İçeriğe geç
Kelsos'a Karşı

Origenes · Kelsos'a Karşı

VIII. Kitap, 1. kısım

8.1Yedi kitabı bitirmiş bulunuyorum; şimdi sekizinciye başlamak istiyorum. Tanrı ve O'nun "biricik" Logos'u yanımızda olsun; ta ki boş yere Doğru Söz adını taşıyan Kelsos'un yalanları soylu bir biçimde çürütülsün, Hristiyanlığın öğretileri de yazdırdığımız sözlerin elverdiği ölçüde güçlü bir biçimde ispat edilsin. Dileğimiz, Pavlus'un yürekten söylediği gibi "Tanrı bizim aracılığımızla çağrıda bulunuyormuş gibi Mesih adına elçilik ediyoruz" diyebilmek ve insanlara "Mesih adına" elçilik edebilmektir. Nitekim Tanrı'nın Logos'u insanları kendisiyle dostluğa çağırır; İsa Mesih'in öğretilerini kabul etmeden önce Tanrı hakkında karanlıkta, yaratıcıyı bilmeden yaşamış olanları adalete, hakikate ve öteki aretē'lere yakınlaştırmak ister. Yine söyleyeceğim: Tanrı bize soylu ve doğru Logos'u, kötülüğe karşı "savaşta" güçlü ve kudretli Rab'bi versin. Artık Kelsos'un sonraki sözüne ve ona vereceğimiz cevaba geçmeliyiz.

8.1

Ἤδη ἔφθασα ἐπὶ τὸ συντελέσαι ἑπτὰ βιβλία, θέλω δὲ ἄρξασθαι καὶ ὀγδόου. θεὸς δὲ καὶ ὁ „μονογενὴς“ αὐτοῦ λόγος παρέσται ἡμῖν, ἵνα γενναίως μὲν τὰ Κέλσου ψεύδη διελεγχθῇ, μάτην ἐπιγεγραμμένα ἀληθὴς λόγος, δυνατῶς δὲ καὶ τὸ ὅσον ἐπὶ τοῖς ὑπαγορευομένοις τὰ χριστιανισμοῦ ἀποδειχθῇ. εὐχομένοις τὸ „ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύομεν, ὡς τοῦ θεοῦ παρακαλοῦντος“ ἡμᾶς „δι᾿ ἡμῶν“ εἰπεῖν τῇ τοῦ Παύλου διαθέσει καὶ πρεσβεῦσαι „ὑπὲρ Χριστοῦ“ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, ὡς ὁ τοῦ θεοῦ λόγος ἐπὶ τὴν πρὸς ἑαυτὸν φιλίαν παρακαλεῖ, βουλόμενος οἰκειῶσαι δικαιοσύνῃ καὶ ἀληθείᾳ καὶ ταῖς λοιπαῖς ἀρεταῖς τοὺς πρὸ τῆς παραδοχῆς τῶν Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ δογμάτων ἐν σκότῳ τῷ περὶ θεοῦ καὶ ἀγνοίᾳ τῇ περὶ τοῦ κτίσαντος ἐνδιατρίψαντας. καὶ πάλιν δὲ ἐρῶ ὅτι ὁ θεὸς δῴη ἡμῖν τὸν γενναῖον καὶ ἀληθῆ λόγον. τὸν κύριον τὸν κραταιὸν καὶ δυνατὸν „ἐν πολέμῳ“ τῷ κατὰ τῆς κακίας. ἤδη δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἑξῆς λέξιν Κέλσου καὶ τὰ πρὸς αὐτὴν ὁδευτέον ἐστὶν ἡμῖν.

8.2Kelsos bundan önce bize neden daimōnlara kulluk etmediğimizi sormuştu; biz de onun daimōnlar hakkında söylediklerine, ilahi sözün bize göründüğü kadarıyla maksadına göre cevap verdik. Ardından, daimōnlara da kulluk etmemizi isteyen bu sorusuna karşı bizi, aynı kişinin birden çok "efendiye kulluk" edemeyeceğini söyleyen kimseler olarak sahneye çıkarıyor. Sanıyor ki bu, kendi deyişiyle kendilerini öteki insanlardan duvarla ayıran ve onlardan kopan kimselerin bir isyan sözüdür. Bunu söyleyenlerin, ellerinden geldiğince kendi hâllerini Tanrı'ya yansıttıklarını düşünüyor. Bu yüzden insanlar söz konusu olduğunda bunun yerinde olduğunu kabul ediyor: Birine kulluk eden kişinin başka bir insana da "kulluk etmesi" makul olmaz, çünkü öbürü bu ikinci kulluktan zarar görür; birine daha önce ant içmiş olan da zarar vereceği için bir başkasına ant içmez; aynı anda farklı kahramanlara ve bu türden daimōnlara kulluk etmemenin de bir anlamı vardır. Ama hiçbir zararın ya da acının erişmediği Tanrı söz konusu olduğunda, insanlarda, kahramanlarda ve bu türden daimōnlarda olduğu gibi birden çok tanrıya kulluk etmekten sakınmayı akılsızca buluyor. Birden çok tanrıya kulluk edenin, büyük Tanrı'ya ait bir şeye kulluk ettiği için bu yolla da O'nun hoşuna giden bir şey yaptığını söylüyor ve ekliyor: O'ndan verilmemiş olan hiç kimsenin saygı görmesi bile caiz değildir. "Bu yüzden," diyor, "O'na ait olanların hepsine saygı gösteren ve onları onurlandıran kişi, hepsi kendisine ait olan Tanrı'yı üzmez."

8.2

Ἐπηπόρησε δὲ ἐν τοῖς πρὸ τούτων πρὸς ἡμᾶς. διὰ τί δαίμονας οὐ θεραπεύομεν· καὶ πρὸς ἃ εἶπε περὶ δαιμόνων ἀπηντήσαμεν κατὰ τὸ φαινόμενον ἡμῖν βούλημα τοῦ θείου λόγου. εἶθ᾿ ἑξῆς ἐκείνοις ἡμᾶς εἰσάγει λέγοντας πρὸς τὴν ἐπαπόρησιν αὐτοῦ. θέλοντος ἡμᾶς καὶ τοὺς δαίμονας θεραπεύειν, ὅτι οὐχ οἷόν τε „δουλεύειν“ τὸν αὐτὸν πλείοσι „κυρίοις.“ τοῦτο δ᾿, ὡς οἴεται, στάσεως εἶναι φωνὴν τῶν, ὡς αὐτὸς ὠνόμασεν, ἀποτειχιζόντων ἑαυτοὺς καὶ ἀποῤῥηγνύντων ἀπὸ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων. νομίζει δὲ τοὺς τοῦτο λέγοντας τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτοῖς ἀπομάττεσθαι τὸ σφέτερον πάθος εἰς τὸν θεόν. διὸ καὶ ἐπὶ μὲν ἀνθρώπων χώραν ἔχειν οἴεται τὸν δουλεύοντά τινι μὴ ἂν εὐλόγως καὶ ἄλλῳ „δουλεύειν“ ἀνθρώπῳ, ὡς βλαπτομένου τοῦ ἑτέρου ἀπὸ τῆς διαφόρου δουλείας, μηδὲ τὸν φθάσαντα συνομωμοκέναι τινὶ συνομνύειν καὶ ἑτέρῳ ὡς βλάπτοντα, ⟨(καὶ)⟩ λόγον ἔχειν τὸ μὴ δουλεύειν ἅμα διαφόροις ἥρωσι καὶ τοῖς τοιούτοις δαίμοσιν· ἐπὶ δὲ θεοῦ, πρὸς ὃν οὔτε βλάβη τις οὔτε λύπη φθάνει, ἄλογον νομίζει τὸ φυλάττεσθαι ὁμοίως τοῖς περὶ ἀνθρώπων καὶ ἡρώων καὶ τοιῶνδε δαιμόνων θεραπεύειν θεοὺς πλείονας. φησὶ δὲ καὶ τὸν θεραπεύοντα θεοὺς πλείονας τῷ ἕν τι τῶν τοῦ μεγάλου θεραπεύειν φίλον καὶ ἐν τούτῳ ἐκείνῳ ποιεῖν καὶ προστίθησιν ὅτι οὐδ᾿ ἔξεστι τιμᾶσθαί τινι ᾧ μὴ ἐξ ἐκείνου τοῦτο δέδοται. διότι τιμῶν τις καὶ σέβων, φησὶ, τοὺς ἐκείνου πάντας οὐ λυπεῖ τὸν θεὸν, οὗ πάντες εἰσίν.

8.3Devam etmeden önce bakalım, "Kimse iki efendiye kulluk edemez" sözünü kabul etmekte haklı değil miyiz? Bu sözün ardından "Ya birinden nefret edip öbürünü sever, ya birine bağlanıp öbürünü hor görür" gelir, hemen sonra da "Hem Tanrı'ya hem paraya kulluk edemezsiniz." Bu savunma bizi tanrılar ve rabler hakkında daha derin ve gizli bir öğretiye çağırıyor. Çünkü ilahi Yazı büyük Rab'bin "bütün tanrılardan" üstün olduğunu bilir. Burada "tanrılar"dan milletler arasında tapılanları anlamayız, çünkü "milletlerin bütün tanrılarının daimōnlar olduğunu" öğrendik. Peygamberlik sözünün bir topluluğunu bildiği "tanrıları" anlarız; her şeyin üstündeki Tanrı da onları birbirinden ayırır ve her birine kendine düşen işi verir. Çünkü "Tanrı tanrılar topluluğunda durdu, tanrıların arasında hüküm verecek." Gerçekten de O "tanrıların Tanrısı Rab"dir; O Oğul aracılığıyla "yeryüzünü güneşin doğduğu yerden battığı yere dek çağırdı." Bize "tanrıların Tanrısı'na" şükretmemiz buyurulur; "Tanrı ölülerin değil dirilerin Tanrısıdır" sözünü de öğrenmişizdir. Bunlar yalnız aktardığım yerlerde değil, sayısız başka yerde de söylenir.

8.3

Ἴδωμεν δὴ πρὸ τῶν ἑξῆς εἰ μὴ εὐλόγως ἀποδεχόμεθα τὴν „οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν“ φωνὴν, ᾗ ἐπιφέρεται τὸ „ἢ γὰρ τὸν ἕνα μισήσει καὶ τὸν ἕτερον ἀγαπήσει, ἢ ἑνὸς ἀνθέξεται καὶ τοῦ ἑτέρου καταφρονήσει,“. καὶ ἑξῆς αὐτῷ τὸ „οὐ δύνασθε θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ.“ καλεῖ δ᾿ ἡμᾶς ἡ ἀπολογία εἰς βαθύτερόν τινα καὶ ἀπόῤῥητον περὶ θεῶν καὶ κυρίων λόγον. ἐπίσταται γὰρ ἡ θεία γραφὴ τὸν μέγαν εἶναι κύριον παρὰ „πάντας τοὺς θεούς“· ἐν οἷς „θεοὺς“ οὐ τοὺς προσκυνουμένους ἐν τοῖς ἔθνεσιν ἐξακούομεν, ἅτε μαθόντες ὅτι „πάντες οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια,“ ἀλλὰ „θεοὺς,“ ὧν οἶδέ τινα συναγωγὴν ὁ προφητικὸς λόγος. καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν τούτους διακρίνοντα καὶ διατασσόμενον ἑκάστῳ τὸ οἰκεῖον αὐτῷ ἔργον. „ὁ θεὸς“ γὰρ „ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν, ἐν μέσῳ δὲ θεοὺς διακρινεῖ.“ καὶ γάρ ἐστι „θεὸς θεῶν κύριος.“ ος διὰ τοῦ υἱοῦ „ἐκάλεσε τὴν γῆν ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου ἕως δυσμῶν.“ καὶ προστασσόμεθα ἐξομολογεῖσθαι „τῷ θεῷ τῶν θεῶν,“ μαθόντες καὶ τὸ „ὁ θεὸς οὐκ ἔστι νεκρῶν ἀλλὰ ζώντων“· ἅπερ δὴ λέγεται οὐ μόνον διὰ τῶν ἐκκειμένων ἀλλὰ καὶ δι᾿ ἄλλων μυρίων.

8.4İlahi sözler bize Rab ve rabler hakkında da bu tür şeyleri incelemeyi ve düşünmeyi öğretir. Bir yerde "Tanrıların Tanrısı'na şükredin, çünkü merhameti sonsuzdur; rablerin Rabbi'ne şükredin, çünkü merhameti sonsuzdur" derler, başka bir yerde Tanrı'nın "kralların Kralı ve rablerin Rabbi" olduğunu söylerler. Söz, bir kısmı yalnız adı tanrı olan, bir kısmı da gerçekten tanrı olan varlıkları bilir, öyle anılsınlar ya da anılmasınlar. Pavlus da gerçekten rab olan ve olmayanlar hakkında aynı şeyi öğreterek şöyle der: "Gerçi gökte ya da yerde ilah denen varlıklar olsa da —nitekim birçok ilah ve birçok rab vardır—." "Tanrıların Tanrısı" dilediklerini İsa aracılığıyla "doğudan" ve "batıdan" kendi payına çağırır; Tanrı'nın Mesih'i de Rab olarak, her şeyin sınırlarına varıp bütün sınırlardan insanları kendine çağırmasıyla bütün rablerden üstün olduğunu gösterir. Pavlus bunları bildiği için, aktardığım sözlerin ardından şunu söyler: "Ama bizim için tek Tanrı vardır, her şeyin kendisinden olduğu Baba; ve tek Rab vardır, her şeyin kendisi aracılığıyla olduğu İsa Mesih; biz de O'nun aracılığıyla varız." Bu yerde hayranlık verici ve sırlı bir öğreti seyrettiği için bunlara şunu da ekler: "Ama herkeste bu bilgi yoktur." "Ama bizim için tek Tanrı vardır, her şeyin kendisinden olduğu Baba; ve tek Rab vardır, her şeyin kendisi aracılığıyla olduğu İsa Mesih" derken "bizim için" sözünü kendisi ve "tanrıların" üstündeki Tanrı'ya, "rablerin" üstündeki Rab'be yükselmiş olan herkes için söyler. Her şeyin üstündeki Tanrı'ya ise O'na bölmeden, ayırmadan, parçalamadan tapan kişi yükselir; bunu da O'na yaklaştıran tek aracı olan Oğul sayesinde yapar. İsa'da seyredilen Tanrı'nın Logos'u ve bilgeliği olan bu Oğul, seçkin sözler, işler ve düşüncelerle kendilerini kâinatın yaratıcısı Tanrı'ya yakınlaştırmaya her yolla çalışanları O'na götürür. Sanırım "kendini ışık meleği kılığına sokan" "bu çağın hükümdarı", bu ve buna benzer sözlere karşılık [Platon'a] şunu söyletmiştir: "Onu, on bir bölüğe ayrılmış bir tanrılar ve daimōnlar ordusu izler." [Platon] burada kendisi ve felsefe yapmış olanlar hakkında şunu der: "Biz Zeus'la birlikteyiz, başkaları başka daimōnlarla."

8.4

Τοιαῦτα καὶ περὶ κυρίου καὶ κυρίων διδάσκουσιν ἡμᾶς ἐξετάζειν καὶ φρονεῖν οἱ θεῖοι λόγοι, ὅπου μὲν λέγοντες· „ἐξομολογεῖσθε τῷ θεῷ τῶν θεῶν, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· ἐξομολογεῖσθε τῷ κυρίῳ τῶν κυρίων, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ,“ ὅπου δὲ ὅτι ἐστὶν ὁ θεὸς „βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων καὶ κύριος τῶν κυριευόντων.“ οἶδε δὲ ὁ λόγος θεοὺς τοὺς μέν τινας λεγομένους τοὺς δὲ καὶ ὄντας, εἴτε λεγομένους εἴτε μή· τὸ δ᾿ αὐτὸ διδάσκων καὶ περὶ κυρίων τῶν ὄντων καὶ μὴ λέγει ὁ Παῦλος· „καὶ γὰρ εἴπερ εἰσὶ λεγόμενοι θεοὶ εἴτ᾿ ἐν οὐρανῷ εἴτ᾿ ἐπὶ τῆς γῆς, ὥσπερ εἰσὶ θεοὶ πολλοὶ καὶ κύριοι πολλοί.“ εἶτ᾿ ἐπεὶ „ὁ τῶν. θεῶν θεὸς“ καλεῖ „ἀπ᾿ ἀνατολῶν“ καὶ „δυσμῶν“ ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ μερίδα διὰ τοῦ Ἰησοῦ οὓς βούλεται, κύριος δὲ ὢν ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ δείκνυσιν δι᾿ ὧν ἐπέβη τοῖς πάντων ὁρίοις καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἀπὸ πάντων ὁρίων καλεῖ ὅτι ἐστὶ πάντων τῶν κυριευόντων διαφέρων· διὰ τοῦτο ταῦτ᾿ ἐπιστάμενος ὁ Παῦλός φησι μεθ᾿ ἃ παρεθέμην· „ἀλλ᾿ ἡμῖν εἷς θεὸς ὁ πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἷς κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, δι᾿ οὗ τὰ πάντα, καὶ ἡμεῖς δι᾿ αὐτοῦ.“ θεωρῶν τε θαυμάσιόν τινα καὶ μυστηριώδη λόγον κατὰ τὸν τόπον ἐπιφέρει αὐτοῖς· „ἀλλ᾿ οὐκ ἐν πᾶσιν ἡ γνῶσις.“ ἐπὰν δὲ λέγῃ· „ἀλλ᾿ ἡμῖν εἷς θεὸς ὁ πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἷς κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, δι᾿ οὗ τὰ πάντα,“ τὸ „ἡμῖν“ λέγει ἐφ᾿ ἑαυτοῦ καὶ πάντων τῶν ἀναβεβηκότων πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν „τῶν θεῶν“ καὶ πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι κύριον „τῶν κυρίων.“ ἀναβέβηκε δὲ πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν ὁ ἀσχίστως καὶ ἀδιαιρέτως καὶ ἀμερίστως αὐτὸν σέβων διὰ τοῦ μόνου προσάγοντος ἐκείνῳ υἱοῦ, τοῦ θεοῦ λόγου καὶ σοφίας ἐν τῷ Ἰησοῦ θεωρουμένου, τοὺς παντὶ τρόπῳ πειρωμένους ἑαυτοὺς οἰκειῶσαι δι᾿ ἐξαιρέτων λόγων καὶ πράξεων καὶ διανοημάτων [καὶ νοημάτων] τῷ τοῦ παντὸς δημιουργῷ θεῷ. παρὰ ταῦτα δ᾿ οἶμαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια τὸν μετασχηματιζόμενον „εἰς ἄγγελον φωτὸς“ ἄρχοντα „τοῦ αἰῶνος τούτου“ πεποιηκέναι τὸ „τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων, κατὰ ἕνδεκα μοίρας τεταγμένη.“ ἐν οἷς περὶ ἑαυτοῦ καὶ τῶν φιλοσοφησάντων λέγει τό· „μετὰ μὲν Διὸς ἡμεῖς, ἄλλοι δὲ μετὰ ἄλλων δαιμόνων.“

8.5Demek ki, ister yalnız adları öyle olsun ister gerçekten öyle olsunlar, birçok tanrı ve aynı şekilde birçok rab olduğuna göre, biz yalnız yeryüzündeki milletlerin tanrı diye taptıklarını değil, Yazıların tanrı dediklerini de aşmak için her şeyi yaparız. Bu sonuncular hakkında, Tanrı'nın Musa ve Kurtarıcımız İsa aracılığıyla yaptığı "antlaşmalara yabancı" olanlar ve bu antlaşmalarla bildirilen vaatlerinden uzak kalanlar hiçbir şey bilmezler. Daimōnların hoşuna gidecek hiçbir iş yapmayan kişi bütün daimōnlara köleliği aşar; Pavlus'un andığı tanrıların payını ise, ister onlar gibi ister işler nasılsa öyle olsun, "görünenlere değil görünmeyenlere" bakan kişi aşar. "Yaratılışın büyük bir özlemle Tanrı oğullarının ortaya çıkmasını", "kendi isteğiyle değil, onu boyun eğdirenin isteğiyle, umut içinde" nasıl beklediğini gören, yaratılışa hürmetle bakan, onun bütünüyle "çürümenin köleliğinden" nasıl "kurtarılıp" "Tanrı çocuklarının yüceliğinin özgürlüğüne" kavuşacağını gören kişi, Tanrı'yla birlikte başka birine de kulluk etmeye, "iki efendiye kulluk etmeye" çekilmez.

Bu tür şeyleri anlamış, birden çok "efendiye kulluk" etmek istemeyen ve bu yüzden Rab İsa Mesih'le yetinen kimseler için bu söz bir isyan sözü değildir. İsa Mesih kendisine kulluk edenleri kendi gözetiminde terbiye eder; ta ki terbiye olmuş ve Tanrı'ya layık bir "krallık" hâline gelmiş olarak onları Baba Tanrı'ya teslim etsin. Evet, onlar kendilerini Tanrı'nın "vatandaşlığına" yabancı olanlardan ve O'nun "antlaşmalarına" uzak kalanlardan ayırır ve koparırlar; ta ki "göklerdeki vatandaşlıklarına" uygun yaşasınlar, diri Tanrı'ya, "Tanrı'nın şehrine, göksel Kudüs'e, on binlerce meleğin bayram topluluğuna ve adları göklerde yazılmış ilk doğanların topluluğuna" yaklaşsınlar.

8.5

Πολλῶν τοίνυν λεγομένων ἢ ὄντων θεῶν ὁμοίως δὲ καὶ κυρίων, ἡμεῖς πάντα πράττομεν, ἵν᾿ οὐ μόνα τὰ προσκυνούμενα ὡς θεοὺς παρὰ τοῖς ἐπὶ γῆς ἔθνεσιν ὑπεραναβῶμεν ἀλλὰ γὰρ καὶ οὕς φασιν αἱ γραφαὶ θεοὺς, περὶ ὧν οὐδὲν ἴσασιν οἱ „ξένοι τῶν“ διὰ Μωϋσέως καὶ τοῦ σωτῆρος Ἰησοῦ ἡμῶν „διαθηκῶν“ τοῦ θεοῦ καὶ οἱ ἀλλότριοι τῶν διὰ τούτων δηλουμένων ἐπαγγελιῶν αὐτοῦ. ὑπεραναβαίνει δὲ τὴν παρὰ πᾶσι δαιμονίοις δουλείαν ὁ μηδὲν ἔργον δαιμονίοις φίλον ποιῶν, καὶ ὑπεραναβαίνει τὴν μερίδα τῶν παρὰ Παύλῳ λεγομένων εἶναι θεῶν ὁ σκοπῶν, εἴτε ὡς ἐκεῖνοι εἴθ᾿ ὅπως ποτὲ ἔχει τὰ πράγματα, οὐ „τὰ βλεπόμενα ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα“· καὶ ὁρῶν τις, τίνα τρόπον καὶ „ἡ τῆς κτίσεως ἀποκαραδοκία τὴν ἀποκάλυψιν τῶν υἱῶν τοῦ θεοῦ ἀπεκδέχεται,“ „οὐχ ἑκοῦσα ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ᾿ ἐλπίδι,“ εὐφημῶν τὴν κτίσιν καὶ βλέπων, τίνα τρόπον „ἐλευθερωθήσεται“ πᾶσα „ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς“ καὶ καταντήσεται „εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ θεοῦ,“ οὐ περισπᾶται πρὸς ⟨(τὸ)⟩ τῷ θεῷ καὶ ἄλλῳ τινὶ δουλεύειν μετ᾿ αὐτοῦ οὐδὲ πρὸς τὸ „δυσὶ κυρίοις δουλεύειν.“ οὐ στάσεως οὖν φωνὴ ἐπὶ τοῖς νοήσασι τὰ τοιαῦτα καὶ μὴ θέλουσι „δουλεύειν“ πλείοσι „κυρίοις,“ διὰ τοῦτο ἀρκουμένοις κυρίῳ Ἰησοῦ Χριστῷ, παιδεύοντι ὑφ᾿ ἑαυτῷ τοὺς δουλεύοντας αὐτῷ, ἵν᾿ αὐτοὺς πεπαιδευμένους παραδῷ γενομένους „βασιλείαν“ ἀξίαν θεοῦ τῷ θεῷ καὶ πατρί. ἀλλὰ καὶ ἀποσχίζουσι καὶ ἀποῤῥηγνύουσιν ἑαυτοὺς ἀπὸ τῶν ἀλλοτρίων „τῆς πολιτείας“ τοῦ θεοῦ καὶ ξένων „τῶν διαθηκῶν“ αὐτοῦ, ἵνα „τὸ ἐν οὐρανοῖς πολίτευμα“ πολιτεύσωνται, προσερχόμενοι θεῷ ζῶντι „καὶ πόλει θεοῦ, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ, καὶ μυριάσιν ἀγγέλων πανηγύρει καὶ ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων, ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανῷ.“

8.6Tanrı'dan, O'nun Logos'undan ve hakikatinden başka birine kulluk etmekten kaçınmamız da, bir insanın kendisinin yanı sıra bir başkasına da kulluk edenden zarar gördüğü sanıldığı gibi, Tanrı zarar görecek diye değildir. Kendimizi her şeyin üstündeki Tanrı'nın payından ayırarak kendi kendimize zarar vermemek içindir. Çünkü biz seçkin "evlatlık ruhuyla" O'nun mutluluğuna yakışır biçimde yaşarız; yani göklerdeki Baba'nın oğulları arasında yaşar, "Abba, Baba!" sözünü kuru laflarla değil işlerle, gizlice ama gür sesle söyleriz. Lakedaimonlu elçiler, muhafızlar onları çok zorladığı halde Pers kralının önünde secdeye kapanmadılar, çünkü tek efendileri olan Lykurgos kanunundan korkuyorlardı. Ama çok daha büyük ve daha ilahi bir elçilikle "Mesih adına" elçilik edenler ne Perslerin, ne Yunanların, ne Mısırlıların, ne de herhangi bir kavmin hükümdarı önünde secdeye kapanırlar; hükümdarların muhafızları olan daimōnlar ve iblisin melekleri onları buna zorlamak, yeryüzündeki her kanundan üstün olan kanuna sırt çevirmeye ikna etmek isteseler bile. Çünkü "Mesih adına" elçilik edenlerin efendisi, uğruna elçilik ettikleri Mesih'tir: "başlangıçta" var olan, "Tanrı'yla birlikte" olan ve "Tanrı" olan Logos.

8.6

Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὡς βλαπτομένου τοῦ θεοῦ, ὡς δοκεῖ βλάπτεσθαι ἄνθρωπος ὑπὸ τοῦ καὶ ἄλλῳ παρ᾿ αὐτὸν δουλεύοντος, ἐκκλίνομεν τὸ δουλεύειν ἄλλῳ τινὶ ἢ τῷ θεῷ διὰ τοῦ λόγου αὐτοῦ καὶ τῆς ἀληθείας αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ἵνα ἡμεῖς μὴ βλαβῶμεν ἑαυτοὺς χωρίζοντες τῆς τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ μερίδος, ὡς οἰκείως αὐτοῦ τῇ μακαριότητι ζῶντας πνεύματι ἐξαιρέτῳ υἱοθεσίας“· ὅ ἐστιν ἐν υἱοῖς τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρὸς, οὐ λεξείδια ἀλλὰ πράγματα μεγαλοφώνως κατὰ τὸ κρυπτὸν φθεγγομένοις τὸ „Ἀββὰ ὁ πατήρ.“ Λακεδαιμονίων μὲν οὖν οἱ πρέσβεις τὸν Περσῶν βασιλέα. καίτοι προσαναγκαζόντων σφόδρα τῶν δορυφόρων. οὐ προσεκύνησαν φοβούμενοι τὸν ἕνα κύριον αὐτῶν τὸν Λυκούργου νόμον· οἱ δὲ τὴν πολλῷ μείζονα καὶ θειοτέραν πρεσβείαν „ὑπὲρ Χριστοῦ“ πρεσβεύοντες οὔτε τὸν Περσῶν ἄρχοντα οὔτε τὸν Ἑλλήνων οὔτε τὸν Αἰγυπτίων οὔτε τὸν οὑτινοσοῦν ἔθνους προσκυνήσαιεν ἂν, κἂν οἱ δορυφόροι τῶν ἀρχόντων δαίμονες καὶ τοῦ διαβόλου ἄγγελοι προσαναγκάζειν αὐτοὺς ἐθέλωσι τοῦτο ποιεῖν καὶ πείθωσι μακρὰν χαίρειν λέγειν τῷ παντὸς νόμου τῶν ἐπὶ γῆς κρείττονι. κύριος γὰρ τῶν „ὑπὲρ Χριστοῦ“ πρεσβευόντων ὁ Χριστός ἐστιν, ὑπὲρ οὗ πρεσβεύουσιν, ὁ „ἐν ἀρχῇ“ λόγος ὢν καὶ „πρὸς τὸν θεὸν“ ὢν καὶ „θεὸς“ ὤν.

8.7Sonra Kelsos, insanlara kulluk hakkındaki sözünden sonra, yani insanın kulluk etmek istediği birinciye, ikinci birine de kulluk etmek isterse zarar vereceğini söyledikten sonra, "Aynı şey kahramanlar ve bu türden daimōnlar için de geçerli olsa gerek" diyerek kendi anladığından daha derin bir konuyu kurcalıyor gibi görünüyor. Öyleyse ona şunu sormak gerekir: Kahramanlardan neyi anlıyor, bu türden daimōnların nasıl varlıklar olduğunu söylüyor? Öyle ki falanca kahramana kulluk eden bir başkasına kulluk etmemeli, filanca daimōn'a kulluk eden bir başkasına kulluk etmemeli; sanki insanlarda olduğu gibi, ikincilerden önce kulluk edilen ilk daimōn zarar görecekmiş gibi! Kahramanların ya da bu türden daimōnların uğradığı zararın ne olduğunu sanıyorsa göstersin. Çünkü ya saçmalık denizine düşüp sözünü geri almak ve söylediklerinden vazgeçmek zorunda kalacak, ya da saçmalamak istemiyorsa ne kahramanların ne de daimōnların tabiatını bildiğini itiraf edecek. İnsanlar hakkındaki sözüne, yani biri ikinci birine kulluk ederse birincinin zarar gördüğü sözüne karşı da şunu söylemek gerekir: Ona kulluk eden kişi bir başkasına da kulluk etmek isterse birinci insana ne tür bir zarar geldiğini söylüyor?

8.7

Εἶτ᾿ ἐπεὶ ἔδοξε τῶν φαινομένων αὐτῷ βαθύτερόν τινα κινεῖν λόγον ὁ Κέλσος περὶ ἡρώων καί τινων δαιμόνων, λέγων μετὰ τὸν περὶ τῆς πρὸς ἀνθρώπους δουλείας λόγον, ὡς βλαπτομένου τοῦ προτέρου, ᾧ τις δουλεύειν βούλεται, ἐὰν δουλεύειν θέλῃ καὶ δευτέρῳ, ὅτι εἴη δ᾿ ἂν τὸ αὐτὸ καὶ περὶ ἡρώων τε καὶ τῶν τοιούτων δαιμόνων· πευστέον αὐτοῦ, τί νοεῖ τοὺς ἥρωας, καὶ ποδαποὺς εἶναι λέγει τοὺς τοιούτους δαίμονας; ὥστε τὸν δουλεύοντα τῷδε τῷ ἥρωϊ καὶ μὴ ἑτέρῳ δουλεύειν δεῖν, καὶ τῷ τοιῷδε δαίμονι μὴ καὶ ἄλλῳ δουλεύειν· ὡς βλαπτομένου ἀνάλογον τοῖς βλαπτομένοις ἀνθρώποις τοῦ προτέρου δαίμονος, οἷς τις ἐλάτρευσε πρὸ τῶν δευτέρων. ἀλλὰ καὶ τίνα βλάβην οἴεται εἶναι ἡρώων ἢ τῶν τοιῶνδε δαιμόνων, παραστησάτω. ἀναγκασθήσεται γὰρ ἤτοι εἰς πέλαγος φλυαρίας ἐμπεσὼν ἀναλαβεῖν τὸν λόγον καὶ ἀθετῆσαι τὰ εἰρημένα ἢ μὴ φλυαρεῖν θέλων ὁμολογεῖν ὅτι οὔτε ἥρωας οὔτε δαιμόνων φύσιν ἐπίσταται. εἰς δὲ τὸν περὶ ἀνθρώπων λόγον, βλαπτομένων τῶν προτέρων, ἐὰν δουλεύῃ τις δευτέρῳ, λεκτέον· ποίαν βλάβην φησὶ γίνεσθαι τῷ προτέρῳ ἀνθρώπῳ, εἰ ὁ δουλεύων αὐτῷ δουλεύειν ἐθέλει καὶ ἑτέρῳ;

8.8Eğer cahil ve felsefeden habersiz biri gibi, dış mallar dediğimiz şeylerle ilgili zararı kastediyorsa, Sokrates'in şu güzel sözüne hiç dikkat etmediği ortaya çıkar: "Anytos ve Meletos beni öldürebilirler ama bana zarar veremezler; çünkü daha iyinin daha kötüden zarar görmesi caiz değildir." Yok, eğer zarardan kötülüğe uygun bir hareketi ya da durumu kastediyorsa, açıktır ki birbirinden uzak yerlerde bulunan iki bilgeye kulluk eden kişi bilgelere hiçbir zarar vermiş olmaz. Bu da makul değilse, "Kimse iki efendiye kulluk edemez" sözünü suçlamak için getirdiği örnek boşa gitmiştir; kâinatın Tanrısı'na yalnız, Tanrı'ya yaklaştıran Oğlu aracılığıyla kulluk etmek gerektiğini söyleyen söz ise daha da güç kazanacaktır. Hem biz Tanrı'ya, O'nun ihtiyacı varmış gibi ya da O'na kulluk etmezsek üzülecekmiş gibi kulluk etmeyiz. Tanrı'ya kulluktan kendimiz yarar gördüğümüz, her şeyin üstündeki Tanrı'ya O'nun biricik Logos'u ve bilgeliği aracılığıyla kulluk ederek acıya ve duygulara kapılmayan kimseler olduğumuz için kulluk ederiz.

