İçeriğe geç
Kelsos'a Karşı

Origenes · Kelsos'a Karşı

VIII. Kitap, 2. kısım

8.49Şimdi Kelsos'un bize yönelttiği şu sözlere de bakalım: "Üstelik şu iddialarınız nasıl saçma olmasın: Bir yandan bedeni özlüyor ve sanki bizde bundan daha üstün ya da daha değerli bir şey yokmuş gibi bu bedenin ta kendisinin dirileceğini umuyorsunuz; öte yandan da onu değersiz bir şeymiş gibi cezalara atıyorsunuz. Ama buna inanan ve bedene yapışıp kalmış olanlarla bu konuyu tartışmaya değmez; çünkü bunlar başka konularda da kaba, murdar ve akıldan yoksun, ayrılıkçılıkla birlikte hastalanmış kimselerdir. Ama ruhun ya da nous'un (ister buna ruhani desinler, ister akıllı, kutsal ve mübarek bir ruh, ister yaşayan bir can, ister tanrısal ve cisimsiz bir tabiattan doğmuş, göklerin ötesinde ve bozulmaz bir şey, ister nasıl adlandırmak hoşlarına gidiyorsa öyle desinler) Tanrı'yla birlikte sonsuza dek var olacağını umanlarla tartışacağım. Bu konuda doğru düşünüyorlar: İyi yaşamış olanlar mesut olacak, haksızlar ise büsbütün sonsuz kötülüklerin pençesinde kalacaklar. Bu öğretiden ne bunlar ne de başka herhangi bir insan hiçbir zaman ayrılmasın."

Diriliş konusunda kendisi de defalarca kınamada bulunmuştur; ama biz bu konuda bize akla yatkın görüneni elimizden geldiğince ortaya koyduğumuz için, defalarca dile getirilen tek bir suçlamaya karşı defalarca savunma yapmayacağız. Kelsos, varlığımızın yapısında bedenden daha üstün ya da daha değerli bir şey olmadığını düşündüğümüzü söyleyerek bize iftira ediyor. Çünkü biz ruhun, özellikle de akıllı ruhun, her bedenden daha değerli olduğunu söyleriz; zira "yaratanın suretinde" olmayı ruh taşır, beden asla taşımaz. Çünkü bize göre Tanrı bir cisim de değildir; ta ki Zenon'un ve Khrysippos'un felsefesini benimseyenlerin düştüğü saçmalıklara biz de düşmeyelim.

8.49

Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰ ἑξῆς οὕτως λεγόμενα ὑπὸ τοῦ Κέλσου πρὸς ἡμᾶς· ἔτι δὲ πῶς οὐκ ἄτοπα ὑμῶν ταῦτα, τὸ μὲν σῶμα ποθεῖν καὶ ἐλπίζειν ὅτι αὐτὸ τοῦτο ἀναστήσεται ὡς οὐδὲν ἡμῖν τούτου κρεῖττον οὐδὲ τιμιώτερον, πάλιν δ᾿ αὐτὸ ῥίπτειν εἰς κολάσεις ὡς ἄτιμον; ἀλλὰ τοῖς μὲν τοῦτο πειθομένοις καὶ τῷ σώματι συντετηκόσιν οὐκ ἄξιον τοῦτο διαλέγεσθαι· οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ καὶ τὰ ἄλλα ἄγροικοι καὶ ἀκάθαρτοι καὶ χωρὶς λόγου τῇ στάσει συννοσοῦντες· τοῖς μήν γε τὴν ψυχὴν ἢ τὸν νοῦν (εἴτε πνευματικὸν τοῦτον ἐθέλουσι καλεῖν εἴτε πνεῦμα νοερὸν ἅγιον καὶ μακάριον εἴτε ψυχὴν ζῶσαν εἴτε θείας καὶ ἀσωμάτου φύσεως ἔκγονον ὑπερουράνιόν τε καὶ ἄφθαρτον εἴθ᾿ ὅ τι καὶ ὅ τι χαίρουσιν ὀνομάζοντες), τοῖς τοῦτο ἐλπίζουσιν ἕξειν αἰώνιον σὺν θεῷ, τούτοις διαλέξομαι. τοῦτο μέν γε ὀρθῶς νομίζουσιν, ὡς οἱ μὲν εὖ βιώσαντες εὐδαιμονήσουσιν, οἱ δὲ ἄδικοι πάμπαν αἰωνίοις κακοῖς συνέξονται· καὶ τούτου δὲ τοῦ δόγματος μήθ᾿ οὗτοι μήτ᾿ ἄλλος ἀνθρώπων μηδείς ποτε ἀποστῇ † ἀποτείνοντες. περὶ ἀναστάσεως δὴ εἰ καὶ αὐτὸς ἤδη πολλάκις ὀνειδίζει, ἀλλ᾿ ἡμεῖς τὸ κατὰ τὸν τόπον ἡμῖν φανὲν εὔλογον, ⟨(ὡς)⟩ οἷόν τ᾿ ἦν, παραστήσαντες οὐ μέλλομεν πρὸς ἓν ἔγκλημα πολλάκις λεγόμενον πολλάκις ἀπολογεῖσθαι. συκοφαντεῖ δ᾿ ἡμᾶς ὁ Κέλσος ὡς οὐδὲν τοῦ σώματος κρεῖττον οὐδὲ τιμιώτερον ἐν τῇ συστάσει ἡμῶν ἡγουμένους· ψυχὴν γὰρ παντὸς σώματος καὶ μάλιστα τὴν λογικήν φαμεν εἶναι πρᾶγμα τιμιώτερον, εἰ καὶ τὸ „κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος“ ψυχὴ μὲν χωρεῖ οὐδαμῶς δὲ τὸ σῶμα. οὐδὲ γὰρ καθ᾿ ἡμᾶς σῶμα ὁ θεός· ἵνα μὴ περιπέσωμεν οἷς περιπίπτουσιν ἀτόποις οἱ τὰ Ζήνωνος καὶ Χρυσίππου φιλοσοφοῦντες.

8.50Bizi bedeni özlemekle de kınadığına göre şunu bilsin: Özlem kötü bir şeyse hiçbir şeyi özlemeyiz; iyiyle kötü arasında kalan bir şeyse, Tanrı'nın adillere vaat ettiği her şeyi özleriz. İşte böylece adillerin dirilişini de özler ve umarız. Kelsos ayrıca kendi kendimizle çeliştiğimizi de sanıyor: bir yandan bedenin, Tanrı'nın gösterdiği itibara layık bir şey olarak dirilmesini umuyor, öte yandan onu değersiz bir şey olarak cezalara atıyormuşuz. Oysa dindarlık uğruna acı çeken ve erdem uğruna sıkıntıları göze alan hiçbir şey değersiz değildir; buna karşılık kötülükle hazlar içinde tüketilen her şey değersizdir. Nitekim tanrısal söz de şöyle der: "Değerli tohum hangisidir? İnsanın tohumu. Değersiz tohum hangisidir? İnsanın tohumu."

Sonra Kelsos, bedenle ilgili umutları olanlarla tartışmamak gerektiğini düşünüyor; çünkü ona göre bunlar, umdukları şeye kavuşmaları imkânsız olan bir şeye akılsızca yapışıp kalmışlardır. Onlara kaba, murdar, akıldan yoksun ve ayrılıkçılığa saplanmış diyor. Oysa insanseverliğin gereği, kaba olanlara da yardım etmekti. Çünkü toplum içinde yaşamaya yatkınlık, akılsız hayvanlara nasıl kapalıysa daha kaba insanlara öyle kapalı değildir; bizi yaratan, bizi bütün insanlara karşı eşit ölçüde toplum içinde yaşamaya yatkın yaratmıştır. Öyleyse kabalarla da tartışmaya ve onları elden geldiğince daha incelikli bir hâle getirmeye değer; murdarlarla da tartışmaya ve onları olabildiğince daha temiz kılmaya değer; akıldan yoksun bir biçimde ne düşünüyorlarsa düşünen ve ruhları hasta olanlarla da tartışmaya değer, ta ki artık akıldan yoksun bir şey yapmasınlar ve ruhları hastalanmasın.

8.50

Ἐπεὶ δ᾿ ὀνειδίζει ἡμῖν καὶ ὡς ποθοῦσι τὸ σῶμα, ἴστω ὅτι, εἰ μὲν ὁ πόθος φαῦλόν ἐστιν, οὐδὲν ποθοῦμεν, εἰ δὲ μέσον, ποθοῦμεν πάντα ὅσα θεὸς τοῖς δικαίοις ἐπαγγέλλεται. οὕτως οὖν καὶ τὴν τῶν δικαίων ἀνάστασιν ποθοῦμεν καὶ ἐλπίζομεν. νομίζει δὲ Κέλσος καὶ ἀνομολογούμενα ἡμᾶς ἑαυτοῖς ποιεῖν, ὅπου μὲν ἐλπίζουσι τὴν τοῦ σώματος ἀνάστασιν, ὡς τῆς παρὰ θεοῦ τιμῆς ἀξίου. ὅπου δὲ ῥίπτουσιν αὐτὸ εἰς κολάσεις ὡς ἄτιμον. οὐδὲν οὖν ἄτιμον τὸ δι᾿ εὐσέβειαν πάσχον καὶ δι᾿ ἀρετὴν περιστάσεις αἱρούμενον. ἀλλὰ καὶ πᾶν ἄτιμον τὸ μετὰ κακίας ἐν ἡδοναῖς καταναλισκόμενον. φησὶ γοῦν καὶ ὁ θεῖος λόγος· „σπέρμα ἔντιμον ποῖον; σπέρμα ἀνθρώπου· σπέρμα ἄτιμον ποῖον; σπέρμα ἀνθρώπου.“ εἶτ᾿ οἴεται μὴ διαλέγεσθαι δεῖν τοῖς τὰ περὶ τοῦ σώματος ἐλπίζουσιν ὁ Κέλσος ὡς συντετηκόσιν ἀλόγως πράγματι ἀδυνάτῳ τυχεῖν τῶν ἐλπιζομένων ὑπ᾿ αὐτῶν, ἀγροίκους καὶ ἀκαθάρτους αὐτοὺς καλῶν καὶ χωρὶς λόγου συνόντας τῇ στάσει(??) δέον ὡς φιλάνθρωπον καὶ τοῖς ἀγροικοτέροις βοηθεῖν. οὐδὲ γὰρ τὸ κοινωνικὸν περιγέγραπται ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἀλόγων ζῴων οὕτω καὶ ἀπὸ τῶν ἀγροικοτέρων ἀνθρώπων, ἀλλ᾿ ἐπ᾿ ἴσης ὁ ποιήσας ἡμᾶς πρὸς πάντας ἀνθρώπους πεποίηκε κοινωνικούς. ἄξιον οὖν διαλέγεσθαι καὶ ἀγροίκοις καὶ ὅση δύναμις μετάγειν αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἀστειότερον καὶ ἀκαθάρτοις καὶ ποιεῖν αὐτοὺς, ὡς οἷόν τε ἐστὶ, καθαρωτέρους καὶ τοῖς χωρὶς λόγου ὅ τι(??)ποτ᾿ οὖν φρονοῦσι καὶ τὴν ψυχὴν νοσοῦσιν, ἵνα μηκέτι χωρὶς λόγου τι πράττωσι μηδὲ τὴν ψυχὴν νοσήσωσι.

8.51Bundan sonra Kelsos, ruhun ya da nous'un, yahut onların ruhani dediği şeyin ya da akıllı, kutsal ve mübarek akli ruhun, ya da yaşayan bir canın sonsuza dek var olacağını ve Tanrı'yla birlikte bulunacağını umanları onaylıyor. İyi yaşamış olanların mesut olacağı, haksızların ise büsbütün sonsuz kötülüklerin pençesinde kalacağı yolundaki öğretiyi de doğru bir kanaat olarak benimsiyor. Kelsos'un söylediği her şeyden çok, önceki sözlerine şöyle eklemesine şaştım: "Bu öğretiden ne bunlar ne de başka herhangi bir insan hiçbir zaman ayrılmasın." Hristiyanlara karşı yazarken şunu görmesi gerekirdi: Hristiyanlar için imanın bütün temeli Tanrı, Mesih aracılığıyla adillere verilen vaatler ve haksızlara dair ceza öğretileridir. Kelsos'un Hristiyanlara karşı ileri sürdüğü sözleri kabul ederek sarsılan bir Hristiyanın, bu öğretiyi bir kez bırakınca, ne Hristiyanların ne de başka herhangi bir insanın ayrılmamasını dilediği o öğretiyi de onunla birlikte bırakması akla yakındır.

Bana kalırsa Khrysippos, Duyguların Tedavisi Üzerine adlı eserinde Kelsos'tan daha insansever davranmıştır. Khrysippos, insan ruhunu sıkıştıran ve rahatsız eden duyguları, öncelikle kendisine sağlam görünen sözlerle, ikinci ve üçüncü olarak da benimsemediği öğretilerle bile tedavi etmek ister. "İyinin üç türü olsa bile," der, "duyguları yine böyle tedavi etmek gerekir. Duygunun iltihaplandığı anda, duygunun rahatsız ettiği kişiyi önceden ele geçirmiş olan öğretiyle uğraşıp durmamalıdır; yoksa ruhu önceden ele geçirmiş öğretileri yıkmak için zamansız bir uğraş yüzünden mümkün olan tedavi elden kaçabilir." Şunu da söyler: "İyi haz olsa ve duygunun pençesindeki kişi böyle düşünse bile, ona yine de yardım etmek ve hazzı iyi ve gaye sayanlara göre bile her duygunun tutarsız olduğunu göstermek gerekir."

Kelsos da, iyi yaşamış olanların mesut olacağı, haksızların ise büsbütün sonsuz kötülüklerin pençesinde kalacağı yolundaki öğretileri bir kez kabul ettiğini söyledikten sonra, kendisiyle tutarlı davranmalı ve mümkünse, kendisine öncelikli görünen sözden sonra bunu destekleyecek kanıtlar da getirip haksızların gerçekten büsbütün sonsuz kötülüklerin pençesinde kalacağını, iyi yaşamış olanların da mesut olacağını daha ayrıntılı olarak ispat etmeliydi.

8.51

Μετὰ δὲ ταῦτα ἀποδέχεται τοὺς τὴν ψυχὴν (??) τὸν νοῦν ἢ τὸ καλούμενον παρ᾿ αὐτοῖς πνευματικὸν ἢ λογικὸν πνεῦμα νοερὸν ἄγιον καὶ μακάριον ἢ ψυχὴν ζῶσαν ἐλπίζοντας ἕξειν αἰώνιον, καὶ σὺν θεῷ αὐτὸ ἔσεσθαι, προσίεται δὲ ὀρθῶς νομιζόμενον καὶ τὸ μὲν περὶ τῶν εὖ βιωσάντων ὡς εὐδαιμονησόντων δόγμα περὶ δὲ τῶν ἀδίκων ὡς πάμπαν αἰωνίοις κακοῖς συσχεθησομένων. καὶ τεθαύμακά γε τοῦ Κέλσου παρὰ πάντα τὰ λεγόμενα παρ᾿ αὐτῷ τὸ οὕτως ἐπιφερόμενον τοῖς προειρημένοις, ἐν ᾧ φησι· καὶ τούτου δὲ τοῦ δόγματος μήθ᾿ οὗτοι μήτ᾿ ἄλλος ἀνθρώπων μηδείς ποτε ἀποστῇ. καὶ ἐχρῆν γε αὐτὸν ὁρᾶν κατὰ Χριστιανῶν γράφοντα, οἷς ἡ πᾶσα ὑπόθεσίς ἐστι τῆς πίστεως ὁ θεὸς καὶ αἱ διὰ τοῦ Χριστοῦ περὶ τῶν δικαίων ἐπαγγελίαι καὶ περὶ τῶν ἀδίκων αἱ περὶ κολάσεως διδασκαλίαι, ὅτι τὸν ἀνατραπέντα Χριστιανὸν ἐκ τοῦ παραδέξασθαι τοὺς κατὰ Χριστιανῶν τοῦ Κέλσου λόγους εἰκός ἐστιν ἀποβαλόντα τὸν λόγον συναποβαλεῖν καὶ τὸ δόγμα, ⟨(οὗ)⟩, φησὶ. μήτε Χριστιανοὶ ἀποσταῖεν μήτε μηδεὶς ἄλλος ἀνθρώπων. ἀλλὰ φιλανθρωπότερον οἶμαι Κέλσου Χρύσιππον πεποιηκέναι ἐν τῷ περὶ παθῶν θεραπευτικῷ, βουλόμενον θεραπεῦσαι τὰ πάθη ὡς κατεπείγοντα καὶ ἐνοχλοῦντα τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν προηγουμένως μὲν τοῖς δοκοῦσιν αὐτῷ ὑγιέσι λόγοις δευτέρως δὲ καὶ τρίτως κἂν τοῖς μὴ ἀρέσκουσι τῶν δογμάτων· „κἂν γὰρ τρία,“ φησὶν, „ᾖ γένη τῶν ἀγαθῶν, καὶ οὕτω θεραπευτέον τὰ πάθη, οὐ περιεργαζόμενον ἐν τῷ καιρῷ τῆς φλεγμονῆς τῶν παθῶν τὸ προκαταλαβὸν δόγμα τὸν ὑπὸ τοῦ πάθους ἐνοχλούμενον, μή πως τῇ ἀκαίρῳ περὶ τὴν ἀνατροπὴν τῶν προκαταλαβόντων τὴν ψυχὴν δογμάτων σχολῇ ἡ ἐγχωροῦσα θεραπεία παραπόληται.“ φησὶ δὲ ὅτι, „κἂν ἡδονὴ ᾖ τὸ ἀγαθὸν, καὶ τοῦτο φρονῇ ὁ ὑπὸ τοῦ πάθους κρατούμενος, οὐδὲν ἧττον αὐτῷ βοηθητέον καὶ παραδεικτέον ὅτι καὶ τοῖς ἡδονὴν τἀγαθὸν καὶ τέλος τιθεμένοις ἀνομολογούμενόν ἐστι πᾶν πάθος.“ ἐχρῆν τοίνυν καὶ τὸν Κέλσον, ἅπαξ παραδέξασθαι λέγοντα τὰ περὶ τῶν εὖ βιωσάντων δόγματα ὡς εὐδαιμονησόντων καὶ περὶ τῶν ἀδίκων ὡς πάμπαν αἰωνίοις κακοῖς συσχεθησομένων, ἀκολούθως ἑαυτῷ ποιεῖν καὶ, εἰ οἷόν τ᾿ ἦν, μετὰ τὸν φαινόμενον αὐτῷ προηγούμενον λόγον ἐπικατασκευάσαι καὶ διὰ πλειόνων ἀποδεῖξαι ὅτι ἀληθῶς οἱ ἄδικοι πάμπαν αἰωνίοις κακοῖς συσχεθήσονται καὶ οἱ εὖ βιώσαντες εὐδαιμονήσουσι.

8.52Biz de öncelikle, bizi Hristiyanlığa göre yaşamaya ikna etmiş sayısız sebepten dolayı bütün insanları elimizden geldiğince Hristiyanların bütün öğretisiyle tanıştırmak isteriz. Ama birilerini Hristiyanlara yönelik iftiralarla önceden öylesine ele geçirilmiş bulduğumuzda ki, Hristiyanların dindar bile olmadığı vehmiyle tanrısal sözü öğretmeye girişenlere kulak bile vermiyorlarsa, o zaman insanseverliğin gereği olarak elimizden geldiğince şuna çalışırız: Hiç değilse dinsizlere verilecek ebedî cezaya dair öğretileri kanıtlayarak, Hristiyan olmak istemeyenlere de bu öğretiyi kabul ettirmek. Aynı biçimde iyi yaşamış olanlar hakkında da bir kanaat uyandırmak isteriz; çünkü imana yabancı olanların da sağlam bir hayata dair birçok şeyi bizim gibi söylediklerini görüyoruz. Güzel ile çirkin, adil ile adaletsiz hakkındaki ortak kavramları büsbütün yitirmiş birini kolay kolay bulamazsınız.

Öyleyse bütün insanlar, kâinatı, gökteki ve sabit yıldızlar küresindeki düzenli hareketi ve kâinatın hareketine ters yönde ilerleyen gezegen denen yıldızların düzenini görüp, havaların canlılara ve özellikle insanlara yararlı olacak biçimde ayarlanışını ve insanlar için yaratılmış şeylerin bolluğunu da görüp, kâinatın, kendi ruhlarının ve o ruhlardaki nous'un yaratıcısını hoşnutsuz edecek bir şey yapmaktan sakınsınlar. Ve şuna inansınlar: Günahları yüzünden cezalandırılacaklar; doğru yaptıkları ya da gerektiği gibi yerine getirdikleri işlere karşılık ise, herkese değerine göre muamele eden Tanrı tarafından o işlere orantılı ödüllere götürülecekler. Bütün insanlar şuna da inansınlar: Daha iyi işler yapanlar iyi sonuç alacak; kötüler ise haksızlıkları, azgınlıkları, ölçüsüzlükleri, bundan başka yüreksizlikleri, korkaklıkları ve her türlü akılsızlıkları yüzünden kötü bir biçimde acılara ve işkencelere teslim edilecekler.

8.52

Καὶ γὰρ ἡμεῖς προηγουμένως μὲν διὰ τὰ πείσαντα ἡμᾶς πολλὰ καὶ μυρία κατὰ χριστιανισμὸν βιοῦν πάντας ἀνθρώπους ὅση δύναμις ὅλοις τοῖς Χριστιανῶν λόγοις οἰκειοῦν βουλόμεθα· ὅπου δὲ προκαταλαμβανομένους εὑρίσκομεν τῇ πρὸς Χριστιανοὺς διαβολῇ, ὡς μηδὲ παρέχειν τὰ ὦτα φαντασίᾳ τοῦ μηδὲ εὐσεβεῖς εἶναι Χριστιανοὺς τοῖς τὰ τοῦ θείου λόγου διδάσκειν ἐπαγγελλομένοις τινὰς, ἐκεῖ κατὰ τὸ φιλάνθρωπον ὅση δύναμις ἱστάμεθα, ἵνα κἂν τὰ περὶ αἰωνίου κολάσεως ἐπὶ τοὺς ἀσεβοῦντας δόγματα κατασκευάσαντες παραδέξασθαι ποιήσωμεν τὸν λόγον καὶ τοὺς μὴ θέλοντας χριστιανίζειν. οὕτω δὲ καὶ περὶ τῶν εὖ βιωσάντων πεῖσμα ἐμποιεῖν θέλομεν, ὁρῶντες ὅτι πολλὰ τῶν κατὰ τὸν ὑγιῆ βίον καὶ οἱ τῆς πίστεως ἀλλότριοι ὁμοίως ἡμῖν λέγουσιν· οὐδὲ γὰρ τὰς κοινὰς ἐννοίας περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν καὶ δικαίων ⟨(καὶ ἀδίκων)⟩ εὕροι τις ἂν πάντως ἀπολωλεκότα. πάντες οὖν ἄνθρωποι, ὁρῶντες τὸν κόσμον καὶ τὴν ἐν αὐτῷ τεταγμένην οὐρανοῦ καὶ τῶν ἐν τῇ ἀπλανεῖ κίνησιν τῶν τε φερομένων ἐναντίως τῇ τοῦ κόσμου κινήσει λεγομένων πλανήτων τάξιν, ὁρῶντες δὲ καὶ τὴν τῶν ἀέρων καὶ πρὸς τὸ χρήσιμον ζῴοις καὶ μάλιστα ἀνθρώποις κρᾶσιν καὶ τὴν ἀφθονίαν τῶν δι᾿ ἀνθρώπους δεδημιουργημένων. εὐλαβείσθωσαν δυσάρεστόν τι ποιῆσαι τῷ δημιουργῷ τοῦ παντὸς καὶ τῶν ψυχῶν αὐτῶν καὶ τοῦ ἐν αὐταῖς νοῦ αὐτῶν, καὶ πεπείσθωσαν κολασθήσεσθαι μὲν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις ἀχθήσεσθαι δὲ ἀνάλογον τοῖς κατορθωθεῖσιν ἢ τοῖς καθηκόντως ἀποδοθεῖσιν ὑπὸ τοῦ κατ᾿ ἀξίαν ἕκαστον οἰκονομοῦντος ἐπὶ τὰ ἀνάλογον τοῖς κατορθωθεῖσιν ἢ καθηκόντως ἀποδοθεῖσιν ἔργοις ⟨(γέρα)⟩· καὶ πεπείσθωσαν πάντες ἄνθρωποι εὖ μὲν ἐπὶ τοῖς βελτίοσιν ἀπαλλάξοντες κακοὶ δὲ κακῶς πόνοις καὶ βασάνοις παραδοθησόμενοι ἐπὶ τοῖς ἀδικήμασι καὶ ταῖς ἀσελγείαις καὶ ἀκολασίαις ἔτι δὲ ἐπὶ τῇ ⟨(ἀν)⟩ανδρίᾳ καὶ δειλίᾳ καὶ ἐπὶ πάσῃ τῇ ἀφροσύνῃ.

8.53Bu konuda da bu kadarını söyledikten sonra Kelsos'un şöyle diyen bir başka sözüne bakalım: "İnsanlar bir bedene bağlanmış olarak doğduklarına göre, ister kâinatın düzeni gereği, ister bir günahın cezasını ödemek için, isterse ruh birtakım hâllerle ağırlaşıp belirlenmiş devirler boyunca arınıncaya kadar böyle olsun (çünkü Empedokles'e göre ruhun 'mübarekler'den uzakta üç kez on bin mevsim dolaşması, zamanla ölümlülerin her türlü biçimine bürünmesi gerekir), o hâlde onların bu zindanın birtakım gözetmenlerine teslim edildiğine inanmak gerekir."

Bak işte burada da kaç konuda insanca bir tereddüt içinde olduğunu, doğuşumuzun sebebi hakkında birçok kişinin öğretilerini sıralayarak bunlardan hiçbirine yanlış demeye cüret etmeyen bir ihtiyat gösterdiğini. Böyle biri, eskilerin kanaatlerini gelişigüzel benimsememeye de, cüretle reddetmemeye de bir kez karar verdiğine göre, Yahudilerin peygamberlerinde ortaya konan öğretileri ve İsa'yı da, inanmak istemese bile, hiç değilse tereddütle karşılamalı değil miydi? Kâinatın Tanrısı'na kulluk eden, O'na duydukları saygı ve O'nun koyduğuna inandıkları kanunlar uğruna çoğu zaman sayısız tehlikeyi ve ölümü göze alanların Tanrı tarafından hor görülmemiş olmasının, insanların heykel yapma sanatını küçümseyip düşünce yoluyla kâinatın Tanrısı'na yükselmeye çalışan bu kişilere de bir tür tanrısal tecelli bahşedilmiş olmasının akla yakın olduğunu düşünmeli değil miydi? Şunu da düşünmesi gerekirdi: Her şeyi gören, her şeyi işiten, herkesin ortak Babası ve yaratıcısı, kendisini arayan ve O'na dindarca bağlanmak isteyen her bir kişinin prohairesis'ini değerine göre yargılar ve bu kişilere de himayesinin bir meyvesini bağışlar; ta ki O'na dair bir kez edindikleri kavramı daha da büyütsünler. Kelsos ve Musa'dan, Yahudilerin peygamberlerinden, İsa'dan ve onun öğretisi uğruna emek çekmiş gerçek öğrencilerinden nefret edenler bunları düşünmüş olsalardı, Musa'ya, peygamberlere, İsa'ya ve havarilerine böyle sövüp saymazlardı. Yeryüzündeki bütün milletler arasında yalnız Yahudileri hor görüp onların, ister batıl inançla ister başka bir sebeple ya da yanılgıyla tanrısal varlığa gösterilen saygıyı ellerinden geldiğince akılsız hayvanlara kadar indirmiş olan Mısırlılardan bile daha kötü olduklarını söylemezlerdi.

Bunları, bazılarını Hristiyanlık öğretisi hakkında tereddüde düşmeye özendirmek için söylemedik. Göstermek istediğimiz şudur: Hristiyanların öğretisine her bakımdan sövüp sayanlar için, hiç değilse onun hakkında tereddüt etmek, İsa ya da öğrencileri hakkında bilmedikleri şeyleri bu denli cüretkârca söylemekten daha iyidir. Üstelik bu hükümleri ne Stoacıların "kavrayıcı tasavvur" dediği şeye dayanarak verirler ne de felsefe okullarının her birinin kendine göre hakkında görüş geliştirdiği başka bir ölçüte dayanarak.

8.53

Τοσαῦτα δὲ καὶ εἰς τοῦτον εἰπόντες τὸν τόπον ἴδωμεν τοῦ Κέλσου καὶ ἄλλην λέξιν, οὕτως ἔχουσαν· ἐπειδὴ δὲ σώματι συνδεθέντες ἄνθρωποι γεγόνασιν, εἴτ᾿ οἰκονομίας τῶν ὅλων ἕνεκεν εἴτε ποινὰς ἁμαρτίας ἀποτίνοντες, εἴθ᾿ ὑπὸ ⟨(πα)⟩θημάτων τινῶν τῆς ψυχῆς βαρυνθείσης, μέχρι ἂν ταῖς τεταγμέναις περιόδοις ἐκκαθαρθῇ· δεῖ γὰρ κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα τρίς μιν μυρίας ὥρας ἀπὸ μακάρων ἀλάλησθαι, γινομένην παντοίαν διὰ χρόνου ἰδέαν θνητῶν· πειστέον οὖν ὅτι παραδέδονταί τισιν ἐπιμεληταῖς τοῦδε τοῦ δεσμωτηρίου. ὅρα δὴ καὶ ἐν τούτοις περὶ πόσων ἀνθρωπίνως ἀμφιβάλλων καὶ παραθέμενος πλειόνων δόγματα περὶ τῆς αἰτίας τῆς γενέσεως ἡμῶν ἐμφαίνει τινὰ εὐλάβειαν, μὴ τολμῶν ἀποφήνασθαί τι τούτων ψεῦδος εἶναι. ἆρ᾿ οὖν οὐκ ἦν κατὰ τὸν τοιοῦτον, καὶ ἅπαξ κρίναντα μήτε ὡς ἔτυχε συγκαταθέσθαι μήτε τολμηρῶς ἀθετῆσαι τὰ δόξαντα τοῖς ἀρχαίοις. καὶ περὶ τοῦ Ἰουδαίων λόγου δηλουμένου παρὰ τοῖς ἐκείνων προφήταις καὶ περὶ τοῦ Ἰησοῦ, εἰ μὴ ἐβούλετο πιστεῦσαι, κἂν ἀμφιβάλλειν καὶ σκοπῆσαι ὅτι εἰκὸς ἦν καὶ τοὺς θεραπεύσαντας τὸν τῶν ὅλων θεὸν καὶ ἕνεκεν τῆς εἰς τοῦτον τιμῆς καὶ εἰς τὰ πεπιστευμένα ὑπ᾿ αὐτοῦ νενομοθετῆσθαι πολλάκις μυρίους κινδύνους καὶ θανάτους ἀναδεξαμένους μὴ ὑπερεωρᾶσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ καὶ αὐτοῖς τινα ἐπιφάνειαν γεγονέναι, τὰ μὲν τῆς ἀνθρωπίνης περὶ τὰ ἀγάλματα τέχνης ὑπερηφανήσασιν ἀναβαίνειν δὲ πειραθεῖσι τῷ λογισμῷ ἐπ᾿ αὐτὸν τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν; ἐχρῆν δ᾿ αὐτὸν σκοπῆσαι ὅτι πάντ᾿ ἐφορῶν καὶ πάντ᾿ ἐπακούων ὁ κοινὸς πάντων πατὴρ καὶ δημιουργὸς τὴν ἑκάστου προαίρεσιν, ζητοῦσαν αὐτὸν καὶ εὐσεβεῖν βουλομένην, κατ᾿ ἀξίαν κρίνων καὶ τούτοις τινὰ ἀπονέμει καρπὸν τῆς προστασίας αὐτοῦ, ἵνα μᾶλλον αὔξωσιν ἣν ἅπαξ παρειλήφασι περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν. ταῦτα γὰρ εἰ ἐλογίσατο Κέλσος καὶ οἱ μισοῦντες Μωϋσέα καὶ τοὺς ἐν Ἰουδαίοις προφήτας καὶ Ἰησοῦν καὶ τοὺς καμόντας διὰ τὸν λόγον αὐτοῦ γνησίους μαθητὰς αὐτοῦ. οὐκ ἂν οὕτως διελοιδορήσαντο Μωϋσεῖ καὶ τοῖς προφήταις καὶ Ἰησοῦ καὶ τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ· οὐδὲ μόνους παρὰ πάντα τὰ ἐπὶ γῆς ἔθνη Ἰουδαίους ἀπεδοκίμαζον, λέγοντες αὐτοὺς εἶναι καὶ Αἰγυπτίων χείρονας, τῶν μέχρι ἀλόγων ζῴων εἴτε κατὰ δεισιδαιμονίαν εἴτε κατὰ οἱανδήποτ᾿ αἰτίαν ἢ πλάνην καταγαγόντων τὸ ὅσον ἐπ᾿ αὐτοῖς τὴν πρὸς τὸ θεῖον τιμήν. ταῦτα δ᾿ εἰρήκαμεν οὐκ ἐπὶ τὸ ἀμφιβάλλειν προτρεπόμενοί τινας περὶ τοῦ κατὰ χριστιανισμὸν λόγου ἀλλὰ παριστάντες ὅτι τοῖς πάντῃ διαλοιδορουμένοις τῷ Χριστιανῶν λόγῳ αἱρετώτερόν ἐστι κἂν ἀμφιβάλλειν περὶ αὐτῶν καὶ μὴ οὕτω θρασέως λέγειν περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἢ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, ἃ μὴ ἐπίστανται καὶ ἀποφαίνονται οὐ μετὰ τῆς καλουμένης παρὰ τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς „καταληπτικῆς φαντασίας“ οὐδ᾿ ἀπ᾿ ἄλλου τινὸς κριτηρίου, περὶ οὗ ἑκάστη τῶν φιλοσόφων αἵρεσις τὸ φαινόμενον, ὡς ἔδοξε, κατεσκεύασεν.

