerdeki kurtuluşuna hizmet eden birçok beden görmeyi özlüyorsa, her yerde İsa'nın sözünü sağlam bir öğretiyle ve doğru bir hayatla öğretenlere baksın. Kutsal Yazılar onlara da "Mesihler" der: "Meshettiklerime dokunmayın, peygamberlerime kötülük etmeyin." Nasıl ki "Mesih karşıtının geleceğini" işittik ve yine de dünyada "birçok Mesih karşıtı" bulunduğunu öğrendik, aynı şekilde Mesih'in geldiğini bildiğimiz için, onun sayesinde dünyada birçok "Mesih" olduğunu görüyoruz. Bunlar onun gibi "adaleti" sevmiş ve "haksızlıktan" nefret etmişlerdir; "bu yüzden" Mesih'in "Tanrısı olan Tanrı" onları da "sevinç yağıyla meshetmiştir." Ama o, "ortaklarından" daha çok "adaleti" sevip "kanunsuzluktan" nefret ettiği için meshin ilk payını, böyle demek gerekirse "sevinç" yağının bütün meshini almıştır; ortakları ise her biri kendi kapasitesince onun meshine katılmıştır. Bu yüzden Mesih "kilisenin başı" olduğuna, Mesih ile kilise tek bir beden olduğuna göre, "baştaki güzel kokulu yağ" erginleşmiş adamın simgesi olan "Harun'un sakalına" inmiş ve bu "yağ" "inerek" "giysisinin yakasına" ulaşmıştır. Bunları, Kelsos'un "Benzer biçimde birçok bedene üfleyip onları bütün dünyaya göndermesi gerekirdi" diyen ağırbaşlılıktan yoksun sözüne karşı söyledim. Komedi şairi güldürmek için Zeus'u uyurken, uyanırken ve Yunanlılara Hermes'i gönderirken gösterdi; Logos ise Tanrı'nın tabiatının uykusuz olduğunu bildiğinden bize şunu öğretsin: Tanrı dünyanın işlerini, aklın gerektirdiği gibi, zamanına göre düzenler. Tanrı'nın hükümleri büyük ve anlatılması güç olduğu için "terbiye görmemiş ruhların", Kelsos da onlarla birlikte, yolunu şaşırması şaşırtıcı değildir. Demek ki Tanrı'nın Oğlu'nun, peygamberlerin aralarından çıktığı Yahudilere gönderilmesinde gülünç hiçbir şey yoktur. Böylece o, bedensel olarak oradan başlayıp, artık Tanrı'dan yoksun kalmak istemeyen ruhlar dünyasının üzerine kudret ve ruhla doğacaktı.