8.8

Εἰ μὲν γὰρ ὡς ἰδιώτης λέγοι καὶ ἀφιλόσοφον βλάβην τὴν περὶ χρημάτων τῶν ἐκτὸς ἡμῖν σημαινομένων, ἐλεγχθείη ἂν μηδ᾿ ἐπιστήσας τῷ ὑπὸ Σωκράτους καλῶς εἰρημένῳ ἐν τῷ· „ἐμὲ δὲ Ἄνυτος καὶ Μέλητος ἀποκτεῖναι μὲν δύνανται, βλάψαι δὲ οὔ· οὐ γὰρ θεμιτὸν τὸ κρεῖττον ὑπὸ τοῦ χείρονος βλάπτεσθαι.“ εἰ δὲ βλάβην τὴν κίνησιν ἢ σχέσιν λέγοι κατὰ κακίαν, δῆλον ὅτι οὐδεμιᾶς γινομένης βλάβης περὶ τοὺς σοφοὺς δουλεύει τις ἐν διεστηκόσι τόποις οὖσι δύο σοφοῖς. εἰ δ᾿ οὐδὲ τοῦτο εὔλογον, μάτην αὐτῷ παρείληπται τὸ παράδειγμα κατηγοροῦν τοῦ „οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν.“ καὶ μᾶλλον ὁ περὶ τῆς ⟨(πρὸς)⟩ τὸν θεὸν τῶν ὅλων δουλείας μόνον διὰ τοῦ προσάγοντος τῷ θεῷ υἱοῦ αὐτοῦ κρατήσει λόγος. ἀλλὰ καὶ οὐχ ὡς δεόμενον τὸν θεὸν θεραπεύσομεν οὐδ᾿ ὡς λυπούμενον, ἂν μὴ θεραπεύωμεν αὐτὸν, ἀλλ᾿ ὡς αὐτοὶ ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν θεὸν θεραπείας ὠφελούμενοι καὶ ἄλυποι καὶ ἀπαθεῖς γινόμενοι ἐκ τοῦ δουλεύειν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ λόγου καὶ σοφίας.

8.9Bak, "Kâinattaki başka bir şeye de kulluk edersen" sözü ne kadar düşünülmeden söylenmiş! Bu sözde, Tanrı'ya kulluğun bizi hiçbir zarara uğratmadan, kısacası Tanrı'ya ait herhangi bir şeye de yaklaştırdığı ima ediliyor. Ama sanki "Kâinattaki başka bir şeye de kulluk edersen" sözünü doğru söylemediğini fark etmiş gibi, sözünü yeniden ele alıp ona şöyle bir düzeltme getiriyor: "O'ndan bu hak verilmemiş olan hiç kimsenin saygı görmesi caiz değildir." Tanrı, daimōn ya da kahraman diye saygı gösterilenler hakkında Kelsos'a soralım: Be adam, bunlara saygı görme hakkının Tanrı'dan verildiğini, yanılıp gerçek anlamda saygıya layık olandan uzaklaşan insanların bilgisizliğinden ve cehaletinden gelmediğini nereden ispat edebilirsin? Az önce senin de söylediğin gibi, Kelsos, Hadrianus'un sevgilisine saygı gösteriliyor; ama herhalde Antinoos'a bir tanrı gibi saygı görme hakkının kâinatın Tanrısı tarafından verildiğini söylemeyeceksin. Ötekiler için de aynı şeyi söyleyecek, onlara saygı görme hakkının her şeyin üstündeki Tanrı tarafından verildiğine dair ispat isteyeceğiz.

Eğer bize İsa hakkında buna benzer bir itirazla karşılık verirse, ona saygı görme hakkının Tanrı'dan verildiğini ispat edeceğiz: "Herkes Baba'ya saygı gösterdiği gibi Oğul'a da saygı göstersin diye." Çünkü onun doğumundan önceki peygamberlikler, ona gösterilecek saygının teminatıydı. Onun yaptığı olağanüstü işler de, Kelsos'un sandığı gibi büyüyle değil, peygamberlerin önceden bildirdiği bir tanrısallıkla yapıldığı için Tanrı'nın tanıklığını taşıyordu. Öyle ki Logos olan "Oğul'a saygı gösteren", logos'a aykırı hiçbir şey yapmadığı için ona saygı göstermekten yarar görsün; hakikat olan Oğul'a saygı göstererek, hakikate saygı göstermekle daha iyi biri olsun; aynı şekilde bilgeliğe, adalete ve ilahi sözlerin Tanrı'nın Oğlu'nun kendisi olduğunu söylediği her şeye saygı göstermekle de.

8.9

Ὅρα δὲ πῶς ἀβασάνιστόν ἐστι τὸ εἰ γάρ τι καὶ ἄλλο τῶν ἐν τοῖς ὅλοις θεραπεύσεις, ἐν ᾧ ἐμφαίνεται τὴν τοῦ θεοῦ θεραπείαν χωρὶς πάσης βλάβης ἡμῶν ἡμᾶς προσάγειν ἁπαξαπλῶς τινι τῶν τοῦ θεοῦ. ἀλλ᾿ ὡσπερεὶ αἰσθηθεὶς ἑαυτοῦ οὐχ ὑγιῶς εἰπόντος· εἰ γάρ τι καὶ ἄλλο τῶν ἐν τοῖς ὅλοις θεραπεύσεις, εἶτ᾿ ἐπαναλαμβάνει καὶ διόρθωσιν προσάγει τῷ λεγομένῳ ἐν τούτῳ· οὐδ᾿ ἔξεστι τιμᾶσθαι οὐδενὶ, ὅτῳ μὴ ἐξ ἐκείνου τοῦτο δέδοται. καὶ πυθώμεθα τοῦ Κέλσου περὶ τῶν τιμωμένων ὡς θεῶν ἢ δαιμόνων ἢ καὶ ἡρώων ὅτι πόθεν, ὦ οὗτος, ἀποδεικνύναι ἔχεις ὅτι ἀπὸ τοῦ θεοῦ τούτοις δέδοται τὸ τιμᾶσθαι καὶ οὐχὶ ἀπὸ ἀγνοίας καὶ ἀμαθίας ἀνθρωπίνης πλανωμένων καὶ ἀποπιπτόντων τοῦ κυρίως τιμωμένου; τιμᾶται γοῦν, ὡς πρὸ βραχέος ἔλεγες, ὦ Κέλσε, τὰ Ἀδριανοῦ παιδικὰ, καὶ οὐ δή που ἐρεῖς ὅτι ἀπὸ τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων δέδοται τὸ τιμᾶσθαι ὡς θεῷ τῷ Ἀντινόῳ. τὸ δ᾿ αὐτὸ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐροῦμεν. ἀπαιτοῦντες ἀπόδειξιν περὶ τοῦ δεδόσθαι αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ τὸ τιμᾶσθαι. ἐὰν δ᾿ ἡμῖν ἀνθυποφέρῃ τὸ παραπλήσιον περὶ τοῦ Ἰησοῦ, ἀποδείξομεν ὅτι ἀπὸ θεοῦ δέδοται αὐτῷ τὸ τιμᾶσθαι· „ἵνα πάντες τιμῶσι τὸν υἱὸν, καθὼς τιμῶσι τὸν πατέρα.“ αἱ γὰρ πρὸ τῆς γενέσεως αὐτοῦ προφητεῖαι συστάσεις ἦσαν τῆς τιμῆς αὐτοῦ. ἀλλὰ καὶ τὰ ὑπ᾿ αὐτοῦ γενόμενα παράδοξα οὐ μαγγανείᾳ, ὡς οἴεται Κέλσος, ἀλλὰ θειότητι προειρημένῃ ὑπὸ τῶν προφητῶν τὴν ἀπὸ θεοῦ εἶχε μαρτυρίαν· ἵν᾿ ὁ „τιμῶν τὸν υἱὸν“ ὄντα λόγον μηδὲν ἄλογον πράττων ὠφελῆται ἐκ τοῦ τιμᾶν αὐτὸν. καὶ τιμῶν αὐτὸν ὄντα ἀλήθειαν κρείττων γίνηται ἀπὸ τοῦ τιμᾶν ἀλήθειαν, οὕτως δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ τιμᾶν σοφίαν καὶ δικαιοσύνην καὶ πάντα, ἅπερ φασὶν εἶναι οἱ θεῖοι λόγοι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ.

8.10Tanrı'nın Oğlu'na gösterilen saygının, aynı şekilde Baba Tanrı'ya gösterilen saygının da ancak sağlıklı bir hayatta gerçekleştiğini, bak, şu sözlerden öğrenmiyor muyuz: "Kanunla övünen sen, kanunu çiğneyerek Tanrı'yı aşağılıyorsun"; ve "Tanrı'nın Oğlu'nu ayak altına alan, kendisini kutsal kılan antlaşma kanını bayağı sayan ve lütuf Ruhu'na hakaret eden kişi, sizce ne kadar daha ağır bir cezayı hak edecektir?" Eğer kanunu çiğneyen kişi "kanunu çiğneyerek" Tanrı'yı aşağılıyorsa, Logos'u ayak altına alan da "Tanrı'nın Oğlu'nu" ayak altına alıyorsa, açıktır ki kanunu tutan Tanrı'ya saygı gösterir, Tanrı'nın Logos'uyla ve onun işleriyle donanmış olan da Tanrı'ya tapınır. Kelsos kimlerin Tanrı'ya ait olduğunu, yalnız bilgelerin O'na ait olduğunu; kimlerin O'na yabancı olduğunu, aretē'yi edinmeye hiç yönelmeyen bütün kötülerin O'na yabancı olduğunu bilseydi, "O'na ait olanların hepsine saygı gösteren ve onları onurlandıran kişi, hepsi kendisine ait olan Tanrı'yı nasıl üzer?" sözünü nasıl söylemek gerektiğini görürdü.

8.10

Ὅτι δὲ ἡ πρὸς τὸν ⟨(υἱὸν τοῦ)⟩ θεοῦ τιμὴ ἐν βίῳ ὑγιεῖ γίνεται. οὕτως δὲ καὶ ἡ πρὸς τὸν θεὸν καὶ πατέρα, ὅρα εἰ μὴ διδασκόμεθα ἔκ τε τοῦ „ὃς ἐν νόμῳ καυχᾶσαι, διὰ τῆς παραβάσεως, ⟨(τοῦ νόμου)⟩ τὸν θεὸν ἀτιμάζεις“ καὶ ἐκ τοῦ „πόσῳ δοκεῖτε χείρονος ἀξιωθήσεται τιμωρίας ὁ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καταπατήσας καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης κοινὸν ἡγησάμενος, ἐν ᾧ ἡγιάσθη, καὶ τὸ πνεῦμα τῆς χάριτος ἐνυβρίσας.“ εἰ γὰρ „διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου“ ἀτιμάζει τὸν θεὸν ὁ παραβαίνων τὸν νόμον, καὶ καταπατεῖ „τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ“ ὁ μὴ καταπατῶν τὸν λόγον· δῆλον ὅτι τιμᾷ μὲν τὸν θεὸν ὁ τηρῶν τὸν νόμον, σέβει δὲ τὸν θεὸν ὁ κεκοσμημένος τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ καὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ. εἰ δὲ ᾔδει Κέλσος, τίνες μέν εἰσι τοῦ θεοῦ, καὶ ὅτι μόνοι οἱ σοφοὶ, τίνες δὲ οἱ ἀλλότριοι, καὶ ὅτι πάντες οἱ φαῦλοι οἱ μηδαμῶς νεύοντες πρὸς ἀρετῆς ἀνάληψιν. εἶδεν ἂν, πῶς δεῖ ⟨(λέγειν)⟩ τὸ τιμῶν οὖν τις καὶ σέβων τοὺς ἐκείνου πάντας τί λυπεῖ τὸν θεὸν, οὗ πάντες εἰσίν;

8.11Bunun ardından şöyle diyor: "Üstelik Tanrı'dan söz ederken tek bir efendi olduğunu söyleyen kişi, Tanrı'nın krallığını bölerek ve isyan ederek dinsizlik eder; sanki hizipler ve O'na karşı ayaklanmış başka biri varmış gibi." Kelsos geometrik ispatlarla milletlerin tanrı diye taptıklarının gerçekten tanrı olduğunu ortaya koysaydı, heykellerin, tapınakların ve sunakların başında bulunduğu sanılanların kötü daimōnlar olmadığını gösterseydi, bu sözlerinin bir yeri olurdu. Bizde sürekli söylenen ve yazılan Tanrı'nın krallığına gelince, biz onu hem anlamak hem de öyle insanlar olmak için dua ederiz ki yalnız Tanrı bize hükmetsin ve Tanrı'nın krallığı bizim de krallığımız olsun. Kelsos ise bize birçok tanrıya saygı göstermeyi öğrettiğine göre, kendi sözünün sonuçlarını göz önüne alsaydı, "Tanrı'nın krallığı" değil "tanrıların krallığı" demesi gerekirdi. Demek ki Tanrı katında hizipler yoktur, O'na karşı ayaklanmış bir tanrı da yoktur. Devler ya da Titanlar gibi bazıları kendi kötülükleri yüzünden Tanrı'yla savaşmak istese bile durum değişmez; Kelsos'la birlikte ve İsa hakkındaki gerçekleri sayısız yolla ortaya koymuş olan Tanrı'ya, soyumuzun kurtuluşu için kendini bütün dünyaya bir anda, herkese alabildiği ölçüde vermiş olan Logos'un kendisine savaş açanlarla birlikte istese bile.

8.11

Ἑξῆς δὲ τούτοις φησί· καὶ μὴν ὅ γε φάσκων ἕνα εἰρῆσθαι κύριον, περὶ θεοῦ λέγων. ἀσεβεῖ διαιρῶν τὴν τοῦ θεοῦ βασιλείαν καὶ στασιάζων. ὡς οὔσης αἱρέσεως καὶ ὄντος τινὸς ἑτέρου ἀντιστασιώτου αὐτῷ. χώραν δ᾿ εἶχεν αὐτῷ ταῦτα, εἰ γραμμικαῖς ἀποδείξεσι παρίστη τοὺς ὑπὸ τῶν ἐθνῶν προσκυνουμένους ὡς θεοὺς θεοὺς εἶναι, καὶ τοὺς περὶ τὰ ἀγάλματα καὶ τοὺς νεὼς καὶ τοὺς βωμοὺς νομιζομένους τυγχάνειν παρίστη μὴ ὄντας φαύλους τινὰς δαίμονας. ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ θεοῦ βασιλείαν παρ᾿ ἡμῖν συνεχῶς λεγομένην καὶ γεγραμμένην ἡμεῖς μὲν καὶ νοεῖν εὐχόμεθα καὶ τοιοῦτοι γίνεσθαι, ἵν᾿ ὑπὸ θεοῦ μόνου βασιλευώμεθα, καὶ γένηται καὶ ἡμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ. ἐκεῖνος δὲ, πολλοὺς ἡμᾶς διδάσκων σέβειν θεοὺς. θεῶν μᾶλλον ὤφειλεν, εἰ τὰ ἀκόλουθα ἑαυτῷ σκοπεῖ. λέγειν βασιλείαν ἤπερ θεοῦ. οὔτ᾿ οὖν αἱρέσεις παρὰ θεῷ οὔτ᾿ ἐστί τις θεὸς ἀντιστασιώτης αὐτῷ, κἂν οἷον Γίγαντές τινες ἢ Τιτᾶνες διὰ τὴν ἰδίαν φαυλότητα θεομαχεῖν θέλωσι μετὰ Κέλσου καὶ τῶν ἀραμένων πόλεμον πρὸς τὸν διὰ μυρίων παραστήσαντα τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ γένους ἡμῶν παντὶ τῷ κόσμῳ ἀθρόως ἑαυτὸν ὄντα λόγον, ὡς ἕκαστος χωρεῖ, ἐπιδεδωκότα.

8.12Bunun ardından şu sözüyle aleyhimize inandırıcı bir şey söylüyor gibi görünebilir: "Bunlar tek Tanrı'dan başka hiç kimseye kulluk etmeselerdi, belki ötekilere karşı sağlam bir sözleri olurdu. Oysa şimdi kısa süre önce ortaya çıkmış bu adama aşırı bir tapınma gösteriyorlar ve yine de O'nun hizmetkârına kulluk edilirse Tanrı'ya karşı hiçbir kusur işlemediklerini sanıyorlar." Buna karşı da şunu söylemek gerekir: Kelsos "Ben ve Baba biriz" sözünü ve Tanrı'nın Oğlu'nun duasındaki "Senle ben bir olduğumuz gibi" sözünü anlamış olsaydı, her şeyin üstündeki Tanrı'nın yanı sıra başka birine de kulluk ettiğimizi sanmazdı. Çünkü "Baba bendedir, ben de Baba'dayım" diyor.

Biri bu sözler yüzünden, Baba ve Oğul diye iki hypostasis olduğunu inkâr edenlerin safına geçiyor olmayalım diye kaygılanırsa, "İman edenlerin hepsinin yüreği ve ruhu birdi" sözüne dikkat etsin; böylece "Ben ve Baba biriz" sözünü seyredebilsin. Demek ki, açıkladığımız gibi, tek Tanrı'ya, Baba'ya ve Oğul'a kulluk ederiz; ötekilere karşı sağlam sözümüz de yerinde durur. Kısa süre önce ortaya çıkmış birine, sanki önceden yokmuş gibi, aşırı bir tapınma göstermeyiz. Çünkü "İbrahim doğmadan önce ben varım" ve "Hakikat benim" diyen O'na inanırız. Hiçbirimiz, hakikatin ousia'sının Mesih'in görünüşünden önceki zamanlarda var olmadığını sanacak kadar köle ruhlu değildir. Öyleyse hakikatin Babası'na ve hakikat olan Oğul'a tapınırız. Bunlar hypostasis bakımından iki ayrı varlıktır, ama düşünce birliği, uyum ve iradenin aynılığı bakımından birdir. Öyle ki Tanrı'nın "yüceliğinin parıltısı" ve "varlığının" mührü olan Oğul'u gören, Tanrı'nın sureti olan Oğul'da Tanrı'yı görmüştür.

8.12

Δόξαι δ᾿ ἄν τις ἑξῆς τούτοις πιθανόν τι καθ᾿ ἡμῶν λέγειν ἐν τῷ· εἰ μὲν δὴ μηδένα ἄλλον ἐθεράπευον οὗτοι πλὴν ἕνα θεὸν, ἦν ἄν τις αὐτοῖς ἴσως πρὸς τοὺς ἄλλους ἀτενὴς λόγος· νυνὶ δὲ τὸν ἔναγχος φανέντα τοῦτον ὑπερθρησκεύουσι καὶ ὅμως οὐδὲν πλημμελεῖν νομίζουσι περὶ τὸν θεὸν, εἰ καὶ ὑπηρέτης αὐτοῦ θεραπευθήσεται. λεκτέον δὲ καὶ πρὸς τοῦτο ὅτι, εἴπερ νενοήκει ὁ Κέλσος τὸ „ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν“ καὶ τὸ ἐν εὐχῇ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ ἐν τῷ „ὡς ἐγὼ καὶ σὺ ἕν ἐσμεν,“ οὐκ ἂν ᾤετο ἡμᾶς καὶ ἄλλον θεραπεύειν παρὰ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν. „ὁ γὰρ πατὴρ,“ φησὶν, „ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν τῷ πατρί.“ εἰ δέ τις ἐκ τούτων περισπασθήσεται, μή πῃ αὐτομολῶμεν πρὸς τοὺς ἀναιροῦντας δύο εἶναι ὑποστάσεις, πατέρα καὶ υἱὸν, ἐπιστησάτω τῷ „ἦν δὲ πάντων τῶν πιστευσάντων ἡ καρδία καὶ ἡ ψυχὴ μία,“ ἵνα θεωρήσῃ τὸ „ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν.“ ἕνα οὖν θεὸν. ὡς ἀποδεδώκαμεν, τὸν πατέρα καὶ τὸν υἱὸν θεραπεύομεν. καὶ μένει ἡμῖν ὁ πρὸς τοὺς ἄλλους ἀτενὴς λόγος, καὶ οὐ τὸν ἔναγχός γε φανέντα ὡς πρότερον οὐκ ὄντα ὑπερθρησκεύομεν. αὐτῷ γὰρ πειθόμεθα τῷ εἰπόντι· „πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι ἐγώ εἰμι“ καὶ λέγοντι· „ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια“· καὶ οὐχ οὕτως τις ἡμῶν ἐστιν ἀνδράποδον, ὡς οἴεσθαι ὅτι ἡ τῆς ἀληθείας οὐσία πρὸ τῶν χρόνων τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐπιφανείας οὐκ ἦν. θρησκεύομεν οὖν τὸν πατέρα τῆς ἀληθείας καὶ τὸν υἱὸν τὴν ἀλήθειαν, ὄντα δύο τῇ ὑποστάσει πράγματα, ἓν δὲ τῇ ὁμονοίᾳ καὶ τῇ συμφωνίᾳ καὶ τῇ ταυτότητι τοῦ βουλήματος· ὡς τὸν ἑωρακότα τὸν υἱὸν ὄντα „ἀπαύγασμα τῆς δόξης“ καὶ χαρακτῆρα „τῆς ὑποστάσεως“ τοῦ θεοῦ ἑωρακέναι ἐν αὐτῷ ὄντι εἰκόνι τοῦ θεοῦ τὸν θεόν.

8.13Sonra, Tanrı'yla birlikte O'nun Oğlu'na da tapınmamızdan, bize göre yalnız Tanrı'ya değil O'nun hizmetkârlarına da kulluk edildiği sonucunun çıktığını sanıyor. Eğer Tanrı'nın biricik Oğlu'ndan sonra Tanrı'nın gerçek hizmetkârlarını, Cebrail'i, Mikail'i ve öteki melekleri kastetseydi ve onlara da kulluk edilmesi gerektiğini söyleseydi, belki "kulluk etmek" sözünün anlamını ve kulluk edenin yapacağı işleri açıklığa kavuşturur, böyle yüce varlıklardan söz ettiğimizi bilerek onlar hakkında anlayabildiğimiz şeyleri söylerdik. Ama şimdi milletlerin taptığı daimōnları hizmetkâr saydığı için, bizi bunlara da kulluk etmemiz gerektiği sonucuna götüremiyor. Söz bunların kötü olanın, yani elinden geldiği kadar insanı Tanrı'dan uzaklaştıran bu çağın hükümdarının hizmetkârları olduğunu gösterir. Demek ki öteki insanların saygı gösterdiği bütün bu varlıklara saygı göstermekten ve kulluk etmekten, onlar Tanrı'nın hizmetkârları olmadığı için kaçınıyoruz; onların her şeyin üstündeki Tanrı'nın hizmetkârları olduğu bize öğretilmiş olsaydı onlara daimōnlar demezdik. Bu yüzden tek Tanrı'ya ve O'nun tek Oğlu'na, Logos'una ve suretine, gücümüz yettiğince yakarışlar ve dileklerle saygı gösteririz; dualarımızı kâinatın Tanrısı'na O'nun biricik Oğlu aracılığıyla sunarız. Önce onları Oğul'a sunar, "günahlarımızın kefareti" olan O'ndan, Başkâhin olarak dualarımızı, kurbanlarımızı ve yakarışlarımızı her şeyin üstündeki Tanrı'ya iletmesini dileriz. Demek ki imanımız, bu imanı içimizde pekiştiren Oğlu aracılığıyla Tanrı'ya yönelir; Kelsos da Tanrı'nın Oğlu konusunda bizde hiçbir isyan gösteremez. Baba'ya saygı gösteririz; O'nun Oğlu'na, yani Logos'a, bilgeliğe, hakikate, adalete ve Tanrı'nın Oğlu'nun ne olduğunu öğrendiysek o her şeye hayranlık duyarak saygı gösteririz; böylece böyle bir Baba'dan doğmuş olana da saygı gösteririz. Bu konu böyle.

8.13

Εἶτ᾿ οἴεται ἐκ τοῦ θρησκεύειν ἡμᾶς μετὰ τοῦ θεοῦ τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἀκολουθεῖν ἡμῖν τὸ καὶ καθ᾿ ἡμᾶς οὐ μόνον τὸν θεὸν ἀλλὰ καὶ τοὺς ὑπηρέτας αὐτοῦ θεραπεύεσθαι. εἰ μὲν οὖν ἐνόει τοὺς ἀληθῶς ὑπηρέτας τοῦ θεοῦ μετὰ τὸν μονογενῆ τοῦ θεοῦ. τὸν Γαβριὴλ καὶ τὸν Μιχαὴλ καὶ τοὺς λοιποὺς ἀγγέλους [ἀρχαγγέλους]. καὶ τούτους ἔλεγε δεῖν θεραπεύεσθαι. ἴσως ἂν τὸ περὶ τοῦ θεραπεύειν αὐτοῦ σημαινόμενον ἐκκαθήραντες καὶ τῶν τοῦ θεραπεύοντος πράξεων εἴπομεν ἂν εἰς τὸν τόπον ὡς περὶ τηλικούτων διαλεγόμενοι ἅπερ ἐχωροῦμεν περὶ αὐτῶν νοῆσαι· νυνὶ δὲ ὑπηρέτας νομίζων τοὺς προσκυνουμένους ὑπὸ τῶν ἐθνῶν δαίμονας οὐχ ὑπάγει ἡμᾶς ἀκολουθίᾳ τῇ περὶ τοῦ θεραπεύειν τοὺς τοιούτους. οὓς ὑπηρέτας τοῦ πονηροῦ ὁ λόγος ἀποδείκνυσι καὶ ἄρχοντος τοῦ αἰῶνος τούτου, ἀφιστάντος ἀπὸ τοῦ θεοῦ οὓς ἂν δύνηται. ὡς οὐχ ὑπηρέτας οὖν, οὓς οἱ λοιποὶ ἄνθρωποι σέβουσι, πάντας σέβειν καὶ θεραπεύειν ἐκκλίνομεν· οὐκ ἂν γὰρ ὑπηρέτας αὐτοὺς διδαχθέντες εἶναι τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ ἐλέγομεν εἶναι δαιμόνια. διὸ τὸν ἕνα θεὸν καὶ τὸν ἕνα υἱὸν αὐτοῦ καὶ λόγον καὶ εἰκόνα ταῖς κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν ἱκεσίαις καὶ ἀξιώσεσι σέβομεν, προσάγοντες τῷ θεῷ τῶν ὅλων τὰς εὐχὰς διὰ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ· ᾧ πρῶτον προσφέρομεν αὐτὰς, ἀξιοῦντες αὐτὸν „ἱλασμὸν“ ὄντα „τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν“ προσαγαγεῖν ὡς ἀρχιερέα τὰς εὐχὰς καὶ τὰς θυσίας καὶ τὰς ἐντεύξεις ἡμῶν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. περὶ τὸν θεὸν οὖν ἡ πίστις ἡμῶν διὰ τοῦ ταύτην βεβαιοῦντος ἐν ἡμῖν υἱοῦ αὐτοῦ, καὶ οὐδεμίαν ἡμῶν ἔχει δεῖξαι στάσιν περὶ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ ὁ Κέλσος. καὶ σέβομέν γε τὸν πατέρα, θαυμάζοντες αὐτοῦ τὸν υἱὸν λόγον καὶ σοφίαν καὶ ἀλήθειαν καὶ δικαιοσύνην καὶ πάντα, ἅπερ εἶναι μεμαθήκαμεν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ, οὕτω δὴ καὶ τὸν γεννηθέντα ἀπὸ τοιούτου του πατρός. καὶ ταῦτα μὲν ταύτῃ.

8.14Kelsos yine şunu söylüyor: "Onlara bunun O'nun çocuğu olmadığını, her şeyin Babası'nın O olduğunu ve gerçek anlamda yalnız O'na saygı gösterilmesi gerektiğini öğretsen, artık istemezler; meğer ki kendilerinin isyan önderi olan bunu da işin içine katasın. Ona Tanrı'nın Oğlu adını vermeleri de Tanrı'ya çok saygı gösterdiklerinden değil, onu çok yücelttiklerindendir." Biz ise Tanrı'nın Oğlu'nun kim olduğunu öğrendik: Onun "Tanrı'nın yüceliğinin parıltısı ve varlığının mührü", "Tanrı kudretinin buğusu, Her Şeye Gücü Yeten'in yüceliğinin saf yansıması", ayrıca "ezeli ışığın parıltısı, Tanrı'nın etkinliğinin lekesiz aynası ve iyiliğinin sureti" olduğunu öğrendik. Bu yüzden onun O'ndan olan Oğul, O'nun da onun Babası olduğunu biliriz. Böyle biricik bir Oğul'u var eden Tanrı'ya bu sözde yakışıksız ya da uygunsuz hiçbir şey yoktur. Hiç kimse de bizi böyle birinin doğmamış Tanrı'nın ve Baba'nın Oğlu olmadığına inandıramaz.

Kelsos, Tanrı'nın Oğlu'nun bu kâinatı yaratanın Oğlu olduğunu kabul etmeyen bazı kimselerden bir şey duyduysa, bu onun ve böyle bir öğretiye katılanların bileceği iştir. İsa isyanın değil, her türlü barışın önderidir; öğrencilerine "Size barış bırakıyorum, size kendi barışımı veriyorum" diyen odur. Sonra Tanrı'nın değil dünyanın insanlarının bize savaş açacağını bildiği için şunu da ekledi: "Ben size barışı dünyanın verdiği gibi vermiyorum." Dünyada sıkıntı çeksek de onun sayesinde cesaret buluruz; çünkü "Dünyada sıkıntınız olacak; ama cesur olun, ben dünyayı yendim" demiştir. İşte biz onun Tanrı'nın Oğlu olduğunu söyleriz; Kelsos'un sözlerini izlemek gerekirse, çok saygı gösterdiğimiz Tanrı'nın Oğlu. O'nun Oğlu'nun da Baba tarafından çok yüceltildiğini biliriz.

Kabul edelim ki, inanan ve öğretiyi kabul eden bir kalabalıkta hep olduğu gibi, bazıları düşüncesizlikleri yüzünden ayrılığa düşüp Kurtarıcı'nın her şeyin üstündeki en yüce Tanrı olduğunu ileri sürsün; biz böyle değiliz, çünkü "Beni gönderen Baba benden büyüktür" diyen O'na inanırız. Bu yüzden, Kelsos'un bize iftira ederek söylediği gibi, Baba dediğimizi Tanrı'nın Oğlu'na tabi kılmayız.