8.54Sonra Kelsos "o hâlde onların bu zindanın birtakım gözetmenlerine teslim edildiğine inanmak gerekir" dediğine göre, ona şunu söylemek gerekir: Erdemli bir ruh, daha bu hayattayken bile kötülüğün bağlarından, Yeremya'nın deyişiyle "yeryüzünün" tutsaklarına vurulan bağlardan kurtulmuştur. Bu, İsa sayesindedir; peygamber İşaya'nın onun gelişinden çok önce bildirdiği sözü o söylemiştir. Peygamber neyi önceden bildirmişti? Onun "tutsaklara 'Çıkın!', karanlıkta olanlara 'Açığa çıkın!'" diyeceğini. Aynı İşaya'nın onun hakkında önceden bildirdiği gibi, İsa'nın kendisi de "ölümün ülkesinde ve gölgesinde oturanlar üzerine doğan ışıktır." Bu yüzden biz de şöyle deriz: "Onların bağlarını koparalım, boyunduruklarını üzerimizden atalım."

Kelsos ve bize karşı onun gibi düşünenler İncillerin derinliğini kavrayabilseydi, onun zindan gözetmenleri dediği varlıklara boyun eğmemizi bize öğütlemezdi. İncil'de "iki büklüm olmuş, belini hiç doğrultamayan bir kadın" olduğu yazılıdır. İsa onu gördü; neden iki büklüm olduğunu, neden belini "hiç" doğrultmasına izin verilmediğini de görerek şöyle dedi: "İbrahim'in kızı olan, Şeytan'ın on sekiz yıldır bağlı tuttuğu bu kadının Şabat günü bu bağdan çözülmesi gerekmez miydi?" Bizim aşağıya bakmamızı isteyen Şeytan yüzünden "belini hiç doğrultamayan," onun bağladığı başka kaç kişi şimdi de iki büklüm olmuştur! Onları İsa'da gelen ve daha önce de tanrı ilhamı almış kişilerde bulunan Logos'tan başkası doğrultamaz. İsa da "İblis'in zulmü altındaki herkesi" özgür kılmak için gelmiştir. O, İblis hakkında kendisine yakışan bir derinlikle şunu da söylemiştir: "Şimdi bu dünyanın hükümdarı yargılanmıştır."

Demek ki buradaki daimōnlara sövmüyoruz; ama onların insan soyunu yok etmeye yönelik faaliyetlerini açığa çıkarıyoruz. Onlar kehanetler, bedenlerin tedavisi ve başka birtakım şeyler bahanesiyle, "aşağılanmış bedene" düşmüş ruhu Tanrı'dan ayırmak isterler. Bunu kavrayanlar şöyle haykırır: "Ne sefil insanım ben! Bu ölümün bedeninden beni kim kurtaracak?" Bedenimizi de işkenceye ve sopayla öldürülmeye boş yere teslim etmeyiz. Çünkü yeryüzü daimōnlarının tanrı ilan edilmemesi için onlardan ve onlara tapanlardan gelen saldırılara uğrayan kişi, bedenini onlara boş yere teslim etmez. Erdem uğruna sopayla öldürülmeyi, dindarlık uğruna işkence görmeyi, kutsallık uğruna ölmeyi haklı olarak Tanrı'nın sevdiği bir şey saydık. Çünkü "Rab'bin gözünde sadık kullarının ölümü değerlidir." Hayata düşkün olmamanın da iyi olduğunu söyleriz. Kelsos ise bizi, haydutlukları yüzünden başlarına gelenlere haklı olarak katlanan suçlulara benzetiyor ve böylesine yüce bir amaca saygı göstermeden onu haydutların tutumuna benzer gösteriyor. Bu konuda kendini, İsa'yı "kanunsuzlarla bir sayan"ların kardeşi yapıyor; nitekim onların eliyle "Kanunsuzlarla bir sayıldı" diyen yazı gerçekleşmiştir.

8.54

Εἶτ᾿ ἐπεί φησιν ὁ Κέλσος· πειστέον οὖν ὅτι παραδίδονταί τισιν ἐπιμεληταῖς τοῦδε τοῦ δεσμωτηρίου, λεκτέον πρὸς αὐτὸν ὅτι σπουδαία ψυχὴ καὶ λυθεῖσα ἀπὸ τῶν τῆς κακίας δεσμῶν καὶ ἐν τῷ βίῳ τῶν, ὡς ὠνόμασεν ὁ Ἱερεμίας, δεσμίων „γῆς“ διὰ τὸν εἰπόντα Ἰησοῦν, ὡς πρὸ πολλοῦ χρόνου τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ προεῖπεν ὁ προφήτης Ἡσαΐας· τί δὲ προειπόντα ἢ „τοῖς δεσμίοις ἐξέλθετε καὶ τοῖς ἐν τῷ σκότῳ ἀνακαλυφθῆναι“; καὶ οὗτός γε ὁ Ἰησοῦς. ὡς ὁ αὐτὸς Ἡσαΐας περὶ αὐτοῦ προεῖπε, „καθημένοις ἐν χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου ἀνέτειλε φῶς,“ ὡς διὰ τοῦθ᾿ ἡμᾶς λέγειν· „διαῤῥήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν καὶ ἀποῤῥίψωμεν ἀφ᾿ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν.“ εἰ δ᾿ ἐδύνατο ἀκοῦσαι τῆς βαθύτητος τῶν εὐαγγελίων ὁ Κέλσος καὶ οἱ παραπλησίως ἐκείνῳ καθ᾿ ἡμῶν διακείμενοι, οὐκ ἂν ἡμῖν συνεβούλευσεν οἷς ὠνόμασεν ἐπιμεληταῖς τοῦ δεσμωτηρίου πείθεσθαι. γέγραπται δὲ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ ὅτι „γυνή“ τις „ἦν συγκύπτουσα καὶ μὴ δυναμένη ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελὲς.“ ἥντινα ὁ Ἰησοῦς ἰδὼν καὶ ὁρῶν παρὰ τίνα αἰτίαν συγκύπτει, οὐκ ἐπιτρεπομένη ἀνακύπτειν „εἰς τὸ παντελὲς,“ εἶπε· „ταύτην δὲ θυγατέρα Ἀβραὰμ οὖσαν, ἣν ἔδησεν ὁ σατανᾶς ἰδοὺ δέκα καὶ ὀκτὼ ἔτη, οὐκ ἔδει λυθῆναι ἐκ τοῦ δεσμοῦ τούτου ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ σαββάτου;“ πόσοι δὲ καὶ ἄλλοι νῦν δεδεμένοι ὑπὸ τοῦ σατανᾶ συγκύπτουσιν, οὐ δυνάμενοι δι᾿ ἐκεῖνον „ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελὲς,“ θέλοντα ἡμᾶς κάτω βλέπειν; καὶ οὐδείς γε αὐτοὺς ἀνορθοῖ εἰ μὴ ὁ ἐν τῷ Ἰησοῦ ἐπιδημήσας λόγος, καὶ πρότερον δὲ θεοφορήσας. καὶ ἦλθέ γε ὁ Ἰησοῦς ἐλευθερῶσαι „πάντας τοὺς καταδυναστευομένους ὑπὸ τοῦ διαβόλου.“ καὶ περὶ ἐκείνου εἰπὼν μετά τινος πρεπούσης αὐτῷ βαθύτητος τό· „νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου κέκριται.“ οὐ λοιδορούμεθα οὖν τοῖς τῇδε δαί μοσιν ἀλλ᾿ ἐλέγχομεν τὰς ἐπ᾿ ὀλέθρῳ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ἐνεργείας αὐτῶν, προφάσει χρησμῶν καὶ θεραπείας σωμάτων καὶ ἄλλων τινῶν χωρίσαι τοῦ θεοῦ βουλομένων τὴν ἐμπεσοῦσαν ψυχὴν εἰς „τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως“· ἥντινα οἱ νοήσαντες ἀναφθέγγονται τό· „ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος. τίς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου;“ ἀλλ᾿ οὐδ᾿ εἰκῇ παρέχομεν τὸ σῶμα στρεβλοῦν καὶ ἀποτυμπανίζειν· οὐ γὰρ εἰκῇ παρέχει τούτοις τὸ σῶμα ⟨(ὁ)⟩ ὑπὲρ τοῦ μὴ τοὺς περιγείους δαίμονας ἀναγορεύεσθαι θεοὺς ἐπιβουλευόμενος ὑπ᾿ αὐτῶν καὶ τῶν σεβόντων αὐτούς. καὶ θεοφιλές γε τὸ διὰ τὴν ἀρετὴν ἀποτυμπανίζεσθαι καὶ δι᾿ εὐσέβειαν στρεβλοῦσθαι καὶ δι᾿ ὁσιότητα ἀποθνῄσκειν εὐλόγως εἶναι νενομίκαμεν. „τίμιος“ γὰρ „ἐνώπιον κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ“· ἀγαθὸν δ᾿ εἶναί φαμεν καὶ τὸ μὴ φιλοζωεῖν. κακούργοις δὲ, εὐλόγως ὑπομένουσιν ἃ διὰ λῃστείαν πάσχουσιν, ἐξομοιῶν ἡμᾶς ὁ Κέλσος καὶ μὴ αἰδούμενος τὴν τηλικαύτην πρόθεσιν παραπλησίαν ἀποφαίνει τῇ τῶν λῃστῶν διαθέσει, ἀδελφὸν ἑαυτὸν ἐν τούτοις ποιῶν τῶν „μετὰ ἀνόμων“ λογισαμένων τὸν Ἰησοῦν. ἐφ᾿ οἷς πεπλήρωται ἡ λέγουσα γραφὴ τό· „μετὰ ἀνόμων ἐλογίσθη.“

8.55Bunun ardından Kelsos şöyle diyor: "Akıl iki yoldan birini seçmeyi gerektirir. Eğer akla yatkın olana ve bunların başında duranlara kulluk etmeye tenezzül etmiyorlarsa, ne erişkinliğe ulaşmalı ne evlenmeli ne çocuk büyütmeli ne de hayatta başka bir şey yapmalıdırlar; geride hiçbir tohum bırakmadan topluca buradan çekip gitmeliler ki bu soy yeryüzünden büsbütün silinsin. Ama evlenecekler, çocuk sahibi olacaklar, toprağın ürünlerini tadacaklar, hayatın nimetlerine katılacaklar ve kendilerine yazılmış kötülüklere katlanacaklarsa (çünkü tabiatın düzeni bu: bütün insanlar kötülükleri tadar; kötülüklerin var olması zorunludur ve onların başka yerde yeri yoktur), o zaman bu işlerle görevlendirilmiş olanlara gereken saygıyı göstermeli ve bağlarından kurtuluncaya kadar hayatın gerektirdiği hizmetleri yerine getirmelidirler; ta ki bunlara karşı nankör görünmesinler. Çünkü bunların sahip olduğu şeylerden pay alıp onlara hiçbir katkıda bulunmamak haksızlıktır."

Buna da şunu söyleriz: Bize göre, hayattan çekilmenin akla yatkın tek bir yolu vardır, o da dindarlık ve erdem uğruna olanıdır. Bu yol, yargıç sayılanlar ya da hayatımız üzerinde yetkisi olduğu sanılanlar bizi şu ikisinden birini seçmekle karşı karşıya bıraktığında açılır: ya İsa'nın buyurduklarına aykırı davranarak yaşamak ya da onun sözlerine uyarak ölmek. Tanrı bize evlenmeye de izin vermiştir, çünkü herkes daha üstün olanı, yani tam temizliği kaldıramaz. Evlenenlerin de doğan çocukları ne olursa olsun büyütmelerini, takdiri ilahinin verdiği çocukları öldürmemelerini istemiştir. Bunlar, yeryüzünü paylaşmış daimōnlara boyun eğmeyişimizle çelişmez. Çünkü Tanrı'nın bütün silahlarını kuşanarak, dindarlığın pehlivanları gibi, bize tuzak kuran daimōnlar soyunun karşısına dikiliriz.

8.55

Ἑξῆς δὲ τούτοις φησὶν ὁ Κέλσος· δυοῖν θάτερον αἱρεῖ λόγος. εἰ μὲν ἀπαξιοῦσι θεραπεύειν τὰ εἰκότα τούτων δὲ ἐπιστάτας, μήτ᾿ εἰς ἀνδρὸς ἰέναι μήτ᾿ ἄγεσθαι γυναῖκα μήτ᾿ ἀναιρεῖσθαι τέκνα μήτ᾿ ἄλλο πράττειν μηδὲν ἐν τῷ βίῳ. χωρεῖν δ᾿ ἔνθεν πασσυδὶ μηδὲν σπέρμα ἐλλειπομένους. ὡς αν ἐρημωθείη πάμπαν ἐπὶ γῆς τὸ τοιοῦτον γένος· εἰ δὲ καὶ γυναῖκας ἄξονται καὶ παῖδας ποιήσονται καὶ καρπῶν γεύσονται καὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ μεθέξουσι καὶ κακῶν τῶν ἐπιτεταγμένων ἀνέξονται (φύσις μὲν γὰρ αὕτη πάντας ἀνθρώπους πειρᾶσθαι κακῶν· εἶναι μὲν γὰρ ἀνάγκη κακὰ, χώραν δ᾿ ἄλλην οὐκ ἔχει), ἀποδοτέον δὴ τὰς προσηκούσας τοῖς ταῦτ᾿ ἐπιτετραμμένοις τιμὰς καὶ τῷ βίῳ λειτουργητέον τὰ πρέποντα. μέχρι ἂν τῶν δεσμῶν ἀπολυθῶσι, μὴ καὶ ἀχάριστοι πρὸς τούσδε εἶναι δοκῶσι. καὶ γὰρ ἄδικον μετέχοντας ὧν οἵδε ἔχουσι μηδὲν αὐτοῖς συντελεῖν. φαμὲν δὲ καὶ πρὸς ταῦτα ὅτι εὔλογος ἐξαγωγὴ οὐδεμία ἡμῖν εἶναι δοκεῖ εἰ μὴ ἡ δι᾿ εὐσέβειαν καὶ ἀρετὴν μόνη. ἐπὰν ὑπὸ τῶν δικάζειν νομιζομένων ἢ ἐξουσίαν τοῦ ζῆν ἡμῶν ἔχειν δοκούντων τὸ ἕτερον προτείνηται, ἢ τὸ ζῆν μετὰ τοῦ παρὰ τὰ διατεταγμένα ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ πράττειν ἢ τὸ ἀποθνῄσκειν μετὰ τοῦ πείθεσθαι τοῖς λόγοις αὐτοῦ. ἀλλὰ καὶ ἄγεσθαι γυναῖκα ἐπέτρεψεν ἡμῖν ὁ θεὸς, ὡς οὐ πάντων χωρούντων τὸ διαφέρον τουτέστι τὸ πάντῃ καθαρὸν, καὶ ἀγομένοις γυναῖκας τὰ γεννώμενα πάντως τρέφειν καὶ μὴ ἀναιρεῖν τὰ ὑπὸ τῆς προνοίας διδόμενα τέκνα. καὶ οὐ μάχεται ταῦτα τῷ μὴ πείθεσθαι ἡμᾶς τοῖς νεμομένοις τὴν γῆν δαιμονίοις· ὁπλισάμενοι γὰρ τῇ πανοπλίᾳ τοῦ θεοῦ ἱστάμεθα ὡς ἀθληταὶ εὐσεβείας πρὸς τὸ τῶν ἐπιβουλευόντων ἡμῖν δαιμόνων γένος.

8.56Kelsos kendi sözüyle bizi, düşündüğü gibi soyumuz yeryüzünden büsbütün silinsin diye topluca hayattan göndermek istese de, biz bizi yaratanın dünyasında Tanrı'nın kanunlarına göre yaşayacağız; günahın kanunlarına kulluk etmeyi asla istemeyiz. İstersek evleneceğiz ve evliliklerimizde bize verilen çocukları kabul edeceğiz. Gerekirse hayatın nimetlerine de katılacak, bize yazılmış kötülüklere ruhun sınanmaları olarak katlanacağız. Çünkü tanrısal sözler insanların başına gelenleri böyle adlandırmayı âdet edinmiştir: Bunlarda insan ruhu, ateşteki altın gibi sınanır; ya suçlu çıkar ya da hayranlık uyandırıcı olduğu ortaya çıkar. Kelsos'un kötülük dediği şeylere karşı öylesine hazırlıklıyız ki şöyle bile deriz: "Ya Rab, beni sına, beni dene; böbreklerimi ve yüreğimi ateşte arıt." Çünkü burada, yeryüzünde, "aşağılanmış" bedenle "kurallara uygun yarışmayan" hiç kimse "taç giyemez."

Bundan başka, Kelsos'un buradaki işlerin kendilerine emanet edildiğini söylediği varlıklara, onlara yakıştığı sanılan saygıyı da göstermeyiz. Çünkü Mesih'in izinden gitmeyi dileyerek "Rab'bimiz Tanrı'ya" secde eder, "yalnız O'na" kulluk ederiz. Mesih, kendisine "Yere kapanıp bana secde edersen bütün bunları sana vereceğim" diyen İblis'e şöyle demiştir: "Rab'bin olan Tanrı'ya secde edecek, yalnız O'na kulluk edeceksin." İşte bu yüzden, Kelsos'un buradaki işlerin kendilerine emanet edildiğini söylediği varlıklara, onlara yakıştığı sanılan saygıyı göstermeyiz; çünkü "kimse iki efendiye kulluk edemez" ve biz hem "Tanrı'ya hem de mamona," bu adla anılan tek bir şey ya da birçok şey olsun, aynı anda kulluk edemeyiz. Dahası, biri "kanunu çiğneyerek" kanun koyanı aşağılıyorsa, bize açıkça görünüyor ki, birbirine zıt iki kanun, yani Tanrı'nın kanunu ile mamonun kanunu varken, mamonun kanununu "çiğneyerek" mamonu aşağılamamız ve Tanrı'nın kanununu tutarak Tanrı'yı yüceltmemiz, Tanrı'nın kanununu "çiğneyerek" Tanrı'yı aşağılamamızdan ve mamonun kanununu tutarak mamonu yüceltmemizden daha iyidir.

8.56

Κἂν τῷ ἑαυτοῦ οὖν λόγῳ πασσυδὶ ἡμᾶς ἀποπέμπῃ τοῦ βίου ὁ Κέλσος, ἵν᾿, ὡς νομίζει, ἐρημωθῇ πάμπαν ἐπὶ γῆς τὸ τοιοῦτον ἡμῶν γένος, ἀλλ᾿ ἡμεῖς ἐν τοῖς τοῦ κτίσαντος ἡμᾶς κατὰ τοὺς τοῦ θεοῦ βιώσομεν νόμους, οὐδαμῶς δουλεύειν θέλοντες τοῖς τῆς ἁμαρτίας νόμοις. καὶ γυναῖκας. ἐὰν βουλώμεθα, ἀξόμεθα καὶ παῖδας διδομένους ἡμῖν ἐν τοῖς γάμοις ἡμῶν ληψόμεθα. ἐὰν δὲ δέῃ, καὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ μεθέξομεν, ἀνεχόμενοι τῶν ἐπιτεταγμένων κακῶν· ὡς πειρασμῶν τῆς ψυχῆς. οὕτως γὰρ ἔθος τοῖς θείοις ὀνομάζειν λόγοις τὰ συμβαίνοντα ἐν ἀνθρώποις· ἐν οἷς ὡς χρυσὸς ἐν πυρὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου βασανιζομένη ψυχὴ ἤτοι ἐλέγχεται ἢ θαυμαστὴ εἶναι ἀναφαίνεται. καὶ οὕτως γε πρὸς ἃ λέγει κακὰ Κέλσος παρεσκευάσμεθα, ὥστε καὶ λέγειν ἡμᾶς· „δοκίμασόν με. κύριε, καὶ πείρασόν με, πύρωσον τοὺς νεφρούς μου καὶ τὴν καρδίαν μου.“ καὶ γὰρ οὐδεὶς „στεφανοῦται, ἐὰν μὴ νομίμως“ ἐνταῦθα καὶ ἐπὶ γῆς μετὰ σώματος τοῦ „τῆς ταπεινώσεως“ „ἀθλήσῃ.“ πρὸς δὲ τούτοις οὐδὲ ἀποδίδομεν τὰς νομιζομένας προσήκειν τιμὰς οἷς λέγει Κέλσος τὰ τῇδε ἐπιτετράφθαι. „κύριον“ γὰρ „τὸν θεὸν“ ἡμῶν προσκυνοῦμεν „καὶ αὐτῷ μόνῳ“ λατρεύομεν, εὐχόμενοι μιμηταὶ Χριστοῦ γίνεσθαι. ὃς τῷ εἰπόντι αὐτῷ διαβόλῳ· „ταῦτά σοι πάντα δώσω, ἐὰν πεσὼν προσκυνήσῃς μοι“ εἶπε τό· „κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις.“ καὶ διὸ τοῦτό γε τὰς νομιζομένας προσήκειν τιμὰς οἷς φησι Κέλσος τὰ τῇδε ἐπιτετράφθαι οὐκ ἀποδίδομεν, ἐπεὶ „οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν“ καὶ οὐ δυνάμεθα ἅμα „θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ,“ εἴθ᾿ ὅ τι ποτὲ ἓν ἢ πλείονα καλουμένῳ. ἀλλὰ καὶ εἰ „διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου“ ἀτιμάζει τις τὸν νομοθετοῦντα, σαφὲς ἡμῖν φαίνεται ὅτι δύο νόμων ἐναντιότητα πρὸς ἀλλήλους ἐχόντων. τοῦ νόμου τοῦ θεοῦ καὶ τοῦ νόμου τοῦ μαμωνᾶ. αἱρετώτερον ἡμᾶς „διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου“ τοῦ μαμωνᾶ τὸν μαμωνᾶν ἀτιμάζειν, ἵνα διὰ τῆς τηρήσεως τοῦ νόμου τοῦ θεοῦ τὸν θεὸν τιμήσωμεν, ἢ „διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου“ τοῦ θεοῦ τὸν θεὸν ἀτιμάζειν, ἵνα τηρήσει τοῦ νόμου τοῦ μαμωνᾶ τὸν μαμωνᾶν τιμήσωμεν.

8.57Kelsos, bir kimse halkın âdetlerine göre şehirlerde tanrı sayılan varlıkların her birine kurbanlarını sunuyorsa, insanların bağlarından kurtuluncaya kadar hayatın gerektirdiği hizmetleri yerine getirmiş olacağını düşünüyor; titiz bir dindarlığın gerçekten gerekli saydığı şeyi kavrayamamıştır. Biz ise, kendisini yaratanın kim olduğunu ve O'nun neyi sevdiğini aklında tutan ve her şeyi Tanrı'nın sevdiği yolda yapan kişinin hayatın gerektirdiği hizmetleri yerine getirdiğini söyleriz.

Kelsos yine, buradaki daimōnlara karşı nankör olmamızı istemiyor; onlara şükran borçlu olduğumuzu düşünüyor. Biz de şükran konusundaki öğretiyi açık seçik ortaya koyarak deriz ki, bize hiçbir iyilik yapmayan, hatta karşımızda duran varlıklara kurban sunmadığımızda, hatta onlara hiç kulluk etmediğimizde nankörce bir şey yapmış olmayız. Asıl Tanrı'ya karşı nankör olmaktan sakınırız; çünkü O'nun iyilikleriyle doluyuz: O'nun yarattıklarıyız, O'nun takdiriyle gözetiliyoruz, O'nun bize biçtiği hâl neyse onunla varız ve bu hayattan sonrası için de O'nun verdiği umutları bekliyoruz. Tanrı'ya şükranımızın bir sembolü olarak da "şükran" (eukharistia) denen bir ekmeğimiz vardır.

Hem daimōnlar, yukarıda da söylediğimiz gibi, ihtiyaçlarımız için yaratılmış olanların idaresini ellerinde tutmazlar. Bu yüzden yaratılmış şeylerden pay alıp bunlarla hiçbir ilgisi olmayanlara kurban sunmamakla haksız bir şey yapmış olmayız. Toprağın ürünlerinin ve canlıların doğumunun başına daimōnların değil de birtakım meleklerin konduğunu görürsek, Tanrı tarafından soyumuza yararlı şeylerle görevlendirilmiş oldukları için onları över ve mübarek sayarız. Ama Tanrı'ya borçlu olduğumuz saygıyı onlara göstermeyiz; çünkü ne Tanrı bunu ister ne de bu işlerle görevlendirilmiş olanların kendileri. Onlara kurban sunmaktan sakınmamızı, kurban sunmamızdan daha çok hoş karşılarlar; çünkü yeryüzünden yükselen dumanlara ihtiyaçları yoktur.

8.57

Κέλσος μὲν οὖν οἴεται τῷ βίῳ λειτουργεῖν τὰ πρέποντα. μέχρι ἂν τῶν δεσμῶν ἀπολυθῶσιν ἄνθρωποι, ἐπὰν κατὰ τὰ νενομισμένα τοῖς πολλοῖς τὰς θυσίας τις ἀποδιδῷ ἑκάστῳ τῶν κατὰ πόλιν νομιζομένων θεῶν, οὐ νοήσας τὸ ἀληθῶς πρέπον ὑπὸ τῆς ἀκριβοῦς εὐσεβείας ὑπολαμβανόμενον· ἡμεῖς δέ φαμεν τῷ βίῳ λειτουργεῖν μετὰ τῶν πρεπόντων τὸν μεμνημένον, τίς τε ὁ δημιουργήσας καὶ τίνα τὰ ἐκείνῳ φίλα, καὶ πάντα πράττοντα πρὸς τὸ φίλον τῷ θεῷ. καὶ πάλιν Κέλσος μὲν οὐ θέλει ἡμᾶς ἀχαρίστους εἶναι πρὸς τοὺς τῇδε δαίμονας, οἰόμενος ἡμᾶς ὀφείλειν αὐτοῖς χαριστήρια· καὶ ἡμεῖς δὲ τρανοῦντες τὸν περὶ εὐχαριστίας λόγον φαμὲν πρὸς τοὺς μηδὲν εὐεργετοῦντας ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου ἱσταμένους μηδὲν ἀχάριστον ἡμᾶς ποιεῖν, ὅταν αὐτοῖς μὴ θύωμεν ἀλλὰ μηδὲ θεραπεύωμεν αὐτούς. ἀλλὰ τὸ ἀχάριστοι εἶναι πρὸς τὸν θεὸν περιϊστάμεθα, οὗ τῶν εὐεργεσιῶν πλήρεις ἐσμὲν, καὶ δημιουργήματα ὄντες αὐτοῦ καὶ προνοούμενοι ὑπ᾿ αὐτοῦ κριθέντες ὅπως ποτὲ εἶναι καὶ ἔξω τοῦ βίου τὰς παρ᾿ αὐτοῦ ἐλπίδας ἐκδεχόμενοι. ἔστι δὲ καὶ σύμβολον ἡμῖν τῆς πρὸς θεὸν εὐχαριστίας ἄρτος „εὐχαριστία“ καλούμενος. ἀλλ᾿ οὐδὲ δαίμονες ἔχουσιν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἐλέγομεν, τὴν οἰκονομίαν τῶν πρὸς τὰς ἡμετέρας χρείας δεδημιουργημένων· διὸ οὐδ᾿ ἄδικόν τι πράττομεν μετέχοντες τῶν δημιουργημάτων καὶ τοῖς μὴ προσήκουσιν αὐτοῖς μὴ θύοντες. κἂν ἴδωμεν δὲ μὴ δαίμονάς τινας ἀγγέλους δὲ τεταγμένους ἐπὶ τῶν τῆς γῆς καρπῶν καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ζῴων γενέσεως, εὐφημοῦμεν αὐτοὺς καὶ μακαρίζομεν, ἐγχειρισθέντας ὑπὸ τοῦ θεοῦ τὰ χρήσιμα τῷ γένει ἡμῶν· οὐ μὴν τὴν ὀφειλομένην πρὸς θεὸν τιμὴν τούτοις ἀπονέμομεν, οὔτε γὰρ ὁ θεὸς τοῦτο βούλεται οὔτ᾿ αὐτοὶ οἱ τὰ τοιάδε ἐγκεχειρισμένοι. καὶ ἀποδέχονταί γε ἡμᾶς φυλασσομένους αὐτοῖς θύειν ἢ θύοντας· οὐδὲ γὰρ χρῄζουσιν ἐκεῖνοι τῶν ἀπὸ γῆς ἀναθυμιωμένων.

8.58Bundan sonra Kelsos şöyle diyor: "Bu dünyada en küçük şeylere varıncaya kadar her şeyin üzerinde yetki verilmiş birinin bulunduğunu Mısırlıların söylediklerinden öğrenmek mümkündür. Onlara göre insan bedeni otuz altı parçaya bölünmüştür ve onu bölüşmüş olan otuz altı daimōn ya da esirdeki birtakım tanrılar (bazıları bunların çok daha fazla olduğunu söyler), her biri bedenin bir parçasını idare etmekle görevlendirilmiştir. Daimōnların adlarını da yerli dilde bilirler: Khnumen, Khnakhumen, Knat, Sikat, Biu, Eru, Erebiu, Ramanor, Reianoor ve kendi dillerinde andıkları ötekiler. Onları yardıma çağırarak parçaların hastalıklarını iyileştirirler. Öyleyse, isteyen biri bunlara ve ötekilere hürmet ederek hasta olmaktan çok sağlıklı, talihsiz olmaktan çok talihli olmayı ve elden geldiğince işkencelerden ve cezalardan kurtulmayı neden sağlamasın?"

Kelsos bu sözlerle, bedenlerimizi kurayla paylaşmış oldukları gerekçesiyle ruhumuzu daimōnlara doğru aşağı çekmeye çalışıyor. Her birinin bedenimizin bir parçasının başında durduğunu ileri sürerek, hasta olmaktan çok sağlıklı, talihsiz olmaktan çok talihli olalım ve elden geldiğince işkencelerden kurtulalım diye, sözünü ettiği daimōnlara inanmamızı ve onlara kulluk etmemizi istiyor. Kâinatın Tanrısı'na gösterilen bölünmez, parçalanmaz saygıyı ise öylesine küçümsüyor ki, yalnız kendisine secde edilen ve yüksek sesle yüceltilen Tanrı'nın, O'na saygı gösteren kişiye, O'na tapmanın kendisinden doğan ve daimōnların kutsal kişiye kuracakları tuzakları önleyen bir güç bahşetmeye yeterli olduğuna inanmıyor. Çünkü İsa'nın adıyla gerçekten iman edenlerin yaptığı çağrının ne kadar çok kişiyi hastalıklardan, cinlerin musallat olmasından ve başka sıkıntılardan nasıl iyileştirdiğini görmemiştir.