6.79

Διὸ καὶ χρεία οὐκ ἦν πολλὰ γενέσθαι πανταχοῦ σώματα καὶ πολλὰ ἀνάλογον τῷ Ἰησοῦ πνεύματα, ἵν᾿ ἡ πᾶσα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη φωτισθῇ τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ. ἤρκει γὰρ ὁ εἷς λόγος, ὡς „δικαιοσύνης ἥλιος“ ἀνατείλας, ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας ἐκπέμψαι τὰς ἐπὶ τὴν ψυχὴν τῶν βουλομένων αὐτὸν παραδέξασθαι φθανούσας αὐγάς. εἰ δὲ καὶ πολλά τις ποθεῖ σώματα πεπληρωμένα θείου πνεύματος ἰδεῖν, ἀνάλογον ἐκείνῳ τῷ ἑνὶ Χριστῷ διακονούμενα τῇ πανταχοῦ τῶν ἀνθρώπων σωτηρίᾳ, κατανοείτω τοὺς πανταχοῦ ὑγιῶς καὶ μετὰ βίου ὀρθοῦ διδάσκοντας τὸν Ἰησοῦ λόγον, Χριστοὺς καὶ αὐτοὺς ὑπὸ τῶν θείων γραφῶν καλουμένους ἐν τῷ „μὴ ἅπτεσθε τῶν Χριστῶν μου, καὶ ἐν τοῖς προφήταις μου μὴ πονηρεύεσθε.“ καὶ γὰρ ὥσπερ ἠκούσαμεν „ὅτι ἀντίχριστος ἔρχεται,“ καὶ οὐδὲν ἧττον μεμαθήκαμεν ὅτι „ἀντίχριστοι πολλοί“ εἰσιν ἐν τῷ κόσμῳ· τὸν αὐτὸν τρόπον ὅτι Χριστὸς ἐπιδεδήμηκε γνόντες θεωροῦμεν ὅτι δι᾿ αὐτὸν πολλοὶ Χριστοὶ γεγόνασιν ἐν τῷ κόσμῳ, οἵτινες ἀνάλογον ἐκείνῳ ἠγάπησαν „δικαιοσύνην καὶ“ ἐμίσησαν „ἀδικίαν· καὶ διὰ τοῦτο ἔχρισε“ καὶ αὐτοὺς „ὁ θεὸς, ὁ θεὸς“ τοῦ Χριστοῦ, „ἐλαίῳ ἀγαλλιάσεως.“ ἀλλ᾿ ἐκεῖνος μὲν οὖν ὑπὲρ „τοὺς μετόχους“ αὐτοῦ ἀγαπήσας „δικαιοσύνην καὶ“ μισήσας „ἀνομίαν“ καὶ τὴν ἀπαρχὴν εἴληφε τοῦ χρίσματος καὶ, εἰ χρὴ οὕτως ὀνομάσαι, ὅλον τὸ χρῖσμα τοῦ τῆς „ἀγαλλιάσεως“ ἐλαίου· οἱ δὲ μέτοχοι αὐτοῦ, ἕκαστος ὡς κεχώρηκε, μετέσχον καὶ τοῦ χρίσματος αὐτοῦ. διόπερ, ἐπεὶ Χριστὸς „κεφαλή“ ἐστι „τῆς ἐκκλησίας,“ ὡς εἶναι ἓν σῶμα Χριστὸν καὶ τὴν ἐκκλησίαν, τὸ „μύρον ἐπὶ κεφαλῆς“ καταβέβηκεν „ἐπὶ τὸν πώγωνα,“ τὰ σύμβολα τοῦ τελείου ἀνδρὸς „Ἀαρὼν,“ καὶ ἔφθασε „καταβαῖνον“ τοῦτο τὸ „μύρον“ „ἐπὶ τὴν ὤαν τοῦ ἐνδύματος αὐτοῦ.“ καὶ ταῦτα δέ μοι λέλεκται πρὸς τὸν ἄσεμνον τοῦ Κέλσου λόγον εἰπόντος· δέον πολλὰ ὁμοίως διαφυσῆσαι σώματα καὶ κατὰ πᾶσαν ἀποστεῖλαι τὴν οἰκουμένην. ὁ μὲν οὖν κωμῳδὸς γελωτοποιῶν τὸν Δία κοιμώμενον πεποίηκέ τε καὶ διϋπνιζόμενον καὶ πέμποντα πρὸς τοὺςἝλληνας τὸν Ἑρμῆν· ὁ δὲ λόγος, ἄϋπνον ἐπιστάμενος φύσιν τὴν τοῦ θεοῦ, διδασκέτω ἡμᾶς ὅτι κατὰ καιροὺς οἰκονομεῖ τὰ τοῦ κόσμου πράγματα ὁ θεὸς, ὡς ἀπαιτεῖ τὸ εὔλογον. οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ διὰ τὸ μεγάλας εἶναι καὶ δυσδιηγήτους τὰς κρίσεις τοῦ θεοῦ αἱ „ἀπαίδευτοι“ πλανῶνται „ψυχαὶ,“ καὶ Κέλσος σὺν αὐταῖς. οὐδὲν οὖν καταγέλαστόν ἐστιν ἐν τῷ Ἰουδαίοις, παρ᾿ οἷς γεγόνασιν οἱ προφῆται, πεπέμφθαι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ· ἵν᾿ ἐκεῖθεν ἀρξάμενος σωματικῶς δυνάμει καὶ πνεύματι ἀνατείλῃ τῇ μηκέτι βουλομένῃ ἐρήμῳ θεοῦ τυγχάνειν οἰκουμένῃ ψυχῶν.

