VIII. Kitap, 3. kısım
1.67Bundan sonra Kelsos'taki Yahudi, sanki bilgiye meraklı, Yunan kültürüyle yetişmiş bir Yunanlıymış gibi şöyle diyor: "Eski efsaneler Perseus'a, Amphion'a, Aiakos'a ve Minos'a tanrısal bir soy yakıştırdılar; biz onlara da inanmadık. Yine de inandırıcılıktan yoksun görünmesinler diye onların büyük, şaşırtıcı ve gerçekten insanüstü işlerini gösterdiler. Peki sen, sözle ya da işle güzel yahut şaşırtıcı ne yaptın? Tapınakta sana Tanrı'nın oğlu olduğunu gösteren açık bir alamet ortaya koyman için meydan okuduğumuz hâlde bize hiçbir şey göstermedin." Buna şöyle cevap vermek gerekir: Yunanlılar, saydıkları kişilerden birinin, insan hayatına yararlı, parlak, sonraki kuşaklara kadar uzanan ve onların tanrısal bir soydan geldiğini söyleyen efsaneyi inandırıcı kılacak büyüklükte bir işini göstersinler bize. Ama İsa'nın ortaya koyduklarına yakın, hatta ondan biraz aşağı bir şey bile gösteremeyecekler o adamlar hakkında; meğer ki bizi yine efsanelere ve kendi hikâyelerine götürsünler, bizden onlara akla aykırı biçimde inanmamızı, bunlara ise apaçık kanıtlara rağmen inanmamamızı istesinler. Biz şunu söylüyoruz: İsa'nın işi, insanların yaşadığı bütün dünyadır. Dünyanın her yanında, İsa aracılığıyla Tanrı'nın kiliseleri vardır; bunlar sayısız kötülükten dönmüş insanların topluluklarıdır. Üstelik İsa'nın adı bugün de insanların aklını başından alan çılgınlıkları, cinleri ve hastalıkları uzaklaştırıyor; dünyevi çıkarlar ya da birtakım insani ihtiyaçlar yüzünden inanıyor görünen değil, Tanrı, Mesih ve gelecek yargı hakkındaki öğretiyi içtenlikle kabul edenlerde de şaşılacak bir yumuşaklık, ahlakta bir ölçülülük, insan sevgisi, iyilik ve uysallık doğuruyor.
Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος ὡς φιλομαθής τις Ἕλλην καὶ τὰ Ἑλλήνων πεπαιδευμένος ὅτι οἱ μὲν παλαιοὶ μῦθοι Περσεῖ καὶ Ἀμφίονι καὶ Αἰακῷ καὶ Μίνωϊ θείαν σπορὰν νείμαντες (οὐδ᾿ αὐτοῖς ἐπιστεύσαμεν) ὅμως ἐπέδειξαν αὐτῶν ἔργα μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἀληθῶς τε ὑπὲρ ἄνθρωπον, ἵνα μὴ ἀπίθανοι δοκῶσι· σὺ δὲ δὴ. τί καλὸν ἢ θαυμάσιον ἔργῳ ἢ λόγῳ πεποίηκας; ἡμῖν οὐδὲν ἐπεδείξω, καίτοι προκαλουμένων ἐν τῷ ἱερῷ σε παρασχέσθαι τι ἐναργὲς γνώρισμα, ὡς εἴης ὁ τοῦ θεοῦ παῖς. πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι δεικνύτωσαν ἡμῖν Ἕλληνες τῶν κατειλεγμένων τινὸς βιωφελὲς λαμπρὸν καὶ παρατεῖναν ἐπὶ τὰς ὕστερον γενεὰς καὶ τηλικοῦτον ἔργον, ὡς ἐμποιεῖν πιθανότητα τῷ περὶ αὐτῶν μύθῳ, λέγοντι ἀπὸ θείας αὐτοὺς γεγονέναι σπορᾶς. ἀλλὰ γὰρ οὐδὲν δείξουσιν οὐδὲ μικρῷ ἐλάττω περὶ οὓς ἀνέγραψεν ἄνδρας ὧν παρέστησεν ὁ Ἰησοῦς. ἐὰν ἄρα μὴ ἐπὶ μύθους ἀνάγωσιν ἡμᾶς Ἕλληνες καὶ τὰς παρ᾿ αὐτοῖς ἱστορίας, θέλοντες ἡμᾶς μὲν ἐκείνοις ἀλόγως πιστεύειν τούτοις δὲ καὶ μετὰ πολλὴν ἐνάργειαν ἀπιστεῖν· αὐτοί φαμεν οὖν ὅτι τοῦ Ἰησοῦ τὸ ἔργον ἡ πᾶσα ἔχει ἀνθρώπων οἰκουμένη, ᾗ παροικοῦσιν αἱ τοῦ θεοῦ διὰ Ἰησοῦ ἐκκλησίαι τῶν μεταβαλόντων ἀπὸ μυρίων ὅσων κακῶν. καὶ ἔτι γε τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐκστάσεις μὲν διανοίας ἀνθρώπων ἀφίστησι καὶ δαίμονας ἤδη δὲ καὶ νόσους, ἐμποιεῖ δὲ θαυμασίαν τινὰ πρᾳότητα καὶ καταστολὴν τοῦ ἤθους καὶ φιλανθρωπίαν καὶ χρηστότητα καὶ ἡμερότητα ἐν τοῖς μὴ διὰ τὰ βιωτικὰ ἤ τινας χρείας ἀνθρωπικὰς ὑποκριναμένοις ἀλλὰ παραδεξαμένοις γνησίως τὸν περὶ θεοῦ καὶ Χριστοῦ καὶ τῆς ἐσομένης κρίσεως λόγον.