8.58

Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ Κέλσος τοιαῦτα· ὅτι μὴν ἐν τοῖσδε μέχρι τῶν ἐλαχίστων ἔστιν ὅτῳ δέδοται ἐξουσία. μάθοι τις ἂν ἐξ ὧν Αἰγύπτιοι λέγουσιν. ὅτι ἄρα τοῦ ἀνθρώπου τὸ σῶμα ἓξ καὶ τριάκοντα διειληφότες δαίμονες ἢ θεοί τινες αἰθέριοι εἰς τοσαῦτα μέρη νενεμημένον (οἱ δὲ καὶ πολὺ πλείους λέγουσιν) ἄλλος ἄλλο τι αὐτοῦ νέμειν ἐπιτέτακται. καὶ τῶν δαιμόνων ἴσασι τὰ ὀνόματα ἐπιχωρίῳ φωνῇ, ὥσπερ Χνουμὴν καὶ Χναχουμὴν καὶ Κνὰτ καὶ Σικὰτ καὶ Βιοὺ καὶ Ἐροὺ καὶ Ἐρεβίου καὶ Ῥαμανὸρ καὶ Ῥειανοὸρ ὅσα τε ἄλλα τῇ ἑαυτῶν γλώσσῃ ὀνομάζουσι· καὶ δὴ ἐπικαλοῦντες αὐτοὺς ἰῶνται τῶν μερῶν τὰ παθήματα. τί ουν κωλύει τούτους τε καὶ τοὺς ἄλλους δεξιούμενον, ἂν χρῄζῃ τις, ὑγιαίνειν μᾶλλον ἢ νοσεῖν καὶ εὐτυχεῖν μᾶλλον ἢ δυστυχεῖν καὶ βασανιστηρίων καὶ κολαστηρίων ὡς οἷόν τε ἀπηλλάχθαι; καὶ διὰ τούτων δὴ κατάγειν ἡμῶν πειρώμενος τὴν ψυχὴν ὁ Κέλσος ἐπὶ τοὺς δαίμονας, ὡς λαχόντας ἡμῶν τὰ σώματα, καὶ ἕνα ἕκαστον ἐπιστατεῖν ἀποφαινόμενος μέρους τοῦ σώματος ἡμῶν θέλει ἡμᾶς πιστεύειν μὲν οἷς λέγει δαιμονίοις καὶ θεραπεύειν αὐτὰ, ἵνα ὑγιαίνωμεν μᾶλλον ἢ νοσῶμεν καὶ εὐτυχῶμεν μᾶλλον ἢ δυστυχῶμεν καὶ ὅση δύναμις βασανιστηρίων, ὡς οἷόν τε ἐστὶν, ἀπαλλαγῶμεν, τοσοῦτον δ᾿ ἄρα κατέγνωκε τῆς εἰς τὸν θεὸν τῶν ολων ἀσχίστου καὶ ἀδιαιρέτου τιμῆς, ὡς μὴ αὐτάρκη πιστεύων τὸν θεὸν μόνον προσκυνούμενον καὶ μεγαλοφώνως τιμώμενον παρέχειν τῷ τιμῶντι ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ σέβειν αὐτὸν δύναμιν κωλυτικὴν τῆς τῶν δαιμόνων κατὰ τοῦ ὁσίου ἐπιβουλῆς· οὐ γὰρ ἑώρακε. τίνα τρόπον τὸ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ ὑπὸ τῶν γνησίως πιστευόντων καλούμενον οὐκ ὀλίγους ἀπὸ νόσων καὶ δαιμονισμῶν καὶ ἄλλων περιστάσεων ἰάσατο.

8.59Kelsos'un görüşlerini benimseyen kişi, "İsa'nın adı anılınca gökte, yeryüzünde ve yer altında her diz çökecek ve her dil, Baba Tanrı'nın yüceliği için İsa Mesih'in Rab olduğunu açıkça söylemeye yönelecek" dediğimizde muhtemelen gülecektir. Ama güldükten sonra, bunun böyle olduğuna dair, Kelsos'un anlattığı Khnumen, Khnakhumen, Knat, Sikat ve Mısır listesindeki ötekilerin, çağrıldıklarında parçaların hastalıklarını iyileştirdiğine dair kanıtlardan çok daha etkili kanıtlar bulacaktır. Bak hele, Kelsos bizi İsa Mesih aracılığıyla kâinatın Tanrısı'na iman etmekten nasıl caydırıyor da bedenimizin tedavisi için otuz altı barbar daimōn'a iman etmeye çağırıyor! Bunları yalnız Mısırlı büyücüler çağırıyor ve nasıl olduysa bize daha iyi şeyler vaat ediyorlar. Kelsos'a bakılırsa artık Hristiyan olmaktansa sihirbazlık ve büyücülük yapmamızın, apaçık, yaşayan ve kendini açıkça gösteren kâinatın Tanrısı'ndan çok sınırsız sayıda daimōn'a inanmamızın zamanı gelmiştir. Oysa o Tanrı, büyük bir güçle Tanrı'ya bağlılığın saf öğretisini insanların yaşadığı bütün dünyaya eken Mesih aracılığıyla kendini gösterir. Şunu da eklersem yalan söylemiş olmam: Mesih bu öğretiyi, düzeltilmeye, tedaviye ve kötülükten dönmeye ihtiyacı olan öteki akıllı varlıklara da ekmiştir.

8.59

Εἰκὸς δ᾿ ὅτι γελάσεται μὲν ὁ τὰ Κέλσου ἀσπαζόμενος, λεγόντων ἡμῶν ὅτι „ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψει ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ὑπάγεται τῷ ἐξομολογεῖσθαι ὅτι κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν θεοῦ πατρός“· γελάσας δὲ ἐνεργεστέρας ἀποδείξεις λήψεται ταῦθ᾿ οὕτως ἔχειν ἢ περὶ ἇν ὀνομάτων ἱστορεῖ τοῦ Χνουμὴν καὶ τοῦ Χναχουμὴν καὶ τοῦ Κνὰτ καὶ τοῦ Σικὰτ καὶ τῶν λοιπῶν τοῦ Αἰγυπτιακοῦ καταλόγου, ὡς καλουμένων καὶ ἰωμένων τὰ τῶν μερῶν παθήματα. καὶ ὅρα γε, τίνα τρόπον ἡμᾶς ἀποτρέπων πιστεύειν ἐπὶ τὸν τῶν ὅλων θεὸν διὰ Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ, ἐπὶ πίστιν διὰ τὴν τοῦ σώματος ἡμῶν θεραπείαν καλεῖ ἓξ καὶ τριάκοντα βαρβαρικῶν δαιμόνων. οὓς μόνοι Αἰγυπτίων μάγοι κα- λοῦντες οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἐπαγγέλλονται ἡμῖν τὰ κρείττονα. ὥρα δ᾿ ἡμῖν κατὰ τὸν Κέλσον μαγγανεύειν μᾶλλον καὶ γοητεύειν ἤπερ χριστιανίζειν, καὶ ἀπείρῳ τινὶ ἀριθμῷ δαιμόνων μᾶλλον πιστεύειν ἢ τῷ αὐτόθεν ἐμφανεῖ καὶ ζῶντι καὶ ἐναργεῖ θεῷ τῷ ἐπὶ πᾶσι διὰ τοῦ πολλῇ δυνάμει ἐπισπείραντος τὸν καθαρὸν τῆς θεοσεβείας λόγον τῇ πάσῃ τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένῃ, οὐ ψεύσομαι δὲ προστιθεὶς καὶ λέγων ὅτι καὶ τῶν ἄλλων λογικῶν καὶ δεομένων διορθώσεως καὶ θεραπείας καὶ μεταβολῆς τῆς ἀπὸ τῆς κακίας.

8.60Kelsos, bu tür şeyleri öğrenmiş olanların büyücülüğe kayabileceğinden kuşkulanmış ve bunu dinleyenlerin zarar göreceğini bir ölçüde sezmiş olacak ki şöyle diyor: "Ama şundan sakınmak gerekir: Bunlarla düşüp kalkan biri, bu şeylere kulluk ederken onlara bağlanıp erimesin, bedene düşkün olup daha üstün olanlardan yüz çevirerek unutkanlığın pençesine düşmesin. Çünkü belki de bilge adamlara güvensizlik göstermemek gerekir. Onlar diyorlar ki yeryüzü daimōnlarının çoğu oluşa gömülüp erimiştir, kana, kurban dumanına, ezgilere ve buna benzer başka şeylere çivilenmiş, bağlanmıştır; bedeni tedavi etmekten, bir insana ya da şehre gelecekteki talihini önceden haber vermekten daha üstün bir şey yapamazlar; ölümlülerin işlerine dair ne biliyorlarsa ve ne yapabiliyorlarsa hepsi budur."

Bu konuda böylesine büyük bir kayma tehlikesi bulunduğuna göre (Tanrı'nın hakikatinin düşmanı bile buna tanıklık ediyor), böyle daimōnlara bağlanıp erimek, bedene düşkün olmak, daha üstün olanlardan yüz çevirmek ve daha üstün olanları unutup bunun pençesine düşmek gibi bir kuşkuya hiç yer vermeden, kendini bize bu öğretiyi veren İsa Mesih aracılığıyla kâinatın Tanrısı'na emanet etmek ne kadar daha iyidir! O'ndan her türlü yardımı, kutsal meleklerin ve adillerin korumasını dilemek; ta ki bizi yeryüzü daimōnlarından kurtarsınlar. Bunlar oluşa gömülüp erimiş, kana ve kurban dumanına çivilenmiş, tuhaf ezgilerle sürüklenen ve buna benzer başka şeylere bağlanmış varlıklardır; Kelsos'a göre de bedeni tedavi etmekten daha üstün bir şey yapamadıkları kabul edilmiştir. Bana kalırsa bu daimōnların, nasıl kulluk edilirse edilsin, bedenleri iyileştirebildikleri bile apaçık değildir. Bedenlerin tedavisine gelince, daha sade ve sıradan bir hayat sürmek isteyen onları tıp yoluyla tedavi etmelidir; halktan daha iyi bir hayat sürmek isteyen ise kâinatın Tanrısı'na gösterdiği dindarlıkla ve O'na yönelttiği dualarla.

8.60

Ὑπιδόμενος γοῦν ὁ Κέλσος τὸν εἰς μαγείαν ὄλισθον τῶν τὰ τοιαῦτα μεμαθηκότων καὶ συναισθηθείς πως βλάβης περὶ τοὺς ἀκούοντας ἐσομένης φησίν· ἐκεῖνο μέντοι φυλακτέον, ὅπως μή τις συνὼν τούτοις τῇ θεραπείᾳ τῇ περὶ αὐτὰ συντακῇ, φιλοσωματήσας τε καὶ τῶν κρειττόνων ἀποστραφεὶς λήθῃ κατασχεθῇ. χρὴ γὰρ ἴσως οὐκ ἀπιστεῖν ἀνδράσι σοφοῖς. οἳ δή φασι διότι τῶν μὲν περιγείων δαιμόνων τὸ πλεῖστον γενέσει συντετηκὸς καὶ προσηλωμένον αἵματι καὶ κνίσσῃ καὶ μελῳδίαις καὶ ἄλλοις τισὶ τοιούτοις προσδεδεμένον κρεῖττον οὐδὲν δύναιτ᾿ ἂν τοῦ θεραπεῦσαι σῶμα καὶ μέλλουσαν τύχην ἀνθρώπῳ καὶ πόλει προειπεῖν, καὶ ὅσα περὶ τὰς θνητὰς πράξεις ταῦτα ἴσασί τε καὶ δύνανται. τηλικούτου οὖν ὀλίσθου περὶ τὸν τόπον ὄντος, ὡς καὶ ὁ ἐχθρὸς τῇ τοῦ θεοῦ ἀληθείᾳ μαρτυρεῖ. πόσῳ βέλτιον χωρὶς πάσης ὑφοράσεως ὑπὲρ τοῦ συντακῆναι τοιούτοις δαίμοσιν ἢ φιλοσωματῆσαι καὶ τὰ κρείττονα ἀποστραφῆναι καὶ ὑπὸ λήθης τῆς τῶν κρειττόνων κατασχεθῆναι τὸ ἑαυτὸν ἐμπιστεῦσαι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ τὴν τοιαύτην ἡμῖν διδασκαλίαν ὑποθεμένου Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἀπ᾿ ἐκείνου αἰτεῖν πᾶσαν βοήθειαν καὶ φρουρὰν τὴν ἀπὸ ἁγίων ἀγγέλων καὶ δικαίων, ἵν᾿ ἡμᾶς ῥύσωνται ἀπὸ τῶν περιγείων δαιμόνων καὶ γενέσει συντετηκότων καὶ αἵματι καὶ κνίσσῃ προσηλωμένων καὶ ἀλλοκότοις μελῳδίαις ἀγομένων καὶ ἄλλοις τοιούτοις προσδεδεμένων, ὁμολογουμένως μὲν καὶ κατὰ τὸν Κέλσον κρεῖττον οὐδὲν δυναμένων τοῦ θεραπεῦσαι τὸ σῶμα. ἐγὼ δ᾿ εἴποιμ᾿ ἂν ὅτι οὐδ᾿ ἐναργές ἐστι τὸ τοὺς δαίμονας τούτους ὅπως ποτὲ θεραπευομένους δύνασθαι θεραπεύειν τὰ σώματα· ἀλλὰ χρὴ τὴν θεραπείαν τῶν σωμάτων, εἰ μὲν ἁπλούστερον βούλοιτό τις ζῆν καὶ κοινότερον, ἐφόδῳ ἰατρικῇ θεραπεύειν, εἰ δὲ βέλτιον παρὰ τοὺς πολλοὺς. εὐσεβείᾳ τῇ εἰς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ ταῖς πρὸς ἐκεῖνον εὐχαῖς.

8.61Kendin bir düşün: Herkesten çok, her şeye ve insanlara ister ruhta ister bedende ister dış şeylerde iyilik etmeye gücü yeten kâinatın Tanrısı hangi karakteri daha çok kabul eder? Her konuda kendini O'na adamış olanı mı, yoksa daimōnların adları, güçleri ve işleriyle, büyü sözleriyle, daimōnlara özgü otlarla, taşlarla ve taşların üzerine daimōnların, ister sembolik ister başka türlü aktarılan biçimlerine uygun olarak kazınmış oymalarla uğraşıp duranı mı? Az da olsa düşünceyi izleyebilen biri için açıktır ki yapmacıksız ve bu tür merak işlerine bulaşmayan, bu yüzden de kendini kâinatın Tanrısı'na adamış bir karakter, Tanrı'nın ve O'na yakın olan herkesin gözünde makbul olacaktır. Beden sağlığı, bedene düşkünlük ve iyiyle kötü arasında kalan şeylerdeki talih uğruna daimōnların adlarıyla uğraşan ve daimōnları birtakım büyü sözleriyle nasıl büyüleyeceğini araştıran karakteri ise Tanrı, insana değil de daha çok daimōnlara yaraşan kötü ve dinsiz bir karakter olarak, bu tür şeyleri daimōnlara söyleyenin seçtiği varlıklara bırakacaktır; o da her birinin içine soktuğu düşüncelerle ya da başka kötülüklerle paramparça olacaktır. Çünkü bunlar kötü varlıklar olduğundan ve Kelsos'un da kabul ettiği gibi kana, kurban dumanına, ezgilere ve buna benzer başka şeylere çivilenmiş olduklarından, bunları kendilerine sunanlara bile sadakat göstermemeleri ve deyim yerindeyse verdikleri sözü tutmamaları akla yakındır. Başkaları onları, kendilerine kulluk etmiş olanların aleyhine çağırıp daha çok kanla, kurban dumanıyla ve ihtiyaç duydukları kulluklarla hizmetlerini satın alırsa, dün kendilerine kulluk eden ve sevdikleri ziyafetten onlara pay veren kişiye tuzak kurabilirler.

8.61

Καὶ σὺ γὰρ σκόπησον παρὰ σαυτῷ, ποῖον παραδέξεται μᾶλλον ἦθος ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς, καὶ δυνάμενος ὅσα ἄλλος οὐδεὶς πρὸς πάντα καὶ πρὸς εὐεργεσίαν ἀνθρώπων εἴτε περὶ ψυχὴν εἴτε περὶ σῶμα εἴτε περὶ τὰ ἐκτὸς, πότερον τὸν αὐτῷ περὶ πάντων ἀνακείμενον ἢ τὸν περιεργαζόμενον δαιμόνων ὀνόματα καὶ δυνάμεις καὶ πράξεις καὶ ἐπῳδὰς καὶ βοτάνας οἰκείας δαίμοσι καὶ λίθους καὶ τὰς ἐν αὐτοῖς γλυφὰς, καταλλήλους ταῖς παραδιδομέναις εἴτε συμβολικαῖς εἴτε ὅπως ποτὲ μορφαῖς δαιμόνων. ἀλλὰ δῆλον τῷ καὶ ἐπ᾿ ὀλίγον παρακολουθεῖν δυναμένῳ ὅτι τὸ ἄπλαστον μὲν καὶ ἀπερίεργον ἦθος διὰ τοῦτο θεῷ τῷ ἐπὶ πᾶσιν ἀνακείμενον ἀποδεκτὸν ἔσται θεῷ καὶ πᾶσι τοῖς ἐκείνῳ οἰκειουμένοις· τὸ δὲ δι᾿ ὑγείαν σώματος καὶ φιλοσωματίαν καὶ τὴν ἐν μέσοις πράγμασιν εὐτυχίαν περιεργαζόμενον δαιμόνων ὀνόματα καὶ ζητοῦν. πῶς κηλήσει τισὶν ἐπῳδαῖς τοὺς δαίμονας, ὡς μοχθηρὸν καὶ ἀσεβὲς καὶ δαιμονικὸν μᾶλλον ἢ ἀνθρωπικὸν καταλείψει ὁ θεὸς οἷς εἵλετο ὁ τὰ τοιάδε λέγων δαίμοσι, διασπαραχθησόμενον ὑπὸ τῶν ὑφ᾿ ἑκάστου ὑποβαλλομένων λογισμῶν ἢ καὶ ἄλλων κακῶν. εἰκὸς γὰρ αὐτοὺς ἅτε φαύλους ὄντας καὶ, ὡς Κέλσος ὡμολόγησε, προσηλωμένους αἵματι καὶ κνίσσῃ καὶ μελῳδίαις καὶ ἄλλοις τισὶ τοιούτοις μηδὲ πρὸς τοὺς ταῦτα αὐτοῖς χαριζομένους πίστιν τηρεῖν καὶ οἱονεὶ δεξιάς. ἄλλων γὰρ αὐτοὺς καλούντων κατὰ τῶν θεραπευσάντων καὶ πλείονος αἵματος καὶ κνίσσης καὶ ἧς δέονται θεραπείας ὠνουμένων αὐτῶν τὴν δουλείαν, ἐπιβουλεύσαιεν ἂν τῷ χθὲς αὐτοὺς θεραπεύσαντι καὶ τῆς φίλης αὐτοῖς θοίνης μεταδιδόντι.

8.62Kelsos daha önce birçok şey söylemiş, bizi tanrılarınmış gibi kehanet yerlerine ve onların kâhinliklerine kadar göndermişti. Şimdi ise daha iyisini yaparak bir insana ya da şehre gelecekteki talihini önceden bildirenlerin ve ölümlülerin işleriyle uğraşanların yeryüzü daimōnları olduğunu, oluşa gömülüp eridiklerini, kana, kurban dumanına, ezgilere ve buna benzer başka şeylere çivilenip bağlandıklarını, bunlardan daha üstün bir şey yapamadıklarını kabul etti. Kelsos kehanet yerlerini ve tanrı sayılan varlıklara gösterilen kulluğu tanrısallaştırırken biz ona karşı çıktığımızda, birileri, bunların insan ruhlarını oluşun işlerine doğru aşağı çeken daimōnların işleri olduğunu söylediğimiz için bizi dinsiz sanmış olabilir. Ama şimdi bizim hakkımızda böyle düşünmüş olan kişi, Hristiyanların duyurduğu sözlerin doğru olduğuna ikna olsun; çünkü Hristiyanlara karşı yazan kişinin de, sanki hakikatin ruhuna yenik düşmüş gibi, şimdi sonunda bunları yazdığını görüyor.

Kelsos "bunlara yararlı olduğu ölçüde ritüel borcunu ödemek gerekir, çünkü bunu her bakımdan yapmayı akıl gerektirmez" dese de, kurban dumanlarına ve kana gömülüp erimiş daimōnlara ritüel borcu ödenmez; tanrısal varlığı kötü daimōnlara indirerek elimizden geldiğince lekelememek gerekir. Kelsos yararlı kavramını titizlikle incelemiş ve asıl yararlı olanın erdem ve erdeme uygun eylem olduğunu görmüş olsaydı, "yararlı olduğu ölçüde" sözünü, kendisinin de kabul ettiği gibi daimōn olan böyle varlıklar için kullanmazdı. Biz ise, eğer sağlık ve hayattaki talih bize bu tür daimōnlara kulluk ederek gelecekse, kâinatın Tanrısı'na karşı temiz bir dindarlık bilinciyle hasta olmayı ve hayat işlerinde talihsiz olmayı, Tanrı'dan kopup düşerek, ruhu son derece hasta ve bedbaht olduğu hâlde bedence sağlıklı olmaya ve hayat işlerinde daha talihli olmaya yeğleriz. Kurban dumanına ve kana muhtaç olanlara değil, insanların ve her akıllı varlığın kurtuluşundan başka hiçbir şeye ihtiyacı olmayana yaklaşmak gerekir.

8.62

Πολλὰ δὲ Κέλσος ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἰπὼν. μέχρι χρηστηρίων καὶ ἐπὶ τὰ μαντεῖα αὐτῶν ἀναπέμψας ἡμᾶς ὡς θεῶν. νῦν κρεῖττον πεποίηκεν ὁμολογήσας ὅτι οἱ μέλλουσαν τύχην ἀνθρώπῳ καὶ πόλει προλέγοντες καὶ ὅσοι περὶ τὰς θνητὰς πράξεις περίγειοι δαίμονές εἰσι, γενέσει συντετηκότες καὶ προσηλωμένοι αἵματι καὶ κνίσσῃ καὶ μελῳδίαις καὶ ἄλλοις τισὶ τοιούτοις προσδεδεμένοι, κρεῖττον τούτων οὐδὲν δυνάμενοι. καὶ εἰκὸς ὅτι. ἡνίκα ἱστάμεθα πρὸς Κέλσον, θεολογοῦντα τὰ χρηστήρια καὶ τὰς παρὰ τοῖς νομιζομένοις θεοῖς θεραπείας, ἀσεβεῖς τις ἡμᾶς ὑπελάμβανε, τοὺς λέγοντας δαιμόνων εἶναι ταῦτ᾿ ἔργα. κατασπώντων εἰς τὰ γενέσεως πράγματα τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς· ἀλλὰ νῦν ὁ ἐκεῖνα περὶ ἡμῶν ὑπολαβὼν πειθέσθω καλῶς λεγομένοις τοῖς ὑπὸ Χριστιανῶν καταγγελλομένοις, ὁρῶν ὅτι καὶ ὁ κατὰ Χριστιανῶν γράφων ταῦτα νῦν ἐπὶ τέλει ὡσπερεὶ νικώμενος ὑπὸ τοῦ τῆς ἀληθείας πνεύματος ἀνέγραψε. κἂν λέγῃ οὖν Κέλσος τούτοις ἀφοσιωτέον, ἐφ᾿ ὅσον συμφέρει, πάντῃ γὰρ τοῦτο ποιεῖν οὐχ αἱρεῖ λόγος· οὐκ ἀφοσιωτέον δαιμονίοις. συντετηκόσι κνίσσαις καὶ αἵμασιν, οὔτε τὸ θεῖον ὅσον ἐφ᾿ ἡμῖν μολυντέον, κατάγουσιν αὐτὸ ἐπὶ μοχθηροὺς δαίμονας. εἰ δ᾿ ἠκριβώκει Κέλσος τὴν τοῦ συμφέροντος ἔννοιαν καὶ ἑωράκει ὅτι τὸ κυρίως συμφέρον ἀρετή ἐστι καὶ ἡ κατ᾿ ἀρετὴν πρᾶξις, οὐκ ἂν τὸ ἐφ᾿ ὅσον συμφέρει ἔταξεν ἐπὶ τῶν τοιῶνδε καὶ, ὡς αὐτὸς ὡμολόγησε, δαιμόνων. ἡμεῖς οὖν αἱρούμεθα. εἰ μέλλει διὰ θεραπείας τοιούτων δαιμόνων ἡ ὑγίεια ἡμῖν παραγίνεσθαι καὶ ἡ ἐν βιωτικοῖς εὐτυχία, νοσεῖν μᾶλλον καὶ ἐν βιωτικοῖς δυστυχεῖν μετὰ συνειδότος τοῦ πρὸς τὸν θεὸν τῶν ὅλων καθαρῶς εὐσεβοῦς, ἤπερ μετὰ τοῦ σχίζεσθαι καὶ ἀποπίπτειν τοῦ θεοῦ καὶ τὴν ψυχὴν ἐσχάτως νοσεῖν καὶ κακοδαιμονεῖν ὑγιαίνειν τῷ σώματι καὶ ἐν βιωτικοῖς ἀπαλλάσσειν εὐτυχέστερον· καὶ τῷ ἀπροσδεεῖ γε παντὸς οὑτινοσοῦν πλὴν τῆς ἀνθρώπων σωτηρίας καὶ παντὸς λογικοῦ προσελθετέον. ἢ τοῖς χρῄζουσι κνίσσης καὶ αἵματος.

8.63Bence Kelsos, kurban dumanına ve kana muhtaç daimōnlar hakkında bunca söz söyledikten sonra, sanki bir kötülüğe giriştiğini fark etmiş gibi sözünü geri alıp şöyle diyor: "Daha çok, daimōnların hiçbir şeye ihtiyaç duymadığını, hiçbir şeye muhtaç olmadığını, yalnız kendilerine karşı dindarca davrananlardan hoşnut olduklarını düşünmek gerekir." Eğer bunun doğru olduğunu düşünüyorduysa, ötekileri hiç yazmamalı, onları silmeliydi. Ama insan tabiatı, Tanrı ve O'nun biricik hakikati tarafından büsbütün terk edilmiş değildir. Bu yüzden Kelsos da daimōnların muhtaç olduğu kurban dumanı ve kan hakkında doğruyu söyledi; sonra kendi kötülüğü yüzünden yine yanlışa kaydı ve daimōnları, kimse kendilerine şükran duymasa bile adil işleri büsbütün adalete uygun biçimde yapan insanlara benzetti. Oysa daimōnlar iyiliği yalnız kendilerine şükranla karşılık verenlere yaparlar.

Bana öyle geliyor ki Kelsos bu konuda kafası karışmış durumda: Bir yandan hükmeden yetisi daimōnlar tarafından altüst ediliyor, öte yandan onların etkisiyle düştüğü akılsızlıktan ara sıra ayılıp hakikatten bir parça görüyor. Çünkü yine şunu ekliyor: "Ama Tanrı'dan hiçbir yerde, hiçbir biçimde ayrılmamak gerekir; ne gündüz ne gece, ne topluluk içinde ne yalnızken; her sözde ve her işte sürekli olarak. Bunlarla birlikteyken de, bunlar olmadan da ruh her zaman Tanrı'ya yönelmiş olsun." Ben "bunlarla birlikteyken" sözünü topluluk içindeyken, her işte ve her sözde diye anlıyorum.

Sonra yine, sanki daimōnların yol açtığı kendinden geçişlere karşı aklıyla güreşiyor ve çoğu kez yenik düşüyormuş gibi şunu ekliyor: "Böyleyse, buranın yöneticilerinin, başkalarıyla birlikte insanlar arasındaki hükümdarların ve kralların gönlünü hoş tutmakta ne sakınca var? Çünkü bunlar da buradaki işlere daimōnca bir güç olmadan layık görülmüş değillerdir." Yukarıda elinden geldiğince ruhumuzu daimōnlara doğru aşağı çekiyordu; şimdi ise insanlar arasındaki hükümdarların ve kralların da gönlünü hoş tutmamızı istiyor. Hayat da tarihler de bunların örnekleriyle dolu olduğu için şimdi bu örnekleri sıralamayı gerekli görmedim.

8.63

Κέλσος μὲν ουν οἶμαι μετὰ τοσούτους, οὓς εἶπε περὶ δαιμόνων δεομένων κνίσσης καὶ αἵματος λόγους, ὡσπερεὶ ἐπὶ μοχθηρίαν ἐρχόμενος παλινῳδίαν φησὶν ὅτι μᾶλλον οἰητέον τοὺς δαίμονας μηδενὸς χρῄζειν μηδὲ δεῖσθαί τινος ἀλλὰ χαίρειν τοῖς τὸ εὐσεβὲς δρῶσι πρὸς αὐτούς. ἐχρῆν δ᾿, εἰ τοῦτο ᾤετο εἶναι ἀληθὲς. ἐκεῖνα αὐτὸν μὴ τεθεικέναι, ταῦτα ἀπηλειφέναι. ἀλλὰ γὰρ οὐ πάντῃ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς μονογενοῦς αὐτῷ ἀληθείας καταλείπεται. διόπερ καὶ Κέλσος εἶπε μὲν ἐν τῷ περὶ κνίσσης καὶ αἵματος, ὧν χρῄζουσι δαίμονες. τἀληθῆ· πάλιν δ᾿ ὑπὸ τῆς ἰδίας κακίας κατώλισθεν ἐπὶ τὰ ψευδῆ καὶ ἐξομοιοῖ τοὺς δαίμονας ἀνθρώποις τοῖς τελέως δικαίως πράττουσι τὰ δίκαια. κἂν μηδεὶς αὐτοῖς γινώσκῃ χάριν. τὰ ἀγαθὰ δὲ ποιοῦσι τοῖς ἀμειβομένοις τὸ εὐχάριστον. δοκεῖ δέ μοι συγχεῖσθαι κατὰ τὸν τόπον καὶ ὁτὲ μὲν τὸ ἡγεμονικὸν ὑπὸ τῶν δαιμόνων ταράττεσθαι, ἔσθ᾿ ὅτε δὲ καὶ ἀνανήφων ἀπὸ τῆς ὑπ᾿ ἐκείνοις ἀλογιστίας ἐπ᾿ ὀλίγον τι βλέπειν τοῦ ἀληθοῦς. πάλιν γὰρ ἐπιφέρει· θεοῦ δὲ οὐδαμῇ οὐδαμῶς ἀπολειπτέον οὔτε μεθ᾿ ἡμέραν οὔτε νύκτωρ οὔτ᾿ ἐς κοινὸν οὔτ᾿ ἰδίᾳ λόγῳ τε ἐν παντὶ καὶ ἔργῳ διηνεκῶς. ἀλλά γε καὶ μετὰ τῶνδε καὶ χωρὶς ἡ ψυχὴ ἀεὶ τετάσθω πρὸς τὸν θεόν. ἐγὼ δ᾿ ἀκούω τοῦ μετὰ τῶνδε τουτέστι μετὰ τοῦ κοινοῦ καὶ μετὰ παντὸς ἔργου καὶ μετὰ παντὸς λόγου. εἶτα πάλιν ὡσπερεὶ παλαίων τῷ λογισμῷ πρὸς τὰς ἀπὸ τῶν δαιμόνων ἐκστάσεις καὶ τὰ πολλὰ νικώμενος ἐπιφέρει καὶ λέγει· εἰ ὧδε ἔχοιεν, τί τὸ δεινὸν τοὺς τῇδε ἄρχοντας εὐμενίζεσθαι, τούς τε ἄλλους καὶ τοὺς ἐν ἀνθρώποις δυνάστας καὶ βασιλέας, ὡς οὐδὲ τούτους ἄνευ δαιμονίας ἰσχύος τῶν τῇδε ἠξιωμένους; ἐν μὲν οὖν τοῖς ἀνωτέρω κατῆγεν ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ τὴν ψυχὴν ἡμῶν πρὸς τοὺς δαίμονας· νῦν δὲ βούλεται ἡμᾶς ἐξευμενίζεσθαι καὶ τοὺς ἐν ἀνθρώποις δυνάστας καὶ βασιλέας, ὧν ἐπεὶ μεστὸς ὁ βίος καὶ ⟨(αἱ)⟩ ἱστορίαι, νῦν οὐχ ἡγησάμην ἀναγκαῖον ἐκθέσθαι τὰ παραδείγματα.

