VII. Kitap
7.1Kutsal kardeşim Ambrosios, bundan önceki altı kitapta Kelsos'un Hristiyanlara yönelttiği suçlamalara karşı gücümüz yettiğince mücadele ettik; elimizden geldiğince hiçbir şeyi sınamadan ve incelemeden bırakmadık, hiçbirini geçiştirmedik, her birine olabildiğince cevap verdik. Şimdi de, hakikat olan ve yalanı yıkan sözleri yüreğimizde parlatsın diye, Kelsos'un suçladığı İsa Mesih'in kendisi aracılığıyla Tanrı'ya yakararak yedinci kitaba başlıyoruz. Tanrı'ya duamızda o peygamberlik sözünü söylüyoruz: "Hakikatinle onları yok et." Açıktır ki burada "hakikate" karşıt sözler kastediliyor. Çünkü bunlar Tanrı'nın hakikatiyle yok edilir; öyle ki onlar yok edildikten sonra herkes dikkat dağınıklığından kurtulup ardından gelen sözü söylesin: "Sana gönüllü olarak kurban sunacağım." Böylece evrenin Tanrı'sına akla uygun ve dumansız bir kurban sunarlar.
Ἐν ἓξ τοῖς πρὸ τούτων. ἱερὲ ἀδελφὲ Ἀμβρόσιε, ἀγωνισάμενοι κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν βιβλίοις πρὸς τὰς Κέλσου ⟨(κατὰ)⟩ Χριστιανῶν κατηγορίας καὶ μηδὲν ὅση δύναμις ἀβασάνιστον καὶ ἀνεξέταστον ἐάσαντες μηδὲ παρελθόντες, πρὸς ὃ ὡς οἷόν τε ἡμῖν ἀπηντήσαμεν. θεὸν ἐπικαλεσάμενοι δι᾿ αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ κατηγορουμένου ὑπὸ Κέλσου, ἵν᾿ ἡμῶν ἐλλάμψῃ ἐν τῇ καρδίᾳ ἀλήθεια τυγχάνων τὰ ἀνατρεπτικὰ τοῦ ψεύδους, ἀρχόμεθα καὶ ἑβδόμου συγγράμματος, τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο ἐν τῇ πρὸς θεὸν λέγοντες εὐχῇ τό· „ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου ἐξολόθρευσον αὐτοὺς,“ δῆλον δ᾿ ὅτι τοὺς ἐναντίους „τῇ ἀληθείᾳ“ λόγους· οὗτοι γὰρ ἀληθείᾳ θεοῦ ἐξολοθρεύονται, ἵν᾿ ἐξολοθρευθέντων αὐτῶν οἱ πάντες περισπασμοῦ ἀπολυθέντες εἴπωσι τὸ ἑξῆς ἐκείνῳ τό· „ἑκουσίως θύσω σοι,“ λογικὴν καὶ ἄκαπνον θυσίαν προσφέροντες τῷ θεῷ τῶν ὅλων.
7.2Kelsos şimdi, Mesih İsa'ya ilişkin şeylerin Yahudiler arasındaki peygamberler tarafından önceden bildirildiğini söyleyen öğretiyi suçlamaya girişiyor. Önce baştaki şu iddiasını inceleyelim: Ona göre Yahudilerin Tanrı'sından başka bir tanrı öne sürenler onun itirazlarına hiçbir biçimde cevap veremez; aynı Tanrı'ya bağlı kalan bizler ise Mesih hakkında önceden bildirilenlere dayanan savunmaya sığınırız. Bunun üzerine şöyle diyor: "Bakalım nasıl bir bahane bulacaklar. Başka bir tanrı öne sürenler hiçbir bahane bulamayacak; aynı Tanrı'yı kabul edenler ise yine aynı şeyi, şu bilgece sözü söyleyecekler: 'Böyle olması gerekiyordu.' Kanıtları da şu: 'Çünkü bunlar çok önceden bildirilmişti.'" Buna şöyle cevap vereceğiz: Kelsos'un biraz önce İsa ve Hristiyanlar hakkında söyledikleri öylesine zayıftır ki başka bir tanrı öne sürenler, ve bunu dinsizce yapanlar bile, Kelsos'un sözlerine pekâlâ kolayca cevap verebilirler. Daha zayıf olanlara daha kötü öğretileri kabul etmek için fırsat vermek uygunsuz olmasaydı, başka bir tanrı öne sürenlerin Kelsos'un söylediklerine karşı hiçbir savunması olmadığı iddiasının yalan olduğunu göstermek için biz de bunu yapardık. Ama şimdi gelin, peygamberler hakkında, daha önce söylediklerimize ek olarak savunmamızı yapalım.
Πρόκειται δὲ νῦν τῷ Κέλσῳ κατηγορῆσαι τοῦ φάσκοντος λόγου ὑπὸ τῶν παρὰ Ἰουδαίοις προφητῶν προφητεύεσθαι τὰ περὶ τὸν Χριστὸν Ἰησοῦν. καὶ πρῶτόν γε κατ᾿ ἀρχὰς ἐξετάζομεν ὧν οἴεται τοὺς μὲν ἄλλον εἰσηγουμένους θεὸν παρὰ τὸν Ἰουδαίων θεὸν μηδαμῶς δύνασθαι ἀπαντᾶν πρὸς τὰς ἐπαπορήσεις αὐτοῦ, ἡμᾶς δὲ, τοὺς τὸν αὐτὸν τηρήσαντας θεὸν, καταφεύγειν ἐπὶ τὴν διὰ τῶν προφητευομένων περὶ Χριστοῦ ἀπολογίαν. καί φησι πρὸς ταῦτα· ἴδωμεν ὅπῃ ἐφευρήσουσι παραίτησιν· οἱ μὲν ἄλλον εἰσηγούμενοι θεὸν οὐδεμίαν, οἱ δὲ τὸν αὐτὸν αὖθις τὸ αὐτὸ ἐροῦσιν, ἐκεῖνο δὴ τὸ σοφὸν, ὅτι ἐχρῆν οὕτως γενέσθαι· τεκμήριον δὲ, πάλαι γὰρ ταῦτα προείρητο. φήσομεν δὲ πρὸς ταῦτα ὅτι οὕτως ἐστὶν ἀσθενῆ τὰ εἰρημένα περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ Χριστιανῶν ἐν τοῖς ὀλίγῳ πρὸ τούτων, ὡς καὶ τοὺς ἄλλον εἰσηγουμένους θεὸν καὶ τοῦτο πράττοντας ἀσεβῶς εὐχερέστατα ὑπαντῆσαι πρὸς τὰ ὑπὸ Κέλσου λεγόμενα. καὶ εἰ μὴ ἄτοπον ἦν ἀφορμὰς διδόναι τοῖς ἀσθενεστέροις πρὸς παραδοχὴν χειρόνων δογμάτων, καὶ ἡμεῖς ἂν τοῦτο πεποιήκειμεν, ἵν᾿ ἐλέγξωμεν ψεῦδος τὸ περὶ τοῦ τοὺς ἄλλον εἰσηγουμένους θεὸν μηδεμίαν ἔχειν ἀπολογίαν πρὸς τὰ ὑπὸ Κέλσου λελεγμένα· νυνὶ δὲ ἡμεῖς φέρε περὶ τῶν προφητῶν πρὸς τοῖς ἀνωτέρω εἰρημένοις ἀπολογησώμεθα.
7.3Kelsos şöyle diyor: "Pythia'nın, Dodona rahibelerinin, Klaroslu'nun, Brankhidai'de ya da Ammon tapınağında olanların ve dünyanın hemen hemen tamamının kendileri sayesinde iskân edildiği sayısız başka kâhinin önceden söylediklerini hiçe sayıyorlar. Ama Yahudiye'de yaşayanların, o kâhinlerin tarzında söyledikleri ya da söylemedikleri şeyleri, bugün de Fenike ve Filistin taraflarındakilerin âdet edindiği tarzda söylenenleri, harika ve eşsiz sayıyorlar." Sayılan bu kâhinlik yerleri hakkında şunu söyleyelim: Aristoteles'ten ve Peripatos'un felsefesini benimseyenlerden derleyerek Pythia ve öteki kâhinlik yerleri hakkındaki iddiayı çürütmek için az olmayan şey söyleyebiliriz. Epikuros'un ve onun öğretisini benimseyenlerin aynı konuda söylediklerini aktararak, bütün Yunanistan'da geçer akçe sayılan ve hayranlık uyandıran kehanetleri bazı Yunanlıların bile çürüttüğünü de gösterebiliriz. Ama kabul edelim ki Pythia'ya ve öteki kâhinlik yerlerine ilişkin şeyler, tanrının insana girmesi konusunda insanların uydurmaları ya da numaraları değildir. Bu durumda bile, olayları hakikat sevgisiyle inceleyenlere şunun ispat edilip edilemeyeceğine bakalım: Bu kehanetlerin var olduğunu kabul eden biri bile, buralarda bazı tanrıların bulunduğunu kabul etmek zorunda değildir; tersine, orada bulunanlar kötü bazı daimōnlar, insan soyuna düşman olan, ruhun yükselişini, erdem yoluyla ilerleyişini ve hakiki dindarlıkla Tanrı'ya geri dönüşünü engelleyen ruhlardır. Öteki kâhinlik yerlerinden daha ünlü görünen Pythia hakkında şöyle anlatılır: Apollon'un peygamberi olan kadın Kastalia'nın ağzının çevresinde otururken kadınlık yerlerinden bir ruh alırmış; bununla dolunca da görkemli ve tanrısal sayılan kehanetlerini söylermiş. Bak, bundan o ruhun murdar ve kirli olduğu anlaşılmıyor mu? Çünkü kehanet söyleyen kadının ruhuna, seyrek ve görünmez, kadınlık yerlerinden çok daha temiz gözeneklerden değil de, itidalli bir adamın bakması bile, hele söz etmesi ya da dokunması hiç caiz olmayan yerlerden giriyor. Üstelik bunu bir iki kez yapmıyor (öyle olsa belki bu daha katlanılabilir görünürdü), o kadının Apollon'dan peygamberlik ettiğine inanıldığı her seferinde yapıyor. Dahası, sözde peygamberlik eden kadını kendinden geçirip çılgınlık hâline sokmak, öyle ki kadın kendinin farkında bile olmasın, tanrısal bir ruhun işi değildir. Çünkü tanrısal ruha kapılmış kişinin, kehanetlerden öğrenen herkesten çok önce, orta ve tabiata uygun bir hayata katkıda bulunacak, kârlı ya da yararlı olan şeylerden fayda görmesi ve tanrısal olan kendisiyle birlikteyken herkesten çok daha keskin görüşlü olması gerekirdi.
Φησὶν οὖν· τὰ μὲν ὑπὸ τῆς Πυθίας ἢ Δωδωνίδων ἢ Κλαρίου ἢ ἐν Βραγχίδαις ἢ ἐν Ἄμμωνος ὑπὸ μυρίων τε ἄλλων θεοπρόπων προειρημένα, ὑφ᾿ ὧν ἐπιεικῶς πᾶσα γῆ κατῳκίσθη, ταῦτα μὲν ⟨(ἐν)⟩ οὐδενὶ λόγῳ τίθενται· τὰ δὲ ὑπο τῶν ἐν Ἰουδαίᾳ τῷ ἐκείνων τρόπῳ λεχθέντα ἢ μὴ λεχθέντα, καὶ ὥσπερ εἰώθασιν ἔτι νῦν οἱ περὶ Φοινίκην τε καὶ Παλαιστίνην, ταῦτά γε θαυμαστὰ καὶ ἀπαράλλακτα ἡγοῦνται. λέγωμεν οὖν περὶ τῶν κατειλεγμένων χρηστηρίων ὅτι δυνατὸν μὲν ἡμῖν συνάγουσιν ἀπὸ Ἀριστοτέλους καὶ τῶν τὰ τοῦ Περιπάτου φιλοσοφησάντων οὐκ ὀλίγα εἰπεῖν εἰς ἀνατροπὴν τοῦ περὶ τῆς Πυθίας καὶ τῶν λοιπῶν χρηστηρίων λόγου· δυνατὸν δὲ καὶ τὰ λελεγμένα τῷ Ἐπικούρῳ καὶ τοῖς ἀσπαζομένοις αὐτοῦ τὸν λόγον περὶ τῶν αὐτῶν παραθέμενον δεῖξαι ὅτι καὶ Ἑλλήνων τινὲς ἀνατρέπουσι τὰς νομιζομένας καὶ τεθαυμασμένας ἐν πάσῃ Ἑλλάδι θεοπροπίας. ἀλλὰ γὰρ δεδόσθω μὴ εἶναι πλάσματα μηδὲ προσποιήσεις ἀνθρώπων περὶ θεοφορίας τὰ περὶ τὴν Πυθίαν καὶ τὰ λοιπὰ χρηστήρια· ἴδωμεν οὖν εἰ μὴ καὶ οὕτως δύναται τοῖς φιλαλήθως ἐξετάζουσι τὰ πράγματα ἀποδείκνυσθαι ὅτι καὶ τῷ παραδεχομένῳ εἶναι ταῦτα τὰ μαντεῖα οὐκ ἀναγκαῖον προσέσθαι ὅτι θεοί τινες εἰσὶ παρ᾿ αὐτοῖς, ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ ἐναντίου δαίμονές τινες φαῦλοι καὶ πνεύματα ἐχθρὰ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων καὶ κωλύοντα τὴν τῆς ψυχῆς ἄνοδον καὶ δι᾿ ἀρετῆς πορείαν καὶ τῆς ἀληθινῆς εὐσεβείας ἀποκατάστασιν πρὸς τὸν θεόν. ἱστόρηται τοίνυν περὶ τῆς Πυθίας, ὅπερ δοκεῖ τῶν ἄλλων μαντείων λαμπρότερον τυγχάνειν. ὅτι περικαθεζομένη τὸ τῆς Κασταλίας στόμιον ἡ τοῦ Ἀπόλλωνος προφῆτις δέχεται πνεῦμα διὰ τῶν γυναικείων κόλπων· οὗ πληρωθεῖσα ἀποφθέγγεται τὰ νομιζόμενα εἶναι σεμνὰ καὶ θεῖα μαντεύματα. ὅρα δὴ διὰ τούτων εἰ μὴ τὸ τοῦ πνεύματος ἐκείνου ἀκάθαρτον καὶ βέβηλον ἐμφαίνεται, μὴ διὰ μανῶν καὶ ἀφανῶν πόρων καὶ πολλῷ γυναικείων κόλπων καθαρωτέρων ἐπεισιὸν τῇ ψυχῇ τῆς θεσπιζούσης ἀλλὰ διὰ τούτων, ἃ οὐδὲ θέμις ἦν τῷ σώφρονι καὶ ἀνθρώπῳ βλέπειν, οὔπω λέγεσθαι ἢ καὶ ἅπτεσθαι· καὶ τοῦτο ποιεῖν οὐχ ἅπαξ που οὐδὲ δὶς (ἴσως γὰρ ἔδοξεν ἀνεκτότερον τὸ τοιοῦτο τυγχάνειν), ἀλλὰ τοσαυτάκις, ὁσάκις προφητεύειν ἐκείνη ἀπὸ τοῦ Ἀπόλλωνος πεπίστευται. ἀλλὰ καὶ τὸ εἰς ἔκστασιν καὶ μανικὴν ἄγειν κατάστασιν τὴν δῆθεν προφητεύουσαν, ὡς μηδαμῶς αυτὴν ἑαυτῇ παρακολουθεῖν, οὐ θείου πνεύματος ἔργον ἐστίν· ἐχρῆν γὰρ τὸν κάτοχον τῷ θείῳ πνεύματι πολλῷ πρότερον παντὸς οὑτινοσοῦν τοῦ ἀπὸ τῶν χρησμῶν διδασκομένου τὸ συμβαλλόμενον εἰς τὸν μέσον καὶ κατὰ φύσιν βίον ἢ πρὸς τὸ λυσιτελὲς ἢ πρὸς τὸ συμφέρον ὠφεληθῆναι καὶ διορατικώτερον παρ᾿ ἐκεῖνο μάλιστα καιροῦ τυγχάνειν, ὅτε σύνεστιν αὐτῷ τὸ θεῖον.
7.4Bu yüzden biz kutsal yazılardan derleyerek şunu ispat ederiz: Yahudiler arasındaki peygamberler, tanrısal ruhtan peygamberlik edenlerin kendilerine de yarayacak ölçüde ışık aldıkları için, üstün olanın kendilerine gelişinden ilk önce kendileri yararlanırlardı. Kutsal Ruh denen ruhun, deyim yerindeyse, ruhlarına dokunmasıyla nous bakımından daha keskin görüşlü, ruh bakımından daha parlak olurlardı; bedenleri de bizim "bedenin düşüncesi" dediğimiz şey bakımından öldürüldüğü için erdemli hayata artık hiçbir biçimde karşı koymazdı. Çünkü daha tanrısal bir "ruhla", "bedenin düşüncesinden" kaynaklanan ve Tanrı'ya düşman olan "bedenin işlerinin" öldürüldüğüne inanırız. Pythia kehanet söylerken kendinden geçiyor ve kendinde değilse, nous'un ve düşüncelerin üzerine karanlık döken o ruhu nasıl bir ruh saymalı? Daimōnlar soyuna benzer bir ruh saymaktan başka ne yapabiliriz? Hristiyanların az olmayan bir kısmı bu daimōnları, onlardan acı çekenlerin içinden, hiçbir garip, büyüsel ya da ilaçla yapılan işleme başvurmadan, yalnız dua ile, oldukça basit yeminlerle ve pek basit bir insanın bile uygulayabileceği yollarla kovar. Bunu çoğunlukla sıradan insanlar yapar. Böylece Mesih'in sözündeki lütuf, daimōnların değersiz ve güçsüz olduğunu gösterir: Onların yenilip insanın ruhundan ve bedeninden boyun eğerek çıkması için, inanca ilişkin akla dayalı ispatlarda usta, bilge ve güçlü birine hiç de gerek yoktur.
Ὅθεν ἡμεῖς ἀποδείκνυμεν συνάγοντες ἀπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων ὅτι οἱ ἐν Ἰουδαίοις προφῆται, ἐλλαμπόμενοι ὑπὸ τοῦ θείου πνεύματος τοσοῦτον, ὅσον ἦν καὶ αὐτοῖς τοῖς προφητεύουσι χρήσιμον, προαπέλαυον τῆς τοῦ κρείττονος εἰς αὐτοὺς ἐπιδημίας· καὶ διὰ τῆς πρὸς τὴν ψυχὴν αὐτῶν, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ἁφῆς τοῦ καλουμένου ἁγίου πνεύματος διορατικώτεροί τε τὸν νοῦν ἐγίνοντο καὶ τὴν ψυχὴν λαμπρότεροι ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα, οὐδαμῶς ἔτι ἀντιπρᾶττον τῷ κατ᾿ ἀρετὴν βίῳ, ἅτε κατὰ τὸ παρ᾿ ἡμῖν καλούμενον „φρόνημα τῆς σαρκὸς“ νεκρούμενον. „πνεύματι“ γὰρ θειοτέρῳ „τὰς τοῦ σώματος πράξεις“ καὶ ἀπὸ τοῦ φρονήματος „τῆς σαρκὸς“ ἀρχομένας ἔχθρας, τυγχάνοντος πρὸς θεὸν, θανατοῦσθαι πεπείσμεθα. εἰ δ᾿ ἐξίσταται καὶ οὐκ ἐν ἑαυτῇ ἐστιν ἡ Πυθία, ὅτε μαντεύεται, ποδαπὸν νομιστέον πνεῦμα, τὸ σκότον καταχέαν τοῦ νοῦ καὶ τῶν λογισμῶν, ἢ τοιοῦτον ὁποῖόν ἐστι καὶ τὸ τῶν δαιμόνων γένος, οὓς οὐκ ὀλίγοι Χριστιανῶν ἀπελαύνουσι τῶν πασχόντων σὺν οὐδενὶ περιέργῳ καὶ μαγικῷ ἢ φαρμακευτικῷ πράγματι ἀλλὰ μόνῃ εὐχῇ καὶ ὁρκώσεσιν ἁπλουστέραις καὶ ὅσα ἂν δύναιτο προσάγειν ἁπλούστερος ἄνθρωπος; ὡς ἐπίπαν γὰρ ἰδιῶται τὸ τοιοῦτον πράττουσι, παριστάσης τῆς ἐν τῷ λόγῳ Χριστοῦ χάριτος τὸ τῶν δαιμονίων εὐτελὲς καὶ ἀσθενὲς, οὐ πάντως δεόμενον πρὸς τὸ ἡττηθῆναι καὶ εἶξαν ὑπεξελθεῖν ἀπὸ ψυχῆς ἀνθρώπου καὶ σώματος σοφοῦ τινος καὶ δυνατοῦ ἐν ταῖς λογικαῖς περὶ τῆς πίστεως ἀποδείξεσιν.
7.5Üstelik yalnız Hristiyanlar ve Yahudiler değil, Yunanlılardan ve barbarlardan başka birçokları da insan ruhunun bedenden ayrıldıktan sonra yaşadığına ve var olduğuna inanır. Akıl da şunu gösterir: Saf olan ve kötülüğün kurşun ağırlıklarıyla yüklenmemiş ruh, buradaki kaba bedenleri ve onlardaki kirleri geride bırakıp yükselerek daha saf ve esîrî bedenlerin bulunduğu yerlere gider. Kötü olan ve günahların yeryüzüne çektiği ruh ise soluklanamaz bile, burada savrulur ve yuvarlanır; kimisi "mezarların" çevresinde dolaşır, nitekim orada gölgemsi ruhların "hayaletleri" görülmüştür, kimisi de düpedüz yeryüzünün çevresinde. Bu durumda, deyim yerindeyse bütün çağlar boyunca, ister birtakım büyülerle ister kendi kötülükleri yüzünden yapılara ve yerlere bağlanmış ruhları nasıl ruhlar saymalı? Akıl bunları kötü şeyler saymamızı gerektirir; bunlar ne iyi ne kötü olan önceden bilme gücünü insanları aldatmak ve onları Tanrı'dan ve ona yönelik saf dindarlıktan uzaklaştırmak için kullanırlar. Bunların aynı varlıklar olduğunu şu da gösterir: Kurbanlardan yükselen buharlarla, kanlardan ve yakılan kurbanlardan çıkan dumanlarla bedenlerini besler, bu gibi şeylerden haz duyarlar; böylece, deyim yerindeyse, hayata düşkünlük ederler. Bu bakımdan, bedenlerin dışında daha saf bir hayat yaşamayı kabul etmeyen, bedensel hazlar uğruna topraksı bedendeki hayata sarılan kötü insanlara benzerler. Yunanlıların sandığı gibi Delphoi'deki Apollon bir tanrı olsaydı, bilge kişiden ya da böylesi bulunmazsa en azından ilerleme kaydeden kişiden başka kimi peygamber olarak seçmesi gerekirdi? Kadındansa neden bir adamın peygamberlik etmesini istemezdi? Kadın cinsini istemiş olsa bile, belki de kadınların kadınlık yerlerinden başkasıyla bunu yapamadığı ya da başka bir şeyden hoşlanmadığı için, iradesini bildiren olarak evli bir kadın yerine neden bir bakire seçmesi gerekmezdi?
Ἀλλὰ καὶ εἴπερ πεπίστευται οὐ παρὰ Χριστιανοῖς καὶ Ἰουδαίοις μόνοις ἀλλὰ καὶ παρ᾿ ἄλλοις πολλοῖς Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων ὅτι ζῇ καὶ ὑπάρχει μετὰ τὸν ἀπὸ τοῦ σώματος χωρισμὸν ἡ ἀνθρωπίνη ψυχὴ, καὶ τῷ λόγῳ παρίσταται ὅτι ἡ μὲν καθαρὰ καὶ μὴ βαρουμένη ὑπὸ τῶν τῆς κακίας μολιβδίδων μετέωρος φέρεται ἐπὶ τοὺς τόπους τῶν καθαρωτέρων καὶ αἰθερίων σωμάτων, καταλιποῦσα τὰ τῇδε παχέα σώματα καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς μιάσματα, ἡ δὲ φαύλη καὶ ὑπὸ τῶν ἁμαρτάδων καθελκομένη ἐπὶ τὴν γῆν καὶ μηδ᾿ ἀναπνεῦσαι δυναμένη τῇδε φέρεται καὶ καλινδεῖται, ἡ μέν τις ἐπὶ „τὰ μνήματα,“ ἔνθα καὶ ὤφθη σκιοειδῶν ψυχῶν „φαντάσματα,“ ἡ δέ τις ἁπαξαπλῶς περὶ τὴν γῆν· ποδαπὰ χρὴ νομίζειν εἶναι πνεύματα τὰ ὅλους. ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, αἰῶνας προσδεθέντα ὥσπερ εἴτε μαγγανείαις τισὶν εἴτε καὶ διὰ τὴν σφετέραν κακίαν οἰκοδομαῖς καὶ τόποις; ὁ λόγος δὴ αἱρεῖ φαῦλ᾿ ἄττα νομίζειν εἶναι τὰ τοιαῦτα, τῇ προγνωστικῇ δυνάμει μέσῃ τυγχανούσῃ εἰς ἀπάτην ἀνθρώπων χρώμενα καὶ πρὸς τὸ περισπάσαι αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς καθαρᾶς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας. δηλοῖ δὲ τὸ τοιοῦτον τοὺς αὐτοὺς τυγχάνειν καὶ τὸ ταῖς ἀπὸ τῶν θυσιῶν ἀναθυμιάσεσι καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν αἱμάτων καὶ ὁλοκαυτωμάτων ἀποφοραῖς τρεφόμενα αὐτῶν τὰ σώματα, φιληδονούντων τοῖς τοιούτοις, ἐπ᾿ αὐτὸ τυγχάνειν τοῦ ὡσπερεὶ φιλοζωεῖν, ἀνάλογον φαύλοις ἀνθρώποις, οὐκ ἀσπαζομένοις μὲν τὸ καθαρώτερον ἔξω σωμάτων ζῆν, περιέπουσι δὲ διὰ τὰς σωματικὰς ἡδονὰς τὴν ἐν τῷ γεώδει σώματι ζωήν. εἴπερ δὲ θεὸς ἦν, ὡς Ἕλληνες οἴονται. ὁ ἐν Δελφοῖς Ἀπόλλων. τίνα μᾶλλον ἐχρῆν αὐτὸν ἐκλέξασθαι προφήτην ἢ τὸν σοφὸν ἢ μὴ εὑρισκομένου τοῦ τοιούτου κἂν τὸν προκόπτοντα; πῶς δ᾿ ἂν οὐκ ἄνδρα μᾶλλον προφητεύειν ἐβούλετο ἤπερ γυναῖκα; εἰ δὲ καὶ τὸ θῆλυ ἤθελεν, ὡς τάχα μὴ δυνάμενος ἢ μὴ τερπόμενος ἄλλῳ τινὶ ἢ τοῖς κόλποις τῶν γυναικῶν, πῶς οὐχὶ παρθένον μᾶλλον ἐχρῆν αὐτὸν ἐπιλέξασθαι ἤπερ γυναῖκα τὴν τὸ βούλημα αὐτοῦ θεσπίζουσαν;
7.6Oysa Yunanlıların hayran olduğu Pythios, Yunanlıların sandığı türden tanrısal bir kapılmaya ne bilge birini ne de herhangi bir adamı layık gördü. Kadın cinsinden de bir bakireyi ya da felsefeden yararlanmış bilge bir kadını değil, sıradan bir kadını seçti. Belki de insanlar arasında daha üstün olanlar, onun kapılmayı sağlayan etkisine boyun eğmeyecek kadar iyiydi. Hem bir tanrı olsaydı, önceden bilme gücünü, deyim yerindeyse, insanların dönüşü, iyileşmesi ve ahlaken düzelmesi için bir yem olarak kullanması gerekirdi. Oysa tarih onun hakkında böyle hiçbir şey aktarmaz. Çünkü bütün insanlar arasında en bilgenin Sokrates olduğunu söylemişse de, daha önce Euripides ve Sophokles hakkında söylediği şu söz bu övgüyü köreltti: "Sophokles bilgedir, Euripides daha bilge." Demek ki Sokrates, Pythios'un bilge dediği tragedya şairlerinden üstün sayıldı. Bu şairler sahnede ve orkestrada sıradan bir ödül için yarışır, seyircilerde kimi zaman acı ve acıma, kimi zaman ağırbaşlılığa yakışmayan kahkahalar uyandırırlar (satir oyunları böyle bir şey amaçlar). Böylece bu övgü, felsefe ve hakikat sayesinde kazanılmış, ağırbaşlılığı yüzünden övgüye değer bir yüceliği pek göstermez. Belki de Pythios onu, felsefesinden çok, kendisine ve öteki daimōnlara sunduğu kurbanlar ve yağ dumanları yüzünden bütün insanların en bilgesi saymıştır. Daimōnlar, erdemli işlerden çok bu sebeplerle kendilerine kurban sunanların isteklerini yerine getiriyor görünürler. Bu yüzden şairlerin en iyisi Homeros, olup biteni betimlerken ve daimōnları kurban sunanların istediğini yapmaya en çok neyin ikna ettiğini öğretirken Khryses'i sahneye çıkarır. Khryses birkaç çelenk, boğa ve keçi butları karşılığında, kızı yüzünden Yunanlılara karşı istediğini elde eder: Veba ile kırılan Yunanlılar Khryseis'i ona geri verirler. Pythagorasçılardan birinin şairin örtülü anlamla söylediği şeyler hakkında yazdığı bir kitapta okuduğumu hatırlıyorum: Khryses'in Apollon'a söylediği dizeler ve Apollon'un Yunanlılara gönderdiği veba, Homeros'un şunu bildiğini öğretirmiş: Yağ dumanlarından ve kurbanlardan hoşlanan bazı kötü daimōnlar, kurban sunanlar böyle bir şey dilerse, onlara ücret olarak başkalarının yıkımını verirler. "Kışı sert Dodona'nın hükümdarı" da, ki orada peygamberler "ayak yıkamaz, yerde yatar", Kelsos'un da belirttiği gibi peygamberlik için erkek cinsini reddedip Dodona rahibelerini kullanır. Diyelim ki bunlara benzer bir Klaroslu, Brankhidai'de bir başkası, Ammon tapınağında bir başkası ya da yeryüzünün herhangi bir yerinde kehanet söyleyenler var. Bunların daimōnlar değil de tanrılar olduğu nereden gösterilecek?
Νυνὶ δὲ ὁ θαυμαζόμενος παρ᾿ Ἕλλησι Πύθιος οὐδένα μὲν σοφὸν ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως ἄνδρα ἄξιον ἔκρινε τῆς, ὡς Ἕλληνες ὑπολαμβάνουσι, θείας κατακωχῆς. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἐν τῷ θήλει γένει παρθένον τινὰ ἢ σοφὴν καὶ ἀπὸ φιλοσοφίας ὠφελημένην ἀλλά τινα γυναῖκα ἰδιῶτιν· τάχα γὰρ οἱ ἐν ἀνθρώποις κρείττονες βελτίους ἦσαν τῆς εἰς τὴν κατακωχὴν ἐνεργείας αὐτοῦ. ἔδει δὲ καὶ. εἴπερ θεὸς ἦν, τῇ προγνώσει αὐτὸν χρήσασθαι δελέατι, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, πρὸς τὴν ἐπιστροφὴν καὶ θεραπείαν καὶ ἠθικὴν κατόρθωσιν τῶν ἀνθρώπων· νυνὶ δὲ οὐδὲν ἡ ἱστορία τοιοῦτον παραδίδωσι περὶ αὐτοῦ. εἰ γὰρ καὶ ἀνδρῶν ἁπάντων Σωκράτην εἶπε σοφώτατον εἶναι, ἤμβλυνε τὸν ἔπαινον αὐτοῦ τὸ πρὸς τούτου λεγόμενον περὶ Εὐριπίδου καὶ Σοφοκλέους ἐν τῷ· σοφὸς Σοφοκλῆς, σοφώτερος δ᾿ Εὐριπίδης. τραγῳδιοποιῶν ουν σοφῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ λελεγμένων κρείττων εἶναι νομισθεὶς ὁ Σωκράτης, τῶν ἐπὶ τῆς σκηνῆς καὶ τῆς ὀρχήστρας τοῦ τυχόντος ἄθλου ἕνεκεν ἀγωνιζομένων καὶ ὅπου μὲν λύπας καὶ οἴκτους τοῖς θεαταῖς ἐμποιούντων ὅπου δὲ ἀσέμνους γέλωτας (τοιοῦτον γάρ τι βούλεται τὰ σατυρικὰ δράματα), οὐ πάνυ τι τὸ διὰ φιλοσοφίαν καὶ ἀλήθειαν ἐμφαίνει σεμνὸν καὶ διὰ σεμνότητα ἐπαινετόν. καὶ τάχα οὐ τοσοῦτον διὰ φιλοσοφίαν ἀνδρῶν εἶπεν αὐτὸν ἁπάντων σοφώτατον ὅσον διὰ τὰς θυσίας καὶ ἃς προσήνεγκε κνίσσας αὐτῷ τε καὶ τοῖς λοιποῖς δαίμοσι. καὶ διὰ ταῦτα ἐοίκασι μᾶλλον ποιεῖν οἱ δαίμονες τὰ ἀξιούμενα ὑπὸ τῶν αὐτοῖς προσαγόντων ἢ διὰ τὰ ἔργα τῆς ἀρετῆς. διόπερ διαγράφων τὰ γινόμενα ὁ τῶν ποιητῶν ἄριστος Ὅμηρος καὶ διδάσκων, τίνα μάλιστά ἐστι τὰ πείθοντα τοὺς δαίμονας ποιεῖν ἃ βούλονται οἱ θύοντες, εἰσήγαγε τὸν Χρύσην, ἕνεκεν ὀλίγων στεφάνων καὶ μηρίων ταύρων καὶ αἰγῶν τυγχάνοντα ὧν ᾔτησε καθ᾿ Ἑλλήνων διὰ τὴν θυγατέρα, ἵνα λοιμώξαντες ἀποδώσειαν αὐτῷ τὴν Χρυσηΐδα. μέμνημαι δὲ παρά τινι τῶν Πυθαγορείων, ἀναγράψαντι περὶ τῶν ἐν ὑπονοίᾳ παρὰ τῷ ποιητῇ λελεγμένων, ἀναγνοὺς ὅτι τὰ τοῦ Χρύσου πρὸς τὸν Ἀπόλλωνα ἔπη καὶ ὁ ἐξ Ἀπόλλωνος ἐπιπεμφθεὶς τοῖς Ἕλλησι λοιμὸς διδάσκει ὅτι ἠπίστατο Ὅμηρος πονηρούς τινας δαίμονας, χαίροντας ταῖς κνίσσαις καὶ ταῖς θυσίαις, μισθοὺς ἀποδιδόναι τοῖς θύσασι τὴν ἑτέρων φθορὰν, εἰ τοιοῦτο οἱ θύοντες εὔχοιντο. καὶ ὁ „Δωδώνης“ δὲ „μεδέων δυσχειμέρου,“ παρ᾿ ᾧ εἰσιν οἱ προφῆται „ἀνιπτόποδες χαμαιεῦναι,“ ἀποδοκιμάσας τὸ τῶν ἀνδρῶν εἰς προφητείαν γένος ταῖς Δωδωνίσι χρῆται, ὡς καὶ ὁ Κέλσος παρέστησεν. ἔστω δέ τις τούτοις παραπλήσιος Κλάριος καὶ ἕτερος ἐν Βραγχίδαις καὶ ἄλλος ἐν Ἄμμωνος ἢ ὅποι ποτὲ γῆς μαντευόμενοι, πόθεν οὖν δειχθήσεται εἰ καὶ θεοὶ μέν εἰσιν οὐ δαιμόνια δέ τινα;
7.7Yahudiler arasındaki peygamberlerin kimisi peygamberlikten ve tanrısal kapılmadan önce de bilgeydi; kimisi de nous'larını peygamberliğin kendisi aydınlattığı için bilge oldu. İnayet onları, hayatlarının taklit edilmesi güç, son derece güçlü, özgür ve ölüme ve tehlikelere karşı her bakımdan yılmaz olması yüzünden tanrısal ruhun ve ondan gelen sözlerin emanet edileceği kişiler olarak seçti. Akıl da her şeyin üstündeki Tanrı'nın peygamberlerinin böyle olması gerektiğini söyler. Bunlar Antisthenes'in, Krates'in ve Diogenes'in metanetini bir çocuk oyunu gibi gösterdiler. Nitekim hakikat uğruna ve günah işleyenleri özgürce kınadıkları için "taşlandılar, testereyle biçildiler, sınandılar, kılıçla öldürüldüler; koyun postlarına, keçi derilerine bürünüp yoksulluk içinde, eziyet görerek dolaştılar; çöllerde, dağlarda, mağaralarda ve yeryüzünün çukurlarında başıboş gezdiler. Dünya onlara layık değildi." Onlar hep Tanrı'ya ve Tanrı'nın görünmeyen, duyularla görülmeyen ve bu yüzden ezelî olan şeylerine bakarlardı. Peygamberlerin her birinin hayatı kayda geçmiştir. Şimdilik Musa'nın hayatını (onun da kanunda kayıtlı peygamberlikleri vardır), Yeremya'nın kendi adını taşıyan peygamberlik kitabında aktarılan hayatını ve her türlü riyazeti aşarak üç yıl "çıplak ve yalınayak" dolaşan Yeşaya'nın hayatını anmak yeter. Gençlerin, Daniel'in ve arkadaşlarının dayanıklı hayatına da bak: Yalnız su içtiklerini, canlılardan uzak durarak baklagillerle beslendiklerini okursun. Gücün yeterse daha öncekilere de bak: Nuh peygamberlik etti; İshak oğluna peygamberce dua etti; Yakup on iki oğlunun her birine "Gelin, son günlerde ne olacağını size bildireyim" dedi. İşte bunlar ve Tanrı adına peygamberlik etmiş sayısız başkası, İsa Mesih'e ilişkin şeyleri de önceden bildirdiler. Bu yüzden Pythia'nın, Dodona rahibelerinin, Klaroslu'nun, Brankhidai'de ya da Ammon tapınağında olanların ve kâhin denen sayısız başkasının önceden söylediklerini hiçe sayarız; ama Yahudiye'de peygamberlik edenlerin söyledikleri karşısında hayranlık duyarız. Çünkü onların dayanıklı, güçlü ve ağırbaşlı hayatlarının Tanrı'nın ruhuna layık olduğunu görürüz; bu ruh yeni bir tarzda, daimōnlardan gelen kehanetlere hiç benzemeyen bir tarzda peygamberlik eder.
Τῶν δ᾿ ἐν Ἰουδαίοις προφητῶν οἱ μὲν πρὸ τῆς προφητείας καὶ τῆς θείας κατακωχῆς ἦσαν σοφοὶ, οἱ δ᾿ ἀπ᾿ αὐτῆς τῆς προφητείας φωτισθέντες τὸν νοῦν τοιοῦτοι γεγόνασιν, αἱρεθέντες ὑπὸ τῆς προνοίας εἰς τὸ πιστευθῆναι τὸ θεῖον πνεῦμα καὶ τοὺς ἀπὸ τούτου λόγους διὰ τὸ τοῦ βίου δυσμίμητον καὶ σφόδρα εὔτονον καὶ ἐλευθέριον καὶ πάντῃ πρὸς θάνατον καὶ κινδύνους ἀκατάπληκτον. τοιούτους γὰρ καὶ ὁ λόγος αἱρεῖ δεῖν εἶναι τοὺς τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ προφήτας. οἵτινες παίγνιον ἀπέφηναν τὴν Ἀντισθένους καὶ Κράτητος καὶ Διογένους εὐτονίαν. δι᾿ ἀλήθειαν γοῦν καὶ τὸ ἐλευθερίως ἐλέγχειν τοὺς ἁμαρτάνοντας „ἐλιθάσθησαν, ἐπρίσθησαν, ἐπειράσθησαν, ἐν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον· περιῆλθον γὰρ ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, κακουχούμενοι, ἐν ἐρημίαις πλανώμενοι καὶ ὄρεσι καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς, ὧν οὐκ ην ἄξιος ὁ ἐπὶ γῆς κόσμος“· ἀεὶ ἐνορῶντες τῷ θεῷ καὶ τοῖς ἀοράτοις τοῦ θεοῦ καὶ μὴ βλεπομένοις αἰσθητῶς καὶ διὰ τοῦτο οὖσιν αἰωνίοις. ὁ δὲ βίος ἑκάστου τῶν προφητῶν ἀναγέγραπται· ἀρκεῖ δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος παραθέσθαι τὸν Μωϋσέως βίον (καὶ γὰρ αὐτοῦ φέρονται προφητεῖαι, ἀναγεγραμμέναι ἐν τῷ νόμῳ) καὶ τὸν Ἱερεμἰου, φερόμενον ἐν τῇ ὁμωνύμῳ αὐτοῦ προφητείᾳ, καὶ τὸν Ἡσαΐου, ὃς ἐπορεύθη ὑπερτείνων πᾶσαν ἄσκησιν „γυμνὸς καὶ ἀνυπόδετος“ ἔτεσι τρισίν. ἴδε δὲ καὶ παιδαρίων, τοῦ Δανιὴλ καὶ τῶν σὺν αὐτῷ, τὸν ἐῤῥωμένον βίον, ἀναγνοὺς τὴν ὑδροποσίαν αὐτῶν καὶ ὅτι ἡ τροφὴ ἦν αὐτοῖς ὄσπριον, ἐμψύχων ἀπεχομένοις. εἰ δὲ δύνασαι, καὶ τὰ πρὸ τούτων θέασαι, Νῶε προφητεύσαντος καὶ Ἰσαὰκ τῷ υἱῷ ἐπευξαμένου προφητικῶς καὶ τοῦ Ἰακὼβ λέγοντος ἑκάστῳ τῶν δώδεκα· „δεῦτε, ἵνα ἀναγγείλω ὑμῖν, τί ἔσται ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν.“ οὗτοι δὴ καὶ ἄλλοι μυρίοι προφητεύσαντες τῷ θεῷ καὶ τὰ περὶ Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ προεῖπον. διόπερ ἐν οὐδενὶ μὲν τιθέμεθα λόγῳ τὰ ὑπὸ τῆς Πυθίας ἢ Δωδωνίδων ἢ Κλαρίου ἢ ἐν Βραγχίδαις ἢ ἐν Ἄμμωνος ἢ ὑπὸ μυρίων ἄλλων λεγομένων θεοπρόπων προειρημένα· τὰ δ᾿ ὑπὸ τῶν ἐν Ἰουδαίᾳ προφητευσάντων τεθήπαμεν, ὁρῶντες ὅτι ἄξιος ἦν αὐτῶν ὁ ἐῤῥωμένος καὶ εὔτονος καὶ σεμνὸς βίος πνεύματος θεοῦ, τρόπῳ προφητεύοντος καινῷ καὶ οὐδὲν ἔχοντι παραπλήσιον ταῖς ἀπὸ δαιμόνων μαντείαις.
7.8Kelsos'un "Yahudiye'de yaşayanların o kâhinlerin tarzında söyledikleri" dedikten sonra neden "ya da söylemedikleri" diye eklediğini bilmiyorum. İnanmayan biri olarak, bu sözlerin söylenmemiş olabileceğini, söylenmemiş sözlerin belki de sadece yazıya geçirilmiş olduğunu ileri sürüyor. Çünkü zamanlara bakmadı; peygamberlerin yıllar önce sayısız şeyi önceden bildirdiklerini ve Mesih'in gelişinden de söz ettiklerini görmedi. Eski peygamberleri karalamak isteyerek yine onların, "bugün de Fenike ve Filistin taraflarındakilerin âdet edindiği tarzda" peygamberlik ettiklerini söylüyor. Ama Yahudilerin ve Hristiyanların öğretisine yabancı birilerinden mi söz ediyor, yoksa peygamberlerin karakterine uygun olarak Yahudi tarzında peygamberlik edenlerden mi, açıklamıyor. Söyledikleri hangi anlamda alınırsa alınsın, yalan olduğu ortaya çıkar. Çünkü ne inanca yabancı olanlardan biri peygamberlerinkine benzer bir şey yapmıştır, ne de daha sonraları, İsa'nın gelişinden sonra Yahudiler arasında peygamberlik eden birinin bulunduğu anlatılır. Zira Kutsal Ruh'un, Tanrı'ya ve kendi peygamberlerinin bildirdiği kişiye karşı dinsizlik etmeleri yüzünden onları terk ettiği kabul edilmiştir. Kutsal Ruh'un belirtileri İsa'nın öğretisinin başlangıcında görüldü, onun göğe alınmasından sonra daha çok, daha sonra ise daha az görüldü. Yine de bugün bile, ruhlarını Logos'la ve ona uygun işlerle arındırmış birkaç kişide onun izleri vardır. Çünkü "terbiyenin kutsal ruhu hileden kaçar, anlayışsız düşüncelerden uzaklaşır."
Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως ὁ Κέλσος εἰπών· τὰ δ᾿ ὑπὸ τῶν ἐν Ἰουδαίᾳ τῷ ἐκείνων τρόπῳ λεχθέντα προσέθηκεν· ἢ μὴ λεχθέντα, ὡς ἄπιστος φάσκων δύνασθαι καὶ μὴ λελέχθαι αὐτὰ ἀλλ᾿ ἀναγεγράφθαι τάχα τὰ μὴ λεχθέντα. οὐ γὰρ εἶδε τοὺς χρόνους, οὐδ᾿ ὅτι πρὸ πολλῶν ἐτῶν μυρία προειπόντες ἔλεγον καὶ περὶ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας. πάλιν τε αὖ τοὺς ἀρχαίους προφήτας διαβαλεῖν ἐθέλων φησὶν αὐτοὺς πεπροφητευκέναι τὸν τρόπον τοῦτον, ὃν εἰώθασι, φησὶν, ἔτι νῦν οἱ περὶ Φοινίκην τε καὶ Παλαιστίνην· μὴ δηλώσας πότερον ἀλλοτρίους λέγει τινὰς τοῦ Ἰουδαίων λόγου καὶ Χριστιανῶν ἢ κατὰ τὸν χαρακτῆρα τῶν προφητῶν Ἰουδαϊκῶς προφητεύοντας. ὅπως δ᾿ ἂν ἔχῃ ἃ λέγει, ἐλέγχεται ἐψευσμένα. οὔτε γάρ ⟨(τινες)⟩ τῶν τῆς πίστεως ἀλλοτρίων παραπλήσιόν τι τοῖς προφήταις πεποιήκασιν, οὔτε νεώτεροι καὶ μετὰ τὴν Ἰησοῦ ἐπιδημίαν ἱστόρηνται ἐν Ἰουδαίοις τινὲς προφητεύσαντες, τὸ γὰρ ἅγιον πνεῦμα ὡμολόγηται ἐκείνους καταλελοιπέναι, ἀσεβήσαντας εἰς τὸν θεὸν καὶ τὸν προφητευθέντα ὑπὸ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς προφητῶν. σημεῖα δὲ τοῦ ἁγίου πνεύματος κατ᾿ ἀρχὰς μὲν τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας μετὰ δὲ τὴν ἀνάληψιν αὐτοῦ πλείονα ἐδείκνυτο, ὕστερον δὲ ἐλάττονα· πλὴν καὶ νῦν ἔτι ἴχνη ἐστὶν αὐτοῦ παρ᾿ ὀλίγοις, τὰς ψυχὰς τῷ λόγῳ καὶ ταῖς κατ᾿ αὐτὸν πράξεσι κεκαθαρμένοις. „ἅγιον γὰρ πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογισμῶν ἀσυνέτων.“
7.9Kelsos, Fenike'deki ve Filistin'deki kehanetlerin tarzını da, sanki işitmiş ve iyice öğrenmiş biri gibi anlatacağını vaat ettiğine göre, gelin bunları da inceleyelim. Önce birçok peygamberlik türü olduğunu söylüyor, ama bunları açıklamıyor; çünkü açıklayacak bir şeyi yoktu, yalnız boş yere iddiada bulunuyordu. Buradaki adamlar arasında en mükemmel olduğunu söylediği türe bakalım. "Birçok adsız kişi," diyor, "en ufak bir sebeple, tapınakların içinde de dışında da büyük bir kolaylıkla, bazıları da dilenerek şehir şehir ya da ordugâh ordugâh dolaşırken, kehanet söylüyormuş gibi coşkuya kapılır. Her birinin ağzında hazır ve alışılmış söz şudur: 'Ben Tanrı'yım', ya da 'Tanrı'nın oğluyum', ya da 'tanrısal ruhum. Geldim; çünkü dünya artık yok oluyor ve siz, ey insanlar, haksızlıklarınız yüzünden mahvoluyorsunuz. Ama ben kurtarmak istiyorum. Beni yeniden gök kudretiyle dönerken göreceksiniz. Şimdi bana kulluk eden ne mutludur! Ötekilerin hepsinin, şehirlerin ve ülkelerin üzerine sonsuz ateş yağdıracağım. Başlarına gelecek cezaları bilmeyen insanlar boş yere pişman olup inleyecekler; bana inananları ise sonsuza dek koruyacağım.'" Ardından şöyle diyor: "Bu iddiaları ileri sürdükten sonra peşi sıra anlaşılmaz, çılgınca ve büsbütün belirsiz şeyler eklerler. Nous sahibi hiç kimse bunların anlamını bulamaz; çünkü bunlar karanlıktır ve hiçbir şey ifade etmez; ama her akılsıza ya da her şarlatana, söyleneni her konuda dilediği gibi kendine mal etme fırsatı verir."
Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸν τρόπον τῶν ἐν Φοινίκῃ καὶ Παλαιστίνῃ μαντείων ἐπαγγέλλεται φράσειν ὁ Κέλσος ὡς ἀκούσας καὶ πάνυ καταμαθὼν, φέρε καὶ ταῦτα κατανοήσωμεν. πρῶτον δὴ λέγει πλείονα εἶναι εἴδη προφητειῶν, μὴ ἐκτιθέμενος αὐτά· οὐδὲ γὰρ εἶχεν, ἀλλὰ ψευδῶς ἐπανετείνετο. ὃ δέ φησιν εἶναι τελεώτατον παρὰ τοῖς τῇδε ἀνδράσιν ἴδωμεν. πολλοὶ, φησὶ. καὶ ἀνώνυμοι ῥᾷστα ἐκ τῆς προστυχούσης αἰτίας καὶ ἐν ἱεροῖς καὶ ἔξω ἱερῶν. οἱ δὲ καὶ ἀγείραντες καὶ ἐπιφοιτῶντες πόλεσιν ἢ στρατοπέδοις, κινοῦνται δῆθεν ὡς θεσπίζοντες. πρόχειρον δ᾿ ἑκάστῳ καὶ σύνηθες εἰπεῖν· ἐγὼ ὁ θεός εἰμι ἢ θεοῦ παῖς ἢ πνεῦμα θεῖον. ἥκω δέ· ἤδη γὰρ ὁ κόσμος ἀπόλλυται, καὶ ὑμεῖς, ὦ ἄνθρωποι, διὰ τὰς ἀδικίας οἴχεσθε. ἐγὼ δὲ σῶσαι θέλω· καὶ ὄψεσθέ με αὖθις μετ᾿ οὐρανίου δυνάμεως ἐπανιόντα. μακάριος ὁ νῦν με θρησκεύσας, τοῖς δ᾿ ἄλλοις ἅπασι πῦρ αἰώνιον ἐπιβαλῶ καὶ πόλεσι καὶ χώραις. καὶ ἄνθρωποι, οἳ μὴ τὰς ἑαυτῶν ποινὰς ἴσασι, μεταγνώσονται μάτην καὶ στενάξουσι· τοὺς δέ μοι πεισθέντας αἰωνίους φυλάξω. εἶτα τούτοις ἑξῆς φησι· ταῦτ᾿ ἐπανατεινάμενοι προστιθέασιν ἐφεξῆς ἄγνωστα καὶ πάροιστρα καὶ πάντῃ ἄδηλα, ὧν τὸ μὲν γνῶμα οὐδεὶς ἂν ἔχων νοῦν εὑρεῖν δύναιτο· ἀσαφῆ γὰρ καὶ τὸ μηδὲν, ἀνοήτῳ δὲ ἢ γόητι παντὶ περὶ παντὸς ἀφορμὴν ἐνδίδωσιν, ὅπῃ βούλεται, τὸ λεχθὲν σφετερίζεσθαι.