1.68Bunların ardından Kelsos, İsa'nın yaptığı gösterilecek büyük işlerden çekinerek (biz bunların çoğundan ancak birkaçını söyledik), iyileştirmeler, diriltme ve az sayıda ekmeğin birçok insanı doyurup ardından bol artık kaldığı hakkında yazılanların, ya da öğrencilerin abartıp masallaştırarak anlattığını düşündüğü başka işlerin gerçek olduğunu kabul eder gibi yapıyor ve onlara şunu ekliyor: "Haydi, bunları senin yaptığına inanalım." Sonra hemen bunları büyücülerin işleriyle bir tutuyor; sanki onlar daha şaşırtıcı şeyler vadediyormuş gibi. Bir de Mısırlılardan öğrenmiş kimselerin yaptıklarıyla aynı kefeye koyuyor: Bunlar meydanların ortasında birkaç obol karşılığında kutsal bilgilerini satan, insanlardan cin çıkaran, üfleyerek hastalıkları giderdiğini ileri süren, kahramanların ruhlarını çağıran, var olmayan pahalı ziyafetler, sofralar, tatlılar ve yemekler gösteren, gerçekte canlı olmayıp yalnız hayalde öyle görünen şeyleri canlıymış gibi hareket ettiren kimselerdir. Ve şöyle diyor: "Bunları onlar yapıyor diye onları Tanrı'nın oğulları mı sayacağız? Yoksa bunların kötü ve talihsiz insanların uğraşları olduğunu mu söylemeliyiz?"
Görüyorsun ki bu sözlerle sihrin var olduğunu bir bakıma kabul ediyor. Sihir üzerine birçok kitap yazan Kelsos ile bu Kelsos aynı kişi midir, bilmiyorum. Ama işine yarayacağı için İsa hakkında anlatılanları sihirle yapılanlara benzetiyor. Eğer İsa da sihirbazlar gibi işlerini yalnız gösteriş olsun diye yapmakla kalsaydı, bunlar gerçekten benzer olurdu. Oysa büyücülerden hiçbiri yaptıklarıyla seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağırmaz; gösterilerine şaşakalanları Tanrı korkusuyla eğitmez; görenleri, Tanrı tarafından aklanacak kimseler gibi yaşamaya ikna etmeye çalışmaz. Büyücüler bunların hiçbirini yapmazlar, çünkü insanları düzeltmekle uğraşmaya ne güçleri yeter ne de buna istekleridir; zira kendileri de en çirkin ve en utanç verici günahlarla doludurlar. Ama yaptığı olağanüstü işlerle olup biteni seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağıran kişinin, yalnız gerçek öğrencilerine değil, öbür insanlara da kendini en iyi hayatın örneği olarak sunmuş olması nasıl akla yakın olmasın? Öyle ki öğrenciler insanları Tanrı'nın isteğine göre eğitmeye yönelsinler; öbürleri de onun sözünden, ahlakından ve olağanüstü işlerinden nasıl yaşamak gerektiğini daha çok öğrenerek her şeyi her şeyin üstündeki Tanrı'yı hoşnut etmeye bağlayarak yapsınlar. İsa'nın hayatı böyle idiyse, biri onu büyücülerin niyetiyle nasıl makul olarak karşılaştırabilir? Vaat edildiği üzere, soyumuza iyilik etmek için insan bedeninde görünmüş bir Tanrı olduğuna nasıl inanmayabilir?
Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος ὑπιδόμενος τὰ ἐπιδειχθησόμενα ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένα μεγάλα, περὶ ὧν ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν εἰρήκαμεν, προσποιεῖται συγχωρεῖν ἀληθῆ εἶναι ὅσα περὶ θεραπειῶν ἢ ἀναστάσεως ἢ περὶ ἄρτων ὀλίγων θρεψάντων πολλοὺς ἀναγέγραπται, ἀφ᾿ ὧν λείψανα πολλὰ καταλέλειπται, ἢ ὅσα ἄλλα οἴεται τερατευσαμένους τοὺς μαθητὰς ἱστορηκέναι, καὶ ἐπιφέρει αὐτοῖς· φέρε πιστεύσωμεν εἶναί σοι ταῦτ᾿ εἰργασμένα. καὶ εὐθέως κοινοποιεῖ αὐτὰ πρὸς τὰ ἔργα τῶν γοήτων, ὡς ὑπισχνουμένων θαυμασιώτερα, καὶ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν μαθόντων ἀπὸ Αἰγυπτίων ἐπιτελούμενα, ἐν μέσαις ἀγοραῖς ὀλίγων ὀβολῶν ἀποδομένων τὰ σεμνὰ μαθήματα καὶ δαίμονας ἀπὸ ἀνθρώπων ἐξελαυνόντων καὶ νόσους ἀποφυσώντων καὶ ψυχὰς ἡρώων ἀνακαλούντων δεῖπνά τε πολυτελῆ καὶ τραπέζας καὶ πέμματα καὶ ὄψα τὰ οὐκ ὄντα δεικνύντων καὶ ὡς ζῷα κινούντων οὐκ ἀληθῶς ὄντα ζῷα ἀλλὰ μέχρι φαντασίας φαινόμενα τοιαῦτα, καὶ φησιν· ἆρ᾿ ἐπεὶ ταῦτα ποιοῦσιν ἐκεῖνοι, δεήσει ἡμᾶς αὐτοὺς ἡγεῖσθαι υἱοὺς εἶναι θεοῦ; ἢ λεκτέον αὐτὰ ἐπιτηδεύματα εἶναι ἀνθρώπων πονηρῶν καὶ κακοδαιμόνων; ὁρᾷς ὡς διὰ τούτων οἱονεὶ παραδέχεται μαγείαν εἶναι, οὐκ οἶδα εἰ ὁ αὐτὸς ὢν τῷ γράψαντι κατὰ μαγείας βιβλία πλείονα· πλὴν ὡς χρήσιμον αὐτῷ εἰς τὰ προκείμενα τοῖς ἀπὸ μαγείας ὁμοιοῖ τὰ περὶ Ἰησοῦ ἱστορούμενα. καὶ ἦν ἂν ὅμοια, εἰ μέχρι ἀποδείξεως ὁμοίως τοῖς μαγγανεύουσιν ἔφθανεν δείξας· νυνὶ δὲ οὐδεὶς μὲν τῶν γοήτων δι᾿ ὧν ποιεῖ ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν καλεῖ τοὺς θεασαμένους οὐδὲ φόβῳ θεοῦ παιδαγωγεῖ τοὺς καταπλαγέντας τὰ θεάματα οὐδὲ πειρᾶται πείθειν οὕτω ζῆν τοὺς ἰδόντας, ὡς δικαιωθησομένους ὑπὸ θεοῦ· καὶ οὐδὲν τούτων ποιοῦσι γόητες, ἐπειδὴ οὐ δύνανται ἢ μηδὲ βούλονται μηδὲ θέλουσι πραγματεύσασθαι τὰ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διορθώσεως, ἅτε καὶ αὐτοὶ πλήρεις ὄντες αἰσχίστων καὶ ἐπιῤῥητοτάτων ἁμαρτημάτων· ὁ δὲ δι᾿ ὧν ἐποίει παραδόξων ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν τοὺς θεωροῦντας τὰ γινόμενα καλῶν, πῶς οὐκ εἰκὸς ὅτι παρεῖχεν ἑαυτὸν οὐ μόνον τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς παράδειγμα ἀρίστου βίου; ἵνα καὶ οἱ μαθηταὶ προτραπῶσιν ἐπὶ τὸ διδάσκειν κατὰ τὸ τοῦ θεοῦ βούλημα τοὺς ἀνθρώπους, καὶ οἱ λοιποὶ πλέον διδαχθέντες ἀπὸ τοῦ λόγου ἢ καὶ τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόξων, ὡς χρὴ βιοῦν, πάντα πράττωσι κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἀρέσκειν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. εἰ δὲ τοιοῦτος ἦν ὁ τοῦ Ἰησοῦ βίος, πῶς εὐλόγως ἄν τις αὐτὸν τῇ προαιρέσει τῶν γοήτων παραβάλοι καὶ μὴ κατ᾿ ἐπαγγελίαν τοῦ θεὸν εἶναι πιστεύοι ἐν ἀνθρωπίνῳ φανέντα σώματι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους ἡμῶν;