8.14

Ἐπεὶ δέ φησι πάλιν ὁ Κέλσος ὅτι, εἰ διδάξαις αὐτοὺς ὅτι οὐκ ἔστιν οὗτος ἐκείνου παῖς, ἀλλ᾿ ἐκεῖνός γε πάντων πατὴρ, ὃν μόνον ὡς ἀληθῶς δεῖ σέβειν· οὐκ ἂν ἔτι θέλοιεν, εἰ μὴ καὶ τοῦτον, ὅσπερ ἐστὶν αὐτοῖς τῆς στάσεως ἀρχηγέτης. καὶ ὠνόμασάν γε τοῦτον θεοῦ υἱὸν, οὐχ ὅτι τὸν θεὸν σφόδρα σέβουσιν, ἀλλ᾿ ὅτι τοῦτον σφόδρα αὔξουσιν, ἡμεῖς μὲν οὖν μαθόντες, τίς ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, καὶ ὅτι „ἀπαύγασμά“ ἐστι „τῆς δόξης καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ“ καὶ „ἀτμὶς“ μὲν „τῆς θεοῦ δυνάμεως ἀπόῤῥοια δὲ τῆς τοῦ παντοκράτορος δόξης εἰλικρινὴς“ ἔτι δὲ „ἀπαύγασμα“ „φωτὸς ἀϊδίου καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς τοῦ θεοῦ ἐνεργείας καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ,“ ἴσμεν ὅτι οὗτος υἱὸς ἐξ ἐκείνου, καὶ ἐκεῖνος τούτου πατήρ. καὶ οὐδὲν ἀπρεπές ἐστιν ἐν τῷ λόγῳ οὐδὲ ἀνάρμοστον θεῷ, τοιοῦτον υἱὸν μονογενῆ ὑφιστάντι. καὶ οὐκ ἂν μεταπείσηταί τις ἡμᾶς ὅτι οὐχ υἱὸς ὁ τοιοῦτος τοῦ ἀγεννήτου θεοῦ ἐστι καὶ πατρός. εἰ δέ τινων παρήκουσε Κέλσος, μὴ ὁμολογούντων τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ υἱὸν εἶναι τοῦ δημιουργήσαντος τόδε τὸ πᾶν, αὐτὸς ἂν εἰδείη καὶ οἱ συγκατατιθέμενοι τοιούτῳ λόγῳ. οὐ στάσεως οὖν ἀρχηγέτης ὁ Ἰησοῦς ἀλλὰ πάσης εἰρήνης. ὁ εἰπὼν τοῖς μαθηταῖς· „εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν.“ εἶτ᾿ ἐπείπερ ἠπίστατο τοὺς τοῦ κόσμου καὶ οὐ θεοῦ ἀνθρώπους προσπολεμήσοντας ἡμῖν, προσέθηκεν ἐκείνοις τὸ „οὐ καθὼς ὁ κόσμος δίδωσιν εἰρήνην, κἀγὼ δίδωμι ὑμῖν εἰρήνην.“ θαῤῥοῦμεν δὲ δι᾿ αὐτὸν, κἂν θλιβώμεθα ἐν τῷ κόσμῳ, εἰπόντα· „ἐν τῷ κόσμῳ θλῖψιν ἔχετε· ἀλλὰ θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον.“ καὶ τοῦτόν φαμεν εἶναι υἱὸν θεοῦ· θεοῦ δὲ, ὃν, εἰ δεῖ ταῖς λέξεσιν ἀκολουθῆσαι Κέλσου, σφόδρα σέβομεν, καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ σφόδρα ηὐξημένον ὑπὸ τοῦ πατρὸς γινώσκομεν. ἔστω δέ τινας ὡς ἐν πλήθει πιστευόντων καὶ δεχομένων διαφωνίαν διὰ τὴν προπέτειαν ὑποτίθεσθαι τὸν σωτῆρα εἶναι τὸν μέγιστον ἐπὶ πᾶσι θεὸν, ἀλλ᾿ οὔτι γε ἡμεῖς τοιοῦτο⟨(ν. οἱ)⟩ πειθόμενοι αὐτῷ λέγοντι· „ὁ πατὴρ ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστί“· διόπερ ⟨(οὐ)⟩χ ὅν νῦν πατέρα καλοῦμεν ὑποβάλοιμεν ⟨(ἂν)⟩. ὡς Κέλσος ἡμᾶς συκοφαντῶν ⟨(φησι)⟩, τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ.

8.15Bundan sonra Kelsos şöyle diyor: "Bu kanaatimin isabetsiz olmadığını göstermek için onların kendi sözlerini kullanacağım. Göksel Diyalog'da bir yerde aşağı yukarı şu sözlerle şöyle diyorlar: 'Tanrı'nın Oğlu O'ndan daha güçlüyse ve İnsanoğlu O'nun efendisiyse (hükmeden Tanrı'ya başka kim efendilik edebilir ki?), nasıl oluyor da kuyunun çevresinde birçok kişi var ama kuyuya kimse inmiyor? Bunca yol aldığın halde neden cesaretsizsin? — Yanılıyorsun; bende cesaret de var kılıç da.' Demek ki onların amacı göklerin ötesindeki Tanrı'ya değil, çevresinde toplandıkları bu adamın babası diye ortaya attıkları varlığa saygı göstermektir; ta ki büyük Tanrı'yı bahane ederek, öne sürdükleri bu İnsanoğlu'na, 'hükmeden Tanrı'dan' daha güçlü ve onun efendisi ilan ettikleri bu adama tek başına tapınsınlar. İki 'efendiye kulluk' etmeme buyrukları da buradan gelir; ta ki bu tek adamın çevresindeki isyan korunsun."

Burada da yine, hangi pek bilinmeyen hizipten aldığını bilmediğim bu sözler yüzünden bütün Hristiyanları suçluyor. "Pek bilinmeyen" diyorum, çünkü hizip mensuplarıyla sık sık tartışmış olan bizler bile Kelsos'un bunları hangi görüşten aldığını bilmiyoruz; tabii gerçekten aldıysa, kendisi uydurmadıysa ya da kendi çıkarımını eklemediyse. Biz duyulur dünyanın da her şeyi yaratana ait olduğunu söyleyenler olarak, Oğul'un Baba'dan daha güçlü değil, daha aşağı olduğunu açıkça söyleriz. Bunu da "Beni gönderen Baba benden büyüktür" diyen O'na inanarak söyleriz.

Hiçbirimiz "İnsanoğlu Tanrı'nın efendisidir" diyecek kadar aklını yitirmiş değildir. Kurtarıcı'nın, onu Tanrı, Logos, bilgelik, adalet ve hakikat olarak anladığımızda, bu nitelikleri bakımından kendisine tabi olan her şeye hükmettiğini söyleriz; ama ona hükmeden Baba ve Tanrı'ya değil. Sonra, Logos istemeyenlere hükmetmediği ve hâlâ kötü olan bazı varlıklar, yalnız insanlar değil melekler ve bütün daimōnlar da bulunduğu için, ona isteyerek boyun eğmedikleri sürece henüz onlara hükmetmediğini söyleriz. Ama "hükmetmek" sözünün başka bir anlamına göre onlara da hükmeder; tıpkı insanın akılsız hayvanlara, onların yönetici kısmını kendine tabi kılmadan hükmettiğini söylediğimiz gibi; nitekim insan bazı aslanlara ve yük hayvanlarına onları ehlileştirerek hükmeder. Yine de şimdi kendisine boyun eğmeyenleri de ikna edip onlara da hükmetmek için her şeyi yapar. Demek ki Kelsos'un bizim ağzımızdan söylediği "Hükmeden Tanrı'ya başka kim efendilik edebilir ki?" sözü, bize göre yalandır.

8.15

Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ Κέλσος· ὅτι δὲ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ ταῦ⟨(τα δο)⟩ξάζω, αὐτῶν ἐκείνων φωναῖς χρήσομαι. ἐν γάρ που τῷ οὐρανίῳ διαλόγῳ τῇδέ που λέγουσι τοῖσδε τοῖς ῥήμασιν· „εἰ ἰσχυρότερός ἐστι θεοῦ υἱὸς, καὶ κύριος αὐτοῦ ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου (καὶ τίς ἄλλος κυριεύσει τοῦ κρατοῦντος θεοῦ;) πῶς πολλοὶ περὶ τὸ φρέαρ, καὶ οὐδεὶς εἰς τὸ φρέαρ; διὰ τί τοσαύτην ἀνύων ὁδὸν ἄτολμος εἶ; λανθάνει σε· πάρεστι γάρ μοι θάρσος καὶ μάχαιρα.“ οὕτως οὐ τοῦτ᾿ ἔστιν αὐτοῖς τὸ προκείμενον, τὸν ὑπερουράνιον θεὸν, ἀλλ᾿ ὃν ὑπέθεντο τούτου πατέρα, περὶ ὅν συνῆλθον, σέβειν, ἵν᾿ ἐπὶ προσχήματι μεγάλου θεοῦ τοῦτον, ὃν προΐστανται, τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, ὃν ἀποφαίνουσιν ἰσχυρότερον καὶ κύριον „τοῦ κρατοῦντος θεοῦ,“ θρησκεύωσι μόνον. ἔνθεν αὐτοῖς ἐκεῖνο τὸ παράγγελμα, τὸ μὴ „δουλεύειν“ δύο „κυρίοις,“ ἵν᾿ ἡ στάσις περὶ ἕνα τοῦτον φυλάσσηται. καὶ ἐν τούτοις δὴ πάλιν. οὐκ οἶδ᾿ ἀπὸ ποίας αἱρέσεως ἀσημοτάτης ταῦτα λαβὼν, πᾶσι Χριστιανοῖς ἀπ᾿ αὐτῶν ἐγκαλεῖ· λέγω δ᾿ ἀσημοτάτης, ὡς μηδ᾿ ἡμῖν εἶναι, τοῖς πολλάκις ἐγγυμνασαμένοις πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων, φανερὰν τὴν γνώμην, ἀφ᾿ ἧς ταῦτα ὁ Κέλσος εἴληφεν· εἴ γε εἴληφε καὶ μὴ ἀνέπλασεν ἢ ἀκολούθησιν προσέθηκε. σαφῶς γὰρ ἡμεῖς, οἱ λέγοντες τοῦ πάντα κτίσαντος καὶ τὸν αἰσθητὸν κόσμον εἶναι, φαμὲν τὸν υἱὸν οὐκ ἰσχυρότερον τοῦ πατρὸς ἀλλ᾿ ὑποδεέστερον. καὶ τοῦτο λέγομεν αὐτῷ πειθόμενοι, εἰπόντι τό· „ὁ πατὴρ ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστί.“ καὶ οὐδεὶς ἡμῶν οὕτως ἐμβρόντητός ἐστιν, ὡς λέγειν· „κύριός“ ἐστι τοῦ θεοῦ „ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου.“ κρατεῖν δέ φαμεν τὸν σωτῆρα μάλιστα, ὅτε νοοῦμεν αὐτὸν θεὸν λόγον καὶ σοφίαν καὶ δικαιοσύνην καὶ ἀλήθειαν, πάντων μὲν τῶν ὑποτεταγμένων αὐτῷ, καθὸ ταῦτά ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐχὶ καὶ τοῦ κρατοῦντος αὐτὸν πατρὸς καὶ θεοῦ. εἶτ᾿ ἐπεὶ οὐκ ἀκόντων λόγος κρατεῖ, εἰσὶ δέ τινες ἔτι φαῦλοι οὐ μόνον ἄνθρωποι ἀλλὰ καὶ ἄγγελοι καὶ πάντες δαίμονες, τούτων φαμὲν αὐτὸν μὴ κρατεῖν μέν πω, ἐπεὶ μὴ ἑκόντες εἴκουσιν αὐτῷ· κατ᾿ ἄλλο δὲ σημαινόμενον τοῦ κρατεῖν καὶ αὐτῶν κρατεῖ (ὡς τῶν ἀλόγων ζῴων φαμὲν τὸν ἄνθρωπον κρατεῖν, οὐχ ὑποτάξαντα αὐτῶν τὸ ἡγεμονικὸν, ὡς τιθασσεύσας κρατεῖ τινων λεόντων καὶ κτηνῶν δεδαμασμένων), πλὴν πάντα ποιεῖ, ἵνα καὶ τοὺς νυνὶ μὴ πειθομένους αὐτῷ πείσας κρατήσῃ καὶ αὐτῶν. καθ᾿ ἡμᾶς οὖν ψεῦδος τὸ ὑπὸ τοῦ Κέλσου λεγόμενον ὡς ὑφ᾿ ἡμῶν ἀπαγγελλόμενον τό· „τίς ἄλλος κυριεύσει τοῦ κρατοῦντος θεοῦ“;

8.16Sonra, sanırım yine işleri birbirine karıştırarak, başka bir hizipten şu sözleri getiriyor: "Nasıl oluyor da kuyunun çevresinde birçok kişi var ama kuyuya kimse inmiyor?", "Bunca yol aldığın halde neden cesaretsizsin? — Yanılıyorsun" ve "Bende cesaret de var kılıç da." Yalnız Mesih'in adını taşıyan kiliseden olan bizler bunların hiçbirinin doğru olmadığını söyleriz. Bunları önce söyledikten sonra, bizimle hiçbir ilgisi olmayan sözleri kendi söylediğinin doğal sonucuymuş gibi söylüyor. Çünkü bizim amacımız varsayıma dayanan bir tanrıya değil, bu kâinatın ve hissedilmeyen, gösterilemeyen başka her şeyin yaratıcısına saygı göstermektir. Bunu "başka bir yolda" ve "başka patikalarda" yürüyenler, bu yaratıcıyı inkâr edip kendilerini yeni biçimli bir uydurmaya, yaratıcıdan büyük diye yalnız adı tanrı olan bir şeye verenler düşünsün; Oğul'un "hükmeden Tanrı'dan" daha güçlü ve O'nun efendisi olduğunu söyleyen biri varsa, o da düşünsün.

"İki efendiye kulluk etmemek" gerektiğine dair sözü nasıl anladığımızı açıkladık; bütün efendileri aşmış olduklarını ve yalnız bir Efendi'ye, Tanrı'nın Oğlu'na, Tanrı'nın Logos'una kulluk ettiklerini kabul edenlerde İsa ve Efendi konusunda hiçbir isyanın gösterilemeyeceğini de ortaya koyduk.

8.16

Εἶτ᾿ οἶμαι πάλιν φύρων τὰ πράγματα ἀπὸ ἄλλης αἱ⟨(ρέσ)⟩εως φέρει τὸ „⟨(πῶς)⟩ πολλοὶ περὶ τὸ φρέαρ, καὶ οὐδεὶς εἰς τὸ φρέαρ“; καὶ τὸ „διὰ τί τοσαύτην ⟨(ἀν)⟩ύων ὁδὸν ἄτολμος εἶ; λανθάνει σε“ καὶ τὸ „πάρεστι γάρ μοι θάρσος καὶ μάχαιρα“· ⟨(ὧ)⟩ν ἡμεῖς οὐδὲν, οἱ ἀπὸ τῆς ἐπωνύμου Χριστοῦ ἐκκλησίας μόνου, φαμὲν εἶναι ἀλη⟨(θές.)⟩ ταῦτα δὴ προειπὼν δοκεῖ ἀκόλουθα ἑαυτῷ λέγειν τὰ οὐδὲν ὄντα πρὸς ἡμᾶς. ἡμῖν μὲν γὰρ τὸ προκείμενόν ἐστιν οὐκ ἐξ ὑποθέσεώς τινα σέβειν θεὸν ἀλλὰ τὸν τοῦδε τοῦ παντὸς καὶ ἄλλου οὑτινοσοῦν μὴ αἰσθητοῦ μηδὲ δεικνυμένου δημιουργόν· εἴσονται δὲ οἱ „ἄλλην ὁδὸν“ καὶ „ἄλλα κέλευθα“ βαδίζοντες καὶ τοῦτον μὲν ἀρνούμενοι καινοειδεῖ δὲ ἀναπλάσματι καὶ ὀνόματι μόνον θεοῦ ἑαυτοὺς ὡς μείζονι τοῦ δημιουργοῦ ἐπιδεδωκότες, καὶ εἴ τις ἄρ᾿ ἐστὶ λέγων ἰσχυρότερον εἶναι τὸν υἱὸν καὶ κύριον „τοῦ κρατοῦντος θεοῦ.“ ἀποδεδώκαμεν δὲ τὸν φαινόμενον ἡμῖν λόγον εἰς τὸ μὴ δεῖν „δυσὶ κυρίοις δουλεύειν,“ ὅτε καὶ παρεστήσαμεν μηδεμίαν στάσιν περὶ τὸν Ἰησοῦν καὶ κύριον ἀποδείκνυσθαι δύνασθαι ἐν τοῖς ὁμολογοῦσιν ὑπεραναβεβηκέναι μὲν πάντα κύριον μόνῳ δὲ κυρίῳ δουλεύειν τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ λόγῳ θεοῦ.

8.17Bundan sonra Kelsos sunak, heykel ve tapınak dikmekten kaçındığımızı söylüyor; çünkü imanımızı gizli ve söze gelmez bir birliğin parolası sanıyor. Görmüyor ki bizim sunaklarımız her adil insanın yönetici kısmıdır; ondan gerçekten ve akılla kavranır bir şekilde güzel kokulu "buhurlar", yani temiz bir vicdandan yükselen "dualar" yollanır. Bu yüzden Yuhanna Vahiy'de "Buhurlar kutsalların dualarıdır" der, mezmur yazarı da "Duam önünde buhur gibi olsun" der.

Heykellerimiz ve Tanrı'ya yakışan adaklarımız ise zanaatkârların yaptıkları değil, Tanrı'nın Logos'unun içimizde belirginleştirip biçimlendirdiği şeylerdir: aretē'ler. Bunlar "bütün yaratılışın ilk doğanı"nın taklitleridir; çünkü onda adaletin, itidalin, cesaretin, bilgeliğin, dindarlığın ve öteki aretē'lerin örnekleri vardır. Demek ki ilahi Logos'a uygun olarak kendilerinde itidali, adaleti, cesareti, bilgeliği, dindarlığı ve öteki aretē'leri inşa etmiş olanların hepsinde heykeller vardır. Bütün heykellerin ilk örneğine, "görünmeyen Tanrı'nın" suretine, biricik Tanrı'ya bunlarla saygı gösterilmesinin yakışık aldığına inanırız. Ayrıca "eski insanı işleriyle birlikte üzerlerinden çıkarıp, onu yaratanın suretine göre bilgide yenilenen yeni insanı giyinenler", "yaratanın suretine göre" olmayı edinerek kendi içlerinde, her şeyin üstündeki Tanrı'nın istediği türden O'nun heykellerini yaparlar.

Heykeltıraşlar arasında Pheidias ya da Polykleitos, ressamlar arasında Zeuksis ve Apelles gibi işini hayranlık verici bir şekilde başaranlar vardır; başkaları bunlardan daha aşağı heykeller yapar, daha başkaları ikincilerden de aşağı. Kısacası heykellerin ve resimlerin yapımında büyük farklar vardır. Aynı şekilde bazıları her şeyin üstündeki Tanrı'nın heykellerini daha iyi ve kâmil bir epistēmē ile yaparlar; öyle ki Pheidias'ın yaptığı Olympia Zeus'u ile "yaratanın suretine göre" yapılmış olan Tanrı heykeli arasında hiçbir kıyas olamaz. Ama bütün yaratılıştakilerin hepsinden çok daha iyi ve üstün olanı, "Baba bendedir" diyen Kurtarıcımızdadır.

8.17

Μετὰ ταῦτα δὲ ὁ Κέλσος φησὶν ἡμᾶς βωμοὺς καὶ ἀγάλματα καὶ νεὼς ἱδρύεσθαι φεύγειν, ἐπεὶ τὸ πιστὸν ἡμῖν ἀφανοῦς καὶ ἀποῤῥήτου κοινωνίας οἴεται εἶναι σύνθημα· οὐχ ὁρῶν ὅτι βωμοὶ μέν εἰσιν ἡμῖν τὸ ἑκάστου τῶν δικαίων ἡγεμονικὸν, ἀφ᾿ οὗ ἀναπέμπεται ἀληθῶς καὶ νοητῶς εὐώδη „θυμιάματα,“ „προσευχαὶ“ ἀπὸ συνειδήσεως καθαρᾶς. διὸ λέγεται παρὰ τῷ Ἰωάννῃ ἐν τῇ Ἀποκαλύψει· „τὰ δὲ θυμιάματά εἰσιν αἱ προσευχαὶ τῶν ἁγίων“ καὶ παρὰ τῷ ὑμνῳδῷ· „γενηθήτω ἡ προσευχή μου ὡς θυμίαμα ἐνώπιόν δου.“ ἀγάλματα δὲ καὶ πρέποντα θεῷ ἀναθήματα, οὐχ ὑπὸ βαναύσων τεχνιτῶν κατεσκευασμένα· ἀλλ᾿ ὑπὸ λόγου θεοῦ τρανούμενα καὶ μορφούμενα ἐν ἡμῖν. αἱ ἀρεταὶ, μιμήματα τυγχάνουσαι τοῦ πρωτοτόκου „πάσης κτίσεως.“ ἐν ᾧ ἐστι δικαιοσύνης καὶ σωφροσύνης καὶ ἀνδρείας καὶ σοφίας καὶ εὐσεβείας καὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν παραδείγματα. ἐν πᾶσιν οὖν ἐστι, τοῖς κατὰ τὸν θεῖον λόγον σωφροσύνην ἑαυτοῖς κατασκευάσασι καὶ δικαιοσύνην καὶ ἀνδρείαν καὶ σοφίαν καὶ εὐσέβειαν καὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν τὰ κατασκευάσματα, ἀγάλματα· οἷς πρέπον εἶναι πεπείσμεθα τιμᾶσθαι τὸ πρωτότυπον πάντων ἀγαλμάτων. τὴν εἰκόνα „τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου.“ τὸν μονογενῆ θεόν. ἀλλὰ καὶ οἱ ἐκδυόμενοι „τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον σὺν ταῖς πράξεσιν αὐτοῦ καὶ ἐνδυόμενοι τὸν νέον. τὸν ἀνακαινούμενον εἰς ἐπίγνωσιν κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτὸν,“ τὸ „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος“ εἶναι ἀναλαμβάνοντες. ἀγάλματα ἐν ἑαυτοῖς ποιοῦσιν, ὁποῖα βούλεται ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς, ἐκείνου. ὥσπερ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀγαλματοποιῶν οἱ μέν τινες εἰσὶ θαυμαστῶς κατορθοῦντες τὸ ἔργον, ὥσπερ εἰπεῖν Φειδίας ἢ Πολύκλειτος ἢ ζωγράφοι Ζεῦξις καὶ Ἀπελλῆς, ἕτεροι δὲ ἔλαττον τούτων ἀγαλματοποιοῦσι, καὶ ἄλλοι ἔτι καὶ τῶν δευτέρων ἔλαττον, καὶ ἁπαξαπλῶς πολλὴ διαφορά ἐστι τῆς τῶν ἀγαλμάτων καὶ εἰκόνων κατασκευῆς· τὸν αὐτὸν τρόπον οἱ μέν τινες εἰσὶ ποιοῦντες ἀγάλματα τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ βέλτιον καὶ κατὰ τελείαν ἐπιστήμην, ὡς μηδεμίαν εἶναι σύγκρισιν τοῦ ὑπὸ Φειδίου κατασκευασθέντος Ὀλυμπίου Διὸς πρὸς τὸν κατασκευασθέντα „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος“ θεοῦ· πάντων δὲ τῶν ἐν ὅλῃ τῇ κτίσει πολλῷ βέλτιον καὶ ὑπερέχον ἐστὶν ἐν τῷ σωτῆρι ἡμῶν, τῷ λέγοντι· „ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί.“

8.18Onu gücü yettiğince bu konuda da taklit edenlerin her birinde "yaratanın suretine göre" bir heykel vardır; bunu temiz bir yürekle Tanrı'ya bakarak, "Tanrı'nın taklitçileri" olarak kurarlar. Kısacası bütün Hristiyanlar, söylediğimiz türden sunakları ve tarif ettiğimiz türden heykelleri kurmaya çalışırlar: cansız ve hissiz olanları, cansız şeyleri gözetleyen obur daimōnları kabul edenleri değil, Tanrı'nın Ruhu'nu kabul edenleri. O Ruh, söylediğimiz aretē heykellerine ve "yaratanın suretine göre" olana kendi yurduymuş gibi gelip yerleşir; aynı şekilde Mesih'in Ruhu da, böyle adlandırayım, onunla aynı biçimi almış olanların üzerine konar. Tanrı'nın Logos'u bunları göstermek isteyerek, Tanrı'nın adil insanlara vaat ederken "Onların içinde yaşayacak, aralarında yürüyeceğim; onların Tanrısı olacağım, onlar da benim halkım olacak" dediğini, Kurtarıcı'nın da "Biri sözlerimi işitir ve onları yerine getirirse, ben ve Babam ona gelecek, onun yanında konaklayacağız" dediğini yazıya geçirmiştir.

Dileyen, anlattığım sunakları Kelsos'un sözünü ettiği sunaklarla, kâinatın Tanrısı'na dindarlık edenlerin ruhundaki heykelleri de Pheidias'ın, Polykleitos'un ve benzerlerinin heykelleriyle karşılaştırsın. O zaman açıkça görecek ki onlar cansızdır ve zamanla bozulur; bunlar ise akıl sahibi ruh içlerinde kalmalarını istediği sürece ölümsüz ruhta kalır.

8.18

Καὶ ἐν ἑκάστῳ δὲ τῶν κατὰ δύναμιν ἐκεῖνον καὶ ἐν τούτῳ μιμησαμένων ἐστὶν ἄγαλμα τὸ „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος,“ ὅπερ κατασκευάζουσι τῷ ἐνορᾶν θεῷ καθαρᾷ καρδίᾳ, „μιμηταὶ“ γενόμενοι „τοῦ θεοῦ.“ καὶ ἁπαξαπλῶς πάντες Χριστιανοὶ ὁποίους εἴπομεν βωμοὺς καὶ ὁποῖα παρεστήσαμεν ἀγάλματα πειρῶνται ἱδρύεσθαι, οὐκ ἄψυχα καὶ ἀναίσθητα οὐδὲ δαιμόνων λίχνων ἐφεδρευόντων τοῖς ἀψύχοις δεκτικὰ ἀλλὰ πνεύματος θεοῦ, τοῖς εἰρημένοις ἀγάλμασι τῆς ἀρετῆς καὶ τῷ „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος“ ὡς οἰκείοις ἐπιδημοῦντος· οὕτω δὲ καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Χριστοῦ τοῖς, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, συμμόρφοις ἐφιζάνει. καὶ τοιαῦτά γε βουλόμενος παραστῆσαι ὁ τοῦ θεοῦ λόγος ἀνέγραψε τὸν μὲν θεὸν ἐν ἐπαγγελίᾳ τοῖς δικαίοις λέγοντα· „ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἔσομαι αὐτῶν θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μου λαὸς,“ τὸν δὲ σωτῆρα· „ἐάν τις ἀκούῃ μου τοὺς λόγους καὶ ποιῇ αὐτοὺς, ἐγὼ καὶ ὁ πατήρ μου ἐλευσόμεθα πρὸς αὐτὸν καὶ μονὴν παρ᾿ αὐτῷ ποιησόμεθα.“ συνεξεταζέτω οὖν ὁ βουλόμενος βωμοὺς, οὓς διηγησάμην, βωμοῖς οἷς Κέλσος λέγει, καὶ ἀγάλματα ἐν τῇ τῶν εὐσεβούντων εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν ψυχῇ ἀγάλμασι Φειδίου καὶ Πολυκλείτου καὶ τῶν παραπλησίων· καὶ σαφῶς εἴσεται ἐκεῖνα μὲν καὶ ἄψυχα εἶναι καὶ χρόνῳ φθειρόμενα, ταῦτα δὲ ἐν τῇ ἀθανάτῳ μένειν ψυχῇ ἐς ὅσον μένειν ἐν αὐτῇ ἡ λογικὴ ψυχὴ βούλεται.

8.19Tapınakları da tapınaklarla kıyaslamak gerekirse, Kelsos'un söylediklerini kabul edenlere şunu gösterelim: Söylediğimiz heykellere ve sunaklara yakışan tapınaklar dikmekten kaçınmayız; ama her hayatı bağışlayan Tanrı'ya cansız ve ölü tapınaklar yapmaktan yüz çeviririz. Dileyen, bedenlerimizin "Tanrı'nın tapınağı" olduğunun bize nasıl öğretildiğini işitsin: "Biri" azgınlıkla ya da günahla "Tanrı'nın tapınağını bozarsa", gerçek tapınağa karşı gerçekten dinsizlik etmiş olarak kendisi de bozulacaktır. Böyle adlandırılan bütün tapınaklardan daha üstün ve daha seçkin bir tapınak ise Kurtarıcımız İsa'nın kutsal ve temiz bedeniydi. O, dinsizlerin içindeki Tanrı'nın tapınağına tuzak kurabileceğini, ama tuzak kuranların prohairesis'inin tapınağı kuran tanrısallıktan daha güçlü olamayacağını bildiği için onlara şöyle der: "Bu tapınağı yıkın, ben onu üç günde yeniden kuracağım." Ama "kendi bedeninin tapınağından söz ediyordu."

İlahi sözler başka bir yolla da, Tanrı'nın sözlerini daha ilahi bir kulakla işitebilenlere diriliş hakkındaki şeyleri sırlı bir şekilde öğreterek, tapınağın yaşayan ve çok değerli taşlarla yeniden kurulacağını söyler. Bununla, aynı Logos aracılığıyla ona uygun dindarlıkta birlikte soluk alanların her birinin, Tanrı'nın bütün tapınağının değerli bir taşı olduğunu ima ederler. Nitekim Petrus şöyle der: "Siz de yaşayan taşlar olarak, İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın beğeneceği ruhsal kurbanlar sunacak kutsal bir kâhinler topluluğu olmak üzere ruhsal bir ev olarak inşa ediliyorsunuz." Pavlus da şöyle der: "Elçilerin ve peygamberlerin temeli üzerine inşa edildiniz; köşe taşı ise Rabbimiz Mesih İsa'nın kendisidir." İşaya'da Kudüs'e söylenmiş gibi duran şu söz de böyle sırlı bir anlam taşır: "İşte taşını yakuttan, temellerini laciverttaşından hazırlıyorum; burçlarını yeşimden, kapılarını billur taşlarından, surunu seçkin taşlardan yapacağım; bütün oğulların Tanrı'dan eğitilmiş olacak; çocukların büyük bir barış içinde yaşayacak, sen de adaletle kurulacaksın."