7.10Kelsos suçlamasında dürüst olsaydı, peygamberlik sözlerini aynen aktarması gerekirdi: Ya konuşanın her şeye gücü yeten Tanrı olduğunu bildirdiği sözleri, ya Tanrı'nın Oğlu'nun konuştuğu sözleri, ya da konuşanın Kutsal Ruh olduğuna inanılan sözleri. Böylece söylenenleri çürütmek ve bu sözlerin tanrısal ilhamla söylenmediğini göstermek için çaba harcamış olurdu. Oysa bu sözler günahlardan dönüşü, o zamanki insanların kınanmasını ve gelecekteki şeylerin önceden bilinmesini içerir. Bu yüzden peygamberlerle aynı çağda yaşayanlar onların peygamberlik sözlerini yazıya geçirip korudular. Öyle ki sonraki kuşaklar da bunları okuyunca Tanrı'nın sözleri olarak onlara hayran kalsınlar; yalnız azarlayan ve döndüren sözlerden değil, önceden bilen sözlerden de yararlansınlar; olayların gerçekleşmesiyle, önceden bildiren ruhun tanrısal olduğuna ikna olsunlar ve kanuna ve peygamberlere uyarak Logos'a uygun dindarlığı sürdürsünler. Peygamberler, dinleyenlerin hemen anlayabileceği, yararlı ve ahlakın düzelmesine katkıda bulunan her şeyi, Tanrı'nın iradesine uygun olarak, hiçbir şeyi gizlemeden söylediler. Daha gizemli, daha derin bir temaşa gerektiren ve kalabalıkların kulağının ötesinde bir seyre ait olan şeyleri ise "bilmecelerle", alegorilerle, karanlık sözler denen sözlerle ve mesel ya da darbımesel denen şeylerle bildirdiler. Öyle ki emekten kaçmayan, tersine, erdem ve hakikat uğruna her türlü emeği üstlenenler araştırıp bulsunlar ve bulduklarını aklın gerektirdiği gibi kullansınlar. Ama soylu Kelsos, peygamberlerin bu tür sözlerini anlamadığına sanki öfkelenmiş gibi onlara sövdü ve şöyle dedi: "Bu iddiaları ileri sürdükten sonra peşi sıra anlaşılmaz, çılgınca ve büsbütün belirsiz şeyler eklerler. Nous sahibi hiç kimse bunların anlamını bulamaz; çünkü bunlar karanlıktır ve hiçbir şey ifade etmez; ama her akılsıza ya da her şarlatana, söyleneni her konuda dilediği gibi kendine mal etme fırsatı verir." Bana kalırsa bunu kurnazca söyledi: Peygamberlik sözlerini okuyanların onların anlamını sınayıp incelemesini elinden geldiğince engellemek istiyordu. Başına gelen de, bir eve girip ev sahibine geleceği önceden bildiren bir peygamber hakkında "Bu kafadan çatlak neden yanına geldi?" diyenlerin başına gelene benziyor.
Ἐχρῆν δὲ αὐτὸν, εἴπερ εὐγνωμόνει πρὸς τὴν κατηγορίαν, ἐκθέσθαι αὐταῖς λέξεσι τὰς προφητείας, εἴτ᾿ ἐν αἷς θεὸς παντοκράτωρ ἐπηγγέλλετο εἶναι ὁ λέγων, εἴτ᾿ ἐν αἷς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, εἴτε καὶ ἐν αἷς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγον εἶναι ἐπιστεύετο· οὕτω γὰρ καὶ ἠγωνίασεν ἀνασκευάσαι τὰ εἰρημένα καὶ δεῖξαι ὅτι οὐκ ἔνθεοι ἦσαν οἱ λόγοι, περιέχοντες ἐπιστροφὴν ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων καὶ ἔλεγχον τῶν ποτε ὄντων καὶ πρόγνωσιν περὶ τῶν μελλόντων. διὸ καὶ οἱ κατ᾿ αὐτοὺς ἀπογραψάμενοι τὰς προφητείας αὐτῶν ἐφύλαξαν, ἵνα καὶ οἱ μεταγενέστεροι ἀναγινώσκοντες θαυμάζωσιν ὡς λόγους θεοῦ καὶ ὠφελούμενοι οὐ μόνον ἀπὸ τῶν ἐπιπληκτικῶν καὶ ἐπιστρεπτικῶν ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν προγνωστικῶν ταῖς ἐκβάσεσι πειθόμενοι περὶ τοῦ θεῖον εἶναι πνεῦμα τὸ προειρηκὸς τὴν κατὰ τὸν λόγον εὐσέβειαν ἀσκοῦντες διατελῶσι, πειθόμενοι τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις. οἱ μὲν ουν προφῆται ὅσα ἦν αὐτόθεν νοηθῆναι τοῖς ἀκούουσι χρήσιμα καὶ συμβαλλόμενα τῇ τῶν ἠθῶν ἐπανορθώσει χωρὶς πάσης ἐπικρύψεως κατὰ τὸ βούλημα τοῦ θεοῦ εἰρήκασιν, ὅσα δὲ μυστικώτερα ἦν καὶ ἐποπτικώτερα καὶ ἐχόμενα θεωρίας τῆς ὑπὲρ τὴν πάνδημον ἀκοὴν, ταῦτα „δι᾿ αἰνιγμάτων“ καὶ ἀλληγοριῶν καὶ τῶν καλουμένων σκοτεινῶν λόγων καὶ τῶν ὀνομαζομένων παραβολῶν ἢ παροιμιῶν ἀπεφήναντο· ἵν᾿ οἱ μὴ φυγοπονοῦντες ἀλλὰ πάντα πόνον ὑπὲρ ἀρετῆς καὶ ἀληθείας ἀναδεχόμενοι ἐξετάσαντες εὕρωσι καὶ εὑρόντες, ὡς λόγος αἱρεῖ, οἰκονομήσωσιν. ὁ δὲ γεννάδας Κέλσος ὡσπερεὶ θυμωθεὶς ἐπὶ τῷ μὴ νενοηκέναι τοὺς τῶν προφητῶν τοιούτους λόγους ἐλοιδόρησεν αὐτοὺς, εἰπὼν ὅτι ταῦτα ἐπανατεινάμενοι προστιθέασιν ἐφεξῆς ἄγνωστα καὶ πάροιστρα καὶ πάντῃ ἄδηλα, ὧν τὸ μὲν γνῶμα οὐδεὶς ἂν νοῦν ἔχων εὑρεῖν δύναιτο· ἀσαφῆ γὰρ καὶ τὸ μηδὲν, ἀνοήτῳ δὲ ἢ γόητι παντὶ περὶ παντὸς ἀφορμὴν ἐνδίδωσιν, ὅπῃ βούλεται, τὸ λεχθὲν σφετερίζεσθαι. καὶ πανούργως μοι ἔδοξε ταῦτ᾿ εἰρηκέναι, κωλύειν τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ βουλόμενος τοὺς ἐντυγχάνοντας ταῖς προφητείαις βασανίζειν καὶ ἐξετάζειν αὐτῶν τὸν νοῦν· καὶ πέπονθέ τι πρᾶγμα παραπλήσιον τοῖς εἰποῦσι περί τινος προφήτου, εἰσελθόντος πρός τινα καὶ τὰ μέλλοντα προειπόντος αὐτῷ· „τί εἰσῆλθεν ὁ ἐπίληπτος οὗτος πρός σε;“
7.11Kelsos'un bu konuda yalan söylediğini ve peygamberlik sözlerinin tanrısal ilhamla söylendiğini ispat edebilecek, bizim melekemizden çok daha bilgece sözler bulunması muhtemeldir. Yine de biz gücümüz yettiğince bunu yaptık: Kelsos'un "çılgınca ve büsbütün belirsiz" dediği şeyleri Yeşaya, Hezekiel ve on iki peygamberden bazıları üzerine yazdığımız eserlerde sözcük sözcük açıkladık. Tanrı, dilediği zamanlarda, kendi sözünde ilerlememizi bahşederse, bunlar üzerine şimdiye dek yazdırdıklarımıza eksik kalanlar ya da hiç değilse açıklığa kavuşturmaya fırsat bulacağımız şeyler eklenecektir. Kutsal Yazı'yı incelemek isteyen nous sahibi başkaları da onun anlamını bulabilir. Çünkü Kutsal Yazı gerçekten birçok yerde karanlıktır, ama Kelsos'un dediği gibi hiçbir şey ifade etmez değildir. Hiçbir akılsız ya da şarlatan da onu düzeltemez ya da söyleneni dilediği gibi kendine mal edemez. Peygamberlerde örtülü olarak söylenen şeylerin bütün bağlantısını yalnız Mesih'te gerçekten bilge olan kişi, hem de böyle olan herkes, açıklayabilir; o, "ruhsal olanları ruhsal olanlarla" karşılaştırır ve bulduğu her şeyi Kutsal Yazıların alışılmış kullanımından yola çıkarak temellendirir. Kelsos'un bu türden insanları kendi kulağıyla işittiğini söylemesine inanmamak gerekir. Çünkü Kelsos'un zamanında eski peygamberlere benzer hiçbir peygamber yaşamadı; öyle olsaydı onların peygamberlik sözleri de, bunları kabul edip hayranlık duyanlar tarafından eski yazılara benzer biçimde yazıya geçirilirdi. Bana kalırsa Kelsos'un yalanı şu sözünden de büsbütün belli oluyor: Kendi kulağıyla işittiği sözde peygamberler, Kelsos onları sıkıştırınca, ne istediklerini ve rastgele şeyler söyleyerek uydurduklarını ona itiraf etmişler. Kendi kulağıyla işittiğini söylediği kişilerin adlarını da vermesi gerekirdi; öyle ki, verecek adları olsaydı, bu adlardan, hüküm verebilecek olanlar onun doğru mu yalan mı söylediğini anlayabilsinler.
Εἰκὸς μὲν οὖν εἶναι λόγους πολλῷ τῆς ἡμετέρας ἕξεως σοφωτέρους, τοὺς δυναμένους ἀποδεικνύναι ψευδόμενον ἐν τούτοις τὸν Κέλσον καὶ ἐνθέους τὰς προφητείας· πλὴν καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν πεποιήκαμεν, τὰ, ὥς φησι Κέλσος, πάροιστρα καὶ πάντῃ ἄδηλα πρὸς λέξιν διηγησάμενοι ἐν τοῖς πραγματευθεῖσιν ἡμῖν εἰς τὸν Ἡσαΐαν καὶ εἰς τὸν Ἰεζεκιὴλ καὶ εἴς τινας τῶν δώδεκα. θεοῦ δὲ διδόντος τὴν ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ προκοπὴν καθ᾿ οὓς βούλεται χρόνους προστεθήσεται τοῖς ἤδη εἰς ταῦτα ὑπαγορευθεῖσιν ἤτοι τὰ λείποντα ἢ ὅσα γ᾿ ἂν φθάσωμεν σαφηνίσαι. καὶ ἄλλοι δὲ οἱ βουλόμενοι ἐξετάζειν τὴν γραφὴν νοῦν ἔχοντες τὸ γνῶμα αὐτῆς εὑρεῖν ἂν δύναιντο, οὔσης ἀληθῶς πολλαχοῦ ἀσαφοῦς μὲν, οὐ μὴν. ὥς φησι Κέλσος, τὸ μηδέν. ἀλλ᾿ οὐδὲ δύναταί τις ἀνόητος ἢ γόης ἐξομαλίσαι ἢ ὅπῃ ποτὲ τὸ λεχθὲν σφετερίσασθαι· μόνος δὲ καὶ πᾶς ὁ κατ᾿ ἀλήθειαν ἐν Χριστῷ σοφὸς τὸν εἱρμὸν πάντα ἀποδῴη ἂν τῶν μετ᾿ ἐπικρύψεως εἰρημένων ἐν τοῖς προφήταις, „πνευματικα πνευματικοῖς“ συγκρίνων καὶ κατασκευάζων ἀπὸ τῆς συνηθείας τῶν γραφῶν ἕκαστον τῶν εὑρισκομένων. οὐ πιστευτέον δὲ τῷ Κέλσῳ λέγοντι τοιούτων ἀνθρώπων γεγονέναι αὐτήκοον. οὐδὲ γὰρ κατὰ τοὺς Κέλσου χρόνους γεγόνασί τινες π⟨(ροφῆται)⟩ τοῖς ἀρχαίοις παραπλήσιοι, ἐπεὶ κἂν παραπλησίως τοῖς πάλαι γρ⟨(αφεῖ)⟩σιν ἀνεγράφησαν καὶ ἑξῆς προφητεῖαι ὑπὸ τῶν ἀποδεξαμένων καὶ θαυμασάντων αὐτάς. δοκεῖ δέ μοι πάντῃ δῆλον εἶναι τὸ τοῦ Κέλσου ψεῦδος, ὅτι οἱ δῆθεν προφῆται, ὧν αὐτήκοος ἐγένετο, ἐλεγχθέντες ὑπὸ Κέλσου ὡμολόγησαν αὐτῷ οὗ τινος ἐδέοντο, καὶ ὅτι ἐπλάσσοντο λέγοντες ἀλλοπρόσαλλα. ἔδει δ᾿ αὐτὸν καὶ ὀνόματα θεῖναι ὧν ἔφασκεν αὐτήκοος γεγονέναι· ἵνα ἐκ τῶν ὀνομάτων, εἴπερ εἶχεν εἰπεῖν, φανῇ τοῖς κρίνειν δυναμένοις, πότερον ἀληθῆ ἢ ψευδῆ ἔλεγεν.
7.12Kelsos, Mesih'e ilişkin şeyleri peygamberlerden yola çıkarak savunanların, Tanrı hakkında kötü, çirkin, murdar ya da iğrenç bir şey söylenmiş göründüğünde buna karşı tek söz söyleyemeyeceklerini de sanıyor. Bu yüzden, sanki hiçbir savunma yokmuş gibi, kabul edilmeyen şeyler hakkında kendi kendine sayısız söz diziyor. Şunu bilmek gerekir: Tanrısal yazılara göre yaşamak isteyenler, "anlayışsızın bilgisi incelenmemiş sözlerdir" ifadesini bilenler ve "İçinizdeki ümidin hesabını sizden soran herkese cevap vermeye her zaman hazır olun" sözünü okumuş olanlar, yalnız bu şeylerin önceden bildirilmiş olmasına sığınmazlar. Tersine, uygunsuz görünen şeyleri de çözmeye, sözlerde kötü, çirkin, murdar ya da iğrenç hiçbir şey bulunmadığını, bunların ancak tanrısal yazıyı anlamayanların yorumuyla böyle hâle geldiğini göstermeye çalışırlar. Kelsos peygamberlerde böyle şeyler söylendiğini gördüyse, peygamberlerde kötü görünen, kendisine çirkin gelen, murdar saydığı ya da iğrenç olduğunu düşündüğü yerleri aktarması gerekirdi. Böylece sözü daha etkili, amacına ulaşmakta daha başarılı olurdu. Ama aktarmadı; yalnız iddia edip Kutsal Yazılarda böyle şeylerin göründüğünü söyleyerek tehdit savuruyor ve onlara iftira ediyor. Akıl, boş kelime gürültülerine karşı, peygamberlerin sözlerinde kötü, çirkin, murdar ya da iğrenç hiçbir şey olmadığını göstermek için savunma yapmayı gerektirmez.
Οἴεται δὲ καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν προφητῶν ἀπολογουμένους περὶ τῶν κατὰ τὸν Χριστὸν μηδὲν μὲν δύνασθαι πρὸς ἔπος λέγειν, ἐπὰν φαίνηταί τι πονηρὸν ἢ αἰσχρὸν ἢ ἀκάθαρτον λεγόμενον περὶ τοῦ θείου ἢ μιαρόν. διὸ καὶ ὡς μηδεμιᾶς οὔσης ἀπολογίας συνείρει ἑαυτῷ μυρία περὶ τῶν μὴ διδομένων. εἰδέναι ⟨(δὲ)⟩ χρὴ ὅτι καὶ οἱ βουλόμενοι κατὰ τὰς θείας ζῆς γραφὰς καὶ ἐπιστάμενοι ὅτι „γνῶσις ἀσυνέτου ἀδιεξέταστοι λόγοι“ καὶ ἀναγνόντες τὸ „ἕτοιμοι ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ἡμᾶς λόγου περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος“ οὐκ ἐπὶ μόνον τὸ προειρῆσθαι τάδε τινὰ καταφεύγουσιν, ἀλλὰ γὰρ καὶ τὰς δοκούσας ἀπεμφάσεις λύειν πειρῶνται καὶ δεικνύναι οὐδὲν εἶναι πονηρὸν ἐν τοῖς λόγοις οὐδ᾿ αἰσχρὸν οὐδ᾿ ἀκάθαρτον οὐδὲ μιαρὸν ἀλλὰ τοιοῦτον γίνεσθαι, ὡς χρὴ ἐκδέχεσθαι τοῖς μὴ συνιεῖσι τῆν θείαν γραφήν. ἐχρῆν δ᾿ αὐτὸν ἀπὸ τῶν προφητῶν τὸ φαινόμενον ἐν αὐτοῖς πονηρὸν ἢ τὸ δοκοῦν αὐτῷ αἰσχρὸν ἢ τὸ νομιζόμενον αὐτῷ ἀκάθαρτον ἢ ὃ ὑπελάμβανεν εἶναι μιαρὸν παραθέσθαι, εἴπερ τοιαῦτα ἔβλεπεν ἐν τοῖς προφήταις εἰρημένα· πληκτικώτερος γὰρ ἂν ὁ λόγος αὐτοῦ ἦν καὶ πρὸς ὃ ἐβούλετο ἀνυτικώτερος· νυνὶ δὲ οὐ παρέθετο, ἀλλ᾿ ἐπανατεινάμενος ἀπειλεῖ τοιαῦτα φαίνεσθαι ἐν ταῖς γραφαῖς, καταψευδόμενος αὐτῶν. πρὸς οὖν κενοὺς ψόφους ὀνομάτων οὐδεὶς λόγος αἱρεῖ ἀπολογήσασθαι ὑπὲρ τοῦ δεῖξαι ὅτι οὐδὲν πονηρὸν ἢ αἰσχρὸν ἢ ἀκάθαρτον ἢ μιαρόν ἐστιν ἐν τοῖς τῶν προφητῶν λόγοις.
7.13Kelsos'un sandığı gibi Tanrı en çirkin şeyleri ne yapar ne de onlara katlanır; kötülüğe de hizmet etmez. Böyle şeylerin hiçbiri önceden de bildirilmemiştir. Tanrı'nın kötülüğe hizmet edeceğinin ya da en çirkin şeyleri yapıp onlara katlanacağının önceden bildirildiğini söylüyorsa, bu konudaki peygamber sözlerini aktarmalı, dinleyicilerini boş yere kirletmeye kalkışmamalıydı. Peygamberler Mesih'in çekeceği acıları önceden bildirdiler, bunları niçin çekeceğinin sebebini de gösterdiler; Tanrı da Mesih'inin çekeceklerini biliyordu. Ama Kelsos'un dediği gibi bunların en iğrenç ve en murdar şeyler olduğu nereden çıkıyor? Belki de katlandığı şeylerin nasıl en iğrenç ve en murdar şeyler olduğunu öğretiyor gibi görünecek, çünkü şöyle diyor: "Bir Tanrı için koyun eti yemek, öd ya da sirke içmek pislik yemekten başka nedir ki?" Ama bize göre Tanrı koyun eti yemedi. Yediği sanılsa bile, yiyen beden taşıyan İsa'ydı. Öd ve sirke konusunda ise, bunlar "Yiyeceğime öd kattılar, susadığımda bana sirke içirdiler" sözünde önceden bildirilmişti; bunu daha önce söylemiş olduğumuz hâlde Kelsos bizi tekrara zorluyor. Hakikatin sözüne tuzak kuranlar, Tanrı'nın Mesih'ine her zaman kendi kötülüklerinden gelen ödü ve kötüye dönmelerinden gelen sirkeyi sunarlar. Mesih ise bunları "tadınca içmek istemez."
Ἀλλ᾿ οὐδὲ ποιεῖ ἢ πάσχει αἴσχιστα ὁ θεὸς οὐδὲ τῷ κακῷ διακονεῖται, ὡς οἴεται Κέλσος· οὐδὲ γὰρ προείρηταί τι τῶν τοιούτων. κἂν λέγῃ αὐτὸς προειρῆσθαι τὸν θεὸν τῷ κακῷ διακονεῖσθαι ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν αἴσχιστα, ἔμελλε παραθέσθαι τὰς ἀπὸ τῶν προφητῶν εἰς τοῦτο λέξεις καὶ μὴ μάτην μολύνειν ἐθέλειν τοὺς ἀκούοντας αὐτοῦ. ἃ μὲν οὖν πείσεται Χριστὸς προεῖπον οἱ προφῆται, καὶ τὴν αἰτίαν τιθέντες τοῦ, δι᾿ ὃ πείσεται· καὶ ὁ θεὸς ἠπίστατο ἅπερ ὁ Χριστὸς αὐτοῦ πείσεται. πόθεν δ᾿ ὅτι καὶ μιαρώτατα καὶ ἀκαθαρτότατα ταῦτ᾿ ἦν, ὥς φησιν ὁ Κέλσος; ἀλλὰ δόξει διδάσκειν, πῶς μιαρώτατα καὶ ἀκαθαρτότατ᾿ ἄττα ἦν ἃ καὶ ὑπέμεινεν, ἐπεί φησι· τί γὰρ ἄλλο ἦν θεῷ τὸ προβάτων σάρκας ἐσθίειν καὶ χολὴν ἣ ὄξος πίνειν πλὴν σκατοφαγεῖν; θεὸς δὲ καθ᾿ ἡμᾶς προβάτων σάρκας οὐκ ησθιεν. ἵνα γὰρ καὶ δόξῃ ὅτι ἤσθιεν, ὡς σῶμα φορῶν ὁ Ἰησοῦς ἤσθιεν. ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς χολῆς καὶ τοῦ ὄξους, προφητευθέντων ἐν τῷ „ἔδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισάν με ὄξος,“ ἐν τοῖς ἀνωτέρω προειρηκότες ἀναγκαζόμεθα ὑπὸ τοῦ Κέλσου παλιλλογεῖν. ἀεὶ γὰρ οἱ τῷ τῆς ἀληθείας ἐπιβουλεύοντες λόγῳ χολὴν τὴν ἀπὸ τῆς ἑαυτῶν κακίας καὶ ὄξος τὸ ἀπὸ τῆς ἰδίας ἐπὶ τὰ φαῦλα τροπῆς προσάγουσι τῷ Χριστῷ τοῦ θεοῦ, ὃς „γευσάμενος οὐ θέλει πιεῖν.“
7.14Bundan sonra Kelsos, İsa'ya ilişkin şeyleri önceden bildirilmiş oldukları için kabul edenlerin inancını yıkmak isteyerek şöyle diyor: "Diyelim ki peygamberler, daha kaba bir şey söylemeyeyim diye söylüyorum, büyük Tanrı'nın kul olacağını, hastalanacağını ya da öleceğini önceden bildirdiler. Önceden bildirilmiş diye, öldüğünde Tanrı olduğuna inanılsın diye Tanrı'nın ölmesi, kul olması ya da hastalanması mı gerekecek? Ama peygamberler bunu önceden bildirmezlerdi; çünkü bu kötü ve kutsallığa aykırıdır. Demek ki önceden bildirip bildirmedikleri değil, işin Tanrı'ya layık ve güzel olup olmadığı incelenmelidir. Çirkin ve kötü olana, bütün insanlar çıldırıp onu önceden bildiriyor gibi görünseler bile, inanmamak gerekir. O hâlde bu adama, sanki bir Tanrı'ya yapılmış gibi yapılanlar nasıl kutsal olabilir?" Bu sözlerden anlaşılıyor ki Kelsos, İsa hakkında peygamberlik edilmiş olması meselesinin dinleyenleri ikna etmekte güçlü bir şey olduğunu sezmiş ve bu öğretiyi başka bir inandırıcı sözle yıkmaya çalışıyor: "Demek ki önceden bildirip bildirmedikleri incelenmemelidir" diyor. Oysa söylenene safsatayla değil ispatla karşı çıkmak isteseydi şöyle demesi gerekirdi: "Demek ki ispat edilmesi gereken, bunları önceden bildirmedikleri ya da Mesih hakkında söylenenlerin, önceden bildirdikleri gibi İsa'da gerçekleşmediğidir." Sonra da kendisine ispat gibi görünen şeyi ileri sürmeliydi. Böylece bizim İsa'ya bağladığımız peygamberlik sözlerinin ne dediği ve Kelsos'un bizim yorumumuzu nasıl yalanladığı ortaya çıkardı. O zaman ya peygamberlerden İsa hakkındaki öğretiye getirdiğimiz delilleri yiğitçe çürüttüğü, ya da hakikatin apaçıklığını utanmazca zorlayarak hakikat değilmiş gibi göstermek isterken yakalandığı anlaşılırdı.
Εἶτα μετὰ ταῦτα, βουλόμενος ἀνατρέπειν τὴν πίστιν τῶν διὰ τὸ πεπροφητεῦσθαι παραδεξαμένων τὰ τοῦ Ἰησοῦ, φησί· φέρε ἐὰν προείπωσιν οἱ προφῆται τὸν μέγαν θεὸν, ἵνα μηδὲν ἄλλο φορτικώτερον εἴπω, δουλεύειν ἢ νοσήσειν ἢ ἀποθανεῖν, τεθνήξεσθαι δεήσει τὸν θεὸν ἢ δουλεύειν ἢ νοσήσειν. ἐπειδὴ προείρητο, ἵνα πιστευθῇ ἀποθανὼν ὅτι θεὸς ἦν; ἀλλ᾿ οὐκ ἂν προείποιεν τοῦτο οἱ προφῆται· κακὸν γάρ ἐστι καὶ ἀνόσιον. οὐκοῦν οὔτ᾿ εἰ προεῖπον οὔτ᾿ εἰ μὴ προεῖπον. σκεπτέον, ἀλλ᾿ εἰ τὸ ἔργον ἄξιόν ἐστι θεοῦ καὶ καλόν. τῷ δ᾿ αἰσχρῷ καὶ κακῷ, κἂν πάντες ἄνθρωποι μαινόμενοι προλέγειν δοκῶσιν, ἀπιστητέον. πῶς οὖν τὰ περὶ τοῦτον ὡς περὶ θεὸν πραχθέντα ἐστὶν ὅσια; φαίνεται δὴ διὰ τούτων ἰσχυρὸν μέν τι πρὸς πειθὼ τῶν ἀκουόντων ὑπονενοηκέναι τὸ περὶ τοῦ πεπροφητεῦσθαι τὸν Ἰησοῦν κεφάλαιον. ἄλλῳ δὲ πιθανῷ πειρᾶσθαι ἀνατρέπειν τὸν λόγον φάσκων· οὐκοῦν οὔτ᾿ εἰ προεῖπον οὔτ᾿ εἰ μὴ προεῖπον, σκεπτέον. ἐχρῆν δ᾿, εἴπερ μὴ παραλογιστικῶς ἀλλ᾿ ἀποδεικτικῶς ἐβούλετο ἐνστῆναι τῷ λεγομένῳ, εἰπεῖν· οὐκοῦν ἀποδεικτέον ὅτι οὐ προεῖπον ἢ οὐ, καθὼς προεῖπον, τὰ περὶ Χριστοῦ πεπλήρωται ἐν τῷ Ἰησοῦ λεχθέντα. καὶ ἐπιφέρειν τὴν δοκοῦσαν αὐτῷ ἀπόδειξιν. οὕτως γὰρ ἐφαίνετο ἂν, τίνα μὲν αἱ προφητεῖαι λέγουσιν ὑφ᾿ ἡμῶν ἀναφερόμενα ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν, πῶς δὲ οὗτος ψευδοποιεῖ τὴν ἐκδοχὴν ἡμῶν· καὶ εὑρέθη ἂν, πότερον γενναίως ἀνατρέπει τὰ ὑφ᾿ ἡμῶν φερόμενα ἀπὸ τῶν προφητῶν εἰς τὸν περὶ τοῦ Ἰησοῦ λόγον, ἢ ἁλίσκεται ἀναισχύντως βιάζεσθαι θέλων τὴν τῆς ἀληθείας ἐνάργειαν ὡς οὐκ ἀλήθειαν.
7.15Kelsos, Tanrı'ya imkânsız ve yakışmaz bazı şeyleri varsayım olarak ortaya koyup şöyle diyor: "Bunlar her şeyin üstündeki Tanrı hakkında peygamberlikle bildirilseydi, önceden bildirildi diye Tanrı hakkında bu gibi şeylere inanmak mı gerekirdi?" Böylece, peygamberler Tanrı'nın Oğlu hakkında gerçekten böyle şeyleri önceden bildirmiş olsalar bile, onun bunları çekmesi ya da yapması imkânsız olduğundan önceden bildirilenlere inanmak gerekmediğini temellendirdiğini sanıyor. Buna şöyle cevap vermeli: Onun varsayımı saçma olduğu için, birbirine karşıt sonuçlara varan şartlı önermeler doğurur. Bu da şöyle gösterilir: Her şeyin üstündeki Tanrı'nın gerçek peygamberleri Tanrı'nın kul olacağını, hep hasta olacağını ya da öleceğini söylerlerse, bunlar Tanrı'nın başına gelecektir; çünkü büyük Tanrı'nın peygamberlerinin yalan söylememesi zorunludur. Ama her şeyin üstündeki Tanrı'nın gerçek peygamberleri bu aynı şeyleri söylerlerse, tabiatça imkânsız olanlar doğru olmadığına göre, peygamberlerin söyledikleri Tanrı'nın başına gelmez. İki şartlı önerme, "iki şartlıdan" denen teoremde olduğu gibi birbirine karşıt sonuçlara vardığında, her iki şartlı önermedeki ön bileşen ortadan kalkar; bu ön bileşen burada peygamberlerin büyük Tanrı'nın kul olacağını, hastalanacağını ya da öleceğini önceden bildirmesidir. Demek ki şu sonuç çıkar: Peygamberler büyük Tanrı'nın kul olacağını, hastalanacağını ya da öleceğini önceden bildirmemiştir. Bu çıkarım şu kalıba girer: "Birinci ise ikinci; birinci ise ikinci değil; o hâlde birinci değil." Stoa'dan gelenler bu kalıbı somut bir içerikle de örneklendirir: "Öldüğünü biliyorsan ölmüşsündür; öldüğünü biliyorsan ölmemişsindir; o hâlde öldüğünü bilmiyorsun." Şartlı önermeleri de şöyle temellendirirler: Öldüğünü biliyorsan, bildiğin şey vardır; demek ki ölmüş olman da vardır. Ve yine: Öldüğünü biliyorsan, ölü hiçbir şey bilmediğine göre, açıktır ki ölmemişsindir. Daha önce söylediğim gibi, her iki şartlı önermeden "o hâlde öldüğünü bilmiyorsun" sonucu çıkar. Yukarıda aktardığımız sözleriyle ortaya koyduğu Kelsos'un varsayımında da durum buna benzer.
Ἐπεὶ δ᾿ ἀδύνατά τινα καὶ ἀπρεπῆ θεῷ καθ᾿ ὑπόθεσιν τιθείς φησιν· εἰ ταῦτα προφητεύοιτο περὶ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ, ἆρ᾿, ἐπεὶ προλέγεται, πιστεύεσθαι δεῖ τὰ τοιαῦτα περὶ θεοῦ; καὶ νομίζει κατασκευάζεσθαι ὅτι, κἂν ἀληθῶς ὦσι προειρηκότες οἱ προφῆται περὶ υἱοῦ θεοῦ τοιαῦτα, ἀδύνατον ἦν αὐτὸν παθεῖν ἢ δρᾶσαι χρῆναι πιστεύειν τοῖς προειρημένοις· λεκτέον ὅτι ἡ ὑπόθεσις αὐτοῦ ἄτοπος οὖσα ποιήσαι ἂν συνημμένα εἰς τὰ ἀλλήλοις ἀντικείμενα λήγοντα, ὅπερ οὕτω δείκνυται. εἰ οἱ ἀληθῶς προφῆται τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ δουλεύειν ἢ νοσεῖν ἀεὶ ἢ τεθνήξεσθαι φήσαιεν τὸν θεὸν, συμβήσεται ταῦτα περὶ τὸν θεὸν, ἀψευδεῖν γὰρ ἀνάγκη τοὺς τοῦ μεγάλου θεοῦ προφήτας· ἀλλὰ καὶ εἰ οἱ ἀληθῶς προφῆται τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ τὰ αὐτὰ ταῦτά φασιν, ἐπεὶ τὰ τῇ φύσει ἀδύνατα οὐκ ἔστιν ἀληθῆ, οὐκ ἂν συμβαίη περὶ τὸν θεὸν ἃ λέγουσιν οἱ προφῆται. ὅταν δὲ δύο συνημμένα λήγῃ εἰς τὰ ἀλλήλοις ἀντικείμενα τῷ καλουμένῳ „διὰ δύο τροπικῶν“ θεωρήματι, ἀναιρεῖται τὸ ἐν ἀμφοτέροις τοῖς συνημμένοις ἡγούμενον, ὅπερ ἐν τούτοις ἐστὶ τὸ προλέγειν τοὺς προφήτας τὸν μέγαν θεὸν δουλεύειν ἢ νοσήσειν ἢ τεθνήξεσθαι. συνάγεται οὖν τὸ οὐκ ἄρα προεῖπον οἱ προφῆται τὸν μέγαν θεὸν δουλεύσειν ἢ νοσήσειν ἢ τεθνήξεσθαι, καὶ ὑπάγεταί γε ὁ λόγος τρόπῳ τοιούτῳ· εἰ τὸ πρῶτον, καὶ τὸ δεύτερον· εἰ [οὐ] τὸ πρῶτον, οὐ τὸ δεύτερον· οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον. φέρουσι δὲ καὶ ἐπὶ ὕλης τὸν τρόπον τοῦτον οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, λέγοντες τό· εἰ ἐπίστασαι ὅτι τέθνηκας, ⟨τέθνηκας· εἰ ἐπίστασαι ὅτι τέθνηκας.⟩ οὐ τέθνηκας· ἀκολουθεῖ τὸ οὐκ ἄρα ἐπίστασαι ὅτι τέθνηκας. τὸν τρόπον δὲ τοῦτον κατασκευάζουσι τὰ συνημμένα· εἰ ἐπίστασαι ὅτι τέθνηκας, ἔστιν ὃ ἐπίστασαι, ἔστιν ἄρα τὸ τέθνηκας. καὶ πάλιν· εἰ ἐπίστασαι ὅτι οὐ τέθνηκας, καὶ ἔστιν ὃ ἐπίστασαι, οὐ τέθνηκας, ἐπεὶ δὲ ὁ τεθνηκὼς ⟨(οὐδὲν)⟩ ἐπίσταται, δῆλον ὅτι, εἰ ἐπίστασαι ὅτι τέθνηκας, οὐ τέθνηκας. καὶ ἀκολουθεῖ, ὡς προεῖπον, ἀμφοτέροις τοῖς συνημμένοις τὸ οὐκ ἄρα ἐπίστασαι ὅτι τέθνηκας. τοιοῦτόν τι ἐστὶ καὶ περὶ τὴν Κέλσου ὑπόθεσιν, λέγοντος ἣν προεξεθέμεθα λέξιν.
7.16Üstelik varsayım olarak aldığımız şeyler İsa hakkındaki peygamberlik sözlerine benzemez bile. Çünkü peygamberlik sözleri Tanrı'nın çarmıha gerileceğini önceden bildirmedi; ölümü üstlenen hakkında şöyle derler: "Onu gördük; ne görünüşü vardı ne güzelliği. Görünüşü itibarsızdı, insanoğullarınınkinden aşağıydı. Darbe ve acı içinde bir insandı, zayıflığa katlanmayı bilirdi." Bak, insanca acılar çekene ne kadar açıkça "insan" demişler. İsa'nın kendisi de ölenin insan olduğunu çok iyi bildiği için kendisine tuzak kuranlara şöyle der: "Şimdi ise beni, Tanrı'dan işittiğim hakikati size söylemiş bir insanı öldürmeye çalışıyorsunuz." Ama onda düşünülen insanda tanrısal bir şey de vardıysa, yani Tanrı'nın biricik Oğlu ve "bütün yaratılışın ilk doğanı" vardıysa, yani "Hakikat benim", "Hayat benim", "Kapı benim", "Yol benim" ve "Gökten inmiş diri ekmek benim" diyen vardıysa, onun ve özünün açıklaması elbette İsa'da düşünülen insanın açıklamasından başkadır. Bu yüzden Hristiyanların en saf olanları, inceleyici sözlerle yetiştirilmemiş olanları bile, hakikatin, hayatın, yolun, gökten inmiş diri ekmeğin ya da dirilişin öldüğünü söylemez. Çünkü İsa'da görünen insanın içinde bulunan, "Diriliş benim" diye öğretirken kendisinin diriliş olduğunu söyler. Aramızda hiç kimse "hayat öldü" ya da "diriliş öldü" diyecek kadar kafadan sakat değildir. Kelsos'un varsayımı, ancak peygamberlerin Tanrı Logos'un, hakikatin, hayatın, dirilişin ya da Tanrı'nın Oğlu'nun kendisi olduğunu söylediği öteki şeylerden birinin öleceğini önceden bildirdiklerini ileri sürseydik geçerli olurdu.
Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἅπερ ἐν ὑποθέσει παρειλήφαμεν παραπλήσιά ἐστι ταῖς περὶ Ἰησοῦ προφητείαις. οὐ γὰρ προεῖπον αἱ προφητεῖαι θεὸν σταυρωθήσεσθαι, αἵτινές φασι περὶ τοῦ ἀναδεξαμένου τὸν θάνατον· „καὶ εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος, ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὢν καὶ πόνῳ καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν.“ ὅρα οὖν ⟨(ὡς)⟩ σαφῶς ἄνθρωπον εἰρήκασι τὸν πεπονθότα ἀνθρώπινα. καὶ αὐτὸς ἀκριβῶς εἰδὼς Ἰησοῦς ὅτι τὸ ἀποθνῇσκον ἄνθρωπος ἦν, φησὶ πρὸς τοὺς ἐπιβουλεύοντας αὐτῷ· „νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι, ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ἤκουσα ἀπὸ τοῦ θεοῦ.“ εἰ δέ τι θεῖον ἐν τῷ κατ᾿ αὐτὸν νοουμένῳ ἀνθρώπῳ ἐτύγχανεν, ὅπερ ἦν ὁ μονογενὴς τοῦ θεοῦ καὶ ὁ „πρωτότοκος πάσης κτίσεως,“ ὁ λέγων· „ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια“ καὶ „ἐγώ εἰμι ἡ ζωὴ“ καὶ „ἐγώ εἰμι ἡ θύρα“ καὶ „ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς“ καὶ „ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς“· ἄλλος δή που ὁ περὶ τούτου καὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λόγος ἐστὶ παρὰ τὸν περὶ τοῦ νοουμένου κατὰ τὸν Ἰησοῦν ἀνθρώπου. διόπερ οὐδ᾿ οἱ πάνυ ἁπλούστατοι καὶ λόγοις οὐκ ἐντεθραμμένοι ἐξεταστικοῖς Χριστιανοὶ εἴποιεν ἂν τεθνηκέναι τὴν ἀλήθειαν ἢ τὴν ζωὴν ἢ τὴν ὁδὸν ἢ τὸν ἐξ οὐρανοῦ καταβάντα ζῶντα ἄρτον ἢ τὴν ἀνάστασιν· φησὶ γὰρ ἑαυτὸν ἀνάστασιν εἶναι ὁ ἐν τῷ φαινομένῳ ἀνθρώπῳ κατὰ τὸν Ἰησοῦν διδάξας τὸ „ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις.“ ἀλλὰ καὶ οὐδεὶς ⟨(οὕτως)⟩ ἐμβρόντητος ἡμῶν ἐστιν, ἵν᾿ εἴπῃ· τέθνηκεν „ἡ ζωὴ“ ἤ· τέθνηκεν „ἡ ἀνάστασις.“ ἦν δ᾿ ἂν τὸ τῆς ὑποθέσεως τοῦ Κέλσου χώραν ἔχον, εἰ ἐφάσκομεν προειρηκέναι τοὺς προφήτας τεθνήξεσθαι τὸν θεὸν λόγον ἢ τὴν ἀλήθειαν ἢ τὴν ζωὴν ἢ τὴν ἀνάστασιν ἤ τι τῶν ἄλλων, ἅ φησιν εἶναι ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ.
7.17Demek ki Kelsos bu bölümde yalnız şu sözünde doğruyu söylüyor: "Ama peygamberler bunu önceden bildirmezlerdi; çünkü bu kötü ve kutsallığa aykırıdır." Bu söz, büyük Tanrı'nın kul olacağını ya da öleceğini söylemekten başka nedir ki? Peygamberlerin bildirdiği şey ise Tanrı'ya layıktır: Tanrısal tabiatın bir "parıltısı" ve "damgası", insan olan kutsal İsa ruhuyla birlikte hayata gelecekti. Öyle ki bir söz eksin; bu söz, onu kendi ruhuna kabul eden, işleyen ve her şeyi gayesine ulaştıran kişiyi evrenin Tanrı'sına yakınlaştırır. Bu söz, bir insanın bedeninde ve ruhunda bulunacak olan Tanrı Logos'un kuvvesini kendinde taşır. Bu, onun ışınları yalnız o insanda hapsolmayacak, bu ışınları saçan ışığın, Tanrı Logos olarak, başka hiçbir yerde bulunmadığı da söylenmeyecek biçimde olacaktır. Demek ki İsa'ya ilişkin şeyler, onda bulunan tanrılık tarafından yapılmış olarak düşünüldükleri ölçüde kutsaldır ve tanrısal olan hakkındaki kavrayışla çatışmaz. İnsan olarak ise, kendinde-Logos'a ve kendinde-bilgeliğe en yüksek ölçüde katılarak herkesten çok süslenmiş olan o, bilge ve kâmil biri olarak, bütün insan soyu, hatta bütün akıllı varlıklar için her şeyi yapan birinin katlanması gereken şeylere katlandı. Bu insanın ölmüş olmasında da saçma bir şey yoktur. Onun ölümü yalnız dindarlık uğruna ölmenin bir örneği olarak ortaya konmamış, aynı zamanda bütün yeryüzünü ele geçirmiş kötünün, yani İblis'in yıkılışının başlangıcı ve ilerleyişi olmuştur. Onun yıkıldığının işaretleri de şunlardır: İsa'nın gelişi sayesinde her yerde insanlar kendilerini zapt eden daimōnlardan kaçtılar; onlara kulluktan kurtuldukları için de kendilerini Tanrı'ya ve ona yönelik, güçleri yettiğince gün geçtikçe daha saf olan dindarlığa adadılar.
Ἀληθεύει οὖν ἐν μόνῳ κατὰ τὸν τόπον ὁ Κέλσος τῷ· ἀλλ᾿ οὐκ ἂν προείποιεν τοῦτο οἱ προφῆται· κακὸν γάρ ἐστι καὶ ἀνόσιον. τί δὲ τοῦτο ἢ ὅτι ὁ μέγας θεὸς δουλεύσει ἢ τεθνήξεται; ἄξιον δὲ θεοῦ τὸ προφητευθέν ἐστιν ὑπὸ τῶν προφητῶν, ὅτι τῆς θείας φύσεως „ἀπαύγασμα“ καὶ „χαρακτήρ“ τις ἐνανθρωπούσῃ ψυχῇ ἱερᾷ τῇ τοῦ Ἰησοῦ συνεπιδημήσει τῷ βίῳ, ἵνα σπείρῃ λόγον, οἰκειοῦντα τῷ τῶν ὅλων θεῷ τὸν παραδεξάμενον αὐτὸν εἰς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν καὶ γεωργήσαντα καὶ ἐπὶ τέλος ἀγαγόντα πάντα, ὃς τὴν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ ἔχει τοῦ ἐν ἀνθρώπου σώματι καὶ ψυχῇ ἐσομένου θεοῦ λόγου. οὕτως δ᾿ ἔσται, ὡς μὴ ἀποκεκλεῖσθαι τὰς αὐγὰς αὐτοῦ ἐν ἐκείνῳ μόνῳ μηδ᾿ ὀνομάζεσθαι ὅτι οὐδαμοῦ ἀλλαχοῦ ἐστι τὸ τῶν αὐγῶν τούτων παρεκτικὸν φῶς, θεὸς λόγος ὤν. τὰ περὶ τὸν Ἰησοῦν τοίνυν καθὸ μὲν νενόηται θεότητι ἐν αὐτῷ πραχθέντα, ἐστὶν ὅσια, καὶ οὐ μαχόμενα τῇ περὶ τοῦ θείου ἐννοίᾳ· καθὸ δὲ ἄνθρωπος ἦν, παντὸς μᾶλλον ἀνθρώπου κεκοσμημένος τῇ ἄκρᾳ μετοχῇ τοῦ αὐτολόγου καὶ τῆς αὐτοσοφίας ὑπέμεινεν ὡς σοφὸς καὶ τέλειος ἅπερ ἐχρῆν ὑπομεῖναι τὸν ὑπὲρ παντὸς τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ἢ καὶ τῶν λογικῶν πάντα πράττοντα. καὶ οὐδὲν ἄτοπον καὶ ἀποτεθνηκέναι τὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸν θάνατον αὐτοῦ οὐ μόνον παράδειγμα ἐκκεῖσθαι τοῦ ὑπὲρ εὐσεβείας ἀποθνῄ σκειν ἀλλὰ γὰρ καὶ εἰργάσθαι ἀρχὴν καὶ προκοπὴν τῆς καταλύσεως τοῦ πονηροῦ καὶ διαβόλου, πᾶσαν τὴν γῆν νενεμημένου. σημεῖα δὲ τῆς καθαιρέσεώς εἰσιν αὐτοῦ οἱ διὰ τὴν ἐπιδημίαν Ἰησοῦ πανταχόθεν φυγόντες μὲν τοὺς κατέχοντας αὐτοὺς δαίμονας, διὰ δὲ τοῦ ἠλευθερῶσθαι ἀπὸ τῆς ὑπ᾿ ἐκείνους δουλείας ἀνατιθέντες ἑαυτοὺς τῷ θεῷ καὶ τῇ κατὰ τὸ δυνατὸν αὐτοῖς καθαρωτέρᾳ ὁσημέραι εἰς αὐτὸν εὐσεβείᾳ.
7.18Bunların ardından Kelsos şöyle diyor: "Şunu da düşünmeyecekler mi? Yahudilerin Tanrı'sının peygamberleri bu adamın o Tanrı'nın oğlu olacağını önceden bildirdiyse, nasıl olur da o Tanrı Musa aracılığıyla zengin olmayı, güç sahibi olmayı, yeryüzünü doldurmayı, düşmanları gencinden yaşlısına kılıçtan geçirmeyi ve soylarıyla birlikte öldürmeyi kanun olarak koyar? Musa'nın dediğine göre kendisi de bunu Yahudilerin gözü önünde yapar; üstelik söz dinlemezlerse onlara da düşmanlarına yaptığını yapacağını açıkça tehdit eder. Onun oğlu, o 'Nasıralı' adam ise buna karşıt kanunlar koyar: Zengin olanın, iktidar düşkününün, bilgelik ya da şan peşinde koşanın Baba'ya yaklaşamayacağını, yiyecek ve kiler için 'kargalardan', giysi için 'zambaklardan' daha fazla kaygılanmamak gerektiğini, bir kez vurana yeniden vurması için yüzünü çevirmek gerektiğini söyler. Musa mı yalan söylüyor, İsa mı? Yoksa Baba bu adamı gönderirken Musa'ya ne buyurduğunu unuttu mu? Ya da kendi kanunlarını beğenmeyip fikrini mi değiştirdi ve elçisini bunların tam tersi için mi gönderiyor?" Her şeyi bildiğini iddia eden Kelsos'un bu sözlerle başına en cahilce şey geldi: Kutsal Yazıların anlamı konusunda kanunda ve peygamberlerde lafzî sözlerin ötesinde daha derin hiçbir anlam olmadığını sandı. En adil insanların en büyük yoksulluk içinde yaşadığı gösterilirken, Kutsal Yazı'nın doğru yaşayanlara bedensel zenginliği böylesine apaçık, inandırıcılıktan yoksun bir biçimde vaat etmeyeceğini görmedi. Nitekim peygamberler, saf yaşadıkları için tanrısal ruhu kendilerinde barındırdıkları hâlde "koyun postlarına, keçi derilerine bürünüp yoksulluk, sıkıntı ve eziyet içinde dolaştılar; çöllerde, dağlarda, mağaralarda ve yeryüzünün çukurlarında başıboş gezdiler." Çünkü mezmur yazarının dediği gibi "adillerin sıkıntıları çoktur." Kelsos Musa'nın kanununu okuduysa, kanuna uyana söylenen "Sen birçok ulusa ödünç vereceksin, ama sen ödünç almayacaksın" sözünü muhtemelen şöyle anladı: Adil kişiye vaat olarak, kör zenginlikten o kadar çok payı olacağı söyleniyormuş ki parasının çokluğu yüzünden yalnız Yahudilere değil, bir, iki ya da üç ulusa da değil, birçok ulusa ödünç verecekmiş. Peki adil kişi, kanuna göre adaletin ücreti olarak "birçok ulusa" ödünç verecek kadar ne çok paraya sahip olmuş olmalı? Böyle bir yorumun bir sonucu da adil kişinin hiçbir zaman ödünç almayacağını düşünmektir; çünkü "sen ödünç almayacaksın" diye yazılmıştır. Öyleyse bu ulus, Kelsos'a göre kanun koyucunun apaçık yalan söylediğini görürken, Musa'nın öğrettiği Tanrı'ya saygıda bunca zaman sebat mı etti? Çünkü "birçok ulusa" ödünç verecek kadar zengin olmuş kimsenin adı anılmaz. Kelsos'un sandığı gibi kanunu bu şekilde anlamaları öğretilmiş olsaydı ve kanundaki vaatlerin yalan olduğunu apaçık görselerdi, kanun uğruna mücadele etmeleri inandırıcı olmazdı. Biri, kayda geçmiş halkın günahlarını, onların kanunu belki de yalan söylediğine hükmettikleri için hor gördüklerine örnek gösterirse, ona şöyle demeli: Bütün halkın Rab'bin gözünde kötü olanı yaptıktan sonra daha iyiye ve kanuna uygun Tanrı saygısına döndüğünün kaydedildiği zamanları da okumak gerekir.