6.80Bunların ardından Kelsos, Keldanileri başından beri en tanrısal ulus saymayı uygun gördü; oysa insanlara aldatıcı doğum falcılığı onlardan yayılmıştır. Kelsos Magları da en tanrısal uluslar arasına koyuyor; oysa adını onların ulusundan alan büyücülük, onlardan öteki uluslara da yayılmış, kendisine başvuranları yozlaştırıp yıkıma uğratmıştır. Yukarıda, Kelsos'ta da Mısırlılar yolunu şaşırmış kimselerdi: kutsal sayılan yerlerin çevresinde görkemli duvarları vardı, ama içeride maymunlardan, timsahlardan, keçilerden, yılanlardan ya da başka bir hayvandan başka hiçbir şey yoktu. Şimdiyse Kelsos Mısır ulusuna da en tanrısal, hem de başından beri en tanrısal demeyi uygun gördü; belki de başından beri Yahudilerle savaştıkları için. Annelerini eş edinen ve kızlarıyla birleşen Persler de Kelsos'a tanrısal bir ulus gibi görünüyor; Hintliler de öyle, oysa daha önce bunlardan bazılarının insan eti bile tattığını söylüyordu. Ama bunların hiçbirini yapmayan Yahudilere, özellikle eski Yahudilere en tanrısal demek şöyle dursun, yakında yok olacaklarını da söyledi. Bunu onlar hakkında sanki kehanette bulunuyormuş gibi söylüyor; Yahudilerle ilgili bütün tanrısal tedbiri ve onların eskiden sahip oldukları görkemli düzeni görmüyor. Onların "suçu yüzünden uluslara kurtuluş" gelmiştir; "onların suçu dünyanın zenginliği, yenilgileri de ulusların zenginliği" olmuştur. Bu, "ulusların tamamı içeri girene" kadar sürecektir; öyle ki bundan sonra, Kelsos'un anlamadığı "bütün İsrail" kurtulsun.

6.80

Ἑξῆς δὲ τούτοις ἐνθεώτατα ἐξ ἀρχῆς ἔδοξε Κέλσῳ λέγειν ἔθνη Χαλδαίους, ἀφ᾿ ὧν ἡ ἀπατηλὸς γενεθλιαλογία νενέμηται τοὺς ἀνθρώπους. ἀλλὰ καὶ Μάγους τοῖς ἐνθεωτάτοις κατατάττει ἔθνεσιν ὁ Κέλσος, ἀφ᾿ ὧν ἡ παρώνυμος τοῦ ἔθνους αὐτῶν μαγεία καὶ τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἐπὶ διαφθορᾷ καὶ ὀλέθρῳ τῶν χρωμένων αὐτῇ ἐπιδεδήμηκε. καὶ Αἰγύπτιοι μὲν ἐν μὲν τοῖς ἀνωτέρω καὶ παρὰ τῷ Κέλσῳ ἐπλανῶντο, ὡς σεμνοὺς μὲν ἔχοντες περιβόλους τῶν νομιζομένων ἱερῶν ἔνδον δὲ οὐδὲν ἀλλ᾿ ἢ πιθήκους ἢ κροκοδείλους ἢ αἶγας ἢ ἀσπίδας ἤ τι τῶν ζῴων· νῦν δὲ ἔδοξε Κέλσῳ ἐνθεώτατον εἰπεῖν καὶ τὸ Αἰγυπτίων ἔθνος, καὶ ἐνθεώτατον ἐξ ἀρχῆς, τάχα ἐπεὶ Ἰουδαίοις ἐξ ἀρχῆς προσπεπολεμήκασι. καὶ Πέρσαι δὲ οἱ τὰς μητέρας γαμοῦντες καὶ θυγατράσι μιγνύμενοι ἔνθεον ἔθνος εἶναι τῷ Κέλσῳ δοκοῦσιν, ἀλλὰ καὶ Ἰνδοὶ, ὧν τινας ἐν τοῖς προειρημένοις ἔλεγε καὶ ἀνθρωπείων γεγεῦσθαι σαρκῶν. μηδὲν δὲ τούτων Ἰουδαίους μάλιστα τοὺς πάλαι πράττοντας οὐ μόνον οὐκ εἶπεν ἐνθεωτάτους ἀλλὰ καὶ αὐτίκα ἀπολουμένους. τοῦτο μὲν ἤδη καὶ ὡς μαντικὸς λέγει περὶ αὐτῶν, οὐχ ὁρῶν πᾶσαν τὴν περὶ Ἰουδαίους καὶ τὴν σεμνὴν πάλαι πολιτείαν αὐτῶν τοῦ θεοῦ οἰκονομίαν, καὶ ὡς „τῷ“ ἐκείνων „παραπτώματι ἡ σωτηρία“ γεγένηται „τοῖς ἔθνεσι“ καὶ „τὸ παράπτωμα αὐτῶν πλοῦτος κόσμου καὶ τὸ ἥττημα αὐτῶν πλοῦτος ἐθνῶν“· ἕως „τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ,“ ἵνα μετὰ τοῦτο „πᾶς,“ ὃν οὐ νοεῖ Κέλσος, „Ἰσραὴλ“ σωθῇ.