8.64Öyleyse gönlünü hoş tutmamız gereken yalnız kâinatın tek Tanrısı'dır; O'nun bize merhamet etmesi için dua etmeliyiz. O'nun gönlü dindarlıkla ve her türlü erdemle hoş tutulur. Biri kâinatın Tanrısı'ndan sonra başka birtakım varlıkların da gönlünü hoş tutmak istiyorsa şunu düşünsün: Hareket eden bir cismi nasıl gölgesinin hareketi izlerse, aynı şekilde kâinatın Tanrısı'nın gönlünü hoş tutmanın ardından da O'nun dostu olan bütün meleklerin, ruhların ve ruhani varlıkların gönlünü kazanmak gelir. Çünkü bunlar, Tanrı'nın lütfuna layık olanları sezerler; layık olanlara yalnız kendileri lütufkâr olmakla kalmaz, kâinatın Tanrısı'na kulluk etmek isteyenlere yardım da ederler; O'nun gönlünü hoş tutar, onlarla birlikte dua eder, onlarla birlikte dilekte bulunurlar. Öyle ki şunu söylemeye cüret ederiz: Prohairesis'leriyle daha iyi olanı amaç edinip Tanrı'ya dua eden insanlarla birlikte, çağrılmadan, sayısız kutsal güç dua eder. Bunlar ölümlü soyumuza yardım eder ve deyim yerindeyse onunla birlikte kaygılanırlar; çünkü özellikle kendilerini Tanrı'ya adamış olanların kurtuluşuna karşı savaşan ve mücadele eden daimōnları görürler. Kendilerini Tanrı'ya adamış olanlar daimōnların düşmanlığını umursamazlar, daimōnlar insana karşı azgınlaşsa bile. Çünkü böyle bir insan onlara kurban dumanı ve kanla kulluk etmekten kaçar, sözleriyle ve işleriyle her yoldan, sayısız daimōn'un gücünü kıran İsa aracılığıyla kâinatın Tanrısı'na yakınlaşmaya ve O'nunla birleşmeye can atar; o İsa ki "İblis'in zulmü altındakileri" "iyileştirip" Tanrı'ya döndürerek dolaşıp dururdu.

8.64

Ἕνα οὖν τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν ἡμῖν ἐξευμενιστέον καὶ τοῦτον ἵλεω εὐκτέον, ἐξευμενιζόμενον εὐσεβείᾳ καὶ πάσῃ ἀρετῇ. εἰ δὲ καὶ ἄλλους τινὰς βούλεται μετὰ τὸν ἐπὶ πᾶσιν ἐξευμενίζεσθαι θεὸν, κατανοησάτω ὅτι ὥσπερ τῷ κινουμένῳ σώματι ἀκολουθεῖ ἡ τῆς σκιᾶς αὐτοῦ κίνησις, τὸν αὐτὸν τρόπον τῷ ἐξευμενίζεσθαι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν ἕπεται εὐμενεῖς ἔχειν πάντας τοὺς ἐκείνου φίλους ἀγγέλους καὶ ψυχὰς καὶ πνεύματα. συναίσθονται γὰρ τῶν ἀξίων τοῦ παρὰ τοῦ θεοῦ εὐμενισμοῦ, καὶ οὐ μόνον καὶ αὐτοὶ εὐμενεῖς τοῖς ἀξίοις γίνονται ἀλλὰ καὶ συμπράττουσι τοῖς βουλομένοις τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν θεραπεύειν καὶ ἐξευμενίζονται καὶ συνεύχονται καὶ συναξιοῦσιν· ὥστε τολμᾶν ἡμᾶς λέγειν ὅτι ἀνθρώποις μετὰ προαιρέσεως προτιθεμένοις τὰ κρείττονα εὐχομένοις τῷ θεῷ μυρίαι ὅσαι ἄκλητοι συνεύχονται δυνάμεις ἱεραὶ, συμπαρέχουσαι τῷ ἐπικήρῳ ἡμῶν γένει καὶ, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, συναγωνιῶσαι δι᾿ οὓς ὁρῶσιν ἀντιστρατευομένους καὶ ἀνταγωνιζομένους δαίμονας τῇ σωτηρίᾳ μάλιστα τῶν ἑαυτοὺς ἀνατιθέντων θεῷ καὶ μὴ φροντιζόντων τῆς τῶν δαιμόνων ἔχθρας, ἐὰν ἐκεῖνοι ἐξαγριαίνωσι πρὸς τὸν ἄνθρωπον, φεύγοντα μὲν αὐτῶν τὰς διὰ κνίσσης καὶ αἵματος θεραπείας παντὶ δὲ τρόπῳ λόγων καὶ πράξεων σπεύδοντα οἰκειοῦσθαι καὶ ἑνοῦσθαι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ καταλύσαντος μυρίους δαίμονας Ἰησοῦ, ἡνίκα περιῄει „ἰώμενος“ καὶ ἐπιστρέφων „τοὺς καταδυναστευομένους ὑπὸ τοῦ διαβόλου.“

8.65Bize gelince, insanların ve kralların gönlünü hoş tutmayı küçümsememiz gerekir; yalnız onları cinayetlerle, azgınlıklarla ve en acımasız işlerle hoşnut etmek söz konusu olduğunda değil, kâinatın Tanrısı'na karşı dinsizlikle ya da kölelere yaraşan, alçaltıcı bir sözle hoşnut etmek söz konusu olduğunda da. Böyle bir söz, cesur ve yüce gönüllü, dayanıklılığı en büyük erdem olarak öteki erdemlerle birlikte edinmek isteyen adamlara yabancıdır. Ama Tanrı'nın kanununa ve sözüne aykırı hiçbir şey yapmadığımız durumlarda, kendimize karşı bir kralın ya da hükümdarın öfkesini kışkırtıp işkencelere, eziyetlere, hatta ölümlere sürüklenmeye can atacak kadar delirmiş değiliz. Çünkü şunu da okuduk: "Herkes üstün yetkililere boyun eğsin. Çünkü Tanrı'dan olmayan yetki yoktur; var olan yetkililer Tanrı tarafından atanmıştır. Bu yüzden yetkiliye karşı duran, Tanrı'nın koyduğu düzene karşı durmuş olur." Romalılara Mektup üzerine yazdığımız şerhlerde bu sözleri de elimizden geldiğince daha uzun ve çeşitli biçimlerde inceledik; şimdi ise onları konumuz için daha sade biçimde, yaygın yoruma göre aldık; çünkü Kelsos "bunlar da buradaki işlere daimōnca bir güç olmadan layık görülmüş değillerdir" diyor.

Kralların ve hükümdarların başa geçişi hakkında söylenecek çok şey olduğundan ve daha acımasız, daha zorbaca yönetenler ya da iktidar yüzünden gevşekliğe ve sefahate sürüklenenler yüzünden bu konu pek çok soruyu gündeme getirdiğinden, meseleyi incelemeyi şimdilik erteledik. Ama kralın talihine yemin etmeyiz, tıpkı tanrı sayılan başka herhangi bir varlığa yemin etmediğimiz gibi. Çünkü bazılarının adlandırdığı gibi talih yalnızca bir ifade biçimiyse, tıpkı "kanaat" ve "aralık" gibi, hiç var olmayan ya da hiç gerçek bir varlığı olmayan ve hiçbir şey yapamayan bir şeye tanrıymış gibi yemin etmeyiz; ta ki yemin gücünü yersiz yere kullanmayalım. Yok, eğer kralın talihi denen şey bir daimōn ise (nitekim bazıları "Kralın talihine yemin edenler Roma kralının daimōn'una yemin ederler" demiştir), o zaman kötü ve güvenilmez bir daimōn'a, kurayla payına düştüğü insanla birlikte çoğu zaman günah işleyen, hatta ondan daha çok günah işleyen bir daimōn'a yemin etmemek için ölmeyi yeğlemeliyiz.

8.65

Ἡμῖν μέντοι γε καταφρονητέον ἐξευμενισμοῦ ἀνθρώπων καὶ βασιλέων, οὐ μόνον ἐὰν διὰ μιαιφονιῶν καὶ ἀσελγειῶν καὶ ὠμοτάτων πράξεων ἐξευμενιζώμεθα αὐτοὺς, ἀλλὰ καὶ ἐὰν διὰ τῆς εἰς τὸν θεὸν τῶν ὅλων ἀσεβείας ἤ τινος μετὰ δουλοπρεπείας καὶ ταπεινότητος φωνῆς, ἀλλοτρίας ἀνδρείων καὶ μεγαλοψύχων ἀνδρῶν καὶ τὴν καρτερίαν ὡς μεγίστην ἀρετὴν συναναλαβεῖν ταῖς ἄλλαις ἐθελόντων. ἔνθα μέντοι οὐδὲν ἐναντίον πράττομεν νόμῳ καὶ λόγῳ θεοῦ, οὐ μεμήναμεν οὐδ᾿ ὁρμῶμεν καθ᾿ ἑαυτῶν ἐγείρειν βασιλέως ἢ δυνάστου θυμὸν, ἐπὶ αἰκίας καὶ βασανιστήρια ἢ καὶ θανάτους ἡμᾶς φέροντα. ἀνέγνωμεν γὰρ καὶ τὸ „πᾶσα ψυχὴ ἐξουσίαις ὑπερεχούσαις ὑποτασσέσθω. οὐ γάρ ἐστιν ἐξουσία εἰ μὴ ὑπὸ θεοῦ, αἱ δὲ οὖσαι ὑπὸ θεοῦ τεταγμέναι εἰσίν· ὥστε οἱ ἀνθεστηκότες τῇ ἐξουσίᾳ τῇ τοῦ θεοῦ διαταγῇ ἀνθίστανται.“ ἐν μέντοι γε τοῖς εἰς τὴν πρὸς Ῥωμαίους ἐξηγητικοῖς, ὡς δυνατὸν ἦν ἡμῖν, ἐπὶ πλεῖον καὶ ταῦτα τὰ ῥήματα ποικίλως ἐξητάσαμεν· νῦν δ᾿ αὐτὰ εἰς τὸ προκείμενον ἁπλούστερον κατὰ τὴν κοινοτέραν ἐκδοχὴν παρειλήφαμεν, ἐπείπερ φησὶν ὁ Κέλσος· οὐδὲ τούτους ἄνευ δαιμονίας ἰσχύος τῶν τῇδε εἶναι ἠξιωμένους. καὶ ἐπεὶ πολὺς ἦν ὁ λόγος ὁ περὶ τῆς τῶν βασιλευόντων καὶ δυναστῶν καταστάσεως, πολλῆς ζητήσεως οὔσης κατὰ τὸν τόπον διὰ τοὺς ὠμότερον καὶ τυραννικώτερον ἄρξαντας ἢ τοὺς ἐκ τοῦ ἄρχειν ἐπὶ θρύψιν καὶ τρυφὴν ἐξοκείλαντας, διὰ τοῦτο ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ πρόβλημα ἐξετάσαι ὑπερεθέμεθα. τύχην μέντοι βασιλέως οὐκ ὄμνυμεν ὡς οὐδ᾿ ἄλλον νομιζόμενον θεόν· εἴτε γὰρ, ὡς ὠνόμασάν τινες, ἐκφορὰ μόνον ἐστὶν ἡ τύχη ὁμοίως δοκήσει καὶ διαστάσει, οὐκ ὄμνυμεν τὸ μηδαμῶς ὂν ὡς θεὸν ἢ ὅλως ὑφεστηκὸς καὶ δυνάμενόν τι ποιῆσαι, ἵνα μὴ τὴν ὀμοτικὴν δύναμιν εἰς ἃ μὴ δεῖ παραλαμβάνωμεν, εἴτε καὶ (ὥς τισιν ἔδοξεν εἰποῦσι· τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως τὸν δαίμονα ὀμνῦσιν οἱ τὴν τύχην αὐτοῦ ὀμνύοντες) δαίμων ἐστὶν ἡ ὀνομαζομένη τύχη τοῦ βασιλέως, καὶ οὕτως ἀποθανετέον ἐστὶ μᾶλλον ἡμῖν ὑπὲρ τοῦ μὴ ὀμόσαι μοχθηρὸν δαίμονα καὶ ἄπιστον, πολλάκις συνεξαμαρτάνοντα ᾧ ἔλαχεν ἀνθρώπῳ ἢ καὶ πλέον αὐτοῦ ἁμαρτάνοντα.

8.66Sonra Kelsos, daimōn tutmasından zaman zaman ayılıp ardından yeniden yere yığılanlar gibi, sanki aklı başına gelmiş de şöyle bir şey söylüyor: "Ama Tanrı'ya kulluk ediyorsan ve biri sana dinsizlik etmeni ya da başka utanç verici bir söz söylemeni emrederse, ona hiçbir şekilde uymamalısın; bunun yerine her işkenceye katlanmalı, her ölüme razı olmalısın. Tanrı hakkında kutsallığa aykırı bir şeyi söylemek şöyle dursun, aklından bile geçirmemelisin." Ardından yine, hem bizim öğretimizi bilmediği hem de her şeyi birbirine kattığı için şunları söylüyor: "Ama biri sana Güneş'i ya da Athena'yı övmeni emrederse, onları güzel bir ilahiyle, büyük bir gönül hoşluğuyla öv. Bunları da ilahilerle yüceltirsen büyük Tanrı'ya daha çok saygı göstermiş olursun; çünkü Tanrı'ya saygı her şeye yayıldıkça daha kusursuz hâle gelir."

Biz de şunu söyleriz: Güneş'i övmek için bize bunu emredecek birini beklemeyiz; çünkü yalnız Tanrı'nın kurduğu düzene boyun eğmiş olanları değil, düşmanlarımızı bile hayırla anmayı öğrendik. Güneş'i Tanrı'nın güzel bir eseri olarak överiz: O, Tanrı'nın kanunlarına uyar, "Rab'be övgüler sunun, ey güneş ve ay" çağrısını işitir ve gücü yettiğince kâinatın Babası'nı ve Yaratıcısı'nı ilahilerle över. Athena'ya gelince, Yunanların anlattıkları onu Güneş'in yanına koymuş ve hakkında efsaneler uydurmuştur. Bu efsaneleri kimi gizli bir anlam yükleyerek, kimi de hiçbir anlam yüklemeden anlatır: Athena Zeus'un başından silahlarını kuşanmış olarak doğmuş; sonra Hephaistos onun kızlığını bozmak isteyip peşine düşmüş; Athena ondan kaçıp kurtulmuş, ama Hephaistos'un arzusundan yere düşen tohumu sevip büyütmüş ve adını Erikhthonios koymuş; derler ki onu "bir zamanlar Zeus'un kızı Athena büyüttü, hayat veren toprak ise doğurdu." Görüyoruz ki Athena'yı Zeus'un kızı olarak kabul eden, onunla birlikte pek çok efsaneyi ve uydurmayı da kabul etmek zorundadır; efsanelerden kaçıp hakikati arayan biri ise bunları kabul etmez.

8.66

Εἶτα πάλιν ὁ Κέλσος ὁμοίως τοῖς ἀπὸ δαιμονισμοῦ ἔσθ᾿ ὅτε ἀναφέρουσιν εἶτα πάλιν καταπίπτουσιν ὥσπερ νήφων τοιαῦτά τινα λέγων· ἐὰν μέντοι γε κελεύῃ τις, εἰ τύχοι θρησκεύων θεὸν, ἢ ἀσεβεῖν ἢ ἄλλο τι αἰσχρὸν εἰπεῖν, οὐδαμῇ οὐδαμῶς πιστευτέον ἀλλὰ πρὸ τούτων πάσας βασάνους ἐγκαρτερητέον καὶ πάντας θανάτους ὑπομενετέον, πρίν τι ἀνόσιον περὶ θεοῦ μὴ ὅτι γε εἰπεῖν ἀλλὰ μελῆσαι· εἶτα πάλιν ἀπ᾿ ἀγνοίας τῆς περὶ τοῦ ἡμετέρου λόγου καὶ πρὸς ταύτῃ ἀπὸ τοῦ φύρειν τὰ πάντα τοιαῦτά φησιν· ἐὰν δὲ κελεύῃ τις εὐφημῆσαι τὸν Ἥλιον ἢ τὴν Ἀθηνᾶν προθυμότατα μετὰ καλοῦ παιᾶνος εὐφημεῖν, οὕτω τοι σέβειν μᾶλλον δόξεις τὸν μέγαν θεὸν, ἐὰν καὶ τούσδε ὑμνῇς· τὸ γὰρ θεοσεβὲς διὰ πάντων διεξιὸν τελεώτερον γίνεται. φαμὲν οὖν ὅτι οὐ περιμένομεν εὐφημῆσαι τὸν Ἥλιον τὸν κελεύοντα, οἱ μαθόντες οὐ μόνον τοὺς τῇ διατάξει ὑποτεταγμένους εὐφημεῖν ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐχθρούς. εὐφημοῦμεν οὖν Ἥλιον ὡς καλὸν θεοῦ δημιούργημα καὶ τοὺς νόμους φυλάσσον τοῦ θεοῦ καὶ ἀκοῦον τοῦ „αἰνεῖτε τὸν κύριον ἥλιος καὶ σελήνη,“ καὶ ὅση δύναμις ὑμνοῦντα τὸν πατέρα καὶ τὸν δημιουργὸν τοῦ παντός. Ἀθηνᾶν μέντοι μετὰ Ἡλίου τασσομένην ἐμυθοποίησαν οἱ Ἑλλήνων λόγοι, εἴτ᾿ ἐν ὑπονοίαις εἴτε χωρὶς ὑπονοιῶν φάσκοντες ἐκ τῆς τοῦ Διὸς γεγεννῆσθαι κεφαλῆς καθωπλισμένην· καὶ διωκομένην τότε ὑπὸ τοῦ Ἡφαίστου. βουλομένου αὐτῆς φθεῖραι τὴν παρθενίαν, ἐκπεφευγέναι μὲν αὐτὸν τὴν δ᾿ ἐκ τῆς ἐπιθυμίας πεσοῦσαν ἐπὶ τὴν γῆν θορὴν ἀγαπήσασαν ἐκθρέψαι, καλέσασαν Ἐριχθόνιον, τόν ποτε, φασὶν, Ἀθήνη θρέψε, Διὸς θυγάτηρ, τέκε δὲ ζείδωρος ἄρουρα. καὶ ὁρῶμέν γε ὅτι τῷ προσιεμένῳ τὴν Ἀθηνᾶν, Διὸς θυγατέρα, πολλοὺς μύθους καὶ πλάσματα παρεκδεκτέον, οὓς οὐκ ἂν παραδέχοιτο ὁ φεύγων μὲν μύθους ζητῶν δὲ ἀλήθειαν.

8.67Diyelim ki Athena mecazla yorumlansın ve phronēsis olduğu söylensin. O hâlde biri, bu yoruma göre gerçekten var olan bir şeymiş gibi, onun nasıl bir varlığı ve ousia'sı olduğunu göstersin. Yok, eğer Athena eski çağlarda yaşamış bir kadındı da, adının insanlar arasında bir tanrıça adı gibi ilahilerle anılmasını isteyenler uyruklarına onun için sırlar ve ayinler bıraktıkları için saygı görüyorsa, onu ilahilerle övmemiz ve tanrıça diye yüceltmemiz hiç olmaz. Nitekim o kadar büyük olan güneşe bile, onu övdüğümüz hâlde, tapmamız bize caiz değildir.

Kelsos, Güneş'i ve Athena'yı da ilahilerle översek büyük Tanrı'ya daha çok saygı gösteriyormuş gibi görüneceğimizi söylüyor; biz ise bunun tam tersini biliyoruz. Çünkü ilahilerimizi yalnızca her şeyin üstündeki Tanrı'ya ve O'nun biricik Oğlu olan Tanrı Logos'a okuruz. Tanrı'yı ve biricik Oğlu'nu, "güneş ve ay", "yıldızlar" ve bütün gök ordusu onları nasıl ilahilerle övüyorsa öyle överiz. Çünkü bunların hepsi, ilahi bir koro olarak, insanlar arasındaki adillerle birlikte her şeyin üstündeki Tanrı'yı ve O'nun biricik Oğlu'nu ilahilerle över.

İnsanlar arasındaki krala ya da onun talihi denen şeye yemin etmememiz gerektiğini daha önce söyledik. Bu yüzden Kelsos'un şu sözüne karşı yeniden savunma yapmamız gerekmiyor: "Biri sana insanlar arasındaki bir kral adına yemin etmeni emretse, bunda da korkunç bir şey yoktur. Çünkü yeryüzündeki şeyler ona verilmiştir; hayatta ne alıyorsan ondan alırsın." Biz ise şunu söyleriz: Yeryüzündeki şeylerin hepsi hiç de ona verilmiş değildir; hayatta aldığımız her şeyi de ondan almıyoruz. Adaletle ve güzel bir biçimde aldığımız şeyleri Tanrı'dan ve O'nun inayetinden alırız: Bahçenin ve tarlanın ürünlerini, "insanın gücüne güç katan" ekmeği, tatlı asmayı ve "insanın yüreğini sevindiren" şarabı. Zeytinin meyvesini de, "yüzü yağla parlatsın" diye, Tanrı'nın inayetinden alırız.

8.67

Ἵνα δὲ καὶ τροπολογῆται καὶ λέγηται φρόνησις εἶναι ἡ Ἀθηνᾶ, παραστησάτω τις αὐτῆς τὴν ὑπόστασιν καὶ τὴν οὐσίαν, ὡς ὑφεστηκυίας κατὰ τὴν τροπολογίαν ταύτην. εἰ δὲ καὶ ἀρχαία τις γενομένη ἄνθρωπος ἡ Ἀθηνᾶ τετίμηται, παραδόντων τοῖς ὑποχειρίοις μυστήρια καὶ τελετὰς τῶν βουληθέντων αὐτῆς τὸ ὄνομα παρὰ ἀνθρώποις ὡς θεοῦ ᾄδεσθαι, πολλῷ μᾶλλον οὐ χρὴ ὑμνῆσαι καὶ ὡς θεὸν δοξάσαι τὴν Ἀθηνᾶν, εἴ γε οὐδὲ τὸν τηλικοῦτον ἥλιον προσκυνεῖν ἡμῖν θέμις, κἂν εὐφημῶμεν αὐτόν. Κέλσος μὲν οὖν φησι μᾶλλον ἡμᾶς σέβειν δοκεῖν τὸν μέγαν θεὸν, ἂν καὶ Ἥλιον καὶ Ἀθηνᾶν ὑμνῶμεν, ἡμεῖς δὲ τὸ ἐναντίον ἴσμεν. ὕμνους γὰρ εἰς μόνον τὸν ἐπὶ πᾶσι λέγομεν θεὸν καὶ τὸν μονογενῆ αὐτοῦ θεὸν λόγον. καὶ ὑμνοῦμέν γε θεὸν καὶ τὸν μονογενῆ αὐτοῦ ὡς καὶ „ἥλιος καὶ σελήνη“ καὶ „ἄστρα“ καὶ πᾶσα ἡ οὐρανία στρατιά. ὑμνοῦσι γὰρ πάντες οὗτοι, θεῖος ὄντες χορὸς, μετὰ τῶν ἐν ἀνθρώποις δικαίων τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ τὸν μονογενῆ αὐτοῦ. προείπομεν μὲν οὖν μὴ δεῖν ὀμνύναι τὸν ἐν ἀνθρώποις βασιλέα ἢ τὴν ὀνομαζομένην τύχην αὐτοῦ. διὸ οὐκ ἀναγκαῖον ἡμᾶς πάλιν ἀπολογεῖσθαι πρὸς τὸ κἂν ἐν ἀνθρώποις βασιλέα κελεύῃ σέ τις ὁρκωμοτεῖν, οὐδὲ τοῦτο δεινόν. δέδοται γὰρ τούτῳ τὰ ἐπὶ γῆς, καὶ ὅ τι ἂν λαμβάνῃς ἐν τῷ βίῳ, παρὰ τούτου λαμβάνεις. ἡμεῖς δέ φαμεν ὅτι οὐ πάντως δέδοται τούτῳ τὰ ἐπὶ γῆς ὅλα, οὐδ᾿ ὅ τι ἂν λαμβάνωμεν ἐν τῷ βίῳ, παρὰ τούτου λαμβάνομεν. δικαίως γὰρ καὶ καλῶς λαμβάνοντες, ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς προνοίας αὐτοῦ λαμβάνομεν, οἷον ἡμέρους καρποὺς καὶ ἄρτον, στηρίζοντα „καρδίαν ἀνθρώπου,“ καὶ τὴν προσηνῆ ἄμπελον καὶ οἶνον, εὐφραίνοντα „καρδίαν ἀνθρώπου.“ ἀλλὰ καὶ τοὺς τῆς ἐλαίας καρποὺς ἀπὸ τῆς προνοίας ἔχομεν τοῦ θεοῦ „τοῦ ἱλαρῦναι πρόσωπον ἐν ἐλαίῳ.“

8.68Ardından Kelsos, çok önceden şu sözü söylemiş eski bir adama güvenmemek için bir sebep olmadığını söylüyor: "Tek bir kral olsun, eğri düşünceli Kronos oğlunun [asayı] verdiği." Şunu da ekliyor: "Bu öğretiyi çiğnersen kral seni cezalandırmakta haklı olur. Çünkü herkes senin yaptığını yapsa, kralın tek başına, yapayalnız kalmasını, yeryüzündeki işlerin de en kanunsuz, en yabani barbarların eline geçmesini hiçbir şey engelleyemez; insanlar arasında ne senin dininden ne de gerçek bilgelikten bir şan kalır."

Elbette "tek bir hükümdar olsun, tek bir kral"; ama "eğri düşünceli Kronos oğlunun verdiği" değil, "kralları tahttan indiren ve tahta çıkaran", "işe yarayanı" vaktinde yeryüzünde başa getiren Tanrı'nın verdiği. Kralları başa geçiren, Yunan efsanelerinin anlattığı gibi Tartaros'a atılan Kronos'u iktidardan kovmuş olan oğlu değildir; bu yerler alegoriyle yorumlansa bile değildir. Kralların başa geçirilmesi konusunda ne yaptığını bütün kâinatı yöneten Tanrı bilir.

Evet, "eğri düşünceli Kronos oğlunun verdiği" öğretisini çiğneriz; çünkü ne bir tanrının ne de bir tanrı babasının eğri, dolambaçlı bir şey isteyeceğine inanırız. Ama inayet hakkındaki öğretiyi, inayetin ister doğrudan doğruya ister birtakım şeylerin sonucu olarak meydana getirdiği şeyler hakkındaki öğretiyi çiğnemeyiz. Kral da bizi cezalandırmakta haklı olmaz; çünkü ona krallığı eğri düşünceli Kronos oğlunun değil, kralları "indirip çıkaran"ın verdiğini söyleriz. Keşke herkes benim yaptığımı yapsa: Homeros'un öğretisini bıraksa, kral hakkındaki ilahi öğretiyi korusa ve "Krala saygı gösterin" buyruğunu tutsa! Böyle bir varsayımda kral ne tek başına bırakılır ne de yapayalnız kalır; yeryüzündeki işler de en kanunsuz, en yabani barbarların eline geçmez. Çünkü Kelsos'un dediği gibi herkes benim yaptığımı yapsa, barbarlar da Tanrı'nın sözüne yönelip en kanuna bağlı, en yumuşak huylu insanlar olacaklardır. Bütün dinler ortadan kalkacak, yalnız Hristiyanların dini hüküm sürecektir. Nitekim bir gün yalnız o hüküm sürecektir; çünkü söz durmadan daha çok ruhu kendine kazanmaktadır.

8.68

Εἶθ᾿ ἑξῆς φησιν ὁ Κέλσος ὅτι οὐ χρὴ ἀπιστεῖν ἀνδρὶ ἀρχαίῳ, πάλαι προειπόντι τό· εἷς βασιλεὺς, ᾧ ἔδωκε Κρόνου παῖς ἀγκυλομήτεω. καὶ ἐπιφέρει· ὡς, ἂν τοῦτο λύσῃς τὸ δόγμα, εἰκότως ἀμυνεῖταί σε ὁ βασιλεύς. εἰ γὰρ τὸ αὐτό σοι ποιήσειαν ἅπαντες, οὐδὲν κωλύσει τὸν μὲν καταλειφθῆναι μόνον καὶ ἔρημον, τὰ δ᾿ ἐπὶ γῆς ἐπὶ τοῖς ἀνομωτάτοις τε καὶ ἀγριωτάτοις βαρβάροις γενέσθαι, καὶ μήτε τῆς σῆς θρησκείας μήτε τῆς ἀληθινῆς σοφίας ἐν ἀνθρώποις ἔτι καταλείπεσθαι κλέος. εἷς μὲν οὖν κοίρανος ἔστω, εἷς βασιλεὺς, οὐχ ᾧ ἔδωκε Κρόνου παῖς ἀγκυλομήτεω, ἀλλ᾿ ᾧ ἔδωκεν ὁ καθιστῶν „βασιλεῖς καὶ“ μεθιστῶν „καὶ τὸν χρήσιμον“ κατὰ καιρὸν ἐγείρων ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ οὐχ ὁ τοῦ καταταρταρωθέντος, ὡς οἱ μῦθοι Ἑλλήνων λέγρυσι, Κρόνου υἱὸς ἀπελάσας τοῦτον τῆς ἀρχῆς καθίστησι βασιλεῖς, οὐδ᾿ ἂν ἀλληγορῇ τις τὰ κατὰ τοὺς τόπους, ἀλλ᾿ ὁ διοικῶν τὰ σύμπαντα θεὸς οἶδεν ὅ τι ποτὲ ποιεῖ κατὰ τὸν τόπον τῆς τῶν βασιλέων καταστάσεως. λύομεν οὖν τὸ δόγμα· ᾧ ἔδωκε Κρόνου παῖς ἀγκυλομήτεω, οὐδὲν ἀγκύλον καὶ σκολιὸν βούλεσθαι πειθόμενοι θεὸν ἢ πατέρα θεοῦ. οὐ λύομεν δὲ τὸ δόγμα τὸ περὶ προνοίας καὶ τῶν εἴτε προηγουμένως ὑπ᾿ αὐτῆς γινομένων εἴτε καὶ ἔκ τινων ἐπακολουθούντων. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ εἰκότως ἡμᾶς ἀμύνεται βασιλεὺς, φάσκοντας μὲν ὅτι οὐ Κρόνου παῖς ἀγκυλομήτεω ἔδωκεν αὐτῷ τὸ βασιλεύειν, ὁ δὲ μεθιστῶν „βασιλεῖς καὶ“ καθιστῶν. καὶ τὸ αὐτό γε ποιείτωσάν μοι ἅπαντες, τὸ μὲν Ὁμηρικὸν καταλύοντες δόγμα τὸ δὲ θεῖον περὶ βασιλέως τηροῦντες καὶ τὸ „τὸν βασιλέα τιμᾶτε“ φυλάττοντες· καὶ τὸ ὡς ἐν ὑποθέσει γε τοιαύτῃ οὔτε μόνος ὁ βασιλεὺς καταλειφθήσεται οὔτ᾿ ἔρημος ἔσται οὔτε τὰ ἐπὶ γῆς ἐπὶ τοῖς ἀνομωτάτοις καὶ ἀγριωτάτοις βαρβάροις ἔσται. εἰ γὰρ, ὡς λέγει Κέλσος, τὸ αὐτό μοι ποιήσειαν ἅπαντες, δηλονότι καὶ οἱ βάρβαροι τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ προσελθόντες νομιμώτατοι ἔσονται καὶ ἡμερώτατοι· καὶ πᾶσα μὲν θρησκεία καταλυθήσεται μόνη δὲ ἡ Χριστιανῶν κρατήσει, ἥτις καὶ μόνη ποτὲ κρατήσει, τοῦ λόγου ἀεὶ πλείονας νεμομένου ψυχάς.