Ἑξῆς δὲ τούτοις τοιαῦτά φησιν ὁ Κέλσος· ἐκεῖνο δ᾿ οὐκ ἐνθυμηθήσονται πάλιν; εἰ προεῖπον οἱ τοῦ Ἰουδαίων θεοῦ προφῆται τοῦτον ἐκείνου παῖδα ἐσόμενον, πῶς ἐκεῖνος μὲν διὰ Μωϋσέως νομοθετεῖ πλουτεῖν καὶ δυναστεύειν καὶ καταπιμπλάναι τὴν γῆν καὶ καταφονεύειν τοὺς πολεμίους ἡβηδὸν καὶ παγγενεὶ κτείνειν, ὅπερ καὶ αὐτὸς ἐν ὀφθαλμοῖς τῶν Ἰουδαίων, ὥς φησι Μωϋσῆς, ποιεῖ, καὶ πρὸς ταῦτα, ἂν μὴ πείθωνται, διαῤῥήδην αὐτοὺς τὰ τῶν πολεμίων δράσειν ἀπειλεῖ, ὁ δ᾿ υἱὸς ἄρα αὐτοῦ, ὁ „Ναζωραῖος“ ἄνθρωπος. ἀντινομοθετεῖ μηδὲ παριτητὸν εἶναι πρὸς τὸν πατέρα τῷ πλουτοῦντι ἢ φιλαρχιῶντι ἢ σοφίας ἢ δόξης ἀντιποιουμένῳ, δεῖν δὲ σίτων μὲν καὶ ταμείου μὴ μᾶλλόν τι φροντίζειν ἢ „τοὺς κόρακας,“ ἐσθῆτος δὲ ἧττον ἢ „τὰ κρίνα,“ τῷ δ᾿ ἅπαξ τυπτήσαντι παρέχειν καὶ αὖθις τύπτειν; πότερον Μωϋσῆς ἢ Ἰησοῦς ψεύδεται; ἢ ὁ πατὴρ τοῦτον πέμπων ἐπελάθετο, τίνα Μω(??)σεῖ διετάξατο; ἢ καταγνοὺς τῶν ἰδίων νόμων μετέγνω καὶ τὸν ἄγγελον καὶ ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις ἀποστέλλει; πέπονθε δὴ διὰ τούτων Κέλσος πρᾶγμα ὁ πάντ᾿ ἐπίστασθαι ἐπαγγελλόμενος ἰδιωτικώτατον, περὶ τοῦ νοῦ τῶν γραφῶν οἰηθεὶς πλέον τῶν κατὰ τὸ γράμμα λέξεων μηδένα λόγον εἶναι βαθύτερον ἐν τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις· οὐχ ὁρῶν ὅτι οὐκ ἂν οὕτω προφανῶς ἀπιθάνως τὸν σωματικὸν ἐπηγγέλλετο πλοῦτον τοῖς ὀρθῶς βιώσασιν ὁ λόγος, δεικνυμένων δικαιοτάτων ἐν ἄκρᾳ πενίᾳ βεβιωκέναι. οἱ γοῦν προφῆται καὶ διὰ τὸ καθαρῶς βεβιωκέναι τὸ θεῖον πνεῦμα χωρήσαντες „περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, ἐν ἐρημίαις πλανώμενοι καὶ ὄρεσι καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς“· „πολλαὶ“ γὰρ „αἱ θλίψεις τῶν δικαίων“ κατὰ τὸν ὑμνῳδόν. εἴπερ δὲ ἀνέγνω τὸν Μωϋσέως νόμον ὁ Κέλσος, εἰκὸς ὅτι τὸ „δανιεῖς ἔθνεσι πολλοῖς, σὺ δὲ οὐ δανιῇ,“ λεγόμενον πρὸς τὸν τηροῦντα τὸν νόμον, ᾠήθη τοιοῦτον εἶναι, ὥστ᾿ ἐν ἐπαγγελίᾳ λέγεσθαι τῷ δικαίῳ τοσοῦτον πλουτήσειν τὸν τυφλὸν πλοῦτον, ὥστε διὰ τὸ πλῆθος τῶν χρημάτων οὐ μόνον Ἰουδαίοις δανείζειν τὸν δίκαιον ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἄλλῳ ἑνὶ ἔθνει ἢ δευτέρῳ ἢ τρίτῳ ἀλλὰ πολλοῖς. πόσα οὖν ἂν ὁ δίκαιος ἐκέκτητο χρήματα, μισθὸν τῆς δικαιοσύνης αὐτὰ κατὰ τὸν νόμον λαβὼν, ἵνα δανιοῖ „πολλοῖς ἔθνεσιν“; ἀκόλουθον δ᾿ ἐστὶ τῇ τοιαύτῃ ἐκδοχῇ καὶ τὸ ὑπολαμβάνειν ὅτι οὐδέ ποτε ὁ δίκαιος δανείζεται, ἐπεὶ γέγραπται· „σὺ δὲ οὐ δανιῇ.“ ἆρ᾿ οὖν ἔμεινε τὸ ἔθνος τοσούτοις χρόνοις ἐν τῇ κατὰ Μωϋσέα θεοσεβείᾳ, προφανῶς βλέπον ψευδόμενον ὅσον ἐπὶ τῷ Κέλσῳ τὸν νομοθέτην; οὐδὲ γὰρ ἱστόρηταί τις τοσοῦτον πλουτήσας, ὡς δεδανεικέναι „ἔθνεσι πολλοῖς.“ ἀλλ᾿ οὐ πιθανὸν οὕτως αὐτοὺς διδασκομένους ἀκούειν τοῦ νόμου, ὡς Κέλσος ᾤετο, καὶ προφανῶς βλέποντας ψευδεῖς ⟨(τὰς)⟩ κατὰ τὸν νόμον ἐπαγγελίας ἀγωνίζεσθαι περὶ τοῦ νόμου. ἐὰν δὲ τὰς ἀναγεγραμμένας τις ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ φέρῃ παράδειγμα τοῦ καταπεφρονηκέναι αὐτοὺς τοῦ νόμου, τάχα διὰ τὸ κατεγνωκέναι αὐτοὺς ὡς ψευδομένου, λεκτέον πρὸς αὐτὸν ὅτι ἀναγνωστέον καὶ τοὺς χρόνους, ἐν οἷς ὅλος ὁ λαὸς ἀναγέγραπται μετὰ τὸ πεποιηκέναι τὸ πονηρὸν ἐνώπιον κυρίου ἐπὶ τὸ βέλτιον καὶ τὴν κατὰ τὸν νόμον θεοσέβειαν μεταβεβληκέναι.
7.19Dahası, kanun "Sen birçok ulusa hükmedeceksin, ama onlar sana hükmetmeyecek" diyerek onlara güç vaat ettiyse ve bu sözlerle daha derin hiçbir şey anlatılmıyorsa, halkın kanundaki vaatleri çok daha fazla küçümsediği açıktır. Kelsos, bütün yeryüzünün İbrani soyuyla dolacağını gösteren bazı sözleri kendi sözleriyle aktarıyor. Oysa tarih bakımından bu, İsa'nın gelişinden sonra, Tanrı'nın, deyim yerindeyse, öfkesi yüzünden oldu, bereketi yüzünden değil. Yahudilere vaat olarak düşmanlarını kılıçtan geçirecekleri söylendiğine gelince, şunu söylemeli: Sözleri okuyup dikkatle üzerinde duran biri lafzî yorumun imkânsız olduğunu görür. Şimdilik Mezmurlardan, adil kişinin başka sözlerin yanı sıra nasıl şunu da söylerken gösterildiğini aktarmak yeter: "Her sabah yeryüzünün bütün günahkârlarını öldürüyordum; kanunsuzluk yapanların hepsini Rab'bin şehrinden yok etmek için." Lafza ve konuşanın ruh hâline dikkat et: İsteyen okuyabilsin diye ortada duran yiğitliklerini önce anlattıktan sonra, sözün lafzına göre mümkün olanı ekleyebilir miydi? Yani günün başka bir vaktinde değil de yalnız sabahleyin "yeryüzünün bütün günahkârlarını" öldürüp hiçbirini sağ bırakmadığını, Kudüs'ten "kanunsuzluk" yapan her insanı yok ettiğini söyleyebilir miydi? Kanunda da "Onlardan sağ kimseyi bırakmadık" gibi buna benzer birçok söz bulursun.
Ἀλλὰ καὶ εἴπερ δυναστεύειν αὐτοῖς ὁ νόμος ἐπηγγέλλετο λέγων· „ἄρξεις σὺ [δὲ] ἐθνῶν πολλῶν, σοῦ δὲ οὐκ ἄρξουσι,“ καὶ μηδὲν δηλοῦται διὰ τούτων βαθύτερον, δῆλον ὅτι πολλῷ πλέον κατεγίνωσκεν ὁ λαὸς τῶν κατὰ τὸν νόμον ἐπαγγελιῶν. παραφράζει δέ τινας λέξεις ὁ Κέλσος, ἐμφαινούσας πληρωθήσεσθαι πᾶσαν τὴν γῆν διὰ τοῦ Ἑβραϊκοῦ σπέρματος· ὅπερ ὡς πρὸς τὴν ἱστορίαν μηνίοντος, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, τοῦ θεοῦ γεγένηται μετὰ τὴν Ἰησοῦ ἐπιδημίαν ἤπερ εὐλογίας ἀποδιδόντος. ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ ἐν ἐπαγγελίᾳ εἰρῆσθαι Ἰουδαίοις καταφονεύειν τοὺς πολεμίους λεκτέον ⟨(ὅτι)⟩, εἴ τις ἀναλέγοιτο καὶ προσέχοι ἐπιμελῶς ταῖς λέξεσιν, εὕροι ἂν ἀδύνατον εἶναι τὴν ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν ἐκδοχήν. ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀπὸ τῶν ψαλμῶν παραθέσθαι, τίνα τρόπον ὁ δίκαιος εἰσάγεται λέγων πρὸς ἑτέροις καὶ τό· „εἰς τὰς πρωΐας ἀπέκτεινον πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς, τοῦ ἐξολοθρεῦσαι ἐκ πόλεως κυρίου πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν.“ πρόσχες δὴ τῷ ῥητῷ καὶ τῇ διαθέσει τοῦ λέγοντος, εἰ ἐδύνατο ἀνδραγαθήματα προδιηγησάμενος, ἅπερ ἔκκειται τῷ βουλομένῳ ἀναγινώσκειν, ἐπιφέρειν τὸ ὡς πρὸς τὴν λέξιν δυνατὸν, ὅτι οὐκ ἄλλῳ καιρῷ τῆς ἡμέρας ἢ τῷ ἑωθινῷ ἀνῄρει „πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς,“ ὡς μηδένα καταλιπεῖν αὐτῶν ζῶντα· καὶ εἰ ἐξωλόθρευεν ἀπὸ τῆς Ἱερουσαλὴμ πάνθ᾿ ὁντινοῦν ἄνθρωπον ἐργαζόμενον „τὴν ἀνομίαν.“ πολλὰ δ᾿ ἂν εὕροις καὶ ἐν τῷ νόμῳ τοιαῦτα ὡς τὸ „οὐ κατελίπομεν αὐτῶν ζωγρίαν.“
7.20Kelsos ayrıca, kanuna uymazlarsa düşmanlarına yaptıklarının aynısını kendilerinin de çekeceklerinin onlara önceden bildirildiğini ileri sürüyor. Kelsos bunlara bir şey ekleyip Mesih'in öğretisinden kanuna aykırı saydığı yerleri kullanmadan önce, daha önce söylenenler hakkında konuşmak gerekir. Diyoruz ki kanun iki türlüdür: biri lafza göre, öteki anlama göre; bizden önceki bazı yazarlar da bunu öğretmişlerdir. Lafza göre olan kanun hakkında "iyi olmayan hükümler" ve "iyi olmayan buyruklar" olduğunu biz söylemiyoruz; bunu peygamberlerden birinde konuşan Tanrı söylüyor. Anlama göre olan kanun hakkında ise aynı peygamberde Tanrı'nın ağzından "iyi hükümler" ve "iyi buyruklar" olduğu söyleniyor. Çünkü peygamber aynı yerde apaçık birbirine aykırı şeyler söylemiyor. Buna uygun olarak Pavlus da "yazının" öldürdüğünü söyledi; bu, lafza göre olana denktir. "Ruhun" ise dirilttiğini söyledi; bu da anlama göre olana eşdeğerdir. Nitekim Pavlus'ta, peygamberde aykırılık sanılabilecek şeylere benzer bir şey bulunur. Hezekiel bir yerde "Onlara iyi olmayan hükümler ve iyi olmayan buyruklar verdim; bunlarla yaşamayacaklar", başka bir yerde de "Onlara iyi hükümler ve iyi buyruklar verdim; bunlarla yaşayacaklar" ya da buna eşdeğer bir şey der. Pavlus da aynı şekilde, kanunun yazısını kötülemek istediği yerde şöyle der: "Taşlar üzerine harflerle kazınmış ölüm hizmeti, İsrailoğulları Musa'nın yüzündeki geçici görkem yüzünden onun yüzüne bakamayacak kadar görkemle geldiyse, ruhun hizmeti nasıl daha da görkemli olmaz?" Kanuna hayran kalıp onu kabul ettiği yerde ise ona "ruhsal" der: "Kanunun ruhsal olduğunu biliyoruz." Onu şu sözde de kabul eder: "Demek ki kanun kutsaldır; buyruk da kutsal, adil ve iyidir."
Φέρει δ ὁ Κέλσος καὶ τὸ προειρῆσθαι αὐτοῖς μὴ πειθομένοις τῷ νόμῳ τὰ αὐτὰ πείσεσθαι, ἅπερ ἔδρων τοὺς πολεμίους. καὶ πρὶν ἄν τι παρατιθεὶς τούτοις ὁ Κέλσος χρήσηται οἷς νομίζει ἐναντιώμασι πρὸς τὸν νόμον ἀπὸ τῆς Χριστοῦ διδασκαλίας, λεκτέον περὶ τῶν προειρημένων. φαμὲν τοίνυν ὅτι ὁ νόμος διττός ἐστιν, ὁ μέν τις πρὸς ῥητὸν ὁ δὲ πρὸς διάνοιαν, ὡς καὶ τῶν πρὸ ἡμῶν τινες ἐδίδαξαν. καὶ ὁ μὲν πρὸς τὸ ῥητὸν οὐ τοσοῦτον ὑφ᾿ ἡμῶν ὅσον ὑπὸ τοῦ ἔν τινι τῶν προφητῶν λέγοντος θεοῦ εἴρηται εἶναι „δικαιώματα οὐ καλὰ“ καὶ „προστάγματα οὐ καλά“· ὁ δὲ πρὸς διάνοιαν κατὰ τὸν αὐτὸν προφήτην ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ λέγεται εἶναι „δικαιώματα καλὰ“ καὶ „προστάγματα καλά“· οὐ γὰρ προφανῶς ἐναντία λέγει ὁ προφήτης ἐν ταὐτῷ. ᾧ ἀκολούθως καὶ ὁ Παῦλος τὸ μὲν „γράμμα“ εἶπεν ἀποκτέννειν, ὅπερ ἴσον ἐστὶ τῷ ⟨(πρὸς)⟩ τὸ ῥητόν· „τὸ δὲ πνεῦμα“ ζῳοποιεῖν, ὅπερ ἰσοδυναμεῖ τῷ πρὸς διάνοιαν. ἔστι γοῦν παρὰ τῷ Παύλῳ ἀνάλογόν τι εὑρεῖν τοῖς νομισθεῖσιν ἂν ἐναντιώμασι κατὰ τὸν προφήτην. ὡς γὰρ ὅπου μὲν Ἰεζεκιὴλ λέγει· „ἔδωκα αὐτοῖς δικαιώματα οὐ καλὰ καὶ προστάγματα οὐ καλὰ, ἐν οἷς οὐ ζήσονται ἐν αὐτοῖς“ ὅπου δέ· „ἔδωκα αὐτοῖς δικαιώματα καλὰ καὶ προστάγματα καλὰ, ἐν οἷς ζήσονται ἐν αὐτοῖς,“ ἤτοι ἰσοδυναμοῦν γε τούτοις· οὕτω καὶ ὁ Παῦλος, ὅπου μὲν τὸ τοῦ νομικοῦ γράμματος διαβαλεῖν θέλει, φησίν· „εἰ δὲ ἡ διακονία τοῦ θανάτου ⟨(ἐν)⟩ γράμμασιν ἐντετυπωμένη λίθοις ἐγενήθη ἐν δόξῃ, ὥστε μὴ δύνασθαι ἀτενίσαι τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ εἰς τὸ πρόσωπον Μωϋσέως διὰ τὴν δόξαν τοῦ προσώπου αὐτοῦ τὴν καταργουμένην, πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἡ διακονία τοῦ πνεύματος ἔσται ἐν δόξῃ;“ ὅπου δὲ θαυμάζει τὸν νόμον καὶ ἀποδέχεται, πνευματικὸν αὐτὸν ὀνομάζει λέγων· „οἴδαμεν δὲ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστιν,“ ἀποδέχεται δὲ ἐν τῷ· „ὥστε ὁ μὲν νόμος ἅγιος, καὶ ἡ ἐντολὴ ἁγία καὶ δικαία καὶ ἀγαθή.“
7.21Kanunun sözü adillere zenginlik vaat ediyorsa, Kelsos öldüren "yazıya" göre vaat edilenin kör zenginlik olduğunu düşünsün; biz ise bunun keskin gören zenginlik olduğunu düşünürüz. Kişi bu zenginliğe "her türlü sözde ve her türlü bilgide" zengin olduğunda sahip olur. Biz de bu anlamda "bu çağın zenginlerine buyururuz: Büyüklenmesinler, umutlarını belirsiz zenginliğe değil, her şeyi zevk almamız için bol bol veren Tanrı'ya bağlasınlar; iyilik yapsınlar, iyi işlerde zengin olsunlar, cömert ve paylaşmaya hazır olsunlar." Çünkü Süleyman'a göre hakiki iyilerdeki "zenginlik, insan ruhunun fidyesidir." Bunun karşıtı olan yoksulluk ise yıkıcıdır; onun yüzünden "yoksul tehdide dayanamaz." Zenginlik hakkında verdiğimiz açıklamaya benzer biçimde güç hakkında da konuşmak gerekir; bu güce göre "bir" adil kişinin "bin kişiyi" kovalayacağı, "iki" kişinin de "on binleri" yerinden oynatacağı söylenir. Zenginlik konusunda bu anlam doğruysa, bak, Tanrı'nın vaadine uygun düşmez mi: "Her türlü sözde ve her türlü bilgide", her türlü bilgelikte ve her iyi işte zengin olan kişi, sözün, bilgeliğin ve bilginin zenginliğinden "birçok ulusa" ödünç verir. Nitekim Pavlus da "Kudüs'ten" başlayıp "çevresinde İlirya'ya kadar" gittiği bütün uluslara "Mesih'in Müjdesi'ni" tamamlayarak ödünç verdi. Tanrısal şeyler ona vahiyle bildirildiği, ruhu Logos'un tanrılığıyla aydınlandığı için, kendisi ödünç almadı; sözü ona ileten bir insana da ihtiyacı olmadı. "Sen birçok ulusa hükmedeceksin, ama onlar sana hükmetmeyecek" sözü de bu anlamda yazılmıştır: Pavlus, sözden gelen güçle uluslardan gelenleri Mesih İsa'nın öğretisine boyun eğdirerek onlara hükmetti; kendisi ise hiçbir zaman insanlara, onlar ondan üstünmüş gibi boyun eğmiş bir konumda olmadı. Yeryüzünü de böylece doldurdu.
Ἐὰν οὖν ἡ λέξις τοῦ νόμου πλοῦτον ἐπαγγέλλεται τοῖς δικαίοις, Κέλσος μὲν κατὰ τὸ ἀποκτέννον „γράμμα“ νομιζέτω τὸν τυφλὸν πλοῦτον λέγεσθαι ἐν ἐπαγγελίᾳ· ἡμεῖς δὲ τὸν ὀξὺ βλέποντα, καθὸ πλουτεῖ τις „ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει,“ καὶ καθὸ παραγγέλλομεν „τοῖς πλουσίοις ἐν τῷ νῦν αἰῶνι μὴ ὑψηλὰ φρονεῖν μηδ᾿ ἠλπικέναι ἐπὶ πλούτου ἀδηλότητι ἀλλ᾿ ἐπὶ θεῷ, τῷ παρέχοντι πάντα πλουσίως εἰς ἀπόλαυσιν, ἀγαθοεργεῖν, πλουτεῖν ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς, εὐμεταδότους εἶναι, κοινωνικούς.“ καὶ γὰρ „ὁ“ ἐν ἀληθινοῖς ἀγαθοῖς „πλοῦτος“ „λύτρον ἐστὶν ἀνδρὸς ψυχῆς“ κατὰ τὸν Σολομῶντα, ἡ δ᾿ ἐναντία τούτῳ πτωχεία ὀλέθριον, δι᾿ ἣν „ὁ πτωχὸς οὐχ ὑφίσταται ἀπειλήν.“ ἀνάλογον δὲ τοῖς ἀποδεδομένοις περὶ τοῦ πλούτου λεκτέον καὶ περὶ τῆς δυναστείας, καθ᾿ ἣν „εἷς“ δίκαιος διώξεσθαι λέγεται „χιλίους, καὶ δύο“ μετακινεῖν „μυριάδας.“ εἴπερ δὲ ταῦτα νενόηται ἐν τοῖς κατὰ τὸν πλοῦτον, ὅρα εἰ μὴ ἀκόλουθόν ἐστιν ἐπαγγελίᾳ θεοῦ τὸν πλουτοῦντα „ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει“ καὶ πάσῃ σοφίᾳ καὶ ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ δανείζειν ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν λόγον καὶ τὴν σοφίαν καὶ τὴν γνῶσιν πλούτου „ἔθνεσι πολλοῖς,“ ὡς ἐδάνεισε Παῦλος „κύκλῳ“ „ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ“ ἕως „τοῦ Ἰλλυρικοῦ“ πληρῶν „τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ“ πᾶσιν ἔθνεσιν, οἷς ἐπιδεδήμηκε. καὶ ἐπεὶ κατὰ ἀποκάλυψιν αὐτῷ ἐγνωρίζετο τὰ θεῖα, φωτιζομένῳ τὴν ψυχὴν ὑπὸ τῆς τοῦ λόγου θειότητος, διὰ τοῦτο αὐτὸς οὐκ ἐδανείζετο οὐδὲ χρείαν εἶχεν ἀνθρώπου διακονουμένου αὐτῷ τὸν λόγον. οὕτω δὲ γεγραμμένου καὶ τοῦ· „ἄρξεις σὺ ἐθνῶν πολλῶν, σοῦ δὲ οὐκ ἄρξουσι,“ κατὰ τὴν ἀπὸ τοῦ λόγου δυναστείαν ὑποτάσσων τῇ Χριστοῦ Ἰησοῦ διδασκαλίᾳ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἦρχεν αὐτῶν, οὐδέ ποτε ἐν χώρᾳ ὑποτεταγμένος ἀνθρώποις ὡς κρείττοσι γινομένοις· οὕτω δὲ καὶ κατεπίμπλα τὴν γῆν.
7.22Düşmanları kılıçtan geçirmeyi ve aynı zamanda adil kişinin her konudaki gücünü de açıklamak gerekiyorsa, şunu söylemeli: "Her sabah yeryüzünün bütün günahkârlarını öldürüyordum; kanunsuzluk yapanların hepsini Rab'bin şehrinden yok etmek için" diyen kişi, "yeryüzü" derken mecazen bedeni kastediyordu; bedenin "düşüncesi" "Tanrı'ya düşmandır." "Rab'bin şehri" derken de kendi ruhunu kastediyordu; bu ruhta "Tanrı'nın tapınağı" vardı, çünkü Tanrı hakkında doğru bir kanaati ve kavrayışı kendinde barındırıyordu, onu gören herkes de buna hayran kalıyordu. Böylece "adalet" güneşinin ışınları ruhunu aydınlatırken, sanki onlarla güçlenip kuvvetlenerek "yeryüzünün günahkârları" denen "bedenin bütün düşüncesini" öldürüyor, kendi ruhundaki "Rab'bin şehrinden" "kanunsuzluk yapan" bütün düşünceleri ve hakikate düşman bütün tasarıları yok ediyordu. Adiller de düşmanlardan, kötülükten gelenlerden "sağ kalan" herkesi böyle ortadan kaldırırlar; öyle ki ne bir bebek, ne de yeni filizlenen bir kötülük kalsın. Yüz otuz altıncı mezmurdaki şu sözü de biz böyle anlıyoruz: "Ey zavallı Babil kızı, bize yaptığının karşılığını sana ödeyecek olan ne mutludur! Bebeklerini yakalayıp kayaya çarpacak olan ne mutludur!" Çünkü adı "karışıklık" diye yorumlanan "Babil'in" "bebekleri", ruhta yeni filizlenip baş veren, kötülükten gelen karıştırıcı düşüncelerdir. Bunları yakalayıp sözün sağlam ve güçlü yapısına başlarını çarpacak kadar onlara hâkim olan, "Babil'in" "bebeklerini" "kayaya" çarpar ve bu yüzden "mutlu" olur. Öyleyse Tanrı kötülüğe ait olanları gencinden yaşlısına ve soylarıyla birlikte öldürmeyi buyursun; bunu buyururken İsa'nın bildirdiklerine aykırı hiçbir şey öğretmiş olmaz. Tanrı düşmanların ve kötülükten gelen her şeyin yok edilişini "gizlide" olan Yahudilerin gözü önünde gerçekleştirsin. Tanrı'nın kanununa ve sözüne uymayanların, düşmanlara benzeyip kötülükle biçimlenmiş olanların, Tanrı'nın sözlerinden yüz çevirenlerin çekmeyi hak ettiği şeyleri çekmesi de böyle anlaşılsın.
Εἰ δὲ καὶ περὶ τοῦ καταφονεύειν δεῖ διηγήσασθαι ἅμα καὶ τὸ δυνατὸν τοῦ δικαίου περὶ πάντα, λεκτέον ὅτι φάσκων· „εἰς τὰς πρωΐας ἀπέκτεινον ⟨(πάντας)⟩ τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς, τοῦ ἐξολοθρεῦσαι ἐκ πόλεως κυρίου πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν“ γῆν μὲν τροπικῶς ἔλεγε τὴν σάρκα, ἧς „τὸ φρόνημα“ „ἔχθρα ἐστὶν εἰς θεὸν,“ πόλιν δὲ „κυρίου“ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, ἐν ᾗ ἦν „ναὸς θεοῦ,“ χωρήσας δόξαν καὶ ὑπόληψιν ὀρθὴν περὶ θεοῦ καὶ θαυμαζομένην ὑπὸ πάντων τῶν ὁρώντων αὐτήν. ἅμα οὖν ταῖς τοῦ ἡλίου „τῆς δικαιοσύνης“ αὐγαῖς ἐπιλαμπούσαις αὐτοῦ τῇ ψυχῇ ὡσπερεὶ δυναμούμενος υπ᾿ αὐτῶν καὶ κραταιούμενος ἀνῄρει πᾶν „τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς,“ λεγόμενον „ἁμαρτωλοὺς γῆς,“ καὶ ἐξωλόθρευεν ἀπὸ τῆς ἐν τῇ ψυχῇ ἑαυτοῦ „πόλεως κυρίου πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν“ λογισμοὺς καὶ τὰ ἐχθρὰ τῇ ἀληθείᾳ ἐνθυμήματα. οὕτως δὲ καὶ ἀναιροῦσιν οἱ δίκαιοι πᾶσαν τὴν τῶν πολεμίων καὶ ἀπὸ κακίας ἐρχομένων „ζωγρίαν,“ ὡς μηδὲ νήπιον καὶ ἄρτι ὑποφυόμενον κακὸν καταλείπεσθαι. ἡμεῖς οὕτως ἀκούομεν καὶ τοῦ ἐν ἑκατοστῷ καὶ τριακοστῷ καὶ ἕκτῳ ψαλμῷ ῥητοῦ, οὕτως ἔχοντος· „θυγάτηρ Βαβυλῶνος ἡ ταλαίπωρος, μακάριος, ὃς ἀνταποδώσει σοι τὸ ἀνταπόδομά σου, ὃ ἀνταπέδωκας ἡμῖν· μακάριος, ὃς κρατήσει καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν.“ „νήπια“ γὰρ „Βαβυλῶνος,“ ἑρμηνευομένης συγχύσεως, οἱ ἄρτι ὑποφυόμενοι καὶ ἀνατέλλοντες ἐν τῇ ψυχῇ εἰσιν συγχυτικοὶ λογισμοὶ οἱ ἀπὸ κακίας· ὧν ὁ κρατῶν, ὡς καὶ τῷ στερεῷ καὶ εὐτόνῳ τοῦ λόγου προσρῆξαι αὐτῶν τὰς κεφαλὰς, ἐδαφίζει „τὰ νήπια“ τῆς „Βαβυλῶνος“ „πρὸς τὴν πέτραν,“ γινόμενος διὰ τοῦτο „μακάριος.“ ἡβηδὸν οὖν τὰ τῆς κακίας καὶ παγγενεὶ κτείνειν κελευέτω ὁ θεὸς, οὐδὲν ἐναντίον διδάσκων οἷς Ἰησοῦς κατήγγειλε, καὶ ἐν ὀφθαλμοῖς τῶν „ἐν κρυπτῷ“ Ἰουδαίων ποιείτω ὁ θεὸς τὴν τῶν πολεμίων καὶ πάντων τῶν ἀπὸ κακίας ἀναίρεσιν. καὶ τοιοῦτόν γε ἔστω τὸ τοὺς μὴ πειθομένους νόμῳ καὶ λόγῳ θεοῦ, ὁμοιωθέντας τοῖς πολεμίοις καὶ ποιωθέντας ἀπὸ τῆς κακίας, πάσχειν ταῦτα, ἅπερ ἄξιον πάσχειν τοὺς ἀποστάντας λόγων θεοῦ.
7.23Bundan da açıkça anlaşılıyor ki "Nasıralı" adam İsa, zenginlik ve zenginlikten vazgeçenler hakkında söylenenlerle, zenginin Tanrı'nın Egemenliği'ne girmesinin güç olduğunu söyleyerek karşıt bir kanun koymuyor. Zengin sözünü ister daha basit bir anlamda, zenginlik yüzünden dikkati dağılan ve dikenler arasında kalmış gibi onun yüzünden sözün meyvelerini vermekten alıkonan kişi olarak alalım, ister yanlış öğretilerde zengin olan kişi olarak alalım; bu sonuncusu hakkında Süleyman'ın Meselleri'nde şöyle yazılmıştır: "Adil bir yoksul, yalancı bir zenginden iyidir." Kelsos, İsa'nın iktidar düşkünlüğünü yasakladığı fikrini muhtemelen şu sözlerden çıkardı: "Aranızda birinci olmak isteyen herkesin hizmetkârı olsun", "Ulusların yöneticileri onlara efendilik eder" ve "Onlar üzerinde yetki kullananlara velinimet denir." Ama bu yasak, özellikle bu söze verdiğimiz açıklama göz önüne alınırsa, "Sen birçok ulusa hükmedeceksin, ama onlar sana hükmetmeyecek" sözüne aykırı sayılmamalıdır. Bunun ardından Kelsos bilgelik hakkında da bir şey sıkıştırıyor; İsa'nın bilge kişinin Baba'ya yaklaşamayacağını öğrettiğini sanıyor. Ona şöyle diyelim: Hangi bilge? Eğer "Tanrı katında" saçmalık olan "bu dünyanın" bilgeliği denen şeyle biçimlenmiş kişiyse, biz de böyle bir bilgenin Baba'ya yaklaşamayacağını söyleriz. Ama bilgelikten Mesih anlaşılırsa, çünkü Mesih Tanrı'nın kudreti ve Tanrı'nın bilgeliğidir, böyle bir bilgenin Baba'ya yaklaşabileceğini söylemekle kalmayız; Ruh aracılığıyla verilen ve "bilgelik" sözü denen armağanla süslenmiş kişinin böyle olmayanlardan çok üstün olduğunu da söyleriz.
Σαφῆ μὲν οὖν καὶ ἐκ τούτων, πῶς Ἰησοῦς ὁ „Ναζωραῖος“ ἄνθρωπος οὐκ ἀντινομοθετεῖ τοῖς περὶ πλούτου καὶ τῶν ἐξισταμένων εἰρημένοις περὶ τοῦ δύσκολον εἶναι πλούσιον εἰσέρχεσθαι εἰς τὴν τοῦ θεοῦ βασιλείαν· εἴτε πλούσιόν τις λαμβάνει ἁπλούστερον τὸν ὑπὸ πλούτου περισπώμενον καὶ ὡς ὑπὸ ἀκάνθης αὐτοῦ ἐμποδιζόμενον φέρειν τοὺς τοῦ λόγου καρποὺς εἴτε καὶ τὸν ἐν τοῖς ψευδέσι δόγμασι πλουτοῦντα, περὶ οὗ ἐν Παροιμίαις γέγραπται· „κρείσσων πτωχὸς δίκαιος ἢ πλούσιος ψεύστης.“ εἰκὸς δὲ ἀπὸ τοῦ „ὁ θέλων ἐν ὑμῖν εἶναι πρῶτος ἔστω πάντων διάκονος“ καὶ „οἱ ἄρχοντες τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν“ καὶ „οἱ ἐξουσιάζοντες ἐν αὐτοῖς εὐεργέται καλοῦνται“ εἰληφέναι τὸν Κέλσον ὅτι Ἰησοῦς φιλαρχίαν ἐκώλυεν, ἥντινα οὐκ ἐναντίαν εἶναι νομιστέον τοῦ „ἄρξεις σὺ ἐθνῶν πολλῶν, σοῦ δὲ οὐκ ἄρξουσι,“ μάλιστα διὰ τὰ ἀποδεδομένα εἰς τὴν λέξιν. ἑξῆς δὲ τούτοις παραῤῥίπτει περὶ τῆς σοφίας ὁ Κέλσος, οἰόμενος τὸν Ἰησοῦν διδάσκειν μὴ παριτητὸν εἶναι πρὸς τὸν πατέρα τῷ σοφῷ. εἴπωμεν δὲ πρὸς αὐτόν· ποίῳ σοφῷ; εἰ μὲν γὰρ τούτῳ, ὃς πεποίωται κατὰ τὴν λεγομένην σοφίαν „τοῦ κόσμου τούτου,“ ουσαν μωρίαν „παρὰ τῷ θεῷ.“ καὶ ἡμεῖς φήσομεν μὴ παριτητὸν εἶναι πρὸς τὸν πατέρα τῷ οὕτως σοφῷ· εἰ δὲ σοφίαν τις νοήσαι τὸν Χριστὸν, ἐπεὶ Χριστός ἐστι θεοῦ δύναμις καὶ θεοῦ σοφία, οὐ μόνον παριτητὸν πρὸς τὸν πατέρα τῷ οὕτως σοφῷ λέγομεν εἶναι, ἀλλὰ καὶ πολλῷ τῶν μὴ τοιούτων διαφέρειν τὸν κεκοσμημένον χαρίσματί φαμεν λόγῳ „σοφίας“ καλουμένῳ, διὰ τοῦ πνεύματος διδομένῳ.
7.24İnsanlar arasında şan peşinde koşmanın da yalnız İsa'nın öğretisinde değil, Eski Yazı'da da yasaklandığını söylüyoruz. Nitekim peygamberlerden biri, günahlardan suçlu olursa kendisine lanet ederken, dünyevi şanın da en büyük kötülük olarak başına gelmesini diler. Şöyle der: "Rab Tanrım, eğer bunu yaptıysam, ellerimde haksızlık varsa, bana kötülük edenlere kötülükle karşılık verdiysem, düşmanlarımın önünde eli boş düşeyim; düşman canımı kovalayıp yakalasın, hayatımı yere çiğnesin, şanımı toza yerleştirsin." "Ne yiyeceğiz, ne içeceğiz diye kaygılanmayın. Göğün kuşlarına bakın, ya da kargalara bakın: Ne ekerler ne biçerler, göksel Babamız yine de onları besler. Siz kuşlardan ne kadar daha değerlisiniz!" ve "Giyecek için neden kaygılanıyorsunuz? Kırdaki zambakların nasıl büyüdüğünü öğrenin" sözleri ve devamı da kanundaki bereket sözlerine aykırı değildir. Bu bereketler, adil kişinin yiyerek doyacağını öğretir; Süleyman'ın şu sözüne de aykırı değildir: "Adil kişi yiyerek ruhunu doyurur, dinsizlerin ruhları ise yoksun kalır." Çünkü kanundaki bereket sözünde ruhun besininin kastedildiğini görmek gerekir; bu besinle bileşik insan değil, yalnız ruh doyar. İncil'den ise belki daha derin, belki de daha basit bir şey çıkarmak gerekir: Ruhu yiyecek ve giyecek kaygılarıyla meşgul etmemeli; tersine, sadeliği alışkanlık edinip, yalnız zorunlu olanları dert edinen kişinin Tanrı tarafından gözetileceğine inanmalı.
Πάλιν τε αὖ τὸ δόξης ἀντιποιεῖσθαι τῆς παρ᾿ ἀνθρώποις οὐ κατὰ τὴν Ἰησοῦ μόνου διδασκαλίαν κωλύεσθαί φαμεν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν παλαιὰν γραφήν. ἐπαρώμενος γοῦν ἑαυτῷ τις τῶν προφητῶν, εἰ ἔνοχος εἴη τοῖς ἁμαρτήμασι, φησὶν ἀντὶ μεγίστου κακοῦ συμβῆναι ἂν αὐτῷ καὶ τὴν βιωτικὴν δόξαν. λέγει δὲ οὕτως· „κύριε, ὁ θεός μου, εἰ ἐποίησα τοῦτο, εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταποδιδοῦσί μοι κακὰ, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν μου κενός· καταδιώξαι ἄρα ὁ ἐχθρὸς τὴν ψυχήν μου καὶ καταλάβοι, καὶ καταπατήσαι εἰς γῆν τὴν ζωήν μου, καὶ τὴν δόξαν μου εἰς χοῦν κατασκηνώσαι.“ ἀλλ᾿ οὐδὲ τὸ „μὴ μεριμνᾶτε τί φάγητε ἢ τί πίητε. κατανοήσατε τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ ἢ κατανοήσατε τοὺς κόρακας, ὅτι οὐ σπείρουσιν οὐδὲ θερίζουσι, καὶ ὁ πατὴρ ἡμῶν ὁ οὐράνιος τρέφει αὐτά, πόσῳ μᾶλλον ὑμεῖς διαφέρετε τῶν πετεινῶν;“ καὶ „περὶ ἐνδύματος τί μεριμνᾶτε; καταμάθετε τὰ κρίνα τοῦ ἀγροῦ“ καὶ τὰ ἑξῆς ἐναντία ἐστὶ ταῖς ἐν τῷ νόμῳ εὐλογίαις. διδασκούσαις τὸν δίκαιον ἐσθίοντα πληροῦσθαι, καὶ τῷ ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος τοῦτον εἰρημένῳ τὸν τρόπον· „δίκαιος ἐσθίων ἐμπίπλησι ψυχὴν, ψυχαὶ δὲ ἀσεβῶν ἐνδεεῖς.“ χρὴ γὰρ ὁρᾶν τὴν τῆς ψυχῆς τροφὴν δηλουμένην ἐν τῇ κατὰ τὸν νόμον εὐλογίᾳ· ἧς οὐχ ὁ σύνθετος πληροῦται ἄνθρωπος ἀλλ᾿ ἡ ψυχὴ μόνη. ἀπὸ δὲ τοῦ εὐαγγελίου λαμβάνειν δεῖ τάχα μέν τι καὶ βαθύτερον τάχα δέ τι καὶ ἁπλούστερον, ὅτι χρὴ μὴ ξενίζεσθαι ταῖς περὶ τῶν τροφῶν καὶ ἐνδυμάτων τὴν ψυχὴν φροντίσιν, ἀλλ᾿ εὐτέλειαν ἀσκοῦντα πεπεῖσθαι ἀπὸ τοῦ θεοῦ προνοεῖσθαι, εἰ μόνων τις τῶν ἀναγκαίων φροντίζοι.
7.25Kelsos, kanunda İncil'dekilere aykırı görünen yerleri karşılarına koymadan şunu da söylüyor: "Bir kez vurana yeniden vurması için yüzünü çevirmek gerekir." Biz ise şunu söyleyeceğiz: Eskilere "göze göz, dişe diş" dendiğini de biliyoruz, "Ama ben size diyorum ki" "sana yanağından vurana öbür yanağını da çevir" sözünü de okuduk. Ama sanırım Kelsos, İncil'deki tanrılığı kanundaki tanrılıktan ayıranlardan bir şeyler işitip kulağında çınladığı için bu gibi şeyleri ileri sürüyor. Onun sözüne karşı şunu söylemeli: Eski yazılar da "sana sağ yanağından vurana öbür yanağını da çevir" sözünü bilir. Nitekim Yeremya'nın Ağıtları'nda şöyle yazılmıştır: "Gençliğinde boyunduruk taşıması insan için iyidir; tek başına oturup susacak, çünkü onu kendi üstüne aldı. Kendisine vurana yanağını verecek, aşağılanmaya doyacak." Lafzen anlaşılan tokat konusunda bile İncil'in Tanrı'sı kanunun Tanrı'sına karşıt bir buyruk vermez. Ne Musa ne de İsa yalan söylüyor; Baba İsa'yı gönderirken Musa'ya ne buyurduğunu unutmadı; kendi kanunlarını beğenmeyip fikrini değiştirerek elçisini bunların tam tersi için de göndermiyor.
Ὁ μὲν οὖν Κέλσος, μὴ ἀντιπαραθεὶς τὰ δοκοῦντα ἐναντία ἀπὸ τοῦ νόμου τοῖς ἀπὸ τοῦ εὐαγγελίου, φησὶ καὶ τό· τῷ δ᾿ ἅπαξ τυπτήσαντι παρέχειν καὶ αὖθις τύπτειν. ἡμεῖς δ᾿ ἐροῦμεν εἰδέναι μὲν καὶ τὸ „ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος“ εἰρημένον τοῖς πάλαι ἀνεγνωκέναι δὲ καὶ τὸ „ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν“· „τῷ τύπτοντί σε εἰς τὴν σιαγόνα πάρεχε καὶ τὴν ἄλλην.“ ἀλλ᾿ ἐπεὶ περιηχηθεὶς οἶμαι ὁ Κέλσος ἀπὸ τῶν διαιρούντων τὴν κατὰ τὸ εὐαγγέλιον θεότητα ἐκ τῆς νομικῆς θεότητος τὰ τοιαῦτα τίθησι, λεκτέον πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ ὅτι οἶδε καὶ τὰ παλαιὰ γράμματα ⟨(τὸ)⟩ „τῷ τύπτοντί σε εἰς τὴν δεξιὰν σιαγόνα πάρεχε καὶ τὴν ἄλλην.“ ἐν γοῦν τοῖς Ἱερεμίου Θρήνοις γέγραπται· „ἀγαθὸν ἀνδρὶ, ὅταν ἄρῃ ζυγὸν ἐν νεότητι αὐτοῦ, καθήσεται κατὰ μόνας καὶ σιωπήσεται, ὅτι ἦρεν ἐφ᾿ ἑαυτῷ. δώσει τῷ παίοντι αὐτὸν σιαγόνα, καὶ χορτασθήσεται ὀνειδισμῶν.“ οὐκ ἀντιδιατάσσεται θεοῦ τὸ εὐαγγέλιον τῷ τοῦ νόμου θεῷ οὐδὲ περὶ τῆς κατὰ τὸ ῥητὸν κατὰ κόῤῥης πληγῆς· οὐδ᾿ ὁπότερος ψεύδεται, οὔτε Μωϋσῆς οὔτε Ἰησοῦς, οὐδ᾿ ὁ πατὴρ τὸν Ἰησοῦν πέμπων ἐπελάθετο, τίνα Μωϋσεῖ διετάξατο· ἀλλ᾿ οὐδὲ καταγνοὺς τῶν ἰδίων νόμων μετέγνω καὶ τὸν ἄγγελον ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις ἀποστέλλει.
7.26Yahudilerin eskiden Musa'ya göre yaşadıkları düzen ile Hristiyanların şimdi İsa'nın öğretisine göre kurmak istedikleri düzen arasındaki farka dair birkaç söz söylemek gerekirse, şunu söyleyeceğiz: Romalıların egemenliği altında bulunan ulusların çağrısına, Musa'nın kanununa lafzıyla uyarak yaşamak uygun düşmezdi. Eski Yahudilerin de, varsayalım ki İncil'e uygun yaşayış düzenine uysalardı, kendi devlet düzenlerini yıkılmadan korumaları mümkün olmazdı. Hristiyanların, Musa'nın kanununa göre, düşmanları ya da kanuna aykırı davranıp ateşle veya taşla öldürülmeyi hak etmiş sayılanları öldürmesi mümkün değildi; Yahudiler bile istedikleri hâlde bu cezaları kanunun buyurduğu gibi o kanuna göre uygulayamıyorlarsa, Hristiyanlar hiç uygulayamazdı. Öte yandan, o zamanki Yahudilerin, ki kendilerine özgü bir devlet düzenleri ve ülkeleri vardı, elinden düşmana saldırmayı, atalarının âdetleri uğruna savaşmayı, zina edenleri, adam öldürenleri ya da bunlara benzer bir şey yapanları öldürmeyi veya herhangi bir biçimde cezalandırmayı alırsan, geriye düşmanlar ulusa saldırdığında onların topyekûn yok olmasından başka bir şey kalmaz. Çünkü kendi kanunları onları güçsüz bırakmış ve düşmanlara karşı kendilerini savunmaktan alıkoymuş olurdu. Eskiden kanunu, şimdi ise İsa Mesih'in Müjdesi'ni veren inayet, Yahudilerin düzeninin artık sürmesini istemediği için onların şehrini, tapınağını ve tapınakta kurbanlarla ve kayda geçmiş ibadetle yapılan Tanrı hizmetini yıktı. Bunların artık yerine getirilmesini istemediği için onları nasıl yıktıysa, aynı şekilde Hristiyanlarınkini de büyüttü; Hristiyanlar gün geçtikçe sayıca arttılar, artık açıkça konuşma özgürlüğü de kazandılar. Oysa İsa'nın öğretisinin dünyaya yayılmaması için sayısız engel çıkmıştı. Ama uluslardan gelenlerin de İsa Mesih'in öğretisiyle yararlanmasını isteyen Tanrı olduğu için Hristiyanlara karşı bütün insan tasarıları boşa çıktı; krallar, ulusların yöneticileri ve halklar onları her yerde ne kadar ezdiyse, onlar o kadar çoğaldılar "ve pek pek güçlendiler."