8.19

Εἰ δὲ καὶ ναοὺς ναοῖς δεῖ παραβαλεῖν, ἵνα παραστήσωμεν τοῖς ἀποδεχομένοις τὰ Κέλσου ὅτι νεὼς μὲν ἱδρύεσθαι τοὺς πρέποντας τοῖς εἰρημένοις ἀγάλμασι καὶ βωμοῖς οὐ φεύγομεν, ἐκτρεπόμεθα δὲ τῷ πάσης ζωῆς χορηγῷ ἀψύχους καὶ νεκροὺς οἰκοδομεῖν νεώς· ἀκουέτω ὁ βουλόμενος, τίνα τρόπον διδασκόμεθα ὅτι τὰ σώματα ἡμῶν „ναὸς τοῦ θεοῦ“ ἐστι, καὶ „εἴ τις“ διὰ τῆς ἀκολασίας ἢ τῆς ἁμαρτίας „φθείρει“ „τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ,“ οὗτος ὡς ἀληθῶς ἀσεβὴς εἰς τὸν ἀληθῆ ναὸν φθαρήσεται. πάντων δὲ τῶν οὕτως ὀνομαζομένων ναῶν κρείττων ἦν καὶ διαφέρων νεὼς τὸ ἱερὸν καὶ καθαρὸν σῶμα τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ, ὅστις ἐπιστάμενος ἐπιβουλεύεσθαι μὲν δύνασθαι ὑπὸ τῶν ἀσεβῶν τὸν ναὸν τοῦ ἐν αὐτῷ θεοῦ, οὐ μὴν ὥστε ἰσχυροτέραν εἶναι τὴν τῶν ἐπιβουλευόντων προαίρεσιν τῆς τὸν νεὼν οἰκοδομούσης θειότητος, φησὶ πρὸς ἐκείνους· „λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, κἀγὼ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν.“ τοῦτο δὲ „ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος αὐτοῦ.“ καὶ ἄλλως δὲ οἱ θεῖοι λόγοι τὰ περὶ ἀναστάσεως μυστικῶς διδάσκοντες τοὺς δυναμένους ἀκούειν θειοτέρᾳ ἀκοῇ λόγων θεοῦ, ἀνοικοδομηθήσεσθαί ⟨(φασι)⟩ λίθοις ζῶσι καὶ τιμιωτάτοις· αἰνιττόμενοι ὅτι ἕκαστος τῶν συμπνεόντων διὰ τοῦ αὐτοῦ λόγου εἰς τὴν κατ᾿ αὐτὸν εὐσέβειαν λίθος ἐστὶ τίμιος τοῦ παντὸς ναοῦ τοῦ θεοῦ. καθὸ ὑπὸ μὲν τοῦ Πέτρου λέγεται· „ὑμεῖς δὲ οἰκοδομεῖσθε λίθοι ζῶντες καὶ οἶκος πνευματικὸς εἰς ἱεράτευμα ἅγιον, ἀνενέγκαι πνευματικὰς θυσίας εὐπροσδέκτους θεῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ,“ ὑπὸ δὲ τοῦ Παύλου τό· „οἰκοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν. ὄντος ἀκρογωνιαίου λίθου αὐτοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν.“ τοιοῦτον δέ τινα μυστικὸν ἔχει νοῦν καὶ ἡ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ λέξις. οὕτως ἔχουσα καὶ λεγομένη ὡς πρὸς τὴν Ἱερουσαλήμ· „ἰδοὺ ἑτοιμάζω σοι ἄνθρακα τὸν λίθον σου καὶ τὰ θεμέλιά σου σάπφειρον, καὶ θήσω τὰς ἐπάλξεις σου ἴασπιν καὶ τὰς πύλας σου λίθους κρυστάλλου καὶ τὸν περίβολόν σου λίθους ἐκλεκτοὺς, καὶ πάντας τοὺς υἱούς σου διδακτοὺς θεοῦ· καὶ ἐν πολλῇ εἰρήνῃ τὰ τέκνα σου, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ.“

8.20Demek ki adil insanların kimi yakut taşıdır, kimi laciverttaşı, kimi yeşim, kimi billur; böylece adiller seçkin ve değerli taşların her türünü oluşturur. Taşlar hakkındaki anlamı, onların tabiatının açıklamasını ve değerli taşın adının ne tür ruhlara uygulanabileceğini anlatmanın sırası şimdi değildir; yalnız bizim tapınaklarımızın ve değerli taşlardan yapılmış tek Tanrı tapınağının anlamını kısaca hatırlatmak gerekiyordu. Herkes kendi şehrindeki tapınak sayılan yapılarla ötekilere karşı övünseydi, daha değerli tapınaklarıyla büyüklenenler daha aşağı olanları utandırmak için kendi tapınaklarının üstünlüklerini sayardı. Aynı şekilde biz de ilahi olana hissiz tapınaklarda saygı göstermemiz gerektiğine inanmadığımız için bizi suçlayanlara karşı kendi tapınaklarımızı öne sürer, hissiz olmayan ve hissiz tanrılarına benzemeyen kimselere şunu gösteririz: Ne bizim heykellerimizle milletlerin heykelleri, ne bizim sunaklarımız ve onlardan yükselen, böyle adlandırayım, buhurlarla onların sunakları, kurban dumanları ve kanları, ne de anlattığımız tapınaklarla hissiz tanrıların tapınakları arasında hiçbir kıyas yoktur. O hissiz tanrılar, hissiz insanların hayranlığını kazanır; bu insanlar ise Tanrı'yı ve O'na yakışan heykelleri, tapınakları ve sunakları hissettiren ilahi hissi hayal bile etmemişlerdir.

Demek ki sunak, heykel ve tapınak dikmekten, gizli ve söze gelmez bir birliğe sadakat ya da onun parolası uğruna kaçınmıyoruz. İsa'nın öğretisi sayesinde ilahi olana dindarlığın yolunu bulduğumuz için, İsa Mesih aracılığıyla gelen dindarlıktan sapanları dindarlık hayaliyle dinsiz kılan şeylerden kaçınıyoruz. Dindarlığın tek "yolu" O'dur; "Yol, hakikat ve hayat benim" derken doğruyu söyler.

8.20

Εἰσὶν οὖν τινες τῶν δικαίων ἄνθραξ λίθος καὶ ἄλλοι σάπφειρος καὶ ἄλλοι ἴασπις καὶ ἄλλοι κρύσταλλος· καὶ οὕτω πᾶν γένος ἐκλεκτῶν καὶ τιμίων λίθων εἰσὶν οἱ δίκαιοι. τὸν δὲ περὶ λίθων νοῦν καὶ τῆς φύσεως αὐτῶν λόγον. καὶ εἰς ποδαπὰς ψυχὰς ἀναφέρεσθαι δύναται ἐκ τοῦ τιμίου λίθου τὸ ὄνομα, οὐ κατὰ τὸν παρόντα καιρόν ἐστι διηγήσασθαι· μόνον δ᾿ ἐχρῆν ὑπομνησθῆναι ἐπ᾿ ὀλίγον τοῦ βουλήματος τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ναῶν καὶ ἑνὸς τοῦ ἐκ λίθων τιμίων νεὼ τοῦ θεοῦ. ὥσπερ γὰρ, εἰ ἐπὶ τοῖς νομιζομένοις ναοῖς ἕκαστοι κατὰ τὰς σφῶν πόλεις ἐσεμνύνοντο πρὸς τοὺς ἑτέρους, ἔλεγον ἂν οἱ ἐπὶ τοῖς τιμιωτέροις ναοῖς μέγα φρονοῦντες τὰ ἐξαίρετα τῶν ἰδίων εἰς ἔλεγχον τῶν ὑποδεεστέρων· οὕτως πρὸς τοὺς ἐγκαλοῦντας ἡμῖν, ἐπεὶ μὴ νομίζομεν δεῖν σέβειν τὸ θεῖον παρ᾿ ἀναισθήτοις ναοῖς, ἀντιπαραλαμβάνομεν τοὺς καθ᾿ ἡμᾶς ναοὺς καὶ δείκνυμεν τοῖς γε μὴ ἀναισθήτοις μηδὲ παραπλησίοις τοῖς ἀναισθήτοις θεοῖς αὐτῶν ὅτι οὐδεμία σύγκρισίς ἐστιν οὔτε τῶν παρ᾿ ἡμῖν ἀγαλμάτων πρὸς τὰ ἀγάλματα τῶν ἐθνῶν οὔτε τῶν παρ᾿ ἡμῖν βωμῶν καὶ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, θυμιαμάτων πρὸς τοὺς ἐκείνων βωμοὺς καὶ τὰς παρ᾿ αὐτοῖς κνίσσας καὶ αἵματα ἀλλ᾿ οὐδὲ τῶν ἀποδεδομένων ναῶν πρὸς τοὺς ναοὺς τῶν ἀναισθήτων, ὑπὸ αναισθήτων ἀνθρώπων θαυμαζομένων καὶ μηδὲ φαντασιωθέντων τὴν θείαν αἴσθησιν, ᾗ αἰσθάνεταί τις θεοῦ καὶ τῶν τούτου ἀγαλμάτων καὶ ναῶν καὶ βωμῶν, πρεπόντων θεῷ. οὐκ εἰς τὸ πιστὸν οὖν ἀφανοῦς καὶ ἀποῤῥήτου κοινωνίας καὶ τὸ τοιοῦτο σύνθημα φεύγομεν βωμοὺς καὶ ἀγάλματα καὶ νεὼς ἱδρύεσθαι, ἀλλ᾿ ὅτι εὑρόντες διὰ τὴν Ἰησοῦ διδασκαλίαν τὸν τρόπον τῆς εἰς τὸ θεῖον εὐσεβείας φεύγομεν τὰ φαντασίᾳ εὐσεβείας ἀσεβεῖς ποιοῦντα τοὺς ἐσφαλμένους ἀπὸ τῆς διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ εὐσεβείας· ὅς ἐστι μόνος „ὁδὸς“ εὐσεβείας, ἀληθῶς λέγων τό· „ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή.“

8.21Kelsos'un Tanrı hakkında söylediği sonraki sözlere de bakalım; bizi, gerçekte putlara, ya da böyle adlandırayım, daimōnlara sunulmuş şeyleri yemeye nasıl teşvik ettiğini görelim. Kendisi ise, gerçekten kutsal olanın ne olduğunu ve kendi kurbanlarının ne tür şeyler olduğunu bilmediği için bunlara "kutsal kurbanlar" derdi. Söyledikleri şunlar: "Oysa Tanrı herkesin ortak Tanrısıdır; iyidir, hiçbir şeye ihtiyacı yoktur ve kıskançlıktan uzaktır. Öyleyse kendini O'na en çok adamış olanların halk bayramlarına katılmasına ne engel var?" Tanrı'nın iyi, hiçbir şeye ihtiyacı olmayan ve kıskançlıktan uzak olmasından, kendini O'na adamış olanların halk bayramlarına katılması gerektiği sonucunu neyi hayal ederek çıkardığını bilmiyorum. Şunu söylerim: Halk bayramlarının hiçbir yanlış içermediği, Tanrı'yı seyretmekten doğup O'na kulluğa ve dindarlığa uygun olarak kanunlaştırıldıkları ispat edilseydi, Tanrı'nın iyi, hiçbir şeye ihtiyacı olmayan ve kıskançlıktan uzak olmasından halk bayramlarına katılmak gerçekten sonuç olarak çıkardı.

Ama yalnız adları bayram olan bu halk bayramlarının ilahi olana kulluğa uygun olduklarını ispat edecek hiçbir gerekçesi yoksa; tersine, bunları bazı insan hikâyeleri yüzünden gelişigüzel kanunlaştıranların, ya da su, toprak veya topraktan çıkan ürünler hakkında bir tabiat açıklaması içerdiği sanılan şeyleri kanunlaştıranların uydurmaları oldukları ortaya çıkıyorsa, açıktır ki ilahi olana iyice düşünüp taşınarak saygı göstermek isteyenler halk bayramlarına katılmamakla akla uygun bir şey yapmış olurlar. Çünkü Yunan bilgelerinden birinin güzel bir şekilde söylediği gibi "bayram, gerekeni yapmaktan başka bir şey değildir." "Gerekeni" yapan, her zaman dua eden, ilahi olana yaptığı dualarda kansız kurbanları durmadan sunan kişi gerçekten bayram etmektedir. Bu yüzden Pavlus'un şu sözü bana son derece yüce görünüyor: "Günleri, ayları, mevsimleri, yılları gözetiyorsunuz! Sizin için korkuyorum; yoksa sizin uğrunuza boşuna mı emek verdim?"

8.21

Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰ ἑξῆς Κέλσῳ λεγόμενα περὶ θεοῦ. καὶ ὡς προτρέπει ἡμᾶς ἐπὶ τὴν τῶν ὡς μὲν πρὸς ἀλήθειαν εἰδωλοθύτων χρῆσιν ἢ. ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, δαιμονιοθύτων, ὡς δ᾿ αὐτὸς προσαγορεύσαι ἂν, ἅτε μὴ εἰδὼς, τί τὸ ἀληθῶς ἱερὸν, καὶ ποδαπαὶ αἱ παρὰ τούτῳ θυσίαι, ἱεροθύτων. ἃ δὲ λέγει, τοιαῦτά ἐστιν· ὅ γε μὴν θεὸς ἅπασι κοινὸς, ἀγαθός τε καὶ ἀπροσδεὴς καὶ ἔξω φθόνου· τί οὖν κωλύει τοὺς μάλιστα καθωσιωμένους αὐτῷ καὶ τῶν δημοτελῶν ἑορτῶν μεταλαμβάνειν; οὐκ οἶδα δὲ τί φαντασθεὶς οἴεται ἀκολουθεῖν τῷ τὸν θεὸν εἶναι ἀγαθὸν καὶ ἀπροσδεῆ καὶ ἔξω φθόνου τὸ τοὺς καθωσιωμένους αὐτῷ μεταλαμβάνειν τῶν δημοτελῶν ἑορτῶν. καί φημι ὅτι ἠκολούθει μὲν τῷ τὸν θεὸν εἶναι ἀγαθὸν καὶ ἀπροσδεῆ καὶ ἔξω φθόνου τὸ αὐτῶν τῶν δημοτελῶν μεταλαμβάνειν ἑορτῶν, εἰ ἀπεδείκνυτο ὅτι αἱ δημοτελεῖς ἑορταὶ οὐδὲν μὲν ἔχουσιν ἐσφαλμένον ἀπὸ δὲ τῆς περὶ θεοῦ θεωρίας ἐνομοθετήθησαν ὡς ἀκόλουθοι τῇ εἰς αὐτὸν θεραπείᾳ καὶ εὐσεβείᾳ. εἰ μέντοι αἱ δημοτελεῖς μέχρι ὀνόματος ἑορταὶ μηδένα λόγον ἔχουσιν ἀποδεικτικὸν, ὡς ἁρμόζουσαι τῇ εἰς τὸ θεῖον θεραπείᾳ, ἀλλ᾿ ἐλέγχοιντο οὖσαι ἀναπλάσματα τῶν ὅπως ποτὲ ἔτυχε διά τινας ἱστορίας ἀνθρωπικὰς ταῦτα νομοθετησάντων ἢ καὶ φυσιολογίας περὶ ὕδατος η γῆς ἢ τῶν ἀπ᾿ αὐτῆς καρπῶν δοκούντων περιέχειν, δῆλον ὅτι οἱ τὸ θεῖον ἐξητασμένως σέβειν θέλοντες εὔλογόν τι πράττοιεν, μὴ μεταλαμβάνοντες τῶν δημοτελῶν ἑορτῶν. „ἑορτὴ“ γὰρ, ὥς φησι τὶς καὶ τῶν Ἑλληνικῶν σοφῶν καλῶς λέγων. „οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸ τὰ δέοντα πράττειν“· καὶ ἑορτάζει γε κατὰ ἀλήθειαν ὁ „τὰ δέοντα“ πράττων, ἀεὶ εὐχόμενος, διὰ παντὸς θύων τὰς ἀναιμάκτους ἐν ταῖς πρὸς τὸ θεῖον εὐχαῖς θυσίας. διὸ καὶ μεγαλοφυέστατά μοι δοκεῖ παρὰ τῷ Παύλῳ εἰρῆσθαι τό· „ἡμέρας παρατηρεῖσθε καὶ μῆνας καὶ καιροὺς καὶ ἐνιαυτούς; φοβοῦμαι ὑμᾶς μή πως εἰκῇ κεκοπίακα εἰς ὑμᾶς.“

8.22Biri buna karşı bizim Rab'bin günlerimizi (Pazarları), Hazırlık günlerimizi (Cumaları), Paskalya'yı ya da günler boyunca kutlanan Pentekost'u ileri sürerse, buna da şunu söylemek gerekir: Kâmil insan, tabiatça Rab olan Tanrı Logos'unun sözlerinde, işlerinde ve düşüncelerinde her zaman bulunduğu için her zaman O'nun günlerindedir ve her zaman Rab'bin günlerini kutlar. Kendini her zaman gerçek hayata hazırlayan, hayatın çoğunluğu aldatan hoş şeylerinden uzak duran, "tenin düşüncesini" beslemeyen, aksine "bedenini" dövüp köleleştiren kişi de her zaman Hazırlık günlerini kutlar. Bundan başka "Paskalya kuzumuz Mesih kurban edildi" sözünü ve Logos'un etinden yiyerek bayram etmek gerektiğini anlamış olan kişi için Paskalya'yı yapmadığı bir an yoktur; Paskalya "geçiş bayramı" demektir ve o kişi düşüncesiyle, her sözüyle, her işiyle hayatın işlerinden Tanrı'ya doğru her zaman geçer ve O'nun şehrine koşar. Bunlara ek olarak, gerçekten "Mesih'le birlikte dirildik" ve "Bizi Mesih'te O'nunla birlikte diriltip göksel yerlerde oturttu" diyebilen kişi her zaman Pentekost günlerindedir; hele İsa'nın elçileri gibi "yukarı odaya" çıkıp kendini yakarışa ve "duaya" verdiğinde. Böylece gökten "esen şiddetli rüzgâra", insanlar arasındaki kötülüğü ve ondan doğanları şiddetle silip süpürmeye çalışan bu rüzgâra layık olur; Tanrı'dan gelen ateşten dillerden pay almaya da layık olur.

8.22

Ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα ἀνθυποφέρῃ τὰ περὶ τῶν παρ᾿ ἡμῖν κυριακῶν ἢ παρασκευῶν ἢ τοῦ Πάσχα ἢ τῆς Πεντηκοστῆς δι᾿ ἡμερῶν γινόμενα, λεκτέον καὶ πρὸς τοῦτο ὅτι ὁ μὲν τέλειος, ἀεὶ ἐν τοῖς λόγοις ὢν καὶ τοῖς ἔργοις καὶ τοῖς διανοήμασι τοῦ τῇ φύσει κυρίου λόγου θεοῦ. ἀεί ἐστιν αὐτοῦ ἐν ταῖς ἡμέραις καὶ ἀεὶ ἄγει κυριακὰς ἡμέρας· ἀλλὰ καὶ ἀεὶ παρασκευάζων ἑαυτὸν πρὸς τὸ ἀληθινῶς ζῆν καὶ ἀπεχόμενος τῶν τοῦ βίου ἡδέων καὶ τοὺς πολλοὺς ἀπατώντων καὶ μὴ τρέφων „τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς“ ἀλλ᾿ ὑπωπιάζων αὑτοῦ „τὸ σῶμα“ καὶ δουλαγωγῶν ἀεὶ ἄγει τὰς παρασκευάς. ἔτι δὲ ὁ νοήσας ὅτι „τὸ πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς,“ καὶ χρὴ ἑορτάζειν ἐσθίοντα τῆς σαρκὸς τοῦ λόγου, οὐκ ἔστιν ὅτε οὐ ποιεῖ τὸ πάσχα, ὅπερ ἑρμηνεύεται διαβατήρια, διαβαίνων ἀεὶ τῷ λογισμῷ καὶ παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ πράξει ἀπὸ τῶν τοῦ βίου πραγμάτων ἐπὶ τὸν θεὸν, καὶ ἐπὶ τὴν πόλιν αὐτοῦ σπεύδων. πρὸς τούτοις δὲ ὁ δυνάμενος μετ᾿ ἀληθείας λέγειν· „συνανέστημεν τῷ Χριστῷ“ ἀλλὰ καὶ τό· „συνήγειρε καὶ συνεκάθισεν ἡμᾶς ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ“ ἀεί ἐστιν ἐν ταῖς τῆς Πεντηκοστῆς ἡμέραις, καὶ μάλιστα ὅτε καὶ „εἰς τὸ ὑπερῷον“ ὡς οἱ ἀπόστολοι τοῦ Ἰησοῦ ἀναβὰς σχολάζει τῇ δεήσει καὶ „τῇ προσευχῇ,“ ὡς ἄξιος γενέσθαι τῆς „φερομένης πνοῆς βιαίας“ ἐξ οὐρανοῦ, βιαζομένης ἐξαφανίσαι τὴν ἐν ἀνθρώποις κακίαν καὶ τὰ ἀπ᾿ αὐτῆς, ἄξιος δὲ καί τινος μερισμοῦ γλώσσης ἀπὸ θεοῦ πυρίνης.

8.23İman ediyor görünenlerin çoğu ise bu kadar ileri değildir; böyle günlerin hepsini kutlamayı istemedikleri ya da buna güçleri yetmediği için, büsbütün kayıp gitmesinler diye, hatırlatma amacıyla duyulur örneklere ihtiyaç duyarlar. Sanırım Pavlus da bunları düşünerek, ötekilerden ayrı olarak belirli günlerde kutlanan bayrama "bayramın bir kısmı" demiş; böyle söylemekle de ilahi Logos'a uygun hayatın "bayramın bir kısmında" değil, eksiksiz ve kesintisiz bir bayramda geçtiğini ima etmiştir. Şimdi bizim bayramlarımız hakkında söylenenleri Kelsos'un ve milletlerin halk bayramlarıyla karşılaştırarak yine bak: Bu bayramlar, "tenin düşüncesinin" bayram ederken sarhoşluğa ve azgınlığa sapıp şımardığı halk bayramlarından çok daha ağırbaşlı değil mi?

Tanrı'nın kanununa göre yapılan bayramların neden "sıkıntı ekmeği" ya da "acı otlarla mayasız ekmek" yemeyi öğrettiğini, neden "ruhlarınızı alçaltın" ya da buna benzer bir şey dediklerini anlatmak şimdi uzun sürer. Çünkü "ten Ruh'a karşı, Ruh da tene karşı arzu duyduğu" sürece bileşik bir varlık olan insanın bütünüyle bayram etmesi mümkün değildir. Ya biri Ruh'la bayram eder ve bedeni sıkıntıya sokar, çünkü beden "tenin düşüncesi" yüzünden Ruh'la birlikte bayram edecek tabiatta değildir; ya da biri ten uyarınca bayram eder ve Ruh uyarınca bayramı kaldıramaz. Ama bayramlar hakkında şimdilik bu kadarı yeter.

8.23

Ὁ δὲ πολὺς τῶν πιστεύειν δοκούντων καὶ μὴ τηλικοῦτος δεῖται ὑπομνήσεως χάριν, μὴ βουλόμενος ἢ μὴ δυνάμενος πάσας τοιαύτας ἄγειν ἡμέρας, αἰσθητῶν παραδειγμάτων, ἵνα μὴ τέλεον παραῤῥυῇ. τοιαῦτα δ᾿ οἶμαι τὸν Παῦλον νενοηκότα μέρος μὲν „ἑορτῆς“ ὠνομακέναι τὴν ἐν ἡμέραις τεταγμέναις παρ᾿ ἑτέρας ἑορτὴν, ᾐνίχθαι δὲ ἐκ τοῦ οὕτως λελεγμένου ὅτι οὐκ „ἐν μέρει ἑορτῆς“ ἀλλ᾿ ἐν ὁλοκλήρῳ καὶ ἀδιαλείπτῳ ἐστὶν ἑορτῇ ὁ ἀεὶ βίος κατὰ τὸν θεῖον λόγον. ὅρα οὖν πάλιν κἀκ τῶν εἰρημένων περὶ ἑορτῶν τῶν παρ᾿ ἡμῖν, συνεξεταζομένων ταῖς δημοτελέσι τοῦ Κέλσου καὶ τῶν ἐθνῶν ἑορταῖς, εἰ μὴ μακρῷ σεμνότεραί εἰσιν αὗται αἱ ἑορταὶ τῶν δημοτελῶν, ἐν αἷς „τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς“ ἑορτάζον ἐξυβρίζει ἐπὶ μέθας καὶ ἀκολασίας ἐκτρεπόμενον. πολὺ δ᾿ ἂν εἴη νῦν λέγειν, διὰ τί αἱ κατὰ τὸν τοῦ θεοῦ νόμον ἑορταὶ „ἄρτον κακώσεως“ διδάσκουσιν ἐσθίειν ἢ „ἄζυμα μετὰ πικρίδων,“ ἢ ὅτι φασί· „ταπεινώσατε τὰς ψυχὰς ὑμῶν“ ἤ τι τούτοις παραπλήσιον. οὐδὲ γὰρ δυνατόν ἐστι τὸν σύνθετον ἄνθρωπον, ὅσον ἔτι „ἡ σὰρξ ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος, τὸ δὲ πνεῦμα κατὰ τῆς σαρκὸς,“ ἐξ ὅλων ἑορτάζειν· ἢ γὰρ ἑορτάζων τις τῷ πνεύματι κακοῖ τὸ σῶμα, μὴ πεφυκὸς διὰ „τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς“ ἑορτάζειν μετὰ τοῦ πνεύματος, ἢ ἑορτάζων κατὰ σάρκα οὐ χωρεῖ καὶ τὴν κατὰ πνεῦμα ἑορτήν. ἀλλὰ γὰρ ἀρκεῖ ταῦτα εἰς τὸν περὶ ἑορτῶν λόγον ἐπὶ τοῦ παρόντος.

8.24Kelsos'un bizi putlara sunulmuş şeyleri yemeye ve halk bayramlarındaki halk kurbanlarına katılmaya teşvik ederken hangi gerekçeleri kullandığına bakalım. Söyledikleri şunlar: "Bu putlar bir hiçse, büyük şölene katılmanın ne sakıncası var? Yok eğer bazı daimōnlar varsa, açıktır ki onlar da Tanrı'ya aittir; onlara güvenmek, kanunlara göre onlara uğurlu kurbanlar sunmak ve lütufkâr olsunlar diye dua etmek gerekir." Buna karşı Pavlus'un Korintoslulara Birinci Mektup'ta "putlara sunulan şeyler" hakkında söylediği bütün sözü ele alıp açıklamak yararlı olur. Pavlus orada "dünyada putun bir hiç olduğu" sözüne karşılık, putlara sunulan şeyleri yemekten gelen zararı ortaya koyar. Oradaki sözleri anlayabilenlere, putlara sunulan şeylerden yiyen kişinin, "Mesih'in uğruna öldüğü" kardeşlerini yok ederek kesinlikle bir katilden daha iyi bir şey yapmadığını gösterir. Bundan sonra sunulan kurbanların daimōnlara sunulduğunu ortaya koyar ve "daimōnların sofrasından" pay alanların "daimōnlarla ortak olduğunu" gösterir; aynı kişinin "hem Rab'bin sofrasına hem daimōnların sofrasına katılmasının" imkânsız olduğunu da gösterir.

Ama bu konuda Korintoslulara Mektup'u açıklamak, birçok yönden ispatlanmış bütün bir eser gerektirir; bu yüzden kısaca söylediklerimizle yetineceğiz. Bunları inceleyen kişi görecektir ki putlar bir hiç olsa bile putların büyük şölenine katılmak yine de korkunç bir şeydir. Kurbanların sunulduğu bazı daimōnlar olsa bile, "Rab'bin sofrası" ile "daimōnların sofrası" arasındaki farkı bilen bizlerin bunlardan pay almaması gerektiğini de ölçülü bir şekilde söyledik. Bu farkı bildiğimiz için her zaman "Rab'bin sofrasına" katılmak için her şeyi yapar, hiçbir zaman "daimōnların sofrasına" ortak olmamak için de her yolla sakınırız.

8.24

Ἴδωμεν δὲ οἷς χρῆται ὁ Κέλσος λόγοις, προτρέπων ἡμᾶς ἐπὶ τὴν χρῆσιν τῶν εἰδωλοθύτων καὶ τὰς δημοτελεῖς ἐν δημοτελέσιν ἑορταῖς θυσίας. ἃ δὲ λέγει τοιαῦτά ἐστιν· εἰ μὲν οὐδὲν ταῦτά ἐστι τὰ εἴδωλα, τί δεινὸν κοινωνῆσαι τῆς πανθοινίας; εἰ δ᾿ εἰσί τινες δαίμονες. δηλονότι καὶ οὗτοι τοῦ θεοῦ εἰσιν, οἷς καὶ πιστευτέον καὶ καλλιερητέον κατὰ νόμους καὶ προσευκτέον, ἵν᾿ εὐμενεῖς ὦσι. χρήσιμον δ᾿ εἰς ταῦτα ὅλον τὸν περὶ „εἰδωλοθύτων“ λόγον, εἰρημένον παρὰ τῷ Παύλῳ ἐν τῇ προτέρᾳ πρὸς Κορινθίους ἐπιστολῇ, λαβεῖν εἰς χεῖρας καὶ σαφηνίσαι· ἐν ᾧ καὶ πρὸς τὸ μηδὲν εἶναι „εἴδωλον ἐν κόσμῳ“ ἀπαντῶν τὴν ἀπὸ τοῦ χρῆσθαι τοῖς εἰδωλοθύτοις βλάβην κατεσκεύασεν, ἀποδεικνὺς τοῖς ἀκούειν τῶν ἐκεῖ δυναμένοις ὅτι πάντως οὐ φονέως χεῖρόν τι πράττει ὁ τῶν εἰδωλοθύτων μεταλαμβάνων, ἀπολλὺς τοὺς αὑτοῦ ἀδελφοὺς. δι᾿ οὓς „Χριστὸς ἀπέθανε.“ καὶ μετὰ τοῦτο τιθεὶς δαιμονίοις θύεσθαι τὰ θυόμενα. παρίστησι „κοινωνοὺς τῶν δαιμονίων γίνεσθαι“ τοὺς μεταλαμβάνοντας „δαιμονίων τραπέζης“· παρίστησί τε ὅτι ἀδύνατόν ἐστι τὸν αὐτὸν „τραπέζης κυρίου μετέχειν καὶ τραπέζης δαιμόνων.“ ἀλλ᾿ ἐπεὶ ὅλης συντάξεως χρῄζει διὰ πλειόνων ἀποδεικνυμένης ἡ περὶ τούτων εἰς τὴν πρὸς Κορινθίους ἐπιστολὴν διήγησις, ἀρκεσθησόμεθα καὶ τοῖς ἐπ᾿ ὀλίγον ἀποδεδομένοις· ἐν οἷς τῷ ἐξετάζοντι αὐτὰ φανεῖται ὅτι, κἂν μηδὲν ᾖ τὰ εἴδωλα, οὐδὲν ἧττον καὶ οὕτω δεινόν ἐστι τὸ κοινωνῆσαι τῆς τῶν εἰδώλων πανθοινίας. εἴρηται μὲν οὖν ἡμῖν μετρίως καὶ εἰς τὸ, κἂν ὦσί τινες δαίμονες, οἷς τὰ θυόμενα θύεται, μὴ δεῖν ἡμᾶς αὐτῶν μεταλαμβάνειν τοὺς ἐπισταμένους διαφορὰν „τραπέζης κυρίου“ καὶ „τραπέζης δαιμονίων“ καὶ διὰ τὸ ἐπίστασθαι πάντα μὲν πράττοντας. ἵνα „τραπέζης κυρίου“ ἀεὶ μετέχωμεν, παντὶ δὲ τρόπῳ φυλαττομένους, ἵνα μηδέ ποτε κοινωνοὶ „τραπέζης“ γενώμεθα τῶν „δαιμονίων.“

8.25Kelsos burada daimōnların da Tanrı'ya ait olduğunu, bu yüzden onlara güvenmek, kanunlara göre uğurlu kurbanlar sunmak ve lütufkâr olsunlar diye dua etmek gerektiğini söylediğine göre, isteyenlere bu konuda da şunu öğretmek gerekir: Tanrı'nın Logos'u kötü olan hiçbir şeyi Tanrı'nın mülkü ilan etmek istemez, onu böyle yüce bir Efendi'ye layık görmez. Bu yüzden bütün insanlara "Tanrı adamı" denmez, yalnız Tanrı'ya layık olanlara denir: Musa ve İlyas gibi, "Tanrı adamı" diye kaydedilmiş başka biri varsa ya da kaydedilmiş olanlara benzeyen biri varsa onlar gibi. Aynı şekilde bütün meleklere de "Tanrı'nın melekleri" denmez, yalnız mutlu olanlara denir; kötülüğe sapanlara ise iblisin melekleri denir; tıpkı kötü insanlara günah adamları, veba oğulları ya da haksızlık oğulları dendiği gibi. Demek ki insanların kimi erdemli kimi kötüdür, bu yüzden kimine "Tanrı'nın", kimine iblisin insanları denir; meleklerin de kimi "Tanrı'nın", kimi kötü olanın melekleridir. Ama daimōnlar artık ikiye ayrılmaz, çünkü hepsinin kötü olduğu gösterilmiştir. Bu yüzden "Eğer bazı daimōnlar varsa, açıktır ki onlar da Tanrı'ya aittir" diyen Kelsos'un sözünün yanlış olduğunu söyleyeceğiz. Dileyen ya insanlarla ve meleklerle ilgili bu ayrımın sağlam bir söz olmadığını göstersin ya da daimōnlar için de buna benzer bir gerekçe ispat edilebileceğini.

Bu imkânsızsa, açıktır ki daimōnlar Tanrı'ya ait değildir; çünkü onların başı Tanrı değil, ilahi sözlerin dediği gibi "Beelzebul"dur.