8.69Sonra Kelsos, "herkes senin yaptığını yapsa" derken tutarsız bir şey söylediğinin kendisi de farkına varmadan şöyle diyor: "Herhalde şunu da söylemeyeceksin: Romalılar sana inanıp tanrılara ve insanlara karşı geleneksel ödevlerini bir yana bırakır, senin Yüce Olan'ını ya da kimi istersen onu yardıma çağırırlarsa, o inip onlar için savaşacak ve başka hiçbir güce ihtiyaç kalmayacak. Çünkü aynı Tanrı daha önce de kendisine bağlı olanlara, sizin dediğinize göre, bunları ve bunlardan çok daha büyüklerini vaat etmişti; ama hem onlara hem size ne kadar yararı dokunduğunu görüyorsunuz: Onlar bütün yeryüzünün efendisi olacakken ellerinde ne bir avuç toprak ne bir ocak kaldı; sizden ise hâlâ gizlice dolaşan biri varsa, o da ölüm cezasına çarptırılmak için aranıyor."

Kelsos bir varsayım olarak, Romalılar Hristiyanların sözüne inanıp geleneksel tanrılara karşı ödevlerini ve insanlar arasındaki eski kanunları bir yana bırakarak Yüce Olan'a ibadet etseler ne olacağını sorduğuna göre, bu konuda ne düşündüğümüzü dinle. Diyoruz ki: Eğer aramızdan "iki kişi yeryüzünde herhangi bir konuda anlaşırsa, ne dilerlerse" adillerin "göklerdeki Babası tarafından onlara verilecekse" —çünkü Tanrı akıl sahibi canlıların uyumundan sevinç duyar, anlaşmazlıktan ise yüz çevirir—, şimdi olduğu gibi yalnız pek az kişi değil de Roma'nın hüküm sürdüğü bütün ülke bir ağızdan anlaşsa ne olacağını düşünmeli? Çünkü bunlar, Mısırlıların kovaladığı İbranilere bir zamanlar "Rab sizin için savaşacak, siz yalnızca susun" diyen Logos'a dua edecekler. Tam bir uyum içinde dua ederek, peşlerine düşen düşmanlardan, Tanrı'ya yakaran Musa'nın ve yanındakilerin duasıyla yok edilenlerden çok daha fazlasını alt edebileceklerdir. Tanrı'nın kanunu tutanlara verdiği vaatler gerçekleşmediyse, Tanrı yalan söylediği için değil, vaatler şarta bağlı olarak, yani kanunu ve kanuna göre bir hayatı korumak şartıyla verildiği için gerçekleşmemiştir. Vaatleri bu şartlarla almış olan Yahudilere ne bir avuç toprak ne bir ocak kaldıysa, bunun sebebi kanunu çiğnedikleri her şeydir, özellikle de İsa'ya karşı yaptıklarıdır.

8.69

Εἶτα ἑαυτοῦ μὴ ἀκούσας ὁ Κέλσος, τὰ ἀνακόλουθα εἰπόντος τῷ εἰ γὰρ τὸ αὐτό σοι ποιήσειαν ἅπαντες, φησίν· οὐ μὲν δὴ τοῦτο φήσεις. ὡς, ἂν πεισθέντες σοι Ῥωμαῖοι καὶ τῶν νενομισμένων αὐτοῖς πρὸς θεούς τε καὶ ἀνθρώπους ἀμελήσαντες τὸν σὸν Ὕψιστον, ἢ ὅντινα βούλει, προσκαλέσωνται. καταβὰς ὑπερμαχεῖται αὐτῶν, καὶ οὐδεμιᾶς ἄλλης ἀλκῆς δεήσει. καὶ γὰρ πρότερον ὁ αὐτὸς θεὸς τοῖς προσέχουσιν αὐτῷ ταῦτά τε καὶ πολὺ μείζω τούτων, ὡς ὑμεῖς φατε, ὑπισχνούμενος ὁρᾶτε ὅσα ὠφέλησεν ἐκείνους τε καὶ ὑμᾶς· ὧν τοῖς μὲν ἀντὶ ⟨(τοῦ)⟩ γῆς ἁπάσης εἶναι δεσπόταις οὐδ᾿ ὁποία τις βῶλος οὐδ᾿ ἑστία λείπεται, ὑμῶν δὲ κἂν πλανᾶταί τις ἔτι λανθάνων, ἀλλὰ ζητεῖται πρὸς θανάτου δίκην. ἐπεὶ δὲ καθ᾿ ὑπόθεσιν ζητεῖ, εἰ πεισθέντες Ῥωμαῖοι τῷ Χριστιανῶν λόγῳ, τῶν πρὸς τοὺς νενομισμένους θεοὺς ἀμελήσαντες καὶ τῶν κατὰ τοὺς ἀνθρώπους προτέρων νόμων, τὸν Υψιστον σέβοιντο, τί ἂν ἀπαντήσαι· ἄκουε τί ἀρέσκει περὶ τούτων ἡμῖν. φαμὲν ὅτι, εἴπερ, „ἂν δύο συμφωνῶσιν“ ἐξ ἡμῶν „ἐπὶ τῆς γῆς περὶ παντὸς πράγματος, οὗ ἐὰν αἰτήσωνται γενήσεται αὐτοῖς παρὰ τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς πατρὸς“ τῶν δικαίων· χαίρει γὰρ συμφωνίᾳ τῶν λογικῶν ζῴων ὁ θεὸς καὶ ἐκτρέπεται τὴν διαφωνίαν· τί χρὴ νομίζειν, εἰ μὴ μόνον ὡς νῦν πάνυ ὀλίγοι συμφωνοῖεν ἀλλὰ πᾶσα ἡ ὑπὸ Ῥωμαίων ἀρχή; εὔξονται γὰρ τῷ καὶ πρότερον εἰπόντι πρὸς τοὺς Ἑβραίους καταδιωκομένους ὑπὸ Αἰγυπτίων λόγῳ· „κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ὑμῶν, καὶ ὑμεῖς σιγήσεσθε,“ καὶ μετὰ πάσης συμφωνίας εὐξάμενοι πολλῷ πλείονας δυνήσονται καταλῦσαι ἐχθροὺς ἐπιδιώκοντας, ἢ οὓς καθεῖλεν ἡ Μωϋσέως πρὸς τὸν θεὸν βοῶντος καὶ τῶν σὺν αὐτῷ εὐχή. ἃ δ᾿ ὑπέσχετο ὁ θεὸς τοῖς τηροῦσι τὸν νόμον εἰ μὴ γεγένηται, οὐ τῷ ψεύδεσθαι τὸν θεὸν οὐ γεγένηται ἀλλὰ τῷ ἐπὶ συνθήκαις γεγονέναι τὰς ἐπαγγελίας, ταῖς περὶ τοῦ τηρεῖν τὸν νόμον καὶ τὸν κατὰ τὸν νόμον βίον. καὶ εἰ οὔτε βῶλος οὔθ᾿ ἑστία Ἰουδαίοις καταλείπεται τοῖς τὰς ἐπαγγελίας ἐπὶ συνθήκαις εἰληφόσιν, αἰτιατέον πᾶσαν μὲν αὐτῶν τὴν παρανομίαν ἐξαιρέτως δὲ τὴν κατὰ τοῦ Ἰησοῦ.

8.70Kelsos'un varsayımına göre hepsi inanmış olan Romalılar ise ya dua ederek düşmanlarını yenecek ya da hiç savaşmak zorunda kalmayacaklardır; çünkü elli adil kişinin hatırına beş şehri baştan başa kurtarmayı vaat etmiş olan ilahi güç onları koruyacaktır. Zira Tanrı'nın insanları, dünyanın yeryüzündeki düzenini koruyan tuzdur; tuz bozulmadıkça yeryüzündeki şeyler ayakta kalır. "Çünkü tuz tadını yitirirse" "artık ne toprağa ne gübreye yarar", "dışarı atılıp insanlar tarafından çiğnenir." Bunun ne anlamda söylendiğini "kulağı olan duysun." Biz de, Tanrı ayartıcıya bize zulmetme yetkisi verdiğinde zulme uğrarız; Tanrı bunları çekmemizi istemediğinde ise bizden nefret eden dünyanın ortasında şaşılacak bir barış içinde yaşarız ve "Cesur olun, ben dünyayı yendim" diyene güveniriz. O gerçekten "dünyayı yenmiştir"; bu yüzden dünya, onu yenmiş olanın dilediği kadar güç sahibidir; çünkü o, "dünyayı" yenme gücünü Baba'dan almıştır. Biz de onun zaferine güveniriz.

Eğer yine din uğruna mücadele edip yarışmamızı isterse, rakipler gelsin; onlara şöyle deriz: "Beni güçlendiren Rabbimiz Mesih İsa sayesinde her şeye gücüm yeter." Kutsal Yazı'nın deyişiyle "bir assariona" satılan iki serçeden bile "biri göklerdeki Baba'nın izni olmadan tuzağa düşmez." İlahi inayet her şeyi öylesine kuşatmıştır ki "başımızın" kılları bile O'nun saymasından kaçmış değildir.

8.70

Ἀλλ᾿ οἱ καθ᾿ ὑπόθεσιν Κέλσου πάντες ἂν πεισθέντες Ῥωμαῖοι εὐχόμενοι περιέσονται τῶν πολεμίων ἢ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν πολεμήσονται. φρουρούμενοι ὑπὸ θείας δυνάμεως, τῆς διὰ πεντήκοντα δικαίους πέντε πόλεις ὅλας ἐπαγγειλαμένης διασῶσαι. ἅλες γὰρ εἰσι τηρητικοὶ τῶν ἐπὶ γῆς συστάσεων τοῦ κόσμου οἱ τοῦ θεοῦ ἄνθρωποι, καὶ συνέστηκε τὰ ἐπὶ γῆς, ὅσον οἱ ἅλες οὐ τρέπονται· „ἐὰν γὰρ τὸ ἅλας μωρανθῇ,“ „οὔτ᾿ εἰς γῆν οὔτ᾿ εἰς κόπρον“ „ἰσχύει ἔτι“ ἀλλὰ „βληθὲν ἔξω“ καταπατηθήσεται „ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων.“ „ὁ δ᾿ ἔχων ὦτα ἀκουέτω,“ πῶς ταῦτα λέγεται. καὶ ἡμεῖς δὲ, ὅτε μὲν ἐπιτρέπει ὁ θεὸς τῷ πειράζοντι δοὺς ἐξουσίαν τὴν τοῦ διώκειν ἡμᾶς, διωκόμεθα· ὅτε δ᾿ ὁ θεὸς ⟨(οὐ)⟩ βούλεται τοῦθ᾿ ἡμᾶς πάσχειν, καὶ ἐν μισοῦντι ἡμᾶς τῷ κόσμῳ παραδόξως εἰρήνην ἄγομεν καὶ θαῤῥοῦμεν ἐπὶ τῷ εἰπόντι· „θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον.“ καὶ ἀληθῶς νενίκηκε „τὸν κόσμον,“ διόπερ ⟨(ἰσχύει ὁ κόσμος)⟩ εἰς ὅσον νικήσας αὐτὸν βούλεται, λαβὼν ἀπὸ τοῦ πατρὸς τὸ νικᾶν „τὸν κόσμον·“ θαῤῥοῦμεν δὲ τῇ ἐκείνου νίκῃ. εἰ δὲ βούλεται πάλιν ἡμᾶς ἀθλεῖν καὶ ἀγωνίζεσθαι περὶ εὐσεβείας, ἡκέτωσαν ἀνταγωνισταὶ, πρὸς οὓς ἐροῦμεν· „πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ κυρίῳ ἡμῶν.“ καὶ γὰρ δύο στρουθίων πιπρασκομένων, ὡς ὠνόμασεν ἡ γραφὴ, „ἀσσαρίου,“ „ἓν εἰς παγίδα οὐ πίπτει ἄνευ τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς πατρός.“ καὶ ἐπὶ τοσοῦτον πάντα ἡ θεία περιείληφε πρόνοια, ὡς μηδὲ τὰς τρίχας „τῆς κεφαλῆς“ ἡμῶν ἐκπεφευγέναι τὸ ὑπ᾿ αὐτοῦ ἠριθμῆσθαι.

8.71Sonra Kelsos, her zamanki gibi, ardından gelen sözlerinde hiçbirimizin yazmadığı şeyleri söyleyerek ortalığı birbirine katıyor. Şöyle diyor: "Şu sözüne de katlanılmaz: Şimdi bizi yöneten krallar sana inanıp esir düşerse, onlardan sonra gelenleri ikna edeceksin; onlar da esir düşerse başkalarını, onların ardından da başkalarını; ta ki sana inananların hepsi esir düştüğünde aklı başında, olacakları önceden gören bir yönetim, kendisi daha önce yok olmadan sizin hepinizi kökünüzle birlikte yok edene kadar." Bu konuda söz söylemeye gerek yok; çünkü hiçbirimiz şimdiki krallar hakkında "İnanıp esir düşerlerse onlardan sonrakileri ikna ederiz, onlar da esir düşerse ardından gelenleri ikna ederiz" demez. Bize inanan ardılların düşmanlara karşı kendilerini savunmadıkları için birbiri ardına esir düşeceğini, aklı başında, olacakları önceden gören bir yönetimin de bizi kökümüzle birlikte yok edeceğini nereden çıkarıp ortaya attı? Görünüşe bakılırsa burada da saçmalıkları birbirine ekleyerek bunu da kendi kafasından uydurmuş.

8.71

Εἶτα πάλιν, ὡς ἔθος τῷ Κέλσῳ. φύρει ἐν τοῖς ἑξῆς λέγων ἃ οὐδεὶς ἡμῶν ἀνέγραψε· φησὶ γὰρ τοιαῦτα· οὐ μὴν οὐδὲ ἐκεῖνο ἀνεκτόν σου λέγοντος, ὡς, ἂν οἱ νῦν βασιλεύοντες ἡμῶν σοι πεισθέντες ἁλῶσι. τοὺς αὖθις βασιλεύοντας πείσεις εἶτ᾿ ἄλλους, ἂν κἀκεῖνοι ἁλῶσι, καὶ ἄλλους ἐπ᾿ ἄλλοις, μέχρι πάντων τῶν σοι πειθομένων ἁλισκομένων μία τις ἀρχὴ σωφρονήσασα καὶ προειδομένη τὸ συμβαῖνον πάντας ὑμᾶς, πρὶν αὐτὴν προαπολέσθαι, παγγενεὶ διολέσει. εἰπεῖν δὲ περὶ τούτων οὐχ αἱρεῖ λόγος, οὐ γὰρ λέγει τις ἡμῶν περὶ τῶν νῦν βασιλευόντων ὅτι, ἐὰν πεισθέντες ἁλῶσι, τοὺς μετ᾿ αὐτοὺς πάλιν πείσομεν, κἀκείνων ἁλόντων πάλιν τοὺς ἑξῆς πείσομεν. πόθεν δὲ καὶ ἀπέῤῥιψεν ὅτι κατὰ διαδοχὴν ἀεὶ τῶν ὑστέρων πειθομένων ἡμῖν καὶ ἁλισκομένων διὰ τὸ μὴ ἀμύνεσθαι τοὺς πολεμίους μία τις ἀρχὴ σωφρονήσασα καὶ προειδομένη τὸ συμβαῖνον παγγενεὶ ἡμᾶς διολέσει; ἀλλ᾿ ἔοικε φλυαρίας ἐν τούτοις ἑξῆς συνάπτων καὶ τοῦτ᾿ ἀφ᾿ ἑαυτοῦ ἀπεῤῥοιβδηκέναι.

8.72Bundan sonra Kelsos şöyle bir dilekte bulunuyor: "Keşke Asya'da, Avrupa'da ve Libya'da dünyanın uçlarına kadar dağılmış Yunanlar ve barbarlar tek bir kanun etrafında birleşebilseler!" Ama bunun imkânsız olduğunu düşünerek, böyle sanan kişinin hiçbir şey bilmediğini ekliyor. Bu konuda da bir şey söylemek gerekirse, birkaç söz söyleyeceğim; gerçi akıl sahibi olan her şeyin tek bir kanun etrafında birleşeceği sözünün yalnız mümkün değil, aynı zamanda doğru olduğunu göstermek uzun bir inceleme ve kanıtlama ister. Stoacılar, öteki unsurlardan daha güçlü olan unsur galip geldiğinde bütün yanma [ekpyrōsis] gerçekleşecek ve her şey ateşe dönüşecek derler. Biz ise Logos'un bir gün akıl sahibi tabiatın tamamına hâkim olacağını ve her ruhu kendi kemaline dönüştüreceğini söyleriz; bu, her biri yalnızca kendi özgürlüğünü kullanarak Logos'un dilediğini seçtiğinde ve seçtiği hâle girdiğinde olacaktır. Şunu da söyleriz: Bedenlerdeki hastalıklarda ve yaralarda bazı durumlar her türlü hekimlik tekhnē'sinden güçlü olabilir; ama ruhlarda kötülükten doğan herhangi bir şeyin, her şeyin üstündeki Logos'un, yani Tanrı'nın iyileştiremeyeceği kadar güçlü olması akla yakın değildir. Çünkü Logos ve onda bulunan şifa, ruhtaki bütün kötülüklerden daha güçlüdür; Logos bu şifayı Tanrı'nın dilemesine göre her birine uygular ve her şeyin gayesi kötülüğün ortadan kalkmasıdır. Kötülüğün, bir daha hiçbir şekilde ortaya çıkmasına izin verilemeyecek biçimde mi kalkacağı, yoksa öyle mi olmayacağı ise şimdiki konuşmamızın öğreteceği bir konu değildir.

Peygamberlikler kötülüklerin tamamen ortadan kalkması ve her ruhun düzeltilmesi hakkında örtülü sözlerle pek çok şey söyler; ama şimdilik Sefanya'dan şu sözleri aktarmak yeterlidir: "Hazırlan, erkenden kalk; onların bütün başak artıkları bozulup gitti. Bu yüzden beni bekle, diyor Rab, tanıklık etmek için kalkacağım günü. Çünkü hükmüm milletlerin toplantılarına yöneliktir: Kralları kabul edip öfkemin bütün kızgınlığını üzerlerine dökmeye. Bütün yeryüzü kıskançlığımın ateşinde yanıp tükenecek. O zaman halkların dilini, kendi kuşağına göre değiştireceğim; herkes Rab'bin adını çağırsın, tek bir boyunduruk altında O'na kulluk etsin diye. Habeşistan ırmaklarının ötesinden bana kurbanlar sunacaklar. O gün bana karşı dinsizce yaptığın bütün işler yüzünden utanca düşmeyeceksin; çünkü o zaman kibrinin aşağılık işlerini senden söküp atacağım, bir daha da kutsal dağımda böbürlenmeyeceksin. İçinde yumuşak huylu ve alçakgönüllü bir halk bırakacağım; İsrail'den geride kalanlar Rab'bin adından çekinecek. Haksızlık etmeyecek, boş söz söylemeyecekler; ağızlarında hileli bir dil bulunmayacak. Çünkü otlayıp yatacaklar, onları korkutan olmayacak." Gücü yeten, bütün bunları iyice düşünüp peygamberliğin açık anlamını ortaya koysun. Özellikle de bütün yeryüzü yanıp tükenirken "halkların dilinin kendi kuşağına göre değiştirilmesi"nin, dillerin karışmasından önceki duruma benzer biçimde ne anlama geldiğini incelesin. "Herkesin Rab'bin adını çağırması, tek bir boyunduruk altında O'na kulluk etmesi"nin ne olduğunu da düşünsün: "Kibrin aşağılık işleri" söküp atılacak, artık ne "haksızlık" ne boş söz ne de hileli dil kalacak.

Bunları kısaca, ayrıntılı bir açıklamaya girmeden aktarmayı uygun gördüm; çünkü Kelsos, Asya'da, Avrupa'da ve Libya'da yaşayan Yunanların ve barbarların tek bir düşüncede birleşmesinin imkânsız olduğunu sanıyor. Belki de böyle bir şey hâlâ bedende olanlar için gerçekten imkânsızdır; ama bedenden kurtulmuş olanlar için imkânsız değildir.

8.72

Μετὰ δὲ ταῦτα εὐχήν τινα εἰπὼν τήν· εἰ γὰρ δὴ οἷόν τε εἰς ἕνα συμφρονῆσαι νόμον τοὺς τὴν Ἀσίαν καὶ Εὐρώπην καὶ Λιβύην Ἕλληνάς τε καὶ βαρβάρους ἄχρι περάτων νενεμημένους, ἀδύνατον τοῦτο νομίσας εἶναι ἐπιφέρει ὅτι ὁ τοῦτο οἰόμενος οἶδεν οὐδέν. εἰ δὲ χρὴ καὶ τοῦτ᾿ εἰπεῖν, λελέξεται ὀλίγα εἰς τὸν τόπον, δεόμενον πολλῆς ἐξετάσεως καὶ κατασκευῆς, εἰς τὸ φανῆναι οὐ μόνον δυνατὸν ἀλλὰ καὶ ἀληθὲς τὸ λεγόμενον περὶ τοῦ εἰς ἕνα συμφρονῆσαι νόμον πᾶν τὸ λογικόν. οἱ μὲν οὖν ἀπὸ τῆς Στοᾶς. ἐπικρατήσαντος ὡς οἷόν τε τοῦ ἰσχυροτέρου τῶν ἄλλων στοιχείου, τὴν ἐκπύρωσιν ἔσεσθαι πάντων εἰς πῦρ μεταβαλλόντων, ἡμεῖς δὲ τῆς λογικῆς φύσεώς φαμεν ὅλης κρατῆσαί ποτε τὸν λόγον καὶ μεταποιῆσαι πᾶσαν ψυχὴν εἰς τὴν ἑαυτοῦ τελειότητα, ἐπὰν ἕκαστος ψιλῇ χρησάμενος τῇ ἐξουσίᾳ ἕληται ἃ βούλεται καὶ γένηται ἐν οἷς εἵλατο· καὶ φαμεν ὅτι οὐκ ἔστιν εἰκὸς, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ⟨(ἐν)⟩ τοῖς σώμασι νοσημάτων καὶ τραυμάτων τινὰ τῶν συμβαινόντων ἰσχυρότερα εἶναι πάσης ἰατρικῆς τέχνης, οὕτως ἐπὶ τῶν ψυχῶν εἶναί τι τῶν ἀπὸ κακίας ἀδύνατον ὑπὸ τοῦ ἐπὶ πᾶσι λογικοῦ καὶ θεοῦ θεραπευθῆναι. πάντων γὰρ τῶν ἐν ψυχῇ κακῶν δυνατώτερος ὢν ὁ λόγος καὶ ἡ ἐν αὐτῷ θεραπεία προσάγει κατὰ βούλησιν θεοῦ ἑκάστῳ αὐτὴν, καὶ τὸ τέλος τῶν πραγμάτων ἀναιρεθῆναί ἐστι τὴν κακίαν· πότερον δὲ ὥστε μηδαμῇ μηδαμῶς ἔτι αὐτὴν ἐπιτραπῆναι δύνασθαι ἢ μὴ, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ λόγου διδάξαι. πολλὰ μὲν ουν αἱ προφητεῖαι περὶ τῆς παντελοῦς ἀναιρέσεως τῶν κακῶν καὶ διορθώσεως πάσης ψυχῆς ἐν ἀποῤῥήτοις λέγουσιν, ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος παραθέσθαι τὴν ἀπὸ τοῦ Σοφονίου λέξιν, οὕτως ἔχουσαν· „ἑτοιμάζου, ὄρθρισον· διέφθαρται πᾶσα ἡ ἐπιφυλλὶς αὐτῶν. διὰ τοῦτο ὑπόμεινόν ⟨(με)⟩, λέγει κύριος, ἐν ἡμέρᾳ ἀναστάσεώς μου εἰς μαρτύριον· διότι τὸ κρίμα μου εἰς συναγωγὰς ἐθνῶν τοῦ ἐκδέξασθαι βασιλεῖς, τοῦ ἐκχέαι ἐπ᾿ αὐτοὺς πᾶσαν ὀργὴν θυμοῦ μου. ἐν γὰρ πυρὶ ζήλου μου καταναλωθήσεται πᾶσα ἡ γῆ· ὅτι τότε μεταστρέψω ἐπὶ λαοὺς γλῶσσαν εἰς γενεὰν αὐτῆς, τοῦ ἐπικαλεῖσθαι πάντας τὸ ὄνομα κυρίου, τοῦ δουλεύειν ⟨(αὐτῷ)⟩ ὑπὸ ζυγὸν ἕνα. ἐκ περάτων ποταμῶν Αἰθιοπίας θύσουσι θυσίας μοι. ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ οὐ μὴ καταισχυνθῇς ἐκ πάντων τῶν ἐπιτηδευμάτων σου, ὧν ἠσέβησας εἰς ἐμέ· ὅτι τότε περιελῶ ἀπὸ σοῦ τὰ φαυλίσματα τῆς ὕβρεώς σου, καὶ οὐκ ἔτι μὴ προσθῇς τοῦ μεγαλαυχῆσαι ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν μου. καὶ ὑπολείψομαι ἐν σοὶ λαὸν πραῢν καὶ ταπεινὸν, καὶ εὐλαβηθήσονται ἀπὸ τοῦ ὀνόματος κυρίου οἱ κατάλοιποι τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ οὐ ποιήσουσιν ἀδικίαν καὶ οὐ λαλήσουσι μάταια, καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ ἐν τῷ στόματι αὐτῶν γλῶσσα δολία· διότι αὐτοὶ νεμήσονται καὶ κοιτασθήσονται, καὶ οὐκ ἔσται ὁ ἐκφοβῶν αὐτούς.“ ὁ δυνάμενος δ᾿ εἰς ταῦτα ὅλα μὲν κατανοήσας τὴν σαφήνειαν τῆς προφητείας παραστησάτω, μάλιστα δ᾿ ἐξετασάτω, τί τὸ ἀναλουμένης πάσης τῆς γῆς μεταστραφῆναι „ἐπὶ λαοὺς γλῶσσαν εἰς γενεὰν αὐτῆς,“ ἀνάλογον τοῖς πρὸ τῆς συγχύσεως πράγμασι· καὶ κατανοησάτω, τί τὸ „ἐπικαλεῖσθαι πάντας τὸ ὄνομα κυρίου, τοῦ δουλεύειν αὐτῷ ὑπὸ ζυγὸν ἕνα,“ ὡς περιαιρεθῆναι „τὰ τῆς ὕβρεως φαυλίσματα,“ καὶ μηκέτι εἶναι „ἀδικίαν“ μηδὲ λόγους ματαίους μηδὲ γλῶσσαν δολίαν. ταῦτα δ᾿ ἔδοξέ μοι μετρίως καὶ οὐ μετὰ τῆς ἀκριβοῦς διηγήσεως παραθέσθαι διὰ τὴν Κέλσου λέξιν, οἰομένου τὸ συμφρονῆσαι τοὺς τὴν Ἀσίαν καὶ Εὐρώπην καὶ Λιβύην Ἕλληνάς τε καὶ βαρβάρους οἰκοῦντας ἀδύνατον εἶναι. καὶ τάχα ἀληθῶς ἀδύνατον μὲν τὸ τοιοῦτο τοῖς ἔτι ἐν σώμασι, οὐ μὴν ἀδύνατον καὶ ἀπολυθεῖσιν αὐτῶν.

8.73Ardından Kelsos bizi bütün gücümüzle krala yardım etmeye, adil işlerde onunla birlikte çalışmaya, onun için savaşmaya, gerekirse onunla birlikte sefere çıkmaya ve ordunun başında ona ortak olmaya çağırıyor. Buna da şöyle cevap vermek gerekir: Biz krallara yeri geldiğinde, deyim yerindeyse, ilahi bir yardımla yardım ederiz ve "Tanrı'nın bütün silahlarını" kuşanırız. Bunu da şu havari sözüne uyarak yaparız: "Her şeyden önce bütün insanlar için, krallar ve yüksek mevkide olanların hepsi için dilekler, dualar, yakarışlar ve şükranlar sunulmasını öğütlerim." Kişi ne kadar dindarsa, krallara yardım etmekte, savaş saflarına çıkıp düşmanlardan öldürebildiklerini öldüren askerlerden o kadar etkilidir.

İnancımıza yabancı olup bizden toplum için askerlik yapmamızı ve insan öldürmemizi isteyenlere şunu da söyleyebiliriz: Sizin aranızda da bazı heykellerin rahipleri ve tanrı saydığınız varlıkların tapınak bekçileri, kurbanlar yüzünden sağ ellerini lekesiz tutarlar; öyle ki tanrı dediğiniz varlıklara geleneksel kurbanları kana bulanmamış, cinayetten arınmış ellerle sunsunlar. Savaş çıktığında rahipleri de askere almazsınız elbette. Bu makul bir şeyse, başkaları askerlik yaparken bunların da Tanrı'nın rahipleri ve hizmetkârları olarak kendi seferlerine çıkması çok daha makul değil midir? Onlar sağ ellerini temiz tutar, ama adil bir biçimde savaşanlar ve adil bir biçimde hüküm süren kral için Tanrı'ya dualarla mücadele ederler; öyle ki adil davrananlara zıt ve düşman olan her şey yıkılsın. Biz, dualarımızla savaşları kışkırtan, yeminleri çiğneten ve barışı bozan bütün daimōnları yıkarak krallara, askerlik ediyor görünenlerden daha çok yardım ederiz. Kamu işlerine de katkıda bulunuruz: Adaletle dualar sunarız; bunu da hazları küçümsemeyi ve onlara kapılmamayı öğreten nefis terbiyesiyle ve tefekkürle birlikte yaparız. Kral için asıl savaşan da biziz. Gerekse bile onunla birlikte sefere çıkmayız; ama Tanrı'ya yakarışlarımızla kendi dindarlık ordumuzu kurarak onun uğrunda savaşırız.

8.73

Εἶθ᾿ ἑξῆς προτρέπεται ἡμᾶς ὁ Κέλσος ἀρήγειν τῷ βασιλεῖ παντὶ σθένει καὶ συμπονεῖν αὐτῷ τὰ δίκαια καὶ ὑπερμαχεῖν αὐτοῦ καὶ συστρατεύειν αὐτῷ, ἂν ἐπείγῃ, καὶ συστρατηγεῖν. λεκτέον δὲ καὶ πρὸς ταῦτα ὅτι ἀρήγομεν κατὰ καιρὸν τοῖς βασιλεῦσι θείαν, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, ἄρηξιν, καὶ „πανοπλίαν“ ἀναλαμβάνοντες „θεοῦ.“ καὶ ταῦτα ποιοῦμεν πειθόμενοι ἀποστολικῇ φωνῇ λεγούσῃ· „παρακαλῶ οὖν ὑμᾶς πρῶτον ποιεῖσθαι δεήσεις, προσευχὰς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας ὑπὲρ πάντων ἀνθρώπων, ὑπὲρ βασιλέων καὶ πάντων τῶν ἐν ὑπεροχῇ ὄντων.“ καὶ ὅσῳ γε τὶς εὐσεβέστερός ἐστι, τοσούτῳ ἀνυτικώτερος ἐν τῷ ἀρήγειν τοῖς βασιλεύουσι παρὰ τοὺς εἰς τὰς παρατάξεις ἐξιόντας στρατιώτας καὶ ἀναιροῦντας οὓς ἂν δύνωνται τῶν πολεμίων. εἶτα δὲ καὶ ταῦτ᾿ εἴποιμεν ἂν πρὸς τοὺς ἀλλοτρίους τῆς πίστεως καὶ ἀξιοῦντας ἡμᾶς στρατεύεσθαι ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ καὶ ἀνθρώπους ἀναιρεῖν ὅτι καὶ οἱ καθ᾿ ὑμᾶς ἱερεῖς ἀγαλμάτων τινῶν καὶ νεωκόροι ὧν νομίζετε θεῶν τηροῦσιν ἑαυτῶν ἀμίαντον τὴν δεξιὰν διὰ τὰς θυσίας, ἵν᾿ ἀναιμάκτοις χερσὶ καὶ καθαραῖς ἀπὸ φόνων προσάγωσι τὰς νενομισμένας θυσίας οἷς φατε θεοῖς· καὶ οὐ δή που πολέμου καταλαβόντος καὶ τοὺς ἱερεῖς στρατεύετε. εἰ ουν τοῦτ᾿ εὐλόγως γίνεται. πόσῳ μᾶλλον ἄλλων στρατευομένων καὶ οὗτοι στρατεύονται ὡς ἱερεῖς τοῦ θεοῦ καὶ θεραπευταὶ, καθαρὰς μὲν τηροῦντες τὰς δεξιὰς ἀγωνιζόμενοι δὲ διὰ τῶν πρὸς θεὸν εὐχῶν ὑπὲρ τῶν δικαίως στρατευομένων καὶ ὑπὲρ τοῦ δικαίως βασιλεύοντος, ἵνα τὰ ἐναντία πάντα καὶ ἐχθρὰ τοῖς δικαίως πράττουσι καθαιρεθῇ; ἡμεῖς δὲ καὶ ταῖς εὐχαῖς πάντας δαίμονας. τοὺς ἐγείροντας τὰ πολεμικὰ καὶ ὅρκους συγχέοντας καὶ τὴν εἰρήνην ταράσσοντας, καθαιροῦντες μᾶλλον βοηθοῦμεν τοῖς βασιλεύουσιν ἤπερ οἱ δοκοῦντες στρατεύεσθαι. συμπονοῦμεν δὲ τοῖς κοινοῖς πράγμασιν οἱ μετὰ δικαιοσύνης ἀναφέροντες προσευχὰς, σὺν ἀσκήσεσι καὶ μελέταις διδασκούσαις καταφρονεῖν ἡδονῶν καὶ μὴ ἄγεσθαι ὑπ᾿ αὐτῶν. ἡμεῖς καὶ μᾶλλον ὑπερμαχοῦμεν τοῦ βασιλέως· καὶ οὐ συστρατευόμεθα μὲν αὐτῷ, κἂν ἐπείγῃ, στρατευόμεθα δὲ ὑπὲρ αὐτοῦ ἴδιον στρατόπεδον εὐσεβείας συγκροτοῦντες διὰ τῶν πρὸς τὸ θεῖον ἐντεύξεων.