Εἰ δὲ χρὴ κἂν ὀλίγα περὶ τῆς διαφόρου πολιτείας εἰπεῖν, ἥντινα Ἰουδαῖοι κατὰ Μωϋσέα πρότερον ἐπολιτεύοντο, καὶ ἣν Χριστιανοὶ νῦν κατὰ τὴν Ἰησοῦ διδασκαλίαν βούλονται κατορθοῦν, φήσομεν ὅτι οὔτε τῇ κλήσει τῶν ἐθνῶν ἥρμοζε κατὰ τὸν Μωϋσέως ὡς πρὸς τὸ γράμμα πολιτεύεσθαι νόμον, ὑπὸ Ῥωμαίοις τεταγμένων, οὔτε τοῖς πάλαι Ἰουδαίοις οἷόν τ᾿ ἦν τὸ σύστημα τῆς πολιτείας ἔχειν ἀκαθαίρετον. εἰ καθ᾿ ὑπόθεσιν τῇ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον πολιτείᾳ ἐπείθοντο. ἀναιρέσει μὲν γὰρ πολεμίων ἢ τῶν παρὰ τὸν νόμον πεποιηκότων καὶ ἀξίων κριθέντων τῆς διὰ πυρὸς ἢ λίθων ἀναιρέσεως οὐχ οἷόν τ᾿ ἦν Χριστιανοὺς χρῆσθαι κατὰ τὸν Μωϋσέως νόμον. εἴ γε οὐδ᾿ οἱ Ἰουδαῖοι θέλοντες κατ᾿ ἐκεῖνον δύνανται ταῦτα, ὡς ὁ νόμος προσέταξεν. ἐπιτελεῖν. πάλιν τε αὖ ἐὰν ἀνέλῃς ἀπὸ τῶν τότε Ἰουδαίων. σύστημα ἴδιον πολιτείας καὶ χώρας ἐχόντων, τὸ ἐπεξιέναι τοῖς πολεμίοις καὶ στρατεύεσθαι ὑπὲρ τῶν πατρίων καὶ ἀναιρεῖν ἢ ὅπως ποτὲ κολάζειν τοὺς μοιχεύσαντας ἢ φονεύσαντας ἤ τι τῶν τοιούτοις παραπλησίων πεποιηκότας, οὐδὲν λείπεται ἢ τὸ ἄρδην αὐτοὺς ἀθρόως ἀθρόως ἀπολέσθαι. ἐπιτιθεμένων τῶν πολεμίων τῷ ἔθνει, ὡς ὑπὸ τοῦ ἰδίου νόμου ἐκνενευρισμένων καὶ κωλυομένων ἀμύνεσθαι τοὺς πολεμίους. καὶ μὴ βουλομένη γε ἡ πάλαι μὲν τὸν νόμον δεδωκυῖα πρόνοια νῦν δὲ τὸ Ἰησοῦ Χριστοῦ εὐαγγέλιον κρατεῖν ἔτι τὰ Ἰουδαίων καθεῖλεν αὐτῶν τὴν πόλιν καὶ τὸν ναὸν καὶ τὴν παρὰ τῷ ναῷ διὰ θυσιῶν καὶ τῆς ἀναγεγραμμένης λατρείας θεραπείαν τοῦ θεοῦ. ὥσπερ δ᾿ ἐκεῖνα μὴ βουλομένη ἐπιτελεῖσθαι ἔτι καθεῖλε, τὸν τρόπον τὸν αὐτὸν τὰ Χριστιανῶν ηὔξησε καὶ ὁσημέραι εἰς πλῆθος ἤδη δὲ καὶ παῤῥησίαν ἐπιδέδωκε. καίτοι γε μυρίων ὅσων κωλυμάτων γενομένων πρὸς τὸ μὴ ἐπισπαρῆναι τὴν Ἰησοῦ διδασκαλίαν τῇ οἰκουμένῃ. ἀλλ᾿ ἐπεὶ θεὸς ἦν ὁ βουλόμενος καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ὠφεληθῆναι διὰ τῆς Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας, πᾶσα μὲν ἀνθρωπίνη βουλὴ κατὰ Χριστιανῶν καθῃρέθη, ὅσῳ ⟨(δ᾿)⟩ αὐτοὺς ἐταπείνουν βασιλεῖς καὶ ἐθνῶν ἡγούμενοι καὶ δῆμοι πανταχοῦ, τοσούτῳ πλείους ἐγίνοντο „καὶ κατίσχυον σφόδρα σφόδρα.“
7.27Bunların ardından Kelsos, Tanrı hakkında söylemediğimiz şeyleri, sanki Tanrı tabiatça bir bedenmiş, hem de insan biçimli bir bedenmiş gibi, bizim söylediğimiz şeyler olarak uzun uzun ortaya koyuyor ve ileri sürmediğimiz şeyleri çürütmek istiyor. Bunları aktarmak da çürütmelerini aktarmak da gereksizdir. Bizim söylediğimizi iddia ettiği şeyleri Tanrı hakkında gerçekten söyleseydik ve o da bunlara karşı çıksaydı, onun sözlerini aktarmamız, kendi görüşlerimizi temellendirip onunkileri çürütmemiz gerekirdi. Ama hiç kimseden işitmediği ya da, işittiğini kabul etsek bile, öğretinin amacını bilmeyen bazı saf ve masum kişilerden işittiği şeyleri kendi kendine diziyorsa, zorunlu olmayan şeylerle uğraşmamız gerekmez. Çünkü Kutsal Yazılar açıkça Tanrı'nın bedensiz olduğunu söyler. Bu yüzden "Tanrı'yı hiç kimse hiçbir zaman görmedi" denir; "bütün yaratılışın ilk doğanının" da "görünmez Tanrı'nın sureti" olduğu söylenir, ki bu "bedensiz" demek gibidir. Daha önce, "Tanrı ruhtur; ona tapınanların ruhta ve hakikatte tapınması gerekir" sözünü nasıl anladığımızı incelerken Tanrı hakkında da ölçülü bir açıklama yaptık.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος διὰ πλειόνων τὰ μὴ λεγόμενα ὑφ᾿ ἡμῶν τιθεὶς ὡς λεγόμενα ὑφ᾿ ἡμῶν περὶ τοῦ θεοῦ, ὡς σώματος τῇ φύσει τυγχάνοντος καὶ ἀνθρωποειδοῦς σώματος, ἀνατρέπειν ἐθέλει τὰ μὴ τεθειμένα ὑφ᾿ ἡμῶν, ἅπερ περισσὸν παραθέσθαι ἢ τὴν ἀνατροπὴν αὐτῶν. εἰ μὲν γὰρ ἃ λέγει ἡμᾶς φάσκειν περὶ θεοῦ ἐλέγομεν, καὶ πρὸς αὐτὰ ἵστατο, ἀναγκαῖον ην ἡμῖν τὸ τιθέναι τὰς λέξεις αὐτοῦ καὶ κατασκευάζειν μὲν τὰ ἡμέτερα λύειν δὲ τὰ ἐκείνου· εἰ δ᾿ ἑαυτῷ συνείρει ἃ ἤτοι ἀπ᾿ οὐδενὸς ἤκουσεν ἢ, ἵνα καὶ δοθῇ ὅτι ἤκουσεν, ἀπό τινων ἁπλῶν καὶ ἀκεραίων καὶ μὴ εἰδότων τὸ τοῦ λόγου βούλημα, οὐ χρὴ ἡμᾶς τευτάζειν περὶ τὰ μὴ ἀναγκαῖα. σαφῶς γὰρ ἀσώματόν φασιν οἱ λόγοι τὸν θεόν· διὸ καὶ „θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε,“ καὶ „εἰκὼν“ λέγεται εἶναι „τοῦ ἀοράτου θεοῦ ὁ πρωτότοκος πάσης κτίσεως,“ ὡς εἰ ἔλεγεν ἀσωμάτου. μετρίως δ᾿ ἐν τοῖς πρὸ τούτων καὶ περὶ θεοῦ διειλήφαμεν ἐξετάζοντες, πῶς νοοῦμεν τὸ „πνεῦμα ὁ θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν.“
7.28Tanrı hakkında bize iftira ettiği sözlerden sonra bize şunu soruyor: "Nereye gideceğiz? Nasıl bir umudumuz var?" Sonra, sanki biz cevap vermişiz gibi, sözde bizim sözlerimizi şöyle aktarıyor: "Buradan daha iyi başka bir yeryüzüne." Buna karşı şöyle diyor: "Eskiden tanrısal adamlar, mesut ruhların mesut bir hayat sürdüğünü anlatmışlardır. Kimisi buna Mutlular Adaları, kimisi de buradaki kötülüklerden kurtuluş (lysis) anlamında 'Elysion Ovası' demiştir. Homeros da şöyle der: 'Ama ölümsüzler seni Elysion Ovası'na, yeryüzünün sınırlarına gönderecekler; orada hayat en kolaydır.' Ruhun ölümsüz olduğunu düşünen Platon ise ruhun gönderildiği o bölgeye açıkça 'yeryüzü' adını vermiştir: 'Onun pek büyük bir şey olduğunu, Phasis'ten Herakles Sütunları'na kadar oturan bizlerin onun küçük bir parçasında, bir bataklık çevresindeki karıncalar ya da kurbağalar gibi denizin çevresinde oturduğunu, başka birçoklarının da başka yerlerde buna benzer birçok yerde oturduğunu söyler. Çünkü yeryüzünün her yanında biçimleri ve büyüklükleri bakımından her türden birçok çukur vardır; su, sis ve hava bunlara akıp toplanmıştır. Yeryüzünün kendisi ise saf olarak saf gökte durur.'" Kelsos, buradan daha iyi ve ondan çok farklı başka bir yeryüzüne ilişkin şeyleri, kendisinin tanrısal saydığı bazı eski adamlardan, özellikle de Phaidon'da saf gökte duran saf yeryüzü hakkında felsefe yapan Platon'dan aldığımızı sanıyor. Yunan yazılarından bile çok daha eski olan Musa'nın, Tanrı'yı kendi kanununa göre yaşayanlara kutsal yeryüzünü, "iyi ve geniş, süt ve bal akan" bir ülkeyi vaat ederken gösterdiğini görmüyor. Bu "iyi" ülke, bazılarının sandığı gibi aşağıdaki Yahudiye sayılan yer değildir; çünkü o da başlangıçtan beri Âdem'in suçunun işleri yüzünden lanetlenmiş yeryüzünde bulunur. "Senin işlerin yüzünden toprak lanetli olsun; hayatının bütün günlerinde onun ürününü acılar içinde yiyeceksin" sözü bütün yeryüzü hakkında söylenmiştir. "Âdem'de" ölen her insan onu "acılar içinde", yani zahmetler içinde yer; hem de "hayatının bütün günlerinde" yer. Bütün yeryüzü "lanetli" olduğu için, "Âdem'de" cennetten kovulan kişinin "hayatının bütün günlerinde" "diken ve çalı bitirir"; her insan da "toprağa, alındığı yere dönene kadar" ekmeğini "alnının teriyle" yer. Bu bölümün tamamı, sözlerin açıklığa kavuşturulması için temellendirilebilecek uzun bir açıklama gerektirir. Şimdilik birkaç sözle yetindik; çünkü Tanrı'nın adillere vaat ettiği iyi ülkeye ilişkin sözlerin Yahudiye toprağı hakkında söylendiğini sanan yanlış anlamayı gidermek istedik.
Μετὰ ⟨(δὲ)⟩ τὰ περὶ θεοῦ, ἐν οἷς ἡμᾶς συκοφαντεῖ, πυνθάνεται ἡμῶν· ποῖ ἀπεῖναι μέλλομεν; καὶ τίνα ἐλπίδα ἔχομεν; καὶ ὡς ἀποκριναμένων, τίθησι δῆθεν ἡμετέρας φωνὰς οὕτως ἐχούσας· εἰς ἄλλην γῆν, ταύτης κρείττονα. καὶ πρὸς τοῦτό φησιν· ἱστόρηται θείοις ἀνδράσι παλαιοῖς εὐδαίμων βίος ψυχαῖς εὐδαίμοσιν· ὠνόμασαν δὲ [οἱ δὲ] οἱ μὲν μακάρων νήσους. οἱ δὲ „Ἠλύσιον πεδίον“ ἀπὸ τῆς λύσεως τῶν ἔνθεν κακῶν, ὥσπερ καὶ Ὅμηρος· ἀλλά σ᾿ ἐς Ἠλύσιον πεδίον καὶ πείρατα γαίης ἀθάνατοι πέμψουσι, τῇ περ ῥηίστη βιοτή. Πλάτων δὲ ἀθάνατον τὴν ψυχὴν ἡγούμενος ἐκείνην τὴν χώραν, ἔνθα στέλλεται, ἄντικρυς „γῆν“ ὠνόμασεν οὕτως· „πάμμεγά τι εἶναι“ φήσας „αὐτὸ, καὶ ἡμᾶς οἰκεῖν τοὺς μέχρι Ἡρακλείων στηλῶν ἀπὸ Φάσιδος ἐν σμικρῷ τινι μορίῳ. ὥσπερ περὶ τέλμα μύρμηκας ἢ βατράχους περὶ τὴν θάλασσαν οἰκοῦντας, καὶ ἄλλους ἄλλοθι πολλοὺς ἐν ⟨(πολλοῖς)⟩ τοιούτοις τόποις οἰκεῖν. εἶναι γὰρ πανταχῇ περὶ τὴν γῆν πολλὰ κοῖλα καὶ παντοδαπὰ καὶ τὰς ἰδέας καὶ τὰ μεγέθη, εἰς ἃ συνεῤῥυηκέναι τό τε ὕδωρ καὶ τὴν ὁμίχλην καὶ τὸν ἀέρα· αὐτὴν δὲ τὴν γῆν καθαρὰν ἐν καθαρῷ κεῖσθαι τῷ οὐρανῷ.“ ὑπολαμβάνει τοίνυν ὁ Κέλσος τὰ περὶ τῆς ἄλλης γῆς κρείττονος καὶ πολλῷ ταύτης διαφερούσης εἰληφέναι ἡμᾶς ἀπό τινων νομιζομένων αὐτῷ θείων παλαιῶν ἀνδρῶν καὶ μάλιστα Πλάτωνος, τοῦ ἐν τῷ Φαίδωνι περὶ γῆς καθαρᾶς ἐν καθαρῷ κειμένης οὐρανῷ φιλοσοφήσαντος· οὐχ ὁρῶν ὅτι Μωϋσῆς, ὁ πολλῷ καὶ τῶν Ἑλληνικῶν γραμμάτων ἀρχαιότερος, εἰσήγαγε τὸν θεὸν ἐπαγγελλόμενον τὴν ἁγίαν γῆν καὶ „ἀγαθὴν καὶ πολλὴν, ῥέουσαν γάλα καὶ μέλι“ τοῖς κατὰ τὸν νόμον ἑαυτοῦ βιώσασιν, οὐδ᾿ ὡς οἴονταί τινες τὴν „ἀγαθὴν,“ τὴν κάτω νομιζομένην Ἰουδαίαν, κειμένην καὶ αὐτὴν ἐν τῇ ἀρχῆθεν κατηραμένῃ ἐν τοῖς ἔργοις τῆς παραβάσεως τοῦ Ἀδὰμ γῇ. τὸ γὰρ „ἐπικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου· ἐν λύπαις φαγῇ αὐτὴν πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου“ περὶ ὅλης εἴρηται τῆς γῆς, ἣν „ἐν λύπαις,“ τουτέστι πόνοις, ἐσθίει πᾶς ἄνθρωπος „ἐν τῷ Ἀδὰμ“ ἀποθανὼν, καὶ ἐσθίει „πάσας τὰς ἡμέρας τῆς“ ἑαυτοῦ „ζωῆς.“ καὶ ὡς „ἐπικατάρατος“ πᾶσα ἡ γῆ „ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ“ „πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς“ τοῦ ἐν τῷ Ἀδὰμ ἐκβληθέντος ἀπὸ τοῦ παραδείσου, καὶ „ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου“ ἑαυτοῦ ἐσθίει πᾶς ἄνθρωπος τὸν ἑαυτοῦ ἄρτον. „ἕως ἐπιστρέψει εἰς τὴν γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθη.“ πολὺν μὲν οὖν ἔχει λόγον ὅλα τὰ κατὰ τὸν τόπον τοῦτον, δυνάμενον εἰς τὴν σαφήνειαν τῶν λέξεων κατασκευασθῆναι· ὀλίγοις δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἠρκέσθημεν, βουλόμενοι ἀπολῦσαι περισπασμοῦ, τοῦ ὡς περὶ τῆς Ἰουδαίας γῆς ὑπολαμβάνοντος εἰρῆσθαι τὰ περὶ ἀγαθῆς γῆς. ἣν ὁ θεὸς ὑπισχνεῖται τοῖς δικαίοις.
7.29Âdem'in ve onda ölenlerin "işleri yüzünden" bütün "yeryüzü" "lanetli" ise, açıktır ki onun bütün parçaları da lanete katılır. Bunların arasında Yahudiye toprağı da vardır. Öyle ki "iyi ve geniş bir ülkeye, süt ve bal akan bir ülkeye" sözü ona uygulanamaz; ama Yahudiye ve Kudüs'ün, simgesel olarak, saf gökte duran saf, iyi ve geniş ülkenin bir gölgesi olduğu gösterilebilir. Göksel Kudüs bu ülkededir. Havari, "Mesih'le" birlikte dirilmiş, "yukarıdakileri" arayan ve hiçbir Yahudi masalına bağlı olmayan anlamı bulmuş biri olarak bu Kudüs'ü ele alırken şöyle der: "Siz ise Siyon Dağı'na, yaşayan Tanrı'nın şehrine, göksel Kudüs'e, on binlerce meleğin bayram toplantısına geldiniz." Musa'daki iyi ve geniş ülke hakkında tanrısal ruhun amacına aykırı konuşmadığımıza biri ikna olmak isterse, bütün peygamberlere dikkat etsin. Onlar, yolunu şaşırıp Kudüs'ten düşmüş olanların oraya dönüşünü, kısacası "Onun yeri kutsal barıştadır" diyen ve "Rab büyüktür, Tanrımızın şehrinde, kutsal dağında pek övülmeye layıktır; bütün yeryüzünün sevincini köklü kılar" sözünü de söyleyen peygamberde Tanrı'nın yeri ve şehri denen yere geri getirilişlerini öğretirler. Şimdilik otuz altıncı mezmurdan adillerin ülkesi hakkındaki şu sözleri aktarmak yeter: "Rab'bi bekleyenler, onlar yeryüzünü miras alacak"; biraz sonra: "Yumuşak huylular yeryüzünü miras alacak, bol barış içinde sefa sürecekler"; biraz sonra: "Onu kutsayanlar yeryüzünü miras alacak"; ve yine: "Adiller yeryüzünü miras alacak ve orada sonsuzlar sonsuzu oturacaklar." Bak, aynı mezmurdaki şu sözler, işitebilenlere yeryüzünün saf gökte saf olarak durduğunu göstermiyor mu: "Rab'bi bekle, onun yolunu koru; o da seni yeryüzünü miras almak üzere yükseltecek."
Εἴπερ οὖν „ἡ“ πᾶσα „γῆ“ αὐτὴ „ἐπικατάρατος ἐν τοῖς ἔργοις“ ἐστὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τῶν ἐν αὐτῷ ἀποθανόντων, δῆλον ὅτι καὶ πάντα τὰ μόρια αὐτῆς μετέχει τῆς ἀρᾶς. ἐν οἷς ἐστι καὶ ἡ Ἰουδαία γῆ· ὥστε μὴ δύνασθαι ἐφαρμόζειν αὐτῇ τὸ „εἰς γῆν ἀγαθὴν καὶ πολλὴν. εἰς γῆν ῥέουσαν γάλα καὶ μέλι,“ κἂν συμβολικῶς σκιὰ εἶναι ἀποδεικνύηται ἡ Ἰουδαία καὶ ἡ Ἱερουσαλὴμ τῆς καθαρᾶς ἐν καθαρῷ κειμένης οὐρανῷ γῆς ἀγαθῆς καὶ πολλῆς, ἐν ᾗ ἐστιν ἡ ἐπουράνιος Ἱερουσαλήμ· περὶ ἧς διαλαβὼν ὁ ἀπόστολος, ὡς συνεγερθεὶς „Χριστῷ“ καὶ „τὰ ἄνω“ ζητῶν καὶ νοῦν εὑρὼν οὐδεμιᾶς ἐχόμενον Ἰουδαϊκῆς μυθολογίας φησίν· „ἀλλὰ προσεληλύθατε Σιὼν ὄρει καὶ πόλει θεοῦ ζῶντος Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ καὶ μυριάσιν ἀγγέλων πανηγύρει.“ ἵνα δέ τις πεισθῇ μὴ παρὰ τὸ βούλημα τοῦ θείου πνεύματος ἡμᾶς λέγειν περὶ τῆς παρὰ Μωϋσεῖ γῆς ἀγαθῆς καὶ πολλῆς, ἐπιστησάτω πᾶσι μὲν τοῖς προφήταις, διδάσκουσι τὴν εἰς Ἱερουσαλὴμ ἐπάνοδον τῶν πεπλανημένων καὶ ἀποπεπτωκότων ἀπ᾿ αὐτῆς καὶ ἁπαξαπλῶς ἀποκαθισταμένων εἰς τὸν καλούμενον τόπον καὶ πόλιν τοῦ θεοῦ παρὰ τῷ εἰπόντι ὅτι „ἐν εἰρήνῃ ἁγίᾳ ὁ τόπος αὐτοῦ,“ λέγοντι δὲ καὶ τό· „μέγας ὁ κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα ἐν πόλει τοῦ θεοῦ ἡμῶν, ὄρει ἁγίῳ αὐτοῦ, εὐρίζονι ἀγαλλιάματι πάσης τῆς γῆς.“ ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος παραθέσθαι τὰ ἀπὸ τοῦ τριακοστοῦ καὶ ἕκτου ψαλμοῦ, οὕτως ἔχοντα περὶ τῆς τῶν δικαίων γῆς· „οἱ δ᾿ ὑπομένοντες ⟨(τὸν)⟩ κύριον αὐτοὶ κληρονομήσουσι γῆν“ καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι γῆν καὶ κατατρυφήσουσιν ἐπὶ πλήθει εἰρήνης“ καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „οἱ εὐλογοῦντες αὐτὸν κληρονομήσουσι γῆν“ καὶ πάλιν· „οἱ δίκαιοι κληρονομήσουσι γῆν καὶ κατασκηνώσουσιν εἰς αἰῶνα αἰῶνος ἐπ᾿ αὐτῆς.“ ὅρα δ᾿ εἰ μὴ τὸ καθαρὰν εἶναι ἐν καθαρῷ τῷ οὐρανῷ τὴν γῆν δηλοῦται τοῖς ἀκούειν δυναμένοις τῶν οὕτως εἰρημένων ἐν τῷ αὐτῷ ψαλμῷ· „ὑπόμεινον τὸν κύριον καὶ φύλαξον τὴν ὁδὸν αὐτοῦ. καὶ ὑψώσει σε τοῦ κατακληρονομῆσαι γῆν.“
7.30Bana kalırsa, burada değerli sayılan ve daha iyi yeryüzündeki taşlardan bir tür akıntı taşıdığı söylenen taşlar hakkındaki sözleri de Platon, Yeşaya'da Tanrı'nın şehri hakkında yazılanlardan almıştır. Bu şehir hakkında şöyle yazılmıştır: "Burçlarını yeşimden, taşlarını billur taşlarından, surunu seçkin taşlardan yapacağım"; ve yine: "Temellerini safirden yapacağım." Filozofun öğretisini daha ağırbaşlı bir anlamda kavrayanlar Platon'daki efsaneyi alegoriyle açıklarlar. Peygamberlik sözlerini ise, ki Platon'un da bunlardan aldığını tahmin ediyoruz, peygamberlere yakın ve tanrısal bir hayat süren, bütün zamanlarını kutsal yazıları incelemeye adamış olanlar, hayatlarının saflığı ve tanrısal şeylere olan öğrenme sevgileri sayesinde bunlara layık olanlara açıklayacaklardır. Bizim amacımız şunu göstermekti: Kutsal ülkeye ilişkin şeyleri biz Yunanlılardan ya da Platon'dan almadık. Onlar ise yalnız en eski Musa'dan değil, peygamberlerin çoğundan da sonra geldikleri için, ya bu gibi konular hakkında üstü kapalı konuşan bazı kişileri yanlış anladılar, ya da kutsal yazıları okuyup onları çarpıtarak daha iyi yeryüzü hakkında bu türden şeyler söylediler. Hagay da açıkça "kara" ile "yeryüzünün" farklı şeyler olduğunu gösterir; üzerinde bulunduğumuz yere "kara" der. Şöyle der: "Bir kez daha göğü, yeryüzünü, karayı ve denizi sarsacağım."
Δοκεῖ δέ μοι καὶ τὰ περὶ τῶν τῇδε τιμίων εἶναι νομιζομένων λίθων, ἀποῤῥοήν τινα λεγομένων ἔχειν ἀπὸ τῶν ἐν τῇ κρείττονι γῇ λίθων, εἰλῆφθαι τῷ Πλάτωνι ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ ἀναγεγραμμένων περὶ τῆς πόλεως τοῦ θεοῦ. περὶ ἧς γέγραπται· „θήσω τὰς ἐπάλξεις σου ἴασπιν καὶ τοὺς λίθους σου λίθους κρυστάλλου καὶ τὸν περίβολόν σου λίθους ἐκλεκτοὺς“ καὶ πάλιν· „θήσω τὰ θεμέλιά σου σάπφειρον.“ τὸν μὲν οὖν παρὰ Πλάτωνι ἀλληγοροῦντες μῦθον οἱ σεμνότερον τὰ τοῦ φιλοσόφου ἐξειληφότες διηγοῦνται. τὰς δὲ προφητείας. ἀφ᾿ ὧν στοχαζόμεθα καὶ τὸν Πλάτωνα εἰληφέναι, οἱ συγγενῶς τοῖς προφήταις καὶ ἐνθέως βιώσαντες καὶ πάντα τὸν χρόνον ἀναθέντες τῇ ἐξετάσει τῶν ἱερῶν γραμμάτων τοῖς ἐπιτηδείοις διὰ βίου καθαρότητα καὶ τὴν περὶ τὰ θεῖα φιλομάθειαν παραστήσουσιν. ἡμῖν δὲ προκείμενον ἦν δεῖξαι ὅτι ἡμεῖς μὲν οὐκ ἀπὸ Ἑλλήνων ἢ Πλάτωνος τὰ περὶ τῆς ἁγίας γῆς εἰλήφαμεν· ἐκεῖνοι δὲ, νεώτεροι γενόμενοι οὐ μόνον τοῦ ἀρχαιοτάτου Μω(??)σέως ἀλλὰ καὶ τῶν πλείστων προφητῶν. ἤτοι παρακηκόασί τινων αἰνισσομένων περὶ τῶν τοιούτων, ἢ καὶ ταῖς ἱεραῖς ἐντυχόντες γραφαῖς παραποιήσαντες αὐτὰ τοιαῦτά τινα περὶ τῆς κρείττονος εἰρήκασι γῆς. σαφῶς δ᾿ ὁ Ἀγγαῖος παρίστησιν ἄλλο μὲν εἶναι „τὴν ξηρὰν“ ἄλλο δὲ „τὴν γῆν,“ ξηρὰν καλῶν ταύτην, ἐφ᾿ ᾗ ἐσμεν. λέγει δὲ οὕτως· „ἔτι ἅπαξ ἐγὼ σείσω τὸν οὐρανὸν καὶ ⟨(τὴν)⟩ γῆν καὶ τὴν ξηρὰν καὶ τὴν θάλασσαν.“
7.31Kelsos Phaidon'daki Platon efsanesini anlatmayı nasıl erteliyor ve şöyle diyorsa: "Bu sözlerle ne anlatmak istediğini herkesin anlaması kolay değildir; meğer ki biri şu söylediğinin ne olduğunu kavrayabilsin: 'Zayıflık ve ağırlık yüzünden havanın en uç sınırına kadar geçip gidemeyiz'; 've tabiatımız bakmaya dayanabilecek güçte olsaydı, hakiki göğün ve hakiki ışığın o olduğunu anlardı'", aynı şekilde biz de kutsal ve iyi ülkeye ve oradaki Tanrı'nın şehrine ilişkin şeyleri açıklamanın bu eserin işi olmadığını düşünerek erteliyor, peygamberler üzerine yazacağımız şerhlere bırakıyoruz. Tanrı'nın şehri hakkında kırk beşinci ve kırk yedinci mezmurlar üzerine yazdığımız eserlerde gücümüz yettiğince kısmen açıklama yaptık. Musa'nın ve peygamberlerin çok eski sözü, hakiki olan her şeyin buradaki daha genel şeylerle aynı adı taşıdığını bilir: Örneğin "hakiki ışık", "kubbeden" başka bir "gök" ve duyulur güneşten başka bir "adalet" güneşi. Kısacası, hiçbiri hakiki olmayan duyulurlardan ayırmak için "Tanrı, onun işleri hakikidir" der; Tanrı'nın işlerini bir yere, onun "ellerinin işleri" denenleri de daha aşağı şeylere yerleştirir. Nitekim Yeşaya aracılığıyla bazılarını kınarken şöyle der: "Rab'bin işlerine bakmıyor, ellerinin işlerini düşünmüyorlar." Bu konuda bu kadarı yeter.
Ὥσπερ δὲ αὐτὸς τὴν διήγησιν ἀνατίθεται τοῦ παρὰ Πλάτωνι μύθου, κειμένου ⟨(ἐν)⟩ τῷ Φαίδωνι. λέγων τάδε· τί δὲ διὰ τούτων ἐμφανίζει, οὐ παντὶ γνῶναι ῥᾴδιον· εἰ μὴ ὅστις ἐπαΐειν δύναιτο, τί ποτ᾿ ἐστὶν ἐκεῖνο ὅ φησιν· „ὑπ᾿ ἀσθενείας καὶ βραδυτῆτος οὐχ οἱους τε εἶναι διεξελθεῖν ἐπ᾿ ἔσχατον τὸν ἀέρα“· „καὶ εἰ ἡ φύσις ἱκανὴ εἴη ἀνασχέσθαι θεωροῦσα, γνῶναι ἂν ὅτι ἐκεῖνός ἐστιν ὁ ἀληθῶς οὐρανὸς καὶ τὸ ἀληθινὸν φῶς“· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡμεῖς τὰ περὶ τῆς ἁγίας καὶ ἀγαθῆς γῆς καὶ τῆς ἐν αὐτῇ πόλεως τοῦ θεοῦ οὐ κατὰ τὴν ἐνεστῶσαν νομίζοντες εἶναι πραγματείαν σαφηνίσαι ὑπερτιθέμεθα εἰς τὰ ἐξηγητικὰ τῶν προφητῶν, ἀπὸ μέρους κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν διηγησάμενοι περὶ πόλεως θεοῦ ἐν τοῖς πραγματευθεῖσιν ἡμῖν εἰς τὸν τεσσαρακοστὸν καὶ πέμπτον ψαλμὸν καὶ τὸν τεσσαρακοστὸν καὶ ἕβδομον ψαλμόν. οἶδε δὲ ὁ ἀρχαιότατος Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν λόγος τὰ ἀληθινὰ πάντα ὁμώνυμα τοῖς τῇδε καθολικωτέροις, οἷον „ἀληθινὸν φῶς“ καὶ „οὐρανὸν“ ἕτερον παρὰ „τὸ στερέωμα“ καὶ τὸν „τῆς δικαιοσύνης“ ἥλιον ἄλλον παρὰ τὸν αἰσθητόν. καὶ ἁπαξαπλῶς δέ φησιν [ὅτι] πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν αἰσθητῶν, ὧν οὐδέν ἐστιν ἀληθινὸν, τό· „θεὸς, ἀληθινὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ,“ ἐπ᾿ ἄλλων μὲν τάσσων τὰ ἔργα τοῦ θεοῦ ἐπὶ ἡττόνων δὲ τὰ λεγόμενα „ἔργα τῶν χειρῶν“ αὐτοῦ. μεμφόμενος γοῦν τισι διὰ τοῦ Ἡσαΐου φησί· „τὰ ἔργα κυρίου οὐκ ἐμβλέπουσι καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ οὐ κατανοοῦσι.“ καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον.
7.32Diriliş öğretisi uzun ve yorumlanması güç bir öğretidir; başka herhangi bir öğretiden çok, Tanrı'ya layık olanı ve öğretinin yüceliğini ortaya koyabilmek için, bilge ve derinlere inmiş bir kişiyi gerektirir. Bu öğretiye göre Kutsal Yazılarda ruhun çadırı denen şey bir tohum niteliğindedir; adiller bu çadırın "içindeyken yük altında" inler, onu "çıkarmak değil, üstüne giymek" isterler. Kelsos bu öğretiyi anlamadığı için, onu hiçbir akıl yürütmeyle ortaya koyamayan sıradan insanlardan işitmiş olmasından ötürü söylenenle alay ediyor. Bu konuda daha önce söylediklerimize ek olarak, onun sözüne karşı yalnız şunu belirtmek yararlı olur: Kelsos'un sandığı gibi biz dirilişten, ruh göçünü yanlış anladığımız için söz etmiyoruz. Tersine, şunu biliyoruz: Kendi tabiatı bakımından bedensiz ve görünmez olan ruh, herhangi bir bedensel yerde bulunduğunda o yerin tabiatına uygun bir bedene ihtiyaç duyar. Bu bedeni kimi zaman, önceden zorunlu olan ama ikinci yer için fazlalık hâline gelen bedeni çıkarıp atarak taşır; kimi zaman da daha saf, esîrî ve göksel yerler için daha iyi bir giysiye ihtiyaç duyduğundan, önceden sahip olduğu bedenin üstüne giyerek taşır. Buradaki doğuma gelirken, gebe kadının rahminde bulunduğu sürece işine yarayan eşi çıkarıp attı; onun altında da yeryüzünde yaşayacak olan için zorunlu olanı giymişti. Sonra yine, yeryüzündeki ev olan bir "çadır" vardır, bu ev çadır için bir bakıma zorunludur. Kutsal Yazılar yeryüzündeki bu "çadır evinin" yıkılacağını, çadırın ise "göklerde, el yapısı olmayan ebedî bir ev" giyeceğini söyler. Tanrı'nın adamları, "çürüyenin" kendi üstüne "çürümezliği", yani çürümez olandan farklı olanı, "ölümlünün" de "ölümsüzlüğü", yani ölümsüz olandan başka olanı "giyeceğini" söylerler. Çünkü bilgeliğin bilge olana, adaletin adil olana, barışın barışçı olana oranı neyse, çürümezliğin çürümez olana, ölümsüzlüğün de ölümsüz olana oranı odur. Bak, Kutsal Yazı "çürümezliği" ve "ölümsüzlüğü" "giymekten" söz ederken bizi neye yöneltiyor: Bunlar, onları giyen ve bu giysilere bürünen kişiyi, giysiler gibi kuşatarak, çürümekten ya da ölmekten korur. Dirilişten ne kastettiğimizi anlamadığı ve bu yüzden bilmediği bir öğretiye gülüp alay eden adam yüzünden bunları da söylemeye cüret ettik.
Ἐπεὶ δὲ τὸν περὶ τῆς ἀναστάσεως λόγον (πολὺν ὄντα καὶ δυσερμήνευτον καὶ δεόμενον σοφοῦ εἴπερ τι ἄλλο τῶν δογμάτων καὶ ἐπὶ πλεῖον διαβεβηκότος, ἵνα τὸ ἄξιον τοῦ θεοῦ παραστήσῃ καὶ τὸ μεγαλοφυὲς τοῦ δόγματος, διδάσκοντος λόγον ἔχειν σπέρματος τὸ καλούμενον κατὰ τὰς γραφὰς σκῆνος τῖς ψυχῆς, ἐν ᾧ „οἱ“ δίκαιοι „ὄντες“ στενάζουσι „βαρούμενοι,“ μὴ θέλοντες αὐτὸ „ἐκδύσασθαι ἀλλ᾿ ἐπενδύσασθαι“) μὴ νοήσας ὁ Κέλσος τῷ ἀπὸ ἰδιωτῶν καὶ μηδενὶ λόγῳ παραστῆσαι δυναμένων ἀκηκοέναι περὶ αὐτοῦ χλευάζει τὸ λεγόμενον, χρήσιμον πρὸς τοῖς ἀνωτέρω εἰρημένοις ἡμῖν περὶ τούτου τοῦτο μόνον ὑποσημειώσασθαι πρὸς τὸν λόγον, ὅτι οὐχ, ὡς οἴεται Κέλσος, τῆς μετενσωματώσεως παρακούσαντες τὰ περὶ ἀναστάσεώς φαμεν ἀλλ᾿ εἰδότες ὅτι ἡ τῇ ἑαυτῆς φύσει ἀσώματος καὶ ἀόρατος ψυχὴ ἐν παντὶ σωματικῷ τόπῳ τυγχάνουσα δέεται σώματος οἰκείου τῇ φύσει τῷ τόπῳ ἐκείνῳ· ὅπερ ὅπου μὲν φορεῖ ἀπεκδυσαμένη ⟨(τὸ)⟩ πρότερον ἀναγκαῖον μὲν περισσὸν δὲ ὡς πρὸς τὰ δεύτερα. ὅπου δὲ ἐπενδυσαμένη ᾧ πρότερον εἶχε, δεομένη κρείττονος ἐνδύματος εἰς τοὺς καθαρωτέρους καὶ αἰθερίους καὶ οὐρανίους τόπους. καὶ ἀπεξεδύσατο μὲν ἐπὶ τὴν τῇδε γένεσιν ἐρχομένη τὸ χρήσιμον πρὸς τὴν ἐν τῇ ὑστέρᾳ τῆς κυούσης, ἕως ἦν ἐν αὐτῇ, χορίον· ἐνεδύσατο δὲ ὑπ᾿ ἐκεῖνο ὃ ἦν ἀναγκαῖον τῷ ἐπὶ γῆς μέλλοντι διαζῆν. εἶτα πάλιν ὄντος τινὸς „σκήνους“ ἐπιγείου οἰκίας, ἀναγκαίας που τῷ σκήνει, καὶ καταλύεσθαι μέν φασιν οἱ λόγοι τὴν ἐπίγειον οἰκίαν „τοῦ σκήνους“ τὸ δὲ σκῆνος ἐπενδύσασθαι „οἰκίαν ἀχειροποίητον αἰώνιον ἐν τοῖς οὐρανοῖς.“ λέγουσι δὲ οἱ τοῦ θεοῦ ἄνθρωποι „τὸ“ μὲν „φθαρτὸν ἐνδύσασθαι αὐτὸ ἀφθαρσίαν,“ τὴν διαφέρουσαν τοῦ ἀφθάρτον, „τὸ“ δὲ „θνητὸν ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν,“ ἕτερον τυγχάνον τοῦ ἀθανάτου. ὃν γὰρ λόγον ἔχει σοφία πρὸς τὸ σοφὸν καὶ δικαιοσύνη πρὸς τὸ δίκαιον καὶ εἰρήνη πρὸς τὸ εἰρηνικὸν, τοῦτον τὸν λόγον ἀφθαρσία μὲν πρὸς ἄφθαρτον ἀθανασία δὲ πρὸς ἀθάνατον. ὅρα οὖν ἐφ᾿ οἷα προτρέπει ὁ λόγος, „ἐνδύσασθαι“ λέγων τὴν „ἀφθαρσίαν“ καὶ τὴν „ἀθανασίαν,“ ἅτινα ὡς ἐνδύματα τῷ ἐνδυσαμένῳ καὶ περιεχομένῳ τῶν τοιούτων ἐνδυμάτων οὐκ ἐᾷ φθαρῆναι ἢ ἀποθανεῖν τὸν περικείμενον αὐτά. καὶ ταῦτα δ᾿ ἡμῖν ἀποτετολμήσθω διὰ τὸν μὴ νοήσαντα ὅ τι ποτὲ λέγομεν τὴν ἀνάστασιν καὶ διὰ τοῦτο γελῶντα καὶ χλευάζοντα ὃν οὐκ οἶδε λόγον.
7.33Kelsos, Tanrı'yı bilmek ve görmek için diriliş öğretisine bağlandığımızı sanarak dilediği şeyleri kendi kendine diziyor ve şöyle diyor: "Her yönden kıstırılıp çürütüldüklerinde, sanki hiçbir şey işitmemişler gibi yine aynı soruya dönerler: Peki Tanrı'yı nasıl bileceğiz ve göreceğiz? Ona nasıl gideceğiz?" İsteyen şunu bilsin: Bedensel bir yerde bulunmak için başka işler bakımından bedene, hem de bedensel yerin tabiatı nasılsa öyle bir bedene ihtiyaç duysak ve bedene ihtiyaç duyduğumuz için çadırın üstüne daha önce söylenenleri giysek bile, Tanrı'yı bilmek için hiçbir şekilde bedene ihtiyacımız yoktur. Çünkü Tanrı'yı bilen, bedenin gözü değil nous'tur; nous, yaratıcısının "suretine göre" olanı görür ve Tanrı'nın inayetiyle Tanrı'yı bilme yetisini almıştır. Tanrı'yı gören de saf yürektir; bu yürekten artık "kötü düşünceler", "cinayetler", "zinalar", "fuhuşlar", "hırsızlıklar", "yalan tanıklıklar", "küfürler", "kötü göz" ya da başka bir uygunsuz şey "çıkmaz." Bu yüzden şöyle denir: "Ne mutlu yüreği saf olanlara! Çünkü onlar Tanrı'yı görecekler." Ama bizim prohairesis'imiz yüreği büsbütün "saf" tutmaya yetmediği, onu böyle yaratacak olan Tanrı'ya ihtiyacımız olduğu için, bilerek dua eden kişi şöyle der: "Ey Tanrı, bende saf bir yürek yarat."
Οἰόμενος δ᾿ ἡμᾶς διὰ τὸ γνῶναι καὶ ἰδεῖν τὸν θεὸν πρεσβεύειν τὰ περὶ τῆς ἀναστάσεως συνείρει ἑαυτῷ ἃ βούλεται καὶ τοιαῦτά φησιν· ὅταν δὴ πάντοθεν ἐξείργωνται καὶ διελέγχωνται, πάλιν ὥσπερ οὐδὲν ἀκηκοότες ἐπανίασιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐρώτημα· πῶς οὖν γνῶμεν καὶ ἴδωμεν τὸν θεόν; καὶ πῶς ἴωμεν πρὸς αὐτόν; ἴστω οὖν ὁ βουλόμενος ὅτι, κἂν εἰς ἄλλα δεώμεθα σώματος τῷ ἐν τόπῳ σωματικῷ τυγχάνειν, καὶ τοιούτου, ὁποία ἐστὶν ἡ φύσις τοῦ σωματικοῦ τόπου, καὶ δεόμενοι τοῦ σώματος ἐπενδυώμεθα τῷ σκήνει τὰ προειρημένα, ἀλλ᾿ εἰς γνῶσίν γε θεοῦ σώματος οὐδαμῶς χρῄζομεν. τὸ γὰρ γινῶσκον θεὸν οὐκ ὀφθαλμός ἐστι σώματος ἀλλὰ νοῦς, ὁρῶν τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ τοῦ κτίσαντος καὶ τὸ δυνάμενον γινώσκειν θεὸν προνοίᾳ θεοῦ ἀνειληφώς. καὶ τὸ ὁρῶν δὲ θεὸν καθαρά ἐστι καρδία, ἀφ᾿ ἧς οὐκέτι „ἐξέρχονται διαλογισμοὶ πονηροὶ,“ οὐ „φόνοι,“ οὐ „μοιχεῖαι,“ οὐ „πορνεῖαι,“ οὐ „κλοπαὶ,“ οὐ „ψευδομαρτυρίαι,“ οὐ „βλασφημίαι,“ οὐκ „ὀφθαλμὸς πονηρὸς“ οὐδ᾿ ἄλλο τι τῶν ἀτόπων· δι᾿ ἃ λέγεται· „μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν θεὸν ὄψονται.“ ἐπεὶ δ᾿ οὐκ αὐτάρκης ἡ ἡμετέρα προαίρεσις πρὸς τὸ πάντῃ „καθαρὰν“ ἔχειν τὴν „καρδίαν,“ ἀλλὰ θεοῦ ἡμῖν δεῖ, κτίζοντος αὐτὴν τοιαύτην, διὰ τοῦτο λέγεται ὑπὸ τοῦ ἐπιστημόνως εὐχομένου· „καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοὶ ὁ θεός.“
7.34Üstelik Tanrı bir yerdeymiş gibi birine soru sorup "Ona nasıl gideceğiz?" demeyeceğiz. Çünkü Tanrı her yerden üstündür, ne olursa olsun her şeyi kuşatır; Tanrı'yı kuşatan hiçbir şey yoktur. Demek ki "Tanrın Rab'bin ardından yürüyeceksin" sözüyle bize Tanrı'ya bedensel olarak gitmemiz buyrulmamıştır; Tanrı'ya yapışan peygamber de duasında "Canım senin ardına yapıştı" derken bunu bedensel olarak söylemez. Demek ki Kelsos, bizim Tanrı'yı bedenin gözleriyle görmeyi, sesini kulaklarla işitmeyi ve onu duyulur ellerle tutmayı beklediğimizi söylerken bize iftira ediyor. Biz biliyoruz ki tanrısal sözlerde bedenin gözleriyle aynı adı taşıyan gözlerden söz edilir; kulaklar ve eller için de aynı şey geçerlidir. Bundan daha şaşırtıcı olanı da, kalabalıkların alışkanlıkla his dediği şeyden farklı, daha tanrısal bir histen söz edilmesidir. Çünkü peygamber "Gözlerimi aç da kanunundaki harikaları göreyim" ya da "Rab'bin buyruğu parlaktır, gözleri aydınlatır" ya da "Gözlerimi aydınlat, yoksa ölüm uykusuna dalarım" dediğinde, hiç kimse tanrısal "kanunun harikalarının" bedenin gözleriyle görüldüğünü, Rab'bin buyruğunun bedenin gözlerini aydınlattığını ya da ölüm getiren bir uykunun bedenin gözlerinin başına geldiğini düşünecek kadar kafadan sakat değildir. Kurtarıcımız "İşitecek kulağı olan işitsin" dediğinde de sıradan biri bile bu sözlerin daha tanrısal kulaklar hakkında söylendiğini anlar. "Rab'bin sözü" peygamber Yeremya'nın ya da bir başkasının elinde oldu, kanun Musa'nın "elinde" oldu, ya da "Ellerimle Tanrı'yı aradım ve aldanmadım" dendiğinde, hiç kimse mecazen el denen bazı ellerin bulunduğunu kavramayacak kadar akılsız değildir. Yuhanna da bu eller hakkında şöyle der: "Ellerimiz hayatın sözüne dokundu." Bedensel olmayan, daha üstün his hakkında da kutsal yazılardan bir şey öğrenmek istersen, Süleyman'ın Meseller'de söylediğini dinle: "Tanrısal bir his bulacaksın."
Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὡς ἐν τόπῳ ὄντος τοῦ θεοῦ πευσόμεθά τινος καὶ ἐροῦμεν· πῶς ἴωμεν πρὸς αὐτόν; κρείττων γὰρ ὁ θεὸς παντὸς τόπου καὶ περιεκτικὸς παντὸς οὑτινοσοῦν, καὶ οὐδέν ἐστι τὸ περιέχον τὸν θεόν. τὸ ἰέναι οὖν πρὸς τὸν θεὸν οὐ σωματικῶς προστέτακται ἡμῖν, τὸ „ὀπίσω κυρίου τοῦ θεοῦ σου πορεύσῃ,“ οὐδὲ σωματικῶς ὁ προφήτης κολληθεὶς τῷ θεῷ φησιν ἐν τῇ εὐχῇ· „ἐκολλήθη ὀπίσω σου ἡ ψυχή μου.“ καταψεύδεται οὖν ἡμῶν Κέλσος λέγων προσδέχεσθαι ἡμᾶς ὀφθαλμοῖς σώματος θεὸν ὄψεσθαι καὶ ὠσὶ τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούεσθαι καὶ χερσὶν αἰσθηταῖς ψαύειν αὐτοῦ. οἴδαμεν δὲ ὁμωνύμως τοῖς σώματος ὀφθαλμοῖς λεγομένους ὑπὸ τῶν θείων λόγων ὀφθαλμοὺς, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὦτα καὶ τὰς χεῖρας καὶ τὸ τούτων παραδοξότερον, αἴσθησιν θειοτέραν καὶ ἑτεροίαν παρὰ τὴν συνήθως ὑπὸ τῶν πολλῶν ὀνομαζομένην. ἐπὰν γὰρ λέγῃ ὁ προφήτης· „ἀποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατανοήσω τὰ θαυμάσιά σου ἐκ τοῦ νόμου ⟨(σου“ ἤ·)⟩ „ἡ ἐντολὴ κυρίου τηλαυγὴς, φωτίζουσα ὀφθαλμοὺς,“ ἤ· „φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μή ποτε ὑπνώσω εἰς θάνατον,“ οὐχ οὕτως τις ἐμβρόντητός ἐστιν, ὡς νομίζειν ὀφθαλμοῖς σώματος κατανοεῖσθαι „τὰ θαυμάσια“ τοῦ θείου „νόμου,“ ἢ τὴν τοῦ κυρίου ἐντολὴν φωτιστικὴν εἶναι τῶν τοῦ σώματος ὀφθαλμῶν, ἢ ὕπνον θανάτου ἐποιστικὸν συμβαίνειν περὶ τοὺς τοῦ σώματος ὀφθαλμούς. ἀλλὰ καὶ ἐπὰν λέγῃ ὁ σωτὴρ ἡμῶν· „ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω,“ καὶ ὁ τυχὼν συνίησι περὶ θειοτέρων ταῦτα λέγεσθαι ὤτων, κἂν λέγηται „λόγος κυρίου“ γεγονέναι ἐν χειρὶ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου ἢ ἄλλου τινὸς, ἢ νόμος „ἐν χειρὶ“ Μωϋσέως, ἢ ὅτι „ταῖς χερσί μου ἐζήτησα τὸν θεὸν καὶ οὐκ ἠπατήθην,“ οὐχ οὕτως ἐστί τις ἀνόητος, ὡς μὴ ἐκλαμβάνειν χεῖράς τινας εἶναι τροπικῶς καλουμένας, περὶ ὧν καὶ Ἰωάννης λέγει· „αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς,“ εἰ δὲ καὶ περὶ τῆς κρείττονος αἰσθήσεως καὶ οὐ σωματικῆς βούλει ἀπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων μαθεῖν, ἄκουσον Σολομῶντος ἐν ταῖς Παροιμίαις λέγοντος· „αἴσθησιν θείαν εὑρήσεις.“
7.35Demek ki Tanrı'yı böyle arayan bizlerin, Kelsos'un bizi gönderdiği yerlere, Trophonios'un, Amphiaraos'un ve Mopsos'un kâhinlik yerlerine gitmemize gerek yoktur. Kelsos'a göre orada insan biçimli tanrılar görülürmüş; Kelsos'un dediğine göre bunlar yalancı değil, apaçık görünen tanrılarmış. Biz ise bunların daimōnlar olduğunu biliyoruz: Yağ dumanlarıyla, kanlarla ve kurbanlardan yükselen buharlarla beslenirler ve böylece kendi arzularının kurduğu zindanlarda tutulurlar. Yunanlılar bunları tanrıların tapınakları saymıştır; biz ise bu gibi yerlerin aldatıcı daimōnların konakları olduğunu biliyoruz. Bundan sonra Kelsos, kendine göre insan biçimli olan bu tanrılar hakkında kötü niyetle şöyle diyor: "Onların, bu insanları aldatan kişi gibi bir kez sızıp görünmediklerini, isteyenlerle her zaman konuştuklarını görürsün." Görünüşe göre bu sözlerle İsa'yı, ölülerden dirildikten sonra öğrencilerine göründüğünde, sanki onlara görünmek için sızmış bir hayalet saymış; insan biçimli tanrılar dediklerinin ise isteyenlerle her zaman konuştuğunu sanıyor. Ama onun dediği gibi görenleri aldatmak için sızmış bir hayalet, o zamanki görünüşünden sonra bunca şeyi nasıl yapabilir, böyle insanların ruhlarını nasıl döndürebilir, onları yargılanacaklarını bilerek her şeyi Tanrı'nın hoşuna gidecek biçimde yapmaları gerektiğine nasıl ikna edebilir? Hayalet diye adlandırılan şey nasıl daimōnları kovar ve küçümsenmeyecek başka etkiler gösterir? Hem de Kelsos'un insan biçimli tanrıları gibi kendisine ayrılmış tek bir yerde değil, bütün dünyaya yayılarak, iyi bir hayata yönelmiş bulduğu herkesi tanrılığıyla bir araya toplayıp kendine çekerek.
Οὐ χρεία τοίνυν ἡμῖν ὡς οὕτω ζητοῦσι τὸν θεὸν ἀπιέναι, ὅπου ἡμᾶς πέμπει ὁ Κέλσος, εἰς Τροφωνίου καὶ εἰς Ἀμφιάρεω καὶ εἰς Μόψου, ἔνθα φησὶν ἀνθρωποειδεῖς θεωρεῖσθαι θεοὺς καὶ, ὡς λέγει Κέλσος, οὐ ψευδομένους ἀλλὰ καὶ ἐναργεῖς. ἴσμεν γὰρ ἡμεῖς τούτους δαίμονας ὄντας, τρεφομένους κνίσσαις καὶ αἵμασι καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν θυσιῶν ἀναθυμιάσεσι καὶ οὕτω παρακατεχομένους ἐν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐπιθυμίας αὐτῶν κατασκευασθεῖσι δεσμωτηρίοις· ἅτινα ἱερὰ θεῶν Ἕλληνες νενομίκασιν. ἀλλ᾿ ἡμεῖς ἴσμεν ἀπατεώνων δαιμόνων εἶναι τὰ τοιαῦτα οἰκητήρια. μετὰ ταῦτα κακοήθως ὁ Κέλσος φησὶ περὶ τῶν προειρημένων ἀνθρωποειδῶν κατ᾿ αὐτὸν θεῶν ὅτι ὄψεταί τις αὐτοὺς οὐχ ἅπαξ παραῤῥυέντας ὥσπερ τὸν τούτους ἐξαπατήσαντα ἀλλ᾿ ἀεὶ τοῖς βουλομένοις ὁμιλοῦντας. καὶ ἔοικέ γε διὰ τούτων φάσμα μὲν νενομικέναι τὸν Ἰησοῦν, μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν ἐπιφανέντα τοῖς μαθηταῖς, ὡσπερεὶ παραῤῥεύσαντα πρὸς τὸ ὀφθῆναι αὐτοῖς· οὕς δ᾿ ὠνόμασε λέγων ἀνθρωποειδεῖς θεοὺς, τούτους οἴεται ἀεὶ τοῖς βουλομένοις ὁμιλεῖν. πῶς δὲ δύναται φάσμα, ὥς φησιν αὐτὸς, παραῤῥυὲν ἐπ᾿ ἀπάτῃ τῶν θεασαμένων καὶ μετὰ τὴν τότε ὄψιν τοσαῦτα ἐνεργεῖν καὶ ἐπιστρέφειν τὰς τῶν τοιούτων ψυχὰς καὶ πειθὼ ἐμποιεῖν αὐταῖς περὶ τοῦ πάντα δεῖν ἀρεσκόντως πράττειν θεῷ ὡς κριθησομένους; πῶς δὲ φάσμα ὀνομασθὲν ἀπελαύνει δαιμόνια καὶ ἄλλας οὐκ εὐκαταφρονήτους ἐνεργείας ἐνεργεῖ, οὐχ ἕνα κεκληρωμένον τόπον ὡς οἱ κατ᾿ αὐτὸν ἀνθρωποειδεῖς θεοὶ ἀλλὰ διῆκον ἐπὶ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην καὶ συνάγον καὶ ἕλκον τῇ ἑαυτοῦ θειότητι οὓς ἂν εὕροι πρὸς τὸν καλὸν βίον κλίναντας ἑαυτούς;
7.36Bundan sonra, gücümüz yettiğince cevap verdiğimiz sözlerin ardından Kelsos yine şöyle diyor: "Onlar yine şunu söyleyecekler: His yoluyla kavramadıkları hâlde Tanrı'yı nasıl bilecekler? His olmadan neyi öğrenmek mümkündür?" Sonra buna cevap vererek şöyle diyor: "Bu ne bir insanın ne de ruhun sesidir, bedenin sesidir. Yine de, korkak ve bedene düşkün bir soy olarak bir şey anlayabilirlerse dinlesinler: Hislere gözlerinizi kapayıp nous'la yukarı bakarsanız, bedenden yüz çevirip ruhun gözlerini uyandırırsanız, Tanrı'yı ancak böyle göreceksiniz. Bu yolda bir kılavuz ararsanız, aldatıcılardan, şarlatanlardan ve putlara aracılık edenlerden kaçmalısınız. Yoksa büsbütün gülünç olursunuz: Size gösterilen öteki tanrılara put diyerek söver, ama kendisi gerçek putlardan bile daha zavallı olan, artık put bile olmayıp düpedüz bir ölü olana taparsınız ve ona benzer bir baba ararsınız." Önce onun bu kişileştirmesine, bedenin dirilişini savunmak için bizim söylediğimiz sözler diye bize sözler yakıştırmasına karşı şunu söylemek gerekir: Bir kişiyi konuşturan yazarın erdemi, konuşturduğu kişinin amacını ve karakterini korumaktır; kusuru ise konuşanın kişiliğine uymayan sözler yakıştırmaktır. Kişileştirmede barbarlara, terbiye görmemişlere ya da köle olarak yetişmiş, felsefe sözlerini hiç işitmemiş ve onları hiç iyi kullanmamış kimselere, konuşturan yazarın öğrendiği ama konuşturulan kişinin bilmesi beklenmeyen bir felsefeyi yakıştıranlar da aynı ölçüde kınanmayı hak eder. Tersine, bilge ve tanrısal şeyleri bilen kişiler olarak varsayılanlara, terbiye görmemişlerin sıradan duygulardan ötürü söylediği ve bilgisizlikten ötürü dile getirdiği sözleri yakıştıranlar da kınanır. Bu yüzden Homeros birçok yerde takdir edilir; çünkü kahramanların kişiliklerini, Nestor'unkini, Odysseus'unkini, Diomedes'inkini, Agamemnon'unkini, Telemakhos'unkini, Penelope'ninkini ya da ötekilerden herhangi birininkini, baştan nasıl kurduysa öyle korumuştur. Euripides ise Aristophanes tarafından yersiz konuşan biri olarak alaya alınır; çünkü Anaksagoras'tan ya da bilgelerden başka birinden öğrendiği öğretilere ilişkin sözleri çoğu zaman barbar kadınların ya da kölelerin ağzına koymuştur.