6.81Tanrı hakkında nasıl olup da şunu söylediğini bilmiyorum: "Her şeyi bilen o, Oğlu'nu kötü, günah işleyecek ve onu cezalandıracak insanlara gönderdiğini bilmiyordu." Görünüşe göre şimdi, İsa Mesih'in başına gelecek her şeyi Tanrı'nın peygamberlerinin tanrısal ruhla önceden gördüğünü ve önceden bildirdiğini söyleyen öğretiyi bile bile unutmuş. Bundan, Tanrı'nın Oğlu'nu kötü, günah işleyecek ve onu cezalandıracak insanlara gönderdiğini bilmediği sonucu çıkmaz. Hemen ardından da bunların çok önceden bildirildiğini savunma amacıyla söylediğimizi ileri sürüyor. Ama altıncı kitabımız yeterli bir uzunluğa ulaştığına göre, sözü burada keselim ve Tanrı'nın izniyle yedinci kitaba başlayalım. Kelsos o kısımda, peygamberlerin İsa hakkındaki her şeyi önceden bildirdiğini söylememize cevap verdiğini sanıyor. Bunlar çok olduğundan ve onlara verilecek cevap da uzun bir söz gerektirdiğinden, kitabın uzunluğu yüzünden sözü bölmek istemedik; sözü bölmemek için de altıncı kitabı aşırı büyütüp ölçüyü aşmak istemedik.

6.81

Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως φησὶ περὶ τοῦ θεοῦ ὅτι ὁ πάντα εἰδὼς τοῦτο οὐκ ἠπίστατο, ὅτι κακοῖς ἀνθρώποις καὶ ἁμαρτησομένοις καὶ κολάσουσιν αὐτοῦ τὸν υἱὸν πέμπει. ἀλλ᾿ ἔοικε νῦν μὲν ἑκὼν ἐπιλελῆσθαι τοῦ φάσκοντος λόγου πάντα, ἃ πείσεται Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, προεωρακέναι θείῳ πνεύματι, καὶ πεπροφητευκέναι τοὺς τοῦ θεοῦ προφήτας· οἷς οὐχ ἕπεται τὸ μὴ ἐγνωκέναι τὸν θεὸν ὅτι κακοῖς καὶ ἁμαρτησομένοις ἀνθρώποις πέμπει τὸν υἱὸν καὶ κολάσουσιν αὐτόν. εὐθέως δὲ λέγει τὸ πάλαι ταῦτα προειρῆσθαι ἐν ἀπολογίᾳ ὑφ᾿ ἡμῶν λέγεσθαι. ἀλλ᾿ ἐπεὶ αὐτάρκη περιγραφὴν εἴληφεν ὁ ἕκτος ἡμῶν τόμος, αὐτοῦ που καταπαύσαντες τὸν λόγον ἀρξόμεθα θεοῦ διδόντος ἑβδόμου· ἐν ᾧ ἀπαντᾶν νομίζει πρὸς τὸ ὑφ᾿ ἡμῶν λέγεσθαι τοὺς προφήτας πάντα τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ προειρηκέναι. ἅπερ ἐπεὶ πλείονά ἐστι καὶ πλείονος λόγου δεῖται τοῦ πρὸς αὐτὰ, οὔτε διακόψαι ἐβουλήθημεν ὑπὸ τοῦ μεγέθους ἀναγκαζόμενοι τοῦ βιβλίου οὔτε ὑπὲρ τοῦ μὴ διακόψαι τὸν λόγον μέγιστον ποιῆσαι καὶ ὑπὲρ τὸ σύμμετρον τὸν ἕκτον τόμον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…