8.25

Ἐπεὶ δέ φησιν ἐν τούτοις ὁ Κέλσος ὅτι καὶ οἱ δαίμονές εἰσι τοῦ θεοῦ, καὶ διὰ τοῦτο πιστευτέον ἐστὶν αὐτοῖς καὶ καλλιερητέον κατὰ νόμους καὶ προσευκτέον, ἵν᾿ εὐμενεῖς ὦσι, διδακτέον καὶ περὶ τούτου τοὺς βουλομένους ὅτι ὁ τοῦ θεοῦ λόγος οὐδὲν τῶν φαύλων ἀναγορεύειν βούλεται κτῆμα θεοῦ τυγχάνειν, ἀνάξιον αὐτὸ κρίνων τηλικούτου κυρίου. διόπερ οὐ πάντες μὲν ἄνθρωποι χρηματίζουσιν ἄνθρωποι θεοῦ, μόνοι δὲ οἱ ἄξιοι τοῦ θεοῦ· ὁποῖος ἦν Μωϋσῆς καὶ Ἠλίας, καὶ εἴ τις, ἄλλος ἀναγέγραπται „ἄνθρωπος θεοῦ“ ἢ παραπλήσιός ἐστι τοῖς ἀναγεγραμμένοις. οὕτως δὲ καὶ οὐ πάντες ἄγγελοι „ἄγγελοι“ λέγονται εἶναι „τοῦ θεοῦ“ ἀλλὰ μόνοι οἱ μακάριοι, οἱ δ᾿ ἐκτραπέντες ἐπὶ τὴν κακίαν ἄγγελοι τοῦ διαβόλου ὀνομάζονται, ὥσπερ οἱ φαῦλοι ἄνθρωποι ἄνθρωποι ἁμαρτίας ἢ υἱοὶ λοιμοὶ ἢ υἱοὶ ἀδικίας. ἐπεὶ οὖν καὶ ἄνθρωποι οἱ μέν εἰσι σπουδαῖοι οἱ δὲ φαῦλοι, διὸ καὶ οἱ μὲν „τοῦ θεοῦ“ οἱ δὲ τοῦ διαβόλου εἶναι λέγονται, ἀλλὰ καὶ „ἄγγελοι“ οἱ μὲν „τοῦ θεοῦ“ οἱ δὲ τοῦ πονηροῦ, δαίμονες δὲ οὐκέτι διχῶς, πάντες γὰρ ἀποδείκνυνται εἶναι φαῦλοι· διὰ τοῦτο φήσομεν ψευδῆ εἶναι τὸν Κέλσου· λόγον εἰπόντος τό· εἰ δ᾿ εἰσί τινες δαίμονες. δηλονότι καὶ οὗτοι τοῦ θεοῦ· ἢ δεικνύτω ὁ βουλόμενος μὴ λόγον ὑγιῆ εἶναι τὴν περὶ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων διαίρεσιν, ἢ λόγον ἔχοντα παραπλήσιον δύνασθαι ἀποδείκνυσθαι καὶ ἐπὶ δαιμόνων. Εἰ δὲ τοῦτ᾿ ἀμήχανον, δῆλον ὅτι οὔτε τοῦ θεοῦ εἰσιν οἱ δαίμονες· οὐ γὰρ ἄρχων αὐτῶν ὁ θεὸς ἀλλ᾿, ὥς φασιν οἱ θεῖοι λόγοι, ὁ „Βεελζεβούλ“·

8.26Daimōnlara güvenmek de gerekmez, Kelsos bizi buna çağırsa bile. Daimōnlara boyun eğmektense ölmek, Tanrı'ya boyun eğerek her şeye katlanmak gerekir. Aynı şekilde daimōnlara uğurlu kurban da sunulmamalıdır; çünkü kötü ve insanlara zarar veren varlıklara uğurlu kurban sunmak imkânsızdır. Hem Kelsos daimōnlara hangi kanunlara göre uğurlu kurban sunmamızı istiyor? Şehirlerde geçerli olan kanunlara göre ise, bunların ilahi kanunlarla uyuştuğunu ispat etsin. Bunu yapamıyorsa (çünkü birçok şehrin kanunları birbiriyle bile aynı şeyleri söylemez), açıktır ki bunlar ya gerçek anlamda kanun değildir ya da kötü insanların kanunlarıdır; onlara güvenilmemelidir. Çünkü "insanlardan çok Tanrı'ya itaat etmek gerekir."

Daimōnlara dua etmek gerektiğini söyleyen Kelsos'un öğüdü bizden uzak olsun! Ona azıcık bile kulak verilmemelidir. Çünkü yalnız her şeyin üstündeki Tanrı'ya dua edilmelidir; Tanrı'nın biricik ve "bütün yaratılışın ilk doğanı" olan Logos'una da dua edilmelidir. O'ndan, Başkâhin olarak, kendisine ulaşan duamızı kendi Tanrısı ve bizim Tanrımız olan, kendi Babası ve Tanrı'nın Logos'una göre yaşayanların Babası olan Tanrı'ya iletmesini dilemek gerekir. Kendi kötülüklerine göre yaşamamızı isteyen insanların lütfunu, eğer bu insanlar kendilerine zıt yolu seçenlerin hiçbirine lütufkâr değilse, istemeyiz; çünkü onların lütfu bizi Tanrı'ya düşman yapar, Tanrı da böyle insanların lütfunu kazanmak isteyenlere belki lütufkâr olmaz. Aynı şekilde daimōnların tabiatını, prohairesis'ini ve kötülüğünü anlamış olanlar da daimōnların lütfunu asla istemezler.

8.26

οὔτε πιστευτέον δαίμοσι, κἂν Κέλσος ἐπὶ τούτους ἡμᾶς παρακαλῇ. ἀλλ᾿ ἀποθανητέον πρὶν πεισθῆναι δαίμοσιν ἀλλὰ καὶ πᾶν ὁτιοῦν ὑπομενετέον πειθόμενον θεῷ. οὕτως δὲ οὐδὲ καλλιερητέον δαίμοσι· καὶ γὰρ ἀδύνατόν ἐστι τοῖς φαύλοις καὶ ἀνθρώπων κακωτικοῖς καλλιερεῖν. ἀλλὰ καὶ κατὰ ποίους νόμους ἡμᾶς βούλεται Κέλσος καλλιερεῖν τοῖς δαίμοσιν; εἰ μὲν γὰρ κατὰ τοὺς κειμένους ἐν ταῖς πόλεσι, κατασκευαζέτω ὅτι συνᾴδουσι τοῖς θείοις νόμοις· εἰ δὲ τοῦτο μὴ δύναται (οὐ γὰρ κἂν ἀλλήλοις ταὐτὰ λέγουσιν οἱ τῶν πολλῶν πόλεων νόμοι), δηλονότι οὐδὲ κυρίως νόμους ἢ φαύλων νόμους, οἷς οὐ πιστευτέον· „πειθαρχεῖν“ γὰρ „δεῖ μᾶλλον θεῷ ἢ ἀνθρώποις.“ ἄπαγε δὴ τὴν τοῦ Κέλσου συμβουλὴν, λέγοντος προσευκτέον εἶναι δαίμοσι, καὶ οὐδὲ κατὰ τὸ ποσὸν ἀκουστέον αὐτῆς· μόνῳ γὰρ προσευκτέον τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ, καὶ προσευκτέον γε τῷ μονογενεῖ καὶ πρωτοτόκῳ „πάσης κτίσεως“ λόγῳ θεοῦ. καὶ ἀξιωτέον αὐτὸν ὡς ἀρχιερέα τὴν ἐπ᾿ αὐτὸν φθάσασαν ἡμῶν εὐχὴν ἀναφέρειν ἐπὶ τὸν θεὸν αὐτοῦ καὶ θεὸν ἡμῶν καὶ πατέρα αὐτοῦ καὶ πατέρα τῶν βιούντων κατὰ τὸν λόγον τοῦ θεοῦ. ὥσπερ δὲ οὐκ ἂν βουλοίμεθα εὐμενεῖς ἔχειν ἀνθρώπους τοὺς βουλομένους ἡμᾶς βιοῦν κατὰ τὴν αὐτῶν κακίαν. ἐὰν μηδενὶ τυγχάνωσιν ὄντες εὐμενεῖς τῶν τὰ ἐναντία αὐτοῖς αἱρουμένων. ἐπεὶ ἡ εὐμένεια αὐτῶν ἐχθροὺς ἡμᾶς ποιεῖ θεῷ. τάχα μὴ γινομένῳ εὐμενεῖ τοῖς θέλουσι τοὺς τοιούτους ἔχειν εὐμενεῖς· τὸν αὐτὸν τρόπον οἱ νοήσαντες δαιμόνων φύσιν καὶ προαίρεσιν καὶ κακίαν οὐκ ἄν ποτε βούλοιντο εὐμενεῖς ἔχειν τοὺς δαίμονας.

8.27Çünkü daimōnlar onlara lütufkâr olmasa da onlardan hiçbir zarar göremezler. Dindarlıkları yüzünden kendilerine lütufkâr olan her şeyin üstündeki Tanrı onları korur; korunmaya layık olanların başına ilahi meleklerini dikerek daimōnlardan hiçbir zarar görmemelerini sağlar. Dindarlığı yüzünden her şeyin üstündeki Tanrı'nın lütfunu kazanmış ve Tanrı'nın "büyük öğüdünün" meleği olan Rab İsa'yı kabul etmiş olan kişi, Mesih İsa aracılığıyla Tanrı'nın lütfuyla yetinerek, daimōnların bütün ordusundan hiçbir zarar görmeyeceğine güvenle şöyle diyebilir: "Rab ışığım ve kurtarıcımdır, kimden korkayım? Rab hayatımın kalkanıdır, kimden yılayım?" Şunu da diyecektir: "Bir ordu karşıma dizilse, yüreğim korkmaz." "Eğer bazı daimōnlar varsa, açıktır ki onlar da Tanrı'ya aittir; onlara güvenmek, kanunlara göre uğurlu kurbanlar sunmak ve lütufkâr olsunlar diye dua etmek gerekir" sözüne karşı bu kadarı yeter.

8.27

Οὐδὲ γὰρ. κἂν μὴ ὦσιν αὐτοῖς εὐμενεῖς οἱ δαίμονες, πάσχειν ἄν τι ὑπ᾿ αὐτῶν δύναιντο. φρουρούμενοι ὑπὸ τοῦ εὐμενοῦς αὐτοῖς διὰ τὴν εὐσέβειαν ἐπὶ πᾶσι θεοῦ καὶ τοὺς θείους αὐτοῦ ἀγγέλους ἐφιστάντος τοῖς ἀξίοις τοῦ φρουρεῖσθαι. ἵνα μηδὲν πάσχωσιν ἀπὸ τῶν δαιμόνων. ὁ δ᾿ ἔχων τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν διὰ τὴν εἰς αὐτὸν εὐσέβειαν εὐμενῆ καὶ διὰ τὸ τὸν τῆς „μεγάλης βουλῆς“ ἄγγελον τοῦ θεοῦ παραδεδέχθαι κύριον Ἰησοῦν, ἀρκούμενος τῇ τοῦ θεοῦ διὰ Χριστοῦ Ἰησοῦ εὐμενείᾳ λέγοι ἂν θαῤῥῶν ὡς οὐδὲν πεισόμενος ἀπὸ παντὸς τοῦ τῶν δαιμόνων στρατοπέδου· „κύριος φωτισμός μου καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι; κύριος ὑπερασπιστὴς τῆς ζωῆς μου. ἀπὸ τίνος δειλιάσω;“ ἐρεῖ δὲ καὶ τό· „ἐὰν παρατάξηται ἐπ᾿ ἐμὲ παρεμβολὴ, οὐ φοβηθήσεται ἡ καρδία μου.“ τοσαῦτα καὶ εἰς τὸ εἰ δ᾿ εἰσί τινες δαίμονες. δηλονότι καὶ οὗτοι τοῦ θεοῦ εἰσι ⟨(ν. οἷς)⟩ καὶ πιστευτέον καὶ καλλιερητέον κατὰ νόμους καὶ προσευκτέον. ἵν᾿ εὐμενεῖς ὦσιν.

8.28Sonraki sözü de aktarıp onu yine elimizden geldiğince inceleyelim; şöyledir: "Eğer atalarından kalma bir âdete göre bu tür bazı kurbanlık hayvanlardan uzak duruyorlarsa, bütün hayvanların etini yemekten de büsbütün uzak durmaları gerekir; tıpkı ruha ve onun aletlerine saygı gösteren Pythagoras'ın düşündüğü gibi. Yok eğer, dedikleri gibi, daimōnlarla aynı sofraya oturmamak için uzak duruyorlarsa, bilgeliklerinden ötürü onları tebrik ederim: Her zaman daimōnlarla aynı sofrada olduklarını geç anlıyorlar ve buna yalnız bir kurbanın kesildiğini gördüklerinde dikkat ediyorlar. Oysa ekmek yediklerinde, şarap içtiklerinde, meyve tattıklarında, hatta suyun kendisini içip havanın kendisini soluduklarında, bunların her birini, her birine kendi payına düşen işin gözetimi verilmiş bazı daimōnlardan almıyorlar mı?" Kelsos'un burada, atalarından kalma bir âdete göre bazı kurbanlık hayvanlardan uzak durduklarını söylediği kimselerin bütün hayvanların etini yemekten de uzak durmaları gerektiği sonucunu nasıl çıkardığını bilmiyorum. Bunu, ilahi söz böyle şeyler önermiyor anlamında söylemiyoruz; çünkü o da daha güvenli ve daha temiz bir hayat için şöyle der: "Et yememek, şarap içmemek, kardeşinin tökezlemesine yol açan hiçbir şey yapmamak iyidir"; yine: "Yediğin şeyle, Mesih'in uğruna öldüğü kişiyi mahvetme"; yine: "Et kardeşimi günaha düşürüyorsa, kardeşimi düşürmemek için bir daha asla et yemem."

8.28

Ἐκθέμενοι δὲ καὶ τὴν ἑξῆς λέξιν φέρε πάλιν κατὰ δύναμιν αὐτὴν ἐξετάσωμεν οὕτως ἔχουσαν· εἰ μὲν δὴ κατά τι πάτριον ἱερείων τινῶν ἀπέχονται τῶν τοιῶνδε, πάντως ἀφεκτέον καὶ ζῴων ἁπάντων βρώσεως· ᾗ περ καὶ Πυθαγόρᾳ δοκεῖ, ψυχὴν τιμῶντι καὶ τὰ ταύτης ὄργανα. εἰ δ᾿. ὅπερ φασὶν, ὅπως μὴ συνεστιῶνται δαίμοσι. μακαρίζω τῆς σοφίας αὐτοὺς. ὅτι βραδέως συνιᾶσιν ὄντες ἀεὶ συνέστιοι δαιμόνων· καὶ τότε δὴ μόνον φυλάσσονται τοῦτο, ὁπόταν ἱερεῖον θυόμενον βλέπωσιν· ὅταν δὲ σῖτον ἐσθίωσι καὶ οἶνον πίνωσι καὶ ἀκροδρύων γεύωνται καὶ αὐτὸ ὕδωρ καὶ αὐτὸν ἀέρα ἀναπνέωσιν, οὐκ ἄρα παρά τινων δαιμόνων ἕκαστα τούτων λαμβάνουσιν, οἷς κατὰ μέρη τὸ ἐπιμελὲς ἑκάστῳ προστέτακται; οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἐν τούτοις ἔδοξεν αὐτῷ ἀκολουθεῖν δεῖν ἀπέχεσθαι πάντων ζῴων βρώσεως τοὺς, οὓς ὠνόμασε κατά τι πάτριον ἔθος ἱερείων τινῶν ἀπεχομένους. καὶ οὐ τοῦτό φαμεν, ὡς καὶ μὴ τοιαῦτα ὑποβάλλοντος τοῦ θείου λόγου, καὶ τοῦ ἀσφαλεστέρου βίου καὶ καθαρωτέρου ἕνεκεν εἰπόντος· „καλὸν τὸ μὴ φαγεῖν κρέα μηδὲ πιεῖν οἶνον μηδὲ ἐν ᾧ ὁ ἀδελφός σου προσκόπτει“ καὶ πάλιν· „μὴ τῷ βρώματί σου ἐκεῖνον ἀπόλλυε, ὑπὲρ οὗ Χριστὸς ἀπέθανε,“ καὶ πάλιν· „εἰ σκανδαλίζει τὸν ἀδελφόν μου κρέα, οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα, ἵνα μὴ τὸν ἀδελφόν μου σκανδαλίσω.“

8.29Şunu bilmek gerekir: Yahudiler Musa'nın kanununu anladıklarını sanarak yiyecekler konusunda bazı kurallara dikkat ederler: Kendilerince temiz sayılanları yer, temiz olmayanlardan uzak dururlar; hayvan kanını, vahşi hayvanların parçaladıklarını ve uzun bir söz gerektirdiği için şimdi incelenmesi yerinde olmayan başka şeyleri de besin olarak kullanmazlar. İsa'nın öğretisi ise bütün insanları saf Tanrı saygısına çağırmak ve yiyeceklerle ilgili daha ağır bir kanunu bahane ederek Hristiyanlıktan ahlakça yarar görebilecek birçok kişiyi engellememek istediği için şunu bildirmiştir: "İnsanı kirleten ağza giren değil, ağızdan çıkandır." Çünkü "ağza giren mideye gider ve helaya atılır" der; ağızdan çıkanlar ise söze dökülen "kötü düşünceler", "cinayetler", "zinalar", "fuhuşlar", "hırsızlıklar", "yalan tanıklıklar" ve "küfürlerdir". Pavlus da şöyle der: "Yiyecek bizi Tanrı'ya yaklaştırmaz; yersek bir şey kazanmayız, yemezsek bir şey kaybetmeyiz." Sonra bu sözler açıklığa kavuşturulmazsa bir belirsizlik taşıdığı için, "İsa'nın elçileri ve" Antakya'da bir araya gelen "ihtiyarlar" ve, kendi deyişleriyle, "Kutsal Ruh" milletlerden iman edenlere bir mektup yazmayı "uygun gördüler." Mektup, kendi deyişleriyle, yalnız "zorunlu" olanları yemeyi yasaklıyordu: putlara sunulmuş şeyleri, boğulmuş hayvanları ve kanı.

8.29

Ἰστέον μέντοι γε ὅτι, Ἰουδαίων οἰομένων νοεῖν τὸν Μωϋσέως νόμον καὶ τηρούντων ἐπὶ τῶν βρωμάτων τὸ μεταλαμβάνειν μὲν τῶν νενομισμένων αὐτοῖς καθαρῶν ἀπέχεσθαι δὲ τῶν ἀκαθάρτων ἀλλὰ καὶ μὴ χρῆσθαι αἵματι ζῴου εἰς τροφὴν μηδὲ τοῖς θηριαλώτοις καὶ ἄλλοις, περὶ ὧν πολὺς λόγος καὶ διὰ τοῦτο νῦν οὐκ εὔκαιρος ἐξετασθῆναι, ἡ τοῦ Ἰησοῦ διδασκαλία, βουλομένη πάντας ἀνθρώπους προσκαλέσασθαι εἰς τὴν καθαρὰν θεοσέβειαν καὶ μὴ προφάσει τῆς περὶ βρωμάτων βαρυτέρας νομοθεσίας κωλύειν πολλοὺς τῶν δυναμένων ὠφεληθῆναι εἰς ἤθη ἀπὸ χριστιανισμοῦ, ἀπεφήνατο ὅτι „οὐ τὰ εἰσερχόμενα εἰς τὸ στόμα κοινοὶ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὰ ἐξερχόμενα ἐκ τοῦ στόματος“· τὰ μὲν γὰρ „εἰσερχόμενα εἰς τὸ στόμα εἰς τὴν κοιλίαν,“ φησὶ, „χωρεῖ καὶ εἰς ἀφεδρῶνα ἐκβάλλεται,“ τὰ δ᾿ ἐξιόντα ἐκ τοῦ στόματος „διαλογισμοί“ εἰσι „πονηροὶ“ λαλούμενοι καὶ „φόνοι“ καὶ „μοιχεῖαι“ καὶ „πορνεῖαι κλοπαί“ τε καὶ „ψευδομαρτυρίαι“ καὶ „βλασφημίαι.“ φησὶ δὲ καὶ ὁ Παῦλος ὅτι „βρῶμα ἡμᾶς οὐ παραστήσει τῷ θεῷ· οὔτε γὰρ ἐὰν φάγωμεν, περισσεύομεν, οὔτ᾿ ἐὰν μὴ φάγωμεν, ὑστερούμεθα.“ εἶτ᾿ ἐπεὶ ἔχει τινὰ ἀσάφειαν ταῦτα, εἰ μὴ τύχῃ διαρθρώσεως, „ἔδοξε τοῖς τοῦ Ἰησοῦ ἀποστόλοις καὶ τοῖς“ ἐν Ἀντιοχείᾳ συναχθεῖσιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ „πρεσβυτέροις“ καὶ, ὡς αὐτοὶ οὗτοι ὠνόμασαν, καὶ „τῷ ἁγίῳ πνεύματι“ γράψαι τοῖς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύουσιν ἐπιστολὴν, μόνα, ὡς ὠνόμασαν, „ἐπάναγκες“ ἀπαγορεύουσαν ἐσθίειν· ταῦτα δ᾿ ἐστὶ τὰ ητοι εἰδωλόθυτα ἢ τὰ πνικτὰ ἢ τὸ αἷμα.

8.30Putlara sunulmuş şey daimōnlara sunulur; Tanrı adamının da "daimōnların sofrasına" ortak olmaması gerekir. Boğulmuş hayvanları ise söz, kanları akıtılmadığı için yasaklar; kanın daimōnların besini olduğu, onların kandan yükselen buharlarla beslendiği söylenir. Söz bunu, daimōnların besiniyle beslenmeyelim diye yasaklar; belki boğulmuş hayvanlardan yersek bu tür ruhlar da bizimle birlikte beslenecektir. "Boğulmuş hayvanlar" hakkında söylenenlerden "kan"dan uzak durmanın anlamı da anlaşılabilir. Bu konuya gelmişken, Hristiyanların çoğunun Sekstos'un Vecizeleri'nde okuduğu çok zarif bir vecizeyi hatırlamam da yersiz olmaz: "Canlıları yemek kayıtsız bir şeydir; ama onlardan uzak durmak akla daha uygundur." Demek ki sözde tanrılara, kahramanlara ya da daimōnlara kurbanlık sayılan ve sunulan hayvanlardan sırf atalarımızdan kalma bir âdet yüzünden uzak durmuyoruz; birçok sebep yüzünden uzak duruyoruz, bunlardan bazılarını kısmen ortaya koydum. Hem her kötülükten ve kötülükten doğan şeylerden uzak durmak gerektiği gibi bütün hayvanların etini yemekten de uzak durmak gerekmez. Ama yiyecekleri kötülükle ve kötülükten doğan şeylerle kullanırsak, yalnız hayvan etinden değil, ne olursa olsun her şeyden uzak durmak gerekir. Çünkü oburluk yüzünden ya da bedenin sağlığını ve bakımını gözetmeden yalnız hazza kapılarak yemekten uzak durmak gerekir.

8.30

Τὸ μὲν γὰρ εἰδωλόθυτον θύεται δαιμονίοις, καὶ οὐ χρὴ τὸν τοῦ θεοῦ ἄνθρωπον κοινωνὸν „τραπέζης δαιμονίων“ γίνεσθαι· τὰ δὲ πνικτὰ τοῦ αἵματος μὴ ἐκκριθέντος, ὅπερ φασὶν εἶναι τροφὴν δαιμόνων. τρεφομένων ταῖς ἀπ᾿ αὐτοῦ ἀναθυμιάσεσιν. ἀπαγορεύει ὁ λόγος, ἵνα μὴ τραφῶμεν τροφῇ δαιμόνων. τάχα τινῶν τοιούτων πνευμάτων συντραφησομένων ἡμῖν, ἐὰν μεταλαμβάνωμεν τῶν πνικτῶν. ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων περὶ τῶν „πνικτῶν“ σαφὲς εἶναι δύναται τὸ περὶ τῆς ἀποχῆς τοῦ „αἵματος.“ καὶ οὐκ ἀπίθανόν γε γενόμενόν με κατὰ τοὺς τόπους ὑπομνησθῆναι χαριεστάτης γνώμης, ᾗ καὶ οἱ πολλοὶ τῶν Χριστιανῶν ἀναγεγραμμένῃ ἐν ταῖς Σέξτου γνώμαις ἐντυγχάνουσιν, οὕτως ἐχούσῃ· „ἐμψύχων χρῆσις μὲν ἀδιάφορον, ἀποχὴ δὲ λογικώτερον.“ οὐχ ἁπλῶς οὖν κατά τι πάτριον τῶν νομιζομένων ἱερείων εἶναι καὶ θυομένων παρὰ τοῖς λεγομένοις θεοῖς ἢ ἥρωσιν ἢ δαίμοσιν ἀπεχόμεθα ἀλλὰ διὰ λόγους πλείονας, ὧν ἀπὸ μέρους ἐξεθέμην τινάς. ἀλλὰ καὶ οὐχ, ὥσπερ ἀφεκτέον πάσης κακίας καὶ τῶν ἀπὸ κακίας, καὶ ζῴων ἁπάντων βρώσεως. ἀφεκτέον δὲ οὐ μόνον ζῴων βρώσεως ἀλλὰ καὶ παντὸς οὑτινοσοῦν, εἰ ἀπὸ κακίας καὶ τῶν ἀπὸ κακίας χρησαίμεθα τοῖς βρώμασιν· ἀφεκτέον γὰρ τοῦ ἐσθίειν κατὰ γαστριμαργίαν ἢ καθὸ ἄγεσθαι ὑφ᾿ ἡδονῆς χωρὶς τῆς εἰς ὑγείαν τοῦ σώματος καὶ θεραπείαν αὐτοῦ προθέσεως. οὐδαμῶς μέντοι γε λέγοντες μετενσωμάτωσιν εἶναι ψυχῆς καὶ κατάπτωσιν αὐτῆς μέχρι τῶν ἀλόγων ζῴων δηλονότι οὐδ᾿ ὁμοίως Πυθαγόρᾳ. κἂν ἀπεχώμεθά ποτε ζῴων, οὐ χρησόμεθα αὐτῶν ταῖς σαρξί. ψυχὴν γὰρ λογικὴν τιμᾶν μόνην ἡμεῖς ἴσμεν καὶ τὰ ταύτης ὄργανα μετὰ τιμῆς παραδιδόναι κατὰ τὰ νενομισμένα ταφῇ· ἄξιον γὰρ τὸ τῆς λογικῆς ψυχῆς οἰκητήριον μὴ παραῤῥιπτεῖν ἀτίμως καὶ ὡς ἔτυχεν ὁμοίως τῷ τῶν ἀλόγων, καὶ μάλιστα ὅτε οἱ ⟨(Χριστιανοὶ)⟩ τὴν τιμὴν τοῦ σώματος, ἔνθα λογικὴ ψυχὴ ᾤκησε, πεπιστεύκασι καὶ ἐπ᾿ αὐτὸν φθάσαι δεξάμενον καλῶς ἀγωνισαμένην διὰ τοιούτου ὀργάνου ψυχήν. περὶ δὲ τοῦ „πῶς οἱ νεκροὶ ἐγείρονται, καὶ ποίῳ σώματι ἔρχονται;“ ἐν τοῖς ἀνωτέρω δι᾿ ὀλίγων. ὡς ἀπῄτει ἡ γραφὴ, παρεστήσαμεν.

8.31Bundan sonra Kelsos, Hristiyanların ve Yahudilerin açıkça söylediği bir şeyi ortaya koyuyor: Onlar putlara sunulan şeylerden uzak durmalarını savunurken, her şeyin üstündeki Tanrı'ya adanmış olanların daimōnlarla aynı sofraya oturmaması gerektiğini söylerler; Kelsos'un aktardığımız sözleri buna karşılık söylenmiştir. Biz, yiyecek ve içecek söz konusu olduğunda, daimōnlarla aynı sofraya oturmanın, çoğunluğun "kutsal kurban" dediği şeyleri yemekten ve daimōnlara dökülen sunuların şarabını içmekten başka bir yolunu bilmeyiz. Kelsos ise ekmek yiyenin, nasıl olursa olsun şarap içenin ve meyve tadanın da daimōnlarla aynı sofrada oturduğunu sanıyor; hatta yalnız su içen bile, diyor, bununla daimōnlarla aynı sofraya oturmuş olur. Buna şunu da ekliyor: Bu havayı soluyan da onu bazı daimōnlardan alır; çünkü canlılara soluyacakları havayı, havanın başına getirilmiş daimōnlar bağışlar.

Dileyen Kelsos'un sözünü savunsun ve bütün bu sayılan şeyleri yönetmekle görevlendirilenlerin Tanrı'nın ilahi melekleri değil de, bütün soyu kötü olan daimōnlar olduğunu göstersin. Biz de şunu söyleriz: Yalnız topraktan biten şeylerin değil, her akarsuyun ve havanın da görünmeyen, böyle adlandırayım, çiftçilerinin ve öteki kâhyalarının gözetimi olmadan toprak, tabiatın yönettiği söylenen ürünleri vermez; su pınarlardan ve kendiliğinden doğan nehirlerden fışkırıp akmaz; hava bozulmadan kalmaz ve onu soluyanlara hayat vermez. Ama bu görünmeyenlerin daimōnlar olduğunu söylemeyiz. Cesaret edip bir şey söylemek gerekirse, eğer bazı şeyler daimōnların işiyse, şunların onların işi olduğunu söyleriz: kıtlıklar, üzümün ve meyvenin kısırlığı, kuraklıklar, hatta ürünlere zarar veren, bazen hayvanların ölümüne ve insanlar arasında vebaya yol açan havanın bozulması. Bütün bunları daimōnlar cellatlar olarak bizzat yaparlar; ilahi bir hükümle, belli zamanlarda bunları yapma yetkisi almışlardır. Bu ya kötülük selinde karaya oturmuş insanların Tanrı'ya dönmesi içindir ya da akıl sahibi soyun sınanması için. Öyle ki bu kadar felaket içinde de dindar kalan ve hiç kötüleşmeyenler, melekelerini o zamana dek görmemiş olan görünmez ve görünür seyircilerin gözü önünde açığa çıksınlar. Zıt yaradılışta olup kötülüklerini saklayanlar ise başlarına gelenlerle sınanıp ne olduklarını hem kendileri anlasınlar hem de, böyle adlandırayım, seyircilere belli olsunlar.

8.31

Μετὰ ταῦτα ὁ Κέλσος τὸ ὁμολογουμένως ὑπὸ Χριστιανῶν καὶ Ἰουδαίων λεγόμενον τίθησιν, ἀπολογουμένων περὶ τῆς τῶν εἰδωλοθύτων ἀποχῆς καὶ φασκόντων μὴ δεῖν συνεστιᾶσθαι δαίμοσι τοὺς ἀνακειμένους τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ· πρὸς ὃ εἶπε τὰ ἐκκείμενα. ἡμεῖς μὲν οὖν, ὅσον ἐπὶ βρώμασι καὶ πόμασι, τοῦ συνεστιᾶσθαι δαίμοσι τρόπους ἄλλους οὐκ ἴσμεν ἢ καθ᾿ οὓς τὰ καλούμενα παρὰ τοῖς πολλοῖς ἱερόθυτα ἐσθίει τις καὶ πίνει τὸν τῶν παρὰ τοῖς δαιμονίοις γινομένων σπονδῶν οἶνον· ὁ δὲ Κέλσος οἴεται συνεστιᾶσθαι δαίμοσι καὶ τὸν σίτου μεταλαμβάνοντα καὶ ὅπως ποτ᾿ οὖν οἴνου πίνοντα καὶ ἀκροδρύων γευόμενον, ἀλλὰ καὶ εἰ μόνου ὕδατός τις μεταλαμβάνει, καὶ ἐν τούτῳ φησὶ συνεστιᾶσθαι δαίμοσι τὸν πίνοντα. προστίθησι δὲ τούτοις ὅτι καὶ ὁ τὸν ἀέρα τοῦτον ἀναπνέων παρὰ δαιμόνων τινῶν καὶ τοῦτον λαμβάνει, χαριζομένων δαιμόνων τῶν ἐπὶ τοῦ ἀέρος προστεταγμένων τὸν τῆς ἀναπνοῆς τοῖς ζῴοις ἀέρα. ὁ βουλόμενος τοίνυν παραστησάτω τῷ Κέλσου λόγῳ καὶ δεικνύτω, πῶς οὐ θεῖοί τινες ἄγγελοι θεοῦ ἀλλὰ δαίμονες, ὧν ὅλον τὸ γένος ἐστὶ φαῦλον, προστεταγμένοι εἰσὶ πάντα τὰ προειρημένα οἰκονομεῖν. καὶ ἡμεῖς μὲν γάρ φαμεν οὐ χωρὶς προστασίας ἀοράτων, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, γεωργῶν καὶ ἄλλων οἰκονόμων οὐ μόνον τῶν ἀπὸ γῆς φυομένων ἀλλὰ καὶ παντὸς ναματιαίου ὕδατος καὶ ἀέρος τὴν γῆν φέρειν τὰ ὑπὸ φύσεως λεγόμενα διοικεῖσθαι, καὶ τὸ ὕδωρ ἐν ταῖς πηγαῖς καὶ τοῖς αὐθιγενέσι ποταμοῖς ὀμβρεῖν καὶ φέρεσθαι, καὶ τὸν ἀέρα ἀδιάφθορον τηρεῖσθαι καὶ ζωτικὸν τοῖς ἀναπνέουσιν αὐτὸν γίνεσθαι. οὐ μὴν τοὺς ἀοράτους φαμὲν εἶναι δαίμονας· ἀλλ᾿. εἰ χρὴ ἀποτολμήσαντα λέγειν τινὰ. εἴπερ ταῦτα δαιμόνων ἐστὶν ἔργα. φήσομεν ὅτι λιμοὶ καὶ ἀφορίαι σταφυλῆς καὶ ἀκροδρύων καὶ αὐχμοὶ ἀλλὰ καὶ ἡ τοῦ ἀέρος διαφθορὰ ἐπὶ λύμῃ τῶν καρπῶν ἔσθ᾿ ὅτε δὲ καὶ τῷ τῶν ζῴων θανάτῳ καὶ τῷ κατὰ τῶν ἀνθρώπων λοιμῷ. πάντα ταῦτα δαίμονες αὐτουργοῦσι δήμιοι, κρίσει τινὶ θείᾳ λαβόντες ἐξουσίαν ἐν καιροῖς τισι ταῦτ᾿ ἐνεργεῖν εἴτε εἰς ἐπιστροφὴν ἀνθρώπων, ἐπὶ τὴν χύσιν τῆς κακίας ἐξοκειλάντων, εἴτε καὶ εἰς γυμνάσιον τοῦ λογικοῦ γένους· ἵν᾿ οἱ μὲν καὶ ἐν τοῖς τοσούτοις εὐσεβεῖς μένοντες καὶ μηδαμῶς χείρους γινόμενοι φανεροὶ τέως τοῖς μὴ βλέπουσιν αὐτῶν τὴν ἕξιν ἀοράτοις καὶ ὁρατοῖς θεαταῖς γένωνται, οἱ δ᾿ ἐναντίως μὲν διακείμενοι κλέπτοντες δὲ τὴν τῆς κακίας ἐπίδειξιν ἐλεγχθέντες ὑπὸ τῶν συμβαινόντων ὁποῖοί εἰσιν αὐτοί τε ἑαυτῶν συναισθηθῶσι καὶ δῆλοι τοῖς. ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω. θεαταῖς γένωνται.

8.32Mezmur yazarı da daha tatsız işlerin ilahi bir hükümle bazı kötü melekler tarafından yapıldığına şu sözle tanıklık eder: "Üzerlerine kızgın öfkesini, gazabı, hiddeti ve sıkıntıyı yolladı; kötü meleklerle gönderilmiş bir elçilik." Daimōnlara izin verildiğinde bunların dışında başka şeyler de oluyorsa (çünkü bunları her zaman yapmak isterler ama engellendikleri için her zaman yapamazlar), buna gücü yeten bunu incelesin; birçok ruhun, kendi başına ne iyi ne kötü olan ölüme götüren bu tür yollarla birden bedenden ayrılması hakkındaki ilahi hükmü insan tabiatının elverdiği ölçüde zihninde canlandırsın. Çünkü "Tanrı'nın hükümleri büyüktür" ve büyüklükleri yüzünden hâlâ ölümlü bedene bağlı olan nous tarafından kavranamazlar; bu yüzden "anlatılması güçtür"; terbiye görmemiş ruhlar ise onları zerre kadar seyredemez. Bu yüzden daha aceleci olanlar, bu konulardaki bilgisizlikleri ve acelecilikleri yüzünden ilahi olana karşı çıkarak inayete karşı dinsizce öğretileri çoğaltırlar.

Demek ki hayatın ihtiyaçları için kullandığımız şeylerin hiçbirini daimōnlardan almayız; hele onları gerektiği gibi kullanmayı öğrenmiş olanlar hiç almaz. Ekmek, şarap, meyve, su ve hava alanlar da daimōnlarla aynı sofraya oturmaz; daha çok bu tür şeylerin başına konmuş ilahi meleklerle aynı sofraya otururlar. Bu melekler adeta dindar kişinin ve şunu öğreten sözü dinlemiş olanın sofrasına çağrılırlar: "Yiyor ya da içiyor, ya da başka bir şey yapıyorsanız, her şeyi Tanrı'nın yüceliği için yapın." Bir başka yerde de şöyle yazılıdır: "Yiyor ya da içiyorsanız, her şeyi Tanrı'nın adıyla yapın." Demek ki "Tanrı'nın yüceliği için" yediğimizde, içtiğimizde, soluk aldığımızda ve her şeyi Logos'a uygun yaptığımızda hiçbir daimōnla değil, ilahi meleklerle aynı sofraya otururuz. Çünkü "Tanrı'nın yarattığı her şey iyidir; şükranla alındığında hiçbir şey reddedilmemelidir; çünkü Tanrı'nın sözü ve dua ile kutsal kılınır." Kelsos'un sandığı gibi bunlar daimōnların gözetimine verilmiş olsaydı, ne "iyi" olurlardı ne de kutsal kılınabilirlerdi.

8.32

Μαρτυρεῖ δὲ ὁ ὑμνῳδὸς τῷ, ὅτι θείᾳ κρίσει αὐτουργεῖται τὰ σκυθρωπότερα ὑπό τινων πονηρῶν ἀγγέλων. ἐν τῷ „ἀπέστειλεν εἰς αὐτοὺς ὀργὴν θυμοῦ αὐτοῦ, θυμὸν καὶ ὀργὴν καὶ θλῖψιν ἀποστολὴν δι᾿ ἀγγέλων πονηρῶν.” εἰ δὲ καὶ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα γίνεται, ὅθ᾿ οἱ δαίμονες ἐπιτρέπονται, ἀεὶ μὲν βουλόμενοι ταῦτα ποιεῖν οὐκ ἀεὶ δὲ δυνάμενοι διὰ τὸ κωλύεσθαι. ὁ δυνάμενος ἐξεταζέτω, τὴν θείαν κρίσιν κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρωπίνῃ φύσει φανταζόμενος περὶ ἀθρόας πολλῶν ψυχῶν ἀπαλλαγῆς ἀπὸ σώματος, τοιαῖσδε ταῖς ἐπὶ τὸν μέσον θάνατον φερούσαις ὁδοῖς χρωμένων. καὶ γὰρ „μεγάλαι μὲν αἱ κρίσεις τοῦ θεοῦ“ εἰσι καὶ διὰ τὸ μέγεθος οὐ χωρηταὶ νῷ, τῷ ἔτι ἐνδεδεμένῳ θνητῷ σώματι, διὸ καὶ „δυσδίηγητοι“ τυγχάνουσιν, ἀπαιδεύτοις δὲ ψυχαῖς οὐδ᾿ ἐπὶ ποσὸν θεωρηταί· διὸ καὶ οἱ προπετέστεροι τῇ περὶ ταῦτα ἀγνοίᾳ καὶ τῇ διὰ τὴν προπέτειαν εἰς τὸ θεῖον ἐπιστασίᾳ αὔξουσι τὰ ἀσεβῆ κατὰ τῆς προνοίας δόγματα. οὐ παρὰ δαιμόνων οὖν ἕκαστα τῶν εἰς τὰς βιωτικὰς χρείας λαμβάνομεν, μάλιστα οἱ δεόντως αὐτοῖς χρῆσθαι μεμαθηκότες, οὐδὲ συνεστιῶνται δαίμοσιν οἱ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἀκροδρύων καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος μεταλαμβάνοντες· ἀλλὰ μᾶλλον θείοις ἀγγέλοις τοῖς ἐπὶ τῶν τοιούτων τεταγμένοις. οἵτινες ὡσπερεὶ καλοῦνται ἐπὶ τὴν ἑστίαν τοῦ εὐσεβοῦς καὶ ἀκούσαντος τοῦ διδάσκοντος λόγου τὰ τοιάδε· „εἴτε ἐσθίετε εἴτε πίνετε εἴτε τι ποιεῖτε, πάντα εἰς δόξαν θεοῦ ποιεῖτε.“ καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόπῳ κεῖται· „εἴτε ἐσθίετε εἴτε πίνετε.“ πάντα „ἐν ὀνόματι“ θεοῦ ποιεῖτε. ὅτε οὖν „εἰς δόξαν θεοῦ“ ἐσθίομεν καὶ πίνομεν καὶ ἀναπνέομεν καὶ κατὰ τὸν λόγον πάντα πράττομεν, οὐδενὶ τῶν δαιμόνων συνεστιώμεθα ἀλλὰ τοῖς θείοις ἀγγέλοις. καὶ γὰρ „πᾶν κτίσμα θεοῦ καλὸν, καὶ οὐδὲν ἀπόβλητον μετ᾿ εὐχαριστίας λαμβανόμενον· ἁγιάζεται γὰρ διὰ λόγου θεοῦ καὶ ἐντεύξεως.“ οὐκ ἂν δὲ ἦν „καλὸν“ οὐδὲ δυνατὸν ἁγιάζεσθαι, εἰ. ὡς Κέλσος οἴεται, δαίμοσι ταῦτα ἦν προστεταγμένα.

8.33Bunlardan açıktır ki onun şu sonraki sözlerine de cevap vermiş olduk: "Öyleyse ya hiçbir yerde hiçbir şekilde yaşamamalı, bu dünyaya da hiç gelmemeli; ya da bu şartlarla hayata gelmiş olan kişi, yeryüzündekileri payına almış daimōnlara şükretmeli, yaşadığımız sürece onlara turfanda ürünler ve dualar sunmalıdır ki onların insanseverliğinden nasip alalım." Elbette yaşamalıyız; ama Tanrı'nın Logos'una göre, ona göre yaşamak ne kadar mümkünse ve bize ne kadar veriliyorsa öyle yaşamalıyız. Yesek de içsek de "her şeyi Tanrı'nın yüceliği için" yaptığımızda bu bize verilir. Yaratanın bizim için yaptığı yaratılmışları O'na şükranla kullanmaktan da kaçınmamalıyız. Tanrı bizi Kelsos'un sandığı şartlarla değil, daha çok bu şartlarla hayata getirmiştir; daimōnlara değil, bizi O'na yaklaştıran İsa Mesih aracılığıyla her şeyin üstündeki Tanrı'ya tabiyiz.

Tanrı'nın kanunlarına göre hiçbir daimōn yeryüzündekileri pay olarak almamıştır. Belki kendi kanunsuzlukları yüzünden, Tanrı bilgisinin ve O'na uygun hayatın bulunmadığı ya da tanrısallığa yabancı olanların çok olduğu yerleri aralarında bölüşmüşlerdir. Belki de kâinatı yöneten Logos tarafından, kötülerin başına geçmeye ve onları cezalandırmaya layık oldukları için, kendilerini Tanrı'ya değil kötülüğe tabi kılanlara hükmetmekle görevlendirilmişlerdir. Bu yüzden Kelsos, Tanrı'yı bilmeyen biri olarak şükran sunularını daimōnlara versin. Biz ise kâinatın yaratıcısına şükrederek, verilen nimetler için şükran ve duayla sunulmuş ekmekleri yeriz; bu ekmekler dua sayesinde, onları sağlam bir niyetle yiyenleri kutsal kılan kutsal bir beden olur.

8.33

Ἐκ τούτων δὲ δῆλον ὅτι καὶ πρὸς τὰ ἑξῆς αὐτῷ λελεγμένα ἀπηντήσαμεν. οὕτως ἔχοντα· ἢ τοίνυν οὐδαμῇ οὐδαμῶς βιωτέον οὐδὲ τῇδε παριτητέον, ἢ τὸν ἐπὶ τοῖσδε παρελθόντα εἰς τὸν βίον δαίμοσι τοῖς τὰ ἐπὶ γῆς εἰληχόσιν εὐχαριστητέον καὶ ἀπαρχὰς καὶ εὐχὰς ἀποδοτέον, ἕως ἂν ζῶμεν, ὡς ἂν φιλανθρώπων αὐτῶν τυγχάνοιμεν. καὶ βιωτέον οὖν ἡμῖν, καὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦ θεοῦ βιωτέον. ὅσον οἷόν τε καὶ δίδοται κατ᾿ αὐτὸν βιοῦν· δίδοται δὲ καὶ ὅτε, εἴτ᾿ ἐσθίομεν εἴτε πίνομεν. „πάντα εἰς δόξαν θεοῦ“ ποιοῦμεν. καὶ οὐ παραιτητέον ἡμῖν τὸ χρῆσθαι μετ᾿ εὐχαριστίας τῆς πρὸς τὸν κτίσαντα τοῖς δι᾿ ἡμᾶς αὐτοῦ δημιουργήμασι. καὶ ἐπὶ τοῖσδε μᾶλλον παρήχθημεν ὑπὸ τοῦ θεοῦ εἰς τὸν βίον, η ἐφ᾿ οἷς Κέλσος οἴεται, καὶ οὐχ ὑποκείμεθά γε δαίμοσιν ἀλλὰ τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ ἡμᾶς προσαγαγόντος Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ. καὶ κατὰ νόμους μὲν θεοῦ οὐδεὶς εἴληχε δαίμων τὰ ἐπὶ γῆς· διὰ ⟨(δὲ)⟩ τὴν σφῶν παρανομίαν τάχα μὲν αὑτοῖς διελόντες τοὺς τόπους. ἔνθα ἐρημία ἐστὶ γνώσεως θεοῦ καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὸν βίου ἢ ἔνθα πολύς ἐστιν ὁ τῆς θειότητος ἀλλότριος. τάχα δὲ ὡς ἄξιοι τῶν πονηρῶν ἐπιστάται καὶ κολασταὶ αὐτῶν ὑπὸ τοῦ διοικοῦντος τὰ ὅλα λόγου ἐτάχθησαν ἄρχειν τῶν ἑαυτοὺς ὑποταξάντων τῇ κακίᾳ καὶ οὐ τῷ θεῷ. καὶ διὰ τοιαῦτα δὲ Κέλσος μὲν ὡς ἀγνοῶν θεὸν τὰ χαριστήρια δαίμοσιν ἀποδιδότω. ἡμεῖς δὲ τῷ τοῦ παντὸς δημιουργῷ εὐχαριστοῦντες καὶ τοὺς μετ᾿ εὐχαριστίας καὶ εὐχῆς τῆς ἐπὶ τοῖς δοθεῖσι προσαγομένους ἄρτους ἐσθίομεν, σῶμα γενομένους διὰ τὴν εὐχὴν ἅγιόν τι καὶ ἁγιάζον τοὺς μετὰ ὑγιοῦς προθέσεως αὐτῷ χρωμένους.

8.34Kelsos turfanda ürünleri de daimōnlara adamak istiyor; biz ise onları "Toprak ot, türüne ve benzerliğine göre tohum veren bitkiler, yeryüzünde türüne göre tohumu içinde olan meyve veren ağaçlar bitirsin" diyene sunarız. Turfanda ürünleri kime sunuyorsak dualarımızı da O'na yollarız; çünkü "göklerden geçmiş büyük bir Başkâhinimiz, Tanrı'nın Oğlu İsa" vardır. Yaşadığımız sürece de "açıkça kabul ettiğimiz imana" sımsıkı tutunur, Tanrı'nın ve İsa'da bize görünen biricik Oğlu'nun insanseverliğinden nasip alırız.

İnsanseverliğinden nasip almak istediğimiz bir kalabalığı da arzu ediyorsak, "binlerce binin O'nun önünde durduğunu, on binlerce on binin O'na hizmet ettiğini" öğreniriz. Bunlar Tanrı'ya olan dindarlıklarını taklit edenleri akraba ve dost olarak görür, Tanrı'yı çağıran ve içtenlikle dua edenlerin kurtuluşuna yardım ederler. Onlara görünür, onları dinlemeleri gerektiğini düşünür ve sanki tek bir işaretle, kendilerinin de dua ettiği Tanrı'ya dua edenlere iyilik etmek ve onları kurtarmak için gelirler. Çünkü "hepsi, kurtuluşu miras alacak olanlara hizmet etmek üzere gönderilen hizmetkâr ruhlardır." Yunan bilgeleri insan ruhunun doğumdan itibaren daimōnlara pay olarak düştüğünü söylesinler; İsa ise bize kilisedeki "küçüklerden" birini bile hor görmemeyi öğretti: "Onların melekleri göklerdeki Babamın yüzünü her zaman görür" dedi. Peygamber de "Rab'bin meleği O'ndan korkanların çevresinde ordugâh kurar ve onları kurtarır" der.

Demek ki biz de yeryüzünde birçok daimōn olduğunu inkâr etmiyoruz. Onların var olduğunu ve kötüler arasında, onların kötülüğü yüzünden güç sahibi olduklarını söylüyoruz; ama "Tanrı'nın bütün silahlarını kuşanmış", "iblisin hilelerine karşı" direnmek için güç almış ve onların güreş oyunlarını her zaman göz önünde tutanlara karşı hiçbir güçleri yoktur. Çünkü bunlar şunu bilirler: "Güreşimiz kana ve ete karşı değil, yönetimlere, hükümranlıklara, bu karanlık dünyanın güçlerine, göksel yerlerdeki kötü ruhsal varlıklara karşıdır."

8.34

Ἀλλὰ καὶ ἀπαρχὰς Κέλσος μὲν δαιμονίοις ἀνατιθέναι βούλεται. ἡμεῖς δὲ τῷ εἰπόντι· „βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου. σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ᾿ ὁμοιότητα, καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπὸν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς.“ ᾧ δὲ τὰς ἀπαρχὰς ἀποδίδομεν. τούτῳ καὶ τὰς εὐχὰς ἀναπέμπομεν, „ἔχοντες ἀρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τοὺς οὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ,“ καὶ κρατοῦμεν „τῆς ὁμολογίας,“ ἕως ἂν ζῶμεν. φιλανθρώπου τυγχάνοντες τοῦ θεοῦ καὶ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ, ἐν Ἰησοῦ ἡμῖν φανερουμένου. εἰ δὲ καὶ πλῆθος ποθοῦμεν ὧν φιλανθρώπων τυγχάνειν θέλομεν, μανθάνομεν „ὅτι χίλιαι χιλιάδες παρειστήκεισαν αὐτῷ. καὶ μύριαι μυριάδες ἐλειτούργουν αὐτῷ,“ αἵτινες ὡς συγγενεῖς καὶ φίλους τοὺς μιμουμένους τὴν εἰς θεὸν αὐτῶν εὐσέβειαν ὁρῶντες συμπράττουσιν αὐτῶν τῇ σωτηρίᾳ τῶν ἐπικαλουμένων τὸν θεὸν καὶ γνησίως εὐχομένων, ἐπιφαινόμενοι καὶ οἰόμενοι αὐτοῖς δεῖν ἐπακούειν καὶ ὥσπερ ἐξ ἑνὸς συνθήματος ἐπιδημεῖν ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ καὶ σωτηρίᾳ τῶν εὐχομένων θεῷ, ᾧ καὶ αὐτοὶ εὔχονται. καὶ γὰρ „πάντες εἰσὶ λειτουργικὰ πνεύματα, εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν.“ Ἑλλήνων μὲν οὖν οἱ σοφοὶ λεγέτωσαν δαίμονας εἰληχέναι τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἀπὸ γενέσεως· ὁ δὲ Ἰησοῦς ἡμᾶς ἐδίδαξε μηδὲ „τῶν“ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ „μικρῶν“ καταφρονεῖν, λέγων ὅτι „οἱ ἄγγελοι αὐτῶν διὰ παντὸς βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς,“ καὶ ὁ προφήτης δέ φησιν ὅτι „παρεμβαλεῖ ἄγγελος κυρίου κύκλῳ τῶν φοβουμένων αὐτὸν καὶ ῥύσεται αὐτούς.“ οὐκ ἀναιροῦμεν οὖν καὶ ἡμεῖς τὸ πολλοὺς εἶναι δαίμονας ἐπὶ γῆς ἀλλά φαμεν εἶναι μὲν αὐτοὺς καὶ δύνασθαι ἐν τοῖς φαύλοις διὰ τὴν ἐκείνων κακίαν, μηδὲν δὲ δύνασθαι πρὸς τοὺς ἐνδυσαμένους „τὴν πανοπλίαν τοῦ θεοῦ“ καὶ ἀναλαβόντας ἰσχὺν „πρὸς τὸ“ ἀντιστῆναι „πρὸς τὰς μεθοδείας τοῦ διαβόλου“ καὶ μελετῶντας ἀεὶ τὰ ἐκείνων παλαίσματα τῷ ἐγνωκέναι „ὅτι οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἡ πάλη πρὸς αἷμα καὶ σάρκα ἀλλὰ πρὸς τὰς ἀρχὰς, πρὸς τὰς ἐξουσίας, πρὸς τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις.“

8.35Kelsos'un başka bir sözünü de inceleyelim; şöyledir: "Yoksa Perslerin ya da Romalıların kralının satrapı, valisi, komutanı ya da kâhyası, hatta daha küçük makamlarda, görevlerde ya da hizmetlerde bulunanlar ihmal edildiklerinde büyük zarar verebilirler de, havadaki ve yeryüzündeki satraplar ve hizmetkârlar hakarete uğradıklarında az mı zarar verirler?" Bak, her şeyin üstündeki Tanrı'nın satraplarını, valilerini, komutanlarını, kâhyalarını ve daha küçük makamlarda, görevlerde ve hizmetlerde bulunanları nasıl insanlar gibi, kendilerine hakaret edenlere büyük zarar veren varlıklar olarak sahneye çıkarıyor! Görmüyor ki bilge bir insan bile kimseye zarar vermek istemez; aksine kendisine hakaret edenleri de elinden geldiğince yola getirmek ve iyileştirmek ister. Meğer ki Kelsos'a göre her şeyin üstündeki Tanrı'nın satrapları, valileri ve komutanları, Lakedaimonluların kanun koyucusu Lykurgos'tan ve Kitionlu Zenon'dan daha kötü olsun. Çünkü Lykurgos, gözünü çıkaran adam eline teslim edildiğinde ondan öç almamakla kalmadı, onu felsefe yapmaya ikna edene dek ona tatlı dille öğüt vermekten vazgeçmedi. Zenon da "Senden öç almazsam kahrolayım" diyene "Ben de seni kendime dost edinmezsem" dedi.

Henüz İsa'nın öğretisiyle biçimlenmiş ve şu sözü işitmiş olanlardan söz etmiyorum: "Düşmanlarınızı sevin, size kötü davrananlar için dua edin ki göklerdeki Babanızın oğulları olasınız; çünkü O güneşini kötülerin de iyilerin de üzerine doğdurur, yağmurunu adillerin de adil olmayanların da üzerine yağdırır." Peygamberlik sözlerinde de adil insan şöyle der: "Ya Rab Tanrım, eğer bunu yaptıysam, ellerimde haksızlık varsa, bana kötülükle karşılık verenlere kötülükle karşılık verdiysem, düşmanlarımın önünde eli boş düşeyim; düşman canımı kovalayıp yakalasın, hayatımı yere çiğnesin."

8.35

Κατανοήσωμεν δὲ καὶ ἄλλην λέξιν τοῦ Κέλσου, οὕτως ἔχουσαν· ἢ ὁ μὲν τοῦ Περσῶν ἢ Ῥωμαίων βασιλέως σατράπης καὶ ὕπαρχος ἢ στρατηγὸς ἢ ἐπίτροπος, ἔτι μὴν καὶ οἱ τὰς μικροτέρας ἀρχὰς ἢ ἐπιμελείας ἢ ὑπηρεσίας ἔχοντες μέγα δύναιντ᾿ ἂν βλάπτειν ἀμελούμενοι, οἱ δ᾿ ἐναέριοί τε καὶ ἐπίγειοι σατράπαι καὶ διάκονοι μικρὰ βλάπτοιεν ἂν ὑβριζόμενοι; ὅρα δὴ πῶς ἀνθρωπικοὺς σατράπας τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ καὶ ὑπάρχους καὶ στρατηγοὺς καὶ ἐπιτρόπους καὶ τοὺς μικροτέρας ἀρχὰς καὶ ἐπιμελείας καὶ ὑπηρεσίας ἔχοντας εἰσάγει μεγάλα βλάπτοντας τοὺς ὑβρίζοντας, οὐχ ὁρῶν ὅτι οὐδὲ σοφὸς ἄνθρωπος βλάψαι ἂν βούλοιτό τινα ἀλλ᾿ ὅση δύναμις καὶ τοὺς ὑβρίζοντας ἐπιστρέφειν καὶ βελτιοῦν· εἰ μὴ ἄρα Λυκούργου τοῦ Λακεδαιμονίων νομοθέτου καὶ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος χείρους εἰσὶν οἱ κατὰ τὸν Κέλσον σατράπαι καὶ ὕπαρχοι καὶ στρατηγοὶ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ· ὅτι Λυκοῦργος μὲν, λαβὼν ἐξουσίαν τοῦ ἐκκόψαντος αὐτοῦ τὸν ὀφθαλμὸν, οὐ μόνον οὐκ ἠμύνατο ἀλλὰ καὶ οὐκ ἐπαύσατο κατεπᾴδων αὐτῷ, ἕως αὐτὸν πείσειε φιλοσοφεῖν, Ζήνων δὲ πρὸς τὸν εἰπόντα· „ἀπολοίμην, ἐὰν μή σε τιμωρήσωμαι,“ „ἐγὼ δὲ,“ ἔφη, „ἐὰν μή σε> φίλον κτήσωμαι.“ καὶ οὐδέπω λέγω τοὺς κατὰ τὴν διδασκαλίαν Ἰησοῦ πεποιωμένους καὶ ἀκούσαντας τοῦ „ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὃς τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους.“ καὶ ἐν τοῖς προφητικοῖς δὲ λόγοις ὁ δίκαιος τοιαῦτά φησι· „κύριε ὁ θεός μου, εἰ ἐποίησα τοῦτο. εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταποδιδοῦσί μοι κακὰ, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν μου κενός· καταδιώξαι ἄρα ὁ ἐχθρὸς τὴν ψυχήν μου καὶ καταλάβοι, καὶ καταπατήσαι εἰς γῆν τὴν ζωήν μου,“

8.36Ama Tanrı'nın gerçek satrapları, valileri, komutanları ve kâhyaları olan melekler, Kelsos'un sandığı gibi kendilerine hakaret edenlere zarar vermezler. Eğer Kelsos'un hayal ettiği türden bazı daimōnlar zarar veriyorsa, kötü oldukları ve Tanrı'dan hiçbir satraplık, komutanlık ya da kâhyalık almamış oldukları için zarar verirler; o da kendilerine tabi olanlara, kendilerini onlara efendiye boyun eğer gibi boyun eğdirmiş olanlara. Belki bu yüzden, her yerde yenmemesi âdet olan yiyecekler konusunda kanunu çiğneyenler, o daimōnların emrinde iseler zarar görürler; onların emrinde olmayan ve kendilerini o yerin daimōn'una boyun eğdirmemiş olanlar ise onlardan zarar görmekten muaftır. Bu tür daimōnlara sırt çevirip başka konulardaki bilgisizlikleri yüzünden kendilerini başkalarına boyun eğdirenler ise o başkalarından zarar görebilirler. Ama Hristiyan, gerçekten Hristiyan olan ve kendini yalnız Tanrı'ya ve O'nun Logos'una boyun eğdiren kişi, daimōnlardan üstün olduğu için onlardan hiçbir zarar görmez. Görmez de; çünkü "Rab'bin meleği O'ndan korkanların çevresinde ordugâh kurar ve onları kurtarır." Onun meleği de göklerdeki "Baba'nın yüzünü her zaman" görerek dualarını her zaman tek Başkâhin aracılığıyla kâinatın Tanrısı'na iletir ve gözetimine verilen kişiyle birlikte kendisi de dua eder. Kelsos, ihmal ettiğimiz daimōnlardan gelecek zararla tehdit ederek bizi öcülerle korkutmasın! Çünkü ihmal edilen daimōnlar bize hiçbir şey yapamazlar. Biz kendimizi, layık olan herkese yardım edebilecek tek varlığa adamışız; O da kendisine dindarlık edenlerin başına kendi meleklerini diker; ta ki düşman melekler ve onların "bu çağın hükümdarı" denen başı, Tanrı'ya adanmış olanlara karşı hiçbir şey yapamasın.

8.36

Ἀλλ᾿ οὐχ, ὡς οἴεται Κέλσος, βλάπτουσιν οἱ ἀληθῶς σατράπαι καὶ ὕπαρχοι καὶ στρατηγοὶ καὶ ἐπίτροποι τοῦ θεοῦ ἄγγελοι τοὺς ὑβρίζοντας· εἰ δέ τινες βλάπτουσι δαίμονες, οὓς ἐφαντάσθη καὶ ὁ Κέλσος. βλάπτουσιν ὡς φαῦλοι καὶ μηδεμίαν σατραπείαν ἢ στρατηγίαν ἢ ἐπιτροπὴν τοῦ θεοῦ ἐγκεχειρισμένοι, καὶ βλάπτουσι τοὺς ὑποκειμένους αὐτοῖς καὶ ὑποτάξαντας ἑαυτοὺς ὡς δεσπόταις ἐκείνοις. τάχα γὰρ καὶ διὰ τοῦτο οἱ καθ᾿ ἕκαστον τόπον εἰς τὰ νενομισμένα βρώματα μὴ δεῖν ἐσθίεσθαι παρανομοῦντες, εἰ μὲν τῶν ὑπὸ τοὺς δαίμονας εἶεν ἐκείνους, βλάπτονται· εἰ δέ τινες τῶν οὐχ ὑπ᾿ ἐκείνους οὐδὲ αὑτοὺς ὑποτάξαντες τῷ τοῦ τόπου δαιμονίῳ, ἐλεύθεροι ἀπὸ τοῦ ὑπ᾿ ἐκείνων παθεῖν, μακρὰν χαίρειν εἰπόντες τοῖς τοιοισδὶ δαιμονίοις, ἄλλοις διὰ τὴν περὶ ἄλλα ἄγνοιαν ἑαυτοὺς ὑποτάξαντες, ὑπ᾿ ἐκείνων πάσχειν δύνανται, ἀλλ᾿ οὐ Χριστιανὸς, ὁ ἀληθῶς Χριστιανὸς καὶ ὑποτάξας ἑαυτὸν μόνῳ τῷ θεῷ καὶ τῷ λόγῳ αὐτοῦ, πάθοι τι ἂν ὑπὸ τῶν δαιμονίων, ἅτε κρείττων δαιμόνων τυγχάνων· καὶ οὐ πάθοι γ᾿ ἂν, ἐπεὶ „παρεμβαλεῖ ἄγγελος κυρίου κύκλῳ τῶν φοβουμένων αὐτὸν καὶ ῥύσεται αὐτοὺς,“ καὶ ὁ ἄγγελος αὐτοῦ „διὰ παντὸς“ βλέπων „τὸ πρόσωπον τοῦ“ „ἐν οὐρανοῖς“ „πατρὸς“ ἀεὶ τὰς εὐχὰς αὐτοῦ ἀναφέρει διὰ τοῦ μόνου ἀρχιερέως τῷ θεῷ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸς συνευχόμενος τῷ ὑπ᾿ αὐτοῦ ἐπιτροπευομένῳ. μὴ μορμολυττέσθω τοίνυν ἡμᾶς ὁ Κέλσος, ἀπειλῶν τὴν ἀπὸ τῶν δαιμόνων βλάβην ὑφ᾿ ἡμῶν ἀμελουμένων· οὐδὲν γὰρ ἡμῖν δαίμονες ἀμελούμενοι ποιεῖν ἂν δύναιντο, ἀνακειμένοις τῷ μόνῳ βοηθεῖν πᾶσι τοῖς ἀξίοις δυναμένῳ, ἐφιστάντι δ᾿ οὐδὲν ἧττον καὶ τοὺς ἰδίους ἀγγέλους τοῖς εἰς αὐτὸν εὐσεβοῦσιν, ἵνα μηδὲν οἱ ἐναντίοι ἄγγελοι μηδ᾿ ὁ τούτων „ἄρχων“ λεγόμενος „τοῦ αἰῶνος τούτου“ ἐνεργεῖν κατὰ τῶν ἀνακειμένων τῷ θεῷ δυνηθῇ.

8.37Sonra Hristiyanlarla, yani yalnız Tanrı'ya ve O'na da İsa aracılığıyla dua edenlerle konuştuğunu unutuyor; başkalarına ait şeyleri birbirine karıştırıp bunları hiçbir mantığa dayanmadan Hristiyanlara mal ederek şöyle diyor: "Biri onları barbarca adlarla anarsa güç kazanırlar; Yunanca ya da Latince adlarla anarsa artık güçleri kalmaz." Öyleyse göstersin bakalım: yardıma çağırmak için barbarca bir adla andığımız kimdir? Buna dikkat eden kişi Kelsos'un bunları bize karşı boş yere söylediğine de ikna olacaktır; çünkü Hristiyanların çoğu dualarında kutsal yazılarda geçen ve Tanrı için konmuş adları bile kullanmaz. Yunanlar Yunanca, Romalılar Latince adlar kullanır; böylece herkes kendi dilinde Tanrı'ya dua eder ve elinden geldiğince O'nu över. Her dilin Rabbi de her dilden dua edenleri, deyim yerindeyse tek bir sesi dinler gibi dinler; çünkü çeşitli dillerle dile getirilen anlamları işitir. Kâinatın Tanrısı, kendisine kurayla bir barbar dili ya da Yunanca düşmüş, öteki dilleri bilmeyen ya da başka dillerde konuşanları umursamayan varlıklardan biri değildir.