Μετὰ ταῦτα, πρὸς ἃ κατὰ τὸ δυνατὸν εἰρήκαμεν, τοιαῦτα πάλιν ὁ Κέλσος φησίν· οἱ δὲ καὶ πάλιν εἰρήσονται· πῶς αἰσθήσει μὴ καταλαμβανόμενοι γνώσονται τὸν θεόν; τί χωρὶς αἰσθήσεως μαθεῖν ἐστι δυνατόν; εἶτα πρὸς ταῦτα ἀποκρινόμενός φησιν· οὐκ ἀνθρώπου μὲν οὐδὲ τῆς ψυχῆς ἀλλὰ σαρκὸς ἡ φωνή. ὅμως δ᾿ οὖν ἀκουσάτωσαν, εἴ τι καὶ ἐπαΐειν δύνανται ὡς δειλὸν καὶ φιλοσώματον γένος· ἐὰν αἰσθήσει μύσαντες ἀναβλέψητε νῷ καὶ σαρκὸς ἀποστραφέντες ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἐγείρητε, μόνως οὕτως τὸν θεὸν ὄψεσθε. κἂν ἡγεμόνα ⟨(τῆς ὁδοῦ)⟩ ταύτης ζητῆτε, φευκτέοι μὲν ὑμῖν οἱ πλάνοι καὶ γόητες καὶ τὰ εἴδωλα προμνώμενοι· ἵνα μὴ παντάπασιν ἦτε καταγέλαστοι, τοὺς μὲν ἄλλους. τοὺς δεικνυμένους θεοὺς. ὡς εἴδωλα βλασφημοῦντες, τὸν δὲ καὶ αὐτῶν ὡς ἀληθῶς εἰδώλων ἀθλιώτερον καὶ μηδὲ εἴδωλον ἔτι ἀλλ᾿ ⟨(ὄντ)⟩ως νεκρὸν σέβοντες καὶ πατέρα ὅμοιον αὐτῷ ζητοῦντες. καὶ πρῶτόν γε λεκτέον πρὸς τὴν προσωποποιΐαν αὐτοῦ. περιτιθέντος ἡμῖν λόγους ὡς ὑφ᾿ ἡμῶν λεγομένους εἰς τὴν περὶ ἀναστάσεως σαρκὸς ἀπολογίαν, ὅτι ἀρετὴ μὲν προσωποποιοῦντός ἐστι τηρῆσαι τὸ βούλημα καὶ τὸ ἦθος τοῦ προσωποποιουμένου, κακία δὲ, ὅτε τὰ μὴ ἁρμόζοντά τις περιτίθησι ῥήματα τῷ προσώπῳ τοῦ λέγοντος. καὶ ἐπ᾿ ἴσης γε ψεκτοὶ οἱ ἐν προσωποποιΐᾳ βαρβάροις καὶ ἀπαιδεύτοις ἢ οἰκότριψι καὶ μηδέ ποτε φιλοσόφων λόγων ἀκηκοόσι μηδὲ εὖ εἰρηκόσιν αὐτοὺς περιτιθέντες φιλοσοφίαν, ἣν ἔμαθε μὲν ὁ προσωποποιῶν, οὐκ εἰκὸς δὲ ἦν εἰδέναι τὸν προσωποποιούμενον, καὶ πάλιν αὖ οἱ τοῖς καθ᾿ ὑπόθεσιν ὑποκειμένοις σοφοῖς καὶ τὰ θεῖα ἐγνωκόσι περιτιθέντες τὰ ἀπὸ ἰδιωτικῶν παθῶν ὑπὸ ἀπαιδεύτων λεγόμενα καὶ ἀπὸ ἀγνοίας ἀπαγγελλόμενα. ὅθεν Ὅμηρος μὲν ἐν πολλοῖς θαυμάζεται, τηρήσας τὰ τῶν ἡρώων πρόσωπα, ὁποῖα αὐτὰ ὑπέθετο ἀπ᾿ ἀρχῆς, οἷον τὸ Νέστορος ἢ τὸ Ὀδυσσέως ἢ τὸ Διομήδους ἢ τὸ Ἀγαμέμνονος ἢ Τηλεμάχου ἢ Πηνελόπης ἤ τινος τῶν λοιπῶν· Εὐριπίδης δὲ ὑπὸ Ἀριστοφάνους κωμῳδεῖται ὡς ἀκαιροῤῥήμων διὰ τὸ πολλάκις περιτεθεικέναι λόγους δογμάτων, ὧν ἀπὸ Ἀναξαγόρου ἤ τινος ἔμαθε τῶν σοφῶν, βαρβάροις γυναιξὶν ἢ οἰκέταις.
7.37Kişileştirmenin erdemi buysa, kusuru da şuysa, Hristiyanlara Hristiyanların söylemediği sözleri yakıştıran Kelsos'a gülmekte nasıl haklı olunmaz? Sıradan insanların sözlerini uyduruyorsa, bu gibi insanlar hissi nous'tan, duyulurları akılla kavrananlardan ayırt etmeyi ve akılla kavranan özleri ortadan kaldıran Stoacılar gibi, kavranan şeylerin hislerle kavrandığı ve her kavrayışın hislere bağlı olduğu öğretisini nereden bilsinler? Yok, eğer felsefe yapan ve Mesih'e ilişkin şeyleri olabildiğince titizlikle inceleyenlerin sözlerini uyduruyorsa, onlara da uygun sözler yakıştırmamıştır. Çünkü Tanrı'nın görünmez olduğunu ve görünmez, yani akılla kavranan bazı yaratılmışların bulunduğunu öğrenmiş hiç kimse, dirilişe ilişkin şeyleri savunurken "His yoluyla kavramadıkları hâlde Tanrı'yı nasıl bilecekler?" ya da "His olmadan neyi öğrenmek mümkündür?" demez. Yalnız birkaç kişinin ve öğrenme meraklılarının okuduğu kenarda kalmış yazılarda değil, daha yaygın olanlarda da şöyle yazılmıştır: "Tanrı'nın görünmeyen nitelikleri, dünyanın yaratılışından beri yaratılmış şeyler aracılığıyla akılla kavranarak görülür." Bundan şu anlaşılabilir: Bu hayattaki insanlar, akılla kavrananların tabiatına yükselecekleri zaman hislerden ve duyulurlardan başlamak zorunda olsalar bile, duyulurlarda kalmamalıdırlar. Akılla kavrananları his olmadan öğrenmenin imkânsız olduğunu da söylemezler. "His olmadan kim öğrenebilir?" sözünü kullansalar bile, Kelsos'un buna "Bu ne bir insanın ne de ruhun sesidir, bedenin sesidir" diye karşılık vermesinin yersiz olduğunu gösterirler.
Εἴπερ δὲ τοιαύτη μὲν ἡ ἐν τῷ προσωποποιεῖν ἀρετὴ τοιαδὶ δὲ ἡ κακία, πῶς οὐκ εὐλόγως τις καταγελάσεται Κέλσου, Χριστιανοῖς περιτιθέντος τὰ μὴ ὑπὸ Χριστιανῶν λεγόμενα; εἰ μὲν γὰρ ἰδιωτῶν ἀνέπλασσε λόγους, πόθεν τοῖς τοιούτοις δύνασθαι διακρίνειν αἴσθησιν ἀπὸ τοῦ νοῦ καὶ αἰσθητὰ νοητῶν καὶ δογματίζειν παραπλησίως τοῖς ἀναιροῦσι νοητὰς οὐσίας Στωϊκοῖς περὶ τοῦ αἰσθήσεσιν καταλαμβάνεσθαι τὰ καταλαμβανόμενα καὶ πᾶσαν κατάληψιν ἠρτῆσθαι τῶν αἰσθήσεων; εἰ δ᾿ ἀναπλάσσει λόγους τῶν φιλοσοφούντων καὶ ἐπιμελῶς ὅση δύναμις ἐξεταζόντων τὰ Χριστοῦ. οὐδὲ τούτοις ἀκόλουθα πεποίηκεν. οὐδεὶς γὰρ μαθὼν ἀόρατον εἶναι τὸν θεὸν καὶ εἶναί τινα δημιουργήματα ἀόρατα. τουτέστι νοητὰ, λέγοι ἂν ὡς ἀπολογούμενος περὶ τῶν κατὰ τὴν ἀνάστασιν τό· πῶς αἰσθήσεσι μὴ καταλαμβανόμενοι γνώσονται τὸν θεόν; ἤ· τί χωρὶς αἰσθήσεως μαθεῖν δυνατόν ἐστι; καὶ οὐκ ἐν ἀνακεχωρηκόσι καὶ ἀναγινωσκομένοις ὑπὸ ὀλίγων μόνον καὶ φιλομαθῶν ἀλλ᾿ ἐν τοῖς δημωδεστέροις γέγραπται ὅτι „τὰ ἀόρατα τοῦ θεοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται“· δι᾿ ὧν ἔστιν εἰδέναι ὅτι εἰ καὶ τοὺς ἐν βίῳ ἀνθρώπους χρὴ ἀπὸ αἰσθήσεων ἄρξασθαι καὶ τῶν αἰσθητῶν, μέλλοντας ἀναβαίνειν ἐπὶ τὴν τῶν νοητῶν φύσιν, ἀλλ᾿ οὔτι γε ἐν αἰσθητοῖς καταμένειν χρή· οὔτε χωρὶς αἰσθήσεως ἐροῦσιν ἀδύνατον εἶναι μαθεῖν τὰ νοητὰ, χρώμενοι δὲ τῷ τίς χωρὶς αἰσθήσεως μαθεῖν δυνατός ἐστιν; ἐλέγξουσιν οὐκ εὐλόγως τούτῳ ὑπὸ τοῦ Κέλσου ἐπιφέρεσθαι τὸ οὐκ ἀνθρώπου μὲν οὐδὲ ψυχῆς ἀλλὰ γὰρ σαρκὸς φωνή.
7.38Biz evrenin Tanrı'sının nous olduğunu ya da nous'un ve özün ötesinde bulunduğunu, basit, görünmez ve bedensiz olduğunu söylediğimize göre, Tanrı'nın o nous'un suretine göre olmuş olandan başka hiçbir şeyle kavranmadığını söyleyeceğiz. Pavlus'un sözünü kullanırsak şimdi "aynada ve bilmece içinde, o zaman ise yüz yüze" kavranır. "Yüz" dediğimde de, kimse bu söz yüzünden onunla anlatılan anlama iftira etmesin. Tersine, "peçesiz yüzle Rab'bin görkemini aynadaki gibi yansıtarak, görkemden görkeme aynı surete dönüşüyoruz" sözünden öğrensin ki bu gibi yerlerde duyulur bir yüz değil, mecazen düşünülen bir yüz kastedilir. Gözler, kulaklar ve yukarıda bedenin uzuvlarıyla aynı adı taşıdığını gösterdiğimiz her şey için de durum aynıdır. İnsan, yani bedeni kullanan ve "iç insan", hatta "ruh" diye adlandırılan ruh, Kelsos'un yazdığı cevabı değil, Tanrı'nın adamının kendisinin öğrettiği cevabı verir. Bir Hristiyan bedenin sesini kullanmaz. Çünkü o, "bedenin işlerini ruhla" öldürmeyi, "İsa'nın ölümünü her zaman bedeninde" taşımayı ve "yeryüzündeki uzuvlarınızı öldürün" sözünü öğrenmiştir. "Ruhum bu insanlarda sonsuza dek kalmayacak, çünkü onlar bedendir" sözünün neyi anlattığını bilir. "Bedende olanlar Tanrı'yı hoşnut edemez" sözünü de bilir ve bu yüzden artık hiçbir şekilde "bedende değil", yalnız "ruhta" olmak için her şeyi yapar.
Νοῦν τοίνυν ἢ ἐπέκεινα νοῦ καὶ οὐσίας λέγοντες εἶναι ἁπλοῦν καὶ ἀόρατον καὶ ἀσώματον τὸν τῶν ὅλων θεὸν. οὐκ ἂν ἄλλῳ τινὶ ἢ τῷ κατὰ τὴν ἐκείνου τοῦ νοῦ εἰκόνα γενομένῳ φήσομεν καταλαμβάνεσθαι τὸν θεόν· νῦν μὲν, ἵνα τῇ λέξει χρήσωμαι τοῦ Παύλου, „δι᾿ ἐσόπτρου καὶ ⟨(ἐν)⟩ αἰνίγματι τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον.“ „πρόσωπον“ δὲ ἐὰν λέγω. μὴ συκοφαντείτω τις διὰ τὴν λέξιν τὸν δηλούμενον νοῦν ὑπ᾿ αὐτῆς, ἀλλὰ μανθανέτω ⟨(ἐν τῷ)⟩ „ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν κυρίου κατοπτριζόμενοι καὶ τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμενοι ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν“ οὐ πρόσωπον αἰσθητὸν ἐν τοῖς τοιούτοις παραλαμβανόμενον ἀλλὰ κατὰ τροπολογίαν νοούμενον ὡς καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα. καὶ ὅσα ἐν τοῖς ἀνωτέρω ὁμώνυμα τοῖς τοῦ σώματος μέλεσι παρεστήσαμεν. καὶ ἄνθρωπος μὲν οὖν, τουτέστι ψυχὴ χρωμένη σώματι, λεγομένη „ὁ ἔσω ἄνθρωπος“ ἀλλὰ καὶ „ψυχὴ,“ ἀποκρίνεται οὐχ ἅπερ Κέλσος ἀνέγραψεν, ἀλλ᾿ ἅπερ αὐτὸς διδάσκει ὁ τοῦ θεοῦ ἄνθρωπος. σαρκὸς δὲ φωνῇ οὐκ ἂν Χριστιανὸς χρήσαιτο, μαθὼν „πνεύματι τὰς πράξεις τοῦ σώματος“ θανατοῦν καὶ „πάντοτε τὴν νέκρωσιν τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι“ περιφέρειν καὶ „νεκρώσατε τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς,“ καὶ εἰδὼς τί δηλοῦται ἐκ τοῦ „οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις εἰς τὸν αἰῶνα διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας,“ ἐπιστάμενος δὲ καὶ ὅτι „οἱ ἐν σαρκὶ ὄντες θεῷ ἀρέσαι οὐ δύνανται“ καὶ διὰ τοῦτο πάντα πράττων εἰς τὸ μηδαμῶς αὐτὸν ἔτι εἶναι „ἐν τῇ σαρκὶ ἀλλ᾿“ „ἐν“ μόνῳ „τῷ πνεύματι.“
7.39Tanrı'yı hangi yolla bileceğimizi ondan dinlememiz için bizi neye çağırdığına da bakalım. Bu konuda hiçbir Hristiyanın onun söylediklerinden bir şey anlayamayacağını sanıyor; çünkü şöyle diyor: "Yine de, bir şey anlayabilirlerse dinlesinler." Onun söylediği hangi sözleri dinlememizi istediğini incelemek gerekir. Filozofun bize öğretmesi gerekirken o sövüp sayıyor. Sözlerinin girişinde dinleyenlere iyi niyetini göstermesi gerekirken, Hristiyanlığı sözle bile inkâr etmemek için ölüme kadar ölen, her türlü işkenceye ve her türlü ölüme hazır olan insanlara "korkak soy" diyor. Bize "bedene düşkün soy" da diyor; oysa biz "Mesih'i bir zamanlar beden bakımından tanıdıysak da artık öyle tanımıyoruz" diyen ve bir filozofun giysisini bile kolay kolay çıkarmayacağı hâlde bedenini dindarlık uğruna böylesine hazırlıkla ortaya koyan kimseleriz. Bize şöyle diyor: "Hislere gözlerinizi kapayıp nous'la yukarı bakarsanız, bedenden yüz çevirip ruhun gözünü uyandırırsanız, Tanrı'yı ancak böyle göreceksiniz." Bunları, yani iki tür göz hakkındaki sözleri Yunanlılardan aldığını ve bizde bu konuda daha önce felsefe yapılmadığını sanıyor. Şunu söylemek gerekir: Musa dünyanın yaratılışını anlatırken insanı, suçtan önce, bir bakımdan gören, bir bakımdan görmeyen olarak gösterir. Kadın hakkında "Kadın ağacın yemek için iyi, gözlere hoş görünen ve anlamak için güzel olduğunu gördü" dendiğinde onu gören olarak gösterir. Görmeyen olarak ise yalnız yılanın kadına, sanki kör gözler hakkında konuşur gibi "Tanrı biliyordu ki ondan yediğiniz gün gözleriniz açılacak" dediği yerde değil, "Yediler ve ikisinin de gözleri açıldı" sözünde de gösterir. Onların açılan gözleri hissin gözleriydi; bunları kapamakla iyi etmişlerdi, ta ki dikkatleri dağılmasın ve ruhun gözüyle görmekten alıkonmasınlar. O zamana dek gören, Tanrı'ya ve onun cennetine sevinen ruh gözlerini ise, sanırım günah yüzünden kapadılar. Bu yüzden Kurtarıcımız da bizdeki bu iki tür gözü bildiğinden şöyle der: "Ben bu dünyaya yargı için geldim; öyle ki görmeyenler görsün, görenler de kör olsun." Görmeyenler derken, Logos'un görmelerini sağladığı ruhun gözlerini; görenler derken de hislerin gözlerini ima eder. Logos bunları, ruh dikkati dağılmadan görmesi gerekenleri görsün diye kör ediyordu. Demek ki hakkıyla Hristiyan olan herkesin ruh gözü uyanmış, his gözü kapanmıştır. Daha iyi gözün uyanışı ve his gözlerinin kapanışı ölçüsünde, her şeyin üstündeki Tanrı ve Logos, bilgelik ve benzeri olan Oğlu, her birince akılla kavranır ve temaşa edilir.
Ἴδωμεν δὲ καὶ ἐπὶ τίνα ἡμᾶς καλεῖ, ἵν᾿ αὐτοῦ ἀκούσωμεν. τίνι τρόπῳ γνωσόμεθα τὸν θεόν· ἐφ᾿ οἷς οἴεται μηδένα Χριστιανῶν ἐπαΐειν δύνασθαι τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ λεγομένων, φησὶ γάρ· ὅμως δ᾿ οὖν ἀκουσάτωσαν. εἴ τι καὶ ἐπαΐειν δύνανται. τίνων οὖν ἡμᾶς ἀκούειν ὑπ᾿ αὐτοῦ λεγομένων βούλεται, κατανοητέον. ὁ φιλόσοφος. δέον διδάσκειν ἡμᾶς. ὁ δὲ διαλοιδορεῖται· καὶ δέον εὔνοιαν ἑαυτοῦ δεῖξαι ἐν τῷ προοιμίῳ τῶν λόγων τὴν πρὸς τοὺς ἀκούοντας, ὁ δέ φησι τοῖς ἕως θανάτου ἀποθνῄσκουσιν. ἵνα μὴ ἐξομόσωνται μηδὲ μέχρι φωνῆς τὸν χριστιανισμὸν. καὶ παρεσκευασμένοις πρὸς πᾶσαν αἰκίαν καὶ πάντα τρόπον θανάτου· ὡς δειλὸν γένος. λέγει δ᾿ ἡμᾶς εἶναι καὶ φιλοσώματον γένος. τοὺς φάσκοντας· „εἰ καὶ Χριστόν ποτε κατὰ σάρκα ἐγνώκαμεν. ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν“ καὶ οὕτω προχείρως ὑπὲρ εὐσεβείας τιθέντας τὸ σῶμα. ὡς οὐδὲ τὸ ἱμάτιον ἀποδύσαιτ᾿ ἂν εὐχερῶς φιλόσοφος. φησὶν οὖν πρὸς ἡμᾶς ὅτι. ἐὰν αἰσθήσεσι μύσαντες ἀναβλέψητε νῷ καὶ σαρκὸς ἀποστραφέντες ὀφθαλμὸν τὸν τῆς ψυχῆς ἐγείρητε, μόνως οὕτως τὸν θεὸν ὄψεσθε. καὶ οἴεται αὐτὰ (λέγω δὴ τὰ περὶ διττῶν ὀφθαλμῶν) ἀπὸ Ἑλλήνων λαβὼν μὴ προπεφιλοσοφῆσθαι παρ᾿ ἡμῖν. λεκτέον δ᾿ ὅτι Μωϋσῆς ἀναγράφων τὴν κοσμοποιΐαν εἰσάγει τὸν ἄνθρωπον πρὸ μὲν τῆς παραβάσεως πῇ μὲν βλέποντα πῇ δὲ μὴ βλέποντα, βλέποντα μὲν ἐν τῷ λέγεσθαι περὶ τῆς γυναικὸς ὅτι „εἶδεν ἡ γυνὴ ὅτι καλὸν τὸ ξύλον εἰς βρῶσιν. καὶ ὅτι ἀρεστὸν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν καὶ ὡραῖόν ἐστι τοῦ κατανοῆσαι,“ μὴ βλέποντα δὲ οὐ μόνον ἐν τῷ λέγεσθαι ὡς περὶ τυφλῶν ὀφθαλμῶν ὑπὸ τοῦ ὄφεως τῇ γυναικὶ τὸ „ᾔδει γὰρ ὁ θεὸς ὅτι ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ᾿ αὐτοῦ, διανοιχθήσονται οἱ ὀφθαλμοὶ ὑμῶν,“ ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ „ἔφαγον. καὶ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο.“ „διηνοίχθησαν“ μὲν οὖν αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοὶ τῆς αἰσθήσεως, οὓς καλῶς ἦσαν μύσαντες, ἵνα μὴ περισπώμενοι ἐμποδίζωνται βλέπειν τῷ τῆς ψυχῆς ὀφθαλμῷ· οὓς δὲ τέως εἶχον βλέποντας τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς καὶ εὐφραινομένους ἐπὶ τῷ θεῷ καὶ τῷ παραδείσῳ αὐτοῦ, τούτους οἶμαι διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἔμυσαν. ὅθεν καὶ ὁ σωτὴρ ἡμῶν, τὸ διττὸν τοῦτο τῶν ὀφθαλμῶν ἐπιστάμενος εἶδος ἐν ἡμῖν, φησὶ τό· „εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον εἰσῆλθον, ἵνα οἱ μὴ βλέποντες βλέπωσι καὶ οἱ βλέποντες τυφλοὶ γένωνται,“ μὴ βλέποντας μὲν αἰνιττόμενος τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς, οὓς ὁ λόγος ποιεῖ βλέπειν, βλέποντας δὲ τοὺς τῶν αἰσθήσεων· τούτους δὲ ἐτύφλου ὁ λόγος. ἵνα ἀπερισπάστως ἡ ψυχὴ βλέπῃ ἃ δεῖ. παντὸς οὖν τοῦ κατὰ τρόπον χριστιανίζοντος ὁ τῆς ψυχῆς ἐγήγερται ὀφθαλμὸς καὶ ὁ τῆς αἰσθήσεως μέμυκε· καὶ ἀνάλογον τῇ ἐγέρσει τοῦ κρείττονος ὀφθαλμοῦ καὶ τῇ μύσει τῶν ὄψεων τῆς αἰσθήσεως νοεῖται καὶ θεωρεῖται ἑκάστῳ ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς καὶ ὁ υἱὸς αὐτοῦ, λόγος καὶ σοφία τυγχάνων καὶ τὰ λοιπά.
7.40İncelediğimiz bu sözlerin ardından Kelsos, bütün Hristiyanlara yöneltir gibi bir söz söylüyor; oysa bu söz, belki de ancak İsa'nın öğretisine büsbütün yabancı olduklarını kendileri de kabul edenlere söylenmeye uygundu. Çünkü yukarıda da söylediğimiz gibi İsa'yı tamamen inkâr eden Ofitler, ya da onlarla benzer düşüncede olan başkaları varsa, putlara aracılık edenler, aldatıcılar ve şarlatanlar onlardır; kapıcıların adlarını zavallıca ezberleyenler de onlardır. Demek ki Kelsos Hristiyanlara şunu boşuna söylüyor: "Bu yolda bir kılavuz ararsanız, aldatıcılardan, şarlatanlardan ve putlara aracılık edenlerden kaçmalısınız." Bu gibilerin de, şarlatan oldukları için Kelsos'tan aşağı kalmayarak, onunla birlikte İsa'yı ve ona dayanan bütün Tanrı saygısını kötülediklerini bile bilmeden, sözüyle bizi onlara karıştırarak şöyle diyor: "Yoksa büsbütün gülünç olursunuz: Size gösterilen öteki tanrılara put diyerek söver, ama kendisi gerçek putlardan bile daha zavallı olan, artık put bile olmayıp düpedüz bir ölü olana taparsınız ve ona benzer bir baba ararsınız." Hristiyanların ne söylediğini, bu tür masalları uyduranların ne söylediğini bilmeden, onlara yöneltilen suçlamaların bizde de bulunduğunu sanarak bize ait olmayan bu şeyleri bize söylediği şu sözünden açıkça anlaşılıyor: "Bu türden aldatmacayı, o harika danışmanları ve aslana, iki yaşayışlıya, eşek biçimliye ve ötekilere, o tanrısal kapıcılara söylenen daimōnca sözleri; ey zavallılar, bunların adlarını zavallıca ezberleyerek kötü bir daimōna tutulmuş gibi oluyor ve kazığa vuruluyorsunuz." Aslan biçimliyi, eşek biçimliyi ve iki yaşayışlıyı yükselişin kapıcıları sayanlardan hiçbirinin, kendisine hakikat gibi görünen şey uğruna bile ölüme kadar direnmediğini görmedi. Bizim, deyim yerindeyse, dindarlığın aşırılığıyla yaptığımız şeyi, her türlü ölüme kendimizi teslim etmemizi ve kazığa vurulmamızı, bunların hiçbirini çekmeyen o adamlara yakıştırıyor; dindarlık uğruna kazığa vurulan bizleri ise onların aslan biçimli, iki yaşayışlı ve ötekiler hakkındaki masal uydurmalarıyla ayıplıyor. Demek ki aslan biçimli ve ötekiler hakkındaki öğretiden Kelsos yüzünden kaçmıyoruz; çünkü baştan beri böyle bir şey kabul etmedik. Tersine, İsa'nın öğretisine uyarak onlarınkine karşıt şeyler söylüyor, Mikail'in şu yüzde, daha önce sayılanlardan bir başkasının da şu yüzde olduğunu kabul etmiyoruz.
Ἑξῆς δὲ τοῖς ἐξετασθεῖσιν ὁ Κέλσος ὡς πρὸς πάντας Χριστιανοὺς ἀποτείνει λόγον, ὅντινα πρὸς τοὺς πάντῃ ἀλλοτρίους τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας ὁμολογοῦντας εἶναι εἰ ἄρα λέγειν ἥρμοζεν. Ὀφιανοὶ γὰρ, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἐλέγομεν, τὸν Ἰησοῦν ἐξ ὅλων ἀρνούμενοι ἢ εἴ τινες ἄλλοι τὰ παραπλήσια ἐκείνοις φρονοῦντές εἰσιν οἱ τὰ εἴδωλα προμνώμενοι, πλάνοι καὶ γόητες· καὶ ἐκεῖνοί εἰσιν οἱ τὰ ὀνόματα τῶν θυρωρῶν ἀθλίως ἐκμανθάνοντες. μάτην οὖν πρὸς Χριστιανούς φησι τό· κἂν ἡγεμόνα τῆς ὁδοῦ ταύτης ζητῆτε, φευκτέοι μὲν ὑμῖν οἱ πλάνοι καὶ γόητες καὶ τὰ εἴδωλα προμνώμενοι. καὶ μηδ᾿ ἐπιστάμενος ὅτι οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἔλαττον Κέλσου ὡς γόητες σὺν ἐκείνῳ κακῶς λέγουσι τὸν Ἰησοῦν καὶ πᾶσαν τὴν κατ᾿ αὐτὸν θεοσέβειαν, φησὶ φύρων ἡμᾶς ἐν ἐκείνοις τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ· ἵνα μὴ παντάπασιν ἦτε καταγέλαστοι, τοὺς μὲν ἄλλους, τοὺς δεικνυμένους θεοὺς, ὡς εἴδωλα βλασφημοῦντες τὸν δὲ καὶ αὐτῶν ὡς ἀληθῶς εἰδώλων ἀθλιώτερον καὶ μηδὲ εἴδωλον ἔτι ἀλλ᾿ ὄντως νεκρον σέβοντες καὶ πατέρα ὅμοιον αὐτῷ ζητοῦντες. ὅτι γὰρ μὴ ἐπιστάμενος, τί μὲν Χριστιανοὶ λέγουσι τί δὲ οἱ τοιούτους μύθους ἀναπλάσσοντες, ἀλλ᾿ οἰόμενος ἡμῖν προσεῖναι τὰ ἐκείνοις προσαγόμενα ἐγκλήματα ταῦτα λέγει πρὸς ἡμᾶς οὐ προσόντα ἡμῖν, δῆλον ἐκ τοῦ· τὴν μὲν δὴ τοιάνδε ἀπάτην καὶ τοὺς θαυμαστοὺς ἐκείνους συμβούλους καὶ τὰ δαιμόνια ῥήματα, τὰ πρὸς τὸν λέοντα καὶ τὸν ἀμφίβιον καὶ τὸν ὀνοειδῆ καὶ τοὺς ἄλλους καὶ τοὺς θεσπεσίους θυρωροὺς, ὧν τὰ ὀνόματα ἀθλίως ἐκμανθάνοντες οἱ δύστηνοι κακῶς δαιμονᾶτε καὶ ἀνασκολοπίζεσθε. καὶ οὐκ εἶδέ γε ὅτι οὐδεὶς τῶν τὸν λεοντοειδῆ καὶ τὸν ὀνοειδῆ καὶ τὸν ἀμφίβιον νομιζόντων εἶναι θυρωροὺς τῆς ἀνόδου ἕως θανάτου ἵσταται κἂν ὑπὲρ τῆς φαινομένης αὐτῷ ἀληθείας. ἀλλὰ τὸ ὑφ᾿ ἡμῶν δι᾿ εὐσεβείας, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, ὑπερβολὴν γινόμενον, παρεχόντων ἑαυτοὺς παντὶ τρόπῳ θανάτου, καὶ τὸ ἀνασκολοπίζεσθαι ἐκείνοις προσάγει τοῖς μηδὲν τούτων πάσχουσιν· καὶ ἡμῖν τοῖς ἀνασκολοπιζομένοις δι᾿ εὐσέβειαν ὀνειδίζει τὴν ἐκείνων περὶ τὸν λεοντοειδῆ καὶ τὸν ἀμφίβιον καὶ τὰ λοιπὰ μυθοποιΐαν οὐ διὰ Κέλσον τοίνυν φεύγομεν τὸν περὶ λεοντοειδοῦς καὶ τῶν λοιπῶν λόγον, οὐδὲ γὰρ τὴν ἀρχὴν τοιοῦτόν τι παρειλήφαμεν· ἀλλ᾿ ἀκολουθοῦντες τῇ διδασκαλίᾳ Ἰησοῦ τὰ ἐναντία ἐκείνοις λέγομεν, οὐ συγκατατιθέμενοι τῷ τοιόνδε εἶναι τῷ προσώπῳ τὸν Μιχαὴλ καὶ τοιόνδε ἕτερόν τινα τῶν προκατειλεγμένων.
7.41Kelsos'un, sanki eski kılavuzlardan ve kutsal adamlardan yoksun kalmayacakmışız gibi, kimin ardından gitmemizi istediğini incelemek gerekir. Bizi kendi deyişiyle tanrısal ilhamlı şairlere, bilgelere ve filozoflara gönderiyor; ama onların adlarını vermiyor. Kılavuzları göstereceğini vaat ederken tanrısal ilhamlı şairleri, bilgeleri ve filozofları belirsiz bırakıyor. Her birinin adını verseydi, bize ya hakikat konusunda kör olan, yolumuzu şaşırmamıza yol açacak kılavuzlar verdiğini, ya da büsbütün kör olmasalar bile hakikate ilişkin birçok öğretide yanılmış kılavuzlar verdiğini göstermeye çalışmamız makul görünürdü. Orpheus'u, Parmenides'i, Empedokles'i, hatta Homeros'un kendisini ya da Hesiodos'u tanrısal ilhamlı şair saymak istiyorsa, isteyen göstersin: Bu gibi kılavuzlara başvuranlar, İsa Mesih'in öğretisi yüzünden bütün heykelleri ve tapınma yapılarını, hatta bütün Yahudi batıl inancını da bırakıp Tanrı'nın Logos'u aracılığıyla yalnız Logos'un Babası Tanrı'ya bakanlardan nasıl daha iyi yol alacak ve hayatla ilgili konularda onlardan nasıl daha çok yarar görmüş olacaklar? Hem Kelsos'un, Tanrı'nın hizmetkârı Musa'yı ve evrenin yaratıcısının peygamberlerini bırakıp kendilerinden birçok tanrısal şey işitmemizi istediği bilgeler ve filozoflar kim? Musa ve peygamberler gerçekten tanrısal ilhamla sayısız şey söylemişlerdir. Onları da, insan soyunu aydınlatan, Tanrı saygısının yolunu bildiren ve elinden geldiğince hiç kimseyi kendi gizemlerinden tatmadan bırakmayan İsa'nın kendisini de bırakıp mı? O, aşırı insan sevgisi yüzünden, daha anlayışlı olanlara ruhu buradaki işlerden yükseltebilecek bir ilahiyat verebilir; ama sıradan erkeklerin, daha basit kadınların, kölelerin, kısacası İsa'dan başka hiç kimsenin yardım etmediği kişilerin daha aşağı melekelerine de aynı ölçüde iner; öyle ki onlar da Tanrı hakkında kavrayabildikleri öğretilerle, imkânları elverdiğince daha iyi yaşasınlar.
Τίνι δὲ καὶ ἕπεσθαι ἡμᾶς ὁ Κέλσος βούλεται ὡς οὐκ ἀπορήσοντας παλαιῶν ἡγεμόνων καὶ ἱερῶν ἀνδρῶν κατανοητέον. ἀναπέμπει ἡμᾶς ἐπὶ ἐνθέους, ὡς λέγει, ποιητὰς καὶ σοφοὺς ⟨(καὶ)⟩ φιλοσόφους, μὴ τιθεὶς αὐτοῖς ὀνόματα, καὶ τοὺς ὁδηγοὺς δείξειν ἐπαγγελλόμενος ἀορίστως ἀποφαίνεται τοὺς ἐνθέους ποιητὰς καὶ σοφοὺς καὶ φιλοσόφους. εἰ δ᾿ ἐτίθει τὰ ὀνόματα ἑκάστου τούτων, κἂν ἀγωνίζεσθαι εὔλογον ἡμῖν ἐφαίνετο, ὅτι τυφλώττοντας περὶ τὴν ἀλήθειαν ὁδηγοὺς ἡμῖν δίδωσιν, ἵνα σφάλωμεν, ἢ εἰ καὶ μὴ πάνυ τυφλώττοντας, περὶ πολλά γε τῆς ἀληθείας δόγματα ἐσφαλμένους. εἴτ᾿ οὖν Ὀρφέα βούλεται ἔνθεον εἶναι ποιητὴν εἴτε Παρμενίδην εἴτ᾿ Ἐμπεδοκλέα εἴτε καὶ αὐτὸν Ὀμηρον ἢ καὶ Ἡσίοδον, δεικνύτω ὁ βουλόμενος, πῶς βέλτιον ὁδεύσουσιν οἱ τοιούτοις ὁδηγοῖς χρώμενοι καὶ ὠφέληνται περὶ τῶν κατὰ τὸν βίον παρὰ τοὺς καταλιπόντας διὰ τὴν Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίαν πάντα ἀγάλματα καὶ ἱδρύματα ἀλλὰ καὶ πᾶσαν Ἰουδαϊκὴν δεισιδαιμονίαν καὶ πρὸς μόνον ἀναβλέποντας διὰ τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ τὸν πατέρα τοῦ λόγου θεόν. τίνες δὲ καὶ οἱ σοφοὶ ἢ οἱ φιλόσοφοι, παρ᾿ ὧν βούλεται πολλὰ καὶ θεῖα ἀκοῦσαι ἡμᾶς ὁ Κέλσος, καταλιπόντας θεράποντα θεοῦ Μωϋσέα καὶ προφήτας τοῦ τῶν ὅλων δημιουργοῦ, ἀληθῶς ἐνθέως μυρία ὅσα εἰρηκότας, καὶ αὐτὸν ἐπιλάμψαντα τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων καὶ καταγγείλαντα ὁδὸν θεοσεβείας καὶ μηδένα τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ ἄγευστον καταλιπόντα τῶν ἰδίων μυστηρίων, ἀλλὰ δι᾿ ὑπερβάλλουσαν φιλανθρωπίαν ἔχοντα μὲν διδόναι τοῖς συνετωτέροις θεολογίαν, ἐπᾶραι τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν τῇδε πραγμάτων δυναμένην. οὐδὲν ⟨(δ᾿)⟩ ἧττον συγκαταβαίνοντα καὶ ταῖς ὑποδεεστέραις ἕξεσιν ἰδιωτῶν ἀνδρῶν καὶ ἁπλουστέρων γυναικῶν οἰκετῶν τε καὶ ἁπαξαπλῶς τῶν ὑπὸ μηδενὸς ἢ Ἰησοῦ μόνου βεβοηθημένων πρὸς τὸ, ὡς ἐνεχώρει, βέλτιον αὐτοὺς βιοῦν μετὰ δογμάτων ὧν ἐδύναντο περὶ θεοῦ χωρεῖν;
7.42Bundan sonra Kelsos bizi, ilahiyat konularında daha etkili bir öğretmenmiş gibi Platon'a gönderiyor ve onun Timaios'taki şu sözlerini aktarıyor: "Bu evrenin yapıcısını ve babasını bulmak zahmetlidir; bulunca da herkese anlatmak imkânsızdır." Sonra buna şunu ekliyor: "Görüyorsunuz, tanrısal ilhamlı kişiler hakikatin yolunu nasıl arıyor; Platon da bu yolda herkesin yürümesinin 'imkânsız' olduğunu biliyordu. Bilge adamlar, adı konamayan ve ilk olan hakkında bir kavrayış edinebilelim diye, onu ya öteki şeylere doğru bileşim yoluyla, ya onlardan çözümleme yoluyla, ya da benzetme yoluyla açığa çıkaran bir yol bulmuşlardır. Bu yolla başka türlü söylenemez olanı öğretmek istiyorum; ama büsbütün bedene bağlanmış ve saf hiçbir şey görmeyen sizlerin bunu izleyebilmenize şaşardım." Platon aktarılan sözü yüce ve küçümsenmeyecek bir biçimde söylüyor. Ama bak, tanrısal söz insanlara daha büyük bir sevgiyle, "başlangıçta Tanrı'nın yanında" olan Tanrı Logos'un beden olduğunu söylemiyor mu? Öyle ki Platon'un "bulunca da herkese anlatmak imkânsızdır" dediği bu söz herkese ulaşabilsin. Platon "bu evrenin yapıcısını ve babasını bulmanın zahmetli" olduğunu söylesin; bununla insan tabiatının Tanrı'yı layıkıyla, ya da layıkıyla değilse bile kalabalıklardan daha fazla bulmasının "imkânsız" olduğunu gösteriyor. Bu doğru olsaydı ve Tanrı gerçekten Platon ya da Yunanlılardan biri tarafından bulunmuş olsaydı, ya onu bırakıp ya da böylesine büyük bir Tanrı'yla birlikte kabul edilmemesi gerekenleri onunla birlikte kabul edip başka bir şeye tapmaz, başka bir şeye tanrı demez ve onun önünde eğilmezlerdi. Biz ise şunu ileri sürüyoruz: İnsan tabiatı, aradığı olanın yardımı olmadan Tanrı'yı herhangi bir biçimde aramaya ve onu saf olarak bulmaya yetmez. Aranan o ise, ellerinden geleni yaptıktan sonra ona ihtiyaçları olduğunu kabul edenlerce bulunur; görünmesinin makul olduğuna hükmettiği kişilere kendini gösterir; Tanrı'nın insan tarafından bilinmesi, insan ruhunun da daha bedendeyken Tanrı'yı bilmesi ne ölçüde mümkünse o ölçüde.
Εἶτα μετὰ ταῦτα ὡς ἐπὶ ἐνεργέστερον διδάσκαλον τῶν θεολογίας πραγμάτων ἀναπέμπει ἡμᾶς ἐπὶ τὸν Πλάτωνα, παρατιθέμενος αὐτοῦ τὰς ἀπὸ τοῦ Τιμαίου λέξεις οὕτως ἐχούσας· „τὸν μὲν οὖν ποιητὴν καὶ πατέρα τοῦδε τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντας ἀδύνατον λέγειν.“ εἶτ᾿ ἐπιφέρει τούτοις λέγων· ὁρᾶτε ὅπως ζητεῖται θεοπρόποις καὶ ἀληθείας ὁδὸς, καὶ ὡς ᾔδει Πλάτων ὅτι ταύτῃ βῆναι πᾶσιν „ἀδύνατον.“ ἐπειδὴ δὲ τούτου χάριν ἐξηύρηται σοφοῖς ἀνδράσιν, ὡς ἂν τοῦ ἀκατονομάστου καὶ πρώτου λάβοιμέν τινα ἐπίνοιαν, διαδηλοῦσαν αὐτὸν ἢ τῇ συνθέσει τῇ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἢ ἀναλύσει ἀπ᾿ αὐτῶν ἢ ἀναλογίᾳ, τὸ ἄλλως ἄῤῥητον θέλων διδάξαι θαυμάσαιμι δ᾿ ἂν εἰ ἀκολουθῆσαι δυνήσεσθε. παντελῶς τῇ σαρκὶ ἐνδεδεμένοι καὶ μηδὲν καθαρὸν βλέποντες. μεγαλοφυῶς μὲν οὖν καὶ οὐκ εὐκαταφρονήτως τὴν ἐκκειμένην λέξιν ὁ Πλάτων προφέρεται. ὅρα δὲ εἰ μὴ φιλανθρωπότερον ὁ θεῖος λόγος εἰσάγει τὸν „ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεὸν“ θεὸν λόγον γινόμενον σάρκα, ἵνα εἰς πάντας δυνατὸς ᾖ φθάνειν ὁ λόγος, ὃν καὶ τὸν „εὑρόντα εἰς πάντας ἀδύνατον λέγειν“ φησὶν ὁ Πλάτων. Πλάτων μὲν οὖν λεγέτω „τὸν ποιητὴν καὶ πατέρα τοῦδε τοῦ παντὸς ἔργον“ εἶναι „εὑρεῖν,“ „ἀδύνατον“ ἐμφαίνων εἶναι τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τὸ εὑρεῖν κατ᾿ ἀξίαν τὸν θεὸν, ἢ εἰ μὴ κατ᾿ ἀξίαν ἀλλ᾿ ἐπὶ πλεῖόν γε καὶ παρὰ τοὺς πολλούς· ὅπερ εἰ ἦν ἀληθὲς καὶ θεὸς κατ᾿ ἀλήθειαν εὕρητο Πλάτωνι ἤ τινι Ἑλλήνων. οὐκ ⟨(ἂν)⟩ ἄλλο τι ἔσεβον καὶ θεὸν ἐκάλουν καὶ προσεκύνουν, ἤτοι τοῦτον καταλιπόντες ἢ συμπαραλαμβάνοντες τὰ μὴ συμπαραληπτὰ τῷ τηλικούτῳ θεῷ· ἡμεῖς δὲ ἀποφαινόμεθα ὅτι οὐκ αὐτάρκης ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ὁπωσποτανοῦν ζητῆσαι τὸν θεὸν καὶ εὑρεῖν αὐτὸν καθαρῶς, μὴ βοηθηθεῖσα ὑπὸ τοῦ ζητουμένου, εὑρισκομένου τοῖς ὁμολογοῦσι μετὰ τὸ παρ᾿ αὐτοὺς ποιεῖν ὅτι δέονται αὐτοῦ, ἐμφανίζοντος ἑαυτὸν οἷς ἂν κρίνῃ εὔλογον εἶναι ὀφθῆναι, ὡς πέφυκε θεὸς μὲν ἀνθρώπῳ γινώσκεσθαι ἀνθρώπου δὲ ψυχὴ ἔτι οὖσα ἐν σώματι γινώσκειν τὸν θεόν.
7.43Üstelik Platon, "evrenin yapıcısını ve babasını" "bulunca herkese anlatmanın imkânsız" olduğunu söylerken onun söylenemez ve adı konamaz olduğunu söylemiyor; söylenebilir olduğunu, ama ancak az kişiye söylenebileceğini söylüyor. Sonra Kelsos, sanki aktardığı Platon sözlerini unutmuş gibi, şu sözlerle Tanrı'nın adı konamaz olduğunu söylüyor: "Bilge adamlar, adı konamayan ve ilk olan hakkında bir kavrayış edinebilelim diye ... bir yol bulmuşlardır." Biz ise yalnız Tanrı'nın değil, ondan sonra gelen başka şeylerin de söylenemez olduğunu söylüyoruz. Pavlus da bunları göstermek için zorlanarak şöyle der: "İnsanın konuşmasına izin olmayan söylenemez sözler işitti." Burada "işitti" sözünü "anladı" yerine, "İşitecek kulağı olan işitsin" sözüne benzer biçimde kullanmıştır. Biz de "evrenin yapıcısını ve babasını" görmenin "zahmetli" olduğunu söylüyoruz. Ama o yalnız "Ne mutlu yüreği saf olanlara! Çünkü onlar Tanrı'yı görecekler" sözüne göre değil, "görünmez Tanrı'nın" suretinin "Beni gören, beni gönderen Baba'yı görmüştür" sözüne göre de görülür. Nous sahibi hiç kimse, İsa'nın bunu kendi duyulur ve insanlarca görülen bedenine bağlayarak "Beni gören, beni gönderen Baba'yı görmüştür" dediğini söylemez. Çünkü o zaman "Çarmıha ger, çarmıha ger onu!" diyen herkes de, onun insanlığı üzerinde yetki alan Pilatus da Baba Tanrı'yı görmüş olurdu ki bu saçmadır. "Beni gören, beni gönderen Baba'yı görmüştür" sözünün daha yaygın anlama göre alınmadığı, Filipus'a söylenen şu sözden de açıktır: "Bunca zamandır sizinleyim de beni tanımadın mı, Filipus?" Bunu ona, "Bize Baba'yı göster, bu bize yeter" diye isteyip söylediğinde demiştir. Tanrı'nın biricik Tanrı Oğlu hakkında, "bütün yaratılışın" ilk doğanı hakkında, "Logos" "beden" olduğu ölçüde nasıl düşünmek gerektiğini anlayan kişi, "görünmez Tanrı'nın" suretini görenin "bu evrenin babasını ve yapıcısını" nasıl bileceğini görecektir.
Ἀλλὰ καὶ λέγων ὁ Πλάτων ὅτι τὸν „εὑρόντα ἀδύνατόν“ ἐστιν „εἰς πάντας λέγειν“ „τὸν ποιητὴν καὶ πατέρα τοῦ παντὸς,“ ἄῤῥητον μὲν καὶ ἀκατονόμαστον οὔ φησιν αὐτὸν εἶναι ῥητὸν δ᾿ ὄντα εἰς ὀλίγους δύνασθαι λέγεσθαι. εἶθ᾿ ὥσπερ ἐπιλαθόμενος ὧν παρέθετο Πλάτωνος λέξεων ὁ Κέλσος φησὶν ἀκατονόμαστον εἶναι θεὸν τούτοις· ἐπειδὴ δὲ τούτου χάριν ἐξηύρηται σοφοῖς ἀνδράσιν, ὡς ἂν τοῦ ἀκατονομάστου καὶ πρώτου λάβοιμέν τινα ἐπίνοιαν. ἡμεῖς δὲ οὐ μόνον τὸν θεὸν ἄῤῥητον εἶναί φαμεν ἀλλὰ καὶ ἕτερα τῶν μετ᾿ αὐτόν· ἅπερ βιασάμενος ὁ Παῦλος σημῆναί φησι τό· „ἤκουσεν ἄῤῥητα ῥήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι,“ τῷ „ἤκουσεν“ ἀντὶ τοῦ συνῆκε χρησάμενος ἀνάλογον τῷ „ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω.“ „τὸν ποιητὴν“ δὴ „καὶ πατέρα τοῦ παντὸς“ ἡμεῖς φαμεν ἰδεῖν „ἔργον.“ βλέπεται δὲ οὐ μόνον κατὰ τὸ „μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν θεὸν ὄψονται,“ ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ λεγόμενον ὑπὸ τῆς εἰκόνος „τοῦ ἀοράτου θεοῦ“ ἐν τῷ „ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα τὸν πέμψαντά με.“ ἐν τούτοις γὰρ οὐδεὶς ἂν νοῦν ἔχων φήσειεν ὅτι ἀναφέρων ταῦτα ὁ Ἰησοῦς ἐπὶ τὸ αἰσθητὸν αὐτοῦ καὶ βλεπόμενον τοῖς ἀνθρώποις σῶμα εἶπε τό· „ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα τὸν πέμψαντά με“· ἔσονται γὰρ κατὰ τοῦτο ἑωρακότες τὸν πατέρα θεὸν καὶ πάντες οἱ λέγοντες· „σταύρου σταύρου αὐτὸν“ καὶ ὁ ἐξουσίαν κατὰ τοῦ ἀνθρωπίνου αὐτοῦ Πιλᾶτος λαβὼν, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον. ὅτι δὲ τὸ „ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα τὸν πέμψαντά με“ οὐκ ἐπὶ τὴν κοινοτέραν ἐκδοχὴν ἀναφέρεται, δῆλον ἐκ τοῦ εἰρῆσθαι τῷ Φιλίππῳ· „τοσούτῳ χρόνῳ μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιππε;“ τοῦτο δ᾿ εἴρηκεν αὐτῷ ἀξιώσαντι καὶ λέγοντι· „δεῖξον ἡμῖν τὸν πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν.“ νοήσας τις οὖν πῶς δεῖ ἀκούειν περὶ μονογενοῦς θεοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ, τοῦ πρωτοτόκου „πάσης κτίσεως,“ καθότι „ὁ λόγος“ γέγονε „σὰρξ,“ ὄψεται πῶς ἰδών τις τὴν εἰκόνα „τοῦ ἀοράτου θεοῦ“ γνώσεται „τὸν πατέρα καὶ ποιητὴν τοῦδε τοῦ παντός.“
7.44Kelsos, Tanrı'nın ya geometricilerin "terkip" dediği işleme benzer biçimde öteki şeyler üzerinden yapılan bir terkiple, ya öteki şeylerden yola çıkan bir tahlille, ya da yine geometricilerdeki orantıya benzer bir orantıyla bilindiğini sanıyor; ona göre insan bu yolla, o da belki, iyinin ancak eşiğine varabilir. Tanrı'nın Logos'u ise "Baba'yı Oğul'dan ve Oğul'un kime açmak isterse ondan başka kimse bilmez" diyerek, Tanrı'nın ilahi bir lütufla bilindiğini bildirir; bu lütuf ruha Tanrı'sız gelmez, bir tür ilahi coşkuyla birlikte gelir. Gerçekten de Tanrı'yı bilmenin insan tabiatını aşması akla yatkındır (insanlar arasında Tanrı hakkında bunca yanılgı bulunması da bundandır); ama Tanrı'nın iyiliği, insanseverliği ve şaşırtıcı, daha tanrısal lütfu sayesinde bu bilgi, Tanrı'nın önceden bilip seçtiği kimselere ulaşır: Bildikleri Tanrı'ya layık bir hayat süreceklerini O önceden bilmiştir. Bunlar O'na olan dindarlıklarını hiçbir şekilde sahteleştirmezler; dindarlığın ne olduğunu bilmeyen, onu gerçekte olduğu şeyden başka her şey sanan kimseler kendilerini ölüme götürse de, en gülünç insanlar sayılsalar da.