8.74Kelsos vatan için ordunun başına geçmemizi de istiyorsa, bilsin ki bunu da yaparız; ama insanlar görsün, onların önünde övünelim diye yapmayız. Çünkü dualarımız gizlidir, hükmeden yetimizin ta kendisinde durur ve vatanımızdakiler için rahiplerin dualarıymış gibi yukarı yükselir. Hristiyanlar vatanlarına öteki insanlardan daha çok iyilik ederler: Vatandaşları terbiye eder, onlara şehrin koruyucusu olan Tanrı'ya karşı dindar olmayı öğretir, en küçük şehirlerde iyi yaşamış olanları ilahi ve göksel bir şehre alırlar. Onlara şöyle denebilir: En küçük şehirde "güvenilir çıktın"; büyük şehre de gel. Orada "Tanrı tanrıların toplantısında durur, tanrılar arasında hüküm verir"; seni de onların arasına sayar, yeter ki artık bir insan gibi ölmeyesin, "beylerden biri gibi" düşmeyesin.

8.74

Εἰ δὲ βούλεται ἡμᾶς ὁ Κέλσος καὶ στρατηγεῖν ⟨(ὑπὲρ)⟩ πατρίδος. ἴστω ὅτι καὶ ταῦτα ποιοῦμεν, οὐ πρὸς τὸ βλέπεσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων καὶ κενοδοξεῖν ἐπ᾿ αὐτῶν ταῦτα πράττοντες· ἐν γὰρ τῷ κρυπτῷ ἡμῶν κατ᾿ αὐτὸ τὸ ἡγεμονικὸν εὐχαί εἰσιν, ἀναπεμπόμεναι ὡς ἀπὸ ἱερέων ὑπὲρ τῶν ἐν τῇ πατρίδι ἡμῶν. Χριστιανοὶ δὲ μᾶλλον εὐεργετοῦσι τὰς πατρίδας ἢ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, παιδεύοντες τοὺς πολίτας καὶ εὐσεβεῖν διδάσκοντες εἰς τὸν πολιέα θεὸν, ἀναλαμβάνοντες εἰς θείαν τινὰ καὶ ἐπουράνιον πόλιν τοὺς ἐν ταῖς ἐλαχίσταις πόλεσι καλῶς βιώσαντας· πρὸς οὓς λέγοιτο ἄν· ⟨(ἐν)⟩ ἐλαχίστῃ πόλει „πιστὸς ἐγένου,“ ἧκε καὶ ἐπὶ τὴν μεγάλην, ὅπου „θεὸς ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν, ἐν μέσῳ δὲ θεοὺς διακρίνει,“ καὶ σὲ συναριθμῶν αὐτοῖς, ἐὰν μηκέτι ὡς ἄνθρωπος ἀποθνῄσκῃς μηδ᾿ „ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων“ πίπτῃς.

8.75Kelsos bizi, kanunları ve dindarlığı korumak için gerekiyorsa vatanımızı yönetmeye de çağırıyor. Biz ise her şehirde Tanrı'nın sözüyle kurulmuş başka bir vatan topluluğu bulunduğunu bildiğimiz için, sağlam bir sözü ve sağlam bir hayatı olan, yönetmeye yetenekli kişileri kiliseleri yönetmeye çağırırız. Yönetme hırsı olanları kabul etmeyiz; büyük alçakgönüllülükleri yüzünden Tanrı'nın kilisesinin ortak sorumluluğunu aceleyle üstlenmek istemeyenleri ise zorlarız. Bizim iyi yöneticilerimiz zorlanarak yönetici olmuşlardır; onları zorlayan da Tanrı'nın Oğlu, Tanrı Logos olduğuna inandığımız büyük Kral'dır. Tanrı'ya göre olan vatanın topluluğunda, yani kilisede iyi yönetenler, ister seçilerek ister zorlanarak yönetsinler, Tanrı'nın buyurduklarına göre yönetirler; bunu yaparken konulmuş kanunlardan hiçbirini de kirletmiş olmazlar.

Hristiyanlar bu tür görevlerden, hayatın daha sıradan kamu hizmetlerinden kaçmak için uzak durmazlar; kendilerini, insanların kurtuluşu için Tanrı'nın kilisesindeki daha ilahi ve daha zorunlu bir hizmete saklarlar. Önderliği hem zorunlu hem adil olarak üstlenir ve herkesi gözetirler: İçeridekileri, her gün daha iyi yaşasınlar diye; dışarıda görünenleri ise, dindarlığın saygın sözlerine ve işlerine katılsınlar diye. Böylece Tanrı'ya gerçekten ibadet ederek ve elden geldiğince pek çok kişiyi terbiye ederek Tanrı'nın sözüyle ve ilahi kanunla kaynaşsınlar; sonunda da her şeyde Tanrı'ya göre yaşamaya yönelmiş olan herkesi O'nunla birleştiren Tanrı'nın Oğlu aracılığıyla —Logos, bilgelik, hakikat ve adalet olan Oğul aracılığıyla— her şeyin üstündeki Tanrı ile birleşsinler.

8.75

Προτρέπει δ᾿ ἡμᾶς Κέλσος καὶ ἐπὶ τὸ ἄρχειν τῆς πατρίδος, ἐὰν δέῃ καὶ τοῦτο ποιεῖν ἕνεκεν σωτηρίας νόμων καὶ εὐσεβείας. ἡμεῖς δὲ ἐν ἑκάστῃ πόλει ἄλλο σύστημα πατρίδος κτισθὲν λόγῳ θεοῦ ἐπιστάμενοι τοὺς δυνατοὺς λόγῳ καὶ βίῳ ὑγιεῖ χρωμένους ἄρχειν ἐπὶ τὸ ἄρχειν ἐκκλησιῶν παρακαλοῦμεν; οὐκ ἀποδεχόμενοι μὲν τοὺς φιλάρχους βιαζόμενοι δὲ τοὺς διὰ πολλὴν μετριότητα τὴν κοινὴν φροντίδα τῆς ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ μὴ βουλομένους προπετῶς ἀναδέξασθαι· καὶ οἱ καλῶς ἄρχοντες ἡμῶν βιασθέντες ὑπάρχουσι. τοῦ μεγάλου βασιλέως ἀναγκάζοντος, ὃν πεπείσμεθα εἶναι υἱὸν θεοῦ λόγον θεόν. καὶ εἰ ἄρχουσιν οἱ καλῶς ἄρχοντες ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τῆς κατὰ θεὸν πατρίδος (λέγω δὲ τῆς ἐκκλησίας), λεγόμενοι ἢ ⟨(βιαζόμενοι)⟩, καὶ ἄρχουσι κατὰ τὰ ὑπὸ τοῦ θεοῦ προστεταγμένα, οὐδὲν παρὰ τοῦτο μολύνοντες τῶν θετῶν νόμων. καὶ οὐ φεύγοντές γε τὰς κοινοτέρας τοῦ βίου λειτουργίας Χριστιανοὶ τὰ τοιαῦτα περιΐστανται ἀλλὰ τηροῦντες ἑαυτοὺς θειοτέρᾳ καὶ ἀναγκαιοτέρᾳ λειτουργίᾳ ἐκκλησίας θεοῦ ἐπὶ σωτηρίᾳ ἀνθρώπων καὶ ἀναγκαίως ἅμα καὶ δικαίως ἡγούμενοι καὶ πάντων πεφροντικότες, τῶν μὲν ἔνδον, ἵν᾿ ὁσημέραι βέλτιον βιῶσι, τῶν δὲ δοκούντων ἔξω, ἵνα γένωνται ἐν τοῖς σεμνοῖς τῆς θεοσεβείας λόγοις καὶ ἔργοις καὶ οὕτω θεὸν ἀληθῶς σέβοντες καὶ πολλοὺς ὅση δύναμις παιδεύοντες ἀνακραθῶσι τῷ τοῦ θεοῦ λόγῳ καὶ τῷ θείῳ νόμῳ καὶ οὕτως ἑνωθῶσι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ διὰ τοῦ ἑνοῦντος αὐτῷ υἱοῦ θεοῦ λόγου καὶ σοφίας καὶ ἀληθείας καὶ δικαιοσύνης πάντα τὸν προτετραμμένον ἐπὶ τὸ κατὰ θεὸν ἐν πᾶσι ζῆν.

8.76Saygıdeğer Ambrosios, bana verdiğin görevi, sahip olduğumuz ve bize bahşedilmiş güç ölçüsünde, işte böylece tamamlamış oluyorum. Kelsos'un Doğru Söz adını taşıyan kitabına karşı söylemeyi uygun gördüğümüz her şeyi sekiz kitapta topladık. Onun yazdıklarını ve bizim ona karşı yazdırdıklarımızı okuyan kişi, hangisinin gerçek Tanrı'nın, O'na karşı dindarlığın yolunun ve sağlam öğretilerle insanlara ulaşıp onları en iyi hayata çağıran hakikatin kokusunu daha çok taşıdığına kendisi karar versin.

Şunu da bil ki Kelsos bundan sonra başka bir eser yazacağını vaat etmiş; onda, kendisine inanmak isteyen ve inanabilecek olanların nasıl yaşaması gerektiğini öğreteceğini söylemişti. Vaat ettiği bu ikinci kitabı yazmadıysa, onun kitabına karşı yazdırdığımız sekiz kitapla yetinmemiz yerinde olur. Yok, onu da yazmaya başlayıp bitirdiyse, o eseri arayıp bana gönder; ta ki hakikatin Babası bize ne nasip ederse onu da ona karşı yazdıralım ve oradaki yanlış kanaatleri çürütelim; doğru bir şey söylenmişse de, çekişmeye girmeden, güzel söylenmiş bir söz olarak ona tanıklık edelim.

8.76

Ἔχεις δ᾿ ἐν τούτοις, ἱερὲ Ἀμβρόσιε, τὸ τέλος κατὰ τὴν παροῦσαν ἡμῖν καὶ δοθεῖσαν δύναμιν τῶν προστεταγμένων ὑπὸ σοῦ. καὶ περιεγράψαμεν ἐν ὀκτὼ βιβλίοις πάντα, ὅσα πρέπον εἶναι ἐνομίσαμεν ὑπαγορεῦσαι πρὸς τὸν ἐπιγεγραμμένον Κέλσου ἀληθῆ λόγον. τοῦ δ᾿ ἐντυγχάνοντός ἐστι τῷ ἐκείνου συγγράμματι καὶ οἷς ἡμεῖς κατ᾿ αὐτοῦ ὑπηγορεύσαμεν κρῖναι, ὁπότερα μᾶλλον πνεῖ τοῦ ἀληθινοῦ θεοῦ καὶ τοῦ τρόπου τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας καὶ τῆς εἰς ἀνθρώπους φθανούσης ὑγιῶν δογμάτων προτρεπομένων ἐπὶ τὸν ἄριστον βίον ἀληθείας. ἴσθι μέντοι ἐπαγγελλόμενον τὸν Κέλσον ἄλλο σύνταγμα μετὰ τοῦτο ποιήσειν, ἐν ᾧ διδάξειν ἐπηγγείλατο, ὅπῃ βιωτέον τοὺς βουλομένους αὐτῷ καὶ δυναμένους πείθεσθαι. εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔγραψεν ὑποσχόμενος τὸν δεύτερον λόγον, εὖ ἂν ἔχοι ἀρκεῖσθαι ἡμᾶς τοῖς ὀκτὼ πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ ὑπαγορευθεῖσι βιβλίοις· εἰ δὲ κἀκεῖνον ἀρξάμενος συνετέλεσε, ζήτησον καὶ πέμψον τὸ σύγγραμμα. ἵνα καὶ πρὸς ἐκεῖνο ἅπερ ἂν ὁ τῆς ἀληθείας διδῷ ἡμῖν πατὴρ ὑπαγορεύσαντες καὶ τὴν ἐν ἐκείνῳ ψευδοδοξίαν ἀνατρέψωμεν, εἰ δέ που τι ἀληθὲς λέγεται, τούτῳ ἀφιλονείκως ὡς καλῶς εἰρημένῳ μαρτυρήσωμεν.

4.60Ardından, daha önce sayılan bütün cisimlerin tabiatının ortak olduğunu, bunun tek bir tabiat olduğunu, dönüşümlü bir değişime girip yeniden geri geldiğini söylüyor. Buna karşı da önceki söylediklerimizden açıktır ki ortak olan yalnız az önce sayılan cisimlerin tabiatı değildir, "gökteki" cisimlerin tabiatı da onlarla ortaktır. Durum böyleyse, açıktır ki Kelsos'a göre —gerçekte de böyle midir, bilmiyorum— bütün cisimlerin tabiatı tektir, dönüşümlü bir değişime girer ve yeniden geri gelir. Dünyanın yok olacağını söyleyenlere göre bunun böyle olduğu açıktır; ama dünyanın yok olmayacağını söyleyip "beşinci cismi" de kabul etmeyenler, kendi görüşlerine göre de bütün cisimlerin tabiatının tek olduğunu, dönüşümlü bir değişime girip geri geldiğini göstermeye çalışacaklardır. Böylece yok olan şey de değişerek varlığını sürdürür; çünkü maddeyi yaratılmamış sayanlara göre keyfiyet yok olsa da onun altında yatan madde kalır. Ama biri maddenin yaratılmamış olmadığını, belli bir ihtiyaç için meydana geldiğini bir delille gösterebilirse, açıktır ki madde kalıcılık bakımından, yaratılmamış farz edildiğinde sahip olacağı tabiata sahip olmayacaktır. Ama Kelsos'un suçlamalarına cevap verirken şimdi tabiat üzerine incelemeye girişmek bizim işimiz değil.

4.60

Εἶθ᾿ ἑξῆς φησιν ὅτι κοινὴ ἡ πάντων τῶν προειρημένων σωμάτων φύσις καὶ μία ἐς ἀμοιβὴν παλίντροπον ἰοῦσα καὶ ἐπανιοῦσα. καὶ πρὸς τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τῶν προειρημένων ὅτι οὐ μόνον τῶν προκατειλεγμένων σωμάτων κοινή ἐστιν ἡ φύσις ἀλλὰ καὶ τῶν „ἐπουρανίων.“ καὶ εἴπερ τοῦθ᾿ οὕτως ἔχει, δῆλον ὅτι κατ᾿ αὐτὸν, οὐκ οἶδα δὲ εἰ καὶ κατὰ τὴν ἀλήθειαν, μία ἐς ἀμοιβὴν παλίντροπον ἰοῦσά ἐστιν ἡ πάντων σωμάτων φύσις καὶ ἐπανιοῦσα. καὶ δῆλον μὲν ὅτι κατὰ τοὺς φθείροντας τὸν κόσμον τοῦθ᾿ οὕτως ἔχει· πειράσονται δὲ δεικνύναι καὶ οἱ μὴ φθείροντες αὐτὸν μετὰ τοῦ μὴ προσίεσθαι „πέμπτον σῶμα“ ὅτι καὶ κατ᾿ αὐτοὺς μία ἐς ἀμοιβὴν παλίντροπον ἰοῦσα καὶ ἐπανιοῦσά ἐστιν ἡ πάντων σωμάτων φύσις. οὕτω δὲ καὶ τὸ ἀπολλύμενον εἰς μεταβολὴν διαμένει· τὸ γὰρ ὑπο⟨(κεί)⟩μενον ἡ ὕλη ἀπολλυμένης τῆς ποιότητος διαμένει κατὰ τοὺς ἀγένητον αὐτὴν εἰσάγοντας. ἐὰν μέντοι γε δυνηθῇ τις παραδεῖξαι λόγος οὐκ ἀγένητον αὐτὴν ἀλλὰ πρός τινα χρείαν γεγονέναι, δῆλον ὅτι οὐχ ἕξει φύσιν περὶ διαμονῆς τὴν αὐτὴν τῷ ἀγένητος ὑποτεθεῖσθαι. ἀλλ᾿ οὐ ταῦτα νῦν πρόκειται ἀπαντῶσιν ἡμῖν πρὸς τὰς Κέλσου κατηγορίας φυσιολογεῖν.

4.61Ayrıca "maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değildir" diyor. Buna da şöyle cevap verilecek: Maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değilse, ya bütün dünya ölümsüzdür ve dolayısıyla maddeden doğmuş değildir, ya da dünya da ölümsüz bir şey değildir. Eğer dünya ölümsüzse —ki yalnız ruhu Tanrı'nın eseri sayıp onun bir kraterden meydana geldiğini söyleyenler de böyle düşünür—, Kelsos "maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değildir" sözünü korumak istiyorsa dünyanın niteliksiz maddeden meydana gelmediğini göstersin. Yok eğer dünya maddeden doğduğu için ölümsüz değilse, dünya ölümlüdür; peki o hâlde yok olur mu, olmaz mı? Yok oluyorsa, Tanrı'nın eseri olduğu hâlde yok olacaktır; o zaman dünya yok olurken Tanrı'nın eseri olan ruh ne yapacak? Bunu Kelsos söylesin. Yok eğer "ölümsüz" kavramını çarpıtıp dünyanın yok olabilir olduğu hâlde yok olmadığı için ölümsüz olduğunu, yani ölüme açık olduğu hâlde ölmediğini söylerse, açıktır ki ona göre bir şey hem ölümlü hem ölümsüz olabilecektir, çünkü ikisine de açıktır; ölmeyen ölümlü bir şey olacak, tabiatça ölümsüz olmayan bir şeye de yalnız ölmediği için özel bir anlamda ölümsüz denecektir. O hâlde Kelsos "maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değildir" derken hangi anlamı ayırıp kastediyor? Görüyorsun ki yazısındaki düşünceler sıkıştırılıp sınandığında çürüyor; sağlam ve itiraz kaldırmaz olmaktan çok uzaklar.

Bunları söyledikten sonra şunu ekliyor: "Bu konuda bu kadarı yeter; daha fazlasını dinleyip araştırabilen öğrenecektir." Öyleyse, ona göre akılsız olan bizler, onu kısa bir süre de olsa dinleyip araştırabildiğimizde ortaya ne çıktığına bakalım.

4.61

Φησὶ δ᾿ ὅτι καὶ ὕλης ἔκγονον οὐδὲν ἀθάνατον. καὶ πρὸς τοῦτο λελέξεται ὅτι, εἴπερ ὕλης οὐδὲν ἔκγονον ἀθάνατον, ἤτοι ἀθάνατος ὅλος ὁ κόσμος καὶ οὐχ ὡς ὕλης ἐστὶν ἔκγονον ἢ οὐδ᾿ αὐτὸς χρῆμά ἐστιν ἀθάνατον. εἰ μὲν οὖν ἀθάνατος ὁ κόσμος, ὅπερ ἀρέσκει καὶ τοῖς θεοῦ ἔργον εἰποῦσι μόνην τὴν ψυχὴν καὶ ἀπό τινος αὐτὴν κρατῆρος γεγονέναι λέγουσι. δεικνύτω ὁ Κέλσος οὐκ ἐξ ὕλης ἀποίου αὐτὸν γεγονέναι, τηρῶν τὸ ὕλης ἔκγονον οὐδὲν ἀθάνατον· εἰ δ᾿, ἐπεὶ ὕλης ἔκγονόν ἐστιν ὁ κόσμος, οὐκ ἔστιν ἀθάνατον ὁ κόσμος· θνητὸν ὁ κόσμος ἆρ᾿ οὖν καὶ φθειρόμενον ἢ μή; εἰ μὲν γὰρ φθειρόμενον, ὡς θεοῦ ἔργον ἔσται φθειρόμενον· εἶτ᾿ ἐν τῇ φθορᾷ τοῦ κόσμου τὸ ἔργον τοῦ θεοῦ ἡ ψυχὴ τί ποιήσει. λεγέτω ὁ Κέλσος· εἰ δὲ διαστρέφων τὴν ἔννοιαν τοῦ ἀθανάτου φήσει τῷ φθαρτῷ μὲν οὐ φθειρομένῳ δὲ ἀθάνατον αὐτὸν εἶναι, ὡς δεκτικὸν μὲν θανάτου οὐ μὴν δὲ καὶ ἀποθνῄσκοντα. δῆλον ὅτι ἔσται τι κατ᾿ ἐκεῖνον θνητὸν ἅμα καὶ ἀθάνατον τῷ ἀμφοτέρων εἶναι δεκτικὸν, καὶ ἔσται θνητὸν οὐκ ἀποθνῇσκον, καὶ τὸ οὐ τῇ φύσει ἀθάνατον παρὰ τὸ μὴ ἀποθνῄσκειν ἰδίως λεγόμενον ἀθάνατον. κατὰ ποῖον οὖν σημαινόμενον διαστελλόμενος φήσει ὕλης ἔκγονον οὐδὲν ἀθάνατον; καὶ ὁρᾷς ὅτι πιεζόμενα αὐτὰ καὶ βασανιζόμενα τὰ ἐν τοῖς γράμμασι νοήματα διελέγχεται οὐκ ἐπιδεχόμενα τὸ γενναῖον καὶ ἀναντίῤῥητον. εἰπὼν δὲ ταῦτ᾿ ἐπιφέρει ὅτι τοῦδε μὲν πέρι ἀπόχρη τοσαῦτα· καὶ εἴ τις ἐπὶ πλεῖον ἀκούειν δύναιτο καὶ ζητεῖν. εἴσεται. ἴδωμεν οὖν ἡμεῖς οἱ κατ᾿ αὐτὸν ἀνόητοι, τί ἠκολούθησε τῷ κἂν ἐπ᾿ ὀλίγον ἡμᾶς αὐτοῦ ἀκούειν δυνηθῆναι καὶ ζητεῖν.

4.62Bunun ardından, kötülüklerin tabiatı hakkında pek çok ve hiç de küçümsenemeyecek eserde türlü yollarla araştırılmış, farklı biçimlerde yorumlanmış meseleleri birkaç küçük sözle öğrenebileceğimizi sanıyor ve şöyle diyor: "Varlıklar arasında kötülükler ne önce ne şimdi ne de ileride azalır ya da çoğalır; çünkü bütünün tabiatı tek ve aynıdır, kötülüklerin doğuşu da hep aynıdır." Bunu da Theaitetos'taki sözlerden alıp kendi kelimeleriyle söylemiş görünüyor; orada Platon'un Sokrates'i şöyle der: "Ama ne kötülüklerin insanlar arasından yok olması mümkündür ne de tanrıların yanına yerleşmeleri" ve devamı. Hakikati bu tek eserinin içine sığdıran ve bize karşı yazdığı kitaba Doğru Söz adını veren bu adam, bana kalırsa Platon'u bile doğru dürüst dinlememiştir. Çünkü Timaios'taki "Tanrılar yeryüzünü sularla arındırdıklarında" sözü, sularla arınan yeryüzünde kötülüklerin arınmadan önceki zamana göre daha az olduğunu göstermektedir. Kötülüklerin bazen daha az olduğunu Platon'a dayanarak söylüyoruz; "daha az" diyoruz, çünkü Theaitetos'taki ifade kötülüklerin "insanlar arasından yok olmasının" mümkün olmadığını söyler.

4.62

Ἑξῆς τούτοις τὰ διὰ πολλῶν καὶ οὐκ εὐκαταφρονήτων λόγων ποικίλως ζητηθέντα περὶ φύσεως κακῶν καὶ διαφόρως ἑρμηνευθέντα δι᾿ ὀλίγων λεξειδίων οἴεται δύνασθαι ἡμᾶς μαθεῖν, φάσκων· κακὰ δ᾿ ἐν τοῖς οὖσιν οὔτε πρόσθεν οὔτε νῦν οὔτε αὖθις ἥττω καὶ πλείω γένοιτ᾿ ἄν· μία γὰρ ἡ τῶν ὅλων φύσις καὶ ἡ αὐτὴ, καὶ κακῶν γένεσις ἀεὶ ἡ αὐτή. ἔοικε δὲ καὶ ταῦτ᾿ ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Θεαιτήτῳ παραπεφράσθαι, ἐν οἷς ἔλεγεν ὁ παρὰ Πλάτωνι Σωκράτης· „ἀλλ᾿ οὔτε τὰ κακὰ ἐξ ἀνθρώπων ἀπολέσθαι δυνατὸν οὔτε παρὰ θεοῖς αὐτὰ ἱδρύσθαι“ καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ δοκεῖ μοι μηδὲ Πλάτωνος ἀκριβῶς ἀκηκοέναι ὁ τὴν ἀλήθειαν ἐκπεριλαμβάνων ἐν τῷ ἑνὶ τούτῳ συγγράμματι καὶ ἐπιγράφων ἀληθῆ λόγον τὸ καθ᾿ ἡμῶν ἑαυτοῦ βιβλίον. ἡ γὰρ ἐν τῷ Τιμαίῳ λέξις φάσκουσα· „ὅταν δ᾿ οἱ θεοὶ τὴν γῆν ὕδατι καθαίρωσι“ δεδήλωκεν ὅτι καθαιρομένη ἡ γῆ τοῖς ὕδασιν ἥττονα ἔχει τὰ κακὰ παρὰ τὸν πρὸ τοῦ καθαίρεσθαι χρόνον. καὶ τοῦτό φαμεν κατὰ Πλάτωνα, τὸ ἥττονα εἶναί ποτε τὰ κακὰ, διὰ τὴν ἐν τῷ Θεαιτήτῳ λέξιν, φάσκουσαν μὴ δύνασθαι „ἀπολέσθαι ἐξ ἀνθρώπων τὰ κακά.“

4.63Bu kitaptaki sözlerine bakılırsa, Kelsos'un nasıl bir inayet kabul ettiğini bilmiyorum; kötülüklerin ne daha çok ne daha az olduğunu, sanki sayısı belirlenmiş olduğunu söylüyor ve böylece kötülüğün ve kötülüklerin sınırsız olduğu, kendi tabiatları gereği sonsuz olduğu yolundaki çok güzel bir öğretiyi ortadan kaldırıyor. Kötülüklerin hiçbir zaman ne daha az ne daha çok olmadığı, olmadığı ve olmayacağı görüşünden de şu sonuç çıkıyor gibi: Dünyayı yok olmaz sayanlara göre unsurlar arasındaki dengeyi inayet sağlar ve dünya yok olmasın diye birinin ötekilere ağır basmasına izin vermez; tıpkı bunun gibi kötülüklerin başında da sanki bir inayet bekler, belli bir sayıda olsunlar, ne çoğalsınlar ne azalsınlar diye.

Kelsos'un kötülükler hakkındaki sözü başka yoldan da çürütülür: hem iyiler ve kötüler hakkında incelemeler yapıp görüşlerini ortaya koyan filozoflardan hem de tarihten. Tarihten öğreniyoruz ki fahişeler önceleri şehrin dışında, yüzlerinde maskeyle kendilerini isteyene kiralarlardı; sonra bunu umursamaz olup maskelerini attılar, ama kanunlar şehirlere girmelerine izin vermediği için şehirlerin dışında kaldılar; ahlak bozukluğu günden güne arttıkça şehirlere girmeye de cüret ettiler. Bunları Khrysippos İyiler ve Kötüler Üzerine Giriş adlı eserinde anlatır. Kötülüklerin çoğalıp azaldığını gösteren başka bir örnek de şudur: "iki yönlü" denen erkekler bir zamanlar [genelevlerin] önünde durur, hem edilgen hem etken olarak gelenlerin arzularına kul olurlardı; sonradan pazar denetçileri onları kovdu. Kötülüğün yayılmasıyla insan hayatına giren sayısız başka şey için de önceden var olmadıklarını söylemek mümkündür. Nitekim en eski tarih kitapları, suç işleyenleri sayısız kusurla itham ettikleri hâlde, ağza alınmayacak işleri yapanları bilmezler.

4.63

Οὐκ οἶδα δὲ τίνα τρόπον πρόνοιαν τιθεὶς ὅσον ἐπὶ ταῖς λέξεσι τοῦ βιβλίου τούτου οὔτε πλείονα οὔτ᾿ ἐλάττονα ἀλλ᾿ οἱονεὶ ὡρισμένα φησὶν εἶναι τὰ κακὰ, ἀναιρῶν δόγμα κάλλιστον περὶ τοῦ ἀόριστον εἶναι τὴν κακίαν καὶ τὰ κακὰ καὶ τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄπειρα. καὶ ἔοικε τῷ μήτε ἥττω μήτε πλείονα κακὰ γεγονέναι ἢ εἶναι ἢ ἔσεσθαι ἀκολουθεῖν ὅτι, ὥσπερ κατὰ τοὺς ἄφθαρτον τὸν κόσμον τηροῦντας τὸ ἰσοστάσιον τῶν στοιχείων ἀπὸ τῆς προνοίας γίνεται, οὐκ ἐπιτρεπούσης πλεονεκτεῖν τὸ ἕν αὐτῶν, ἵνα μὴ ὁ κόσμος φθαρῇ· οὕτως οἱονεὶ πρόνοιά τις ἐφέστηκε τοῖς κακοῖς, τοσοῖσδε τυγχάνουσιν, ἵνα μήτε πλείονα γένηται μήτε ἥττονα. καὶ ἄλλως δ᾿ ἐλέγχεται ὁ τοῦ Κέλσου περὶ τῶν κακῶν λόγος ἀπὸ τῶν ἐξετασάντων φιλοσόφων τὰ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ παραστησάντων καὶ ἀπὸ τῆς ἱστορίας ὅτι πρῶτον μὲν ἔξω πόλεως καὶ προσωπεῖα περικείμεναι αἱ ἑταῖραι ἐξεμίσθουν ἑαυτὰς τοῖς βουλομένοις. εἶθ᾿ ὕστερον καταφρονήσασαι ἀπέθεντο τὰ προσωπεῖα καὶ ὑπὸ τῶν νόμων μὴ ἐπιτρεπόμεναι εἰσιέναι εἰς τὰς πόλεις ἔξω ησαν αὐτῶν, πλείονος δὲ τῆς διαστροφῆς γινομένης ὁσημέραι ἐτόλμησαν καὶ εἰς τὰς πόλεις εἰσελθεῖν. ταῦτα δὲ Χρύσιππός φησιν ἐν τῇ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν εἰσαγωγῇ. ὅθεν ὡς τῶν κακῶν πλειόνων καὶ ἡττόνων γινομένων ἔστι λαβεῖν ὅτι οἱ καλούμενοι ἀμφίβολοι ἦσάν ποτε προεστηκότες, πάσχοντες καὶ διατιθέντες καὶ ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν εἰσιόντων δουλεύοντες· ὕστερον δὲ οἱ ἀγορανόμοι τούτους ἐξῶσαν. καὶ περὶ μυρίων δ᾿ ἂν τῶν ἀπὸ κεχυμένης τῆς κακίας ἐπεισελθόντων τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἔστιν εἰπεῖν ὅτι πρότερον οὐκ ἦν. αἱ γοῦν ἀρχαιόταται ἱστορίαι. καίτοι γε μυρία ὅσα κατηγοροῦσαι τῶν ἁμαρτανόντων, ἀῤῥητοποιοὺς οὐκ ἴσασι.

4.64Bunlar ve benzerleri karşısında, kötülüklerin hiçbir zaman ne çoğalıp ne azalacağını sanan Kelsos nasıl gülünç görünmesin? Bütünün tabiatı tek ve aynı olsa bile, kötülüklerin doğuşunun da hep aynı olması hiç gerekmez. Belli bir insanın tabiatı tek ve aynı olduğu hâlde, onun yönetici kısmında, logosunda ve eylemlerinde hep aynı şeyler bulunmaz: bazen henüz logosa sahip değildir; bazen logosla birlikte kötülüğe de sahiptir ve bu kötülük onda daha çok ya da daha az yayılmıştır; bazen aretēye yönelmiş, daha çok ya da daha az ilerlemiştir; bazen de aretēnin kendisine ulaşır, o da daha çok ya da daha az temaşada kendini gösterir. İşte bunun gibi, bütünün tabiatı için haydi haydi söylenebilir ki cins bakımından tek ve aynı olsa bile, bütünde hep aynı ve aynı türden şeyler olmaz: ne hep bolluk olur ne hep kıtlık, ne hep bol yağmur ne hep kuraklık. Aynı şekilde daha iyi ruhların bol ya da kıt olduğu dönemler de belirlenmiş değildir, daha kötü ruhlar da kimi zaman daha çok, kimi zaman daha az yayılır. Her şeyi elden geldiğince titizlikle incelemek isteyenler için kötülükler hakkında şunu söylemek de zorunludur: Kötülükler hep aynı düzeyde kalmaz, çünkü inayet yeryüzündeki şeyleri ya korur ya da tufanlarla ve yangınlarla arındırır; belki yalnız yeryüzündekileri değil, içinde kötülük çoğaldığında arınmaya muhtaç olan bütün dünyadakileri de.

4.64

Πῶς ἐκ τούτων καὶ τῶν παραπλησίων οὐ καταγέλαστος φαίνεται Κέλσος, οἰόμενος τὰ κακὰ μήτε πλείω μήτε ἥττω γενέσθαι ποτ᾿ ἄν; εἰ γὰρ καὶ μία τῶν ὅλων φύσις καὶ ἡ αὐτὴ, οὐ πάντως καὶ ἡ τῶν κακῶν γένεσις ἀεὶ ἡ αὐτή. ὡς γὰρ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οὔσης τῆς τοῦδέ τινος ἀνθρώπου φύσεως οὐκ ἀεὶ τὰ αὐτά ἐστι περὶ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ τὰς πράξεις, ὁτὲ μὲν οὔτε λόγον ἀνειληφότος ὁτὲ δὲ μετὰ τοῦ λόγου κακίαν, καὶ ταύτην ἤτοι ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον χεομένην, καὶ ἔστιν ὅτε προτραπέντος ἐπ᾿ ἀρετὴν καὶ προκόπτοντος ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον καὶ ἐνίοτε φθάνοντος καὶ ἐπ᾿ αὐτὴν τὴν ἀρετὴν ἐν πλείοσι θεωρίαις γινομένην ἢ ἐν ἐλάττοσιν. οὕτως ἔστιν εἰπεῖν μᾶλλον καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ὅλων φύσεως ὅτι, εἰ καὶ μία ἐστὶ καὶ ἡ αὐτὴ τῷ γένει, ἀλλ᾿ οὐ τὰ αὐτὰ ἀεὶ οὐδ᾿ ὁμογενῆ συμβαίνει ἐν τοῖς ὅλοις· οὔτε γὰρ εὐφορίαι ἀεὶ οὔτ᾿ ἀφορίαι ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐπομβρίαι οὔτε αὐχμοί· οὕτω δὲ οὐδὲ ψυχῶν κρειττόνων εὐφορίαι τεταγμέναι ἢ ἀφορίαι, καὶ χειρόνων ἐπὶ πλεῖον χύσις ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον. καὶ ἀναγκαῖός γε τοῖς ἀκριβοῦν πάντα κατὰ τὸ δυνατὸν βουλομένοις ὁ περὶ τῶν κακῶν λόγος, οὐ μενόντων ἀεὶ ἐν ταὐτῷ διὰ τὴν ἤτοι τηροῦσαν τὰ ἐπὶ γῆς πρόνοιαν ἢ κατακλυσμοῖς καὶ ἐκπυρώσεσι καθαίρουσαν, καὶ τάχα οὐ τὰ ἐπὶ γῆς μόνον ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. δεομένῳ καθαρσίου, ὅταν πολλὴ ἡ κακία γένηται ἐν αὐτῷ.

4.65Bundan sonra Kelsos şöyle diyor: "Kötülüklerin kaynağının ne olduğunu felsefe yapmamış birinin bilmesi kolay değildir; halka şu kadarını söylemek yeter: Kötülükler Tanrı'dan gelmez, maddeye yapışıktır ve ölümlüler arasında yurt tutmuştur. Ölümlülerin devri başından sonuna kadar hep aynıdır; belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olması, olması ve olacak olması zorunludur." Kelsos kötülüklerin kaynağını felsefe yapmamış birinin bilmesinin kolay olmadığını söylüyor; sanki felsefe yapan onların kaynağını kolayca bilebilirmiş, felsefe yapmayan da kötülüklerin kaynağını kolayca kavrayamasa bile zahmetle de olsa bilebilirmiş gibi. Biz buna şunu söylüyoruz: Kötülüklerin kaynağını felsefe yapmış birinin bilmesi de kolay değildir; hatta Tanrı'nın ilhamıyla kötülüklerin ne olduğu aydınlanmadıkça, nasıl var oldukları gösterilmedikçe ve nasıl ortadan kalkacakları kavranmadıkça, belki onların da bunu açıkça bilmesi mümkün değildir. Nitekim Tanrı hakkında cehalet de kötülükler arasındadır; Tanrı'ya nasıl kulluk edileceğini ve O'na karşı dindarlığın yolunu bilmemek de en büyük kötülüktür. Felsefe yapmış bazı kimseler, Kelsos'a göre bile, bunu bilememişlerdir; bu, felsefedeki ekollerin birbirinden farklı olmasından bellidir. Bize göre ise, dindarlığın genel olarak anlaşılan devlet düzenlerinin yerleşik kanunları içinde korunduğunu sanmanın bir kötülük olduğunu bilmeyen hiç kimse kötülüklerin kaynağını bilemez. Şeytan denen varlık ve melekleri hakkında, şeytan olmadan önce kim olduğu, nasıl şeytan olduğu ve onun melekleri denenlerin onunla birlikte isyan etmesinin sebebi hakkında bir kavrayışa sahip olmayan hiç kimse de kötülüklerin kaynağını bilemez. Bunu bilecek olan, daimonlar hakkında da daha titiz bir kavrayışa sahip olmalıdır: Daimonlar daimon oldukları bakımından Tanrı'nın yarattıkları değildir, yalnız akıl sahibi varlıklar oldukları bakımından öyledir; bunu bilmesi, bir de onların nereden bu hâle geldiklerini, yönetici kısımlarının nasıl daimon durumuna düştüğünü bilmesi gerekir. İnsanların incelemesi gereken konular arasında tabiatımızın kavramakta zorlandığı başka bir konu varsa, kötülüklerin kaynağı da bunların arasında sayılabilir.

4.65

Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ Κέλσος· τίς ἡ τῶν κακῶν γένεσις, οὐ ῥᾴδιον μὲν γνῶναι τῷ μὴ φιλοσοφήσαντι, ἐξαρκεῖ δ᾿ εἰς πλῆθος εἰρῆσθαι ὡς ἐκ θεοῦ μὲν οὐκ ἔστι κακὰ, ὕλῃ δὲ πρόσκειται καὶ τοῖς θνητοῖς ἐμπολιτεύεται· ὁμοία δ᾿ ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος ἡ τῶν θνητῶν περίοδος, καὶ κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι. καὶ ὁ μὲν Κέλσος φησὶ τὴν τῶν κακῶν γένεσιν οὐ ῥᾴδιον εἶναι γνῶναι τῷ μὴ φιλοσοφήσαντι, ὡς τοῦ μὲν φιλοσοφοῦντος γνῶναι τὴν γένεσιν αὐτῶν δυναμένου ῥᾳδίως, τοῦ δὲ μὴ φιλοσοφοῦντος οὐ ῥᾳδίως μὲν οἵου τε ὄντος θεωρεῖν τὴν γένεσιν τῶν κακῶν, πλὴν εἰ καὶ μετὰ καμάτου ἀλλά γε δυνατοῦ ὄντος γνῶναι. ἡμεῖς δὲ καὶ πρὸς τοῦτό φαμεν ὅτι τὴν τῶν κακῶν γένεσιν οὐδὲ τῷ φιλοσοφήσαντι γνῶναι ῥᾴδιον, τάχα δὲ οὐδὲ τούτοις καθαρῶς αὐτὴν γνῶναι δυνατὸν, ἐὰν μὴ θεοῦ ἐπιπνοίᾳ καὶ τίνα τὰ κακὰ τρανωθῇ καὶ πῶς ὑπέστη δηλωθῇ καὶ τίνα τρόπον ἀφανισθήσεται νοηθῇ. ἐν κακοῖς γοῦν οὔσης καὶ τῆς περὶ θεοῦ ἀγνοίας, ὄντος δὲ μεγίστου κακοῦ καὶ τοῦ μὴ εἰδέναι τὸν τρόπον τῆς τοῦ θεοῦ θεραπείας καὶ τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας, πάντως μὲν καὶ κατὰ Κέλσον τινὲς τῶν φιλοσοφησάντων οὐκ ἔγνωσαν, ὅπερ δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν διαφόρων ἐν φιλοσοφίᾳ αἱρέσεων· καθ᾿ ἡμᾶς δὲ οὐδεὶς μὴ ἐγνωκὼς κακὸν εἶναι τὸ νομίζειν εὐσέβειαν σῴζεσθαι ἐν τοῖς καθεστηκόσι κατὰ τὰς κοινότερον νοουμένας πολιτείας νόμοις οἷός τε ἔσται τὴν γένεσιν γνῶναι τῶν κακῶν. καὶ οὐδεὶς μὴ διαλαβὼν τὰ περὶ τοῦ καλουμένου διαβόλου καὶ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, τίς τε πρὸ τοῦ διάβολος γεγενῆσθαι οὗτος ἦν καὶ πῶς γεγένηται διάβολος καὶ τίς ἡ αἰτία τοῦ συναποστῆναι αὐτῷ τοὺς καλουμένους αὐτοῦ ἀγγέλους, οἷός τε ἔσται γνῶναι τὴν γένεσιν τῶν κακῶν. δεῖ δὲ τὸν μέλλοντα ταύτην εἰδέναι καὶ περὶ δαιμόνων ἀκριβέστερον διειληφέναι ὅτι τε μή εἰσι, καθὸ δαίμονές εἰσι, δημιουργήματα τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ μόνον καθὸ λογικοί τινες, καὶ πόθεν ἐληλύθασιν ἐπὶ τὸ τοιοῦτοι γενέσθαι, ὡς ἐν καταστάσει δαιμόνων αὐτῶν ὑποστῆναι τὸ ἡγεμονικόν. εἴπερ οὖν ἄλλος τις τόπος τῶν ἐν ἀνθρώποις ἐξετάσεως δεόμενος δυσθήρατός ἐστι τῇ φύσει ἡμῶν, ἐν τούτοις καὶ ἡ τῶν κακῶν ταχθείη ἂν γένεσις.

4.66Sonra, kötülüklerin kaynağı hakkında söyleyebileceği daha gizli şeyler varmış da onları saklayıp yalnız halka uygun düşenleri söylüyormuş gibi, kötülüklerin kaynağı hakkında halka şunun söylenmesinin yeteceğini söylüyor: Kötülükler Tanrı'dan gelmez, maddeye yapışıktır ve ölümlüler arasında yurt tutmuştur. Kötülüklerin Tanrı'dan gelmediği doğrudur; bizim Yeremya'mızda da açıkça söylenir: "Rabbin ağzından kötülükler ve iyilik çıkmaz." Ama ölümlüler arasında yurt tutan maddenin kötülüklerin sebebi olduğu, bize göre doğru değildir. Çünkü herkesin yönetici kısmı, kendisinde ortaya çıkan kötülüğün sebebidir; asıl kötü olan da bu kötülüktür; ondan doğan eylemler de kötüdür. Bize göre, kesin konuşmak gerekirse, bundan başka hiçbir şey kötü değildir. Ama biliyorum ki bu söz uzun uzun işlenmeye ve temellendirilmeye muhtaçtır; bu da ancak yönetici kısmı aydınlatan Tanrı'nın lütfuyla, Tanrı'nın bu konunun bilgisine de layık gördüğü kimse için mümkün olabilir.

4.66

Εἶτα, ὡς ἔχων μέν τινα περὶ τῆς τῶν κακῶν γενέσεως εἰπεῖν ἀποῤῥητότερα σιωπῶν δ᾿ ἐκεῖνα καὶ τὰ πλήθεσιν ἁρμόζοντα λέγων, φησὶ τὸ ἐξαρκεῖν εἰρῆσθαι εἰς πλῆθος περὶ τῆς τῶν κακῶν γενέσεως ὡς ἐκ θεοῦ μὲν οὐκ ἔστι κακὰ, ὕλῃ δὲ πρόσκειται καὶ τοῖς θνητοῖς ἐμπολιτεύεται. ἀληθὲς μὲν οὖν ὅτι οὐκ ἔστι κακὰ ἐκ θεοῦ· καὶ κατὰ τὸν Ἱερεμίαν γὰρ ἡμῶν σαφὲς ὅτι „ἐκ στόματος κυρίου οὐκ ἐξελεύσεται τὰ κακὰ καὶ τὸ ἀγαθόν“· τὸ δὲ τὴν ὕλην τοῖς θνητοῖς ἐμπολιτευομένην αἰτίαν εἶναι τῶν κακῶν καθ᾿ ἡμᾶς οὐκ ἀληθές. τὸ γὰρ ἑκάστου ἡγεμονικὸν αἴτιον τῆς ὑποστάσης ἐν αὐτῷ κακίας ἐστὶν, ἥτις ἐστὶ τὸ κακόν· κακὰ δὲ καὶ αἱ ἀπ᾿ αὐτῆς πράξεις. καὶ ἄλλο οὐδὲν ὡς πρὸς ἀκριβῆ λόγον καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι κακόν. ἀλλ᾿ οἶδα τὸν λόγον δεόμενον πολλῆς ἐξεργασίας καὶ κατασκευῆς, χάριτι θεοῦ, φωτίζοντος τὸ ἡγεμονικὸν, δυναμένων γενέσθαι τῷ κριθέντι ὑπὸ θεοῦ ἀξίῳ καὶ τῆς περὶ τὸν τόπον τοῦτον γνώσεως.

4.67Kelsos'un bize karşı yazarken, uzun bir ispata —hiç değilse ikna edici görünen bir ispata— muhtaç bir öğretiyi araya sıkıştırmayı neden faydalı bulduğunu bilmiyorum: Ölümlülerin devrinin başından sonuna kadar hep aynı olduğu, belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olmasının, olmasının ve olacak olmasının zorunlu olduğu öğretisi. Bu doğruysa, bize bağlı olan bir şey kalmaz. Çünkü ölümlülerin devrinde, belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olması, olması ve olacak olması zorunluysa, açıktır ki Sokrates'in hep felsefe yapması, yeni daimonlar getirmek ve gençleri baştan çıkarmakla suçlanması, Anytos ile Meletos'un hep onu suçlaması, Areopagos meclisinin de hep onu baldıran zehriyle ölüme mahkûm etmesi zorunlu olacaktır. Aynı şekilde, belirlenmiş devirlere göre Phalaris'in hep tiranlık etmesi, Pheraili Aleksandros'un hep aynı vahşetleri işlemesi, Phalaris'in boğasına mahkûm edilenlerin de hep onun içinde böğürmesi zorunlu olacaktır. Bu kabul edilirse, bize bağlı olanın nasıl kurtarılacağını, övgülerin ve yergilerin nasıl yerinde olacağını bilmiyorum. Böyle bir varsayıma karşı Kelsos'a şunu da söyleyeceğiz: Ölümlülerin devri başından sonuna kadar hep aynıysa ve belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olması, olması ve olacak olması zorunluysa, belirlenmiş devirlere göre Musa'nın hep Yahudi halkıyla birlikte Mısır'dan çıkması, İsa'nın da aynı şeyleri yapmak üzere yeniden dünyaya gelmesi zorunludur; hem de bunları bir kez değil, devirler boyunca sayısız kez yapmış olarak. Dahası, belirlenmiş dönüşlerde Hristiyanlar da aynı olacak, Kelsos da daha önce sayısız kez yazmış olduğu bu kitabı yeniden yazacaktır.

4.67

Οὐκ οἶδα δὲ πῶς χρήσιμον ἔδοξε τῷ Κέλσῳ καθ᾿ ἡμῶν γράφοντι παραῤῥίψαι δόγμα, πολλῆς δεόμενον κἂν δοκούσης ἀποδείξεως, κατὰ τὸ δυνατὸν παριστάσης ὅτι ὁμοία ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος ἐστὶν ἡ τῶν θνητῶν περίοδος, καὶ κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι. ὅπερ ἐὰν ᾖ ἀληθὲς. τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν ἀνῄρηται. εἰ γὰρ κατὰ ⟨(τὰς)⟩ τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι ἐν τῇ τῶν θνητῶν περιόδῳ. δῆλον ὅτι ἀνάγκη ἀεὶ Σωκράτη μὲν φιλοσοφήσειν καὶ κατηγορηθήσεσθαι ἐπὶ καινοῖς δαιμονίοις καὶ τῇ τῶν νέων διαφθορᾷ, Ἄνυτον δὲ καὶ Μέλητον ἀεὶ κατηγορήσειν αὐτοῦ, καὶ τὴν ἐν Ἀρείῳ πάγῳ βουλὴν καταψηφίσεσθαι αὐτοῦ τὸν διὰ τοῦ κωνείου θάνατον. οὕτω δὲ ἀνάγκη ἀεὶ κατὰ τὰς τεταγμένας περιόδους Φάλαριν τυραννήσειν καὶ τὸν Φεραῖον Ἀλέξανδρον τὰ αὐτὰ ὠμοποιήσειν, τούς τε εἰς τὸν Φαλάριδος ταῦρον καταδικασθέντας ἀεὶ ἐν αὐτῷ μυκήσεσθαι· ἅπερ ἐὰν δοθῇ. οὐκ οἶδ᾿ ὅπως τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν σωθήσεται καὶ ἔπαινοι καὶ ψόγοι εὐλόγως ἔσονται. λελέξεται δὲ πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπόθεσιν τῷ Κέλσῳ ὅτι. εἴπερ ὁμοία ἐστὶν ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος ἡ τῶν θνητῶν ἀεὶ περίοδος. καὶ κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι, ἀνάγκη ἀεὶ κατὰ τὰς τεταγμένας περιόδους Μωϋσέα μὲν μετὰ τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων ἐξελθεῖν ἐκ τῆς Αἰγύπτου. Ἰησοῦν δὲ πάλιν ἐπιδημῆσαι τῷ βίῳ τὰ αὐτὰ ποιήσοντα, ἅπερ οὐχ ἅπαξ ἀλλ᾿ ἀπειράκις κατὰ περιόδους πεποίηκεν· ἀλλὰ καὶ Χριστιανοὶ οἱ αὐτοὶ ἔσονται ἐν ταῖς τεταγμέναις ἀνακυκλήσεσιν, καὶ πάλιν Κέλσος γράψει τὸ βιβλίον τοῦτο. ἀπειράκις αὐτὸ πρότερον γράψας.

4.68Kelsos yalnız ölümlülerin devrinin, belirlenmiş dönüşlere göre, zorunlu olarak hep olmuş olduğunu, olduğunu ve olacağını söylüyor; Stoacıların çoğu ise yalnız ölümlülerin değil, ölümsüzlerin ve kendi tanrılarının devrinin de böyle olduğunu söyler. Çünkü onlara göre evren sayısız kez yanıp tutuşmuştur ve sayısız kez yanıp tutuşacaktır; her tutuşmadan sonra her şeyin başından sonuna kadar aynı düzeni olmuştur ve olacaktır. Ama Stoa'dan gelenler bu saçmalıkları bir şekilde gidermeye çalışırken, nasıl olduğunu bilmiyorum, her devirdeki herkesin önceki devirlerdekilerden hiçbir farkı olmayacağını söylerler: Sokrates yeniden doğmayacak, Sokrates'ten hiçbir farkı olmayan biri doğacak, Ksanthippe'den hiçbir farkı olmayan bir kadınla evlenecek, Anytos ile Meletos'tan hiçbir farkı olmayan kişilerce suçlanacaktır. Ama dünyanın nasıl olup da hep aynı dünya olduğunu, birbirinden farksız başka başka dünyalar olmadığını, oysa içindeki şeylerin aynı değil yalnız farksız olduğunu anlamıyorum. Neyse, hem Kelsos'un sözlerine hem Stoacılarınkine verilecek asıl cevap başka bir yerde daha uygun bir şekilde incelenecek; çünkü şimdiki fırsat ve önümüzdeki amaç bakımından bu konuda uzun uzadıya konuşmak yerinde olmaz.

4.68

Ὁ μὲν ουν Κέλσος μόνην τὴν θνητῶν περίοδον κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἐξ ἀνάγκης φησὶν ἀεὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι· τῶν δὲ Στωϊκῶν οἱ πλείους οὐ μόνον τὴν τῶν θνητῶν περίοδον τοιαύτην εἶναί φασιν ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν ἀθανάτων καὶ τῶν κατ᾿ αὐτοὺς θεῶν. μετὰ γὰρ τὴν τοῦ παντὸς ἐκπύρωσιν, ἀπειράκις γενομένην καὶ ἀπειράκις ἐσομένην, ἡ αὐτὴ τάξις ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τέλους πάντων γέγονέ τε καὶ ἔσται. πειρώμενοι μέντοι θεραπεύειν πως τὰς ἀπεμφάσεις οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἀπαραλλάκτους φασὶν ἔσεσθαι κατὰ περίοδον τοῖς ἀπὸ τῶν προτέρων περιόδων πάντας, ἵνα μὴ Σωκράτης πάλιν γένηται, ἀλλ᾿ ἀπαράλλακτός τις τῷ Σωκράτει. γαμήσων ἀπαράλλακτον τῇ Ξανθίππῃ καὶ κατηγορηθησόμενος ὑπὸ ἀπαραλλάκτων Ἀνύτῳ καὶ Μελήτῳ. οὐκ οἶδα δὲ πῶς ὁ μὲν κόσμος ἀεὶ ὁ αὐτός ἐστι καὶ οὐκ ἀπαράλλακτος ἕτερος ἑτέρῳ, τὰ δ᾿ ἐν αὐτῷ οὐ τὰ αὐτὰ ἀλλὰ ἀπαράλλακτα. ἀλλὰ γὰρ ὁ προηγούμενος καὶ πρὸς τὰς Κέλσου λέξεις καὶ πρὸς τὰς ἀπὸ τῆς Στοᾶς λόγος εὐκαιρότερον ἐν ἄλλοις ἐξετασθήσεται, ἐπεὶ μὴ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν καὶ τὴν ἐνεστηκυῖαν πρόθεσιν ἁρμόζει ἐν τούτοις πλεονάσαι.

1.67Bundan sonra Kelsos'taki Yahudi, sanki bilgiye meraklı, Yunan kültürüyle yetişmiş bir Yunanlıymış gibi şöyle diyor: "Eski efsaneler Perseus'a, Amphion'a, Aiakos'a ve Minos'a tanrısal bir soy yakıştırdılar; biz onlara da inanmadık. Yine de inandırıcılıktan yoksun görünmesinler diye onların büyük, şaşırtıcı ve gerçekten insanüstü işlerini gösterdiler. Peki sen, sözle ya da işle güzel yahut şaşırtıcı ne yaptın? Tapınakta sana Tanrı'nın oğlu olduğunu gösteren açık bir alamet ortaya koyman için meydan okuduğumuz hâlde bize hiçbir şey göstermedin." Buna şöyle cevap vermek gerekir: Yunanlılar, saydıkları kişilerden birinin, insan hayatına yararlı, parlak, sonraki kuşaklara kadar uzanan ve onların tanrısal bir soydan geldiğini söyleyen efsaneyi inandırıcı kılacak büyüklükte bir işini göstersinler bize. Ama İsa'nın ortaya koyduklarına yakın, hatta ondan biraz aşağı bir şey bile gösteremeyecekler o adamlar hakkında; meğer ki bizi yine efsanelere ve kendi hikâyelerine götürsünler, bizden onlara akla aykırı biçimde inanmamızı, bunlara ise apaçık kanıtlara rağmen inanmamamızı istesinler. Biz şunu söylüyoruz: İsa'nın işi, insanların yaşadığı bütün dünyadır. Dünyanın her yanında, İsa aracılığıyla Tanrı'nın kiliseleri vardır; bunlar sayısız kötülükten dönmüş insanların topluluklarıdır. Üstelik İsa'nın adı bugün de insanların aklını başından alan çılgınlıkları, cinleri ve hastalıkları uzaklaştırıyor; dünyevi çıkarlar ya da birtakım insani ihtiyaçlar yüzünden inanıyor görünen değil, Tanrı, Mesih ve gelecek yargı hakkındaki öğretiyi içtenlikle kabul edenlerde de şaşılacak bir yumuşaklık, ahlakta bir ölçülülük, insan sevgisi, iyilik ve uysallık doğuruyor.

1.67

Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος ὡς φιλομαθής τις Ἕλλην καὶ τὰ Ἑλλήνων πεπαιδευμένος ὅτι οἱ μὲν παλαιοὶ μῦθοι Περσεῖ καὶ Ἀμφίονι καὶ Αἰακῷ καὶ Μίνωϊ θείαν σπορὰν νείμαντες (οὐδ᾿ αὐτοῖς ἐπιστεύσαμεν) ὅμως ἐπέδειξαν αὐτῶν ἔργα μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἀληθῶς τε ὑπὲρ ἄνθρωπον, ἵνα μὴ ἀπίθανοι δοκῶσι· σὺ δὲ δὴ. τί καλὸν ἢ θαυμάσιον ἔργῳ ἢ λόγῳ πεποίηκας; ἡμῖν οὐδὲν ἐπεδείξω, καίτοι προκαλουμένων ἐν τῷ ἱερῷ σε παρασχέσθαι τι ἐναργὲς γνώρισμα, ὡς εἴης ὁ τοῦ θεοῦ παῖς. πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι δεικνύτωσαν ἡμῖν Ἕλληνες τῶν κατειλεγμένων τινὸς βιωφελὲς λαμπρὸν καὶ παρατεῖναν ἐπὶ τὰς ὕστερον γενεὰς καὶ τηλικοῦτον ἔργον, ὡς ἐμποιεῖν πιθανότητα τῷ περὶ αὐτῶν μύθῳ, λέγοντι ἀπὸ θείας αὐτοὺς γεγονέναι σπορᾶς. ἀλλὰ γὰρ οὐδὲν δείξουσιν οὐδὲ μικρῷ ἐλάττω περὶ οὓς ἀνέγραψεν ἄνδρας ὧν παρέστησεν ὁ Ἰησοῦς. ἐὰν ἄρα μὴ ἐπὶ μύθους ἀνάγωσιν ἡμᾶς Ἕλληνες καὶ τὰς παρ᾿ αὐτοῖς ἱστορίας, θέλοντες ἡμᾶς μὲν ἐκείνοις ἀλόγως πιστεύειν τούτοις δὲ καὶ μετὰ πολλὴν ἐνάργειαν ἀπιστεῖν· αὐτοί φαμεν οὖν ὅτι τοῦ Ἰησοῦ τὸ ἔργον ἡ πᾶσα ἔχει ἀνθρώπων οἰκουμένη, ᾗ παροικοῦσιν αἱ τοῦ θεοῦ διὰ Ἰησοῦ ἐκκλησίαι τῶν μεταβαλόντων ἀπὸ μυρίων ὅσων κακῶν. καὶ ἔτι γε τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐκστάσεις μὲν διανοίας ἀνθρώπων ἀφίστησι καὶ δαίμονας ἤδη δὲ καὶ νόσους, ἐμποιεῖ δὲ θαυμασίαν τινὰ πρᾳότητα καὶ καταστολὴν τοῦ ἤθους καὶ φιλανθρωπίαν καὶ χρηστότητα καὶ ἡμερότητα ἐν τοῖς μὴ διὰ τὰ βιωτικὰ ἤ τινας χρείας ἀνθρωπικὰς ὑποκριναμένοις ἀλλὰ παραδεξαμένοις γνησίως τὸν περὶ θεοῦ καὶ Χριστοῦ καὶ τῆς ἐσομένης κρίσεως λόγον.

1.68Bunların ardından Kelsos, İsa'nın yaptığı gösterilecek büyük işlerden çekinerek (biz bunların çoğundan ancak birkaçını söyledik), iyileştirmeler, diriltme ve az sayıda ekmeğin birçok insanı doyurup ardından bol artık kaldığı hakkında yazılanların, ya da öğrencilerin abartıp masallaştırarak anlattığını düşündüğü başka işlerin gerçek olduğunu kabul eder gibi yapıyor ve onlara şunu ekliyor: "Haydi, bunları senin yaptığına inanalım." Sonra hemen bunları büyücülerin işleriyle bir tutuyor; sanki onlar daha şaşırtıcı şeyler vadediyormuş gibi. Bir de Mısırlılardan öğrenmiş kimselerin yaptıklarıyla aynı kefeye koyuyor: Bunlar meydanların ortasında birkaç obol karşılığında kutsal bilgilerini satan, insanlardan cin çıkaran, üfleyerek hastalıkları giderdiğini ileri süren, kahramanların ruhlarını çağıran, var olmayan pahalı ziyafetler, sofralar, tatlılar ve yemekler gösteren, gerçekte canlı olmayıp yalnız hayalde öyle görünen şeyleri canlıymış gibi hareket ettiren kimselerdir. Ve şöyle diyor: "Bunları onlar yapıyor diye onları Tanrı'nın oğulları mı sayacağız? Yoksa bunların kötü ve talihsiz insanların uğraşları olduğunu mu söylemeliyiz?"

Görüyorsun ki bu sözlerle sihrin var olduğunu bir bakıma kabul ediyor. Sihir üzerine birçok kitap yazan Kelsos ile bu Kelsos aynı kişi midir, bilmiyorum. Ama işine yarayacağı için İsa hakkında anlatılanları sihirle yapılanlara benzetiyor. Eğer İsa da sihirbazlar gibi işlerini yalnız gösteriş olsun diye yapmakla kalsaydı, bunlar gerçekten benzer olurdu. Oysa büyücülerden hiçbiri yaptıklarıyla seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağırmaz; gösterilerine şaşakalanları Tanrı korkusuyla eğitmez; görenleri, Tanrı tarafından aklanacak kimseler gibi yaşamaya ikna etmeye çalışmaz. Büyücüler bunların hiçbirini yapmazlar, çünkü insanları düzeltmekle uğraşmaya ne güçleri yeter ne de buna istekleridir; zira kendileri de en çirkin ve en utanç verici günahlarla doludurlar. Ama yaptığı olağanüstü işlerle olup biteni seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağıran kişinin, yalnız gerçek öğrencilerine değil, öbür insanlara da kendini en iyi hayatın örneği olarak sunmuş olması nasıl akla yakın olmasın? Öyle ki öğrenciler insanları Tanrı'nın isteğine göre eğitmeye yönelsinler; öbürleri de onun sözünden, ahlakından ve olağanüstü işlerinden nasıl yaşamak gerektiğini daha çok öğrenerek her şeyi her şeyin üstündeki Tanrı'yı hoşnut etmeye bağlayarak yapsınlar. İsa'nın hayatı böyle idiyse, biri onu büyücülerin niyetiyle nasıl makul olarak karşılaştırabilir? Vaat edildiği üzere, soyumuza iyilik etmek için insan bedeninde görünmüş bir Tanrı olduğuna nasıl inanmayabilir?

1.68

Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος ὑπιδόμενος τὰ ἐπιδειχθησόμενα ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένα μεγάλα, περὶ ὧν ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν εἰρήκαμεν, προσποιεῖται συγχωρεῖν ἀληθῆ εἶναι ὅσα περὶ θεραπειῶν ἢ ἀναστάσεως ἢ περὶ ἄρτων ὀλίγων θρεψάντων πολλοὺς ἀναγέγραπται, ἀφ᾿ ὧν λείψανα πολλὰ καταλέλειπται, ἢ ὅσα ἄλλα οἴεται τερατευσαμένους τοὺς μαθητὰς ἱστορηκέναι, καὶ ἐπιφέρει αὐτοῖς· φέρε πιστεύσωμεν εἶναί σοι ταῦτ᾿ εἰργασμένα. καὶ εὐθέως κοινοποιεῖ αὐτὰ πρὸς τὰ ἔργα τῶν γοήτων, ὡς ὑπισχνουμένων θαυμασιώτερα, καὶ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν μαθόντων ἀπὸ Αἰγυπτίων ἐπιτελούμενα, ἐν μέσαις ἀγοραῖς ὀλίγων ὀβολῶν ἀποδομένων τὰ σεμνὰ μαθήματα καὶ δαίμονας ἀπὸ ἀνθρώπων ἐξελαυνόντων καὶ νόσους ἀποφυσώντων καὶ ψυχὰς ἡρώων ἀνακαλούντων δεῖπνά τε πολυτελῆ καὶ τραπέζας καὶ πέμματα καὶ ὄψα τὰ οὐκ ὄντα δεικνύντων καὶ ὡς ζῷα κινούντων οὐκ ἀληθῶς ὄντα ζῷα ἀλλὰ μέχρι φαντασίας φαινόμενα τοιαῦτα, καὶ φησιν· ἆρ᾿ ἐπεὶ ταῦτα ποιοῦσιν ἐκεῖνοι, δεήσει ἡμᾶς αὐτοὺς ἡγεῖσθαι υἱοὺς εἶναι θεοῦ; ἢ λεκτέον αὐτὰ ἐπιτηδεύματα εἶναι ἀνθρώπων πονηρῶν καὶ κακοδαιμόνων; ὁρᾷς ὡς διὰ τούτων οἱονεὶ παραδέχεται μαγείαν εἶναι, οὐκ οἶδα εἰ ὁ αὐτὸς ὢν τῷ γράψαντι κατὰ μαγείας βιβλία πλείονα· πλὴν ὡς χρήσιμον αὐτῷ εἰς τὰ προκείμενα τοῖς ἀπὸ μαγείας ὁμοιοῖ τὰ περὶ Ἰησοῦ ἱστορούμενα. καὶ ἦν ἂν ὅμοια, εἰ μέχρι ἀποδείξεως ὁμοίως τοῖς μαγγανεύουσιν ἔφθανεν δείξας· νυνὶ δὲ οὐδεὶς μὲν τῶν γοήτων δι᾿ ὧν ποιεῖ ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν καλεῖ τοὺς θεασαμένους οὐδὲ φόβῳ θεοῦ παιδαγωγεῖ τοὺς καταπλαγέντας τὰ θεάματα οὐδὲ πειρᾶται πείθειν οὕτω ζῆν τοὺς ἰδόντας, ὡς δικαιωθησομένους ὑπὸ θεοῦ· καὶ οὐδὲν τούτων ποιοῦσι γόητες, ἐπειδὴ οὐ δύνανται ἢ μηδὲ βούλονται μηδὲ θέλουσι πραγματεύσασθαι τὰ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διορθώσεως, ἅτε καὶ αὐτοὶ πλήρεις ὄντες αἰσχίστων καὶ ἐπιῤῥητοτάτων ἁμαρτημάτων· ὁ δὲ δι᾿ ὧν ἐποίει παραδόξων ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν τοὺς θεωροῦντας τὰ γινόμενα καλῶν, πῶς οὐκ εἰκὸς ὅτι παρεῖχεν ἑαυτὸν οὐ μόνον τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς παράδειγμα ἀρίστου βίου; ἵνα καὶ οἱ μαθηταὶ προτραπῶσιν ἐπὶ τὸ διδάσκειν κατὰ τὸ τοῦ θεοῦ βούλημα τοὺς ἀνθρώπους, καὶ οἱ λοιποὶ πλέον διδαχθέντες ἀπὸ τοῦ λόγου ἢ καὶ τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόξων, ὡς χρὴ βιοῦν, πάντα πράττωσι κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἀρέσκειν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. εἰ δὲ τοιοῦτος ἦν ὁ τοῦ Ἰησοῦ βίος, πῶς εὐλόγως ἄν τις αὐτὸν τῇ προαιρέσει τῶν γοήτων παραβάλοι καὶ μὴ κατ᾿ ἐπαγγελίαν τοῦ θεὸν εἶναι πιστεύοι ἐν ἀνθρωπίνῳ φανέντα σώματι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους ἡμῶν;

1.67Bundan sonra Kelsos'taki Yahudi, sanki bilgiye meraklı, Yunan kültürüyle yetişmiş bir Yunanlıymış gibi şöyle diyor: "Eski efsaneler Perseus'a, Amphion'a, Aiakos'a ve Minos'a tanrısal bir soy yakıştırdılar; biz onlara da inanmadık. Yine de inandırıcılıktan yoksun görünmesinler diye onların büyük, şaşırtıcı ve gerçekten insanüstü işlerini gösterdiler. Peki sen, sözle ya da işle güzel yahut şaşırtıcı ne yaptın? Tapınakta sana Tanrı'nın oğlu olduğunu gösteren açık bir alamet ortaya koyman için meydan okuduğumuz hâlde bize hiçbir şey göstermedin." Buna şöyle cevap vermek gerekir: Yunanlılar, saydıkları kişilerden birinin, insan hayatına yararlı, parlak, sonraki kuşaklara kadar uzanan ve onların tanrısal bir soydan geldiğini söyleyen efsaneyi inandırıcı kılacak büyüklükte bir işini göstersinler bize. Ama İsa'nın ortaya koyduklarına yakın, hatta ondan biraz aşağı bir şey bile gösteremeyecekler o adamlar hakkında; meğer ki bizi yine efsanelere ve kendi hikâyelerine götürsünler, bizden onlara akla aykırı biçimde inanmamızı, bunlara ise apaçık kanıtlara rağmen inanmamamızı istesinler. Biz şunu söylüyoruz: İsa'nın işi, insanların yaşadığı bütün dünyadır. Dünyanın her yanında, İsa aracılığıyla Tanrı'nın kiliseleri vardır; bunlar sayısız kötülükten dönmüş insanların topluluklarıdır. Üstelik İsa'nın adı bugün de insanların aklını başından alan çılgınlıkları, cinleri ve hastalıkları uzaklaştırıyor; dünyevi çıkarlar ya da birtakım insani ihtiyaçlar yüzünden inanıyor görünen değil, Tanrı, Mesih ve gelecek yargı hakkındaki öğretiyi içtenlikle kabul edenlerde de şaşılacak bir yumuşaklık, ahlakta bir ölçülülük, insan sevgisi, iyilik ve uysallık doğuruyor.

1.67

Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος ὡς φιλομαθής τις Ἕλλην καὶ τὰ Ἑλλήνων πεπαιδευμένος ὅτι οἱ μὲν παλαιοὶ μῦθοι Περσεῖ καὶ Ἀμφίονι καὶ Αἰακῷ καὶ Μίνωϊ θείαν σπορὰν νείμαντες (οὐδ᾿ αὐτοῖς ἐπιστεύσαμεν) ὅμως ἐπέδειξαν αὐτῶν ἔργα μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἀληθῶς τε ὑπὲρ ἄνθρωπον, ἵνα μὴ ἀπίθανοι δοκῶσι· σὺ δὲ δὴ. τί καλὸν ἢ θαυμάσιον ἔργῳ ἢ λόγῳ πεποίηκας; ἡμῖν οὐδὲν ἐπεδείξω, καίτοι προκαλουμένων ἐν τῷ ἱερῷ σε παρασχέσθαι τι ἐναργὲς γνώρισμα, ὡς εἴης ὁ τοῦ θεοῦ παῖς. πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι δεικνύτωσαν ἡμῖν Ἕλληνες τῶν κατειλεγμένων τινὸς βιωφελὲς λαμπρὸν καὶ παρατεῖναν ἐπὶ τὰς ὕστερον γενεὰς καὶ τηλικοῦτον ἔργον, ὡς ἐμποιεῖν πιθανότητα τῷ περὶ αὐτῶν μύθῳ, λέγοντι ἀπὸ θείας αὐτοὺς γεγονέναι σπορᾶς. ἀλλὰ γὰρ οὐδὲν δείξουσιν οὐδὲ μικρῷ ἐλάττω περὶ οὓς ἀνέγραψεν ἄνδρας ὧν παρέστησεν ὁ Ἰησοῦς. ἐὰν ἄρα μὴ ἐπὶ μύθους ἀνάγωσιν ἡμᾶς Ἕλληνες καὶ τὰς παρ᾿ αὐτοῖς ἱστορίας, θέλοντες ἡμᾶς μὲν ἐκείνοις ἀλόγως πιστεύειν τούτοις δὲ καὶ μετὰ πολλὴν ἐνάργειαν ἀπιστεῖν· αὐτοί φαμεν οὖν ὅτι τοῦ Ἰησοῦ τὸ ἔργον ἡ πᾶσα ἔχει ἀνθρώπων οἰκουμένη, ᾗ παροικοῦσιν αἱ τοῦ θεοῦ διὰ Ἰησοῦ ἐκκλησίαι τῶν μεταβαλόντων ἀπὸ μυρίων ὅσων κακῶν. καὶ ἔτι γε τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐκστάσεις μὲν διανοίας ἀνθρώπων ἀφίστησι καὶ δαίμονας ἤδη δὲ καὶ νόσους, ἐμποιεῖ δὲ θαυμασίαν τινὰ πρᾳότητα καὶ καταστολὴν τοῦ ἤθους καὶ φιλανθρωπίαν καὶ χρηστότητα καὶ ἡμερότητα ἐν τοῖς μὴ διὰ τὰ βιωτικὰ ἤ τινας χρείας ἀνθρωπικὰς ὑποκριναμένοις ἀλλὰ παραδεξαμένοις γνησίως τὸν περὶ θεοῦ καὶ Χριστοῦ καὶ τῆς ἐσομένης κρίσεως λόγον.

1.68Bunların ardından Kelsos, İsa'nın yaptığı gösterilecek büyük işlerden çekinerek (biz bunların çoğundan ancak birkaçını söyledik), iyileştirmeler, diriltme ve az sayıda ekmeğin birçok insanı doyurup ardından bol artık kaldığı hakkında yazılanların, ya da öğrencilerin abartıp masallaştırarak anlattığını düşündüğü başka işlerin gerçek olduğunu kabul eder gibi yapıyor ve onlara şunu ekliyor: "Haydi, bunları senin yaptığına inanalım." Sonra hemen bunları büyücülerin işleriyle bir tutuyor; sanki onlar daha şaşırtıcı şeyler vadediyormuş gibi. Bir de Mısırlılardan öğrenmiş kimselerin yaptıklarıyla aynı kefeye koyuyor: Bunlar meydanların ortasında birkaç obol karşılığında kutsal bilgilerini satan, insanlardan cin çıkaran, üfleyerek hastalıkları giderdiğini ileri süren, kahramanların ruhlarını çağıran, var olmayan pahalı ziyafetler, sofralar, tatlılar ve yemekler gösteren, gerçekte canlı olmayıp yalnız hayalde öyle görünen şeyleri canlıymış gibi hareket ettiren kimselerdir. Ve şöyle diyor: "Bunları onlar yapıyor diye onları Tanrı'nın oğulları mı sayacağız? Yoksa bunların kötü ve talihsiz insanların uğraşları olduğunu mu söylemeliyiz?"

Görüyorsun ki bu sözlerle sihrin var olduğunu bir bakıma kabul ediyor. Sihir üzerine birçok kitap yazan Kelsos ile bu Kelsos aynı kişi midir, bilmiyorum. Ama işine yarayacağı için İsa hakkında anlatılanları sihirle yapılanlara benzetiyor. Eğer İsa da sihirbazlar gibi işlerini yalnız gösteriş olsun diye yapmakla kalsaydı, bunlar gerçekten benzer olurdu. Oysa büyücülerden hiçbiri yaptıklarıyla seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağırmaz; gösterilerine şaşakalanları Tanrı korkusuyla eğitmez; görenleri, Tanrı tarafından aklanacak kimseler gibi yaşamaya ikna etmeye çalışmaz. Büyücüler bunların hiçbirini yapmazlar, çünkü insanları düzeltmekle uğraşmaya ne güçleri yeter ne de buna istekleridir; zira kendileri de en çirkin ve en utanç verici günahlarla doludurlar. Ama yaptığı olağanüstü işlerle olup biteni seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağıran kişinin, yalnız gerçek öğrencilerine değil, öbür insanlara da kendini en iyi hayatın örneği olarak sunmuş olması nasıl akla yakın olmasın? Öyle ki öğrenciler insanları Tanrı'nın isteğine göre eğitmeye yönelsinler; öbürleri de onun sözünden, ahlakından ve olağanüstü işlerinden nasıl yaşamak gerektiğini daha çok öğrenerek her şeyi her şeyin üstündeki Tanrı'yı hoşnut etmeye bağlayarak yapsınlar. İsa'nın hayatı böyle idiyse, biri onu büyücülerin niyetiyle nasıl makul olarak karşılaştırabilir? Vaat edildiği üzere, soyumuza iyilik etmek için insan bedeninde görünmüş bir Tanrı olduğuna nasıl inanmayabilir?

1.68

Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος ὑπιδόμενος τὰ ἐπιδειχθησόμενα ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένα μεγάλα, περὶ ὧν ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν εἰρήκαμεν, προσποιεῖται συγχωρεῖν ἀληθῆ εἶναι ὅσα περὶ θεραπειῶν ἢ ἀναστάσεως ἢ περὶ ἄρτων ὀλίγων θρεψάντων πολλοὺς ἀναγέγραπται, ἀφ᾿ ὧν λείψανα πολλὰ καταλέλειπται, ἢ ὅσα ἄλλα οἴεται τερατευσαμένους τοὺς μαθητὰς ἱστορηκέναι, καὶ ἐπιφέρει αὐτοῖς· φέρε πιστεύσωμεν εἶναί σοι ταῦτ᾿ εἰργασμένα. καὶ εὐθέως κοινοποιεῖ αὐτὰ πρὸς τὰ ἔργα τῶν γοήτων, ὡς ὑπισχνουμένων θαυμασιώτερα, καὶ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν μαθόντων ἀπὸ Αἰγυπτίων ἐπιτελούμενα, ἐν μέσαις ἀγοραῖς ὀλίγων ὀβολῶν ἀποδομένων τὰ σεμνὰ μαθήματα καὶ δαίμονας ἀπὸ ἀνθρώπων ἐξελαυνόντων καὶ νόσους ἀποφυσώντων καὶ ψυχὰς ἡρώων ἀνακαλούντων δεῖπνά τε πολυτελῆ καὶ τραπέζας καὶ πέμματα καὶ ὄψα τὰ οὐκ ὄντα δεικνύντων καὶ ὡς ζῷα κινούντων οὐκ ἀληθῶς ὄντα ζῷα ἀλλὰ μέχρι φαντασίας φαινόμενα τοιαῦτα, καὶ φησιν· ἆρ᾿ ἐπεὶ ταῦτα ποιοῦσιν ἐκεῖνοι, δεήσει ἡμᾶς αὐτοὺς ἡγεῖσθαι υἱοὺς εἶναι θεοῦ; ἢ λεκτέον αὐτὰ ἐπιτηδεύματα εἶναι ἀνθρώπων πονηρῶν καὶ κακοδαιμόνων; ὁρᾷς ὡς διὰ τούτων οἱονεὶ παραδέχεται μαγείαν εἶναι, οὐκ οἶδα εἰ ὁ αὐτὸς ὢν τῷ γράψαντι κατὰ μαγείας βιβλία πλείονα· πλὴν ὡς χρήσιμον αὐτῷ εἰς τὰ προκείμενα τοῖς ἀπὸ μαγείας ὁμοιοῖ τὰ περὶ Ἰησοῦ ἱστορούμενα. καὶ ἦν ἂν ὅμοια, εἰ μέχρι ἀποδείξεως ὁμοίως τοῖς μαγγανεύουσιν ἔφθανεν δείξας· νυνὶ δὲ οὐδεὶς μὲν τῶν γοήτων δι᾿ ὧν ποιεῖ ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν καλεῖ τοὺς θεασαμένους οὐδὲ φόβῳ θεοῦ παιδαγωγεῖ τοὺς καταπλαγέντας τὰ θεάματα οὐδὲ πειρᾶται πείθειν οὕτω ζῆν τοὺς ἰδόντας, ὡς δικαιωθησομένους ὑπὸ θεοῦ· καὶ οὐδὲν τούτων ποιοῦσι γόητες, ἐπειδὴ οὐ δύνανται ἢ μηδὲ βούλονται μηδὲ θέλουσι πραγματεύσασθαι τὰ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διορθώσεως, ἅτε καὶ αὐτοὶ πλήρεις ὄντες αἰσχίστων καὶ ἐπιῤῥητοτάτων ἁμαρτημάτων· ὁ δὲ δι᾿ ὧν ἐποίει παραδόξων ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν τοὺς θεωροῦντας τὰ γινόμενα καλῶν, πῶς οὐκ εἰκὸς ὅτι παρεῖχεν ἑαυτὸν οὐ μόνον τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς παράδειγμα ἀρίστου βίου; ἵνα καὶ οἱ μαθηταὶ προτραπῶσιν ἐπὶ τὸ διδάσκειν κατὰ τὸ τοῦ θεοῦ βούλημα τοὺς ἀνθρώπους, καὶ οἱ λοιποὶ πλέον διδαχθέντες ἀπὸ τοῦ λόγου ἢ καὶ τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόξων, ὡς χρὴ βιοῦν, πάντα πράττωσι κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἀρέσκειν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. εἰ δὲ τοιοῦτος ἦν ὁ τοῦ Ἰησοῦ βίος, πῶς εὐλόγως ἄν τις αὐτὸν τῇ προαιρέσει τῶν γοήτων παραβάλοι καὶ μὴ κατ᾿ ἐπαγγελίαν τοῦ θεὸν εἶναι πιστεύοι ἐν ἀνθρωπίνῳ φανέντα σώματι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους ἡμῶν;

1.67Bundan sonra Kelsos'taki Yahudi, sanki bilgiye meraklı, Yunan kültürüyle yetişmiş bir Yunanlıymış gibi şöyle diyor: "Eski efsaneler Perseus'a, Amphion'a, Aiakos'a ve Minos'a tanrısal bir soy yakıştırdılar; biz onlara da inanmadık. Yine de inandırıcılıktan yoksun görünmesinler diye onların büyük, şaşırtıcı ve gerçekten insanüstü işlerini gösterdiler. Peki sen, sözle ya da işle güzel yahut şaşırtıcı ne yaptın? Tapınakta sana Tanrı'nın oğlu olduğunu gösteren açık bir alamet ortaya koyman için meydan okuduğumuz hâlde bize hiçbir şey göstermedin." Buna şöyle cevap vermek gerekir: Yunanlılar, saydıkları kişilerden birinin, insan hayatına yararlı, parlak, sonraki kuşaklara kadar uzanan ve onların tanrısal bir soydan geldiğini söyleyen efsaneyi inandırıcı kılacak büyüklükte bir işini göstersinler bize. Ama İsa'nın ortaya koyduklarına yakın, hatta ondan biraz aşağı bir şey bile gösteremeyecekler o adamlar hakkında; meğer ki bizi yine efsanelere ve kendi hikâyelerine götürsünler, bizden onlara akla aykırı biçimde inanmamızı, bunlara ise apaçık kanıtlara rağmen inanmamamızı istesinler. Biz şunu söylüyoruz: İsa'nın işi, insanların yaşadığı bütün dünyadır. Dünyanın her yanında, İsa aracılığıyla Tanrı'nın kiliseleri vardır; bunlar sayısız kötülükten dönmüş insanların topluluklarıdır. Üstelik İsa'nın adı bugün de insanların aklını başından alan çılgınlıkları, cinleri ve hastalıkları uzaklaştırıyor; dünyevi çıkarlar ya da birtakım insani ihtiyaçlar yüzünden inanıyor görünen değil, Tanrı, Mesih ve gelecek yargı hakkındaki öğretiyi içtenlikle kabul edenlerde de şaşılacak bir yumuşaklık, ahlakta bir ölçülülük, insan sevgisi, iyilik ve uysallık doğuruyor.

1.67

Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος ὡς φιλομαθής τις Ἕλλην καὶ τὰ Ἑλλήνων πεπαιδευμένος ὅτι οἱ μὲν παλαιοὶ μῦθοι Περσεῖ καὶ Ἀμφίονι καὶ Αἰακῷ καὶ Μίνωϊ θείαν σπορὰν νείμαντες (οὐδ᾿ αὐτοῖς ἐπιστεύσαμεν) ὅμως ἐπέδειξαν αὐτῶν ἔργα μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἀληθῶς τε ὑπὲρ ἄνθρωπον, ἵνα μὴ ἀπίθανοι δοκῶσι· σὺ δὲ δὴ. τί καλὸν ἢ θαυμάσιον ἔργῳ ἢ λόγῳ πεποίηκας; ἡμῖν οὐδὲν ἐπεδείξω, καίτοι προκαλουμένων ἐν τῷ ἱερῷ σε παρασχέσθαι τι ἐναργὲς γνώρισμα, ὡς εἴης ὁ τοῦ θεοῦ παῖς. πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι δεικνύτωσαν ἡμῖν Ἕλληνες τῶν κατειλεγμένων τινὸς βιωφελὲς λαμπρὸν καὶ παρατεῖναν ἐπὶ τὰς ὕστερον γενεὰς καὶ τηλικοῦτον ἔργον, ὡς ἐμποιεῖν πιθανότητα τῷ περὶ αὐτῶν μύθῳ, λέγοντι ἀπὸ θείας αὐτοὺς γεγονέναι σπορᾶς. ἀλλὰ γὰρ οὐδὲν δείξουσιν οὐδὲ μικρῷ ἐλάττω περὶ οὓς ἀνέγραψεν ἄνδρας ὧν παρέστησεν ὁ Ἰησοῦς. ἐὰν ἄρα μὴ ἐπὶ μύθους ἀνάγωσιν ἡμᾶς Ἕλληνες καὶ τὰς παρ᾿ αὐτοῖς ἱστορίας, θέλοντες ἡμᾶς μὲν ἐκείνοις ἀλόγως πιστεύειν τούτοις δὲ καὶ μετὰ πολλὴν ἐνάργειαν ἀπιστεῖν· αὐτοί φαμεν οὖν ὅτι τοῦ Ἰησοῦ τὸ ἔργον ἡ πᾶσα ἔχει ἀνθρώπων οἰκουμένη, ᾗ παροικοῦσιν αἱ τοῦ θεοῦ διὰ Ἰησοῦ ἐκκλησίαι τῶν μεταβαλόντων ἀπὸ μυρίων ὅσων κακῶν. καὶ ἔτι γε τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐκστάσεις μὲν διανοίας ἀνθρώπων ἀφίστησι καὶ δαίμονας ἤδη δὲ καὶ νόσους, ἐμποιεῖ δὲ θαυμασίαν τινὰ πρᾳότητα καὶ καταστολὴν τοῦ ἤθους καὶ φιλανθρωπίαν καὶ χρηστότητα καὶ ἡμερότητα ἐν τοῖς μὴ διὰ τὰ βιωτικὰ ἤ τινας χρείας ἀνθρωπικὰς ὑποκριναμένοις ἀλλὰ παραδεξαμένοις γνησίως τὸν περὶ θεοῦ καὶ Χριστοῦ καὶ τῆς ἐσομένης κρίσεως λόγον.

1.68Bunların ardından Kelsos, İsa'nın yaptığı gösterilecek büyük işlerden çekinerek (biz bunların çoğundan ancak birkaçını söyledik), iyileştirmeler, diriltme ve az sayıda ekmeğin birçok insanı doyurup ardından bol artık kaldığı hakkında yazılanların, ya da öğrencilerin abartıp masallaştırarak anlattığını düşündüğü başka işlerin gerçek olduğunu kabul eder gibi yapıyor ve onlara şunu ekliyor: "Haydi, bunları senin yaptığına inanalım." Sonra hemen bunları büyücülerin işleriyle bir tutuyor; sanki onlar daha şaşırtıcı şeyler vadediyormuş gibi. Bir de Mısırlılardan öğrenmiş kimselerin yaptıklarıyla aynı kefeye koyuyor: Bunlar meydanların ortasında birkaç obol karşılığında kutsal bilgilerini satan, insanlardan cin çıkaran, üfleyerek hastalıkları giderdiğini ileri süren, kahramanların ruhlarını çağıran, var olmayan pahalı ziyafetler, sofralar, tatlılar ve yemekler gösteren, gerçekte canlı olmayıp yalnız hayalde öyle görünen şeyleri canlıymış gibi hareket ettiren kimselerdir. Ve şöyle diyor: "Bunları onlar yapıyor diye onları Tanrı'nın oğulları mı sayacağız? Yoksa bunların kötü ve talihsiz insanların uğraşları olduğunu mu söylemeliyiz?"

Görüyorsun ki bu sözlerle sihrin var olduğunu bir bakıma kabul ediyor. Sihir üzerine birçok kitap yazan Kelsos ile bu Kelsos aynı kişi midir, bilmiyorum. Ama işine yarayacağı için İsa hakkında anlatılanları sihirle yapılanlara benzetiyor. Eğer İsa da sihirbazlar gibi işlerini yalnız gösteriş olsun diye yapmakla kalsaydı, bunlar gerçekten benzer olurdu. Oysa büyücülerden hiçbiri yaptıklarıyla seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağırmaz; gösterilerine şaşakalanları Tanrı korkusuyla eğitmez; görenleri, Tanrı tarafından aklanacak kimseler gibi yaşamaya ikna etmeye çalışmaz. Büyücüler bunların hiçbirini yapmazlar, çünkü insanları düzeltmekle uğraşmaya ne güçleri yeter ne de buna istekleridir; zira kendileri de en çirkin ve en utanç verici günahlarla doludurlar. Ama yaptığı olağanüstü işlerle olup biteni seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağıran kişinin, yalnız gerçek öğrencilerine değil, öbür insanlara da kendini en iyi hayatın örneği olarak sunmuş olması nasıl akla yakın olmasın? Öyle ki öğrenciler insanları Tanrı'nın isteğine göre eğitmeye yönelsinler; öbürleri de onun sözünden, ahlakından ve olağanüstü işlerinden nasıl yaşamak gerektiğini daha çok öğrenerek her şeyi her şeyin üstündeki Tanrı'yı hoşnut etmeye bağlayarak yapsınlar. İsa'nın hayatı böyle idiyse, biri onu büyücülerin niyetiyle nasıl makul olarak karşılaştırabilir? Vaat edildiği üzere, soyumuza iyilik etmek için insan bedeninde görünmüş bir Tanrı olduğuna nasıl inanmayabilir?

1.68

Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος ὑπιδόμενος τὰ ἐπιδειχθησόμενα ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένα μεγάλα, περὶ ὧν ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν εἰρήκαμεν, προσποιεῖται συγχωρεῖν ἀληθῆ εἶναι ὅσα περὶ θεραπειῶν ἢ ἀναστάσεως ἢ περὶ ἄρτων ὀλίγων θρεψάντων πολλοὺς ἀναγέγραπται, ἀφ᾿ ὧν λείψανα πολλὰ καταλέλειπται, ἢ ὅσα ἄλλα οἴεται τερατευσαμένους τοὺς μαθητὰς ἱστορηκέναι, καὶ ἐπιφέρει αὐτοῖς· φέρε πιστεύσωμεν εἶναί σοι ταῦτ᾿ εἰργασμένα. καὶ εὐθέως κοινοποιεῖ αὐτὰ πρὸς τὰ ἔργα τῶν γοήτων, ὡς ὑπισχνουμένων θαυμασιώτερα, καὶ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν μαθόντων ἀπὸ Αἰγυπτίων ἐπιτελούμενα, ἐν μέσαις ἀγοραῖς ὀλίγων ὀβολῶν ἀποδομένων τὰ σεμνὰ μαθήματα καὶ δαίμονας ἀπὸ ἀνθρώπων ἐξελαυνόντων καὶ νόσους ἀποφυσώντων καὶ ψυχὰς ἡρώων ἀνακαλούντων δεῖπνά τε πολυτελῆ καὶ τραπέζας καὶ πέμματα καὶ ὄψα τὰ οὐκ ὄντα δεικνύντων καὶ ὡς ζῷα κινούντων οὐκ ἀληθῶς ὄντα ζῷα ἀλλὰ μέχρι φαντασίας φαινόμενα τοιαῦτα, καὶ φησιν· ἆρ᾿ ἐπεὶ ταῦτα ποιοῦσιν ἐκεῖνοι, δεήσει ἡμᾶς αὐτοὺς ἡγεῖσθαι υἱοὺς εἶναι θεοῦ; ἢ λεκτέον αὐτὰ ἐπιτηδεύματα εἶναι ἀνθρώπων πονηρῶν καὶ κακοδαιμόνων; ὁρᾷς ὡς διὰ τούτων οἱονεὶ παραδέχεται μαγείαν εἶναι, οὐκ οἶδα εἰ ὁ αὐτὸς ὢν τῷ γράψαντι κατὰ μαγείας βιβλία πλείονα· πλὴν ὡς χρήσιμον αὐτῷ εἰς τὰ προκείμενα τοῖς ἀπὸ μαγείας ὁμοιοῖ τὰ περὶ Ἰησοῦ ἱστορούμενα. καὶ ἦν ἂν ὅμοια, εἰ μέχρι ἀποδείξεως ὁμοίως τοῖς μαγγανεύουσιν ἔφθανεν δείξας· νυνὶ δὲ οὐδεὶς μὲν τῶν γοήτων δι᾿ ὧν ποιεῖ ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν καλεῖ τοὺς θεασαμένους οὐδὲ φόβῳ θεοῦ παιδαγωγεῖ τοὺς καταπλαγέντας τὰ θεάματα οὐδὲ πειρᾶται πείθειν οὕτω ζῆν τοὺς ἰδόντας, ὡς δικαιωθησομένους ὑπὸ θεοῦ· καὶ οὐδὲν τούτων ποιοῦσι γόητες, ἐπειδὴ οὐ δύνανται ἢ μηδὲ βούλονται μηδὲ θέλουσι πραγματεύσασθαι τὰ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διορθώσεως, ἅτε καὶ αὐτοὶ πλήρεις ὄντες αἰσχίστων καὶ ἐπιῤῥητοτάτων ἁμαρτημάτων· ὁ δὲ δι᾿ ὧν ἐποίει παραδόξων ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν τοὺς θεωροῦντας τὰ γινόμενα καλῶν, πῶς οὐκ εἰκὸς ὅτι παρεῖχεν ἑαυτὸν οὐ μόνον τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς παράδειγμα ἀρίστου βίου; ἵνα καὶ οἱ μαθηταὶ προτραπῶσιν ἐπὶ τὸ διδάσκειν κατὰ τὸ τοῦ θεοῦ βούλημα τοὺς ἀνθρώπους, καὶ οἱ λοιποὶ πλέον διδαχθέντες ἀπὸ τοῦ λόγου ἢ καὶ τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόξων, ὡς χρὴ βιοῦν, πάντα πράττωσι κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἀρέσκειν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. εἰ δὲ τοιοῦτος ἦν ὁ τοῦ Ἰησοῦ βίος, πῶς εὐλόγως ἄν τις αὐτὸν τῇ προαιρέσει τῶν γοήτων παραβάλοι καὶ μὴ κατ᾿ ἐπαγγελίαν τοῦ θεὸν εἶναι πιστεύοι ἐν ἀνθρωπίνῳ φανέντα σώματι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους ἡμῶν;

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…