8.37

Εἶτ᾿ ἐπιλαθόμενος ὅτι Χριστιανοῖς λαλεῖ, τοῖς μόνοις τῷ θεῷ διὰ τοῦ Ἰησοῦ εὐχομένοις, καὶ συμφύρων τὰ ἑτέρων καὶ ἀλόγως Χριστιανοῖς συνάπτων αὐτά φησιν· ἐὰν μὲν βαρβάρως αὐτοὺς ὀνομάζῃ τις, δύναμιν ἕξουσιν, ἐὰν δὲ Ἑλληνικῶς ἢ Ῥωμαϊκῶς, οὐκέτι. δεικνύτω γὰρ τίνα ἡμεῖς βαρβάρως ὀνομάζομεν ὡς καλοῦντες αὐτὸν ἐπὶ βοήθειαν, καὶ πειθέσθω μάτην καθ᾿ ἡμῶν ταῦτα εἰρηκέναι τὸν Κέλσον ⟨(ὁ)⟩ ἐφιστὰς ὅτι οἱ λοιποὶ τῶν Χριστιανῶν οὐδὲ τοῖς ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς κειμένοις ὀνόμασι καὶ τεταγμένοις ἐπὶ τοῦ θεοῦ χρῶνται ἐν ταῖς εὐχαῖς· ἀλλ᾿ οἱ μὲν Ἕλληνες Ἑλληνικοῖς οἱ δὲ Ῥωμαῖοι Ῥωμαϊκοῖς, καὶ οὕτως ἕκαστος κατὰ τὴν ἑαυτοῦ διάλεκτον εὔχεται τῷ θεῷ καὶ ὑμνεῖ αὐτὸν ὡς δύναται· καὶ ὁ πάσης διαλέκτου κύριος τῶν ἀπὸ πάσης διαλέκτου εὐχομένων ἀκούει ὡς μιᾶς, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, φωνῆς τῆς κατὰ τὰ σημαινόμενα ἀκούων, δηλουμένης ἐκ τῶν ποικίλων διαλέκτων. οὐ γάρ ἐστιν ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς εἷς τις τῶν κεκληρωμένων διάλεκτόν τινα βάρβαρον ἢ Ἕλληνα καὶ μηκέτι τὰς λοιπὰς ἐπισταμένων ἢ μηκέτι τῶν ἐν ἄλλαις διαλέκτοις λεγόντων φροντίζειν.

8.38Bunun ardından, ya hiçbir Hristiyandan duymadığı ya da halktan kanun tanımaz, terbiyesiz birinden duyduğu bir sözü Hristiyanlara söyletiyor: "İşte Zeus'un, Apollon'un ya da hangi tanrının olursa olsun heykelinin yanına dikilip ona sövüyorum, tokat atıyorum, ama hiçbiri benden öcünü almıyor." Görmüyor ki tanrısal kanunlarda "Tanrılara sövmeyeceksin" emri de verilmiştir; ağzımız kim olursa olsun kimseye kötü söz söylemeye alışmasın diye. Çünkü biz "Hayır dua edin, lanet etmeyin" sözünü işitiriz ve "sövüp sayanların Tanrı'nın krallığını miras almayacağını" öğreniriz. Hem aramızda kim böyle ahmaktır ki bunları söylesin de böyle bir davranışın, tanrı sayılan varlıklar hakkındaki kanaati yıkmaya hiçbir katkısı olmadığını görmesin? Nitekim büsbütün tanrıtanımaz olanlar, takdiri ilahiyi inkâr edenler, kötü ve dinsiz öğretileriyle filozof sanılan kimselerden bir okul doğuranlar, ne kendileri halkın kötülük saydığı şeylerden birine uğradılar ne de onların öğretilerini benimseyenler; tersine hem zengindirler hem de bedenleri sağlıklıdır. Bunlarda bir zarar arayan varsa, asıl zarara uğramış olanların onlar olduğunu görsün. Çünkü kâinatın düzeninden onu yaratanı kavrayamamaktan daha büyük bir zarar olabilir mi? Nous'u körleşip her nous'un yaratıcısını ve Babası'nı görememekten daha kötü bir sefalet olabilir mi?

8.38

Εἶτα μετὰ ταῦτα ἤτοι μηδενὸς ἀκούσας Χριστιανοῦ ἤ τινος ἀπὸ τῶν πολλῶν παρανόμου καὶ ἀπαιδεύτου φησὶ τοὺς Χριστιανοὺς λέγειν· ἰδοὺ παραστὰς τῷ ἀγάλματι τοῦ Διὸς ἢ Ἀπόλλωνος ἢ ὅτου δὴ θεοῦ βλασφημῶ καὶ ῥαπίζω, καὶ οὐδέν με ἀμύνεται. οὐχ ὁρῶν ὅτι ἐν τῇ θείᾳ νομοθεσίᾳ προστέτακται καὶ τὸ „θεοὺς οὐ κακολογήσεις,“ ἵνα μὴ ἐθίζηται ἡμῶν τὸ στόμα ὁντινοῦν κακολογεῖν, ἀκουόντων· „εὐλογεῖτε καὶ μὴ καταρᾶσθε“ καὶ διδασκομένων ὅτι „οἱ λοίδοροι“ „βασιλείαν θεοῦ“ οὐ „κληρονομήσουσι.“ τίς δ᾿ οὕτως ἐν ἡμῖν ἠλίθιος. ὡς ταῦτα λέγειν καὶ μὴ ὁρᾶν ὅτι οὐδὲν δύναται τὸ τοιοῦτο πρὸς καθαίρεσιν τῆς περὶ τῶν νομιζομένων θεῶν ὑπολήψεως; ὅπου γε καὶ οἱ πάντῃ ἄθεοι καὶ τὴν πρόνοιαν ἀνελόντες καὶ σύστημα νομιζομένων φιλοσόφων διὰ τῶν μοχθηρῶν δογμάτων καὶ ἀσεβῶν γεννήσαντες οὔτ᾿ αὐτοί ⟨(τι)⟩ πεπόνθασιν ὧν οἱ πολλοὶ νομίζουσι κακῶν οὔθ᾿ οἱ τὰ ἐκείνων ἀσπασάμενοι δόγματα, ἀλλὰ γὰρ καὶ πλουτοῦσι καὶ ὑγιαίνουσι τὰ σώματα. εἰ δὲ βλάβην τις ζητεῖ ἐν ἐκείνοις, ὁράτω ὅτι ἀληθῶς εἰσιν οἱ βεβλαμμένοι. ποία γὰρ μείζων βλάβη τοῦ μὴ νοεῖν ἀπὸ τῆς τάξεως τοῦ κόσμου τὸν πεποιηκότα; ποία δὲ χείρων ταλαιπωρία τοῦ τετυφλῶσθαι τὸν νοῦν καὶ μὴ βλέπειν τὸν παντὸς νοῦ δημιουργὸν καὶ πατέρα;

8.39Bize bu tür sözleri yakıştırıp böyle şeyler söylemeyen Hristiyanlara iftira ettikten sonra, kendine bir savunma hazırladığını sanıyor; oysa ortaya çıkan savunmadan çok bir şakadır. Orada bize hitap eder gibi diyor ki: "Görmüyor musun azizim, biri karşına dikilip senin daimōn'una yalnız sövmekle kalmıyor, onu bütün karalardan ve denizlerden sürüp çıkarıyor; ona adanmış olan seni de bir heykel gibi bağlayıp götürüyor ve kazığa geçiriyor. Daimōn ise, ya da senin dediğin gibi Tanrı'nın oğlu, ondan hiçbir öç almıyor." Bu savunma, ancak bize yakıştırdığı türden sözler kullansaydık yerinde olurdu. Gerçi o zaman bile Tanrı'nın Oğlu'na daimōn demekle doğruyu söylemiş olmazdı. Bütün daimōnların kötü olduğunu söyleyen bize göre, bunca insanı Tanrı'ya döndüren bir daimōn değil, Tanrı olan Logos ve Tanrı'nın Oğlu'dur. Kötü daimōnlar hakkında hiçbir şey belirtmemiş olan Kelsos'a göre ise, nasıl olduysa kendini unutmuş da İsa'ya daimōn demiştir. Kaldı ki dinsizler hakkında söylenenler, kabul etmedikleri bütün ilaçlardan sonra, deyim yerindeyse iyileşmez bir kötülüğün içinde yakalananların başına en sonunda gelecektir.

8.39

Περιθεὶς δ᾿ ἡμῖν τοιούτους λόγους καὶ συκοφαντῶν Χριστιανοὺς, οὐ λέγοντας τὰ τοιαῦτα, ἑαυτῷ ἀπολογίαν πορίζειν νομίζει, παίγνιον μᾶλλον ἢ ἀπολογίαν τυγχάνουσαν, ἐν ᾗ φησιν ὡς πρὸς ἡμᾶς· οὐχ ὁρᾷς οὖν, ὦ βέλτιστε, ὅτι καὶ τὸν σὸν δαίμονα καταστάς τις οὐ βλασφημεῖ μόνον ἀλλὰ καὶ πάσης γῆς καὶ θαλάσσης ἐκκηρύττει καὶ σὲ τὸν καθωσιωμένον ὥσπερ ἄγαλμα αὐτῷ δήσας ἀπάγει καὶ ἀνασκολοπίζει· καὶ ὁ δαίμων ἢ, ὡς σὺ φῂς, ὁ τοῦ θεοῦ παῖς οὐδὲν αὐτὸν ἀμύνεται; χώραν δ᾿ εἶχεν ἡ ἀπολογία αὕτη, εἰ τοιούτοις λόγοις, ὁποίους ἡμᾶς ἀνέγραψε λέγοντας, ἐχρώμεθα· καίτοι γε οὐδ᾿ οὕτως ἀληθῆ ἔλεγε, δαίμονα εἰπὼν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ. κατὰ μὲν οὖν ἡμᾶς, τοὺς λέγοντας πάντας δαίμονας εἶναι φαύλους, οὐ δαίμων ὁ τοὺς τοσούσδε ἐπιστρέψας πρὸς τὸν θεὸν ἀλλὰ θεὸς λόγος καὶ θεοῦ παῖς· κατὰ δὲ Κέλσον, μηδὲν ἐμφήναντα περὶ φαύλων δαιμόνων οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἐπιλαθόμενον ἑαυτοῦ, δαίμων ὁ Ἰησοῦς εἴρηται. ὕστερον μέντοι γε τὰ λεγόμενα περὶ τῶν ἀσεβῶν φθάσει μετὰ πάντα τὰ φάρμακα, ἅπερ οὐ προσήκαντο, ἐπὶ τοὺς καταλαμβανομένους ἐν τῇ, ὡς ἂν εἴποι τις, ἀνιάτῳ κακίᾳ.

8.40Biz cezaya dair ne söylüyorsak söyleyelim, ceza hakkındaki bu öğretiyle birçok kimseyi günahlarından döndürürüz. Kelsos'a göre Apollon'un ya da Zeus'un kâhini ise nasıl cevap veriyor, bir bakalım: "Tanrıların değirmenleri geç öğütür," diyor, "çocukların çocuklarına, sonradan doğacak olanlara kadar." Bak şimdi şu söz bundan ne kadar iyidir: "Babalar çocukları yüzünden ölmeyecek, oğullar da babaları yüzünden ölmeyecek; herkes kendi günahı yüzünden ölecek." Şu da: "Koruğu yiyenin dişleri kamaşacak." Şu da: "Oğul babasının haksızlığını yüklenmeyecek, baba da oğlunun haksızlığını yüklenmeyecek; adilin adaleti kendi üzerinde olacak, kanunsuzun kanunsuzluğu da kendi üzerinde olacak." Biri, "çocukların çocuklarına, sonradan doğacak olanlara kadar" sözüne "Benden nefret edenlerin babalarının günahlarını çocuklarından üçüncü ve dördüncü kuşağa kadar ödeten" sözünün benzediğini söylerse, öğrensin ki Hezekiel'de böyle bir sözün bir "mesel" olduğu söylenmiştir. Orada Tanrı, "Babalar koruk yedi, çocukların dişleri kamaştı" diyenleri kınar ve ardından şöyle der: "Varlığım hakkı için, diyor Rab, ... herkes kendi günahı yüzünden ölecek." Günahların "üçüncü ve dördüncü kuşağa kadar" ödetildiğini anlatan meselin ne anlama geldiğini açıklamanın şimdi yeri değildir.

8.40

Καὶ ἡμεῖς μὲν ὅ τι ποτὲ περὶ κολάσεως λέγοντες καὶ διὰ τῆς περὶ κολάσεως διδασκαλίας πολλοὺς ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων ἐπιστρέφομεν· ὁ δὲ κατὰ τὸν Κέλσον ἱερεὺς τοῦ Ἀπόλλωνος ἢ τοῦ Διὸς οἷα ἀποκρίνεται, κατανοήσωμεν· ὀψὲ, φησὶ, θεῶν ἀλέουσι μύλοι, καὶ ἐς παίδων παῖδας, τοί κεν μετόπισθε γένωνται. ὅρα δὲ ὅσῳ τούτου βέλτιον τὸ „οὐκ ἀποθανοῦνται πατέρες ὑπὲρ τέκνων, οὐδὲ υἱοὶ ἀποθανοῦνται ὑπὲρ πατέρων· ἕκαστος τῇ ἁμαρτίᾳ ἑαυτοῦ ἀποθανεῖται“ καὶ τοῦτο „τοῦ φαγόντος τὸν ὄμφακα αἱμωδιάσουσιν οἱ ὀδόντες αὐτοῦ“ καὶ τὸ „υἱὸς οὐ λήψεται ἀδικίαν πατρὸς, καὶ πατὴρ οὐ λήψεται ἀδικίαν υἱοῦ· δικαιοσύνη δικαίου ἐπ᾿ αὐτὸν ἔσται, καὶ ἀνομία ἀνόμου ἐπ᾿ αὐτὸν ἔσται.“ ἐὰν δέ τις ὅμοιον εἶναι λέγῃ τῷ ἐς παίδων παῖδας, τοί κεν μετόπισθε γένωνται τὸ „ἀποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν τοῖς μισοῦσί ⟨(με)⟩,“ μαθέτω ὅτι ἐν τῷ Ἰεζεκιὴλ „παραβολὴ“ τὸ τοιοῦτον εἶναι λέλεκται, αἰτιωμένῳ τοὺς λέγοντας· „οἱ πατέρες ἔφαγον ὄμφακα, καὶ οἱ ὀδόντες τῶν τέκνων ᾑμωδίασαν,“ ᾧ ἐπιφέρεται· „ζῶ ἐγὼ, λέγει κύριος,“ „ἀλλ᾿ ἢ ἕκαστος τῇ ἑαυτοῦ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖται.“ οὐ κατὰ τὸν παρόντα δὲ καιρόν ἐστι διηγήσασθαι, τί σημαίνει ἡ περὶ τοῦ „⟨(ἐπὶ)⟩ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν“ ἀποδίδοσθαι τὰς „ἁμαρτίας“ παραβολή.

8.41Sonra kocakarılar gibi bize sövüp sayarak diyor ki: "Sen bunların heykellerine sövüp onlarla alay ediyorsun. Oysa Dionysos'un ya da Herakles'in kendisine, karşında dururken sövseydin, belki paçayı kolay kurtaramazdın. Senin tanrını ise karşılarında dururken gerip işkence edenlerin başına hiçbir şey gelmedi; sonradan, bunca uzun bir ömür boyunca da gelmedi. O adamın büyücü değil Tanrı'nın oğlu olduğuna inanacak biri için o günden beri ne yeni bir şey oldu? Oğlunu birtakım haberler vermek için gönderen de, oğlu haberlerle birlikte yok olacak kadar acımasızca cezalandırılırken buna göz yumdu ve aradan bunca zaman geçtiği hâlde dönüp bakmadı. Hangi baba bu kadar hayırsızdır? Belki o, senin dediğin gibi, kendisi istediği için bu hakaretlere uğradı. Senin sövdüğün bunlar için de onların da istediği ve bu yüzden sövülmeye katlandığı söylenebilirdi; çünkü eşit olanları eşit olanlarla karşılaştırmak en doğrusudur. Ama bunlar kendilerine söveni şiddetle cezalandırırlar: o ya bu yüzden kaçıp saklanır ya da yakalanıp yok olur."

Buna karşı da şunu söyleyebilirim: Biz "sövüp sayanların Tanrı'nın krallığını miras almayacağına" inandığımız için kimseye sövmeyiz; "Size lanet edenlere hayır dua edin" ve "Hayır dua edin, lanet etmeyin" sözlerini okuruz; "Bize sövülünce hayır dua ederiz" sözünü de biliriz. Sövmenin, haksızlığa uğradığını düşünen biri için bir öç alma gerekçesi olduğu yerde bile Tanrı'nın sözü bize buna izin vermiyorsa, sövmenin büyük bir ahmaklık olduğu yerde sövmemek ne kadar daha gerekir! Taşa, altına ya da gümüşe, yani tanrısallıktan uzak kimselerin tanrılara âdet olarak verdiği biçime sokulmuş maddelere sövmek de aynı ölçüde ahmaklıktır. Bu yüzden cansız tahta putlarla da alay etmeyiz; alay edersek, ancak onlara tapanlarla ederiz. Bazı heykellere yerleşmiş birtakım daimōnlar varsa ve bunlardan biri Dionysos, öteki Herakles sayılıyorsa, onlara da sövmeyiz. Çünkü böyle bir şey boş bir iştir ve yumuşak huylu, barışsever, ruhu dingin, kötülüğü yüzünden bile olsa ne insana ne daimōn'a sövmek gerekmediğini öğrenmiş birine hiç yakışmaz.

8.41

Εἶτα ὡς αἱ γρᾶες διαλοιδορούμενος ἡμῖν φησι· σὺ μὲν τὰ ἀγάλματα τούτων λοιδορῶν καταγελᾷς. ὡς αὐτόν γε τὸν Διόνυσον ἢ τὸν Ἡρακλέα παρόντα εἰ ἐλοιδόρησας, οὐκ ἂν ἴσως χαίρων ἀπήλλαξας· τὸν δὲ σὸν θεὸν παρόντα κατατείνοντες καὶ κολάζοντες οὐδὲν οἱ ταῦτα δράσαντες πεπόνθασιν ἀλλ᾿ οὐδὲ μετὰ ταῦτα ἐν τοσούτῳ βίῳ. τί καινὸν ἐξ ἐκείνου γέγονε τῷ πιστεύσαντι ἂν ὡς οὐκ ἦν ἐκεῖνος ἄνθρωπος γόης ἀλλὰ θεοῦ παῖς; καὶ ὁ πέμψας ἄρα τὸν υἱὸν ἀγγελμάτων τινῶν εἵνεκα οὕτως ὠμῶς κολασθέντα, ὡς συνδιαφθεῖραι καὶ τὰ ἀγγέλματα, περιεῖδε καὶ τοσούτου χρόνου διελθόντος οὐκ ἐπεστράφη. τίς οὕτως ἀνόσιος πατήρ; ἐκεῖνος μὲν οὖν τυχὸν ἐβούλετο, ὡς φῂς, διὰ τοῦτο περιϋβρίζετο. οἵδε δὲ, οὓς σὺ βλασφημεῖς, ἐνῆν μὲν εἰπεῖν ὅτι καὶ αὐτοὶ βούλονται καὶ διὰ τοῦτ᾿ ἀνέχονται βλασφημούμενοι· τὰ γὰρ ἴσα τοῖς ἴσοις παραβαλεῖν κράτιστον· ἀλλ᾿ οὗτοί γε καὶ σφόδρα ἀμύνονται τὸν βλασφημοῦντα, ἤτοι φεύγοντα διὰ τοῦτο καὶ κρυπτόμενον ἢ ἁλισκόμενον καὶ ἀπολλύμενον. καὶ πρὸς ταῦτα δ᾿ εἴποιμ᾿ ἂν ὅτι ἡμεῖς οὐδενὶ λοιδορούμεθα, πειθόμενοι ὅτι „λοίδοροι“ „βασιλείαν θεοῦ“ οὐ „κληρονομήσουσι,“ καὶ ἀναγινώσκοντες τὸ „εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμῖν“ ⟨(καὶ)⟩ „εὐλογεῖτε καὶ μὴ καταρᾶσθε.“ εἰδότες δὲ καὶ τὸ „λοιδορούμενοι εὐλογοῦμεν.“ καὶ εἴπερ τὸ λοιδορεῖν λόγον τινὰ ἔχει ἀμυντικὸν τοῦ δοκοῦντος ἠδικῆσθαι, καὶ οὐδὲ τοῦτον ἐπιτρέπει ἡμῖν ὁ τοῦ θεοῦ λόγος· πόσῳ πλέον, ἔνθα πολλὴν ἠλιθιότητα ἐμφαίνει τὸ λοιδορεῖν, οὐ χρὴ λοιδορεῖν; ἐπ᾿ ἴσης δὲ ἠλίθιον τὸ λοιδορεῖσθαι λίθῳ ἢ χρυσῷ ἢ ἀργύρῳ, τοῖς μεμορφωμένοις εἰς τὴν νενομισμένην τοῖς μακρὰν θειότητος τυγχάνουσι θεῶν μορφήν. οὕτω δὲ οὐδὲ καταγελῶμεν τῶν ἀψύχων ξοάνων ἀλλ᾿ εἰ ἄρα τῶν προσκυνούντων αὐτοῖς. ἀλλ᾿ οὐδ᾿, ἂν ὦσί τινες δαίμονες ἐνιδρυμένοι τισὶν ἀγάλμασι, καὶ νομίζηται ὁ μέν τις αὐτῶν εἶναι Διόνυσος ὁ δ᾿ Ἡρακλῆς, οὐδὲ τούτοις λοιδορούμεθα· μάταιον γὰρ τὸ τοιοῦτον καὶ οὐδαμῶς κατὰ τὸν πρᾷον καὶ εἰρηναῖον καὶ γαληνὸν τὴν ψυχὴν καὶ μαθόντα ὅτι οὐδὲ διὰ τὴν κακίαν δεῖ τινι λοιδορεῖσθαι, εἴτ᾿ ἀνθρώπῳ εἴτε δαίμονι.

8.42Kelsos nasıl olduysa, farkında olmadan, az önce övdüğü daimōnları ya da tanrıları şimdi fiilen son derece kötü varlıklar olarak gösterme durumuna düştü: Biri onlara sövdüğünde, onu düzeltmek için terbiye etmek yerine öç almak için cezalandırıyorlar. Çünkü diyor ki: "Dionysos'un ya da Herakles'in kendisine, karşında dururken sövseydin, belki paçayı kolay kurtaramazdın." Karşında durmayan birinin bir şeyi nasıl işittiğini, neden bazen orada bulunup bazen bulunmadığını, daimōnların bir yerden ötekine göç etmekle ne işleri olduğunu, isteyen ortaya koysun.

Bunun ardından, İsa'nın içindeki tanrısallığa değil de gerilen ve işkence gören bedenine Tanrı dediğimizi ve gerilip işkence görürken Tanrı sayıldığını sanarak şöyle diyor: "Senin tanrını ise karşılarında dururken gerip işkence edenlerin başına hiçbir şey gelmedi." Onun insan olarak çektikleri hakkında daha önce uzun uzun konuştuğumuz için, aynı şeyleri tekrarlıyor görünmemek adına bu konuyu şimdi bile bile geçiyoruz. Ama İsa'ya işkence edenlerin başına sonradan, bunca uzun bir ömür boyunca da hiçbir şey gelmediğini söylediği için, ona ve öğrenmek isteyen herkese şunu göstereceğiz: Yahudi halkının "Çarmıha ger, çarmıha ger onu!" diyerek İsa'nın çarmıha gerilmesini istediği şehir (çünkü "kargaşa ve cinayet yüzünden zindana atılmış" haydudun salıverilmesini, "kıskançlık yüzünden" teslim edilen İsa'nın ise çarmıha gerilmesini yeğlemişlerdi), çok geçmeden düşmanla savaşa tutuldu ve öyle uzun süre kuşatıldı ki temelinden yıkılıp ıssız kaldı. Çünkü Tanrı o yerde oturanları, insanların paylaştığı ortak hayata bile layık görmedi. Çelişkili gibi görünecek ama, onları esirgediği için, daha iyiye dönmeleri artık umutsuz olduğunu ve kötülüğün içinde her gün biraz daha yayıldıklarını gördüğü için onları düşmanlarına teslim etti. Bütün bunlar, kurdukları tuzak yüzünden İsa'nın kanı kendi topraklarına döküldüğü için oldu; o toprak İsa'ya karşı bu denli büyük bir murdarlığa cüret edenleri artık taşıyamıyordu.

8.42

Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως ὁ Κέλσος ἄκων ἐνέπεσεν εἰς τὸ, οὓς πρὸ βραχέος ὕμνησε δαίμονας ἢ θεοὺς, νῦν τῷ ἔργῳ ἀποδεικνύναι φαυλοτάτους εἶναι καὶ τιμωρουμένους μᾶλλον ἀμυντικῶς ἤπερ κολάζοντας διορθωτικῶς, ἐπὰν αὐτοῖς λοιδορῆταί τις. φησὶ γάρ· ὡς αὐτόν γε τὸν Διόνυσον ἢ τὸν Ἡρακλέα παρόντα εἰ ἐλοιδόρησας, οὐκ ἂν ἴσως χαίρων ἀπήλλαξας. πῶς δὲ καὶ ἀκούει τι οὐ παρὼν, ὁ βουλόμενος παραστησάτω, καὶ διὰ τί ποτὲ μὲν πάρεστι ποτὲ δὲ οὐ πάρεστι, καὶ τίς ἡ πραγματεία τοῖς δαίμοσι τῆς μεταναστάσεως ἀπὸ τόπου εἰς τόπον. ἑξῆς δὲ τούτοις λέγει, οἰόμενος τὸ κατατεινόμενον καὶ κολζόμενον σῶμα τοῦ Ἰησοῦ καὶ οὐ τὴν ἐν αὐτῷ θειότητα θεὸν ἡμᾶς λέγειν καὶ, ὅτε κατετείνετο καὶ ἐκολάζετο, θεὸν νενομίσθαι, ὅτι τὸν δὲ σὸν θεὸν παρόντα κατατείνοντες καὶ κολάζοντες οὐδὲν οἱ ταῦτα δράσαντες πεπόνθασι. πλείονα δὲ περὶ ὧν πέπονθεν ἀνθρωπίνων ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰπόντες νῦν ἑκόντες παραπέμπομεν τὸν λόγον. ἵνα μὴ δοκῶμεν παλιλλογεῖν. ἐπεὶ δέ φησι μηδὲ μετὰ ταῦτα ἐν τοσούτῳ βίῳ πεπονθέναι τι τούτους τὸν Ἰησοῦν κολάσαντας, δείξομεν αὐτῷ καὶ πᾶσι τοῖς βουλομένοις μαθεῖν ὅτι ἡ πόλις. ἐν ᾗ ὁ τῶν Ἰουδαίων λεὼς ἠξίωσε τὸν Ἰησοῦν σταυρωθῆναι λέγων· „σταύρου. σταύρου αὐτὸν“ (προὐτιμήσαντο ⟨(γὰρ)⟩ τὸν λῃστὴν „διὰ στάσιν καὶ φόνον“ βληθέντα „εἰς φυλακὴν“ ἀπολυθῆναι τοῦτον. „τὸν δὲ Ἰησοῦν“ „διὰ φθόνον“ παραδοθέντα ⟨(σταυρωθῆναι)⟩). μετ᾿ οὐ πολὺ ἐξεπολεμήθη καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐπολιορκήθη χρόνῳ πλείονι, ὥστ᾿ ἐκ βάθρων αὐτὴν ἀνάστατον γενέσθαι καὶ ἐρημωθῆναι. ἀναξίους κρίνοντος τοὺς τὸν τόπον ἐκεῖνον οἰκοῦντας τοῦ θεοῦ τῆς κοινοτέρας ζωῆς. καὶ φειδόμενός γε αὐτῶν, ἵνα παραδόξως εἴπω, καὶ ὁρῶν ἀνιάτως ἔχοντας πρὸς τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολὴν καὶ ὁσημέραι αὔξοντας ἐν τῇ τῆς κακίας χύσει παρέδωκεν αὐτοὺς τοῖς πολεμοῦσι. καὶ ταῦτα γέγονε διὰ τὸ ἐκχυθὲν αἷμα τοῦ Ἰησοῦ κατὰ τὴν ἐπιβουλὴν αὐτῶν ἐπὶ τὴν γῆν αὐτῶν, μηκέτι δυναμένην χωρεῖν τοὺς τὸ τηλικοῦτον ἄγος κατὰ τοῦ Ἰησοῦ τολμήσαντας.

8.43Demek ki İsa'nın acı çektiği günden beri yeni bir şey olmuştur: şehrin ve bütün o milletin başına gelenler, bir de Hristiyanlar milletinin, sanki bir anda doğmuşçasına toptan ortaya çıkması. Tanrı'nın "ahitlerine" yabancı olanların, vaatlerine uzak kalanların, hakikatten uzak olanların tanrısal bir güçle hakikati kabul etmesi de yeni bir şeydir. Bunlar büyücü bir insanın değil, Tanrı'nın işleridir. Tanrı kendi haberleri için İsa'daki Logos'unu göndermiştir; o da öyle acımasızca cezalandırıldı ki bu acımasızlık onu haksız yere cezalandıranları suçlu çıkarır; o ise bu cezaya büyük bir cesaretle ve tam bir yumuşaklıkla katlandı. Onun cezalandırılması Tanrı'nın haberlerini yok etmedi; tersine, böyle demek gerekirse, onları bilinir kıldı. Nitekim İsa'nın kendisi şöyle öğretmiştir: "Buğday tanesi toprağa düşüp ölmezse yalnız kalır; ama ölürse çok ürün verir." Böylece "buğday tanesi" olan İsa ölerek "çok ürün" verdi; Baba da "buğday" tanesinin ölümünden doğmuş, hâlâ doğmakta olan ve ileride doğacak ürünleri her zaman gözetir. Demek ki İsa'nın Babası hayırsız değil, kutsal bir babadır: "Kendi Oğlunu esirgemedi, onu hepimiz için" kendi kuzusu olarak "teslim etti"; ta ki herkes için ölen "Tanrı Kuzusu" "dünyanın günahını kaldırsın". O da kendisine yapılan hakaretlere zorla değil, isteyerek katlandı.

Bunun ardından Kelsos, heykellere sövenlere yönelttiği sözü yineleyerek diyor ki: "Senin sövdüğün bunlar için de onların da istediği ve bu yüzden sövülmeye katlandığı söylenebilirdi; çünkü eşit olanları eşit olanlarla karşılaştırmak en doğrusudur. Ama bunlar kendilerine söveni şiddetle cezalandırırlar: o ya bu yüzden kaçıp saklanır ya da yakalanıp yok olur." Oysa daimōnlar Hristiyanları, kendilerine sövdükleri için değil, kendilerini tahta putlardan, insanların bedenlerinden ve ruhlarından kovdukları için cezalandırdıklarını düşünürler. Kelsos burada olup biteni anlamadan doğru bir şey söylemiştir: Hristiyanları mahkûm edenlerin, onları ele verenlerin ve Hristiyanlarla savaşmaktan hoşnut olanların ruhlarının kötü daimōnlarla dolu olduğu doğrudur.

8.43

Καινὸν οὖν γέγονεν, ἐξ οὗ πέπονθε χρόνου ὁ Ἰησοῦς, κἀκεῖνο, λέγω δὲ τὸ κατὰ τὴν πόλιν καὶ πᾶν τὸ κατὰ τὸ ἔθνος καὶ τὸ κατὰ τὴν ἀθρόαν γένεσιν ἔθνους Χριστιανῶν ὡσπερεὶ τεχθέντος εἰσάπαξ· καινὸν δὲ καὶ τὸ τοὺς ξένους „τῶν διαθηκῶν“ τοῦ θεοῦ καὶ ἀλλοτρίους τῶν ἐπαγγελιῶν τοὺς μακρὰν τῆς ἀληθείας δυνάμει τινὶ θείᾳ παραδέχεσθαι αὐτήν. ταῦτα δὲ οὐκ ἀνθρώπου γόητος ἦν ἀλλ᾿ ἔργα θεοῦ, πέμψαντος τῶν αὑτοῦ ἀγγελμάτων ἕνεκα τὸν αὑτοῦ ἐν τῷ Ἰησοῦ λόγον, ⟨(οὕτως)⟩ ὠμῶς κολασθέντι, ὡς τὴν ὠμότητα κατηγορεῖσθαι τῶν ἀδίκως αὐτὸν κολασάντων, καὶ ἀνδρειότατα ὑπομείναντα καὶ μετὰ πάσης. πρᾳότητος· οὐ διέφθειρε δὲ ἡ κόλασις αὐτοῦ τὰ τοῦ θεοῦ ἀγγέλματα ἀλλ᾿, εἰ δεῖ ουτως ὀνομάσαι, εἰς γνῶσιν αὐτὰ ἤγαγεν· ὡς καὶ αὐτὸς ἐδίδαξεν ὁ Ἰησοῦς λέγων· „ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πολὺν καρπὸν φέρει.“ ἀποθανὼν οὖν „ὁ κόκκος τοῦ σίτου“ Ἰησοῦς „πολὺν καρπὸν“ ἤνεγκε, καὶ ἀεὶ ὁ πατὴρ προνοεῖ τῶν ἐκ τοῦ θανάτου τοῦ κόκκου „τοῦ σίτου“ γεγενημένων καὶ γινομένων ἔτι καὶ ἐσομένων καρπῶν. ὅσιος οὖν πατὴρ ὁ τοῦ Ἰησοῦ πατὴρ, „τοῦ ἰδίου“ μὴ φεισάμενος „υἱοῦ“ „ἀλλ᾿ ὑπὲρ ἡμῶν πάντων“ παραδοὺς „αὐτὸν“ ἀμνὸν ὄντα ἑαυτοῦ. ἵν᾿ ἄρῃ „τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου“ ὁ ὑπὲρ παντὸς αὐτοῦ ἀποθνῄσκων „ἀμνὸς θεοῦ“· δι᾿ ὃν οὐκ ἀναγκαζόμενος ἀλλ᾿ ἑκὼν ὑπέμεινε τὰ ἀπὸ τῶν ὑβριστῶν αὐτῷ προσαγόμενα. εἶτα μετὰ ταῦτα ὁ Κέλσος, ἐπαναλαμβάνων τὸν πρὸς τοὺς βλασφημοῦντας τὰ ἀγάλματα λόγον, φησίν· οἵδε δὲ, οὓς σὺ βλασφημεῖς, ἐνῆν μὲν εἰπεῖν ὅτι καὶ αὐτοὶ βούλονται ⟨(καὶ)⟩ διὰ τοῦτ᾿ ἀνέχονται βλασφημούμενοι· τὰ γὰρ ἴσα τοῖς ἴσοις παραβαλεῖν κράτιστον· ἀλλ᾿ οὗτοί γε καὶ σφόδρα ἀμύνονται τὸν βλασφημοῦντα, ἤτοι γε φεύγοντα διὰ τοῦτο καὶ κρυπτόμενον ἢ ἁλισκόμενον καὶ ἀπολλύμενον. οὐ βλασφημοῦντας ουν ἀλλ᾿ ἀπελαύνοντας ἀπὸ τῶν ξοάνων καὶ τῶν ἀνθρωπίνων σωμάτων καὶ ψυχῶν Χριστιανοὺς ἀμύνεσθαι νομίζουσιν οἱ δαίμονες. μὴ νοῶν γὰρ τὸ γινόμενον ἀληθές τι κατὰ τὸν τόπον ὁ Κέλσος εἴρηκεν· ἀληθὲς γὰρ τὸ φαύλων δαιμόνων πληρουμένας τὰς τῶν καταδικαζόντων Χριστιανοὺς ψυχὰς καὶ τῶν προδιδόντων καὶ τῶν εὐδοκούντων Χριστιανοῖς προσπολεμεῖν.

8.44Ama Hristiyanlık uğruna ölenlerin ruhları, dindarlıkları yüzünden şanla bedenden ayrılırken daimōnların gücünü yıkıyor ve onların insanlara karşı kurdukları tuzakları zayıflatıyordu. Bu yüzden sanırım daimōnlar, hakikatin şahitleri karşısında yenildiklerini ve alt edildiklerini deneyerek öğrendiklerinden, yeniden öç almaya kalkışmaktan korktular. Böylece, çektikleri sıkıntıları unutana kadar dünyanın Hristiyanlarla barış içinde olması akla yakındır. Ama güçlerini toplayıp kötülükleriyle körleşerek yeniden öç almak ve Hristiyanlara zulmetmek istediklerinde yine yıkılacaklar; o zaman da dindarların, dindarlıkları uğruna bedenlerinden soyunanların ruhları kötünün ordugâhını yine yıkacaktır.

Bence daimōnlar, galip gelip dindarlıkları uğruna ölenlerin hükümranlıklarını yıktığını, acılar karşısında yenilip Tanrı'ya bağlılıklarını inkâr edenlerin ise kendi ellerine düştüğünü fark ettikleri için, kimi zaman mahkemeye teslim edilen Hristiyanlarla inatla uğraşırlar; çünkü onların itirafından azap duyar, inkârlarından ise rahatlık bulurlar. Bunun izleri yargıçlarda da görülebilir: işkencelere ve sorgu azaplarına dayananlar karşısında azap duyarlar, bir Hristiyan yenildiğinde ise böbürlenirler. Bunu kendilerince bir insanseverlikten dolayı yapmazlar; çünkü acıya yenilenlerin "dilinin" yemin ettiğini, ama "gönlünün yemin etmemiş" kaldığını açıkça görürler. Bunları da "Ama bunlar kendilerine söveni şiddetle cezalandırırlar: o ya bu yüzden kaçıp saklanır ya da yakalanıp yok olur" sözüne karşı söylüyorum. Bir Hristiyan kaçsa da korkaklıktan kaçmaz; öğretmeninin buyruğunu tutar, başkaları kurtuluşa erişerek yararlansın diye kendini temiz korur.

8.44

Ἀλλ᾿ ἐπεὶ αἱ ψυχαὶ τῶν διὰ χριστιανισμὸν ἀποθνῃσκόντων δι᾿ εὐσέβειαν μετ᾿ εὐκλείας ἀπαλλαττόμεναι τοῦ σώματος καθῄρουν τὴν δύναμιν τῶν δαιμόνων καὶ ἀτονωτέραν αὐτῶν ἐποίουν τὴν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἐπιβουλὴν, διὰ τοῦτο οἶμαι τῇ πείρᾳ μαθόντες οἱ δαίμονες ἑαυτοὺς ἡττωμένους καὶ κρατουμένους ὑπὸ τῶν μαρτύρων τῆς ἀληθείας ἐφοβήθησαν πάλιν ἥκειν ἐπὶ τὸ ἀμύνεσθαι· καὶ οὕτως, ἕως ἐπιλάθωνται ὧν πεπόνθασι πόνων, εἰκὸς εἶναι τὴν τοῦ κόσμου πρὸς Χριστιανοὺς εἰρήνην. ἐπὰν δὲ συλλέξωνται τὴν δύναμιν καὶ ὑπὸ τῆς κακίας τυφλούμενοι πάλιν ἀμύνεσθαι θέλωσι καὶ Χριστιανοὺς διώκειν, πάλιν καθαιρεθήσονται· καὶ τότε πάλιν αἱ ψυχαὶ τῶν εὐσεβούντων καὶ δι᾿ εὐσέβειαν ἀποδυομένων τὰ σώματα καθελοῦσι τὸ τοῦ πονηροῦ στρατόπεδον. ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι αἰσθόμενοι οἱ δαίμονες ὅτι οἱ μὲν νικῶντες καὶ δι᾿ εὐσέβειαν ἀποθνῄσκοντες καθαιροῦσιν αὐτῶν τὴν δυναστείαν οἱ δὲ διὰ τοὺς πόνους ἡττώμενοι καὶ τὴν θεοσέβειαν ἀρνούμενοι ὑποχείριοι ἐκείνοις γίνονται, ἔσθ᾿ ὅτε προσφιλονεικοῦσι τοῖς παραδιδομένοις Χριστιανοῖς, ὡς κολαζόμενοι μὲν ὑπὸ τῆς ὁμολογίας αὐτῶν ἀναπαυόμενοι δὲ ἐπὶ τῇ ἀρνήσει αὐτῶν. καὶ ἔστιν γε τούτων ἴχνη θεάσασθαι καὶ ἐν τοῖς δικασταῖς, κολαζομένοις μὲν ὑπὸ τοῖς ὑπομένουσι τὰς αἰκίας καὶ τὰς βασάνους γαυρουμένοις δὲ, ὅταν Χριστιανὸς ἡττηθῇ. καὶ γὰρ οὐδὲ διὰ δοκοῦσαν αὐτοῖς φιλανθρωπίαν ταῦτα ποιοῦσι, σαφῶς ὁρῶντες ὅτι „ἡ“ μὲν „γλῶσσα“ τῶν νικωμένων ὑπὸ πόνου ὀμώμοκεν, „ἡ δὲ φρήν“ ἐστιν „ἀνώμοτος“ καὶ ταῦτα δ᾿ εἰς τὸ ἀλλ᾿ οὗτοί γε καὶ σφόδρα ἀμύνονται τὸν βλασφημοῦντα, ἤτοι φεύγοντα διὰ τοῦτο καὶ κρυπτόμενον ἢ ἁλισκόμενον καὶ ἀπολλύμενον. κἂν φεύγῃ δέ τις Χριστιανὸς, οὐ διὰ δειλίαν φεύγει. ἀλλὰ τηρῶν ἐντολὴν τοῦ διδασκάλου καὶ ἑαυτὸν φυλάττων καθαρὸν ἑτέρων ὠφεληθησομένων σωτηρίᾳ.

8.45Şimdi de şöyle devam eden sözlerine bakalım: "Kehanet yerlerinden bir yanda peygamberlerin ve kadın kâhinlerin, öte yanda tanrının ele geçirdiği başka erkeklerin ve kadınların tanrısal bir sesle önceden haber verdikleri şeyleri saymaya ne gerek var? Tapınakların en iç bölmelerinden işitilen şaşılası şeyleri? Kurbanlardan ve adaklardan danışanlara bildirilenleri, başka olağanüstü işaretlerden bildirilenleri? Bazılarının karşısına da apaçık hayaletler çıkmıştır. Bütün hayat bunlarla doludur. Kehanetler sayesinde kaç şehir ayağa kalktı, salgınlardan ve kıtlıklardan kurtuldu; bunları ihmal eden ya da unutan kaç şehir kötü biçimde yok oldu? Kaç şehir koloni kurmaya gönderildi ve buyrulanı yerine getirerek mesut oldu? Kaç hükümdar, kaç sıradan insan bu yüzden iyi ya da kötü sonuç aldı? Çocuksuzluktan yakınan kaç kişi dilediğine kavuştu; kaç kişi daimōnların gazabından kurtuldu? Kaç kişi bedenindeki sakatlıklardan iyileşti? Tapınaklara saygısızlık eden kaç kişi de hemen cezasını buldu: kimi orada aklını yitirip yakalandı, kimi yaptığını kendisi açığa vurdu, kimi kendi canına kıydı, kimi de iyileşmez hastalıklara tutuldu? Hatta bazılarını tapınağın en iç bölmesinden yükselen korkunç bir ses yere serdi."

Kelsos'un bunları nasıl olup da apaçık gerçekler gibi öne sürdüğünü, bizde yazılı olan olağanüstü olayları ise, Yahudilere ait olsun, İsa'ya ve öğrencilerine ait olsun, masal saydığını anlamıyorum. Neden bizimkiler doğru, Kelsos'un söyledikleri ise uydurma masallar olmasın? Yunanların felsefe okulları, örneğin Demokritos'un, Epikuros'un ve Aristoteles'in okulları bunlara inanmamıştır; oysa Musa'ya, olağanüstü işler yapan peygamberlerden birine ya da İsa'nın kendisine rastlamış olsalardı, apaçıklıkları yüzünden belki bizimkilere inanırlardı.

8.45

Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰ ἑξῆς οὕτως ἔχοντα· τί δεῖ καταλέγειν ὅσα ἐκ χρηστηρίων τοῦτο μὲν προφῆται καὶ προφήτιδες τοῦτο δὲ ἄλλοι κάτοχοι καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες ἐνθέῳ φωνῇ προεῖπον; ὅσα δὲ ἐξ ἀδύτων αὐτῶν ἠκούσθησαν θαυμάσια; ὅσα δὲ ἐξ ἱερείων καὶ θυμάτων τοῖς χρωμένοις ἐδηλώθη, ὅσα δ᾿ ἐξ ἄλλων τεραστίων συμβόλων; τοῖς δ᾿ ἐναργῆ παρέστη φάσματα. μεστὸς τούτων ὁ πᾶς ἐστι βίος. πόσαι μὲν πόλεις ἐκ χρηστηρίων ὠρθώθησαν καὶ νόσους ἀπέθεντο καὶ λιμοὺς, πόσαι δ᾿ ἀμελήσασαι τούτων ἢ ἐκλαθόμεναι κακῶς ἐφθάρησαν; πόσαι δ᾿ εἰς ἀποικίαν ἐστάλησαν καὶ μετελθοῦσαι τὰ προσταχθέντα εὐδαιμόνησαν; πόσοι δυνάσται πόσοι δ᾿ ἰδιῶται παρὰ τοῦτο ἄμεινον ἢ χεῖρον ἀπήλλαξαν; πόσοι μὲν ἀπαιδίας δυσφοροῦντες ὧν ἐδεήθησαν σχόντες [πόσοι] δαιμόνων μῆνιν διέφυγον; πόσοι σωμάτων πηρώσεις ἰάθησαν; πόσοι δ᾿ αὖ πρὸς τοῖς ἱεροῖς ὑβρίσαντες αὐτίκα ἑάλωσαν, οἱ μὲν ἔκφρονες αὐτοῦ ταύτῃ κρατηθέντες οἱ δὲ καὶ ἐξαγγείλαντες ⟨(ἃ)⟩ ἔδρασαν οἱ δὲ σφᾶς αὐτοὺς διειργασμένοι οἱ δὲ νόσοις ἀνηκέστοις ἐνδεθέντες; ἤδη δὲ καὶ ἐξ αὐτῶν ἀδύτων φωνὴ βαρεῖα καθεῖλέν τινας. καὶ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ταῦτα ὡς ἐναργῆ ὁ Κέλσος προφέρεται καὶ τὰ παρ᾿ ἡμῖν ἀναγεγραμμένα τεράστια. εἴτ᾿ Ἰουδαϊκὰ εἴτε καὶ περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, μύθους εἶναι νενόμικε. τί γὰρ οὐχὶ τὰ μὲν ἡμέτερά ἐστιν ἀληθῆ, ἃ ⟨(δὲ)⟩ λέγει Κέλσος ἀναπλάσματα μυθικά; οἷς οὐδ᾿ Ἑλλήνων φιλόσοφοι αἱρέσεις πεπιστεύκασιν, ὥσπερ ἡ Δημοκρίτου καὶ ἡ Ἐπικούρου καὶ ἡ Ἀριστοτέλους, τάχα ἂν πεπιστευκυῖαι διὰ τὴν ἐνάργειαν τοῖς ἡμετέροις, εἰ παρατετεύχεισαν Μωϋσεῖ ἤ τινι τῶν τὰ παράδοξα ποιησάντων προφητῶν ἢ καὶ αὐτῷ τῷ Ἰησοῦ.

8.46Anlatıldığına göre Pythia bir kez rüşvetle yoldan çıkarılıp kehanet vermiştir. Bizim peygamberlerimiz ise söylediklerinin apaçıklığı yüzünden yalnız kendi çağdaşlarınca değil, sonraki çağlarda da hayranlıkla karşılandılar. Çünkü peygamberlerin bildirdikleri sayesinde şehirler ayağa kalktı, insanlar iyileşti, kıtlıklar sona erdi. Dahası bütün Yahudi milleti, açıkça kehanetlere uyarak Mısır'dan Filistin'e göçüp yerleşti; Tanrı'nın buyurduklarını yerine getirdiğinde mesut oldu, yoldan çıktığında ise pişman oldu. Kutsal yazıdaki anlatılara göre kaç hükümdarın, kaç sıradan insanın peygamberlik sözlerine kulak verdikleri ya da onları ihmal ettikleri için iyi ya da kötü sonuç aldığını söylemeye ne gerek var?

Çocuksuzluktan da söz etmek gerekirse, bundan yakınıp bu konudaki dualarını kâinatın yaratıcısına yöneltenlerden baba ya da anne olmuş kişiler vardır. İsteyen İbrahim ile Sara'nın hikâyesini okusun: ikisi de yaşlanmışken onlardan, bütün Yahudi milletinin ve onların dışında başka milletlerin de atası olan İshak doğdu. Hizkiya'nın hikâyesini de okusun: O, İşaya'nın peygamberlik sözlerine göre yalnız hastalığından kurtulmakla kalmadı, "Artık bundan böyle senin adaletini ilan edecek çocuklarım olacak" diye güvenle de konuştu. Krallar'ın dördüncü kitabında da, Tanrı'nın lütfuyla bir çocuğun doğacağını önceden bildiren Elişa'yı evinde ağırlayan kadın, Elişa'nın duaları sayesinde anne oldu. Bundan başka İsa sayısız sakatlığı iyileştirdi. Kudüs'teki tapınakta Yahudi dinine saygısızlık etmeye cüret eden başkaları da Makkabiler kitaplarında yazılı olanlara uğradılar.

8.46

Ἡ μὲν Πυθία ἱστόρηται ὅτι καὶ νοθευθεῖσα ἔχρησέ ποτε· οἱ δὲ παρ᾿ ἡμῖν προφῆται οὐ μόνον ὑπὸ τῶν κατ᾿ αὐτοὺς ἐθαυμάσθησαν διὰ τὴν ἐνάργειαν τῶν λεγομένων ὑπ᾿ αὐτῶν ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς χρόνοις. ἐκ γὰρ ὧν ἔχρησαν οἱ προφῆται καὶ πόλεις ὠρθώθησαν καὶ ἄνθρωποι ὑγιάσθησαν καὶ λιμοὶ ἐπαύσαντο. ἀλλὰ καὶ εἰς ἀποικίαν σαφῶς τὴν ἀπ᾿ Αἰγύπτου εἰς τὴν Παλαιστίνην κατὰ χρησμοὺς ἐλήλυθεν ὅλον τὸ Ἰουδαίων ἔθνος· ὅπερ μετελθὸν μὲν τὰ προσταχθέντα ὑπὸ τοῦ θεοῦ εὐδαιμόνησε σφαλὲν δὲ μετέγνω. τί δὲ δεῖ λέγειν ὅσοι δυνάσται καὶ ὅσοι ἰδιῶται κατὰ τὰς ἱστορίας τῆς γραφῆς ἄμεινον ἢ χεῖρον προσέχοντες ταῖς προφητείαις ἢ ἀμελήσαντες ἀπήλλαξαν; εἰ δὲ καὶ περὶ ἀπαιδίας δεῖ λέγειν, ἐφ᾿ ᾗ δυσφοροῦντές τινες γεγόνασι πατέρες ἢ μητέρες, τὰς περὶ τούτου εὐχὰς ἀναπέμψαντες τῷ τῶν ὅλων δημιουργῷ, ἀναγνώτω τις τὰ περὶ τοῦ Ἀβραὰμ καὶ τῆς Σάῤῥας, ἐξ ὧν γέγονεν Ἰσαὰκ ἤδη γεγηρακότων. ὁ παντὸς τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους πατὴρ καὶ ἑτέρων παρὰ τούτους. ἀναγνώτω δὲ καὶ τὰ περὶ Ἰεζεκίου, οὐ μόνον ἀπαλλαγὴν νόσου λαβόντος κατὰ τὰς Ἡσαΐου προφητείας ἀλλὰ καὶ τεθαῤῥηκότως εἰπόντος τό· „ἀπὸ γὰρ τοῦ νῦν παιδία ποιήσω. ἃ ἀναγγελεῖ τὴν δικαιοσύνην σου.“ καὶ ἐν τῇ τετάρτῃ δὲ τῶν Βασιλειῶν ἡ ὑποδεξαμένη τὸν Ἐλισσαῖον, χάριτι θεοῦ προφητεύσαντα περὶ γενέσεως παιδὸς, κατὰ τὰς εὐχὰς τοῦ Ἐλισσαίου γέγονε μήτηρ. ἀλλὰ καὶ πηρώσεις ἰάθησαν μυρίαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ. καὶ ἄλλοι πρὸς τῷ ἐν Ἱεροσολύμοις ἱερῷ τολμήσαντες ὑβρίσαι τὴν Ἰουδαϊκὴν θρησκείαν πεπόνθασι τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τοῖς Μακκαβαϊκοῖς.

8.47Ama Yunanlar bunlara masal diyecekler; oysa bunların doğru olduğuna iki millet bütünüyle tanıklık eder. Neden bunlar değil de Yunanlarınkiler masal olmasın? Biri ise, kendi tarafının söylediklerini kabul edip başkalarınınkine keyfî olarak inanmıyor görünmemek için söze doğrudan girişip şöyle diyebilir: Yunanlarınkileri birtakım daimōnlar yapmıştır; Yahudilerinkileri ya Tanrı peygamberler aracılığıyla ya melekler ya da Tanrı melekler aracılığıyla yapmıştır; Hristiyanlarınkileri de İsa ve onun havarilerdeki gücü yapmıştır. O zaman gelin hepsini yan yana koyalım; bunları yapanların neyi amaçladığına, iyilik saydıkları şeylere mazhar olanların bundan yarar mı zarar mı gördüğüne, yoksa hiçbirini görmediğine bakalım. Bu karşılaştırmayı yapan görecektir ki eski Yahudi milleti, kötülüklerinin çokluğu yüzünden kendilerini terk eden tanrısal varlığa karşı küstahlaşmadan önce bilgelikle yaşayan bir milletti; Hristiyanlar da şaşırtıcı biçimde bir araya gelmişlerdir ve özellikle başlangıçta, atalarının âdetlerini bırakıp atalarınınkine yabancı olanları seçmeye, öğüt veren sözlerden çok olağanüstü işler sayesinde yönelmişlerdir. Gerçekten de Hristiyanların başlangıçta bir araya gelişine dair akla yakın bir açıklamaya başvurmak gerekirse şunu söyleriz: Okuma yazma bilmeyen, sıradan insanlar olan İsa'nın havarilerinin, insanlara Hristiyanlığı duyurmak için kendilerine verilen güçten ve bildirdikleri şeylere dair sözlerindeki lütuftan başka bir şeye güvenmiş olmaları inandırıcı değildir. Onları dinleyenlerin de, kayda değer bir güç ve olağanüstü işler kendilerini bu denli yabancı ve alıştıkları öğretilere bu denli uzak öğretilere yöneltmeseydi, atalarından kalma köklü âdetlerini bırakmış olmaları inandırıcı değildir.

8.47

Ἀλλ᾿ ἐροῦσιν Ἕλληνες ταῦτα μύθους. καίτοι γε μαρτυρούμενα ὡς ἀληθῆ ὑπὸ ὅλων δύο ἐθνῶν. τί δὲ οὐχὶ μᾶλλον τὰ Ἑλλήνων μῦθοι η ταῦτα; εἰ δὲ καὶ ὁμόσε τις χωρήσας τῷ λόγῳ. ἵνα μὴ δόξῃ ἀποκληρωτικῶς τὰ μὲν σφέτερα παραδέχεσθαι τοῖς δ᾿ ἀλλοτρίοις ἀπιστεῖν, φήσαι καὶ τὰ Ἑλλήνων ὑπό τινων γεγονέναι δαιμόνων καὶ τὰ Ἰουδαίων ἤτοι ὑπὸ τοῦ θεοῦ διὰ τῶν προφητῶν ἢ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων ἢ ὑπὸ τοῦ θεοῦ διὰ τῶν ἀγγέλων, καὶ τὰ Χριστιανῶν δὲ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ καὶ τῆς ἐν τοῖς ἀποστόλοις δυνάμεως αὐτοῦ· φέρ᾿ ἅπαντα παραθῶμεν ἀλλήλοις καὶ τὸ τέλος ἴδωμεν τοῦ βουλήματος τῶν ἐνεργησάντων καὶ τὴν ἀπὸ τούτου ὠφέλειαν ἢ βλάβην ἢ οὐδέτερα τῶν τὰς νομιζομένας εὐεργεσίας πεπονθότων, εἰ μὴ φιλόσοφον μὲν ὄψεται τὸ πάλαι Ἰουδαίων ἔθνος, πρὶν ἐξυβρίσωσιν εἰς τὸ θεῖον, ὑφ᾿ οὗ διὰ τὴν πολλὴν κακίαν ἐγκατελείφθησαν, παραδόξως δὲ συστάντας Χριστιανοὺς κατὰ τὴν ἀρχὴν μάλιστα ὑπὸ τῶν τεραστίων ἤπερ τῶν προτρεπτικῶν λόγων προσαγομένους τῷ καταλιπεῖν μὲν τὰ πάτρια αἱρεῖσθαι δὲ τὰ τῶν πατρίων ἀλλότρια. καὶ γὰρ, εἰ χρὴ καὶ τῷ εἰκότι χρῆσθαι λόγῳ περὶ τῆς ἀρχῆθεν Χριστιανῶν συστάσεως, φήσομεν ὅτι οὐ πιθανὸν οὔτε τοὺς Ἰησοῦ ἀποστόλους, ἄνδρας ἀγραμμάτους καὶ ἰδιώτας, ἄλλῳ τινὶ τεθαῤῥηκέναι πρὸς τὸ καταγγεῖλαι τοῖς ἀνθρώποις χριστιανισμὸν ἢ τῇ δοθείσῃ αὐτοῖς δυνάμει καὶ τῇ ἐν τῷ λόγῳ εἰς τὰ δηλούμενα πράγματα χάριτι, ἀλλ᾿ οὐδὲ τοὺς ἀκροωμένους αὐτῶν μετατεθεῖσθαι ἐκ πατρίων πολυχρονίων ἐθῶν, μὴ ἀξιολόγου τινὸς δυνάμεως αὐτοὺς καὶ τεραστίων πραγμάτων μετακινησάντων ἐπὶ τὰ οὕτως ξένα καὶ ἀλλότρια τῶν συντρόφων αὐτοῖς δογμάτων.

8.48Sonra Kelsos, Hristiyanlığa sırt çevirmemek için ölümüne mücadele edenlerin şevkini ele alıp nasıl olduysa bizim söylediklerimizi sır törenlerini yönetenlerin ve gizemlere kılavuzluk edenlerin söyledikleriyle bir tutarak şunu ekliyor: "Asıl mesele şu, azizim: Sen nasıl ebedî cezalara inanıyorsan, o kutsal ayinlerin yorumcuları, sır törenlerini yönetenler ve gizemlere kılavuzluk edenler de öyle inanırlar. Sen bu cezalarla başkalarını tehdit ediyorsun, onlar da seni. Hangisinin daha doğru ya da daha güçlü olduğunu incelemek mümkündür. Söz söz olarak, her iki taraf da kendi inandıkları konusunda eşit derecede kesin konuşuyor; ama kanıt gerekirse, onlar birtakım daimōnca güçlerin, kehanet yerlerinin ve her türlü kâhinlikten gelen pek çok apaçık işi ortaya koyuyorlar."

Demek ki bununla ebedî cezalardan hem bizim hem de sır törenlerini yönetenlerin aynı ölçüde söz ettiğini söylemek ve hangimizin daha çok doğruyu söylediğini incelemek istiyor. Bence doğruyu söyleyenler, dinleyicilerini, söylenenler gerçekten öyleymiş gibi yaşayacak hâle getirebilenlerdir. Yahudiler ve Hristiyanlar, kendi deyişleriyle "gelecek çağ" ve o çağda adillere verilecek ödüller ile günahkârlara verilecek cezalar hakkında böyle bir hâle getirilmişlerdir. Öyleyse Kelsos, ya da isteyen kim olursa, sır törenlerini yönetenlerin ve gizemlere kılavuzluk edenlerin kimleri ebedî cezalar konusunda böyle bir hâle getirdiğini göstersin. Çünkü bu sözleri ilk söyleyenin amacının, yalnız görev savmak için cezalardan bahsetmek değil, dinleyenleri cezaya sebep olacak şeyleri yapmaktan ellerinden geldiğince sakınacak hâle getirmek olması akla yakındır. Peygamberlik sözleri de, onları üstünkörü okumayanlar için, içerdikleri önbilgi sayesinde, akıllıca ve iyi niyetle okuyan kişiyi o adamlarda Tanrı'nın ruhu bulunduğuna ikna etmeye yeterli görünüyor bana. Gösterilen daimōnca işlerden, kehanet yerlerinden gelen güçlerden ya da kâhinliklerden hiçbiri onlarla az da olsa kıyaslanamaz.

8.48

Εἶτ᾿ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ὁ Κέλσος τὴν προθυμίαν τῶν μέχρι θανάτου ἀγωνιζομένων ὑπὲρ τοῦ μὴ ἐξομόσασθαι χριστιανιασμὸν παρατιθέμενος ἐπιφέρει ὡσπερεὶ ἐξισῶν τὰ ἡμέτερα τοῖς ὑπὸ τῶν τελεστῶν καὶ μυσταγωγῶν λεγομένοις καί φησι· μάλιστα μὲν, ὦ βέλτιστε, ὥσπερ σὺ κολάσεις αἰωνίους νομίζεις, οὕτως καὶ οἱ τῶν ἱερῶν ἐκείνων ἐξηγηταὶ τελεσταί τε καὶ μυσταγωγοί· ἃς σὺ μὲν τοῖς ἄλλοις ἀπειλεῖς, ἐκεῖνοι δὲ σοί. πότερα γὰρ αὐτῶν ἀληθέστερα ἢ ἐπικρατέστερα, ἔξεστι σκοπεῖν. λόγῳ μὲν γὰρ ἐξ ἴσου περὶ τῶν σφετέρων σφίσιν ἑκάτεροι διαβεβαιοῦσθε· τεκμηρίων δὲ εἰ δέοι. πολλὰ ἐκεῖνοι καὶ ἐναργῆ δεικνύουσιν ἔργα τε δαιμονίων τινῶν δυνάμεων καὶ χρηστηρίων καὶ ἐκ παντοδαπῶν μαντείων προκομίζοντες. οὐκοῦν διὰ τούτων τὰς αἰωνίους κολάσεις ἐπ᾿ ἴσης βούλεται καὶ ἡμᾶς λέγειν καὶ τοὺς τελεστὰς καὶ ἐξετάζειν, ὁπότεροι μᾶλλον ἀληθεύουσιν. εἴποιμι δ᾿ ἂν ἀληθεύειν τοὺς δυνηθέντας διαθεῖναι τοὺς ἀκροατὰς τῶν λεγομένων οὕτως βιοῦντας, ὡς τούτων οὕτως ἐχόντων. διατίθενται Ἰουδαῖοι καὶ Χριστιανοὶ περὶ τοῦ ὑπ᾿ αὐτῶν καλουμένου μέλλοντος αἰῶνος καὶ τῶν ἐν αὐτῷ γερῶν μὲν ἐπὶ τοὺς δικαίους κολάσεων δὲ ἐπὶ τοὺς ἁμαρτωλούς. δεικνύτω οὖν καὶ Κέλσος ἢ ὁ βουλόμενος, τίνες διετέθησαν περὶ αἰωνίων κολάσεων ὑπὸ τῶν τελεστῶν καὶ μυσταγωγῶν. εἰκὸς γάρ ἐστι τὸ βούλημα τοῦ πατρὸς τῶν λεγομένων εἶναι οὐ τὸ ἀφοσιοῦσθαι μόνον καὶ εἰπεῖν περὶ κολάσεων ἀλλὰ τὸ διαθεῖναι τοὺς ἀκούοντας πρὸς τὸ ὅση δύναμις φυλάξασθαι τὰ τῶν κολάσεων αἴτια αὐτοὺς ἐργάσασθαι. ἀλλὰ καὶ αἱ προφητεῖαι τοῖς μὴ παρέργως ἐντυγχάνουσι τῇ ἐν αὐταῖς προγνώσει ἱκαναί μοι εἶναι δοκοῦσι πρὸς τὸ πεῖσαι τὸν συνετῶς ἅμα καὶ εὐγνωμόνως ἀναγινώσκοντα ὅτι θεοῦ πνεῦμα ἦν ἐν τοῖς ἀνδράσιν ἐκείνοις· αἷς οὐδὲν τῶν δεικνυμένων ἔργων δαιμονίων οὐδὲ τῶν ἐκ χρηστηρίων δυνάμεων οὐδὲ τῶν μαντειῶν κἂν ἐπὶ ποσὸν παραβάλλεσθαι δύναται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…