Sanırım Tanrı, Tanrı'yı bilmekle ve ilahi şeyleri felsefeden öğrenmiş olmakla büyüklenen, ama en terbiyesiz insanlar gibi heykellere, onların tapınaklarına ve dillere destan sırlara koşan kimselerin kibrini, başkalarını hor görmelerini de gördüğü için "dünyanın akılsızlarını", yani Hristiyanlar arasındaki en saf kimseleri, birçok filozoftan daha ölçülü ve daha temiz yaşayanları "seçti"; "bilgeleri utandırmak için", cansız şeylerle tanrılarmış ya da tanrıların suretleriymiş gibi konuşmaktan utanmayan bilgeleri.
Aklı başında kim, felsefede Tanrı ya da tanrılar üzerine bu kadar büyük ve bu kadar çok sözden sonra gözünü heykellere diken, duasını ya doğrudan onlara yollayan ya da onları seyrederek, görülen ve bir sembolden ibaret olan şeyden yükselmek gerektiğini düşündüğü, akılla kavranan varlığa ulaştırmaya çalışan adama gülmez? Oysa Hristiyan, cahili bile, dünyanın her yerinin bütünün bir parçası olduğuna inanır; çünkü bütün kâinat Tanrı'nın tapınağıdır. "Her yerde" dua ederken his gözlerini kapayıp ruhun gözlerini uyandırır ve bütün kâinatın üstüne çıkar. Göğün kubbesinde de durmaz; düşüncesiyle göklerin ötesindeki yere varır, ilahi Ruh'un rehberliğinde, sanki kâinatın dışındaymış gibi duasını Tanrı'ya yollar; hem de sıradan şeyler için değil. Çünkü İsa'dan küçük hiçbir şey, yani hissedilir hiçbir şey istememeyi öğrenmiştir; yalnız büyük ve gerçekten ilahi olanları, Tanrı'nın verdiği ve insanı Tanrı olan Logos'u, yani Oğlu aracılığıyla O'nun katındaki mutluluğa yürüten şeyleri ister.
Κέλσος μὲν οὖν ἤτοι τῇ συνθέσει τῇ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἀνάλογον τῇ παρὰ τοῖς γεωμέτραις καλουμένῃ συνθέσει ἢ τῇ ἀπὸ τῶν ἄλλων ἀναλύσει ἢ καὶ ἀναλογίᾳ ἀνάλογον τῇ παρὰ τοῖς αὐτοῖς ἀναλογίᾳ οἴεται γινώσκεσθαι τὸν θεὸν, ἐπὶ τὰ πρόθυρα εἰ ἄρα τοῦ ἀγαθοῦ δυναμένου τινὸς οὕτως ἐλθεῖν· ὁ δὲ τοῦ θεοῦ λόγος εἰπών· „οὐδεὶς ἔγνω τὸν πατέρα εἰ μὴ ὁ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃ“ θείᾳ τινὶ χάριτι, οὐκ ἀθεεὶ ἐγγινομένῃ τῇ ψυχῇ ἀλλὰ μετά τινος ἐνθουσιασμοῦ. ἀποφαίνεται γινώσκεσθαι τὸν θεόν. καὶ γὰρ εἰκὸς μείζονα μὲν ἢ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν εἶναι τὴν γνῶσιν τοῦ θεοῦ (διὸ καὶ τὰ τοσαῦτα παρ᾿ ἀνθρώποις ἐστὶ περὶ θεοῦ σφάλματα) χρηστότητι δὲ καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ θεοῦ καὶ παραδόξῳ καὶ θειοτέρᾳ χάριτι φθάνειν τὴν τοῦ θεοῦ γνῶσιν ἐπὶ τοὺς προγνώσει τοῦ θεοῦ προκαταληφθέντας ὅτι ἀξίως βιώσουσι τοῦ ἐγνωσμένου, οὐδαμῶς παραχαράττοντες τὴν εἰς αὐτὸν εὐσέβειαν, οὔτε ἂν ὑπὸ τῶν ἀγνοούντων ὅ τι ποτέ ἐστιν εὐσέβεια καὶ πᾶν ὅ τι ποτ᾿ οὖν μᾶλλον ἀναπλαττόντων εἶναι τὴν εὐσέβειαν ἢ ὅπερ ἐστὶν ἡ εὐσέβεια τὴν ἐπὶ θανάτῳ ἀπάγωνται, οὔτε ἂν καταγελαστότατοι εἶναι νομίζωνται. ὁρῶν δ᾿ οἶμαι ὁ θεὸς καὶ τὴν ἀλαζονείαν ἢ τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους ὑπεροψίαν τῶν μεγάλα μὲν φρονούντων ἐπὶ τῷ ἐγνωκέναι τὸν θεὸν καὶ ἀπὸ φιλοσοφίας τὰ θεῖα μεμαθηκέναι παραπλησίως δὲ τοῖς ἀπαιδευτοτάτοις ἐπὶ τὰ ἀγάλματα καὶ τοὺς νεὼς αὐτῶν καὶ τὰ θρυλούμενα μυστήρια ἀγόντων „ἐξελέξατο“ „τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου,“ τοὺς ἐν Χριστιανοῖς ἁπλουστάτους καὶ πολλῶν φιλοσόφων μετριώτερον καὶ καθαρώτερον βιοῦντας, „ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφοὺς,“ οὐκ αἰδουμένους ἐν τῷ τοῖς ἀψύχοις προσομιλεῖν ὡς θεοῖς ἢ θεῶν εἰκόσιν. τίς γὰρ νοῦν ἔχων οὐ καταγελάσεται τοῦ μετὰ τοὺς τηλικούτους καὶ τοσούτους ἐν φιλοσοφίᾳ περὶ θεοῦ ἢ θεῶν λόγους ἐνορῶντος τοῖς ἀγάλμασιν καὶ ἤτοι αὐτοῖς ἀναπέμποντος τὴν εὐχὴν ἢ διὰ τῆς τούτων ὄψεως ἐφ᾿ ὃν φαντάζεται δεῖν ἀναβαίνειν ἀπὸ τοῦ βλεπομένου καὶ συμβόλου ὄντος ἀναφέροντός γε ἐπὶ τὸν νοούμενον; Χριστιανὸς δὲ καὶ ὁ ἰδιώτης πάντα μὲν τόπον τοῦ κόσμου πέπεισται εἶναι μέρος τοῦ ὅλου, ναοῦ τοῦ θεοῦ ὄντος τοῦ παντὸς κόσμου· „ἐν παντὶ“ δὲ „τόπῳ“ εὐχόμενος, μύσας τοὺς τῆς αἰσθήσεως ὀφθαλμοὺς καὶ ἐγείρας τοὺς τῆς ψυχῆς, ὑπεραναβαίνει τὸν ὅλον κόσμον. καὶ οὐδ᾿ ἐπὶ τὴν ἁψῖδα ἵσταται τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλ᾿ εἰς τὸν ὑπερουράνιον γενόμενος τῇ διανοίᾳ τόπον, ὁδηγούμενος ὑπὸ τοῦ θείου πνεύματος καὶ ὡσπερεὶ ἔξω τοῦ κόσμου τυγχάνων ἀναπέμπει οὐ περὶ τῶν τυχόντων τὴν εὐχὴν τῷ θεῷ· ἔμαθε γὰρ ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ μηδὲν μικρὸν, τουτέστιν αἰσθητὸν, ζητεῖν ἀλλὰ μόνα τὰ μεγάλα καὶ ἀληθῶς θεῖα, οσα συμβάλλεται διδόμενα ὑπὸ τοῦ θεοῦ πρὸς τὸ ὁδεῦσαι ἐπὶ τὴν παρ᾿ αὐτῷ διὰ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ λόγου ὄντος θεοῦ μακαριότητα.
7.45Şimdi de bize öğreteceğini söylediği şeylere bakalım; bakalım onları izleyebilecek miyiz. Kelsos burada bizim bütünüyle tene bağlanmış olduğumuzu söylüyor; oysa biz, doğru ve İsa'nın öğretisine uygun yaşarsak, "Siz tende değil, Ruh'tasınız; yeter ki Tanrı'nın Ruhu içinizde otursun" sözünü işiten kimseleriz. Hiçbir temiz şey görmediğimizi de söylüyor; oysa biz, düşüncelerimize varıncaya dek kötülüğün tasarılarıyla kirlenmemeye çalışan ve duada "Ey Tanrı, bende temiz bir yürek yarat, içimde doğru bir ruhu yenile" diyen kimseleriz; ta ki Tanrı'yı görmeye tabiatça elverişli tek şey olan "temiz yürekle" O'nu seyredebilelim.
Söyledikleri şunlar: "Ousia ve oluş; düşünülür olan, görülür olan. Ousia ile birlikte hakikat, oluşla birlikte sapma. Hakikatle ilgili olan epistēmē'dir, öbürüyle ilgili olan kanaattir. Düşünülür olan düşünmeyle, görülür olan görmeyle kavranır. Düşünülürü nous bilir, görülürü göz. Görülürler arasında güneş ne ise, düşünülürler arasında da o odur. Güneş ne göz ne görmedir; ama göze görmesinin, görmeye kendi sayesinde var olmasının, görülür şeylere görülmelerinin, bütün hissedilir şeylere oluşmalarının sebebidir; hatta kendisinin görülmesinin sebebi de yine kendisidir. Onun gibi o da ne nous'tur ne düşünme ne epistēmē; ama nous'a düşünmesinin, düşünmeye kendi sayesinde var olmasının, epistēmē'ye kendi sayesinde bilmesinin, bütün düşünülürlere, hakikatin kendisine ve ousia'nın kendisine var olmalarının sebebidir; her şeyin ötesindedir ve söze gelmez bir kuvvetle düşünülür.
Bunlar aklı başında insanlara söylenmiştir; siz de bunlardan bir şey anlıyorsanız ne âlâ. Tanrı'dan inen bir ruhun ilahi şeyleri önceden bildirdiğini sanıyorsanız, bu şeyleri ilan eden ruh işte bu olsa gerek; eski insanlar onunla dolup birçok güzel şey bildirmişlerdir. Bunları kavrayamıyorsanız susun, cahilliğinizi örtün; görenlere kör, koşanlara topal demeyin. Asıl siz ruhlarınızdan bütünüyle topallamış ve sakatlanmışsınız, bedenle, yani ölü olanla yaşıyorsunuz."
Ἴδωμεν δὲ καὶ ἅ φησιν ἡμᾶς διδάξειν, εἰ ἄρα ἀκολουθῆσαι αὐτοῖς δυνησόμεθα, ἐν οἷς λέγει ἡμᾶς παντελῶς ἐνδεδέσθαι τῇ σαρκὶ, τοὺς, ἐὰν βιῶμεν ὀρθῶς καὶ κατὰ τὸν Ἰησοῦ λόγον, ἀκούοντας τὸ „ὑμεῖς οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκὶ ἀλλ᾿ ἐν πνεύματι, εἴπερ πνεῦμα θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν.“ φησὶ δ᾿ ἡμᾶς καὶ μηδὲν καθαρὸν βλέπειν, τοὺς πειρωμένους μηδὲ μέχρι τῶν λογισμῶν ὑπὸ τῶν ἐνθυμημάτων τῆς κακίας μολύνεσθαι καὶ ἐν τῇ εὐχῇ λέγοντας· „καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοὶ ὁ θεὸς καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου,“ ἵνα τῇ μόνῃ πεφυκυίᾳ βλέπειν θεὸν „καρδίᾳ καθαρᾷ“ θεασώμεθα αὐτόν. ἃ δὲ λέγει, τοιαῦτά ἐστιν· οὐσία καὶ γένεσις νοητὸν, ὁρατόν· μετὰ οὐσίας μὲν ἀλήθεια, μετὰ δὲ γενέσεως πλάνη. περὶ ἀλήθειαν μὲν οὖν ἐπιστήμη. περὶ δὲ θάτερον δόξα· καὶ νοητοῦ μέν ἐστι νόησις, ὁρατοῦ δὲ ὄψις. γινώσκει δὲ νοητὸν μὲν νοῦς, ὁρατὸν δὲ ὀφθαλμός. ὅπερ οὖν ἐν τοῖς ὁρατοῖς ἥλιος, οὔτ᾿ ὀφθαλμὸς ὢν οὔτ᾿ ὄψις ἀλλ᾿ ὀφθαλμῷ τε τοῦ ὁρᾶν αἴτιος καὶ ὄψει τοῦ δι᾿ αὐτὸν συνίστασθαι καὶ ὁρατοῖς τοῦ ὁρᾶσθαι, πᾶσιν αἰσθητοῖς τοῦ γίνεσθαι, καὶ μὴν αὐτὸς αὑτῷ τοῦ βλέπεσθαι, τοῦτο ἐν τοῖς νοητοῖς ἐκεῖνος, ὅσπερ οὔτε νοῦς οὔτε νόησις οὔτ᾿ ἐπιστήμη, ἀλλὰ νῷ τε τοῦ νοεῖν αἴτιος καὶ νοήσει τοῦ δι᾿ αὐτὸν εἶναι καὶ ἐπιστήμῃ τοῦ δι᾿ αὐτὸν γινώσκειν καὶ νοητοῖς ἅπασι καὶ αὐτῇ ἀληθείᾳ καὶ αὐτῇ οὐσίᾳ τοῦ εἶναι, πάντων ἐπέκεινα ὢν, ἀῤῥήτῳ τινὶ δυνάμει νοητός. ταῦτ᾿ εἴρηται μὲν ἀνθρώποις νοῦν ἔχουσιν· εἰ δέ τι αὐτῶν καὶ ὑμεῖς συνίετε. εὖ ὑμῖν ἔχει. καὶ πνεῦμα εἴ τι οἴεσθε κατιὸν ἐκ θεοῦ προαγγέλλειν τὰ θεῖα, τοῦτ᾿ ἂν εἴη τὸ πνεῦμα τὸ ταῦτα κηρύττον, οὗ δὴ πλησθέντες ἄνδρες παλαιοὶ πολλὰ κἀγαθὰ ἤγγειλαν· ὧν εἰ μὴ δύνασθε ἐπαΐειν, σιωπᾶτε καὶ τὴν ἑαυτῶν ἀμαθίαν ἐγκαλύπτετε καὶ μὴ λέγετε τυφλώττειν τοὺς βλέποντας καὶ χωλοὺς εἶναι τοὺς τρέχοντας. αὐτοὶ πάντῃ τας ψυχὰς ἀποκεχωλευμένοι καὶ ἠκρωτηριασμένοι καὶ τῷ σώματι ζῶντες, τουτέστι τῷ νεκρῷ.
7.46Bunlara karşı biz, iyi söylenmiş hiçbir söze düşmanlık beslememeyi, iman dışındakiler iyi söylediğinde bile onlarla inatlaşmamayı ve sağlam olanı yıkmaya kalkmamayı kendine iş edinmiş kimseler olarak şunu diyeceğiz: Kâinatın Tanrısı'na güçleri yettiğince saygı göstermek isteyenlere söven kimseler var. Oysa o Tanrı cahillerin O'na duyduğu imanı da, daha anlayışlı olanların akılla birleşmiş dindarlığını da kabul eder; bu insanlar da kâinatın yaratıcısına şükranla dua yollar, dualarını da insanlara saf Tanrı saygısını göstermiş olan Başkâhin aracılığıyla yollarlar. "Tende yaşasak da ten uyarınca savaşmıyoruz; çünkü savaş silahlarımız tenden değil, Tanrı için güçlüdür" sözünü yürekten söylemeye çalışan bu insanlara ruhları topallamış ve sakatlanmış diyenler, onları ölü bedenle yaşıyor diye niteleyenler bir baksınlar: Tanrı'ya ait olmayı dileyen insanlar hakkında kötü konuşarak tam da bu yüzden kendi ruhlarını topal kılmıyor, kendi "iç insanlarını" sakatlamıyorlar mı? Çünkü başkalarına, güzel yaşamak isteyenlere sövdükçe iç insanlarından, yaratıcının akıl sahibi tabiata tabiatça ektiği yumuşaklığı ve dinginliği kesip atıyorlar. Ama ilahi Logos'tan, başka şeylerin yanında, "sövüldüklerinde" hayır dua etmeyi, "zulüm gördüklerinde" katlanmayı, "kara çalındığında" tatlı dille karşılık vermeyi öğrenip bunu yapanlar var; ruhun adımlarını doğrultanlar, bütün ruhu arındırıp donatanlar işte onlardır. Onlar ousia'yı oluştan, düşünülürü görülürden yalnız lafta ayırmaz, hakikati ousia'ya bağlayıp oluşla gelen sapmadan kaçmayı yalnız lafta bırakmazlar; öğrendikleri üzere oluşa ait şeylere, yani "görünen" ve bu yüzden "geçici" olanlara değil, daha üstün olanlara bakarlar. İsteyen bunlara ousia desin, isteyen düşünülür oldukları için "görünmeyenler", isteyen de tabiatları hissin dışında olduğu için "görülmeyenler".
İsa'nın öğrencileri oluşa ait şeylere de bakarlar, ama onları düşünülürlerin tabiatını kavramak için bir basamak gibi kullanmak üzere: "Çünkü Tanrı'nın görünmeyen nitelikleri", yani düşünülür olanlar, "dünyanın yaratılışından beri yaratılmış şeyler aracılığıyla anlaşılarak açıkça görülür." Dünyadaki yaratılmışlardan Tanrı'nın görünmeyen şeylerine yükseldiklerinde orada da durmazlar; bunlarla yeterince alıştırma yapıp onları kavradıktan sonra Tanrı'nın ezeli kudretine ve, tek kelimeyle, tanrılığına yükselirler. Bilirler ki insansever Tanrı "hakikati" ve kendisi hakkında "bilinebilir olanı" yalnız kendisine adanmış olanlara değil, saf Tanrı saygısının ve O'na dindarlığın dışında kalan bazı kimselere de "açıkça göstermiştir"; ama Tanrı'nın inayetiyle bu denli yüce şeylerin bilgisine yükselenlerden bazıları bu bilgiye yakışmayan işler yaparak dinsizlik eder ve "hakikati haksızlıkla" bastırırlar. Bu denli yüce şeyleri bildikleri için de artık Tanrı katında kendilerini savunacak yerleri kalmaz.
Πρὸς ταῦτα δ᾿ ἡμεῖς φήσομεν, οἱ μελετήσαντες μηδενὶ ἀπεχθάνεσθαι τῶν καλῶς λεγομένων. κἂν οἱ ἔξω τῆς πίστεως λέγωσι καλῶς, μὴ προσφιλονεικεῖν αὐτοῖς μηδὲ ζητεῖν ἀνατρέπειν τὰ ὑγιῶς ἔχοντα. ὅτι οἱ μὲν διαλοιδορούμενοι τοῖς κατὰ δύναμιν εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν εὐσεβεῖν θέλουσιν, ἀποδεχόμενον ἰδιωτῶν τὴν εἰς αὐτὸν πίστιν καὶ συνετωτέρων τὴν μετὰ λόγου εἰς αὐτὸν εὐσέβειαν, μετ᾿ εὐχαριστίας ἀναπεμπόντων εὐχὰς τῷ δημιουργῷ τοῦ παντὸς καὶ ἀναπεμπόντων αὐτὰς ὡς δι᾿ ἀρχιερέως τοῦ τὴν εἰλικρινῆ θεοσέβειαν ἀνθρώποις παραστήσαντος. καὶ καλοῦντες αὐτοὺς κεχωλευμένους τὰς ψυχὰς καὶ ἠκρωτηριασμένους λέγοντες δὲ καὶ σώματι ζῶντας τῷ νεκρῷ τοὺς μελετῶντας ἀπὸ διαθέσεως λέγειν τό· „ἐν σαρκὶ γὰρ ζῶντες οὐ κατὰ σάρκα στρατευόμεθα, τὰ γὰρ ὅπλα τῆς στρατείας ἡμῶν οὐ σαρκικὰ ἀλλὰ δυνατὰ τῷ θεῷ“ ὁράτωσαν μὴ κατ᾿ αὐτὸ τοῦτο ⟨(τὸ)⟩ λέγειν κακῶς ἀνθρώπους, εὐχομένους εἶναι θεοῦ, τὰς ψυχὰς ἑαυτῶν χωλὰς κατασκευάζωσι ⟨(καὶ)⟩ „τὸν ἔσω“ ἑαυτῶν „ἄνθρωπον“ ἀκρωτηριάζωσιν, ἀποκόπτοντες αὐτοῦ διὰ τῶν εἰς ἑτέρους δυσφημιῶν, τοὺς καλῶς βιοῦν ἐθέλοντας. τὸ ἐπιεικὲς καὶ τὸ εὐσταθὲς, ἐνεσπαρμένα φυσικῶς ὑπὸ τοῦ δημιουργοῦ τῇ λογικῇ φύσει. οἱ δὲ πρὸς ἑτέροις μαθόντες ἀπὸ τοῦ θείου λόγου καὶ ποιοῦντες καὶ τὸ „λοιδορούμενοι“ εὐλογεῖν, „διωκόμενοι“ ἀνέχεσθαι, „δυσφημούμενοι“ παρακαλεῖν, οὗτοι ἂν εἶεν οἱ τὰς τῆς ψυχῆς βάσεις ὀρθώσαντες καὶ ὅλην τὴν ψυχὴν καθαίροντες καὶ εὐτρεπίζοντες· οὐχ ἵνα λέξεσι μόναις οὐσίαν ἀπὸ γενέσεως χωρίζωσι καὶ νοητὸν ἀπὸ ὁρατοῦ, καὶ τὴν μὲν ἀλήθειαν τῇ οὐσίᾳ συνάπτωσι τὴν δὲ μετὰ γενέσεως πλάνην παντὶ τρόπῳ φεύγωσι, σκοποῦντες, ὡς ἔμαθον, οὐ τὰ γενέσεως. ἅπερ ἐστὶ „βλεπόμενα“ καὶ διὰ τοῦτο „πρόσκαιρα,“ ἀλλὰ τὰ κρείττονα, εἴτ᾿ οὐσίαν αὐτά τις βούλεται καλεῖν εἴτε διὰ τὸ νοητὰ τυγχάνειν „ἀόρατα“ εἴτε διὰ τὸ ἔξω αἰσθήσεως εἶναι αὐτῶν τὴν φύσιν „μὴ βλεπόμενα.“ οὕτω δὲ καὶ τοῖς γενέσεως ἐνορῶσιν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ. ὥστε οἱονεὶ ἐπιβάθρᾳ χρῆσθαι αὐτοῖς πρὸς τὴν κατανόησιν τῆς τῶν νοητῶν φύσεως· „τὰ γὰρ ἀόρατα“ τοῦ θεοῦ „ἀπὸ κτίσεως κόσμου,“ τουτέστι τὰ νοητὰ, „τοῖς ποιήμασι νοούμενα“ ἐν τῷ νοεῖσθαι „καθορᾶται.“ καὶ οὐχ ἵστανταί γε ἀναβάντες ἀπὸ τῶν τοῦ κόσμου κτισμάτων ἐν τοῖς ἀοράτοις τοῦ θεοῦ· ἀλλὰ γὰρ ἱκανῶς ἐκείνοις ἐγγυμνασάμενοι καὶ συνιέντες αὐτὰ ἀναβαίνουσιν ἐπὶ τὴν ἀΐδιον δύναμιν τοῦ θεοῦ καὶ ἁπαξαπλῶς τὴν θεότητα αὐτοῦ, ἐπιστάμενοι ὅτι ὁ μὲν φιλάνθρωπος θεὸς „τὴν ἀλήθειαν“ καὶ „τὸ“ ἑαυτοῦ „γνωστὸν“ „ἐφανέρωσεν“ οὐ μόνον τοῖς ἀνακειμένοις αὐτῷ ἀλλὰ καί τισι τῶν ἔξω τῆς εἰλικρινοῦς θεοσεβείας καὶ εἰς αὐτὸν εὐσεβείας· τινὲς δὲ τῶν θεοῦ προνοίᾳ ἀναβεβηκότων ἐπὶ τὴν τῶν τηλικούτων γνῶσιν οὐκ ἄξια τῆς γνώσεως δρῶντες ἀσεβοῦσι καὶ „τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδικίᾳ“ κατέχουσιν, οὐδ᾿ ἀπολογίας ἔτι χώραν ἐπὶ τῇ γνώσει τῶν τηλικούτων ἔχειν δυνάμενοι παρὰ τῷ θεῷ.
7.47Kelsos'un aktardığı şeyleri kavrayan ve bu öğretilere göre felsefe yaptıklarını ilan edenler hakkında ilahi söz şuna tanıklık eder: "Tanrı'yı bildikleri halde O'nu Tanrı olarak yüceltmediler, O'na şükretmediler; düşüncelerinde boş şeylere daldılar" ve Tanrı'nın onlara gösterdiği şeylerin bilgisinden doğan bunca büyük ışıktan sonra "anlayışsız yürekleri karardı."
Gerçekten de "bilge olduklarını iddia edenlerin" büyük bir akılsızlığın örneklerini nasıl sergilediklerini görmek mümkündür: Okullarında Tanrı ve düşünülür şeyler üzerine bu denli yüce sözler söyledikten sonra "ölümsüz Tanrı'nın yüceliğini ölümlü insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen suretlerle değiştirdiler." Bu yüzden, Tanrı'nın kendilerine gösterdiği şeylere layık bir hayat sürmedikleri için inayet onları kendi hâllerine bıraktı; onlar da "yüreklerinin arzularıyla pisliğe" yuvarlanıyorlar, "bedenleri" utanç verici işlerle ve azgınlıklarla aşağılanıyor. Çünkü "Tanrı'nın hakikatini yalanla değiştirdiler, Yaratan yerine yaratılana tapıp kulluk ettiler."
Μαρτυροῦνται γοῦν ὑπὸ τοῦ θείου λόγου οἱ τὰ παρὰ τῷ Κέλσῳ ἐκκείμενα καταλαβόντες καὶ κατὰ τὰ δόγματα ταῦτα φιλοσοφεῖν ἐπαγγελλόμενοι ὅτι „γνόντες τὸν θεὸν οὐχ ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ εὐχαρίστησαν, ἀλλ᾿ ἐματαιώθησαν ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, καὶ ἐσκοτίσθη“ μετὰ τὸ τηλικοῦτο φῶς τῆς περὶ ὧν ἐφανέρωσεν αὐτοῖς ὁ θεὸς γνώσεως „ἡ“ ἐπειγομένη „ἀσύνετος αὐτῶν καρδία.“ ἔστι γοῦν ἰδεῖν, τίνα τρόπον οἱ „φάσκοντες εἶναι σοφοὶ“ μεγάλης μωρίας δείγματα ἐμφαίνουσιν, ὅτε μετὰ τοὺς τηλικούτους ἐν ταῖς διατριβαῖς περὶ θεοῦ καὶ τῶν νοητῶν λόγους „ἠλλάξαντο τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν.“ διὸ καὶ αὐτοὶ μὲν καταλειφθέντες ὑπὸ τῆς προνοίας ὡς οὐκ ἀξίως βιώσαντες τῶν φανερωθέντων αὐτοῖς ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἐγκαλινδοῦνται „ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν εἰς ἀκαθαρσίαν,“ καὶ ἀτιμάζεται „αὐτῶν τὰ σώματα“ ἐν ἀσχημοσύναις καὶ ἀκολασίαις, ἀνθ᾿ ὧν ἀντήλλαξαν „τὴν ἀλήθειαν τοῦ θεοῦ ἐν τῷ ψεύδει, καὶ ἐσεβάσθησαν καὶ ἐλάτρευσαν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα.“
7.48Onların cahil diye hor gördükleri, akılsız ve köle ruhlu dedikleri kimseler ise, kendilerini Tanrı'ya emanet etmeleri yeter ki, İsa'nın öğretisini kabul ettikten sonra her türlü sefahatten, pislikten ve cinsel birleşmedeki her türlü utanç verici şeyden öylesine uzak dururlar ki birçoğu, kâmil kâhinler gibi her türlü birleşmeden yüz çevirerek bütünüyle temiz kalır. Atinalılar arasında bir hierophantēs, erkeklik isteklerine hâkim olabileceğine, onları dilediği ölçüde dizginleyebileceğine kendisi bile güvenmediği için, erkeklik organlarını baldıranla uyuşturur ve ancak böylece Atinalıların geleneksel ayini için temiz sayılır. Oysa Hristiyanlar arasında, Tanrı'ya temizlikle kulluk etmek için baldırana ihtiyaç duymayan, baldıran yerine logos'la yetinen insanlar görülür; bunlar her arzuyu düşüncelerinden kovarak Tanrı'ya dualarla kulluk ederler. Tanrı sayılan öteki varlıkların hizmetinde ise parmakla sayılacak kadar az bakire vardır; ister insanlar tarafından gözetilsinler ister gözetilmesinler (bunu incelemek şimdi konumuz değil), ilahi olana gösterilen saygı uğruna temizlik içinde yaşadıkları sanılır. Hristiyanlar arasında ise bakireler tam bakireliği insanlar katındaki itibar için, ücret ya da para için, küçük bir şöhret için yaşamazlar; "Tanrı'yı tanımayı uygun gördükleri" için Tanrı onları "sağlam bir akılda" ve "yakışanı yapmakta" korur; her türlü adalet ve iyilikle dolarlar.
Οἱ δ᾿ ὑπ᾿ αὐτῶν ἐπὶ ἰδιωτείᾳ ἐξουθενούμενοι καὶ μωροὶ καὶ ἀνδράποδα εἶναι λεγόμενοι, κἂν μόνον πιστεύωσιν ἑαυτοὺς τῷ θεῷ. παραδεξάμενοι τὴν τοῦ Ἰησοῦ διδασκαλίαν τοσοῦτον ἀποδέουσιν ἀσελγείας καὶ ἀκαθαρσίας καὶ πάσης τῆς ἐν συνουσίαις ἀσχημοσύνης, ὡς καὶ τρόπον τελείων ἱερέων, πᾶσαν συνουσίαν ἀποστραφέντων, πολλοὺς αὐτῶν παντελῶς καθαρεύειν, οὐ μόνον ἀπὸ πάσης μίξεως. καὶ εἷς μέν που παρ᾿ Ἀθηναίοις ἱεροφάντης, οὐδὲ πιστευόμενος ἑαυτοῦ τὰς ἀρσενικὰς ὀρέξεις ὡς κύριος αὐτῶν εἶναι δυνάμενος καὶ κρατεῖν αὐτῶν ἐς ὅσον βούλεται, κωνειασθεὶς τὰ ἄρσενα μέρη καθαρὸς εἶναι νομίζεται πρὸς τὴν νενομισμένην παρ᾿ Ἀθηναίοις ἁγιστείαν· ἔστι δ᾿ ἐν Χριστιανοῖς ἰδεῖν ἄνδρας μὴ δεηθέντας κωνείου, ἵνα τὸ θεῖον καθαρῶς θεραπεύσωσιν, ἀλλ᾿ ἀρκουμένους λόγῳ ἀντὶ κωνείου, ὡς πᾶσαν ἐπιθυμίαν ἀπὸ τῆς διανοίας αὐτῶν ἐξελάσαντες τὸ θεῖον εὐχαῖς θεραπεύωσι. παρ᾿ ἄλλοις δὲ νομιζομένοις εἶναι θεοῖς παρθένοι πάνυ εὐαρίθμητοι, εἴτε ὑπὸ ἀνθρώπων φρουρούμεναι εἴτε καὶ μὴ (οὐ γὰρ τοῦτο πρόκειται νῦν ἐξετάζειν). δοκοῦσι διατελεῖν ἐν τῇ διὰ τὴν εἰς τὸ θεῖον τιμὴν καθαρότητι· ἐν δὲ Χριστιανοῖς οὐ διὰ τὰς παρ᾿ ἀνθρώποις τιμὰς, οὐ διὰ μισθοὺς καὶ ἀργύρια οὐδὲ διὰ δοξάριον ἀσκοῦσι τὴν παντελῆ παρθενίαν, καὶ ὡς „ἐδοκίμασαν τὸν θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει,“ τηροῦνται ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἐν δοκίμῳ νῷ καὶ τῷ „ποιεῖν τὰ“ „καθήκοντα,“ πληρούμεναι πάσης δικαιοσύνης καὶ ἀγαθότητος.
7.49Bunları, Yunanlar arasında da güzel düşünülmüş olanlarla inatlaşmak ya da sağlam öğretileri suçlamak için söylemedim. Şunu göstermek istedim: Bunlar da, hatta bunlardan daha büyük ve daha ilahi olanlar da ilahi insanlar, yani Tanrı'nın peygamberleri ve İsa'nın elçileri tarafından söylenmiştir; bunları da Hristiyanlığı daha kâmil yaşamak isteyen ve "Doğru adamın ağzı bilgelik düşünür, dili adaleti söyler; Tanrısının kanunu yüreğindedir" sözünü bilenler inceler. Ama bir de pek cahil oldukları, saf oldukları ya da onları akla dayanan dindarlığa yöneltecek kimseler bulunmadığı için bu şeyleri açıkça kavrayamamış, yalnız her şeyin üstündeki Tanrı'ya ve O'nun "biricik Oğlu"na, Logos ve Tanrı olana iman eden kimseler vardır. Onlarda da çoğu zaman daha üstün bir ağırbaşlılık, temizlik, ahlak sadeliği ve saflık bulunur. "Bilge olduklarını iddia edenler" ise bundan nasip almadıkları için oğlanlarla, caiz olmayan şekilde yuvarlanır, "erkekler erkeklerle utanç verici işler yaparlar."
Ταῦτα δὴ λέλεκταί μοι οὐ προσφιλονεικοῦντι μὲν τοῖς καλῶς καὶ παρ᾿ Ἕλλησι νενοημένοις οὐδὲ κατηγοροῦντι τῶν ὑγιῶν δογμάτων βουλομένῳ δὲ παραστῆσαι ὅτι καὶ ταῦτα ἀλλὰ καὶ τούτων ἔτι μείζονα καὶ θειότερα λέλεκται μὲν παρὰ τοῖς θείοις ἀνδράσι, προφήταις τοῦ θεοῦ καὶ ἀποστόλοις τοῦ Ἰησοῦ, ἐξετάζεται δὲ παρὰ τοῖς τελειότερον χριστιανίζειν ἐθέλουσι καὶ ἐπισταμένοις ὅτι „στόμα δικαίου μελετήσει σοφίαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλήσει κρίσιν· ὁ νόμος τοῦ θεοῦ αὐτοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ.“ ἀλλὰ καὶ παρ᾿ οἷς εἴτε διὰ πολλὴν ἰδιωτείαν εἴτε δι᾿ ἁπλότητα εἴτε καὶ δι᾿ ἀπορίαν τῶν προτρεψάντων [μὲν] ἐπὶ τὴν λογικὴν εὐσέβειαν ταῦτα μὲν οὐ τετράνωται θεὸς δὲ ὁ ἐπὶ πᾶσι πιστεύεται καὶ ὁ τούτου „μονογενὴς υἱὸς“ λόγος καὶ θεὸς, εὑρεθείη ἂν σεμνότητος καὶ καθαρότητος καὶ ἤθους ἀφέλεια καὶ ἁπλότης πολλάκις κρείττων, ἣν οἱ „φάσκοντες εἶναι σοφοὶ“ μὴ ἀνειληφότες ἐγκαλινδοῦνται μετὰ παίδων ἐν οἷς οὐ θέμις, „ἄῤῥενες ἐν ἄῤῥεσι τὴν ἀσχημοσύνην κατεργαζόμενοι.“
7.50Kelsos oluşla birlikte sapmanın nasıl olduğunu açıklamadı, ne demek istediğini de ortaya koymadı ki onun söylediklerini bizimkilerle karşılaştırarak anlayabilelim. Peygamberler ise oluşa ait şeyler hakkındaki bilgece bir şeyi ima ederek, yeni doğmuşlar için de, günahtan temiz olmadıkları için, "günah için" kurban sunulduğunu söylerler. "Suçlar içinde rahme düştüm, annem beni günahlar içinde yüklendi" sözü de onlarındır. Hatta "Kötüler ana rahminden beri yabancılaştı" diye bildirirler ve şaşırtıcı bir biçimde "Ana karnından beri saptılar, yalan söylediler" derler.
Bizim bilgelerimiz hissedilir şeylerin bütün tabiatını öylesine kötülerler ki bir yerde bedenlere "boşluk" denir: "Çünkü yaratılış kendi isteğiyle değil, onu boyun eğdirenin isteğiyle, umut içinde boşluğa boyun eğdirildi." Bir başka yerde Vaiz onlara "boşların boşu" der: "Boşların boşu, her şey boş." İnsan ruhunun buradaki hayatını, "Gerçekten her şey boş; her yaşayan insan" diyen kişi kadar kötüleyen kim olmuştur? Çünkü o, ruhun buradaki hayatıyla buranın dışındaki hayatı arasındaki farktan şüphe etmedi; "Kim bilir, belki yaşamak ölmektir, ölmek de yaşamak" demedi. Tersine, "Ruhumuz toza kadar alçaldı" ve "Beni ölümün tozuna indirdin" sözlerinde gerçeği söylemeye cesaret etti. "Bu ölüm bedeninden beni kim kurtaracak?" sözüyle "alçaklığımızın bedenini dönüştürecek olan" sözü de bu anlamda söylenmiştir. "Bizi kötülük yerinde alçalttın" diyen de bir peygamberdir; "kötülük yeri" derken, Âdem'in, yani insanın, kötülüğü yüzünden cennetten kovulup geldiği yeryüzünü kastetmektedir. Şu sözü söyleyene de bak: "Şimdi aynada bulanık görüyoruz, o zaman ise yüz yüze göreceğiz"; ya da şunu: "Bedende yurt tuttukça Rab'den uzakta gurbetteyiz"; bu yüzden "bedenden ayrılıp Rab'bin yanında yurt tutmayı yeğleriz." Ruhların farklı hayatları üzerine ne büyük şeyler seyretmiş olduğunu gör.
Ὁ μὲν οὖν οὐκ ἐσαφήνισε, πῶς μετὰ γενέσεώς ἐστι πλάνη, οὐδὲ παρέστησεν ὅ τι περ ἐβούλετο, ἵνα κατανοήσωμεν συγκρίνοντες τὰ αὐτοῦ τοῖς ἡμετέροις· οἱ δὲ προφῆται, αἰνιττόμενοι ὅ τι περὶ τῶν γενέσεως πραγμάτων σοφὸν, θυσίαν „περὶ ἁμαρτίας“ λέγουσιν ἀναφέρεσθαι καὶ περὶ τῶν ἄρτι γεγενημένων ὡς οὐ καθαρῶν ἀπὸ ἁμαρτίας. φασὶ δὲ καὶ τό· „ἐν ἀνομίαις συνελήφθην, καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου.“ ἀλλὰ καὶ ἀποφαίνονται ὅτι „ἀπηλλοτριώθησαν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας,“ παραδόξως λέγοντες καὶ τό· „ἐπλανήθησαν ἀπὸ γαστρὸς, ἐλάλησαν ψευδῆ.“ οὕτω δὲ πᾶσαν τὴν τῶν αἰσθητῶν διαβάλλουσιν οἱ καθ᾿ ἡμᾶς σοφοὶ φύσιν, ὥστε πῇ μὲν ματαιότητα εἰρῆσθαι τὰ σώματα ἐν τῷ „τῇ γὰρ ματαιότητι ἡ κτίσις ὑπετάγη οὐχ ἑκοῦσα ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ᾿ ἐλπίδι,“ πῇ δὲ ματαιότητα „ματαιοτήτων“ ⟨(ὧν)⟩ εἶπεν ὁ ἐκκλησιαστής· „ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης.“ τίς δ᾿ οὕτω διαβέβληκε τὴν ἐνταῦθα τῆς ἀνθρώπου ψυχῆς ζωὴν, ὡς ὁ εἰπών· „πλὴν τὰ σύμπαντα ματαιότης. πᾶς ἄνθρωπος ζῶν;“ οὐ γὰρ ἐδίστασε περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ ζῆν τῆς ψυχῆς ἐνταῦθα καὶ ἔξω τῶν ἐνθάδε, οὐδ᾿ ἔλεγε μέν· τίς οἶδεν εἰ τὸ ζῆν μέν ἐστι κατθανεῖν, τὸ κατθανεῖν δὲ ζῆν; θαῤῥεῖ δὲ λέγειν τὰ ἀληθῆ ἐν τῷ „ἐταπεινώθη εἰς χοῦν ἡ ψυχὴ ἡμῶν“ καὶ „εἰς χοῦν θανάτου κατήγαγές με“· καθὸ καὶ τὸ „τίς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου;“ λέλεκται καὶ τὸ „ὃς μετασχηματίσει τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν.“ προφήτης δέ ἐστι καὶ ὁ εἰπὼν τό· „ἐταπείνωσας ἡμᾶς ἐν τόπῳ κακώσεως.“ „κακώσεως“ τόπον λέγων τὸν περίγειον τόπον, ἐφ ὃν ἐκβληθεὶς ἀπὸ τοῦ παραδείσου διὰ τὴν κακίαν ἐλήλυθεν ὁ Ἀδὰμ, ὅπερ ἐστὶν ἄνθρωπος. καὶ ὁ λέγων δὲ ὅτι „βλέπομεν ἄρτι δι᾿ ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον.“ ἔτι δὲ καὶ τό· „ἐνδημοῦντες ἐν τῷ σώματι ἐκδημοῦμεν ἀπὸ τοῦ κυρίου,“ διὸ „εὐδοκοῦμεν ἐκδημῆσαι ἐκ τοῦ σώματος καὶ ἐνδημῆσαι πρὸς τὸν κύριον,“ ὅρα πηλίκα περὶ τῆς διαφόρου ζωῆς τῶν ψυχῶν τεθεωρήκει.
7.51Kelsos'un sözlerine daha fazla karşılık dizmeme ne gerek var? Bunlar bizde çok daha önce söylenmişti, ne demek istediğimiz de şimdiye kadar söylediklerimizden açıktır. Kelsos burada adeta şunu da ileri sürüyor: Tanrı'dan inen ilahi bir ruh ilahi şeyleri önceden bildiriyorsa, bu şeyleri ilan eden ruh işte bu olsa gerek; eski insanlar onunla dolup birçok güzel şey bildirmişlerdir. Ama bizde titizlikle ayırt edilmiş farkları görmedi. Bizimkiler bir yandan "Senin ölümsüz ruhun herkesin içindedir; bu yüzden sapanları azar azar" Tanrı'nın azarladığını söyler, bir yandan da "Kutsal Ruh'u alın" sözünün verilen şeyin kemiyetini, "Birkaç gün sonra Kutsal Ruh'la vaftiz edileceksiniz" sözünde bildirilenden farklı gösterdiğini öne sürerler.
Bunları dikkatle düşünüp, hakikati ve Tanrı hakkında kısa bir sezişi uzun aralıklarla kavrayabilmiş olanlarla, daha uzun süre Tanrı'yla dolmuş, hep Tanrı'nın yanında durmuş ve her zaman ilahi Ruh'un rehberliğinde yürümüş olanlar arasındaki farkı görmek zahmetli bir iştir. Kelsos bunu inceleyip anlamış olsaydı bizi cahillikle suçlamaz, heykellerle uğraşan maddi sanatlarda dindarlık gösterdiklerini sanan insanlara kör dememizi yasaklamazdı. Çünkü ruh gözleriyle gören hiç kimse ilahi olana, şunu öğretenin gösterdiğinden başka bir yolla tapınmaz: Her zaman kâinatın yaratıcısına bakmak, her duayı O'na yollamak ve her şeyi, düşüncelerimize bile bakan Tanrı'nın gözü önünde, bir seyircinin önündeymiş gibi yapmak.
Biz de hem görmek hem körlere kılavuz olmak için dua ederiz; ta ki onlar Tanrı'nın Logos'una gelip cehaletle kör olmuş ruh gözlerini geri alsınlar. Eğer öğrencilerine "Siz dünyanın ışığısınız" diyene ve "Işık karanlıkta parlar" diye öğreten Logos'a layık işler yaparsak, karanlıkta olanların da "ışığı" olacak, akılsızları terbiye edecek, çocukları eğiteceğiz.
Καὶ τί με δεῖ ἐπὶ πλεῖον ἀντιπαρατιθέναι τῇ λέξει Κέλσου. ὡς πολλῷ πρότερον τούτων παρ᾿ ἡμῖν λελεγμένων, ὅτε καὶ ἐκ τῶν εἰρημένων σαφές ἐστι τὸ βούλημα ἡμῶν; ἐν τούτοις δὲ καὶ οἱονεὶ τίθησιν, εἰπὼν πνεῦμα θεῖον κατιὸν ἐκ θεοῦ προαγγέλλειν τὰ θεῖα, τοῦτ᾿ ἂν εἴη τὸ πνεῦμα τὸ ταῦτα κηρύττον. οὗ δὴ πλησθέντες ἄνδρες παλαιοὶ πολλὰ κἀγαθὰ ἤγγειλαν. οὐκ εἶδε δὲ διαφορὰν τῶν παρ᾿ ἡμῖν ἠκριβωμένων. τοῖς λέγουσιν ὅτι καὶ „τὸ ἄφθαρτόν σου πνεῦμά ἐστιν ἐν πᾶσι. διὸ τοὺς παραπίπτοντας κατ᾿ ὀλίγον“ ἐλέγχει ὁ θεὸς, φάσκουσι δὲ ἄλλα καὶ τὸ „λάβετε πνεῦμα ἅγιον“ τὴν ποσότητα τοῦ διδομένου ἑτέραν ἐμφαίνειν παρὰ τὴν δηλουμένην ἐκ τοῦ „βαπτισθήσεσθε ἐν πνεύματι ἁγίῳ οὐ μετὰ πολλὰς ταύτας ἡμέρας.“ ἔργον δέ ἐστι ταῦτ᾿ ἐπιμελῶς νοήσαντα ἰδεῖν διαφορὰν τῶν ἐκ διαλειμμάτων πλειόνων χωρησάντων τὴν τῆς ἀληθείας κατάληψιν ⟨(καὶ)⟩ βραχεῖαν ἐπίνοιαν θεοῦ καὶ τῶν ἐπὶ πλεῖον θεοφορηθέντων καὶ ἀεὶ μετὰ θεοῦ ἑστηκότων καὶ διὰ παντὸς ὑπὸ θείου πνεύματος ἀγομένων· ὅπερ εἰ ἦν ἐξετασθὲν καὶ νενοημένον Κέλσῳ, οὐκ ⟨(ἂν)⟩ ἀμαθίαν ἡμῖν ἐνεκάλει οὐδὲ προσέταττε μὴ λέγειν τυφλώττειν τοὺς ἐν ὑλικαῖς τέχναις ἀνθρώπων, ταῖς κατὰ τὰ ἀγάλματα, οἰομένους ἐνδείκνυσθαι τὴν εὐσέβειαν. οὐδεὶς γὰρ βλέπων τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοῖς ἄλλῳ τρόπῳ σέβει τὸ θεῖον παρὰ τὸν ὑποδεικνύντα ἐνορᾶν ἀεὶ τῷ τοῦ παντὸς δημιουργῷ καὶ πᾶσαν εὐχὴν ἀναφέρειν ἐκείνῳ καὶ πάντα πράττειν ὡς ἐν ὀφθαλμοῖς θεοῦ, ἐπὶ θεατοῦ, ἐνορῶντος ἡμῶν καὶ τοῖς λογισμοῖς. εὐχόμεθα οὖν ἡμεῖς καὶ βλέπειν καὶ ὁδηγοὶ εἶναι τυφλῶν, ἕως προσελθόντες τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ ἀπολάβωσι τὰς ὑπὸ τῆς ἀγνοίας τυφλωθείσας ὄψεις τῆς ψυχῆς αὐτῶν. ἐὰν δὲ καὶ ποιῶμεν ἄξια τοῦ εἰπόντος τοῖς μαθηταῖς· „ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου“ καὶ τοῦ διδάξαντος λόγου ὅτι „τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει,“ ἐσόμεθα καὶ „φῶς“ τῶν ἐν σκότει καὶ παιδεύσομεν τοὺς ἄφρονας καὶ διδάξομεν τοὺς νηπίους.
7.52Tapınak sanılan yerlere gerçek tapınaklarmış gibi koşan ve hiçbir zanaatkâr işinin kutsal olamayacağını görmeyenlere, topal ve ruhlarının ayakları sakat insanlar dediğimizde Kelsos öfkelenmesin. İsa'nın öğretisine göre dindarlık edenler de koşarlar; ta ki yarışın sonuna varıp sağlam ve dürüst bir yürekle "İyi mücadeleyi verdim, yarışı bitirdim, imanı korudum; bundan sonra bana adalet tacı saklanmıştır" diyebilecekleri ana kadar. Her birimiz "hedefsiz koşan biri gibi değil, öyle" koşar ve kötülüğe karşı "havayı döven biri gibi değil, öyle" yumruk sallar: "havadaki hükümranlığın başkanının, şimdi itaatsizlik oğullarında iş gören ruhun" emrindekilere karşı. Kelsos bize ölü bedenle yaşayan insanlar desin; biz ki "Ten uyarınca yaşarsanız öleceksiniz; ama Ruh'la bedenin işlerini öldürürseniz yaşayacaksınız" sözünü işitir, "Ruh'la yaşıyorsak Ruh'la da yürüyelim" sözünü öğreniriz. Dilerim, ölü bedenle yaşadığımızı söyleyenin yalan söylediğini işlerimizle gösterebilelim.
Μὴ ἀγανακτείτω δὲ Κέλσος, ἐπὰν χωλοὺς λέγωμεν καὶ τὰς βάσεις τῆς ψυχῆς πεπηρωμένους τοὺς ἐπὶ τὰ νομιζόμενα ἱερὰ ὡς ἀληθινὰ ἱερὰ σπεύδοντας καὶ μὴ ὁρῶντας ὅτι οὐδὲν βαναύσων ἔργον δύναται εἶναι ἱερόν. τρέχουσι δὲ καὶ οἱ κατὰ τὴν διδασκαλίαν Ἰησοῦ εὐσεβοῦντες, ἕως ἐπὶ τὸ τέλος φθάσαντες δρόμου εἴπωσιν ἐῤῥωμένῃ καὶ ἀληθευούσῃ τῇ διαθέσει· „τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος.“ καὶ ἕκαστός γε ἡμῶν „οὕτως“ τρέχει „ὡς οὐκ ἀδήλως“ καὶ „οὕτω“ πρὸς τὴν κακίαν πυκτεύει „ὡς οὐκ ἀέρα δέρων“ ἀλλὰ τοὺς ὑπὸ „τὸν ἄρχοντα τῆς ἐξουσίας τοῦ ἀέρος, τοῦ πνεύματος τοῦ νῦν ἐνεργοῦντος ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειθείας.“ λεγέτω δ᾿ ἡμᾶς ὁ Κέλσος σώματι τῷ νεκρῷ ζῶντας. ἀκούοντας· „εἰ κατὰ σάρκα ζῆτε, μέλλετε ἀποθνῄσκειν· εἰ δὲ πνεύματι τὰς πράξεις τοῦ σώματος θανατοῦτε, ζήσεσθε,“ καὶ μανθάνοντας τὸ „εἰ πνεύματι ζῶμεν, πνεύματι καὶ στοιχῶμεν“· εἴη τε τοῖς ἔργοις ἡμᾶς δεικνύναι ψευδόμενον τὸν λέγοντα περὶ ἡμῶν ὅτι τῷ σώματι ζῶμεν τῷ νεκρῷ.
7.53Bunlara elimizden geldiğince karşılık verdik. Bundan sonra Kelsos bize şöyle diyor: "Madem yeni bir şey çıkarmaya heves ettiniz, soylu bir şekilde ölmüş ve ilahi bir efsaneyi kaldırabilecek başka birine yönelseydiniz ne kadar iyi olurdu! Haydi, Herakles, Asklepios ve eskiden beri yüceltilen kimseler hoşunuza gitmediyse, Orpheus vardı; herkesin kabul ettiği üzere kutsal bir ruhla yaşamış, kendisi de zorla öldürülmüş bir adam. Ama belki onu başkaları önceden sahiplenmişti. O halde Anaksarkhos vardı: Havana atılıp en kanunsuz biçimde ezilirken cezayı büyük bir küçümsemeyle karşılamış, 'Ez, ez Anaksarkhos'un torbasını; Anaksarkhos'u ezemezsin' demişti. Gerçekten ilahi bir ruhun sesi! Ama ona da bazı tabiat filozofları sizden önce uydu. Öyleyse Epiktetos vardı: Efendisi bacağını bükerken o hiç sarsılmadan gülümseyerek 'Kıracaksın' demiş, efendisi bacağı kırınca da 'Kıracaksın demedim mi?' demişti. Sizin tanrınız cezalandırılırken böyle bir söz söyledi mi? Bazılarınızın başvurduğu Sibylla'yı Tanrı'nın çocuğu olarak öne sürseniz bile daha makul olurdu. Ama siz onun sözlerinin arasına gelişigüzel bir sürü küfür sokuşturabiliyorsunuz da, hayatı en rezil, ölümü en sefil olan birini tanrı yapıyorsunuz. Sizin için ondan çok daha uygun olurdu 'kabak fidanının altındaki' Yunus, ya da aslanların arasından kurtulan Daniel, ya da bunlardan da harikulade olanlar!"
Μετὰ ταῦτα τοίνυν, πρὸς ἃ κατὰ δύναμιν ἀπηντήσαμεν, φησὶ πρὸς ἡμᾶς· πόσῳ δ᾿ ἦν ὑμῖν ἄμεινον, ἐπειδή γε καινοτομῆσαί τι ἐπεθυμήσατε, περὶ ἄλλον τινὰ τῶν γενναίως ἀποθανόντων καὶ θεῖον μῦθον δέξασθαι δυναμένων σπουδάσαι; φέρε, εἰ μὴ ἤρεσκεν Ἡρακλῆς καὶ Ἀσκληπιὸς καὶ οἱ πάλαι δεδοξασμένοι, Ὀρφέα εἴχετε, ἄνδρα ὁμολογουμένως ὁσίῳ χρησάμενον πνεύματι καὶ αὐτὸν βιαίως ἀποθανόντα. ἀλλ᾿ ἴσως ὑπ᾿ ἄλλων προείληπτο. Ἀνάξαρχον γοῦν. ὃς εἰς ὅλμον ἐμβληθεὶς καὶ παρανομώτατα συντριβόμενος εὖ μάλα κατεφρόνει τῆς κολάσεως λέγων· „πτίσσε, πτίσσε τὸν Ἀναξάρχου θύλακον, αὐτὸν γὰρ οὐ πτίσσεις“· θείου τινὸς ὡς ἀληθῶς πνεύματος ἡ φωνή. ἀλλὰ καὶ τούτῳ φθάσαντές τινες ἠκολούθησαν φυσικοί, οὐκοῦν Ἐπίκτητον; ὃς τοῦ δεσπότου στρεβλοῦντος αὐτοῦ τὸ σκέλος ὑπομειδιῶν ἀνεκπλήκτως ἔλεγε· „κατάσσεις,“ καὶ κατάξαντος „οὐκ ἔλεγον,“ εἶπεν, „ὅτι κατάσσεις;“ τί τοιοῦτον ὁ ὑμέτερος θεὸς κολαζόμενος ἐφθέγξατο; ὑμεῖς δὲ κἂν Σίβυλλαν. ᾗ χρῶνταί τινες ὑμῶν, εἰκότως αν μᾶλλον προεστήσασθε ὡς τοῦ θεοῦ παῖδα· νῦν δὲ παρεγγράφειν μὲν εἰς τὰ ἐκείνης πολλὰ καὶ βλάσφημα εἰκῇ δύνασθε, τὸν δὲ βίῳ μὲν ἐπιῤῥητοτάτῳ θανάτῳ δὲ οἰκτίστῳ χρησάμενον θεὸν τίθεσθε. πόσῳ τοῦδε ἐπιτηδειότερος ἦν ὑμῖν Ἰωνᾶς „ἐπὶ τῇ κολοκύντῃ“ ἢ Δανιὴλ ὁ ἐκ τῶν θηρίων ἢ οἱ τῶνδε ἔτι τερατωδέστεροι;
7.54Madem bizi Herakles'e gönderiyor, onun sözlerinden derlenmiş hatıralar göstersin bize; Omphale'nin yanındaki yakışıksız köleliği için de savunma yapsın. Bir çiftçinin öküzünü zorla, haydut gibi alıp yiyen, yerken adamın ona savurduğu lanetlerden de keyif alan birinin ilahi saygıya layık olup olmadığını göstersin; nitekim Herakles'in daimōn'unun kurbanı lanetlerle birlikte kabul ettiği bugün bile anlatılır. Kelsos bizi Asklepios hakkında aynı şeyleri tekrarlamaya da çağırıyor; oysa onun hakkında daha önce konuştuk, orada söylediklerimizle yetiniyoruz. Orpheus'ta neye hayran kalmış da onun, herkesin kabul ettiği üzere, kutsal bir ruhla güzel bir hayat sürdüğünü söylüyor? Şimdi bize karşı inadından ve İsa'yı küçük düşürmek için Orpheus'u öven Kelsos'un, onun tanrılar hakkındaki dinsizce efsanelerini okuduğu zaman bu şiirlerden yüz çevirmemiş, onları güzel devletten Homeros'unkilerden de çok kovulmayı hak eden şiirler saymamış olmasına şaşarım. Çünkü Orpheus tanrı sayılan varlıklar hakkında Homeros'tan çok daha kötü şeyler söylemiştir.
Anaksarkhos'un Kıbrıs tiranı Aristokreon'a "Ez, ez Anaksarkhos'un torbasını" demesi soylu bir davranıştı; ama Yunanlar Anaksarkhos'tan hayranlık uyandıran yalnız bu tek şeyi bilirler. Kelsos'un dediği gibi bazı kimselerin bir insana aretē'si yüzünden haklı olarak saygı göstermesi gerekseydi bile, bu yüzden Anaksarkhos'u tanrı ilan etmek makul olmazdı. Bizi Epiktetos'a da gönderiyor ve onun soyluca söylenmiş sözüne hayran kalıyor. Ama bacağının kırılması üzerine söylediği söz, Kelsos'un inanmadığı olağanüstü işlerle ve İsa'nın sözleriyle kıyaslanamaz; çünkü bu sözler ilahi bir kudretle söylenmiştir ve bugüne dek yalnız daha saf olanlardan bazılarını değil, daha anlayışlı olanlardan da birçoğunu [Tanrı'ya] döndürmektedir.
Ἐπεὶ ουν ἀναπέμπει ἡμᾶς ἐπὶ τὸν Ἡρακλέα, ἀπομνημονεύματα λόγων αὐτοῦ ἡμῖν παραστησάτω καὶ περὶ τῆς παρ᾿ Ὀμφάλῃ ἀσέμνου δουλείας αὐτοῦ ἀπολογησάσθω, δεικνύτω δὲ εἰ θείας τιμῆς ἄξιος ἦν ὁ τοῦ γεωργοῦ βίᾳ καὶ λῃστρικῶς τὸν βοῦν λαβὼν καὶ καταθοινησάμενος καὶ ἡσθεὶς ἐφ᾿ οἷς ἐκεῖνος καταρώμενος ἔλεγε πρὸς αὐτὸν ἐσθίοντα· ὡς καὶ μέχρι τοῦδε ἱστορεῖσθαι τὸν Ἡρακλέος δαίμονα λαμβάνειν μετὰ τῶν ἀρῶν τὴν θυσίαν. καλεῖ δ᾿ ἡμᾶς ἐπὶ τὴν περὶ Ἀσκληπιοῦ ταυτολογίαν, προειρηκότας καὶ περὶ αὐτοῦ. ἀλλ᾿ ἡμεῖς ἐκείνοις ἀρκούμεθα. τί δὲ καὶ θαυμάσας Ὀρφέως ὁμολογουμένως φησὶν αὐτὸν ὁσίῳ χρησάμενον πνεύματι καλῶς βεβιωκέναι; θαυμάζω δὲ εἰ μὴ καὶ Κέλσος διὰ μὲν τὴν πρὸς ἡμᾶς φιλονεικίαν, καὶ ἵνα Ἰησοῦν ἐξευτελίσῃ, νῦν ὑμνεῖ Ὀρφέα, ὅτε δ᾿ ἐνετύγχανεν· αὐτοῦ τοῖς ὡς περὶ θεῶν ἀσεβέσι μύθοις, οὐκ ἀπεστρέφετο τὰ ποιήματα ὡς μᾶλλον καὶ τῶν Ὁμήρου ἄξια ἐκβάλλεσθαι τῆς καλῆς πολιτείας· καὶ γὰρ πολλῷ χείρονα περὶ τῶν νομιζομένων εἶπε θεῶν Ὀρφεὺς ἢ Ὅμηρος. γενναῖος μὲν οὖν ὁ Ἀνάξαρχος, λέγων τῷ τῆς Κύπρου τυράννῳ Ἀριστοκρέοντι· „πτίσσε, πτίσσε τὸν Ἀναξάρχου θύλακον“· μονογενὲς δὲ τοῦτο περὶ Ἀναξάρχου ἴσασι θαυμαζόμενον Ἕλληνες, ἐφ᾿ ᾧ εἰ καὶ, ὡς Κέλσος, ἀξίως ἐχρῆν τινας σέβειν ἄνθρωπον δι᾿ ἀρετὴν, οὐκ ἦν εὔλογον ἀναγορεύεσθαι τὸν Ἀνάξαρχον θεόν. καὶ ἐπὶ Ἐπίκτητον δὲ ἡμᾶς ἀναπέμπει, θαυμάσας τὸ εὐγενῶς μὲν αὐτῷ λελεγμένον, οὐ μὴν ὥστε παραβληθῆναι αὐτοῦ τὸν ἐπὶ τῇ κατάξει τοῦ σκέλους λόγον τοῖς παραδόξοις τοῦ Ἰησοῦ ἔργοις ἀπιστουμένοις ὑπὸ Κέλσου καὶ λόγοις, διὰ τὸ καὶ δυνάμει λελέχθαι θείᾳ μέχρι δεῦρο ἐπιστρέφοντας οὐ τῶν ἁπλουστέρων τινὰς μόνον ἀλλὰ καὶ πολλοὺς τῶν συνετωτέρων.
7.55Bunca adamı sıraladıktan sonra "Sizin tanrınız cezalandırılırken böyle bir söz söyledi mi?" dediğine göre ona şöyle diyebiliriz: O, kamçılar ve uğradığı birçok eziyet karşısında susmakla, Yunanlar arasında başına felaket gelip de konuşmuş herkesten daha büyük bir sebat ve tahammül göstermiştir. Tabii Kelsos, olağanüstü şeyleri de yalan katmadan anlatan ve onun kamçılar altında susmasını da bunların arasında sayan hakikatsever insanların iyi niyetle kaydettiği bu şeye inanmak isterse. Üstelik alay edilirken, "kırmızı kaftanı" giydirilirken, başına "dikenli taç" konurken ve eline asa yerine "kamış" verilirken son derece yumuşak davrandı; kendisine karşı bunca küstahlığa cüret edenlere ne soysuzca ne de öfkeli tek bir söz söyledi.
Kamçılar altında sebatla susan, alay edenlerin yaptığı her şeye yumuşaklıkla katlanan biri, bazılarının sandığı gibi, "Baba, mümkünse bu kâse benden geçsin; ama benim istediğim gibi değil, senin istediğin gibi olsun" sözünü korkaklıktan söylemiş olamaz. "Kâse" denen şeyden kaçınma dileği gibi görünen bu sözün bir anlamı vardır; bunu başka bir yerde daha ayrıntılı inceleyip açıkladık. Ama söyleneni daha basit anlayalım: Bak, bu dua da Tanrı'ya karşı dindarlıkla söylenmemiş mi? Kim olursa olsun hiç kimse başa gelen sıkıntıyı kendiliğinden tercih edilecek bir şey saymaz; ama zamanı geldiğinde, kendiliğinden istenmeden başına gelen bu şeye katlanır. Üstelik "Ama benim istediğim değil, senin istediğin olsun" diyen ses de pes etmiş birinin sesi değildi; başına gelenden hoşnut olan ve inayetten gelen sıkıntıları üstün tutan birinin sesiydi.
Ἐπεὶ δέ φησι μετὰ τὸν κατάλογον τῶν τοσούτων ἀνδρῶν τό· τί τοιοῦτον ὁ ὑμέτερος θεὸς κολαζόμενος ἐφθέγξατο; εἴποιμεν ἂν πρὸς αὐτὸν ὅτι παρὰ ταῖς μάστιξι καὶ ταῖς πολλαῖς αἰκίαις αὐτοῦ σιωπῇ παντὸς τοῦ ἐν Ἕλλησιν ἐν περιστάσεσι τυγχάνοντος φθεγξαμένου μᾶλλον ἐνέφηνε καρτερίαν καὶ ὑπομονήν· εἴ γε κἂν τούτῳ πιστεύειν ὁ Κέλσος βούλεται εὐγνωμόνως ἀναγεγραμμένῳ ὑπὸ φιλαλήθων ἀνδρῶν, τῶν καὶ τὰ παράδοξα ἀψευδῶς εἰρηκότων καὶ τὴν παρὰ ταῖς μάστιξι σιωπὴν αὐτοῦ ἐκείνοις συναριθμησάντων. ἀλλὰ καὶ ἐμπαιζόμενος καὶ ἐνδυόμενος τὴν „κοκκίνην χλαμύδα“ καὶ τὸν „ἀκάνθινον στέφανον“ τῇ κεφαλῇ περιτιθέμενος καὶ τὸν „κάλαμον“ λαμβάνων ἐπὶ τῆς χειρὸς ἀντὶ σκήπτρου ἄκρᾳ πρᾳότητι ἐχρήσατο, μηδὲν μηδ᾿ ἀγενὲς μηδ᾿ ἀγανακτητικὸν εἰπὼν πρὸς αὐτοὺς, τοσαῦτα κατ᾿ αὐτοῦ τολμήσαντας. οὐκ ἦν οὖν κατὰ τὸν ἀπὸ καρτερίας παρὰ ταῖς μάστιξι σιωπήσαντα καὶ ἀπὸ πρᾳότητος πάντα ὑπομένοντα τὰ παρὰ τῶν ἐμπαιζόντων προσαγόμενα εἰρηκέναι ἀπὸ ἀγεννείας, ὡς οἴονταί τινες, καὶ τό· „πάτερ, εἰ δυνατὸν, τὸ ποτήριον παρελθέτω τοῦτο ἀπ᾿ ἐμοῦ· πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ᾿ ὡς σύ.“ ἔχει μὲν οὖν λόγον ἡ δοκοῦσα ὑποπαραίτησις εἶναι τοῦ καλουμένου ποτηρίου, ὃν ἐν ἄλλοις ἐπὶ πλεῖον ἐξητάσαμεν καὶ ἀποδεδώκαμεν. ἵνα δ᾿ ἁπλούστερον ἀκούσωμεν τοῦ λελεγμένου. ὅρα εἰ μὴ μετὰ τῆς πρὸς τὸν θεὸν εὐσεβείας καὶ ἡ εὐχὴ εἴρηται, παντὸς οὑτινοσοῦν τὸ περιστατικὸν οὐ προηγούμενον εἶναι νομίζοντος, ἀλλ᾿ ὑπομένοντος τὸ μὴ προηγουμένως συμβαῖνον, ὅταν καιρὸς καλῇ. ἀλλὰ καὶ οὐκ ἐνδεδωκότος ην ἡ φωνὴ, εὐαρεστουμένου δὲ τοῖς συμβαίνουσι καὶ προτιμῶντος τὰ ἀπὸ προνοίας περιστατικὰ ἡ λέγουσα φωνή· „πλὴν οὐ τί ἐγὼ θέλω, ἀλλὰ τί σύ.“
7.56Sonra, nasıl oluyor bilmiyorum, Kelsos İsa yerine Sibylla'yı Tanrı'nın çocuğu ilan etmemizi istiyor; onun sözlerinin arasına bir sürü küfür sokuşturduğumuzu söylüyor ama neyi sokuşturduğumuzu göstermiyor. Daha eski nüshaların daha temiz olduğunu, sokuşturulduğunu sandığı şeyleri içermediğini gösterseydi bunu ispat etmiş olurdu. Bunların küfür olduğunu da göstermeden, iki kez, üç kez değil, defalarca İsa'nın hayatına "en rezil hayat" dedi; ama onun hayatında yaptığı ve en rezil sayılan işlerin hiçbirinin üzerinde tek tek durmadı. Böylece bunu söylerken yalnız ispatsız hükümler vermekle kalmadığı, tanımadığı birine sövdüğü de anlaşılıyor. Çünkü onun işlerinde gördüğü en rezil hayat türlerini ortaya koysaydı, ona en rezil görünen şeylerin her birine karşı mücadele ederdik.
İsa'nın en sefil bir ölümle öldüğü sözü, Sokrates için de, Kelsos'un az önce andığı Anaksarkhos için de, daha sayısız kişi için de söylenebilir. Yoksa İsa'nın ölümü en sefil ölümdür de onlarınki değil midir? Ya da onlarınki en sefil değildir de İsa'nınki mi en sefildir? Görüyorsun ki burada da Kelsos'un amacı İsa'ya sövmekti. Sanırım onu, İsa'nın yıktığı ve alaşağı ettiği bir ruh harekete geçiriyordu; öyle bir ruh ki artık kurban dumanlarını ve kanları bulamıyor, oysa önceden bunlarla beslenerek Tanrı'yı yeryüzündeki heykellerde arayan ve gözlerini her şeyin üstündeki gerçek Tanrı'ya kaldırmayan kimseleri aldatıyordu.
Εἶτ᾿ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἐβούλετο ἡμᾶς μᾶλλον Σίβυλλαν ἀναγορεῦσαι παῖδα θεοῦ ἢ Ἰησοῦν, ἀποφηνάμενος ὅτι παρενεγράψαμεν εἰς τὰ ἐκείνης πολλὰ καὶ βλάσφημα καὶ μὴ ἀποδείξας μηδ᾿ ὅ τι παρενεγράψαμεν. ἀπέδειξε δ᾿ ἂν, εἰ τὰ ἀρχαιότερα καθαρώτερα ἐδείκνυε καὶ οὐκ ἔχοντα ἅπερ οἴεται παρεγγεγράφθαι· μὴ ἀποδείξας δὲ μηδ᾿ ὅτι βλάσφημά ἐστι ταῦτα, εἶτα πάλιν οὐ δὶς οὐδὲ τρὶς ἀλλὰ δὴ πολλάκις ἐπιῤῥητότατον εἶπε τὸν Ἰησοῦ βίον, οὐ στὰς καθ᾿ ἕκαστον τῶν ἐν τῷ βίῳ αὐτοῦ πεπραγμένων καὶ νομιζομένων εἶναι ἐπιῤῥητοτάτων, ἵνα τοῦτ᾿ εἰπὼν δόξῃ μὴ μόνον ἀναποδείκτως ἀποφαίνεσθαι ⟨(ἀλλὰ)⟩ καὶ λοιδορεῖν ὃν οὐκ ἐπίσταται. εἰ γὰρ τὰ εἴδη τοῦ ἐπιῤῥητοτάτου βίου ἐν ταῖς πράξεσιν αὐτοῦ φαινόμενα αὐτῷ ἐκτιθέμενος ἦν, κἂν ἠγωνισάμεθα πρὸς ἕκαστον τῶν δοκούντων εἶναι αὐτῷ ἐπιῤῥητοτάτων. τὸ δὲ καὶ θανάτῳ οἰκτίστῳ κεχρῆσθαι τὸν Ἰησοῦν δύναιτ᾿ ἂν λέγεσθαι καὶ περὶ Σωκράτους καὶ περὶ Ἀναξάρχου, οὗ πρὸ βραχέος ἐμνημόνευσε, καὶ περὶ ἄλλων μυρίων. ἢ οἴκτιστος μέν ἐστιν ὁ Ἰησοῦ θάνατος, οὐχὶ δὲ καὶ ὁ ἐκείνων; ἢ ὁ ἐκείνων μὲν οὐκ οἴκτιστος, ὁ δὲ τοῦ Ἰησοῦ οἴκτιστος; ὁρᾷς οὖν καὶ ἐνταῦθα ὅτι σκοπὸς ἦν τῷ Κέλσῳ τὸ διαλοιδορεῖσθαι πρὸς τὸν Ἰησοῦν, κινουμένῳ οἶμαι ὑπό τινος πνεύματος, καταλυθέντος ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ καὶ καθαιρεθέντος. ἵνα μηκέτι ἔχῃ κνίσσας καὶ αἵματα, οἷς τρεφόμενον ἠπάτα τοὺς ἐν τοῖς ἐπὶ γῆς ἀγάλμασι ζητοῦντας θεὸν καὶ μὴ ἀναβλέποντας εἰς τὸν ἐπὶ πᾶσιν ἀληθῶς θεόν.
7.57Sonra, sanki tek amacı kitabı doldurmakmış gibi, İsa yerine Yunus'u tanrı saymamızı istiyor; tek bir şehre, Ninova'ya tövbe çağrısı yapan Yunus'u, bütün dünyaya tövbe çağrısı yapan ve ondan çok daha fazlasını başaran İsa'ya tercih ediyor. "Balığın karnında" mucizevi ve olağanüstü bir şekilde "üç gün üç gece" kalanı tanrı ilan etmemizi istiyor; ama insanlar için ölmeyi üstlenen ve Tanrı'nın peygamberler aracılığıyla tanıklık ettiği kişinin, gökte ve yerde gösterdiği yiğitlikler yüzünden kâinatın Tanrısı'ndan sonra ikinci gelen saygıya layık olduğunu kabul etmiyor. Üstelik Yunus, Tanrı'nın buyurduğu çağrıyı yapmaktan kaçtığı için balık tarafından yutuldu; İsa ise Tanrı'nın istediğini öğrettiği için insanlar uğruna ölümü üstlendi.
Ardından, İsa yerine aslanların arasından çıkan Daniel'e tapmamız gerektiğini söylüyor; oysa İsa her düşman kuvvetin vahşiliğini ayaklar altına almış ve bize "yılanları, akrepleri ve düşmanın bütün gücünü çiğneme yetkisi" vermiştir. Sonra sayacak başka kimse bulamayınca "ya da bunlardan da harikulade olanlar" diyor; böylece hem Yunus'a hem Daniel'e laf dokunduruyor. Çünkü Kelsos'taki ruh, adil insanları övmeyi bilmiyordu.
Εἶθ᾿ ἑξῆς ὡσπερεὶ σκοπὸν ἔχων τὸ συμπληροῦν βιβλίον ἐβούλετο ἡμᾶς μᾶλλον τὸν Ἰωνᾶν νομίσαι θεὸν ἤπερ Ἰησοῦν, Ἰωνᾶν, τὸν κηρύξαντα μετάνοιαν μιᾷ πόλει τῇ Νινευὴ, προκρίνων Ἰησοῦ, τοῦ κηρύξαντος μετάνοιαν ὅλῳ τῷ κόσμῳ καὶ μᾶλλον ἐκείνου ἀνύσαντος. καὶ τὸν μὲν „ἐν τῇ κοιλίᾳ τοῦ κήτους“ τεραστίως ποιήσαντα καὶ παραδόξως „τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας“ ἐβούλετο ἡμᾶς ἀναγορεῦσαι θεὸν, τὸν δ᾿ ἀναδεξάμενον ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀποθανεῖν οὐκ ἤθελε Κέλσος, μαρτυρούμενον ὑπὸ τοῦ θεοῦ διὰ τῶν προφητῶν, ἄξιον εἶναι τῆς δευτερευούσης μετὰ τὸν θεὸν τῶν ὅλων, δι᾿ ἃ ἐποίησεν ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἀνδραγαθήματα, τιμῆς. καὶ Ἰωνᾶς μὲν, ἵνα ·μὴ κηρύξῃ τὸ προστεταγμένον ὑπὸ τοῦ θεοῦ, κατεπόθη ὑπὸ τοῦ κήτους, Ἰησοῦς δὲ, ἐπεὶ ἐδίδαξεν ἅπερ ὁ θεὸς ἐβούλετο, τὸν ὑπὲρ ἀνθρώπων θάνατον ἀνεδέξατο. ἑξῆς δέ φησιν ὅτι ἔδει μᾶλλον τὸν Δανιὴλ, ἀναβάντα ἀπὸ τῶν λεόντων, προσκυνεῖσθαι ὑφ᾿ ἡμῶν ἤπερ τὸν Ἰησοῦν. τὴν ἀγριότητα πάσης δυνάμεως ἀντικειμένης καταπατήσαντα καὶ ἡμῖν δόντα „ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ“. εἶτα μὴ ἔχων ἄλλους λέγειν φησίν· ἢ οἱ τῶνδε ἔτι τερατωδέστεροι, ἅμα ἵνα λοιδορήσῃ τὸν Ἰωνᾶν καὶ τὸν Δανιήλ· τὸ γὰρ ἐν Κέλσῳ πνεῦμα εὐλογεῖν δικαίους οὐκ ἠπίστατο.
7.58Bundan sonra onun şu sözlerine de bakalım: "Onların şöyle bir buyrukları da var: Hakaret edene karşılık verme. 'Biri bir yanağına vurursa,' diyor, 'öbürünü de çevir.' Bu da eski bir sözdür, çok önceden güzelce söylenmiştir; onlar ise bunu daha kaba bir şekilde aktarmışlar. Nitekim Platon da Sokrates'i Kriton'la konuşurken şöyle konuşturur: 'Demek ki hiçbir şekilde haksızlık etmemek gerekir. — Elbette. — Öyleyse çoğunluğun sandığı gibi, haksızlığa uğrayınca haksızlıkla karşılık vermemek de gerekir, madem hiçbir şekilde haksızlık etmemek gerekiyor. — Öyle görünüyor. — Peki ya kötülük etmek gerekir mi, Kriton, yoksa gerekmez mi? — Gerekmez elbette, Sokrates. — Peki kötülüğe uğrayınca, çoğunluğun dediği gibi, kötülükle karşılık vermek adil midir, değil midir? — Hiç değildir. — Çünkü insanlara kötülük etmek haksızlık etmekten hiç farklı değildir. — Doğru söylüyorsun. — Öyleyse ne haksızlıkla karşılık vermeli ne de insanlardan herhangi birine kötülük etmeli, onlardan ne görürse görsün.' Platon bunları söyler, sonra yine şunları: 'Sen de iyice düşün: Bana katılıyor musun, aynı kanaatte misin? Düşünmeye şuradan başlayalım mı: Ne haksızlık etmek ne haksızlıkla karşılık vermek ne de kötülüğe uğrayınca kötülükle karşılık vererek kendini savunmak hiçbir zaman doğru değildir. Yoksa ayrılıyor musun, bu ilkeye katılmıyor musun? Bana öteden beri böyle görünüyordu, şimdi de öyle görünüyor.' Platon böyle düşünüyordu; ama bu, ondan da önce ilahi insanlarca benimsenmişti. Bu konuda ve onların bozduğu öteki konularda söylediklerim yeter; bunlardan birini daha fazla araştırmak isteyen öğrenir."
Μετὰ ταῦτα δὲ ἴδωμεν καὶ τὴν ἑξῆς αὐτοῦ λέξιν οὕτως ἔχουσαν· ἔστιν αὐτοῖς καὶ τοιόνδε παράγγελμα, τὸν ὑβρίζοντα μὴ ἀμύνεσθαι· κἂν τύπτῃ, φησὶ, τὴν ἑτέραν γνάθον, σὺ δὲ καὶ τὴν ἄλλην πάρεχε. ἀρχαῖον καὶ τοῦτο, εὖ μάλα πρόσθεν εἰρημένον, ἀγροικότερον δ᾿ αὐτὸ ἀπεμνημόνευσαν. ἐπεὶ καὶ Πλάτωνι πεποίηται Σωκράτης Κρίτωνι διαλεγόμενος τάδε· „οὐδαμῶς ἄρα δεῖ ἀδικεῖν. οὐ δῆτα. οὐδ᾿ ἀδικούμενον ἄρα ἀνταδικεῖν, ὡς οἱ πολλοὶ οἴονται. ἐπειδή γε οὐδαμῶς δεῖ ἀδικεῖν. οὐ φαίνεται. τί δὲ δή; κακουργεῖν δεῖ, ὦ Κρίντων. ἢ οὔ; οὐ δεῖ δή που, ὦ Σώκρατες. τί δέ; ἀντικακουργεῖν καὶ κακῶς πάσχοντα, ὡς οἱ πολλοί φασι, δίκαιον ἢ οὐ δίκαιον; οὐδαμῶς. τὸ γάρ που κακῶς ποιεῖν ἀνθρώπους τοῦ ἀδικεῖν οὐδὲν διαφέρει. ἀληθῆ λέγεις. οὔτε ἄρα ἀνταδικεῖν δεῖ οὐδὲ κακῶς ποιεῖν οὐδένα ἀνθρώπων, οὐδα᾿ ἂν ὁτιοῦν πάσχῃ παρ᾿ αὐτῶν.“ ταῦτά φησιν ὁ Πλάτων καὶ αὖθις τάδε· „σκόπει οὖν δὴ καὶ σὺ εὖ μάλα. πότερον κοινωνεῖς καὶ συνδοκεῖ σοι, καὶ ἀρχώμεθα ἐντεῦθεν βουλευόμενοι, ὡς οὐδέποτε ὀρθῶς ἔχοντος οὔτε τοῦ ἀδικεῖν οὔτε τοῦ ἀνταδικεῖν οὔτε κακῶς πάσχοντα ἀμύνεσθαι ἀντιδρῶντα κακῶς· ἢ ἀφίστασαι καὶ οὐ κοινωνεῖς τῆς ἀρχῆς; ἐμοὶ μὲν γὰρ καὶ πάλαι οὕτως καὶ νῦν ἔτι δοκεῖ.“ Πλάτωνι μὲν οὖν οὕτως ἤρεσεν, ἦν δὲ καὶ πρόσθεν ἔτι θείοις ἀνδράσι δεδογμένα. ἀλλὰ τῶνδε μὲν πέρι καὶ τῶν ἄλλων. ὅσα παραφθείρουσιν, ἀρκείτω τὰ εἰρημένα· καὶ ὅτῳ φίλον ἐπὶ πλεῖόν τι αὐτῶν ζητεῖν, εἴσεται.
7.59Kelsos'un ortaya döktüğü ama hakikatlerine karşı koyamadığı için Yunanlar arasında da söylenmiş olduğunu iddia ettiği bu söze ve öteki bütün sözlere karşı şunu söylemek gerekir: Bir öğreti yararlıysa ve maksadı sağlamsa, Yunanlar arasında Platon ya da Yunan bilgelerinden biri tarafından, Yahudiler arasında Musa ya da peygamberlerden biri tarafından, Hristiyanlar arasında da İsa'nın yazıya geçirilmiş sözlerinde ya da elçilerinden birinin ağzından söylenmişse, aynı şeyler Yunanlarca da söylendi diye Yahudilerin ya da Hristiyanların söylediğini kötülememek gerekir; hele Yahudilerin yazılarının Yunanlarınkilerden daha eski olduğu ispat ediliyorsa. Aynı şey, Yunan üslubunun güzelliğiyle söylendi diye, Yahudiler ya da Hristiyanlar arasında daha sade ve daha basit sözlerle ifade edilenden mutlaka daha üstün sayılmamalıdır. Kaldı ki Yahudilerin asıl dili, peygamberlerin bize bıraktıkları kitapları yazdıkları dil, İbranicedir; bu kitaplar da o dilde, o dilin kendi kurallarına göre bilgece bir terkiple yazılmıştır.
Söz şaşırtıcı görünse de, aynı öğretilerin Yahudi peygamberlerinde ya da Hristiyanların sözlerinde daha iyi söylendiğini göstermek gerekirse, bunu yiyeceklerden ve onların hazırlanışından alınmış bir örnekle kanıtlamalıyız. Diyelim ki sağlığa yararlı ve yiyenlere güç veren bir yemek var. Bu yemek bir biçimde hazırlanıp belli baharatlarla tatlandırıldığında, onu bu tür şeyleri yemeye alışık olmayan köylüler, çiftliklerde büyümüş olanlar ve yoksullar değil, yalnız zenginler ve nazlı yaşayanlar yesin. Öbür biçimde, yani daha incelikli sayılanların beğendiği gibi değil de yoksulların, köylülerin ve insanların çoğunun yemeyi öğrendiği gibi hazırlandığında ise koca binlerce insan yesin. Şimdi şunu da kabul edelim: Birinci hazırlanıştan yalnız daha incelikli sayılanlar sağlık bulsun, çünkü çokluktan hiç kimse bu tür yemeklere el sürmez; öbüründen ise insan kalabalıkları daha sağlıklı bir hayat sürsün. Bu durumda, sağlıklı yemekler meselesinde, topluma yaptıkları iyilik yüzünden hangilerini daha çok takdir ederiz: Yemekleri bilginlere yarayacak biçimde hazırlayanları mı, kalabalıklara yarayacak biçimde hazırlayanları mı? (Şöyle ya da böyle hazırlanmış yemeklerden eşit sağlık ve dinçlik geldiğini de kabul edelim.) Açıktır ki insanseverlik ve topluma bağlılık bize, çokların sağlığını düşünen hekimin, yalnız birkaç kişininkini düşünenden topluma daha yararlı olduğunu söyletir.
Πρὸς τοῦτο δὴ καὶ πρὸς πάντα, ὅσα ἐκοινοποίησεν ὁ Κέλσος, μὴ δυνηθεὶς αὐτῶν ἀντιβλέψαι τῇ ἀληθότητι, φάσκων αὐτὰ καὶ παρ᾿ Ἕλλησιν εἰρῆσθαι, τοιαῦτα λεκτέον· εἰ ὠφέλιμόν ἐστι τὸ δόγμα καὶ τὸ βούλημα αὐτοῦ ὑγιὲς, εἴρηται δὲ Ἕλλησι μὲν παρὰ Πλάτωνι ἤ τινι τῶν Ἑλλήνων σοφῶν, Ἰουδαίοις δὲ παρὰ Μωϋσεῖ ἤ τινι τῶν προφητῶν, Χριστιανοῖς δὲ ⟨(ἐν)⟩ τοῖς ἀναγραφεῖσιν Ἰησοῦ λόγοις ἢ λελεγμένοις παρά τινι τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ· οὐ νομιστέον κατηγορεῖσθαι τὸ λεγόμενον παρὰ Ἰουδαίοις ἢ παρὰ Χριστιανοῖς ἐκ τοῦ καὶ παρ᾿ Ἕλλησιν αὐτὰ εἰρῆσθαι, καὶ μάλιστα ἐὰν ἀποδεικνύηται τὰ Ἰουδαίων πρεσβύτερα τῶν Ἑλληνικῶν. οὐδὲ πάλιν ὑπὸ τοῦ κάλλους τῆς Ἑλληνικῆς φράσεως λεγόμενον τὸ αὐτὸ πάντως κρεῖττον εἶναι νομιστέον τοῦ εὐτελέστερον ἀπαγγελλομένου καὶ ἁπλουστέραις λέξεσι παρὰ Ἰουδαίοις ἢ Χριστιανοῖς· καίτοι γε ἡ πρώτη Ἰουδαίων λέξις, ᾗ οἱ προφῆται χρησάμενοι καταλελοίπασιν ἡμῖν βιβλία. Ἑβραίων διαλέκτῳ καὶ σοφῇ συνθέσει τῶν ἐν τῇ διαλέκτῳ κατ᾿ ἐκείνους ἀναγέγραπται. εἰ δὲ χρὴ καὶ τὴν τῶν δογμάτων ταυτότητα, κἂν παράδοξος ὁ λόγος εἶναι δοκῇ, δεῖξαι βέλτιον εἰρημένην παρὰ τοῖς Ἰουδαίων προφήταις ἢ τοῖς λόγοις Χριστιανῶν, οὕτω τὸν λόγον κατασκευαστέον ἀπό τινος τοῦ περὶ τὰς τροφὰς καὶ τὴν σκευασίαν αὐτῶν παραδείγματος. ἔστω τι ὑγιεινὸν βρῶμα καὶ ἰσχύος τοῖς ἐσθίουσιν ἐμποιητικὸν. τοῦτο δὲ οὕτως μὲν σκευασθὲν καὶ τοιοῖσδε ἡδύσμασιν ἀρτυθὲν λαμβανέτωσαν οὐχ οἱ μὴ μανθάνοντες ἄγροικοι καὶ ἐν ἐπαύλεσιν ἀνατεθραμμένοι καὶ πένητες τὰ τοιάδε ἐσθίειν ἀλλ᾿ οἱ πλούσιοι καὶ ἁβροδίαιτοι μόνοι· οὐκ ἐκείνως δὲ καὶ ὡς δοκεῖ τοῖς νομιζομένοις καθαριωτέροις σκευασθὲν. ἀλλ᾿ ὡς μεμαθήκασιν ἐσθίειν οἱ πένητες καὶ οἱ ἀγροικότεροι καὶ οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων. ἐσθιέτωσαν μυριάδες ὅλαι. εἰ οὖν καὶ διδοῖτο ἀπὸ μὲν τῆς τοιασδὶ σκευασίας ⟨(τοὺς)⟩ νομιζομένους καθαριωτέρους μόνους ὑγιάζεσθαι. οὐδενὸς τῶν πολλῶν προσβάλλοντος τοῖς τοιοῖσδε βρώμασιν, ἀπὸ δὲ τῆς τοιασδὶ τὰ πλήθη τῶν ἀνθρώπων ὑγιεινότερον διάγειν· τίνας μᾶλλον τοῦ κοινωνικοῦ ἕνεκεν ἀποδεξόμεθα τῶν ὑγιεινῶν βρωμάτων χάριν; ἆρά γε τοὺς τοῖς λογίοις χρησίμως αὐτὰ σκευάζοντας ἢ τοὺς τοῖς πλήθεσι; τῆς ἴσης (δεδόσθω γὰρ) ὑγιείας καὶ εὐεξίας ἐγγινομένης ἀπὸ τῶν οὑτωσὶ σκευασθέντων ἢ οὑτωσὶ, ἀλλὰ φανερὸν ὅτι αὐτὸ τὸ φιλάνθρωπον καὶ τὸ κοινωνικὸν ὑποβάλλει κοινωφελέστερον εἶναι ἰατρὸν τὸν τῆς τῶν πολλῶν ὑγιείας προνοησάμενον ἤπερ τὸν τῆς ὀλίγων μόνων.
7.60Örnek anlaşıldıysa, onu akıllı canlıların akla hitap eden besininin keyfiyetine aktarmak gerekir. Bak bakalım, Platon ve Yunan bilgeleri güzel söyledikleri şeylerde, yalnız daha incelikli sayılanları düşünüp insan kalabalığını hor gören hekimlere benzemiyorlar mı? Yahudiler arasındaki peygamberler ve İsa'nın öğrencileri ise sözlerin süslü terkibine, Kutsal Yazı'nın deyişiyle "insan bilgeliği"ne ve "ten uyarınca bilgelik"e (Yazı bununla dili ima eder) çoktan veda etmişlerdir. Onlar, yiyeceklerin aynı, en sağlıklı keyfiyetini öyle bir söz terkibiyle hazırlayıp sunmayı düşünenlere benzetilebilir ki bu terkip insan kalabalıklarına ulaşır, onların diline yabancı gelmez, yabancılığı yüzünden insanları alışılmadık konuşmalar gibi dinlemekten caydırmaz. Çünkü madem, böyle adlandırayım, akla hitap eden besinin amacı onu yiyeni kötülüğe katlanan ve yumuşak huylu biri yapmaktır, kalabalıkları kötülüğe katlanan ve yumuşak huylu, ya da hiç değilse bu aretē'lerde ilerleyen insanlar yapan söz, çok az ve parmakla sayılacak kadar kişiyi (bunu da kabul edelim) kötülüğe katlanan ve yumuşak huylu yapan sözden nasıl daha iyi hazırlanmış olmasın?
Platon bir Yunan olarak Mısırca ya da Süryanice konuşanlara sağlam öğretilerle yararlı olmak isteseydi, onu dinleyecek olanların dillerini öğrenmeye özen gösterirdi; Mısırlıları ve Süryanileri daha iyi kılmak için, Yunanların deyişiyle, "barbarca konuşmayı" Yunan kalıp da Mısırlılara ve Süryanilere yararlı hiçbir şey söyleyememeye tercih ederdi. Tıpkı bunun gibi, insanları gözeten ilahi tabiat da yalnız Yunan terbiyesi almış sayılanları değil geri kalanları da düşünerek dinleyici kalabalığının cahilliğine kadar indi; ta ki onların alışık oldukları sözleri kullanarak cahiller kalabalığını dinlemeye çağırsın. Bu kalabalık bir kez yola girdikten sonra Yazılarda gizli olan daha derin anlamları da kavramak için kolayca çaba gösterebilir. Çünkü bu Yazıları okuyan sıradan biri için bile açıktır ki birçok yer, ilk bakışta görünenden daha derin bir anlam taşıyabilir. Bu anlam, kendini sözün incelenmesine adayanlara, söze ayırdıkları zaman ve onu işlemek için gösterdikleri istek ölçüsünde açığa çıkar.
Εἰ νενόηται δὴ τὸ παράδειγμα. μεταβιβαστέον αὐτὸ ἐπὶ τὴν ποιότητα τῆς τῶν λογικῶν ζῴων λογικῆς τροφῆς. καὶ ὅρα εἰ μὴ Πλάτων μὲν καὶ οἱ Ἑλλήνων σοφοὶ ἐν οἷς λέγουσι καλῶς παραπλήσιοί εἰσι τοῖς προνοησαμένοις ἰατροῖς τῶν καθαριωτέρων εἶναι νομιζομένων μόνων, τοῦ πλήθους ⟨(δὲ)⟩ τῶν ἀνθρώπων καταφρονήσασιν· οἱ δ᾿ ἐν Ἰουδαίοις προφῆται καὶ οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ, οἱ μακρὰν χαίρειν εἰπόντες τῇ ποικίλῃ τῶν λέξεων συνθέσει καὶ τῇ, ὡς ὠνόμασεν ἡ γραφὴ, „σοφίᾳ ἀνθρώπων“ καὶ „σοφίᾳ“ „κατὰ σάρκα,“ τὴν γλῶσσαν αἰνισσομένη, ὁμοιωθεῖεν ἂν τοῖς τὴν αὐτὴν τῶν βρωμάτων ποιότητα ὑγιεινοτάτην προνοησαμένοις συνθέσει λέξεων σκευάσαι καὶ εὐτρεπίσαι φθανούσῃ ἐπὶ τὰ πλήθη τῶν ἀνθρώπων καὶ μὴ ξενιζούσῃ τὴν διάλεκτον αὐτῶν μηδὲ διὰ τοῦ ξενισμοῦ ἀποστρεφούσῃ ἀκούειν ὡς ἀσυνήθων τῶν τοιῶνδε διαλέξεων. καὶ γὰρ εἴπερ πρόκειται τῷ, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, λογικῷ βρώματι ἀνεξίκακον καὶ πρᾷον ποιῆσαι τὸν ἐμφαγόντα, πῶς οὐ βέλτιον συνεσκευασμένος εἴη ἂν λόγος ὁ πλήθη ἀνεξικάκων καὶ πρᾴων κατασκευάζων ἢ προκοπτόντων γε ἐπὶ ταύτας τὰς ἀρετὰς παρὰ τὸν πάνυ ὀλίγους καὶ εὐαριθμήτους, ἵνα ⟨(καὶ τοῦτο)⟩ δοθῇ, ἀνεξικάκους καὶ πρᾴους ποιοῦντα; ὥσπερ δὲ εἰ ὁ ⟨(Πλάτων)⟩ τοὺς αἰγυπτιάζοντας ἢ τοὺς συριάζοντας ὠφελεῖν ὑγιέσι δόγμασιν ἐβούλετο, Ἕλλην τυγχάνων, προενοήσατο ἂν μαθεῖν τὰς τῶν ἀκουσομένων διαλέκτους καὶ, ὡς Ἕλληνες ὀνομάζουσι, βαρβαρίζειν μᾶλλον ὑπὲρ τῆς Αἰγυπτίων καὶ Σύρων βελτιώσεως ἢ Ἕλλην μένων μηδὲν δύνασθαι χρήσιμον λέγειν Αἰγυπτίοις καὶ Σύροις· οὕτως ἡ προνοουμένη θεία φύσις οὐ τῶν πεπαιδεῦσθαι νομιζομένων μόνον τὰ Ἑλλήνων ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων συγκατέβη τῇ ἰδιωτείᾳ τοῦ πλήθους τῶν ἀκροωμένων, ἵνα ταῖς συνήθεσιν αὐτοῖς χρησαμένη λέξεσι προκαλέσηται ἐπὶ ἀκρόασιν τὸ τῶν ἰδιωτῶν πλῆθος, δυνάμενον ἐξ εὐχεροῦς μετὰ τὴν ἅπαξ γενομένην εἰσαγωγὴν φιλοτιμήσασθαι πρὸς τὸ καὶ βαθύτερα τῶν κεκρυμμένων νοημάτων ἐν ταῖς γραφαῖς καταλαβεῖν. καὶ τῷ τυχόντι γὰρ δῆλον, ταύτας ἀναγινώσκοντι, ὅτι πολλὰ βαθύτερον τοῦ αὐτόθεν ἐμφαινομένου ἔχειν δύναται νοῦν, τοῖς ἀνατιθεῖσιν αὑτοὺς τῇ ἐξετάσει τοῦ λόγου φανερούμενον. καὶ φανερούμενον> κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς εἰς τὸν λόγον σχολῆς καὶ εἰς τὴν ἄσκησιν αὐτοῦ προθυμίας.
7.61Demek ki, Kelsos'un dediği gibi, İsa "Yanağına vurana öbürünü de çevir" ve "Seni mahkemeye verip gömleğini almak isteyene abanı da bırak" sözlerini daha kaba söylemiş olsa bile, böyle söylemekle meseleyi Kriton'daki Platon'dan daha yararlı bir şekilde ele almış ve ortaya koymuştur. Çünkü Platon'un sözünü cahiller dinleyemez bile; Yunanların saygın felsefesinden önce genel eğitimi almış olanlar bile onu güçlükle anlar. Şunu da düşünmek gerekir: Kötülüğe katlanma hakkındaki fikir, sözlerin sadeliği yüzünden bozulmuş değildir. Kelsos bu noktada da öğretiye iftira ediyor: "Bu konuda ve onların bozduğu öteki konularda söylediklerim yeter; bunlardan birini daha fazla araştırmak isteyen öğrenir."
Οὐκοῦν κατεσκεύασται ὅτι. ὥς φησι Κέλσος. ἀγροικότεφον εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς· .,τῷ τύπτοντί σε εἰς τὴν σιαγόνα πάρεχε καὶ τὴν ἄλλην“ „καὶ τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι καὶ τὸν χιτῶνά σου λαβεῖν ἄφες καὶ τὸ ἱμάτιον“ βιωφελέστερον κεκίνηκε τὸν λόγον καὶ παρέστησεν οὕτως εἰπὼν ἢ ὡς ἐν τῷ Κρίτωνι Πλάτων, οὗ μηδ᾿ ἀκούειν ἰδιῶται δύνανται ἀλλὰ μόγις οἱ τὰ ἐγκύκλια πρὸ τῆς σεμνῆς Ἑλλήνων φιλοσοφίας μεμαθηκότες. κατανοητέον δὲ καὶ ὅτι οὐ παραφθείρεται ὁ περὶ ἀνεξικακίας νοῦς ὑπὸ τῆς τῶν λέξεων εὐτελείας. ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ συκοφαντεῖ τὸν λόγον ὁ Κέλσος λέγων· ἀλλὰ τῶνδε μὲν πέρι καὶ ἄλλων, ὅσα παραφθείρουσιν, ἀρκείτω τὰ εἰρημένα· καὶ ὅτῳ φίλον ἐπὶ πλέον τι αὐτῶν ζητεῖν, εἴσεται.
7.62Haydi, sonraki sözlerine de bakalım; şöyle diyor: "Şimdi o noktadan alalım: Tapınakları, sunakları ve heykelleri görmeye tahammül edemiyorlar. Bunu ne İskitler yapar, ne Libya'nın göçebeleri, ne tanrısız Serler, ne de en lanetli ve en kanunsuz öteki kavimler. Perslerin de böyle düşündüğünü Herodotos şu sözlerle anlatır: 'Perslerin şu âdetleri izlediğini bilirim: Heykel, sunak ve tapınak dikmeyi âdetlerine uygun bulmazlar; hatta bunları yapanları akılsızlıkla suçlarlar. Bana kalırsa bunun sebebi, Yunanlar gibi tanrıların insan tabiatında olduğuna inanmamalarıdır.' Herakleitos da aşağı yukarı şöyle der: 'Bu heykellere de dua ederler; sanki biri evlerle sohbet ediyormuş gibi, tanrıların da kahramanların da kim olduklarını hiç bilmeden.' Peki bize Herakleitos'tan daha bilgece ne öğretiyorlar? Herakleitos hiç değilse, tanrıların ve kahramanların kim olduklarını bilmeden 'heykellere' dua etmenin budalalık olduğunu pek örtülü bir şekilde ima eder.
Herakleitos böyle; bunlar ise heykelleri düpedüz hor görürler. Eğer bunu, falanca ya da filanca ustanın işlediği bir taş, tahta, tunç ya da altın tanrı olamaz diye yapıyorlarsa, gülünç bir bilgelik bu! Bütünüyle çocuk olmayan kim bunları tanrı sayar ki? Bunlar tanrılar değil, tanrılara adanmış armağanlar ve tanrıların heykelleridir. Yok, eğer Perslerin de düşündüğü gibi, Tanrı'nın şekli başka olduğu için bunlar ilahi suretler bile sayılmamalı diyorlarsa, farkına varmadan kendi kendilerini çürütüyorlar; çünkü 'Tanrı insanı' kendi 'suretinde', kendisine benzer bir şekilde yarattı diyorlar. Ama bunların, şekilce benzer ya da benzemez bazı varlıklar onuruna yapıldığını kabul edecekler; şu kadar ki bunların adandığı varlıkların tanrı değil daimōnlar olduğunu, Tanrı'ya saygı gösteren kimsenin de daimōnlara kulluk etmemesi gerektiğini söyleyecekler."
Φέρε δὲ ἴδωμεν καὶ τὰ ἑξῆς, ἐν οἷς ταῦτά φησι· στῶμεν δ᾿ ἐκεῖθεν· οὐκ ἀνέχονται νεὼς ὁρῶντες καὶ βωμοὺς καὶ ἀγάλματα. οὐδὲ γὰρ Σκύθαι τοῦτο οὐδὲ Λιβύων οἱ Νομάδες οὐδὲ Σῆρες οἱ ἄθεοι οὐδ᾿ ἄλλα ἔθνη τὰ δυσαγέστατα καὶ ἀνομώτατα. ὅτι δὲ καὶ Πέρσαι οὕτως νομίζουσιν. Ἡρόδοτε ἐν τοῖσδε ἱστορεῖ· „Πέρσας δὲ οἶδα νόμοισι τοῖσδε χρεωμένους, ἀγάλματα μὲν καὶ βωμοὺς καὶ ναοὺς οὐκ ἐν νόμῳ ποιευμένους ἱδρύεσθαι, ἀλλὰ καὶ τοῖσι ποιεῦσι μωρίην ἐπιφέρουσιν· ὡς μὲν ἐμοὶ δοκέει. διότι οὐκ ἀνθρωποφυέας ἐνόμισαν τοὺς θεοὺς καθάπερ οἱ Ἕλληνες εἶναι.“ καὶ μὴν καὶ Ἡράκλειτος ὧδέ πως ἀποφαίνεται· „καὶ τοῖς ἀγάλμασι τουτέοισιν εὔχονται, ὁκοῖον εἴ τις τοῖς δόμοισι λεσχηνεύοιτο, οὔ τι γινώσκων θεοὺς οὐδ᾿ ἥρωας. οἵτινές εἰσι.“ τί γοῦν σοφώτερον τοῦ Ἡρακλείτου ἡμᾶς διδάσκουσιν; ὁ μέν γε μάλα ἀποῤῥήτως ὑποσημαίνει ἠλίθιον τὸ „τοῖς ἀγάλμασιν“ εὔχεσθαι, ἐὰν μὴ γινώσκῃ τις „θεοὺς καὶ ἥρωας. οἵτινές εἰσιν.“ Ἡράκλειτος μὲν οὕτως· οἱ δὲ ἄντικρυς τὰ ἀγάλματα ἀτιμάζουσιν. εἰ μὲν ὅτι λίθος ἢ ξύλον ἢ χαλκὸς ἢ χρυσὸς. ὃν ὁ δεῖνα ἢ ὁ δεῖνα εἰργάσατο, οὐκ ἂν εἴη θεὸς. γελοία ἡ σοφία. τίς γὰρ καὶ ἄλλος εἰ μὴ πάντῃ νήπιος ταῦτα ἡγεῖται θεοὺς ἀλλὰ θεῶν ἀναθήματα καὶ ἀγάλματα; εἰ δ᾿ ὅτι μηδὲ θείας εἰκόνας ὑποληπτέον. ἄλλην γὰρ εἶναι θεοῦ μορφὴν. ὥσπερ καὶ Πέρσαις δοκεῖ· λελήθασιν αὐτοὶ σφᾶς αὐτοὺς ἐλέγχοντες, ὅταν φῶσιν ὅτι „ὁ θεὸς ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον“ ἰδίαν „εἰκόνα“ τὸ δὲ εἶδος ὅμοιον ἑαυτῷ. ἀλλὰ συνθήσονται μὲν εἶναι ταῦτα ἐπὶ τιμῇ τινων, ἢ ὁμοίων ἢ ἀνομοίων τὸ εἶδος, οὔτε δὲ θεοὺς εἶναι, οἷς ταῦτα ἀνάκειται, ἀλλὰ δαίμονας, οὐδὲ χρῆναι θεραπεύειν δαίμονας ὅστις σέβει θεόν.
7.63Buna karşı da şunu söylemek gerekir: Kelsos'un tanrısız dediği İskitler, Libya göçebeleri ve Serler, en lanetli ve en kanunsuz öteki kavimler, hatta Persler de tapınakları, sunakları ve heykelleri görmeye tahammül edemiyorlarsa, onların bunlara tahammül edememesi sırf bu yüzden bizim tahammül edememizle aynı şey olmaz. Çünkü tapınaklara ve heykellere tahammül edemeyenlerin hangi öğretilerden yola çıkarak tahammül edemediklerini incelemek gerekir; ta ki tahammül edemeyen kişi bunu sağlam öğretilerden ötürü yapıyorsa övülsün, yanlış öğretilerden ötürü yapıyorsa yerilsin.
Çünkü aynı davranış farklı öğretilerden doğabilir. Örneğin zinadan Kitionlu Zenon'un felsefesini izleyenler de kaçınır, Epikuros'unkini izleyenler de, hatta bütünüyle cahil bazı kimseler de. Ama bak, bu kadar insanın zinadan kaçınması konusunda ne büyük bir ayrılık var. Zenon'un yolundakiler, insanlarla ortak yaşamaya aykırı olduğu ve kanunların başkasına ayırdığı bir kadını ayartıp başka bir insanın evini yıkmak akıllı canlı için tabiata aykırı olduğu için kaçınırlar. Epikurosçular ise zinadan uzak durduklarında bunu bu yüzden yapmazlar; hazzı gaye saydıkları ve tek bir zina hazzına kapılanın karşısına hazzı engelleyen birçok şey çıktığı için kaçınırlar: bazen hapis ya da ölüm, çoğu zaman da bunlardan önce, kocanın ve onun tarafını tutanların evden çıkışını kollarken atılan tehlikeler. Öyle ki, farz edelim, zina eden biri kadının kocasından, onun bütün yakınlarından ve zina yüzünden gözünden düşeceği kimselerden saklanabilseydi, Epikurosçu da haz uğruna zina ederdi. Cahil biri de fırsatı varken zina etmiyorsa, bazen bunu kanunun yarattığı korku ve cezalar yüzünden yaptığı görülür; ama böyle biri daha çok haz peşinde koştuğu için zinadan uzak durmaz. Görüyorsun ki tek bir iş sayılan zinadan kaçınma, kaçınanların niyetlerine göre aynı değil farklı bir şey olur: Ya sağlam öğretilerden doğar ya da Epikurosçudaki veya böyle bir cahildeki kötü ve son derece dinsizce öğretilerden.
Καὶ πρὸς ταῦτα δὲ λεκτέον ὅτι, εἴπερ Σκύθαι καὶ Λιβύων οἱ Νομάδες καὶ Σῆρες, οὕς φησιν ἀθέους εἶναι ὁ Κέλσος. καὶ ἄλλα ἔθνη δυσαγέστατα καὶ ἀνομώτατα ἀλλὰ καὶ Πέρσαι οὐκ ἀνέχονται νεὼς ὁρῶντες καὶ βωμοὺς καὶ ἀγάλματα, οὐ παρὰ τοῦτο ἴσον ἐστὶ τὸ μὴ ἀνέχεσθαι τούτων ἐκείνους τῷ καὶ ἡμᾶς μὴ ἀνέχεσθαι αὐτῶν. ἐξεταστέον γὰρ τὰ δόγματα, ἀφ᾿ ὧν ὁρμώμενοι οὐκ ἀνέχονται ναῶν καὶ ἀγαλμάτων οἱ μὴ ἀνεχόμενοί γε αὐτῶν· ἵν᾿, εἰ μὲν ἀπὸ ὑγιῶν δογμάτων οὐκ ἀνέχεται. ἐπαινῆται ὁ μὴ ἀνεχόμενος, εἰ δ᾿ ἀπὸ ἐσφαλμένων, ψέγηται. δυνατὸν γὰρ τὸ αὐτὸ ἀπὸ διαφόρων δογμάτων γίνεσθαι. οἷον ἐπὶ παραδείγματος ἐκκλίνουσι τὸ μοιχεύειν οἱ τὰ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος φιλοσοφοῦντες ἀλλὰ καὶ οἱ τὰ Ἐπικούρου τινὲς δὲ καὶ τῶν παντελῶς ἰδιωτῶν. ἀλλ᾿ ὅρα ὅση διαφωνία ἐστὶ περὶ τῆς τοῦ μοιχεύειν ἐκκλίσεως τῶν τοσούτων· οἱ μὲν διὰ τὸ κοινωνικὸν καὶ παρὰ φύσιν εἶναι τῷ λογικῷ ζῴῳ νοθεύειν τὴν ὑπὸ τῶν νόμων ἑτέρῳ προκαταληφθεῖσαν γυναῖκα καὶ φθείρειν τὸν ἄλλου ἀνθρώπου οἶκον, οἱ δὲ ἀπὸ Ἐπικούρου οὐ διὰ τοῦτο οὐ μοιχεύουσιν, ὅτε ἀπέχονται τοῦ μοιχεύειν. ἀλλὰ διὰ τὸ νενομικέναι τέλος τὴν ἡδονὴν, πολλὰ δ᾿ ἀπαντᾶν κωλυτικὰ τῆς ἡδονῆς τῷ εἴξαντι μιᾷ τῇ τοῦ μοιχεύειν ἡδονῇ καὶ ἔσθ᾿ ὅτε φυλακὰς ἢ θανάτους πολλάκις δὲ πρὸ τούτων καὶ κινδύνους κατὰ τὸ ἐπιτηρεῖν τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἔξοδον ἀπὸ τῆς οἰκίας καὶ τῶν τὰ ἐκείνου φρονούντων· ὡς εἰ καθ᾿ ὑπόθεσιν μοιχεύοντα οἷόν τ᾿ ἦν λαθεῖν καὶ τὸν ἄνδρα τῆς γυναικὸς καὶ τοὺς οἰκείους πάντας αὐτοῦ καὶ τοὺς, παρ᾿ οἷς τις ἐκ τοῦ μοιχεύειν χεύειν ἀδοξεῖ. κἂν ἐμοίχευσε διὰ τὴν ἡδονὴν ὁ Ἐπικούρειος. εἰ δὲ καὶ ὁ ἰδιώτης ποτὲ παρὸν μοιχεύειν οὐ μοιχεύει, εὑρεθείη ἂν ἐνίοτε διὰ τὸν ἐνεστῶτα ἐκ τοῦ νόμου φόβον καὶ τὰς κολάσεις ⟨(οὐ)⟩ μοιχεύων. καὶ οὐ διὰ τὸ θηρᾶσθαι πλείονας ἡδονὰς ὁ τοιοῦτος ἀπέχοιτ᾿ ἂν τοῦ μοιχεύειν. ὁρᾷς οὖν ὅτι τὸ ἓν εἶναι νομιζόμενον ἔργον. ἡ τῆς μοιχείας ἀποχὴ, παρὰ τὰς προθέσεις τῶν ἀπεχομένων οὐ ταὐτὸν ἀλλὰ διάφορον γίνεται· ἢ γὰρ ἀπὸ ὑγιῶν δογμάτων ἢ ἀπὸ μοχθηρῶν καὶ ἀσεβεστάτων τῶν ἐν τῷ Ἐπικουρείῳ ἢ τῷ τοιῷδε ἰδιώτῃ.
7.64Zinadan kaçınma denen bu tek iş, tek gibi görünse de farklı öğretilere ve niyetlere göre birçok şey olarak karşımıza çıkıyor. Aynı şekilde, ilahi olana sunaklarla, tapınaklarla ve heykellerle saygı gösterilmesine tahammül edemeyenlerden İskitler, Libya göçebeleri, tanrısız Serler ya da Persler de bunu, Hristiyanların ve Yahudilerin bu türden sözde tapınmaya tahammül edemedikleri öğretilerden başka öğretilerle yaparlar. Onlardan hiçbiri sunaklara ve heykellere, ilahi olana tapınmayı bu şekilde biçimlendirilmiş maddeye indirip alçaltmaktan kaçındığı için tahammül edemiyor değildir. Daimōnlar hakkında, onların bu tür şekillere ve yerlere yerleştiklerini düşündüğü için de değildir: Ya bazı büyülerle oraya bağlandıklarını ya da başka bir yolla kendilerine önceden yerler edindiklerini, buralarda kurbanların dumanından oburca pay alarak kanunsuz bir haz ve kanunsuz insanlar avladıklarını düşünmez. Hristiyanlar ve Yahudiler ise "Tanrın Rab'den korkacaksın, yalnız O'na kulluk edeceksin", "Benden başka tanrın olmayacak", "Kendine put yapmayacaksın; yukarıda gökte, aşağıda yerde ve yerin altındaki sularda bulunan hiçbir şeyin benzerini yapmayacaksın; onlara eğilmeyecek, onlara kulluk etmeyeceksin", "Tanrın Rab'be secde edecek, yalnız O'na kulluk edeceksin" sözleri ve bunlara benzer daha birçok söz yüzünden yalnız tapınaklardan, sunaklardan ve heykellerden yüz çevirmekle kalmazlar; gerektiğinde, kâinatın Tanrısı hakkındaki inançlarını böyle bir kanunsuzlukla kirletmemek için seve seve ölüme de giderler.
Ὥσπερ οὖν τὸ ἓν τοῦτο πρᾶγμα, ἡ τῆς μοιχείας ἀποχὴ, ἓν εἶναι δοκοῦσα πολλὰ ἁλίσκεται τυγχάνουσα παρὰ τὰ διάφορα δόγματα καὶ τὰς προθέσεις, οὕτως καὶ τῶν μὴ ἀνεχομένων παρὰ βωμοῖς καὶ ναοῖς καὶ ἀγάλμασι σέβειν τὸ θεῖον Σκύθαι μὲν ἢ Λιβύων οἱ Νομάδες ἢ Σῆρες οἱ ἄθεοι ἢ Πέρσαι ἀπὸ δογμάτων τοῦτο πράττουσιν ἄλλων, ἢ ὧν Χριστιανοὶ καὶ Ἰουδαῖοι οὐκ ἀνέχονται τῆς τοιαύτης ὑπολαμβανομένης εἰς τὸ θεῖον θεραπείας· οὐδεὶς ἐκείνων διὰ τὸ ἐκκλίνειν καὶ κατασπᾶν καὶ κατάγειν τὴν περὶ τὸ θεῖον θρησκείαν ἐπὶ τὴν τοιαύτην ὕλην οὑτωσὶ ἐσχηματισμένην οὐκ ἀνέχεται βωμῶν καὶ ἀγαλμάτων οὐδὲ διὰ τὸ διειληφέναι περὶ δαιμόνων ὅτι τοιοῖσδε παρακαθέζονται σχήμασι καὶ χωρίοις, ἤτοι ὑπό τινων μαγγανειῶν κατακλιθέντες ἢ καὶ ἄλλως δυνηθέντες προκαταλαβεῖν ἑαυτοῖς τόπους, ἐν οἷς τῆς τῶν θυομένων ἀποφορᾶς λίχνως μεταλαμβάνοντες παράνομον ἡδονὴν καὶ παρανόμους θηράσονται· Χριστιανοὶ δὲ καὶ Ἰουδαῖοι διὰ τὸ „κύριον τὸν θεόν σου φοβηθήσῃ καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις“ ⟨(καὶ)⟩ διὰ τὸ „οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ“ καὶ „οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ⟨(ἄνω)⟩ καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω καὶ ὅσα ἐν τῷ ὕδατι ὑποκάτω τῆς γῆς· οὐ προσκυνήσεις αὐτοῖς οὐδὲ μὴ λατρεύσεις αὐτοῖς“ καὶ διὰ τὸ „κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις“ καὶ ἄλλα πλείονα τούτοις παραπλήσια οὐ μόνον ἐκτρέπονται νεὼς καὶ βωμοὺς καὶ ἀγάλματα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὸ ἀποθνῄσκειν, ὅτε δεῖ, ἑτοίμως ἔρχονται ὑπὲρ τοῦ μὴ μολῦναι τὴν περὶ τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων ὑπόληψιν διά τινος τοιούτου παρανομήματος.
7.65Perslerin tapınak dikmedikleri ama güneşe ve Tanrı'nın yarattığı öteki şeylere taptıkları daha önce söylendi. Bu bize yasaktır. Çünkü bize "Yaratan yerine yaratılana" kulluk etmemek öğretilmiştir; şunları bilmek de öğretilmiştir: "Yaratılış çürümenin köleliğinden kurtarılıp Tanrı çocuklarının yüceliğinin özgürlüğüne kavuşacaktır", "Yaratılış büyük bir özlemle Tanrı oğullarının ortaya çıkmasını bekler" ve "Yaratılış kendi isteğiyle değil, onu boyun eğdirenin isteğiyle, umut içinde boşluğa boyun eğdirildi." "Çürümenin" köleliğine ve "boşluğa" boyun eğdirilmiş, bunu da daha iyi bir "umut" içinde yapan varlıkları, hiçbir şeye ihtiyacı olmayan Tanrı'nın ya da O'nun Oğlu'nun, "bütün yaratılışın ilk doğanı"nın yerine koyup onurlandırmamak gerektiği de öğretilmiştir. Sunaklardan ve heykellerden yüz çeviren ama "Yaratan yerine yaratılana" kulluk eden Pers kavmi hakkında daha önce söylenenlere bunlar da eklensin, yeter.
Kelsos Herakleitos'un sözünü de aktarıp, bu sözün tanrıların ve kahramanların kim olduklarını bilmeden "heykellere" dua etmenin budalalık olduğunu ima ettiğini açıkladığına göre, şunu söylemek gerekir: Tanrı'yı, O'nun biricik Oğlu'nu ve Tanrı tarafından "tanrı" adıyla onurlandırılıp O'nun tanrılığına pay alanları bilmek mümkündür. Bunlar "milletlerin" bütün tanrılarından başkadır; o tanrılar ise, "kim olduklarına" bakılırsa, "daimōnlardır". Ama hem Tanrı'yı bilmek hem de "heykellere" dua etmek mümkün değildir.
Εἴρηται δὲ ἐν τοῖς ἀνωτέρω περὶ Περσῶν πρὸς τὸ νεὼς μὲν αὐτοὺς μὴ ἱδρύεσθαι σέβειν δὲ τὸν ἥλιον καὶ τὰ τοῦ θεοῦ δημιουργήματα· ὅπερ ἡμῖν ἀπαγορεύεται. διδασκομένοις μὴ λατρεύειν „τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα“ ἀλλ᾿ εἰδέναι μὲν ὅτι „ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ θεοῦ“ καὶ ὅτι „ἡ ἀποκαραδοκία τῆς κτίσεως τὴν ἀποκάλυψιν τῶν υἱῶν τοῦ θεοῦ ἀπεκδέχεται“ καὶ ὅτι „τῇ ματαιότητι ἡ κτίσις ὑπετάγη, οὐχ ἑκοῦσα ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ᾿ ἐλπίδι.“ καὶ μὴ μὴν καὶ δεῖν τὰ ἐπὶ· τῇ δουλείᾳ „τῆς φθορᾶς“ καὶ ἐπὶ „τῇ ματαιότητι“ ὑποτεταγμένα καὶ „ἐπ᾿ ἐλπίδι“ κρείττονι ταῦτα πράττοντα ἐν χώρᾳ τιμᾶν θεοῦ τοῦ ἀνενδεοῦς ἢ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ καὶ πρωτοτόκου „πάσης κτίσεως.“ ἀρκεῖ τοίνυν πρὸς ἐκείνοις καὶ ταῦτα περὶ τοῦ Περσῶν ἔθνους. βωμοὺς καὶ ἀγάλματα ἐκτρεπομένων λατρευόντων δὲ „τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα.“ ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν Ἡρακλείτου παρέθετο λέξιν, ὑποδιηγησάμενος αὐτὴν ὑποσημαίνουσαν ἠλίθιον εἶναι τὸ „τοῖς ἀγάλμασιν“ εὔχεσθαι, ἐὰν μὴ γινώσκῃ τις „θεοὺς καὶ ἥρωας, οἵτινές εἰσι,“ λεκτέον ὅτι γινώσκειν μὲν ἔστι θεὸν καὶ τὸν μονογενῆ αὐτοῦ καὶ τοὺς τετιμημένους ὑπὸ θεοῦ τῇ θεὸς προσηγορίᾳ καὶ μετέχοντας τῆς θεότητος αὐτοῦ, ἑτέρους ὄντας παρὰ πάντας τοὺς θεοὺς „τῶν ἐθνῶν,“ „οἵτινές εἰσι“ „δαιμόνια“· οὐ μὴν δυνατόν ἐστι καὶ γινώσκειν τὸν θεὸν καὶ „τοῖς ἀγάλμασιν“ εὔχεσθαι.
7.66Yalnız "heykellere" dua etmek değil, çoğunluğa uyup "heykellere" dua ediyormuş gibi yapmak da budalalıktır; Peripatos felsefesini izleyenlerin, Epikuros'un ya da Demokritos'un görüşlerini benimseyenlerin yaptığı gibi. Çünkü ilahi olana gerçekten saygı gösteren kişinin ruhunda hiçbir sahtelik bulunmamalıdır. Heykellere saygı göstermeyişimizin bir sebebi de, elimizden geldiğince, heykellerin başka tanrılar olduğu inancına düşmemektir. Bu yüzden Kelsos'u ve bunların tanrı olmadığını kabul eden herkesi şununla suçluyoruz: Bilge sayılanlar da heykellere görünüşte saygı gösteriyor. Çoğunluk da onların izinden gidiyor; yalnız âdete uyarak saygı gösterdiğini sanmakla günaha girmekle kalmıyor, ruhça bunların tanrı olduğuna inanmaya da düşüyor ve taptığı bu şeylerin tanrı olmadığını işitmeye bile tahammül edemiyor.
Kelsos bunları tanrı değil "tanrıların adakları" saydığını söylüyor; ama bunların nasıl olup da insanların değil de, onun deyişiyle, tanrıların kendilerinin adakları olduğunu göstermiyor. Çünkü açıktır ki bunlar ilahi olan hakkında yanılmış insanların adaklarıdır. Biz heykelleri ilahi suretler de saymayız, çünkü görünmeyen ve cisimsiz Tanrı'nın şeklini çizmeyiz. Kelsos, bir yandan ilahi olanın insan biçiminde olmadığını söylerken, öte yandan "Tanrı insanı" kendi "suretinde" yarattı, onu Tanrı'nın suretinde yarattı diye inanırken çelişkiye düştüğümüzü sanıyor. Buna karşı, yukarıda da söylendiği gibi, şunu söylemek gerekir: "Tanrı'nın suretine göre" olmanın, aretē ile nitelenmiş akıl sahibi ruhta korunduğunu söylüyoruz. Kelsos burada da Tanrı'nın sureti ile "Tanrı'nın suretine göre" olan arasındaki farkı görmeden, bizim "Tanrı insanı kendi suretinde", kendisine benzer bir şekilde "yarattı" dediğimizi söylüyor; buna da yukarıda cevap verildi.
Καὶ οὐ μόνον τὸ εὔχεσθαι „τοῖς ἀγάλμασιν“ ἠλίθιόν ἐστιν ἀλλὰ γὰρ καὶ τὸ συμπεριφερόμενον τοῖς πολλοῖς προσποιεῖσθαι „τοῖς ἀγάλμασιν“ εὔχεσθαι, ὁποῖον ποιοῦσιν οἱ τὰ ἀπὸ τοῦ Περιπάτου φιλοσοφοῦντες καὶ οἱ τὰ Ἐπικούρου ἢ Δημοκρίτου ἀσπαζόμενοι· οὐδὲν γὰρ νόθον χρὴ ἐνυπάρχειν ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀληθῶς εἰς τὸ θεῖον εὐσεβοῦς. οὐ τιμῶμεν δὲ τὰ ἀγάλματα καὶ διὰ τὸ μὴ τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἡμῖν καταπίπτειν εἰς ὑπόληψιν τὴν περὶ τοῦ εἶναι τὰ ἀγάλματα θεοὺς ἑτέρους. διὸ καὶ ἐγκαλοῦμεν Κέλσῳ καὶ πᾶσι τοῖς ὁμολογοῦσι μὴ εἶναι ταῦτα θεοὺς ὅτι τῶν δοκούντων εἶναι σοφῶν καὶ ἡ φαινομένη περὶ τὰ ἀγάλματα τιμή· ᾗ καὶ ἀκολουθοῦντες οἱ πολλοὶ οὐ μόνον κατὰ συμπεριφορὰν σέβειν αὐτὰ νομίζοντες ἁμαρτάνουσιν ἀλλὰ γὰρ καὶ καταπίπτοντες τῇ ψυχῇ ἐπὶ τὸ νομίζειν ταῦτα εἶναι θεοὺς καὶ μηδ᾿ ἀνεχόμενοι ἀκούειν ὅτι οὐκ εἰσὶ ταῦτα θεοὶ τὰ ὑπ᾿ αὐτῶν προσκυνούμενα. Κέλσος μὲν οὖν φησιν αὐτὰ μὴ ἡγεῖσθαι θεοὺς ἀλλὰ θεῶν ἀναθήματα, μὴ ἀποδεικνὺς. πῶς οὐκ ἀνθρώπων εἰσὶ ταῦτα ἀναθήματα ἀλλ᾿, ὡς ὠνόμασεν, αὐτῶν τῶν θεῶν. σαφὲς γὰρ ὅτι ἐστὶν ἀνθρώπων πεπλανημένων περὶ τὸ θεῖον ταῦτα ἀναθήματα. ἀλλ᾿ οὐδὲ θείας εἰκόνας ὑπολαμβάνομεν εἶναι τὰ ἀγάλματα, ἅτε μορφὴν ἀοράτου καὶ ἀσωμάτου μὴ διαγράφοντες θεοῦ. ἐπεὶ δὲ ὑπολαμβάνει ἡμᾶς ὁ Κέλσος τοῖς ἐναντίοις περιπίπτειν, ὅτε φαμὲν μὴ εἶναι ἀνθρωπόμορφον τὸ θεῖον καὶ ὅτε πιστεύομεν ὅτι „ὁ θεὸς ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον“ ἰδίαν „εἰκόνα“ καὶ ἐν εἰκόνι θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν· λεκτέον, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἴρηται, ὅτι τὸ „κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ“ ἐν ψυχῇ λογικῇ, τῇ ποιᾷ κατ᾿ ἀρετὴν, σῴζεσθαί φαμεν. καὶ ἔνθα μέντοι ὁ Κέλσος, μὴ ἰδὼν διαφορὰν εἰκόνος θεοῦ καὶ τοῦ „κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ,“ φησὶν ἡμᾶς λέγειν ὅτι „ὁ θεὸς ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον“ ἰδίαν „εἰκόνα“ καὶ εἶδος ὅμοιον ἑαυτῷ· εἴρηται δὲ ἐν τοῖς ἀνωτέρω καὶ πρὸς ταῦτα.
7.67Ardından Hristiyanlar hakkında şunu söylüyor: Bunların şekilce benzer ya da benzemez bazı varlıklar onuruna yapıldığını kabul edecekler; ama bunların adandığı varlıkların tanrı değil daimōnlar olduğunu, Tanrı'ya saygı gösteren kimsenin de daimōnlara kulluk etmemesi gerektiğini söyleyecekler. Eğer daimōnlar hakkındaki öğretiyi ve her birinin neler yaptığını, ister bu işlerde usta olanların çağrısıyla ister kendiliğinden dilediği ve yapabildiği işe kendini vererek, bilseydi; insan tabiatının güçlükle kavrayabileceği o geniş daimōnlar öğretisini anlamış olsaydı, her şeyin üstündeki Tanrı'ya saygı gösteren kimsenin daimōnlara kulluk etmemesi gerektiğini söyleyen bizi suçlamazdı. Biz daimōnlara kulluk etmekten o kadar uzağız ki onları dualarla ve kutsal yazılardan öğrendiklerimizle insan ruhlarından, yerleştikleri yerlerden, bazen de hayvanlardan kovarız. Çünkü daimōnlar çoğu zaman hayvanlara da zarar vermek için bazı işler çevirirler.
Εἶθ᾿ ἑξῆς φησι περὶ Χριστιανῶν ὅτι συνθήσονται μὲν εἶναι ταῦτ᾿ ἐπὶ τιμῇ τινων, ἢ ὁμοίων ἢ ἀνομοίων τὸ εἶδος, οὔτε δὲ θεοὺς εἶναι, οἷς ταῦτ᾿ ἀνάκειται, ἀλλὰ δαίμονας, οὔτε χρῆναι θεραπεύειν δαίμονας ὅστις σέβει θεόν. καὶ εἰ ἠπίστατό γε τὸν περὶ δαιμόνων λόγον καὶ ὧν ἕκαστος αὐτῶν ἐνεργεῖ. εἴτε καλούμενος ὑπὸ τῶν περὶ ταῦτα δεινῶν εἴτε καὶ ἑκουσίως ἐπιδιδοὺς ἑαυτὸν ᾗ βούλεται καὶ δύναται ἐνεργείᾳ, καὶ διειλήφει τὸν περὶ δαιμόνων λόγον, πολὺν ὄντα καὶ δύσληπτον τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, οὐκ ἂν ἐνεκάλεσεν ἡμῖν, φάσκουσιν ὅτι οὐ χρὴ θεραπεύειν δαίμονας ὅστις σέβει τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν. καὶ τοσοῦτόν γε ἀποδέομεν τοῦ θεραπεύειν δαίμονας, ὥστε καὶ ἀπελαύνειν αὐτοὺς εὐχαῖς καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων μαθήμασιν ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν καὶ ἀπὸ τῶν τόπων. ἐν οἷς αὑτοὺς ἱδρύκασιν, ἔσθ᾿ ὅτε δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ζῴων. πολλάκις γὰρ ἐπὶ τῇ λύμῃ καὶ τῶν τοιούτων ἐνεργοῦσί τινα οἱ δαίμονες.
7.68Daha önce İsa hakkında çok şey söylediğimiz için, "Tanrı'ya değil, bir daimōn'a bile değil, bir ölüye taptıkları açıkça ortaya çıkıyor" sözüne karşı şimdi aynı şeyleri tekrarlamamız gerekmiyor. Bunu bu yüzden şimdilik bırakıp Kelsos'un sonraki sözlerine bakalım; şöyle diyor: "Ama önce şunu soracağım: Neden daimōnlara kulluk edilmemeli? Her şey Tanrı'nın iradesine göre yönetilmiyor mu, her inayet O'ndan gelmiyor mu? Kâinatta ne varsa, ister Tanrı'nın işi olsun, ister meleklerin, ister öteki daimōnların, ister kahramanların, bütün bunların kanunu en yüce Tanrı'dan gelmez mi; her birinin başına da payına bir kuvvet düşmüş, buna layık görülmüş biri konmamış mı? Öyleyse Tanrı'ya saygı gösteren kişi, yetkisini oradan almış olan bu varlığa haklı olarak kulluk etmeyecek mi? Çünkü," diyor, "aynı kişi birden çok 'efendiye kulluk' edemez."
Bak, bu sözlerde de ne çok şeyi aceleyle bir araya getiriyor; oysa bunlar hafife alınmayacak bir inceleme ve kâinatın yönetimi hakkında daha derin, daha gizli şeylerin epistēmē'sini gerektirir. Her şeyin Tanrı'nın iradesine göre yönetildiği sözünün hangi anlamda söylendiğini, yönetimin günahlara da uzanıp uzanmadığını incelemek gerekir. Eğer yönetim yalnız insanlardaki değil, daimōnlardaki ve günah işleyebilecek başka cisimsiz varlıklardaki günahlara da uzanıyorsa, bunu söyleyen kişi, her şeyin Tanrı'nın iradesine göre yönetildiğini söylemenin saçmalığını görsün. Çünkü bu sözden, günahların ve kötülükten gelen her şeyin de Tanrı'nın iradesine göre yönetildiği sonucu çıkar; bu da "Tanrı engellemediği için olur" demekle aynı şey değildir. Biri "yönetilmek" sözünü asıl anlamıyla alırsa, kötülükten gelenlerin de yönetildiğini (yani her şeyin Tanrı'nın iradesine göre yönetildiğini) söylemiş olur; bu durumda da günah işleyen hiç kimse Tanrı'nın yönetimine karşı kanunsuzluk etmiş olmaz.
İnayet hakkında da benzer bir ayrım yapmak ve şunu söylemek gerekir: "Her inayet O'ndan gelir" sözü, inayet iyi bir şey olduğu sürece doğru bir şey anlatır. Ama olup biten her şeyin, kötü bir şekilde olanlar da dahil, inayete göre olduğunu söylersek, "her inayet O'ndan gelir" sözü yanlış olur; meğer ki biri, Tanrı'nın inayetinden gelen şeylerin ardından onların sonucu olarak ortaya çıkanların da Tanrı'nın inayetinden geldiğini söylesin.
Kelsos ayrıca, kâinatta ne varsa, ister Tanrı'nın, ister meleklerin, ister öteki daimōnların, ister kahramanların işi olsun, bütün bunların kanununu en yüce Tanrı'dan aldığını ileri sürüyor; ama doğru bir söz söylemiyor. Çünkü kanunsuzluk edenler, en yüce Tanrı'dan gelen kanuna uyarak kanunsuzluk etmezler. Kutsal söz ise yalnız kötü insanların değil, kötü daimōnların ve kötü meleklerin de kanunsuzluk ettiğini gösterir.
Διὰ δὲ τὰ ἀνωτέρω πολλὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἡμῖν εἰρημένα οὐ χρὴ νῦν παλιλλογεῖν πρὸς τὸ ὅτι μὲν οὖν αὐτοὶ διελέγχονται σαφῶς οὐ θεὸν ἀλλ᾿ οὐδὲ δαίμονα, ἀλλὰ νεκρὸν σέβοντες. τοῦτο μὲν αὐτίκα διὰ τοῦτο παραλιπόντες ἴδωμεν τὰς ἑξῆς τοῦ Κέλσου λέξεις, ἐν αἷς φησι· πρότερον δὲ ἐρήσομαι. διὰ τί δαίμονας οὐ θεραπευτέον; οὐ πάντα μέντοι κατὰ γνώμην διοικεῖται τοῦ θεοῦ, καὶ πᾶσα ἐξ ἐκείνου πρόνοια; καὶ ὅ τι περ ἂν ⟨(ᾖ)⟩ ἐν τοῖς ὅλοις, εἴτε θεοῦ ἔργον εἴτ᾿ ἀγγέλων εἴτ᾿ ἄλλων δαιμόνων εἴτε ἡρώων, πάντα ταῦτα ἔχει νόμον ἐκ τοῦ μεγίστου θεοῦ, τέτακται δὲ ἐφ᾿ ἑκάστῳ δύναμιν λαχὼν ὅστις ἠξίωται; τοῦτον οὖν τὸν ἐκεῖθεν ἐξουσίας τετυχηκότα οὐ θεραπεύσει δικαίως ὁ σέβων τὸν θεόν; οὔτε γὰρ οἷόν τε, φησὶ, „δουλεύειν“ τὸν αὐτὸν πλείοσι „κυρίοις.“ ὅρα δὴ καὶ ἐν τούτοις ὅσα συναρπάζει, δεόμενα οὐκ εὐκαταφρονήτου ἐξετάσεως ἀλλὰ καὶ ἐπιστήμης βαθυτέρων καὶ ἀποῤῥητοτέρων περὶ τῆς τῶν ὅλων πραγμάτων διοικήσεως. τὸ γὰρ πάντα κατὰ γνώμην διοικεῖσθαι τοῦ θεοῦ πῶς λέγεται, ἐξεταστέον, καὶ πότερον τὸ διοικεῖσθαι φθάνει καὶ ἐπὶ τὰ ἁμαρτανόμενα ἢ μή. εἰ μὲν γὰρ φθάνει τὸ διοικεῖσθαι καὶ ἐπὶ τὰ ἁμαρτανόμενα οὐ μόνον ἐν ἀνθρώποις ἀλλὰ καὶ δαίμοσι καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν ἔξω σωμάτων πέφυκεν ἁμαρτάνειν, ὁράτω τὴν ἀτοπίαν ὁ τοῦτο λέγων τοῦ πάντα κατὰ γνώμην διοικεῖσθαι τοῦ θεοῦ· ἀκολουθεῖ γὰρ τῷ λόγῳ καὶ τὰ ἁμαρτανόμενα καὶ πάντα τὰ ἀπὸ κακίας κατὰ γνώμην διοικεῖσθαι τοῦ θεοῦ, ὅπερ οὐ ταὐτόν ἐστι τῷ οὐ κωλύοντος τοῦ θεοῦ γίνεται· εἰ δὲ καὶ κυρίως τις ἀκούοι τοῦ διοικεῖσθαι, διοικεῖσθαι μὲν λέγει τὰ ἀπὸ κακίας διοικούμενα (δηλονότι πάντα κατὰ γνώμην διοικεῖται τοῦ θεοῦ), καὶ οὐ παρανομεῖ εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ θεοῦ πᾶς ἁμαρτάνων. τὸ δ᾿ ὅμοιον καὶ περὶ προνοίας διασταλτέον καὶ λεκτέον ὅτι τὸ πᾶσα ἐξ ἐκείνου πρόνοια σημαίνει μέν τι ἀληθὲς, ὅτε ἡ πρόνοια σπουδαῖόν ἐστιν· εἰ δ᾿ ἁπαξαπλῶς πάντα τὰ γινόμενα ⟨(κατὰ)⟩ πρόνοιαν εἶναι φήσομεν, κἂν κακῶς τι γίνηται, ψεῦδος ἔσται τὸ πᾶσα ἐξ ἐκείνου πρόνοια· εἰ μὴ ἄρα καὶ τὰ κατ᾿ ἐπακολούθησιν τῶν ἐκ προνοίας θεοῦ λέγοι τις εἶναι ἐκ προνοίας θεοῦ. ἀποφαίνεται δὲ καὶ ὅ τι περ ἂν ᾖ ἐν τοῖς ολοις, εἴτε θεοῦ ἔργον εἴτ᾿ ἀγγέλων εἴτε ἄλλων δαιμόνων εἴτε ἡρώων, πάντα ταῦτα ἔχει νόμον ἐκ τοῦ μεγίστου θεοῦ, καὶ οὐκ ἀληθῆ γε λόγον ἀποφαίνεται. οὐδὲ γὰρ τὰ παρανομοῦντα ἑπόμενα νόμῳ τῷ ἀπὸ μεγίστου θεοῦ παρανομεῖ. παρανομεῖν δὲ ὁ λόγος δείκνυσιν οὐ μόνον ἀνθρώπους φαύλους ἀλλὰ καὶ τοὺς φαύλους δαίμονας καὶ τοὺς φαύλους ἀγγέλους.
7.69Kötü daimōnlardan yalnız biz söz etmiyoruz; daimōnların varlığını kabul eden hemen herkes söz eder. Demek ki her şeyin kanunu en yüce Tanrı'dan gelmez. Çünkü kendi dikkatsizliği, kötülüğü, hainliği ya da güzel olanı bilmemesi yüzünden ilahi kanundan düşmüş olan şeyler Tanrı'nın kanununa değil, yeni bir adla, Kutsal Yazı'daki adla söyleyeyim, "günahın kanununa" tabidir. Daimōnların varlığını kabul edenlerin çoğuna göre de kötü daimōnlar Tanrı'dan gelen kanuna tabi değildir, kanunsuzluk ederler. Bize göre ise bütün daimōnlar iyiye giden yoldan düşmüştür; önceden daimōn değildiler. Daimōnlar, Tanrı'dan düşmüş olanların bir türüdür. Bu yüzden Tanrı'ya saygı gösteren kimse daimōnlara kulluk etmemelidir.
Daimōnların ne olduğu, onları aşk ya da nefret iksiri denen şeyler için, birinin işlerini engellemek için ya da bunlar gibi sayısız başka şey için çağıranlardan da anlaşılır. Bunu, büyüler ve sihirlerle daimōnları çağırıp istedikleri işe sürüklemeyi öğrenmiş olanlar yapar. Bu yüzden her şeyin üstündeki Tanrı'ya saygı gösteren bizler için her türlü daimōn kulluğu yabancıdır. Tanrı sayılanlara kulluk da daimōnlara kulluktur; çünkü "milletlerin bütün tanrıları daimōnlardır." Bu, en etkili sayılan tapınaklara daha bu tahta heykellerin ve tapınakların kuruluşu sırasında yapılmış büyülü yerleştirmelerden de anlaşılır; bu yerleştirmeleri, kendini büyülerle daimōnlara kulluk etmeye vermiş olanlar yapmıştır. Bu yüzden daimōnlara kulluktan bir yıkımdan kaçar gibi kaçmaya karar verdik; Yunanlar arasında sunaklarda, heykellerde ve tanrıların tapınaklarında geleneğe göre yapılan her türlü tapınmanın da daimōnlara kulluk olduğunu söylüyoruz.
Φαύλους δὲ δαίμονας οὐ μόνοι λέγομεν ἡμεῖς ἀλλὰ καὶ σχεδὸν πάντες. ὅσοι δαίμονας τιθέασιν εἶναι. οὐ πάντα οὖν ἔχει νόμον ἐκ τοῦ μεγίστου θεοῦ. ὅσα γὰρ παρ᾿ ἰδίαν ἀπροσεξίαν, κακίαν ἢ πονηρίαν ἢ ἄγνοιαν τῶν καλῶν, ἀποπέπτωκε τοῦ θείου νόμου, οὐκ ἔχει τὸν νόμον τοῦ θεοῦ ἀλλ᾿, ἵνα ὀνομάσω καινῷ ὀνόματι καὶ τῷ κατὰ τὴν γραφὴν, τὸν νόμον ἔχει „τῆς ἁμαρτίας.“ κατὰ μὲν οὖν τοὺς πολλοὺς τῶν τιθέντων εἶναι δαίμονας καὶ οἱ φαῦλοι δαίμονες οὐκ ἔχουσι τὸν ἀπὸ τοῦ θεοῦ νόμον ἀλλὰ παρανομοῦσι· κατὰ δὲ ἡμᾶς πάντες δαίμονες ἀποπεσόντες τῆς ἐπὶ τὸ ἀγαθὸν ὁδοῦ, πρότερον οὐκ ὄντες δαίμονες· καὶ ἔστιν εἶδος τῶν ἐκπεσόντων θεοῦ τὸ τῶν δαιμόνων. διόπερ οὐ χρὴ θεραπεύειν δαίμονας ὅστις σέβει θεόν. δηλοῦται δὲ τὰ περὶ τοὺς δαίμονας καὶ ἐκ τῶν καλούντων δαίμονας ἐπὶ τοῖς ὀνομαζομένοις φίλτροις ἢ μισήθροις ἢ ἐπὶ κωλύσεσι πράξεων ἢ ἄλλων τοιούτων μυρίων· ἅπερ ποιοῦσιν οἱ δι᾿ ἐπῳδῶν καὶ μαγγανειῶν μεμαθηκότες καλεῖν καὶ ἐπάγεσθαι δαίμονας ἐφ᾿ ἃ βούλονται. διόπερ ἡ πάντων δαιμόνων θεραπεία ἀλλοτρία ἡμῶν ἐστι, τῶν σεβόντων τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν. καὶ θεραπεία δαιμόνων ἐστὶν ἡ θεραπεία τῶν νομιζομένων θεῶν· „πάντες“ γὰρ „οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια.“ δῆλον δὲ καὶ τοῦτο ἐκ τοῦ εἰς τὰ δοκοῦντα ἐνεργέστερα τῶν νομιζομένων ἱερῶν κατακλίσεις περιέργους γεγονέναι καὶ κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς ἱδρύσεως τῶν τοιῶνδε ξοάνων καὶ νεῶν, ἅστινας κατακλίσεις οἱ τῇ τῶν δαιμόνων διὰ μαγγανειῶν θεραπείᾳ σχολάζοντες πεποίηνται. διὸ δέδοκται ἡμῖν φεύγειν ὡς ὄλεθρον τὴν τῶν δαιμόνων θεραπείαν· δαιμόνων δὲ θεραπείαν εἶναί φαμεν πᾶσαν τὴν νομιζομένην παρ᾿ Ἕλλησι παρὰ βωμοῖς καὶ ἀγάλμασι καὶ ναοῖς θεῶν θρησκείαν.
7.70"Her birinin başına, en yüce Tanrı'dan herhangi bir işe layık görülüp payına bir kuvvet düşmüş biri konmuştur" sözü de çok daha derin bir epistēmē gerektirir; şu soruyu aydınlatabilecek bir epistēmē: Acaba şehirlerdeki cellatlar ve devletlerde tatsız ama zorunlu işlerin başına getirilmiş görevliler gibi, kötü daimōnlar da kâinatı yöneten Tanrı Logos'u tarafından bazı işlerin başına mı konmuştur? Yoksa ıssız yerlerde yol kesip içlerinden birini başlarına geçiren haydutlar gibi, daimōnlar da yeryüzünün çeşitli yerlerinde adeta çeteler kurup kendilerine bir reis, insan ruhlarını çalıp yağmalamak için seçtikleri işlerde kendilerine öncülük edecek birini mi seçmişlerdir?
Bu konuda iyi konuşmak ve her şeyin üstündeki Tanrı'dan ve O'nun "bütün yaratılışın ilk doğanı" olan Logos'undan başka bir şeye tapmaktan kaçınan Hristiyanları savunmak isteyen kişi şu sözleri de açıklamalıdır: "Benden önce gelenlerin hepsi hırsız ve hayduttur; ama koyunlar onları dinlemedi"; "Hırsız ancak çalmak, boğazlamak ve yok etmek için gelir." Kutsal yazılarda bunlara benzer başka ne söylenmişse onu da açıklamalıdır; örneğin "İşte size yılanları, akrepleri ve düşmanın bütün gücünü çiğneme yetkisi verdim; hiçbir şey size zarar vermeyecek" ve "Engerek ve kral yılanı üzerinde yürüyecek, aslanı ve ejderi çiğneyeceksin."
Ama Kelsos bunları hiç bilmiyordu; bilseydi şunu söylemezdi: "Kâinatta ne varsa, ister Tanrı'nın işi olsun ister meleklerin, ister öteki daimōnların ister kahramanların, bunların kanunu en yüce Tanrı'dan gelir; her birinin başına da payına bir kuvvet düşmüş, buna layık görülmüş biri konmuştur. Öyleyse Tanrı'ya saygı gösteren kişi, yetkisini oradan almış olan bu varlığa haklı olarak kulluk etmeyecek mi?" Buna bir de "Çünkü aynı kişi birden çok 'efendiye kulluk' edemez" sözünü ekliyor. Bunu bir sonraki kitapta ele alacağız; çünkü Kelsos'un eserine karşı yazdığımız bu yedinci kitap yeterli uzunluğa ulaştı.
Δεῖται δὲ καὶ εἰς τὸ τέτακται δὲ ἐφ᾿ ἑκάστῳ δύναμιν λαχὼν τοῦ μεγίστου θεοῦ ὅστις ἠξίωται οὑτινοσοῦν ἔργου πάνυ βαθυτέρας ἐπιστήμης καὶ δυναμένης παραστῆσαι. πότερόν ποτε ὡς οἱ δήμιοι ἐν ταῖς πόλεσι καὶ οἱ τεταγμένοι ἐπὶ τῶν σκυθρωπῶν μὲν ἀναγκαίων δὲ ἐν ταῖς πολιτείαις πραγμάτων οὕτως εἰσὶ τεταγμένοι μοχθηροὶ δαίμονες ἐπί τινων ὑπὸ τοῦ διοικοῦντος τὰ ὅλα λόγου θεοῦ, ἢ ὥσπερ οἱ ἐν ταῖς ἐρημίαις λῃστεύοντες καὶ ἕνα τινὰ προστησάμενοι ἄρχειν αὐτῶν οὕτως οἱ δαίμονες οἱονεὶ κατὰ τόπους τῆς γῆς συστήματα γενόμενοι ἄρχοντά τινα ἑαυτοῖς πεποιήκασι, τὸν ἡγησόμενον αὐτῶν εἰς τὰς πράξεις, ἃς εἵλαντο ὑπὲρ τοῦ κλέπτειν καὶ λῃστεύειν ἀνθρώπων ψυχάς. χρεία δὲ τῷ μέλλοντι εἰς ταῦτα λέγειν καλῶς. ἵνα περὶ Χριστιανῶν ἀπολογήσηται, ἐκτρεπομένων ἄλλο τι σέβειν παρὰ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ τὸν πρωτότοκον „πάσης κτίσεως“ λόγον αὐτοῦ. διηγήσασθαι καὶ τὸ „πάντες, ὅσοι ἦλθον πρὸ ἐμοῦ. κλέπται εἰσὶ καὶ λῃσταὶ. καὶ οὐκ ἤκουσεν αὐτῶν τὰ πρόβατα“ καὶ τὸ „ὁ κλέπτης οὐκ ἔρχεται. εἰ μὴ ἵνα κλέψῃ καὶ θύσῃ καὶ ἀπολέσῃ,“ καὶ εἴ τι ἄλλο τούτοις εἴρηται παραπλήσιον ἐν τοῖς ἱεροῖς γράμμασιν, ὥσπερ καὶ τὸ „ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ, καὶ οὐδὲν ὑμᾶς οὐ μὴ ἀδικήσῃ“ καὶ τὸ „ἐπ᾿ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα.“ ἀλλ᾿ οὐδαμῶς ᾔδει ταῦτα ὁ Κέλσος· εἰ γὰρ ᾔδει, οὐκ ἂν εἶπε· καὶ ὅ τι περ ἂν ᾖ ἐν τοῖς ὅλοις. εἴτε θεοῦ ἔργον εἴτ᾿ ἀγγέων εἴτ᾿ ἄλλων δαιμόνων εἴτε ἡρώων, ταῦτ᾿ ἔχει νόμον ἐκ τοῦ μεγίστου θεοῦ, τέτακται δὲ ἐφ᾿ ἑκάστῳ δύναμιν λαχὼν ὅστις ἠξίωται; τοῦτον οὖν τὸν ἐκεῖθεν ἐξουσίας τετυχηκότα οὐ θεραπεύσει δικαίως ὁ σέβων τὸν θεόν; τούτοις δ᾿ ἐπιφέρει τὸ οὐ γὰρ οἷόν τε „δουλεύειν“ τὸν αὐτὸν πλείοσι „κυρίοις“· περὶ οὗ ἐν τῷ ἑξῆς βιβλίῳ διαληψόμεθα. ἅτε αὐτάρκη περιγραφὴν εἰληφότος τοῦ ἑβδόμου τόμου, πρὸς τὸ σύγγραμμα Κέλσου ἡμῖν γεγραμμένου. # Kitap 8 ### ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΙΠΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΟΓΔΟΟΣ.