IV. Kitap, 2. kısım
4.40Kelsos, Musa'nın anlatısının Tanrı'yı en kutsallığa aykırı şekilde, daha başlangıçta güçsüz düşen ve kendi biçimlendirdiği tek bir insanı bile ikna edemeyen biri olarak gösterdiğini söylüyor. Buna da şöyle cevap vereceğiz: Bu söz, Tanrı'yı kötülüğün varlığı yüzünden suçlamaya benzer; tek bir insanda bile onu engelleyemediği, başlangıçtan beri kötülüğü hiç tatmamış tek bir insan bile bulunmadığı için. Takdir-i ilahiyi savunmayı dert edinenler bu konuda ne kısa ne de küçümsenecek savunmalar yaparlar. Aynı şekilde, Yunancada Âdem'in "insan" demek olduğunu ve Musa'nın Âdem hakkındaymış gibi görünen sözlerde insanın tabiatını incelediğini bilenler de Âdem ve onun günahı hakkında felsefe yapacaklardır. Nitekim kutsal sözün dediği gibi, "Âdem'de herkes ölür" ve herkes "Âdem'in suçunun benzerliğiyle" mahkûm edilmiştir; ilahi söz bunları tek bir kişi hakkında değil, bütün soy hakkında söyler. Çünkü tek bir kişi hakkındaymış gibi söylenenlerin akışı içinde Âdem'e yönelik lanet herkes için ortaktır; kadına yönelik sözler de söylenmediği hiçbir kadın yoktur. Kadınla birlikte cennetten kovulan ve Tanrı'nın insanların suçu yüzünden günah işleyenler için yaptığı "deriden gömlekleri" giyen insan da söylenmesi yasak, gizemli bir anlam taşır; bu anlam, Platon'un, kanatları dökülüp "katı bir şeye tutununcaya kadar" buraya sürüklenen ruhun inişi hakkındaki anlatısından daha üstündür.
Ἐπὰν δὲ φάσκῃ ὡς ἄρα ἀνοσιώτατα τὸν θεὸν, εὐθὺς καὶ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀσθενοῦντα καὶ μηδ᾿ ἕνα ἄνθρωπον, ὃν αὐτὸς ἔπλασε. πεῖσαι δυνάμενον. εἰσήγαγεν ὁ Μωϋσέως λόγος, καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι ὅμοιόν ἐστι τὸ λεγόμενον, ὡς εἴ τις ἐνεκάλει ἐπὶ τῇ τῆς κακίας συστάσει, ἣν οὐδὲ ἀπὸ ἑνὸς ἀνθρώπου δεδύνηται κωλῦσαι ὁ θεὸς, ὥστε κἂν ἕνα τινὰ ἄνθρωπον εὑρεθῆναι ἀρχῆθεν ἄγευστον κακίας γεγενημένον. ὡς γὰρ περὶ τούτου οἷς μέλει ἀπολογεῖσθαι περὶ προνοίας ἀπολογοῦνται οὐ δι᾿ ὀλίγων οὐδὲ δι᾿ εὐκαταφρονήτων, οὕτω δὲ καὶ περὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ περὶ τῆς ἁμαρτίας αὐτοῦ φιλοσοφήσουσιν οἱ ἐγνωκότες ὅτι καθ᾿ Ἑλλάδα φωνὴν ὁ Ἀδὰμ ἄνθρωπός ἐστι, καὶ ἐν τοῖς δοκοῦσι περὶ τοῦ Ἀδὰμ εἶναι φυσιολογεῖ Μωϋσῆς τὰ περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου φύσεως. καὶ „γὰρ ἐν τῷ Ἀδὰμ,“ ὥς φησιν ὁ λόγος, „πάντες ἀποθνῄσκουσι,“ καὶ κατεδικάσθησαν ἐν „τῷ ὁμοιώματι τῆς παραβάσεως Ἀδὰμ,“ οὐχ οὕτως περὶ ἑνός τινος ὡς περὶ ὅλου τοῦ γένους ταῦτα φάσκοντος τοῦ θείου λόγου. καὶ γὰρ ἐν τῇ τῶν λεγομένων ὡς περὶ ἑνὸς ἀκολουθίᾳ ἡ ἀρὰ τοῦ Ἀδὰμ κοινὴ πάντων ἐστί· καὶ τὰ κατὰ τῆς γυναικὸς οὐκ ἔστι καθ᾿ ἧς οὐ λέγεται. καὶ ὁ ἐκβαλλόμενος δὲ ἐκ τοῦ παραδείσου ἄνθρωπος μετὰ τῆς γυναικὸς, τοὺς „δερματίνους“ ἠμφιεσμένος „χιτῶνας,“ οὓς διὰ τὴν παράβασιν τῶν ἀνθρώπων ἐποίησε τοῖς ἁμαρτήσασιν ὁ θεὸς, ἀπόῤῥητόν τινα καὶ μυστικὸν ἔχει λόγον, ὑπὲρ τὴν κατὰ Πλάτωνα κάθ⟨(οδ)⟩ον τῆς ψυχῆς, πτεροῤῥυούσης καὶ δεῦρο φερομένης, „ἕως ἂν στερεοῦ τινος λάβηται.“
4.41Ardından şöyle diyor: "Sonra bir tufan, her şeyi içine alan tuhaf bir sandık, haberci olarak bir güvercin ve bir karga; Deukalion hikâyesini sahteleştirip hileyle değiştiriyorlar. Sanırım bunların gün ışığına çıkacağını beklemiyorlardı; düpedüz küçük çocuklara masal anlattılar." Bu sözlerde de adamın Yahudilerin en eski yazısına karşı felsefeye yakışmayan düşmanlığına bak. Tufan hikâyesini kötüleyecek bir şey bulamadı; sandığa ve ölçülerine karşı söyleyebileceği şeylere de dikkat etmedi. Oysa sandığın "üç yüz arşın" uzunluğu, "elli" arşın genişliği ve "otuz" arşın yüksekliğiyle ilgili sözler çoğunluğun anladığı gibi alınırsa, onun yeryüzündeki hayvanları, temizlerden on dörder, temiz olmayanlardan dörder tane alabildiğini söylemek mümkün olmazdı. Kelsos ise sadece "her şeyi içine alan tuhaf bir sandık" dedi. Yüz yılda yapıldığı anlatılan, "üç yüz" arşın uzunluk ve "elli" arşın genişlikten başlayıp "otuz" arşın yükseklik boyunca daralarak uzunlukta ve genişlikte bir arşına inen bu sandığın tuhaf neyi var? Ölçüleri karesi alınarak söylenmiş sayılırsa, tabanda uzunluğu doksan bin, genişliği iki bin beş yüz arşın tutan, en büyük bir şehre benzeyen bu yapı daha çok hayranlık uyandırmaz mı? Onu sağlam kılan ve tufanı getiren fırtınaya dayanabilmesini sağlayan buluşa hayran olmamak mümkün mü? Çünkü zift ya da benzeri bir maddeyle değil, sağlamca asfaltla sıvanmıştı. Yeryüzü yeniden bütün hayvanların tohumlarına sahip olsun diye Tanrı'nın takdiriyle her türden canlının tohumunun içeri alınması, Tanrı'nın bunun için tufandan sonrakilerin atası olacak en adil adamı kullanması hayranlık uyandırmaz mı?
Ἑξῆς δὲ τοιαῦτά φησιν· εἶτα κατακλυσμόν τινα καὶ κιβωτὸν ἀλλόκοτον, ἅπαντα ἔνδον ἔχουσαν, καὶ περιστεράν τινα καὶ κορώνην ἀγγέλους, παραχαράττοντες καὶ ῥᾳδιουργοῦντες τὸν Δευκαλίωνα· οὐ γὰρ οἶμαι προσεδόκησαν ὅτι ταῦτ᾿ εἰς φῶς πρόεισιν, ἀλλ᾿ ἀτεχνῶς παισὶ νηπίοις ἐμυθολόγησαν. καὶ ἐν τούτοις δὴ ὅρα τὴν ἀφιλόσοφον ἀπέχθειαν τοῦ ἀνδρὸς πρὸς τὴν ἀρχαιοτάτην Ἰουδαίων γραφήν. οὐ γὰρ ἔχων τὴν περὶ κατακλυσμοῦ ἱστορίαν κακολογεῖν οὐδ᾿ ἐπιστήσας οἷς ἐδύνατο λέγειν κατὰ τῆς κιβωτοῦ καὶ τῶν μέτρων αὐτῆς, καὶ ὡς οὐχ οἷόν τ᾿ ἦν κατὰ τὸν τῶν πολλῶν νοῦν ἐκλαμβάνοντα τὰ περὶ τῶν „τριακοσίων“ τοῦ μήκους „τῆς κιβωτοῦ“ „πήχεων“ „καὶ πεντήκοντα“ τοῦ πλάτους „καὶ τριάκοντα“ τοῦ ὕψους φάσκειν αὐτὴν κεχωρηκέναι τὰ ἐπὶ γῆς ζῷα, καθαρὰ μὲν ἀνὰ τέσσαρα καὶ δέκα ἀκάθαρτα δὲ ἀνὰ τέσσαρα· ἁπλῶς εἶπεν ἀλλόκοτον, πάντ᾿ ἔχουσαν ἔνδον. τί γὰρ τὸ ἀλλόκοτον αὐτῆς, ἑκατὸν ἔτεσιν ἱστορουμένης γεγενῆσθαι καὶ συναγομένης ἀπὸ τῶν „τριακοσίων“ τοῦ μήκους „πήχεων“ καὶ τῶν „πεντήκοντα“ τοῦ πλάτους, ἕως οἱ τοῦ ὕψους πήχεις „τριάκοντα“ καταλήξουσιν εἰς ἕνα πῆχυν μήκους καὶ πλάτους; πῶς δ᾿ οὐχὶ μᾶλλον θαυμαστὸν ἦν τὸ κατασκεύασμα καὶ μεγίστῃ πόλει ἐοικὸς τῷ δυνάμει λέγεσθαι τὰ μέτρα, ὡς ἐννέα μὲν εἶναι μυριάδων τὸ μῆκος κατὰ τὴν βάσιν κατὰ δὲ τὸ πλάτος δισχιλίων πεντακοσίων; πῶς δ᾿ οὐκ ἦν θαυμάσαι τὴν ἐπίνοιαν τοῦ ἐρηρεισμένην γενέσθαι καὶ δυναμένην ὑπομεῖναι χειμῶνα κατακλυσμοῦ ποιητικόν; καὶ γὰρ οὐ πίσσῃ οὐδ᾿ ἄλλῃ τινὶ τοιαύτῃ ὕλῃ, ἀσφάλτῳ δὲ στεῤῥῶς ἐκέχριστο. πῶς δ᾿ οὐ θαυμαστὸν τὸ ζώπυρα παντὸς γένους εἰσάγεσθαι ἔνδον προνοίᾳ θεοῦ. ἵν᾿ ἔχῃ πάντων σπέρματα ζῴων πάλιν ἡ γῆ, τοῦ θεοῦ δικαιοτάτῳ ἀνδρὶ χρησαμένου, πατρὶ ἐσομένῳ τῶν μετὰ τὸν κατακλυσμόν;
4.42Kelsos, Tekvin kitabını okumuş görünmek için güvercinle ilgili şeyleri ortaya atıp geçti; ama güvercin hikâyesinin uydurma olduğunu göstermek için hiçbir şey söyleyemedi. Sonra, yazılanları daha gülünç bir şekilde aktarmak âdeti olduğu üzere, "kuzgunu" kargaya çevirdi ve bunları Musa'nın, Yunanlılardaki Deukalion hikâyesini hileyle değiştirerek yazdığını sanıyor. Belki yazının Musa'ya değil, birkaç kişiye ait olduğunu da düşünüyordur; çünkü "Deukalion hikâyesini sahteleştirip hileyle değiştiriyorlar" ve "Sanırım bunların gün ışığına çıkacağını beklemiyorlardı" sözleri bunu gösteriyor. Ama bütün bir millete yazı verenler, bu yazıların gün ışığına çıkacağını nasıl beklemezler? Üstelik onlar bu dindarlığın bütün milletlere ilan edileceğini de önceden haber vermişlerdi. İsa da Yahudilere "Tanrı'nın krallığı sizden alınacak ve meyvesini veren bir millete verilecek" derken, Tanrı'nın krallığının gizemlerini içeren bütün Yahudi yazısını ilahi kudretiyle bizzat gün ışığına çıkarmaktan başka neyi hazırlıyordu? Sonra bunlar Yunanlıların tanrı soy kütüklerini ve on iki tanrı hakkındaki hikâyeleri okuduklarında onları alegorilerle saygın kılıyorlar; ama bizim yazılarımızı kötülemek istediklerinde, düpedüz küçük çocuklara anlatılmış masallar olduğunu söylüyorlar.
Ἔῤῥιψε δ᾿ ὁ Κέλσος τὰ περὶ τῆς περιστερᾶς, ἵνα δόξῃ ἀνεγνωκέναι τὸ βιβλίον τὴν Γένεσιν, οὐδὲν δυνηθεὶς εἰπεῖν πρὸς τὸ ἐλέγξαι πλασματῶδες τὸ κατὰ τὴν περιστεράν. εἶθ᾿ ὡς ἔθος αὐτῷ ἐστιν ἐπὶ τὸ γελοιότερον μεταφράζειν τὰ γεγραμμένα, „τὸν κόρακα“ εἰς κορώνην μετείληφε καὶ οἴεται ταῦτα Μωϋσέα ἀναγεγραφέναι, ῥᾳδιουργοῦντα τὰ κατὰ τὸν παρ᾿ Ἕλλησι Δευκαλίωνα· εἰ μὴ ἄρα οὐδὲ Μωϋσέως οἴεται εἶναι τὴν γραφὴν ἀλλά τινων πλειόνων· τοιοῦτον γὰρ δηλοῖ τὸ παραχαράττοντες καὶ ῥᾳδιουργοῦντες τὸν Δευκαλίωνα, καὶ τοῦτο· οὐ γὰρ οἶμαι προσεδόκησαν ὅτι ταῦτ᾿ εἰς φῶς πρόεισι. πῶς δ᾿ οἱ ὅλῳ ἔθνει διδόντες γράμματα οὐ προσεδόκησαν αὐτὰ εἰς φῶς προελθεῖν, οἳ καὶ ἐπροφήτευσαν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι τὴν θεοσέβειαν ταύτην κηρυχθήσεσθαι; ὁ δ᾿ Ἰησοῦς τὸ „ἀρθήσεται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς“ Ἰουδαίοις λέγων τί ἄλλο ᾠκονόμει ἢ εἰς φῶς αὐτὸς θείᾳ δυνάμει προαγαγεῖν πᾶσαν τὴν Ἰουδαϊκὴν γραφὴν, περιέχουσαν μυστήρια τῆς τοῦ θεοῦ βασιλείας; εἶτα ἐὰν μὲν τὰς Ἑλλήνων θεογονίας καὶ τὰς περὶ θεῶν δώδεκα ἱστορίας ἀναγινώσκωσι, σεμνοποιοῦσιν αὐτὰς ταῖς ἀλληγορίαις, ἐὰν δὲ τὰ ἡμέτερα διασύρειν βούλωνται, ἀτεχνῶς φασι παισὶ νηπίοις αὐτὰ μεμυθολογῆσθαι.
4.43Adını vermese de İbrahim ile Sara'nın çocuk sahibi olmasını kastettiği açık olan, son derece saçma ve vakitsiz bir çocuk doğurmadan da söz ediyor. Kardeşlerin birbirine kurduğu tuzakları ortaya atarken ya Kabil'in Habil'e kurduğu tuzağı ya da buna ek olarak Esav'ın Yakup'a kurduğu tuzağı kastediyor; bir babanın kederinden söz ederken de belki İshak'ın Yakup gidince duyduğu kederi, belki Yakup'un Yusuf Mısır'a satıldığı için duyduğu kederi. Annelerin hilelerini yazarken de sanırım İshak'ın duasının Esav'a değil Yakup'a ulaşmasını sağlayan Rebeka'yı kastediyor. Tanrı'nın bütün bunlarla pek yakından ilgilendiğini söylüyorsak, onun tanrılığını iyi ve güçlü bir hayatla kendisine adanmış olanlardan hiçbir zaman esirgemediğine inanmakla ne saçmalık etmiş oluruz? Kelsos, Yakup'un Laban'ın yanında edindiği malla da alay etti; "işaretsiz olanlar Laban'ın, işaretli olanlar Yakup'undu" sözünün neye işaret ettiğini anlamadı. Tanrı'nın oğullarına eşekçikler, koyuncuklar ve develer bağışladığını söylüyor; ama "bütün bunların onların başına örnek olsun diye geldiğini, çağların sonuna erişmiş olan bizim için yazıldığını" görmedi. Bizim aramızda, Tanrı'nın sözüyle "işaretli" hâle gelen alaca bulaca karakterler, mecazi olarak Yakup denen kişiye mülk olarak verilmiş biçimde yaşar. Çünkü Laban ve Yakup hakkında yazılanlarla, milletlerden ona inanacak olanlar kastediliyordu.
Ἀτοπωτάτην δὲ λέγει καὶ ἔξωρον παιδοποιΐαν, εἰ καὶ μὴ ὠνόμασε, δῆλον δ᾿ ὅτι λέγων τὴν τοῦ Ἀβραὰμ καὶ τῆς Σάῤῥας. ῥίπτων δὲ καὶ τὰς τῶν ἀδελφῶν ἐπιβουλὰς ἤτοι τὸν Κάϊν ἐπιβουλεύσαντα τῷ Ἄβελ λέγει ἢ πρὸς τούτῳ καὶ τὸν Ἠσαῦ τῷ Ἰακώβ· πατρὸς δὲ λύπην, τάχα μὲν καὶ τὴν Ἰσαὰκ ἐπὶ τῇ τοῦ Ἰακὼβ ἀποδημίᾳ τάχα δὲ καὶ τὴν τοῦ Ἰακὼβ διὰ τὸν Ἰωσὴφ πραθέντα εἰς Αἴγυπτον. μητέρων δ᾿ οἶμαι ἐνέδρας ἀναγράφοντα αὐτὸν δηλοῦν τὴν Ῥεβέκκαν, οἰκονομήσασαν τὰς τοῦ Ἰσαὰκ εὐχὰς μὴ ἐπὶ τὸν Ἠσαῦ ἀλλ᾿ ἐπὶ τὸν Ἰακὼβ φθάσαι. ἄγχιστα δὲ τούτοις πᾶσι συμπολιτευόμενον εἴ φαμεν τὸν θεὸν, τί ἄτοπον πράσσομεν πειθόμενοι μηδέ ποτε ἀφιστάνειν τὴν ἑαυτοῦ θειότητα τῶν μετὰ τοῦ καλῶς καὶ ἐῤῥωμένως βιοῦν αὐτῷ ἀνακειμένων; ἐχλεύασε δὲ τὴν παρὰ τῷ Λάβαν κτῆσιν τοῦ Ἰακὼβ, μὴ νοήσας, ἐπὶ τί ἀναφέρεται τὸ „καὶ ἦν τὰ ἄσημα τοῦ Λάβαν, τὰ δὲ ἐπίσημα τοῦ Ἰακὼβ.“ καί φησι τὸν θεὸν τοῖς υἱοῖς ὀνάρια καὶ προβάτια καὶ καμήλους δεδωρῆσθαι· καὶ οὐχ ἑώρα ὅτι „ταῦτα πάντα τυπικῶς συνέβαινεν ἐκείνοις, ἐγράφη δὲ δι᾿ ἡμᾶς. εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε“· παρ᾿ οἷς τὸ ποικίλα ἤθη „ἐπίσημα“ γινόμενα τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ πολιτεύεται, δοθέντα κτῆσις τῷ τροπικῶς καλουμένῳ Ἰακώβ. ἀπὸ γὰρ τῶν ἐθνῶν οἱ εἰς αὐτὸν πιστεύοντες ἐδηλοῦντο διὰ τῶν ἀναγεγραμμένων περὶ Λάβαν καὶ Ἰακώβ.
4.44Yazılanların ne demek istediğinden çok uzak olan Kelsos, Tanrı'nın adillere kuyular da verdiğini söylüyor. Adillerin sarnıç yapmadığını, aksine içlerindeki kaynağı ve içilebilir iyiliklerin ilkesini bulmaya çalışarak "kuyular" kazdıklarını fark etmedi; çünkü onlar şu buyruğu da mecazi olarak anlıyorlardı: "Kendi kaplarından, kendi kuyularının kaynağından su iç. Suların kendi kaynağının dışına taşmasın; senin suların senin meydanlarında akıp dolaşsın. Yalnız senin olsun, hiçbir yabancı onlara seninle ortak olmasın." Kutsal söz birçok yerde gerçekten olmuş olayları kullanmış ve onları, örtük anlamla gösterilen daha büyük şeyleri anlatmak için yazmıştır. Kuyularla, evliliklerle ve adillerin çeşitli birleşmeleriyle ilgili anlatılar da bu türdendir; bunları biri, o bölümlere dair tefsirlerde daha uygun bir vakitte açıklamaya çalışacaktır. Adillerin, Tekvin'de yazıldığı gibi, Filistlilerin topraklarında kuyular yaptıkları da Askalon'da gösterilen harika kuyulardan anlaşılır; bunlar yapılışları öteki kuyulara göre alışılmadık ve farklı olduğu için anlatılmaya değerdir. Gelinlerin ve cariyelerin mecazi olarak yorumlanması gerektiğini öğreten de biz değiliz; bunu çok eskiden bilgelerden devraldık. Onlardan biri dinleyiciyi mecazi yoruma yönelterek şöyle diyordu: "Söyleyin bana, Kanun'un altında olmak isteyen sizler, Kanun'u işitmiyor musunuz? Yazılmıştır ki İbrahim'in iki oğlu vardı; biri cariyeden, biri hür kadından. Cariyeden olan bedene göre doğmuştu, hür kadından olan ise vaat yoluyla. Bunlar alegoriyle söylenmiş şeylerdir; çünkü bu kadınlar iki ahittir. Biri Sina dağındandır, köleliğe doğurur; bu Hacer'dir." Biraz sonra da şöyle der: "Yukarıdaki Kudüs ise hürdür; o bizim annemizdir." Galatyalılara Mektup'u eline alan, evliliklerle ve cariyelerle birleşmelerle ilgili şeylerin nasıl alegoriyle yorumlandığını görecektir. Kutsal söz bizim de bunları yapanların bedensel sayılan işlerine değil, İsa'nın havarilerinin adlandırmayı âdet edindiği gibi ruhani işlerine özenmemizi ister.
Πόῤῥω δὲ τυγχάνων τοῦ βουλήματος τῶν γεγραμμένων φησὶ τὸν θεὸν καὶ φρέατα τοῖς δικαίοις δεδωκέναι. οὐ γὰρ ἐτήρησεν ὅτι οἱ δίκαιοι λάκκους μὲν οὐ κατασκευάζουσι „φρέατα“ δὲ ὀρύσσουσι, τὴν ἐνυπάρχουσαν ⟨(πη)⟩γὴν καὶ ἀρχὴν τῶν ποτίμων ἀγαθῶν ἐξευρεῖν ζητοῦντες, ἅτε καὶ τροπικὴν λαμβάνοντες ἐντολὴν τὴν φάσκουσαν· „πῖνε ὕδατα ἀπὸ σῶν ἀγγείων καὶ ἀπὸ σῶν φρεάτων πηγῆς. μὴ ὑπερεκχείσθω σοι ὕδατα ἔξω τῆς σῆς πηγῆς, εἰς δὲ σὰς πλατείας διαπορευέσθω τὰ σὰ ὕδατα. ἔστω σοι μόνῳ ὑπάρχοντα, καὶ μηδεὶς ἀλλότριος μετασχέτω σοι.“ πολλαχοῦ δὲ ἱστορίαις γενομέναις συγχρησάμενος ὁ λόγος ἀνέγραψεν αὐτὰς εἰς παράστασιν μειζόνων καὶ ἐν ὑπονοίᾳ δηλουμένων· ὁποῖά ἐστι καὶ τὰ περὶ φρέατα καὶ τὰ περὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς διαφόρους μίξεις τῶν δικαιων, περὶ ὧν εὐκαιρότερον ἐν τοῖς εἰς αὐτὰ ἐκεῖνα ἐξηγητικοῖς τις σαφηνίζειν πειράσεται. ὅτι δὲ καὶ φρέατα ἐν γῇ Φιλιστιαίων κατεσκεύασται ὑπὸ τῶν δικαίων, ὡς ἐν τῇ Γενέσει ἀναγέγραπται, δῆλον ἐκ τῶν δεικνυμένων ἐν τῇ Ἀσκάλωνι θαυμαστῶν φρεάτων καὶ ἱστορίας ἀξίων διὰ τὸ ξένον καὶ παρηλλαγμένον τῆς κατασκευῆς ὡς πρὸς τὰ λοιπὰ φρέατα. νύμφας τε καὶ θεραπαινίδας ἀνάγεσθαι ἐπὶ τροπολογίαν οὐχ ἡμεῖς διδάσκομεν, ἀλλ᾿ ἄνωθεν ἀπὸ σοφῶν παρειλήφαμεν· ὧν εἷς τις ἔφασκε διεγείρων τὸν ἀκροατὴν ἐπὶ τροπολογίας· „λέγετέ μοι, οἱ τὸν νόμον ἀναγινώσκοντες. τὸν νόμον οὐκ ἀκούετε; γέγραπται γὰρ ὅτι Ἀβραὰμ δύο υἱοὺς ἔσχεν, ἕνα ἐκ τῆς παιδίσκης καὶ ἕνα ἐκ τῆς ἐλευθέρας. ἀλλ᾿ ὁ μὲν ἐκ τῆς παιδίσκης κατὰ σάρκα γεγέννηται, ὁ δὲ ἐκ τῆς ἐλευθέρας διὰ τῆς ἐπαγγελίας. ἅτινά ἐστιν ἀλληγορούμενα· αὗται γάρ εἰσι δύο διαθῆκαι, μία μὲν ἀπὸ ὄρους Σινᾶ. εἰς δουλείαν γεννῶσα, ἥτις ἐστὶν Ἄγαρ“· καὶ μετ᾿ ὀλίγα· „ἡ δ᾿ ἄνω,“ φησὶν, „Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἥτις ἐστὶ μήτηρ ἡμῶν.“ ὁ δὲ βουλόμενος λαβεῖν τὴν πρὸς Γαλάτας ἐπιστολὴν εἴσεται, τίνα τρόπον ἠλληγόρηται τὰ κατὰ τοὺς γάμους καὶ τὰς μίξεις τῶν θεραπαινίδων, βουλομένου τοῦ λόγου καὶ ἡμᾶς οὐ τὰς σωματικὰς νομιζομένας πράξεις ζηλοῦν τῶν ταῦτα πεποιηκότων ἀλλ᾿, ὡς καλεῖν εἰώθασιν οἱ τοῦ Ἰησοῦ ἀπόστολοι, τὰς πνευματικάς.
4.45Kelsos'un, kutsal yazıları yazanların uygunsuz görünen şeyleri bile gizlemeyen hakikat sevgisini takdir etmesi ve bu yüzden daha olağanüstü olan öteki anlatıların da uydurma olmadığına ikna olması gerekirdi. O ise tam tersini yaptı: Lut ve kızlarıyla ilgili anlatıyı ne harfî anlamıyla inceledi ne de yüksek anlamı bakımından araştırdı; bunun Thyestes'in kötülüklerinden daha kanunsuz olduğunu söyledi. Bu bölümün mecazi yorumunu şimdi anlatmaya gerek yok: Sodom'un ne olduğunu; oradan kurtarılan kişiye meleklerin söylediği "Arkana bakma, çevrede hiçbir yerde durma; dağa kaç da onlarla birlikte yok olma" sözünün ne anlama geldiğini; Lut'un kim olduğunu; arkasına döndüğü için "tuz sütunu" olan karısının kim olduğunu; babalarını sarhoş edip ondan anne olan kızlarının kimler olduğunu. Gelin, hikâyenin harfî anlamındaki uygunsuzluğu birkaç sözle hafifletmeye çalışalım. Yunanlılar da iyinin, kötünün ve ne iyi ne kötü olanın tabiatını araştırmışlardır. Bu konuda isabet edenler iyiyi ve kötüyü yalnız prohairesis'e yerleştirir; prohairesis'ten bağımsız olarak ele alınan her şeyin kendi başına ne iyi ne kötü olduğunu söylerler. Bunları gerektiği gibi kullanan prohairesis övgüye, gerektiği gibi kullanmayan ise kınamaya layıktır. Ne iyi ne kötü olanlar bahsinde, kızlarla birleşmenin kendi başına ne iyi ne kötü olduğunu söylemişlerdir; gerçi kurulu devlet düzenlerinde böyle bir şey yapılmamalıdır. Bunun ne iyi ne kötü olduğunu göstermek için de varsayım olarak, bütün insan soyu yok olmuş ve yalnız kızıyla kalmış bilge kişiyi ele alırlar ve şunu sorarlar: Bu varsayıma göre bütün insan soyu yok olmasın diye babanın kızıyla birleşmesi uygun düşer mi? Peki bu, Yunanlılarda doğru bir şekilde söylenmiş oluyor ve küçümsenemeyecek bir okul olan Stoacılar bunu savunuyor da, dünyanın yanması hakkında bir şeyler öğrenmiş ama iyice kavramamış genç kızlar, şehirlerini ve çevrelerini saran ateşi görüp insan soyunun son kıvılcımının babalarıyla kendilerinde kaldığını sanarak, bu kanaatle dünyayı yeniden ayakta tutmak istediklerinde, Stoacıların varsayımındaki, bütün insanlar yok olduğunda kızlarıyla uygun şekilde birleşen bilgeden daha mı aşağı olacaklar? Bazılarının Lut'un kızlarının niyetine takılıp bu işin kutsallığa aykırı olduğunu düşündüklerini ve lanetli milletlerin, Moabiler ile Ammonilerin kutsallığa aykırı birleşmelerden doğduğunu söylediklerini bilmiyor değilim. Gerçekten de kutsal yazının böyle bir şeyi açıkça iyi yapılmış bir iş olarak kabul ettiği ya da suçlayıp kınadığı görülmez. Ama olay nasıl olursa olsun, hem mecazi olarak yorumlanır hem de kendi başına bir savunması vardır.
Δέον δ᾿ αὐτὸν τὸ φιλάληθες τῶν ἀναγραψάντων τὰς θείας γραφὰς ἀποδεξάμενον. μὴ κρυψάντων καὶ τὰ ἀπεμφαίνοντα, προσαχθῆναι καὶ περὶ τῶν λοιπῶν καὶ παραδοξοτέρων ὡς οὐ πεπλασμένων, ὁ δὲ τοὐναντίον πεποίηκε καὶ τὰ περὶ τὸν Λὼτ καὶ τὰς θυγατέρας, οὔτε κατὰ τὸ ῥητὸν ἐξετάσας οὔτε κατὰ τὴν ἀναγωγὴν ἐρευνήσας. τῶν Θυεστείων εἶπε κακῶν ἀνομώτερα. τὰ μὲν οὖν τῆς κατὰ τὸν τόπον τροπολογίας οὐκ ἀναγκαῖον νῦν λέγειν, τίνα τε τὰ Σόδομα. καὶ τίς ὁ πρὸς τὸν ἐκεῖθεν διασῳζόμενον τῶν ἀγγέλων λόγος, φασκόντων· „μὴ περιβλέψῃ εἰς τὰ ὀπίσω μηδὲ στῇς ἐν πάσῃ τῇ περιχώρῳ· εἰς τὸ ὄρος σῴζου, μή ποτε συμπαραληφθῇς,“ καὶ τίς ὁ Λὼτ, τίς τε ἡ γυνὴ αὐτοῦ, γενομένη „στήλη ἁλὸς“ διὰ τὸ ἐστράφθαι εἰς τοὐπίσω, καὶ τίνες αἱ θυγατέρες αὐτοῦ, καταμεθύσκουσαι τὸν πατέρα, ἵνα γένωνται ἐξ αὐτοῦ μητέρες· φέρε δὲ τὰ τῆς κατὰ τὴν ἱστορίαν ἀπεμφάσεως δι᾿ ὀλίγων παραμυθησώμεθα, τὴν τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ ἀδιαφόρων ἐζήτησαν καὶ Ἕλληνες φύσιν· καὶ οἱ ἐπιτυγχάνοντές γε αὐτῶν τὰ μὲν ἀγαθὰ καὶ κακὰ τίθενται ἐν προαιρέσει μόνῃ, πάντα δὲ ἀδιάφορα τῷ ἰδίῳ λόγῳ φασὶν εἶναι τὰ χωρὶς προαιρέσεως ἐξεταζόμενα· τὴν δὲ προαίρεσιν τούτοις χρωμένην δεόντως μὲν ἐπαινετὴν εἶναι, οὐ δεόντως δὲ ψεκτήν, εἶπον οὖν ἐν τῷ περὶ ἀδιαφόρων τόπῳ ὅτι τῷ ἰδίῳ λόγῳ θυγατράσι μίγνυσθαι ἀδιάφορόν ἐστιν, εἰ καὶ μὴ χρὴ ἐν ταῖς καθεστώσαις πολιτείαις τὸ τοιοῦτον ποιεῖν, καὶ ὑποθέσεως χάριν πρὸς παράστασιν τοῦ ἀδιάφορον εἶναι τὸ τοιοῦτον παρειλήφασι τὸν σοφὸν μετὰ τῆς θυγατρὸς μόνης καταλελειμμένον, παντὸς τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους διεφθαρμένου, καὶ ζητοῦσιν εἰ καθηκόντως ὁ πατὴρ συνελεύσεται τῇ θυγατρὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀπολέσθαι κατ᾿ αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν τὸ πᾶν τῶν ἀνθρώπων γένος. ἆρ᾿ οὖν παρὰ μὲν Ἕλλησιν ὑγιῶς ταῦτα λέγεται, καὶ οὐκ εὐκαταφρόνητος αὐτοῖς αἵρεσις ἡ τῶν Στωϊκῶν συναγορεύει· ἐπὰν δὲ κόρια, περὶ ἐκπυρώσεως τοῦ κόσμου μεμαθηκότα οὐ τετρανωκότα δὲ, ἰδόντα πῦρ διειληφὸς τὴν πόλιν αὐτῶν καὶ τὴν χώραν, ὑπολαμβάνοντα ζώπυρον τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων καταλελεῖφθαι ἐν τῷ πατρὶ καὶ αὐταῖς, βουληθῇ διὰ τὴν τοιανδὶ ὑπόληψιν συστήσασθαι τὸν κόσμον, ἐλάττονα ἔσται τοῦ κατὰ τὴν τῶν Στωϊκῶν ὑπόθεσιν σοφοῦ, καθηκόντως ἐν τῇ φθορᾷ τῶν πάντων ἀνθρώπων μιγνυμένου ταῖς θυγατράσιν; οὐκ ἀγνοῶ δ᾿ ὅτι προσκόψαντές τινες τῷ βουλήματι τῶν τοῦ Λὼτ θυγατέρων καὶ ἀνόσιον τὸ ἔργον εἶναι ὑπειλήφασι καὶ ὡς ἐξ ἀνοσίων μίξεων εἰρήκασι γεγονέναι ἔθνη ἐπάρατα, τὸ Μωαβιτῶν καὶ τὸ Ἀμμανιτῶν, καὶ ἀληθῶς γε οὐχ εὑρίσκεται ἡ θεία γραφὴ σαφῶς παραδεξαμένη ὡς καλῶς γεγενημένον τὸ τοιοῦτον ἢ αἰτιασαμένη καὶ μεμψαμένη· πλὴν ὅπως ποτὲ ἔχει τὸ γενόμενον, ἀνάγεται μὲν ἐπὶ τροπολογιαν ἐχει δέ τινα καὶ καθ᾿ αὑτὸ ἀπολογίαν.
4.46Kelsos, sanırım kutsal yazıya göre kötü olduğu kabul edilen Esav'ın Yakup'a duyduğu düşmanlığı da üstünkörü anıp geçiyor. Kızkardeşleri Şekem kralının oğlu tarafından zorlanıp aşağılandığı için onun intikamını alan Şimon ile Levi'nin hikâyesini açıkça aktarmadan onları suçluyor. Yakup'un oğullarının kardeşlerini sattığından, Yusuf'un kardeşleri tarafından satıldığından, Yakup'un da bir baba olarak aldatıldığından söz ediyor; çünkü Yakup, oğulları Yusuf'un "alacalı gömleğini" gösterdiğinde onlardan hiç şüphelenmemiş, onlara inanmış ve Mısır'da köle olan Yusuf için ölmüş diye yas tutmuştu. Kelsos'un hikâyeden aldığı şeyleri nasıl düşmanca ve hakikati gözetmeden bir araya getirdiğine bak: Hikâyenin kendisine suçlama malzemesi verdiğini düşündüğü yerlerde onu aktarıyor; ama kayda değer bir itidal örneğinin görüldüğü, Yusuf'un efendisi sayılan kadının kimi zaman yalvaran kimi zaman tehdit eden aşkına teslim olmadığı yerde hikâyeyi anmıyor bile. Oysa itidalli aklını yitirmektense zindana kapatılmayı seçen Yusuf'u, Bellerophontes hakkında anlatılanlardan çok daha üstün görürüz. Kendisini suçlayan kadına karşı kendini savunup haklılığını gösterebilecekken yüce gönüllülükle sustu ve kendi işini Tanrı'ya bıraktı.
Παραῤῥίπτει δ᾿ ὁ Κέλσος τὴν ἀπέχθειαν, οἶμαι τοῦ Ἠσαῦ πρὸς τὸν Ἰακὼβ, ἀνδρὸς κατὰ τὴν γραφὴν ὁμολογουμένου φαύλου· καὶ μὴ σαφῶς ἐκτιθέμενος τὰ περὶ τὸν Συμέων καὶ τὸν Λευῒ, ἐπεξελθόντας τῇ ὕβρει τῆς ἀδελφῆς βιασθείσης ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τοῦ βασιλέως Σικίμων, σφᾶς αἰτιᾶται· ἀδελφοὺς δὲ πωλοῦντας τοὺς υἱοὺς λέγει τοῦ Ἰακὼβ, καὶ ἀδελφὸν πιπρασκόμενον τὸν Ἰωσὴφ, καὶ πατέρα ἐξαπατώμενον τὸν Ἰακὼβ, ἐπεὶ μηδὲν ὑπονοήσας περὶ τῶν υἱῶν ἐπιδεικνύντων „τὸν ποικίλον χιτῶνα“ τοῦ Ἰωσὴφ ἀλλὰ πιστεύσας αὐτοῖς „ἐπένθει ὡς ἀπολωλότα τὸν Ἰωσὴφ ἐν Αἰγύπτῳ δουλεύοντα, ὅρα δὲ τινα τρόπον ἀπεχθῶς καὶ οὐ φιλαλήθως συνήγαγε τὰ ἀπὸ τῆς ἱστοριας ὁ Κέλσος· ὥστε ὅπου μὲν ἐδόκει αὐτῷ κατηγορίαν περιέχειν ἡ ἱστορια, ἐκτιθεται αὐτὴν, ὅπου δὲ σωφροσύνης ἀξιολόγου ἐπίδειξις γεγένηται, τοῦ Ἰωσὴφ οὖκ ἐνδόντος πρὸς τὸν ἔρωτα τῆς νομιζομένης δεσποίνης πῆ μὲν παρακαλούσης πῇ δ᾿ ἀπειλούσης, οὐδ᾿ ὑπεμνήσθη τῆς ἱστορίας. πολλῶ γὰρ κρείττονα τῶν κατὰ τὸν Βελλεροφόντην ἱστορουμένων ἴδοιμεν ἂν τὸν Ἰωσὴφ, ἑλόμενον κατακλεισθῆναι ἐν φυλακῇ ἤπερ ἀπολέσαι νοῦν σώφρονα· δυνάμενος γοῦν ἀπολογίσασθαι καὶ δικαιολογήσασθαι πρὸς τὴν κατηγορήσασαν μεγαλοψύχως ἀπεσιώπησε τῷ θεῷ ἐπιτρέψας τὰ καθ᾿ ἑαυτόν.
4.47Bundan sonra Kelsos, sırf bir şey söylemiş olmak için, büyük bir belirsizlikle baş sakinin, baş fırıncının ve Firavun'un rüyalarını ve bunların yorumunu hatırlatıyor; Yusuf bu yorum sayesinde zindandan çıkıp Firavun tarafından Mısır'ın ikinci makamına getirilmişti. Hikâyenin anlatımında, kendi başına ele alındığında bile ne saçmalık vardı ki, kitabına "Doğru Söz" adını veren ve öğretiler ortaya koymak yerine Hristiyanları ve Yahudileri suçlayan bu adam bunları suçlama malzemesi yaptı? Satılmış olan Yusuf'un, kendisini satan ve açlık çekip eşekleriyle erzak almaya gönderilen kardeşlerine iyilik ettiğini söylüyor; ama ne yaptığını açıklamıyor. Tanınma sahnesini de aktarıyor; ne demek istediğini ve tanınmada ne saçmalık gördüğünü bilmiyorum. Çünkü deyim yerindeyse Momos'un kendisi bile bunları haklı olarak suçlayamazdı; bunlar mecazi yorum olmadan da pek çekicidir. Köle olarak satılan Yusuf'un özgürlüğüne kavuşup babasının mezarına törenle gittiğini de aktarıyor ve şu sözünün bir suçlama içerdiğini sanıyor: "Onun yüzünden (Yusuf'u kastettiği açıktır) parlak ve tanrısal Yahudi soyu, Mısır'da çoğalıp yayıldıktan sonra, dışarıda bir yerde yabancı olarak yaşamaya ve değersiz topraklarda sürü gütmeye zorlandı." Değersiz topraklarda sürü gütmeye zorlandıklarını nefret dolu prohairesis'inden ekledi; ama Mısır'ın bir eyaleti olan Goşen'in nasıl değersiz olduğunu göstermedi. Halkın Mısır'dan çıkışına kaçış adını verdi; Mısır'dan Çıkış kitabında İbranilerin Mısır topraklarından çıkışı hakkında yazılanları hiç hatırlamadı bile. Bunları da, Kelsos'un harfî anlamda bile suçlanmaya değer görünmeyen şeyleri suçlama ve boş laf malzemesi yaptığını ve kutsal yazımızda kötü saydığı şeyi akılla ortaya koymadığını göstermek için aktardık.
Μετὰ ταῦτα ὁ Κέλσος ὁσιας ἑνεκεν μετὰ πάσης ἀσαφείας ὑπομιμνήσκεται τῶν ὀνειράτων τοῦ ἀρχισινοχόου καὶ τοῦ ἀρχισιτοποιοῦ καὶ τοῦ Φαραὼ καὶ τῖς λύσεως αὐτῶν ἐξ ἧς προήχθη ἀπὸ τῆς φυλακῆς ἐπὶ τὸ ἐμπιστευθῆναι ὑπὸ τοῦ Φαραὼ τὸν δεύτερον κατ᾿ Αἰγυπτίων θρόνον ὁ Ἰωσήφ τί οὖν ἄτοπον εἶχεν ὁ λόγος τῆς ἱστορίας καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν ὅτι αὐτὰ ἔθηκεν ἐν μέρει κατηγορίας ὁ ἀληθῆ λόγον ἐπγράψας τὸν οὐ δόγματα ἐκτιθέμενον ἀλλὰ Χριστιανῶν καὶ Ἰουδαιων κατηγορήσαντα; καὶ τοῖς πωλήσασί γε ἀδελφοῖς λιμώττουσι καὶ σταλεῖσι κατ᾿ ἐμπορίαν μετὰ τῶν ὄνων φησὶ χαριζόμενον τὸν πραθέντα πεποιηκέναι ἃ οὐδὲ παρέστησεν ὁ Κέλσος, καὶ τὸν ἀναγνωρισμὸν δὲ τίθησιν, οὐκ οἶδα τί βουλόμενος καὶ τί ἐμφαίνων ἄτοπον ἐκ τοῦ ἀναγνωρισμοῦ· οὐδὲ γὰρ, ὡς ἔστιν εἰπεῖν, καὶ αὐτῷ τῷ Μώμῳ δυνατὸν ἦν τούτων εὐλόγως κατηγορεῖν, καὶ χωρὶς τῆς τροπολογίας ἐχόντων πολὺ τὸ ἀγωγόν, τίθησι δὲ καὶ τὸν εἰς δοῦλον πραθέντα Ἰωσὴφ ἐλευθερούμενον καὶ μετὰ πομπῆς ἐπανιόντα πρὸς τὸν τοῦ πατρὸς τάφον καὶ νομίζει κατηγορίαν περιέχειν τὸν λόγον εἰπὼν τό· ὑφ᾿ οὗ (δῆλον δ᾿ ὅτι τοῦ Ἰωσὴφ) τὸ λαμπρὸν καὶ θεσπέσιον Ἰουδαίων γένος, ἐπὶ πλῆθος ἐν Αἰγύπτῳ σπαρὲν, ἔξω που παροικεῖν καὶ ποιμαίνειν ἐν τοῖς ἀτίμοις ἐκελεύσθη, καὶ προσέθηκεν ἀπὸ τῆς μισητικῆς ἑαυτοῦ προαιρέσεως τὸ ἐν ἀτίμοις αὐτοὺς κεκελεῦσθαι ποιμαίνειν, οὐ παραστήσας, πῶς Γεσὲμ ὁ Αἰγυπτίων νομὸς ἄτιμός ἐστι, τὴν δ᾿ ἀπ᾿ Αἰγύπτου ἔξοδον τοῦ λαοῦ φυγὴν ὠνόμασεν, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ὑπομνησθεὶς τῶν ἐν τῇ Ἐξόδῳ γεγραμμένων περὶ τῆς ἐξόδου τῶν Ἑβραίων ἐκ γῆς Αἰγύπτου, ἐξεθέμεθα δὲ καὶ ταῦτα, παραδεικνύντες ὅτι καὶ τὰ μηδὲ κατὰ τὸ ῥητὸν τοῦ κατηγορεῖσθαι φανέντα ἄξια ἔθηκεν ἐν μοίρᾳ κατηγορίας καὶ φλυαρίας ὁ Κέλσος, μὴ παραστήσας λόγῳ ὃ οἴεται μοχθηρὸν τῆς γραφῆς ἡμῶν.
4.48Sonra, kendini yalnız Yahudilerin ve Hristiyanların öğretisine nefret ve düşmanlık beslemeye adamış biri gibi, Yahudilerin ve Hristiyanların daha makul olanlarının bunları alegoriyle yorumladığını söylüyor; bunlardan utandıkları için alegoriye sığındıklarını ileri sürüyor. Ona şöyle denebilir: İster örtük anlamlarla ister başka herhangi bir şekilde yazılmış olsun, ilk akla gelen anlamıyla utanç verici masallardan ve uydurmalardan söz etmek gerekiyorsa, bu en çok Yunan hikâyeleri için söylenmelidir. Onlarda tanrı oğullar tanrı babalarını hadım eder, tanrı babalar tanrı oğullarını yutar, tanrıça bir anne "insanların ve tanrıların" babasına oğlunun yerine bir taş verir, baba kızıyla birleşir, bir kadın kocasını bağlar ve bu işte bağlanan tanrının kardeşini ve kızını kendine yardımcı alır. Yunanlıların tanrılar hakkındaki, kendiliğinden utanç verici olup alegoriyle yorumlanan saçma hikâyelerini saymama ne gerek var? Stoa felsefe okulunu birçok akıllıca eserle donattığı kabul edilen Soloili Khrysippos bile, Samos'taki, Hera'nın Zeus'a söylenmeyecek bir iş yaptığı resmedilen tabloyu çarpıtarak yorumlar. Bu ağırbaşlı filozof eserlerinde şöyle der: Madde Tanrı'nın tohumsal logoslarını alıp evrenin düzenlenmesi için kendi içinde taşır; çünkü Samos'taki tabloda Hera maddedir, Zeus da Tanrı. İşte bu yüzden ve bu tür ve başka sayısız masal yüzünden, biz her şeyin üstündeki Tanrı'ya adıyla bile Zeus demek istemeyiz; güneşe Apollon, aya da Artemis demeyiz. Yaratıcıya temiz bir dindarlıkla ibadet edip onun güzel eserlerini överek ilahi olanı adıyla bile kirletmeyiz. Platon'un Philebos'taki sözünü benimseriz; çünkü o hazzı bir tanrı olarak kabul etmek istememiş ve şöyle demiştir: "Benim tanrıların adları konusundaki korkum, ey Protarkhos, şöyledir." Biz de Tanrı'nın ve onun güzel eserlerinin adı konusunda gerçekten "korku" duyarız; öyle ki mecazi yorum bahanesiyle bile gençlere zarar verecek hiçbir masalı kabul etmeyiz.
Εἶτα ὡς εἰς τὸ μισεῖν μόνον καὶ ἀπεχθάνεσθαι τῷ κατ᾿ Ἰουδαίους καὶ Χριστιανοὺς λόγῳ ἑαυτὸν ἐπιδεδωκὼς, φησὶν ὅτι καὶ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν οἱ ἐπιεικέστεροι ταῦτ᾿ ἀλληγοροῦσι· λέγει δὲ αἰσχυνομένους ἐπὶ τούτοις καταφεύγειν ἐπὶ τὴν ἀλληγορίαν, εἶπε δ᾿ ἄν τις πρὸς αὐτὸν ὅτι, εἴπερ αἰσχύνης ἄξια τὰ κατὰ τὴν πρώτην ἐκδοχὴν χρὴ λέγειν μύθων καὶ ἀναπλασμάτων, εἴτε δι᾿ ὑπονοίας γεγραμμένων εἴτε ἄλλως ὁπωσοῦν· ἐπὶ τίνων τοῦτο ἢ ἐπὶ τῶν Ἑλληνικῶν χρὴ λέγειν ἱστοριῶν; ἐν αἷς υἱοὶ θεοὶ πατέρας θεοὺς ἐκτέμνουσι καὶ πατέρες θεοὶ υἱοὺς θεοὺς καταπίνουσι, καὶ θεὰ μήτηρ ἀντιδίδωσιν υἱοῦ τῷ πατρὶ „ἀνδρῶν τε θεῶν τε“ λίθον, καὶ πατὴρ θυγατρὶ μίγνυται, καὶ γυνὴ καταδεῖ τὸν ἄνδρα, συνεργοὺς εἰς τοὺς δεσμοὺς παραλαμβάνουσα τὸν ἀδελφὸν τοῦ καταδουμένου καὶ τὴν θυγατέρα αὐτοῦ, καὶ τί με δεῖ καταλέγειν τὰς περὶ θεῶν ἀτόπους Ἑλλήνων ἱστορίας, αἰσχύνης αὐτόθεν ἀξίας καὶ ἀλληγορουμένας; ὅπου γε ὁ Σολεὺς Χρύσιππος, ὁ τὴν Στοὰν τῶν φιλοσόφων πολλοῖς συγγράμμασι συνετοῖς κεκοσμηκέναι νομιζόμενος, παρερμηνεύει γραφὴν τὴν ἐν Σάμῳ, ἐν ᾗ ἀῤῥητοποιοῦσα ἡ Ἥρα τὸν Δία ἐγέγραπτο, λέγει γὰρ ἐν τοῖς ἑαυτοῦ συγγράμμασιν ὁ σεμνὸς φιλόσοφος ὅτι τοὺς σπερματικοὺς λόγους τοῦ θεοῦ ἡ ὕλη παραδεξαμένη ἔχει ἐν ἑαυτῇ εἰς κατακόσμησιν τῶν ὅλων, ὕλη γὰρ ἡ ἐν τῇ κατὰ τὴν Σάμον γραφῇ ἡ Ἥρα καὶ ὁ θεὸς ὁ Ζεύς, καὶ διὰ ταῦτα δὴ ἡμεῖς καὶ διὰ τοὺς τοιούτους μύθους καὶ ἄλλους μυρίους οὐδὲ μέχρι ὀνόματος θέλομεν Δία καλεῖν τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν οὐδ᾿ Ἀπόλλωνα τὸν ἥλιον οὐδ᾿ Ἄρτεμιν τὴν σελήνην· ἀλλὰ καθαρὰν εὐσέβειαν εἰς τὸν δημιουργὸν ἀσκοῦντες καὶ τὰ καλὰ αὐτοῦ δημιουργήματα εὐφημοῦντες οὐδὲ μέχρι ὀνόματος χραίνομεν τὰ θεῖα, ἀποδεχόμενοι τοῦ Πλάτωνος τὸν ἐν Φιλήβῳ λόγον, μὴ βουληθέντος τὴν ἡδονὴν παραδέξασθαι θεόν· „τὸ γὰρ ἐμὸν,“ φησὶ, „δέος, ὦ Πρώταρχε, περὶ τὰ τῶν θεῶν ὀνόματα τοιόνδε ἐστίν,“ ἡμεῖς οὖν ἀληθῶς ἔχομεν „δέος“ περὶ τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ καὶ τῶν καλῶν αὐτοῦ δημιουργημάτων, ὡς μηδὲ προφάσει τροπολογίας μῦθόν τινα παραδέξασθαι ἐπὶ βλάβῃ τῶν νέων.
4.49Kelsos kutsal yazıyı tarafsızca okumuş olsaydı, yazılarımızın alegoriyi kabul etmeyecek türden olduğunu söylemezdi. Çünkü tarih anlatılarının tarih olsun diye yazılmadığı peygamberlik metinlerinden yola çıkarak, tarih anlatılarının da mecazi yorum amacıyla yazıldığına ve hem daha saf bir şekilde inanan çoğunluk hem de olayları anlayışla incelemek isteyen ya da buna gücü yeten azınlık gözetilerek pek bilgece düzenlendiğine ikna olmak mümkündür. Eğer Kelsos'a göre bugün makul sayılan Yahudiler ve Hristiyanlar yazılanları alegoriyle yorumluyor olsaydı, belki Kelsos'un inandırıcı bir şey söylediği düşünülebilirdi. Ama öğretilerin babaları ve yazarları bu tür şeyleri bizzat mecazi olarak yorumladığına göre, bunların asıl anlamları bakımından mecazi yorumlansın diye yazıldığından başka ne düşünülebilir? Kelsos'un sözlerimizi alegoriyi kabul etmez diye boş yere karaladığını göstermek için pek çok örnekten birkaçını aktaracağız. İsa'nın havarisi Pavlus şöyle der: "Kanun'da şöyle yazılmıştır: Harman döven öküzün ağzını bağlamayacaksın. Tanrı öküzleri mi düşünüyor? Yoksa bunu tamamen bizim için mi söylüyor? Evet, bizim için yazılmıştır; çünkü çift süren ümitle sürmeli, harman döven de pay alma ümidiyle dövmelidir." Aynı kişi başka bir yerde de şöyle der: "Yazılmıştır: Bu yüzden adam babasını ve annesini bırakıp karısına bağlanacak ve ikisi tek beden olacak. Bu sır büyüktür; ben bunu Mesih ve kilise hakkında söylüyorum." Yine başka bir yerde: "Biliriz ki atalarımızın hepsi bulutun altındaydı, hepsi denizden geçti; hepsi bulutta ve denizde Musa'ya vaftiz edildi." Sonra kudret helvası hikâyesini ve kayadan mucizevi şekilde su çıktığını anlatan hikâyeyi yorumlarken şöyle der: "Hepsi aynı ruhani yiyeceği yedi, hepsi aynı ruhani içeceği içti; çünkü kendilerini izleyen ruhani kayadan içiyorlardı; o kaya Mesih'ti." Asaf da Mısır'dan Çıkış'taki ve Sayılar'daki hikâyelerin "bilmeceler" ve "meseller" olduğunu göstererek, Mezmurlar kitabında yazıldığı gibi, onları hatırlatmaya başlamadan önce sözüne şöyle girer: "Ey halkım, kanunuma kulak ver; ağzımdan çıkan sözlere kulak verin. Ağzımı meselle açacağım, eski zamanlardan bilmeceler söyleyeceğim; duyduğumuz ve bildiğimiz, atalarımızın bize anlattığı şeyleri."
Εἰ δ᾿ ἀδεκάστως ἀνεγνώκει τὴν γραφὴν ὁ Κέλσος, οὐκ ἂν εἶπεν οὐχ οἷα ἀλληγορίαν ἐπιδέχεσθαι εἶναι τὰ γράμματα ἡμῶν, ἀπὸ γὰρ τῶν προφητειῶν, ἐν αἷς τὰ ἀπὸ τῆς ἱστορίας γέγραπται, οὐχ ὡς ἀπὸ τῆς ἱστορίας ἔστι προσαχθῆναι καὶ ταῖς ἱστορίαις ὡς σκοπῷ τροπολογίας γεγραμμέναις καὶ σοφώτατα οἰκονομηθείσαις, ἐστοχασμένως τοῦ τε πλήθους τῶν ἁπλούστερον πιστευόντων καὶ τῶν ὀλίγων μετὰ συνέσεως ἐξετάζειν τὰ πράγματα βουλομένων ἢ καὶ δυναμένων, καὶ εἰ μὲν οἱ σήμερον νομιζόμενοι κατὰ Κέλσον ἐπιεικεῖς ἀπὸ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν ἠλληγόρουν τὰ γεγραμμένα, τάχα ἂν πιθανόν τι λέγειν ὑπενοεῖτο ὁ Κέλσος· ἐπεὶ δ᾿ αὐτοὶ οἱ πατέρες τῶν δογμάτων καὶ συγγραφεῖς τὰ τοιαῦτα τροπολογοῦσι, τί ἐστιν ἄλλο ὑπονοῆσαι ἢ ὅτι οὕτως ἐγράφη, ὥστε τροπολογεῖσθαι αὐτὰ κατὰ τὸν προηγούμενον νοῦν; ὀλίγα δ᾿ ἀπὸ πάνυ πολλῶν παραθησόμεθα πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι μάτην συκοφαντεῖ τοὺς λόγους ὁ Κέλσος ὡς οὐχ οἵους τε ἐπιδέξασθαι ἀλληγορίαν, φησὶ δὴ ὁ τοῦ Ἰησοῦ ἀπόστολος Παῦλος· „ἐν τῷ νόμῳ γέγραπται· οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοῶντα, μὴ τῶν βοῶν μέλει τῷ θεῷ; ἢ δι᾿ ἡμᾶς πάντως λέγει; δι᾿ ἡμᾶς γὰρ ἐγράφη ὅτι ὀφείλει ἐπ᾿ ἐλπίδι ὁ ἀροτριῶν ἀροτριᾶν, καὶ ὁ ἀλοῶν ἐπ᾿ ἐλπίδι τοῦ μετέχειν,“ καὶ ἀλλαχοῦ φησιν ὁ αὐτός· „γέγραπται γὰρ ὅτι ἕνεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν, τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστὶν, ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν“· καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόπῳ· „οἴδαμεν δ᾿ ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες ὑπὸ τὴν νεφέλην ἦσαν, καὶ πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆς ἐβαπτίσαντο ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ.“ εἶθ᾿ ἑρμηνεύων τὴν περὶ τοῦ μάννα ἱστορίαν καὶ τὴν περὶ τοῦ ὕδατος ἐκ πέτρας ἐξεληλυθέναι ἀναγεγραμμένου παραδόξως τοιαῦτα λέγει· „καὶ πάντες τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πνευματικὸν ἔπιον πόμα· ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας, ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός,“ παριστὰς δὲ ὁ Ἀσὰφ ὅτι „προβλήματα“ καὶ „παραβολαί“ εἰσιν αἱ κατὰ τὴν Ἔξοδον ἱστορίαι καὶ τοὺς Ἀριθμοὺς, ὡς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ψαλμῶν γέγραπται, μέλλων αὐτῶν ὑπομιμνήσκεσθαι τοῦτον προοιμιάζεται τὸν τρόπον· „προσέχετε λαός μου τῷ νόμῳ μου, κλίνατε τὸ οὖς ὑμῶν εἰς τὰ ῥήματα τοῦ στόματός μου, ἀνοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου, φθέγξομαι προβλήματα ἀπ᾿ ἀρχῆς, ὅσα ἠκούσαμεν καὶ ἔγνωμεν αὐτὰ. καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν διηγήσαντο ἡμῖν.“
4.50Musa'nın Kanunu'nda örtük anlamlarla gösterilen hiçbir şey yazılı olmasaydı, peygamber Tanrı'ya dua ederken "Gözlerimi aç da kanunundaki harikaları anlayayım" demezdi. Oysa o, mecazi olarak anlatılanları okuyup da anlamayanların yüreğinde bir cehalet "örtüsü" bulunduğunu biliyordu. Bu "örtü" Tanrı'nın bağışıyla "kaldırılır": Tanrı, kendine düşen her şeyi yapmış, meleke sayesinde duyularını iyiyi ve kötüyü ayırt etmeye alıştırmış ve duasında durmadan "Gözlerimi aç da kanunundaki harikaları anlayayım" diyen kişiyi işittiği zaman. Mısır ırmağında yaşayan bir ejderhayı ve balıkların onun pullarının arasına yuvalandığını, ya da Mısır dağlarının Firavun'un "pisliğiyle" dolduğunu okuyan hangi kişi hemen şunu araştırmaya yönelmez: Mısır dağlarını bu kadar kötü kokulu "pislikle" dolduran kimdir? Mısır'ın dağları nelerdir? Sözü geçen Firavun'un övünerek "Irmaklar benimdir, onları ben yaptım" dediği Mısır'daki ırmaklar nelerdir? Yorumla ortaya konacak ırmaklara karşılık gelen ejderha kimdir, onun pulları arasındaki balıklar kimlerdir? Hakkında "Kim bilgedir de bunları anlayacak? Kim anlayışlıdır da bunları kavrayacak?" denen ve temellendirilmeye ihtiyaç duymayan şeyleri daha fazla temellendirmeme ne gerek var? Sözü uzattım; çünkü Kelsos'un "Yahudilerin ve Hristiyanların daha makul olanları bunları bir şekilde alegoriyle yorumlamaya çalışıyorlar; oysa bunlar alegoriyi kabul edecek türden değildir, düpedüz pek budalaca uydurulmuş masallardır" sözünün doğru olmadığını göstermek istiyordum. Çünkü asıl Yunanlıların masalları yalnız pek budalaca değil, son derece dinsizce de uydurulmuştur. Bizim yazılarımız ise daha saf olan çoğunluğu da gözetmiştir; Yunan uydurmalarını yapanlar buna dikkat etmemiştir. Bu yüzden Platon bu tür masalları ve bu tür şiirleri devletinden haklı olarak kovar.
Ἀλλὰ καὶ εἴπερ ὁ Μωϋσέως νόμος μηδὲν εἶχεν ἐγγεγραμμένον δι᾿ ὑπονοιῶν δηλούμενον, οὐκ ἂν ὁ προφήτης εὐχόμενος ἔλεγε τῷ θεῷ· „ἀποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατανοήσω τὰ θαυμάσιά σου ἐκ τοῦ νόμου σου.“ νυνὶ δὲ ᾔδει ὅτι ἐστί τι „κάλυμμα“ ἀγνοίας ἐν τῇ καρδίᾳ τῶν ἀναγινωσκόντων καὶ μὴ συνιέντων τὰ τροπολογούμενα ἐπικείμενον· ὅπερ „κάλυμμα περιαιρεῖται“ τοῦ θεοῦ δωρουμένου, ἐπὰν ἐπακούσῃ τῷ παρ᾿ ἑαυτοῦ πάντα ποιήσαντι καὶ διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γυμνάσαντι πρὸς διάκρισιν καλοῦ καὶ κακοῦ καὶ ἐν τῇ εὐχῇ συνεχέστατα φήσαντι· „ἀποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατανοήσω τὰ θαυμάσιά σου ἐκ τοῦ νόμου σου.“ τίς δ᾿ ἀναγινώσκων δράκοντα ἐν τῷ Αἰγυπτίῳ ποταμῷ ζῶντα καὶ τοὺς ἰχθύας ἐμφωλεύοντας αὐτοῦ ταῖς φολίσιν ἢ „ἀπὸ τῶν προχωρημάτων“ τοῦ Φαραὼ πληρούμενα τὰ Αἰγύπτου ὄρη, οὐ προάγεται αὐτόθεν πρὸς τὸ ζητῆσαι, τίς ὁ τοσούτων δυσωδῶν „προχωρημάτων“ αὐτοῦ πληρῶν τὰ Αἰγυπτίων ὄρη καὶ τίνα τὰ τῶν Αἰγυπτίων ὄρη καὶ τίνες οἱ ἐν Αἰγύπτῳ ποταμοὶ, περὶ ὧν αὐχῶν λέγει ὁ προειρημένος Φαραώ· „ἐμοί εἰσιν οἱ ποταμοὶ, καὶ ἐγὼ ἐποίησα αὐτοὺς,“ καὶ τίς ὁ ἀνάλογον τοῖς ἀποδειχθησομένοις ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας ποταμοῖς δράκων καὶ τίνες οἱ ἐν ταῖς φολίσιν αὐτοῦ ἰχθύες; καὶ τί με δεῖ ἐπὶ πλέον κατασκευάζειν τὰ μὴ δεόμενα κατασκευῆς. ἐφ᾿ οἷς λέγεται τὸ „τίς σοφὸς καὶ συνήσει ταῦτα; ἢ συνετὸς καὶ ἐπιγνώσεται αὐτά;“ ἐπὶ πλεῖον δ᾿ ἐξέτεινα τὸν λόγον βουλόμενος παραστῆσαι μὴ ὑγιῶς εἰρῆσθαι τῷ Κέλσῳ ὅτι οἱ ἐπιεικέστεροι Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν πειρῶνταί πως ἀλληγορεῖν αὐτὰ, ἔστι δ᾿ οὐχ οἷα ἀλληγορίαν ἐπιδέχεσθαί τινα ἀλλ᾿ ἄντικρυς εὐηθέστατα μεμυθολόγηται. πολλῷ γὰρ μᾶλλον τὰ Ἑλλήνων οὐ μόνον εὐηθέστατα ἀλλὰ καὶ ἀσεβέστατα μεμυθολόγηται. τὰ γὰρ ἡμέτερα ἐστόχασται καὶ τοῦ πλήθους τῶν ἁπλουστέρων. ὅπερ οἱ τὰ Ἑλληνικὰ πλάσματα ποιήσαντες οὐκ ἐφυλάξαντο. διόπερ οὐκ ἀχαρίστως ὁ Πλάτων ἐκβάλλει τῆς ἑαυτοῦ πολιτείας τοὺς τοιουσδὶ μύθους καὶ τὰ τοιαδὶ ποιήματα.
4.51Bana öyle geliyor ki Kelsos Kanun'un alegorik yorumlarını içeren eserler bulunduğunu da duymuştur. Bunları okumuş olsaydı şöyle demezdi: "Onlar hakkında yazılmış görünen alegoriler masallardan çok daha utanç verici ve daha saçmadır; hiçbir şekilde birbirine uydurulamayacak şeyleri şaşılacak ve tamamen duygusuz bir ahmaklıkla birbirine bağlarlar." Görünüşe göre bunu Philon'un ya da daha da eski olanların, örneğin Aristobulos'un eserleri hakkında söylüyor. Ama tahminimce Kelsos bu kitapları okumamıştır; çünkü bana öyle geliyor ki bunlar pek çok yerde o kadar başarılıdır ki, söyledikleriyle Yunanlılar arasında felsefe yapanları bile kendilerine çekebilirler. Bu eserlerde yalnız üslup değil, düşünceler, öğretiler ve Kelsos'un yazılardaki masallar sandığı şeylerin kullanılışı da büyük bir özenle işlenmiştir. Pythagorasçı Numenios'u da biliyorum; Platon'u çok daha iyi yorumlamış ve Pythagorasçı öğretileri savunmuş biridir. Eserlerinin pek çok yerinde, örneğin Hüdhüd adlı kitabında, sayılar üzerine ve mekân üzerine yazdıklarında, Musa'nın ve peygamberlerin sözlerini aktarır ve onları inandırıcı biçimde mecazi olarak yorumlar. İyi Üzerine'nin üçüncü kitabında da adını anmadan İsa hakkında bir hikâye aktarır ve onu mecazi olarak yorumlar; bunda başarılı olup olmadığını söylemek başka bir zamanın işidir. Musa, Yannes ve Yambres hakkındaki hikâyeyi de aktarır. Biz bununla övünmüyoruz; ama onu, bizim yazılarımızı da öğrenme sevgisiyle incelemek isteyen ve bunları ahmakça değil mecazi anlamla yazılmış eserler sayan biri olarak Kelsos'tan ve öteki Yunanlılardan daha çok takdir ediyoruz.
Δοκεῖ δέ μοι καὶ ἀκηκοέναι ὅτι ἐστὶ συγγράμματα περιέχοντα τὰς τοῦ νόμου ἀλληγορίας, ἅπερ εἰ ἀνεγνώκει, οὐκ ἂν ἔλεγεν· αἱ γοῦν δοκοῦσαι περὶ αὐτῶν ἀλληγορίαι γεγράφθαι πολὺ τῶν μύθων αἰσχίους εἰσὶ καὶ ἀτοπώτεραι, τὰ μηδαμῆ μηδαμῶς ἁρμοσθῆναι δυνάμενα θαυμαστῇ τινι καὶ παντάπασιν ἀναισθήτῳ μωρίᾳ συνάπτουσαι. ἔοικε δὲ περὶ τῶν Φίλωνος συγγραμμάτων ταῦτα λέγειν ἢ καὶ τῶν ἔτι ἀρχαιοτέρων, ὁποῖά ἐστι τὰ Ἀριστοβούλου. στοχάζομαι δὲ τὸν Κέλσον μὴ ἀνεγνωκέναι τὰ βιβλία, ἐπεὶ πολλαχοῦ οὕτως ἐπιτετεῦχθαί μοι φαίνεται, ὥστε αἱρεθῆναι ἂν καὶ τοὺς ἐν Ἕλλησι φιλοσοφοῦντας ἀπὸ τῶν λεγομένων· ἐν οἷς οὐ μόνον φράσις ἐξήσκηται ἀλλὰ καὶ νοήματα καὶ δόγματα καὶ ἡ χρῆσις τῶν, ὡς οἴεται, ἀπὸ τῶν γραφῶν μύθων ὁ Κέλσος. ἐγὼ δ᾿ οἶδα καὶ Νουμήνιον τὸν Πυθαγόρειον. ἄνδρα πολλῷ κρεῖττον διηγησάμενον Πλάτωνα καὶ ⟨(περὶ)⟩ τῶν Πυθαγορείων δογμάτων πρεσβεύσαντα, πολλαχοῦ τῶν συγγραμμάτων αὐτοῦ ἐκτιθέμενον τὰ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν καὶ οὐκ ἀπιθάνως αὐτὰ τροπολογοῦντα, ὥσπερ ἐν τῷ καλουμένῳ Ἔποπι καὶ ἐν τοῖς περὶ ἀριθμῶν καὶ ἐν τοῖς περὶ τόπου. ἐν δὲ τῷ τρίτῳ περὶ τἀγαθοῦ ἐκτίθεται καὶ περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἱστορίαν τινὰ, τὸ ὄνομα αὐτοῦ οὐ λέγων, καὶ τροπολογεῖ αὐτήν· πότερον δ᾿ ἐπιτετευγμένως ἢ ἀποτετευγμένως, ἄλλου καιροῦ ἐστιν εἰπεῖν. ἐκτίθεται καὶ τὴν περὶ Μωϋσέως καὶ Ἰαννοῦ καὶ Ἰαμβροῦ ἱστορίαν. ἀλλ᾿ οὐκ ἐν ἐκείνῃ σεμνυνόμεθα, ἀποδεχόμεθα δ᾿ αὐτὸν μᾶλλον Κέλσου καὶ ἄλλων Ἑλλήνων βουληθέντα φιλομαθῶς καὶ τὰ ἡμέτερα ἐξετάσαι καὶ κινηθέντα ὡς περὶ τροπολογουμένων καὶ οὐ μωρῶν συγγραμμάτων.
4.52Bundan sonra Kelsos, alegoriler ve hiç de küçümsenemeyecek bir üslupla yazılmış anlatılar içeren bütün eserler arasından en sıradanını, yani çoğunluğun ve daha saf olanların inanmasına bir katkıda bulunabilecek ama daha anlayışlı olanları etkileyemeyecek olanı seçerek şöyle diyor: "Papiskos diye biriyle İason'un, gülünecek değil daha çok acınacak ve nefret edilecek bir tartışmasını öğrendim. Bunları çürütmek niyetinde değilim; çünkü herkes için apaçıktır, hele biri bu yazıları sabırla dinlemeye katlanabilirse. Ben daha çok tabiatın şu gerçeğini öğretmek istiyorum: Tanrı ölümlü hiçbir şey yapmamıştır; ölümsüz olanlar Tanrı'nın eserleridir, ölümlüler ise onların eserleri. Ruh Tanrı'nın eseridir, bedenin tabiatı ise başkadır. Bu bakımdan bir yarasanın, bir kurtçuğun, bir kurbağanın ya da bir insanın bedeni arasında hiçbir fark olmayacaktır; çünkü madde aynıdır ve bozulabilirlikleri de birbirine benzer." Yine de, Kelsos'un ağır sözlerle "İason ile Papiskos'un Mesih Üzerine Tartışması" adlı eserin gülünecek değil nefret edilecek bir şey olduğunu söylediğini duyan herkesin bu küçük kitabı eline almasını, sabredip içindekileri dinlemeye katlanmasını isterdim; ta ki kitapta nefret edilecek hiçbir şey bulamayınca Kelsos'u hemen mahkûm etsin. Biri tarafsızca okursa, kitabın gülmeye bile yol açmadığını görecektir. Bu kitapta bir Hristiyanın bir Yahudiyle Yahudi yazılarına dayanarak tartıştığı ve Mesih hakkındaki peygamberliklerin İsa'ya uyduğunu gösterdiği anlatılır; gerçi öteki taraf da Yahudi rolüne yaraşır biçimde, ne alçakça ne de yakışıksız bir şekilde bu öğretiye karşı durur.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ἐπιλεξάμενος ἀπὸ πάντων συγγραμμάτων. τῶν περιεχόντων ἀλληγορίας καὶ διηγήσεις μετὰ οὐκ εὐκαταφρονήτου λέξεως, τὸ εὐτελέστερον καὶ δυνάμενον μέν τι πρὸς τοὺς πολλοὺς καὶ ἁπλουστέρους πίστεως χάριν συμβαλέσθαι οὐ μὴν οἷόν τε καὶ τοὺς συνετωτέρους κινῆσαι, φησίν· οἵαν δὴ καὶ Παπίσκου τινὸς καὶ Ἰάσονος ἀντιλογίαν ἔγνων, οὐ γέλωτος ἀλλὰ μᾶλλον ἐλέους καὶ μίσους ἀξίαν. ἔμοιγ᾿ οὖν οὐ ταῦτ᾿ ἐλέγχειν πρόκειται· ἔστι γὰρ παντί που δῆλα, καὶ μάλιστα εἴ τις ὑπομείναι καὶ ἀνάσχοιτο αὐτῶν ἐπακοῦσαι τῶν συγγραμμάτων. ἀλλ᾿ ἐκεῖνο μᾶλλον ἐθέλω διδάξαι τὴν φύσιν, ὅτι ὁ θεὸς οὐδὲν θνητὸν ἐποίησεν· ἀλλὰ θεοῦ μὲν ἔργα ὅσα ἀθάνατα. θνητὰ δ᾿ ἐκείνων. καὶ ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις. καὶ ταύτῃ γε οὐδὲν διοίσει νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου ἢ ἀνθρώπου σῶμα· ὕλη γὰρ ἡ αὐτὴ. καὶ τὸ φθαρτὸν αὐτῶν ὅμοιον. οὐδὲν δ᾿ ἧττον ἐβουλόμην πάνθ᾿ ὁντινοῦν. ἀκούσαντα δεινολογοῦντος Κέλσου καὶ φάσκοντος τὸ ἐπιγεγραμμένον σύγγραμμα Ἰάσονος καὶ Παπίσκου ἀντιλογίαν περὶ Χριστοῦ οὐ γέλωτος ἀλλὰ μίσους ἄξιον εἶναι, λαβεῖν εἰς χεῖρας τὸ συγγραμμάτιον καὶ ὑπομεῖναι καὶ ἀνασχέσθαι ἀκοῦσαι τῶν ἐν αὐτῷ, ἵν᾿ αὐτόθεν καταγνῶ τοῦ Κέλσου, μηδὲν εὑρίσκων μίσους ἄξιον ἐν τῷ βιβλίῳ. ἐὰν δ᾿ ἀδεκάστως τις ἐντυγχάνῃ. εὑρήσει ὅτι οὐδ᾿ ἐπὶ γέλωτα κινεῖ τὸ βιβλίον. ἐν ᾧ ἀναγέγραπται Χριστιανὸς Ἰουδαίῳ διαλεγόμενος ἀπὸ τῶν Ἰουδαϊκῶν γραφῶν καὶ δεικνὺς τὰς περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητείας ἐφαρμόζειν τῷ Ἰησοῦ, καίτοι γε οὐκ ἀγεννῶς οὐδ᾿ ἀπρεπῶς τῷ Ἰουδαϊκῷ προσώπῳ τοῦ ἑτέρου ἱσταμένου πρὸς τὸν λόγον.
4.53Kelsos'un, insan tabiatında bir arada bulunmayan ve bir arada bulunması mümkün olmayan şeyleri nasıl olup da birleştirip o kitabın hem acınacak hem nefret edilecek bir şey olduğunu söylediğini bilmiyorum. Çünkü herkes kabul eder ki acınan kişiden acındığı sırada nefret edilmez, nefret edilen kişiye de nefret edildiği sırada acınmaz. Kelsos bunları çürütmek niyetinde olmadığını söylüyor; çünkü bunların, akıl yoluyla bir çürütme getirilmeden önce bile, herkes için kötü, acınacak ve nefret edilecek şeyler olarak apaçık olduğunu düşünüyor. Kelsos'un suçlamasına karşı yazılmış bu savunmayı okuyan kişiden, yazılarımızı dinlemeye katlanmasını ve yazılanlardan elinden geldiğince yazanların prohairesis'ini, vicdanını ve ruh hâlini kestirmeye çalışmasını rica ediyoruz. Çünkü inandıkları şeyleri ateşli bir şekilde savunan adamlar bulacak; bazılarının da gördükleri ve kavradıkları bir olayı, dinleyecek olanların yararı için olağanüstü ve yazılmaya değer bir şey olarak kaydettiklerini görecektir. Yoksa biri, her şeyin Tanrısına inanmanın, her konuda her şeyi onu hoşnut etmeyi gözeterek yapmanın, yalnız sözlerin ve işlerin değil düşüncelerin de yargılanacağını bilerek onun hoşuna gitmeyecek hiçbir şeyi aklından bile geçirmemenin her yararın kaynağı ve ilkesi olmadığını söylemeye cüret mi edecek? Her şeyin üstündeki Tanrı'nın söylediğimiz ve yaptığımız şeyleri, hatta düşündüklerimizi de gözettiğine dair iman ya da kanaat kadar insan tabiatını iyi yaşamaya etkili biçimde yönelten başka hangi öğreti olabilir? İsteyen, yalnız bir iki kişiyi değil, elden geldiğince çok sayıda insanı hem yönelten hem de daha iyi hâle getiren başka bir yol ortaya koysun; ta ki biri iki yolu karşılaştırarak insanı iyiye yatkın kılan öğretiyi açıkça görsün.
Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως τὰ ἄμικτα καὶ οὐ πεφυκότα ἅμα συμβαίνειν ἀνθρωπίνῃ φύσει συναγαγὼν εἶπε τὸ βιβλίον ἐκεῖνο ἐλέους καὶ μίσους ἄξιον εἶναι. πᾶς γὰρ ὁμολογήσει τὸν ἐλεούμενον μὴ μισεῖσθαι, ὅτ᾿ ἐλεεῖται, καὶ τὸν μισούμενον μὴ ἐλεεῖσθαι, ὅτε μισεῖται. διὰ τοῦτο δὲ μὴ προκεῖσθαι ἐλέγχειν φησὶ ταῦτα ὁ Κέλσος, ἐπεὶ οἴεται αὐτὰ παντί που δῆλα εἶναι καὶ πρὸ τοῦ ἐπαγομένου λογικῶς ἐλέγχου ὡς φαῦλα καὶ ἐλέους καὶ μίσους ἄξια. παρακαλοῦμεν δὲ τὸν ἐντυγχάνοντα τῇ ἀπολογίᾳ ταύτῃ πρὸς τὴν Κέλσου κατηγορίαν γεγραμμένῃ ἀνασχέσθαι καὶ ἐπακοῦσαι τῶν συγγραμμάτων ἡμῶν καὶ ὅση δύναμις ἐκ τῶν γεγραμμένων στοχάσασθαι τῆς προαιρέσεως τῶν γραψάντων καὶ τῆς συνειδήσεως καὶ τῆς διαθέσεως· εὑρήσει γὰρ ἄνδρας, διαπύρως περὶ ὧν ὑπειλήφασι διατεινομένους, τινὰς δὲ ἐμφαίνοντας καὶ τὸ ἱστορίαν ἑωραμένην καὶ καταληφθεῖσαν ἀναγράφειν ὡς παράδοξον καὶ γραφῆς ἀξίαν ἐπὶ ὠφελείᾳ τῶν ἀκουσομένων. ἢ τολμάτω τις λέγειν μὴ πάσης ὠφελείας εἶναι πηγὴν καὶ ἀρχὴν τὸ πιστεῦσαι τῷ τῶν ὅλων θεῷ καὶ πάντα πράττειν κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἐκείνῳ ἀρέσκειν περὶ οὑτινοσοῦν καὶ μηδὲν ἀπάρεστον αὐτῷ μηδ᾿ ἐνθυμεῖσθαι, ὡς οὐ μόνον λόγων καὶ ἔργων ἀλλὰ καὶ διαλογισμῶν κριθησομένων. καὶ τίς ἂν ἄλλος λόγος ἐπιστρεφέστερον προσάγοι τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν τῷ εὖ ζῆν ὡς ἡ πίστις ἢ ἡ διάληψις περὶ τοῦ πάντ᾿ ἐφορᾶν τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν τὰ ὑφ᾿ ἡμῶν λεγόμενα καὶ πραττόμενα ἀλλὰ καὶ λογιζόμενα; παραβαλέτω γὰρ ὁ βουλόμενος ἄλλην ὁδὸν, ἐπιστρέφουσαν ἅμα καὶ βελτιοῦσαν οὐ μόνον ἕνα που καὶ δεύτερον ἀλλ᾿ ὅση δύναμις καὶ πλείστους ὅσους, ἵνα τις τῇ παραθέσει ἀμφοτέρων τῶν ὁδῶν ἀκριβῶς κατανοήσῃ τὸν διατιθέντα πρὸς τὸ καλὸν λόγον.
4.54Aktardığım Kelsos sözünde Timaios'tan bazı şeyler başka sözlerle şöyle yazılmıştı: Tanrı ölümlü hiçbir şey yapmamış, yalnız ölümsüz olanları yapmıştır; ölümlü olanlar başkalarının eserleridir. Ruh Tanrı'nın eseridir, bedenin tabiatı ise başkadır. İnsan bedeniyle bir yarasanın, bir kurtçuğun ya da bir kurbağanın bedeni arasında hiçbir fark olmayacaktır; çünkü madde aynıdır ve bozulabilirlikleri de birbirine benzer. Gelin bunları da biraz ele alalım ve onu çürütelim; ister kendi Epikurosçu görüşünü gizleyen, ister birinin diyebileceği gibi sonradan daha iyi görüşlere geçen, isterse başka birinin diyeceği gibi Epikurosçu Kelsos'la adaş olan biri olsun. Böyle hükümler veren ve yalnız bize değil, Kitionlu Zenon'un izinden giden, hiç de küçümsenemeyecek bir felsefe okuluna da aykırı konuşmayı göze alan biri, hayvanların bedenlerinin Tanrı'nın eseri olmadığını ve onlardaki bu kadar büyük ustalığın ilk nous'tan gelmediğini temellendirmeliydi. Ayrıca içlerindeki tasavvurdan yoksun bir tabiat tarafından yönetilen ve evrende insanlara ve insanlara hizmet eden hayvanlara küçümsenemeyecek bir yarar sağlamak üzere var olan bu kadar çok ve çeşitli bitki hakkında da, başka bakımlardan nasıl olurlarsa olsunlar, yalnız bir hüküm vermekle kalmayıp bitkilerin maddesine bu kadar çok keyfiyeti koyanın yetkin bir nous olmadığını öğretmeliydi. Bir kere bütün bedenlerin yaratıcıları olarak tanrıları ortaya koyup yalnız ruhun Tanrı'nın eseri olduğunu söylüyorsa, bu kadar çok eseri bölüştürüp birçok tanrıya veren biri olarak, küçümsenemeyecek bir delille tanrılar arasındaki farkları da temellendirmesi gerekmez miydi? Bazıları insan bedenlerini, başkaları diyelim ki evcil hayvanların, başkaları da yabani hayvanların bedenlerini mi yapıyor? Ejderhaları, engerekleri ve basiliskleri yapan tanrılar görüyor, bunların bölünmez her eidos'u için ayrı yaratıcılar, her bir bitkinin ve her bir otun eidos'u için de başka yaratıcılar olduğunu düşünüyorsa, bu bölüşümlerin sebeplerini söylemeliydi. Çünkü bu bölümü titizlikle sınamaya kendini verseydi belki ya her şeyi bir amaç için ve bir şey uğruna yapan tek bir Tanrı'yı yaratıcı olarak kabul etmeye devam ederdi; ya da bunu kabul etmese bile, kendi tabiatı bakımından ne iyi ne kötü olan bozulabilirlik konusunda nasıl bir savunma yapması gerektiğini ve benzemeyen şeylerden oluşan dünyanın, eidos'lar arasındaki farkları bütünün yararına uygun olarak meydana getiren tek bir usta tarafından yapılmış olmasında hiçbir saçmalık bulunmadığını görürdü. Ya da en azından, öğreteceğini vaat ettiği şeyleri temellendirmeyecek idiyse, bu kadar büyük bir öğreti hakkında hiç hüküm vermemeliydi. Meğer ki çıplak bir iman öneren kimseleri suçlayan bu adam, ileri sürdüğü hükümlere kendisi bizim körü körüne inanmamızı istemiş olsun; oysa o hüküm vermeyi değil öğretmeyi vaat etmişti.
Ἐπεὶ δ᾿ ἐν ᾗ ἐξεθέμην τοῦ Κέλσου λέξει παραφραζούσῃ ἀπὸ τοῦ Τιμαίου τινὰ γέγραπται, ὡς ἄρα ὁ μὲν θεὸς οὐδὲν θνητὸν ἐποίησεν ἀλλὰ μόνα τὰ ἀθάνατα, τὰ δὲ θνητὰ ἄλλων ἐστὶν ἔργα. καὶ ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον. σώματος δὲ ἄλλη φύσις. καὶ οὐδὲν διοίσει σῶμα ἀνθρώπου σώματος νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου· ὕλη γὰρ ἡ αὐτὴ, καὶ τὸ φθαρτὸν αὐτῶν ὅμοιον· φέρε καὶ περὶ τούτων ἐπ᾿ ὀλίγον διαλάβωμεν, ἐλέγχοντες τὸν ἤτοι μὴ προσποιούμενον τὴν ἑαυτοῦ Ἐπικούρειον γνώμην ἢ, ὡς ἂν εἴποι ἄν τις, ὕστερον μεταθέμενον ἐπὶ τὰ βελτίω ἢ καὶ, ὡς ἂν ⟨(ἄλλος τις)⟩ λέγοι. τὸν ὁμώνυμον τῷ Ἐπικουρείῳ. τοιαῦτα γὰρ ἐχρῆν αὐτὸν ἀποφαινόμενον καὶ ἐναντία λέγειν οὐ μόνον ἡμῖν προθέμενον ἀλλὰ καὶ οὐκ ἀγεννεῖ φιλοσόφων αἱρέσει τῶν ἀπὸ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος κατασκευάσαι ὅτι τὰ τῶν ζῴων σώματα οὐκ ἔστιν ἔργα τοῦ θεοῦ. καὶ ὅτι ἡ τοσαύτη περὶ αὐτὰ τέχνη οὐκ ἀπὸ τοῦ πρώτου ἐλήλυθε νοῦ. ἔδει δ᾿ αὐτὸν καὶ περὶ τῶν τοσούτων καὶ ὑπὸ ἐνυπαρχούσης ἀφαντάστου φύσεως διοικουμένων παντοδαπῶν φυτῶν καὶ πρὸς χρείαν γεγονότων οὐκ εὐκαταφρόνητον ἐν τῷ παντὶ ἀνθρώπων καὶ τῶν ἀνθρώποις διακονουμένων ζῴων, ὅπως ποτὲ ἄλλως ὄντων, μὴ ἀποφήνασθαι μόνον ἀλλὰ καὶ διδάξαι ὅτι μὴ τέλειός τις νοῦς τὰς τοσαύτας ἐνεποίησε ποιότητας τῇ ὕλῃ τῶν φυτῶν. εἰ δ᾿ ἅπαξ θεοὺς ἐποίει δημιουργοὺς πάντων σωμάτων, ὡς μόνης ψυχῆς ἔργον οὔσης θεοῦ, πῶς οὐχὶ ἑξῆς ἦν τῷ μερίζοντι τὰ τοσαῦτα δημιουργήματα καὶ πολλοῖς διδόντι μετά τινος κατασκευάσαι οὐκ εὐκαταφρονήτου λόγου θεῶν διαφορὰς. τῶνδε μὲν ἀνθρώπεια κατασκευαζόντων σώματα ἑτέρων δὲ φέρ᾿ εἰπεῖν κτήνεια καὶ ἄλλων θήρεια; ἐχρῆν δ᾿ αὐτὸν, ὁρῶντα θεοὺς δρακόντων καὶ ἀσπίδων καὶ βασιλίσκων δημιουργοὺς καὶ κατὰ ἄτομον εἶδος αὐτῶν τινας εἶναι δημιουργοὺς καὶ ἄλλους κατ᾿ εἶδος ἑκάστου φυτοῦ καὶ ἑκάστης βοτάνης, λέγειν τὰς αἰτίας τῶν μερισμῶν. ἴσως γὰρ ἂν ἐπιδοὺς ἑαυτὸν τῇ ἀκριβείᾳ τῆς τῶν κατὰ τὸν τόπον βασάνου ἤτοι ἐτήρει ἕνα θεὸν πάντων δημιουργὸν, πρός τι καὶ ἕνεκέν τινος ἕκαστον πεποιηκότα, ἢ μὴ τηρῶν ἑώρα τί χρὴ αὐτὸν ἀπολογήσασθαι περὶ ἀδιαφόρου τῇ αὐτοῦ φύσει πράγματος τοῦ φθαρτοῦ, καὶ ὅτι οὐδὲν ἄτοπον τὸν ἐξ ἀνομοίων συνεστηκότα κόσμον ὑπὸ ἑνὸς γεγονέναι τεχνίτου, συμφερόντως τῷ ὅλῳ τὰς διαφορὰς τῶν εἰδῶν κατασκευάζοντος. ἢ τὸ ἔσχατόν γε ἔδει αὐτὸν περὶ τηλικούτου δόγματος μηδ᾿ ἀποφαίνεσθαι τὴν ἀρχὴν, εἴπερ κατασκευάζειν οὐκ ἔμελλεν ἅπερ διδάσκειν ἐπηγγέλλετο· εἰ μὴ ἄρα ὁ ἐγκαλῶν τοῖς ψιλὴν πίστιν ἐπαγγελλομένοις αὐτὸς ἡμᾶς πιστεύειν ἐβούλετο οἷς ἀπεφήνατο, καίτοι γε οὐ τὸ ἀποφήνασθαι ἀλλὰ τὸ διδάξαι ἐπαγγειλάμενος.
4.55Daha şunu söylemiyorum: Kelsos, kendi deyişiyle Musa'nın ve peygamberlerin yazılarını dinlemeye sabredip katlansaydı şuna dikkat ederdi: Neden "Tanrı yaptı" sözü göğe ve yere, kubbe denen şeye, ayrıca ışık kaynaklarına ve yıldızlara, bundan sonra büyük deniz canavarlarına ve "suların türlerine göre çıkardığı sürüngen canlıların" her birine, "türüne göre" her kanatlı kuşa, ardından "türüne göre yerin yabani hayvanlarına", "türüne göre" evcil hayvanlara ve "türlerine göre yerin" bütün sürüngenlerine, en sonunda da insana kullanılmıştır da başka şeyler için "yaptı" denmemiştir? Kutsal söz ışık için "ışık oldu" demekle, göğün altındaki bütün suların tek bir yerde toplanması için de "öyle oldu" demekle yetinir. Yerden bitenler için de aynı şekilde: "Yer, türüne ve benzerliğine göre tohum veren otları ve yeryüzünde türüne göre tohumu içinde olan meyveyi veren meyve ağaçlarını çıkardı." Kelsos, dünyanın her bir parçasının meydana gelmesine dair yazılmış Tanrı buyruklarının kime ya da kimlere söylendiğini de araştırırdı. Musa'nın bu bölümlerde yazdıklarını, ya da bizim diyeceğimiz gibi Musa'daki, ona peygamberlik ettiren ilahi ruhun yazdıklarını, anlamsız ve hiçbir gizli anlamı yokmuş gibi kolayca suçlamazdı. Çünkü Musa, şairlerin anlattığı kâhinlerden çok daha iyi biliyordu "olanı, olacak olanı ve önceden olmuş olanı".
Οὔπω δὲ λέγω ὅτι, εἴπερ ὑπέμεινε καὶ ἠνέσχετο ἐπακοῦσαι τῶν, ὥς φησι, συγγραμμάτων Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν, ἐπέστησεν ἂν, τί δήποτε τὸ μὲν „ἐποίησεν ὁ θεὸς“ ἐπ᾿ οὐρανοῦ καὶ γῆς τέτακται καὶ τοῦ καλουμένου στερεώματος ἔτι δὲ καὶ φωστήρων καὶ ἀστέρων καὶ μετὰ ταῦτα ἐπὶ κητῶν μεγάλων καὶ πάσης ψυχῆς „ζῴων ἑρπετῶν, ἃ ἐξήγαγε τὰ ὕδατα κατὰ γένη αὐτῶν,“ καὶ παντὸς πετεινοῦ πτερωτοῦ „κατὰ γένος“ καὶ ἑξῆς τούτοις ἐπὶ τῶν θηρίων „τῆς γῆς κατὰ γένος“ καὶ τῶν κτηνῶν „κατὰ γένος“ καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν „τῆς γῆς κατὰ γένος“ αὐτῶν καὶ τελευταῖον ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου. μὴ εἰρημένου δὲ τοῦ „ἐποίησε“ περὶ ἑτέρων. ἀρκεῖται ὁ λόγος περὶ φωτὸς μὲν τῷ „ἐγένετο φῶς“ ἐπὶ δὲ συναγωγῆς μιᾶς παντὸς ὕδατος τοῦ ὑποκάτω παντὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ „ἐγένετο οὕτως“· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν βλαστησάντων ἀπὸ γῆς, ὅτ᾿ „ἐξήνεγκεν ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ᾿ ὁμοιότητα καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπὸν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς.“ καὶ ἐζήτησεν ἂν, εἰ αἱ γεγραμμέναι προστάξεις τοῦ θεοῦ περὶ τοῦ γενέσθαι ἕκαστον τοῦ κόσμου μέρος τίνι ἢ τίσιν εἴρηνται, καὶ οὐκ ἂν εὐχερῶς κατηγόρησεν ὡς ἀδιανοήτων καὶ μηδεμίαν σύνεσιν ἀπόῤῥητον ἐχόντων τῶν ἢ ὑπὸ Μωϋσέως ἐν τούτοις γεγραμμένων ἢ, ὡς ἡμεῖς εἴποιμεν ἂν, ὑπὸ τοῦ ἐν Μωϋσεῖ θείου πνεύματος, ἀφ᾿ οὗ καὶ ἐπροφήτευσεν· ἐπεὶ μᾶλλον ᾔδει τά τ᾿ ἐόντα τά τ᾿ ἐσσόμενα πρό τ᾿ ἐόντα τῶν λεγομένων παρὰ τοῖς ποιηταῖς μάντεων ταῦτ᾿ ἐγνωκέναι.
4.56Ayrıca Kelsos "Ruh Tanrı'nın eseridir, bedenin tabiatı ise başkadır. Bu bakımdan bir yarasanın, bir kurtçuğun, bir kurbağanın ya da bir insanın bedeni arasında hiçbir fark olmayacaktır; çünkü madde aynıdır ve bozulabilirlikleri de birbirine benzer" dediğine göre, onun bu sözüne de şöyle cevap vermek gerekir: Eğer yarasa, kurtçuk, kurbağa ya da insan bedeninin altında aynı madde bulunduğu için bu bedenler arasında hiçbir fark olmayacaksa, bunların bedenlerinin güneşten, aydan, yıldızlardan, gökten ya da Yunanlıların hissedilir tanrı dediği başka herhangi bir şeyden de hiçbir farkı olmayacağı açıktır. Çünkü bütün bedenlerin altında bulunan aynı madde kendi başına keyfiyetsiz ve biçimsizdir; bozulabilir hiçbir şeyin Tanrı'nın eseri olmasını istemeyen Kelsos'a göre bu madde keyfiyetlerini kimden alıyor, bilmiyorum. Çünkü Kelsos'un kendi sözüne göre, aynı dayanak maddeden meydana gelen her şeyin bozulabilirliği zorunlu olarak birbirine benzer olmalıdır. Meğer ki Kelsos burada sıkışınca, ruhu bir karıştırma kabında yapan Platon'dan sıçrayıp uzaklaşsın ve esirin maddesiz olduğunu, dört unsurun yanında beşinci bir tabiattan olduğunu söyleyen Aristoteles'e ve Peripatosçulara sığınsın. Bu öğretiye karşı hem Platoncular hem Stoacılar yiğitçe karşı durmuşlardır. Kelsos'un küçümsediği bizler de, peygamberin şu sözünü açıklamamız ve temellendirmemiz istendiğinde ona karşı duracağız: "Gökler yok olacak, ama sen kalıcısın; hepsi bir giysi gibi eskiyecek, onları bir örtü gibi saracaksın ve değişecekler. Ama sen hep aynısın." Yine de "Ruh Tanrı'nın eseridir, bedenin tabiatı ise başkadır" diyen Kelsos'a bu kadarı da yeter; çünkü onun sözünden, bir yarasanın, bir kurtçuğun ya da bir kurbağanın bedeninin esirden olan bedenden hiçbir farkı olmadığı sonucu çıkmıştır.
Ἔτι δὲ ἐπεί φησιν ὁ Κέλσος ὅτι ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις. καὶ ταύτῃ γε οὐδὲν διοίσει νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου ἢ ἀνθρώπου σῶμα· ὕλη γὰρ ἡ αὐτὴ, καὶ τὸ φθαρτὸν αὐτῶν ὅμοιον, λεκτέον καὶ πρὸς τοῦτον αὐτοῦ τὸν λόγον ὅτι εἴπερ. ἐπεὶ ἡ ὕλη ἡ αὐτὴ ὑπόκειται νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου ἢ ἀνθρώπου σώματι. οὐδὲν διοίσει ἀλλήλων ταῦτα τὰ σώματα. δηλονότι οὐδὲν διοίσει τὰ τούτων σώματα ἡλίου ἢ σελήνης ἢ ἀστέρων ἢ οὐρανοῦ ἢ οὑτινοσοῦν ἄλλου λεγομένου παρ᾿ Ἕλλησιν αἰσθητοῦ θεοῦ. ὕλη γὰρ ἡ αὐτὴ πᾶσι τοῖς σώμασιν ὑποκειμένη τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄποιος καὶ ἀσχημάτιστος, τὰς ποιότητας οὐκ οἶδα κατὰ Κέλσον, τὸν μὴ θέλοντα φθαρτόν τι ἔργον εἶναι τοῦ θεοῦ, ὑπὸ τίνος λαμβάνουσα. τὸ γὰρ φθαρτὸν ἀνάγκη παντὸς οὑτινοσοῦν ἐκ τῆς αὐτῆς ὑποκειμένης ὕλης γεγενημένου ὅμοιον εἶναι κατὰ τὸν Κέλσον τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ. εἰ μὴ ἄρα ἐνταῦθα ὁ Κέλσος θλιβόμενος ἀποπηδήσεται μὲν ἀπὸ Πλάτωνος, τοῦ ἔκ τινος κρατῆρος τὴν ψυχὴν ποιοῦντος, προσφεύξεται δὲ Ἀριστοτέλει καὶ τοῖς ἀπὸ τοῦ Περιπάτου, ἄϋλον φάσκουσιν εἶναι τὸν αἰθέρα, καὶ πέμπτης παρὰ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα αὐτὸν εἶναι φύσεως· πρὸς ὃν λόγον οὐκ ἀγεννῶς καὶ οἱ ἀπὸ Πλάτωνος καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἔστησαν. καὶ ἡμεῖς δὲ οἱ ὑπὸ τοῦ Κέλσου καταφρονούμενοι στησόμεθα, ἀπαιτούμενοι διηγήσασθαι καὶ κατασκευάσαι τὸ ἐν τῷ προφήτῃ λεγόμενον οὕτως· „οἱ οὐρανοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμενεῖς· καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἑλίξεις αὐτοὺς [ὡς ἱμάτιον], καὶ ἀλλαγήσονται. σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ.“ πλὴν ἀρκεῖ πρὸς τὸν Κέλσον καὶ ταῦτα ἀποφηνάμενον ὅτι ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις· οὗ τῷ λόγῳ ἠκολούθησε μηδὲν διαφέρειν νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου σῶμα τοῦ αἰθερίου σώματος.
4.57Öyleyse bak: Bu tür öğretilerle Hristiyanları suçlayan birine mi katılmalı, yoksa onu bırakıp bedenlerin üzerindeki ve onlara ait keyfiyetler bakımından bedenler arasında fark gözeten öğretiye mi? Çünkü biz de "göksel bedenler ve yersel bedenler" bulunduğunu, "göksel" bedenlerin "görkeminin" başka, "yerseller"inkinin başka olduğunu, "gökseller"in görkeminin de aynı olmadığını biliriz: "Güneşin görkemi başka, yıldızların görkemi başkadır"; yıldızların kendi aralarında da "yıldız yıldızdan görkemce farklıdır." Bu yüzden "ölülerin" dirilişini kabul ederek bedenlerdeki keyfiyetlerin değiştiğini söyleriz. Çünkü bunların bir kısmı "çürümüşlük içinde ekilir, çürümezlik içinde diriltilir"; "itibarsızlık içinde ekilir, görkem içinde diriltilir"; "zayıflık içinde ekilir, kudret içinde diriltilir"; doğal bedenler olarak ekilir, ruhani bedenler olarak diriltilir. Dayanak olan maddenin, yaratıcının dilediği keyfiyetleri kabul edebildiğini takdir-i ilahiyi kabul eden hepimiz temellendiririz: Tanrı isteyince bu maddede şimdi şu keyfiyet bulunur, sonra da diyelim ki daha iyi ve farklı başka bir keyfiyet. Dünya var olduğundan beri ve var olduğu sürece bedenlerdeki değişmelerin düzenlenmiş yolları vardır; dünyanın yok oluşundan, yani bizim kitaplarımızın son diye adlandırdığı şeyden sonra bunun yerine yeni ve farklı bir yolun geçip geçmeyeceğini bilmiyorum. Bu yüzden şu anda, çoğunun dediği gibi, ölü bir insanın omuriliğinden dönüşerek bir yılanın, öküzden arının, attan eşekarısının, eşekten bok böceğinin, kısacası pek çok şeyden kurtçukların oluşması şaşılacak bir şey değildir. Kelsos ise bunun, bunların hiçbirinin Tanrı'nın eseri olmadığını kanıtladığını sanıyor; bu canlıların, şunlardan bunlar olacak şekilde nasıl olduysa öyle düzenlenmiş keyfiyetlerinin, maddedeki keyfiyetleri değiştiren ilahi bir logos'un eseri olmadığını düşünüyor.
Ὅρα οὖν εἰ δεῖ τῷ μετὰ τοιούτων δογμάτων κατηγοροῦντι Χριστιανῶν προσθέσθαι καταλείποντα λόγον, διαφορὰν διδόντα διὰ τὰς ἐπικειμένας ποιότητας τοῖς σώμασι καὶ περὶ τὰ σώματα. ἴσμεν γὰρ καὶ ἡμεῖς ὅτι ἐστὶ „καὶ σώματα ἐπουράνια καὶ σώματα ἐπίγεια,“ καὶ ἄλλη μὲν „ἐπουρανίων“ σωμάτων „δόξα“ ἄλλη δὲ „ἐπιγείων,“ καὶ οὐδὲ τῶν „ἐπουρανίων“ ἡ αὐτή· „ἄλλη“ γὰρ „δόξα ἡλίου“ „καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων,“ καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ τοῖς ἄστροις „ἀστὴρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ.“ διὸ καὶ τὴν ἀνάστασιν „τῶν νεκρῶν“ ἀποδεχόμενοι μεταβολάς φαμεν γίνεσθαι ποιοτήτων τῶν ἐν σώμασιν· ἐπεὶ σπειρόμενά τινα αὐτῶν „ἐν φθορᾷ ἐγείρεται ἐν ἀφθαρσίᾳ,“ καὶ σπειρόμενα „ἐν ἀτιμίᾳ ἐγείρεται ἐν δόξῃ,“ καὶ σπειρόμενα „ἐν ἀσθενείᾳ ἐγείρεται ἐν δυνάμει,“ καὶ σπειρόμενα σώματα ψυχικὰ ἐγείρεται πνευματικά. περὶ δὲ τοῦ τὴν ὑποκειμένην ὕλην δεκτικὴν εἶναι ποιοτήτων, ὧν ὁ δημιουργὸς βούλεται, πάντες οἱ πρόνοιαν παραδεξάμενοι κατασκευάζομεν· καὶ βουλομένου μὲν θεοῦ ποιότης τοιαδὶ νῦν ἐστι περὶ τήνδε τὴν ὕλην ἑξῆς δὲ τοιαδὶ, φέρ᾿ εἰπεῖν, βελτίων καὶ διαφέρουσα. ἐπεὶ δὲ καὶ ὁδοί εἰσι τεταγμέναι τῶν ἐν σώμασι μεταβολῶν, ἐξ οὗ κόσμος ἐστὶ καὶ ἐς ὅσον ἐστὶν, οὐκ οἶδα εἰ καινῆς διαδεξαμένης ὁδοῦ καὶ ἀλλοίας μετὰ τὴν τοῦ κόσμου φθορὰν, καὶ ἣν οἱ ἡμέτεροι λόγοι ὀνομάζουσι συντέλειαν, οὐ θαυμαστὸν εἰ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐξ ἀνθρώπου νεκροῦ μεταπλασσόμενος ὄφις, ὡς οἱ πολλοί φασι, γίνεται ἀπὸ τοῦ νωτιαίου μυελοῦ καὶ ἐκ βοὸς μέλισσα καὶ ἐξ ἵππου σφὴξ καὶ ἐξ ὄνου κάνθαρος καὶ ἁπαξαπλῶς ἐκ τῶν πλείστων σκώληκες. οἴεται δὲ τοῦτο ὁ Κέλσος κατασκευαστικὸν εἶναι τοῦ μηδὲν τούτων ἔργον εἶναι θεοῦ, ἀλλὰ τὰς ποιότητας, οὐκ οἶδ᾿ ὁπόθεν οὕτω τεταγμένας ἐκ τῶνδε τάσδε γίνεσθαι, οὐχὶ θείου τινὸς λόγου ἔργον εἶναι, τὰς ἐν τῇ ὕλῃ ποιότητας ἀμείβοντος.
4.58Ayrıca "Ruh Tanrı'nın eseridir, bedenin tabiatı ise başkadır" diyen ve bu kadar büyük bir öğretiyi yalnız temellendirmeden değil, sınırlarını da belirlemeden ortaya atan Kelsos'a şunu da söylüyoruz: Her ruhun mu, yoksa yalnız akıl sahibi ruhun mu Tanrı'nın eseri olduğunu açıklamadı. O hâlde ona şöyle diyoruz: Eğer her ruh Tanrı'nın eseriyse, akılsız ve en değersiz canlıların ruhu da elbette onun eseridir; böylece her bedenin tabiatı ruhunkinden başka olur. Gerçi ilerde, akılsız hayvanların Tanrı'ya bizden daha sevgili olduğunu ve ilahi olana dair daha temiz bir kavrayışa sahip olduklarını söylediği yerde, yalnız insanların değil, çok daha fazla akılsız hayvanların ruhunun da Tanrı'nın eseri olduğunu ileri sürer gibidir; çünkü onların Tanrı'ya bizden daha sevgili olduğunu söylemekten bu sonuç çıkar. Eğer yalnız akıl sahibi ruh Tanrı'nın eseriyse, önce bunu açıklamadı; ikinci olarak, ruh hakkında sınır belirlemeden söylenen sözü her ruhun değil yalnız akıl sahibi ruhun Tanrı'nın eseri olduğu anlamında alırsak, her bedenin tabiatının ruhunkinden başka olmadığı sonucu çıkar. Eğer her bedenin tabiatı ruhunkinden başka değilse, her canlının bedeni ruhuna uygun düşüyorsa, ruhu Tanrı'nın eseri olan canlının bedeninin, Tanrı'nın eseri olmayan bir ruhun oturduğu bedenden farklı olacağı açıktır. Böylece bir yarasanın, bir kurtçuğun ya da bir kurbağanın bedeninin insanınkinden hiçbir farkı olmayacağı sözü yanlış çıkacaktır.
Ἔτι δὲ καὶ τοῦτό φαμεν τῷ Κέλσῳ εἰπόντι· ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις καὶ οὐ μόνον ἀκατασκευάστως τὸ τηλικοῦτον δόγμα ῥίψαντι ἀλλὰ καὶ ἀδιορίστως· οὐ γὰρ ἐσαφήνισε, πότερον πᾶσα ψυχὴ θεοῦ ἔργον ἢ μόνη ἡ λογική· φαμὲν τοίνυν πρὸς αὐτόν· εἰ μὲν πᾶσα ψυχὴ θεοῦ ἔργον, δηλονότι καὶ τῶν ἀλόγων καὶ εὐτελεστάτων, ἵνα καὶ παντὸς σώματος ἄλλη φύσις ᾖ παρὰ τὴν τῆς ψυχῆς. ἔοικε μέντοι ἐν τοῖς ἑξῆς. ἐν οἷς καὶ θεοφιλέστερα τὰ ἄλογα ζῷά φησιν ἡμῶν καὶ τοῦ θείου τὴν ἔννοιαν ἔχειν καθαρωτέραν, παριστάνειν ὅτι οὐ μόνον ἡ τῶν ἀνθρώπων ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον καὶ ἡ τῶν ἀλόγων ζῴων ψυχὴ ἔργον ἐστὶ τοῦ θεοῦ· τοῦτο γὰρ ἀκολουθεῖ τῷ θεοφιλέστερα λέγεσθαι ἐκεῖνα ἡμῶν. εἰ δὲ μόνη ἡ λογικὴ ψυχὴ θεοῦ ἔργον ἐστὶ, πρῶτον μὲν οὐκ ἐσαφήνισε τὸ τοιοῦτον· δεύτερον δὲ ἀκολουθεῖ τῷ ἀδιορίστως εἰρῆσθαι περὶ τῆς ψυχῆς, ὡς οὐ πάσης ἀλλὰ μόνης τῆς λογικῆς οὔσης θεοῦ ἔργον. τὸ μηδὲ παντὸς σώματος ⟨(ἄλλην)⟩ εἶναι φύσιν. εἰ δὲ μὴ παντὸς σώματος ἄλλη φύσις, ἀλλ᾿ ἑκάστου ἐστὶ τὸ σῶμα ζῴου ἀνάλογον τῇ ψυχῇ, δῆλον ὅτι οὗ ψυχὴ θεοῦ ἔργον ἐστὶ, διαφέροι ἂν τὸ ταύτης σῶμα σώματος, ἐν ᾧ οἰκεῖ ψυχὴ οὐκ οὖσα ἔργον θεοῦ. καὶ οὕτω ψεῦδος ἔσται τὸ μηδὲν διοίσειν νυκτερίδος ἢ εὐλῆς ἢ βατράχου σῶμα παρὰ τὸ τοῦ ἀνθρώπου.
4.59Çünkü taşların taşlardan, yapıların yapılardan, ilahi olanın onuruna mı yoksa en değersiz ve lanetli bedenleri barındırmak için mi yapıldıklarına göre daha temiz ya da daha kirli sayılması, ama bedenlerin bedenlerden, içlerinde oturanın akıl sahibi mi akılsız mı olduğuna, akıl sahipleri arasında da en erdemliler mi yoksa en kötü insanlar mı olduğuna göre farklı sayılmaması saçmadır. Bu düşünce bazılarına, üstün kişilerin bedenlerini erdemli bir ruhu barındırdıkları için tanrılaştırmayı, en kötülerin bedenlerini ise atmayı ya da hor görmeyi göze aldırmıştır. Bunun tamamen doğru bir şekilde yapıldığını söylemiyorum; ama sağlam bir kavrayıştan kaynaklandığını söylüyorum. Yoksa bilge kişi, Anytos ile Sokrates öldükten sonra Sokrates'in bedeninin gömülmesiyle Anytos'unkinin gömülmesine aynı özeni mi gösterecek, ikisine de benzer bir mezar ya da kabir mi yaptıracak? Bunları da Kelsos'un "bunların hiçbiri Tanrı'nın eseri değildir" sözü yüzünden söyledik; buradaki "bunlar" insan bedenine ya da bedenden çıkan yılanlara, öküzün bedenine ya da öküz bedeninden çıkan arılara, atın ya da eşeğin bedenine ve attan çıkan eşekarılarına, eşekten çıkan bok böceklerine gönderme yapıyor. Bu yüzden "Ruh Tanrı'nın eseridir, bedenin tabiatı ise başkadır" sözünü de yeniden ele almak zorunda kaldık.
Καὶ γὰρ ἄτοπον λίθους μὲν λίθων καὶ οἰκοδομήματα οἰκοδομημάτων νομίζεσθαι εἶναι καθαρώτερα ἢ μιαρώτερα παρὰ τὸ εἰς τιμὴν τοῦ θείου κατεσκευάσθαι ἢ εἰς ἀτιμοτάτων σωμάτων καὶ ἐναγῶν ὑποδοχὴν, σώματα δὲ σωμάτων μὴ διαφέρειν παρὰ τὸ λογικὰ εἶναι τὰ ἐνοικήσαντα ἢ ἄλογα, καὶ λογικῶν τὰ σπουδαιότερα ἢ τοὺς φαυλοτάτους ἀνθρώπους. τὸ τοιοῦτόν γε πεποίηκε τολμῆσαί τινας ἀποθεῶσαι μὲν τὰ τῶν διαφερόντων σώματα ὡς δεξάμενα ψυχὴν σπουδαίαν. ἀποῤῥίψαι δὲ ἢ ἀτιμάσαι τὰ τῶν φαυλοτάτων· οὐχ ὅτι πάντως τὸ τοιοῦτον ὑγιῶς γεγένηται, ἀλλ᾿ ὅτι ἀπό τινος ἐννοίας ὑγιοῦς ἔσχε τὴν ἀρχήν. ἢ ὁμοίως ὁ σοφὸς μετὰ τὴν τελευτὴν Ἀνύτου καὶ Σωκράτους φροντίσει τῆς ταφῆς τοῦ Σωκράτους σώματος καὶ τῆς Ἀνύτου καὶ τὸ παραπλήσιον ἀμφοτέροις κατασκευάσει ἠρίον ἢ τάφον; καὶ ταῦτα δὲ διὰ τὸ ὧν οὐδὲν ἔργον θεοῦ, τοῦ ὧν ἀναφερομένου ἐπὶ τὸ τοῦ ἀνθρώπου σῶμα ἢ τῶν ἐκ τοῦ σώματος ὄφεων καὶ ἐπὶ τὸ βοὸς ἢ τῶν ἐκ τοῦ σώματος βοὸς μελισσῶν καὶ ἐπὶ τὸ ἵππου ἢ ὄνου καὶ τῶν ἐξ ἵππου μὲν σφηκῶν ἐξ ὄνου δὲ κανθάρων, δι᾿ ἃ ἠναγκάσθημεν ἐπαναλαβεῖν καὶ τὸ ψυχὴ μὲν θεοῦ ἔργον, σώματος δὲ ἄλλη φύσις.
4.60Ardından, daha önce sayılan bütün cisimlerin tabiatının ortak olduğunu, bunun tek bir tabiat olduğunu, dönüşümlü bir değişime girip yeniden geri geldiğini söylüyor. Buna karşı da önceki söylediklerimizden açıktır ki ortak olan yalnız az önce sayılan cisimlerin tabiatı değildir, "gökteki" cisimlerin tabiatı da onlarla ortaktır. Durum böyleyse, açıktır ki Kelsos'a göre —gerçekte de böyle midir, bilmiyorum— bütün cisimlerin tabiatı tektir, dönüşümlü bir değişime girer ve yeniden geri gelir. Dünyanın yok olacağını söyleyenlere göre bunun böyle olduğu açıktır; ama dünyanın yok olmayacağını söyleyip "beşinci cismi" de kabul etmeyenler, kendi görüşlerine göre de bütün cisimlerin tabiatının tek olduğunu, dönüşümlü bir değişime girip geri geldiğini göstermeye çalışacaklardır. Böylece yok olan şey de değişerek varlığını sürdürür; çünkü maddeyi yaratılmamış sayanlara göre keyfiyet yok olsa da onun altında yatan madde kalır. Ama biri maddenin yaratılmamış olmadığını, belli bir ihtiyaç için meydana geldiğini bir delille gösterebilirse, açıktır ki madde kalıcılık bakımından, yaratılmamış farz edildiğinde sahip olacağı tabiata sahip olmayacaktır. Ama Kelsos'un suçlamalarına cevap verirken şimdi tabiat üzerine incelemeye girişmek bizim işimiz değil.
Εἶθ᾿ ἑξῆς φησιν ὅτι κοινὴ ἡ πάντων τῶν προειρημένων σωμάτων φύσις καὶ μία ἐς ἀμοιβὴν παλίντροπον ἰοῦσα καὶ ἐπανιοῦσα. καὶ πρὸς τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τῶν προειρημένων ὅτι οὐ μόνον τῶν προκατειλεγμένων σωμάτων κοινή ἐστιν ἡ φύσις ἀλλὰ καὶ τῶν „ἐπουρανίων.“ καὶ εἴπερ τοῦθ᾿ οὕτως ἔχει, δῆλον ὅτι κατ᾿ αὐτὸν, οὐκ οἶδα δὲ εἰ καὶ κατὰ τὴν ἀλήθειαν, μία ἐς ἀμοιβὴν παλίντροπον ἰοῦσά ἐστιν ἡ πάντων σωμάτων φύσις καὶ ἐπανιοῦσα. καὶ δῆλον μὲν ὅτι κατὰ τοὺς φθείροντας τὸν κόσμον τοῦθ᾿ οὕτως ἔχει· πειράσονται δὲ δεικνύναι καὶ οἱ μὴ φθείροντες αὐτὸν μετὰ τοῦ μὴ προσίεσθαι „πέμπτον σῶμα“ ὅτι καὶ κατ᾿ αὐτοὺς μία ἐς ἀμοιβὴν παλίντροπον ἰοῦσα καὶ ἐπανιοῦσά ἐστιν ἡ πάντων σωμάτων φύσις. οὕτω δὲ καὶ τὸ ἀπολλύμενον εἰς μεταβολὴν διαμένει· τὸ γὰρ ὑπο⟨(κεί)⟩μενον ἡ ὕλη ἀπολλυμένης τῆς ποιότητος διαμένει κατὰ τοὺς ἀγένητον αὐτὴν εἰσάγοντας. ἐὰν μέντοι γε δυνηθῇ τις παραδεῖξαι λόγος οὐκ ἀγένητον αὐτὴν ἀλλὰ πρός τινα χρείαν γεγονέναι, δῆλον ὅτι οὐχ ἕξει φύσιν περὶ διαμονῆς τὴν αὐτὴν τῷ ἀγένητος ὑποτεθεῖσθαι. ἀλλ᾿ οὐ ταῦτα νῦν πρόκειται ἀπαντῶσιν ἡμῖν πρὸς τὰς Κέλσου κατηγορίας φυσιολογεῖν.
4.61Ayrıca "maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değildir" diyor. Buna da şöyle cevap verilecek: Maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değilse, ya bütün dünya ölümsüzdür ve dolayısıyla maddeden doğmuş değildir, ya da dünya da ölümsüz bir şey değildir. Eğer dünya ölümsüzse —ki yalnız ruhu Tanrı'nın eseri sayıp onun bir kraterden meydana geldiğini söyleyenler de böyle düşünür—, Kelsos "maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değildir" sözünü korumak istiyorsa dünyanın niteliksiz maddeden meydana gelmediğini göstersin. Yok eğer dünya maddeden doğduğu için ölümsüz değilse, dünya ölümlüdür; peki o hâlde yok olur mu, olmaz mı? Yok oluyorsa, Tanrı'nın eseri olduğu hâlde yok olacaktır; o zaman dünya yok olurken Tanrı'nın eseri olan ruh ne yapacak? Bunu Kelsos söylesin. Yok eğer "ölümsüz" kavramını çarpıtıp dünyanın yok olabilir olduğu hâlde yok olmadığı için ölümsüz olduğunu, yani ölüme açık olduğu hâlde ölmediğini söylerse, açıktır ki ona göre bir şey hem ölümlü hem ölümsüz olabilecektir, çünkü ikisine de açıktır; ölmeyen ölümlü bir şey olacak, tabiatça ölümsüz olmayan bir şeye de yalnız ölmediği için özel bir anlamda ölümsüz denecektir. O hâlde Kelsos "maddeden doğan hiçbir şey ölümsüz değildir" derken hangi anlamı ayırıp kastediyor? Görüyorsun ki yazısındaki düşünceler sıkıştırılıp sınandığında çürüyor; sağlam ve itiraz kaldırmaz olmaktan çok uzaklar.
Bunları söyledikten sonra şunu ekliyor: "Bu konuda bu kadarı yeter; daha fazlasını dinleyip araştırabilen öğrenecektir." Öyleyse, ona göre akılsız olan bizler, onu kısa bir süre de olsa dinleyip araştırabildiğimizde ortaya ne çıktığına bakalım.
Φησὶ δ᾿ ὅτι καὶ ὕλης ἔκγονον οὐδὲν ἀθάνατον. καὶ πρὸς τοῦτο λελέξεται ὅτι, εἴπερ ὕλης οὐδὲν ἔκγονον ἀθάνατον, ἤτοι ἀθάνατος ὅλος ὁ κόσμος καὶ οὐχ ὡς ὕλης ἐστὶν ἔκγονον ἢ οὐδ᾿ αὐτὸς χρῆμά ἐστιν ἀθάνατον. εἰ μὲν οὖν ἀθάνατος ὁ κόσμος, ὅπερ ἀρέσκει καὶ τοῖς θεοῦ ἔργον εἰποῦσι μόνην τὴν ψυχὴν καὶ ἀπό τινος αὐτὴν κρατῆρος γεγονέναι λέγουσι. δεικνύτω ὁ Κέλσος οὐκ ἐξ ὕλης ἀποίου αὐτὸν γεγονέναι, τηρῶν τὸ ὕλης ἔκγονον οὐδὲν ἀθάνατον· εἰ δ᾿, ἐπεὶ ὕλης ἔκγονόν ἐστιν ὁ κόσμος, οὐκ ἔστιν ἀθάνατον ὁ κόσμος· θνητὸν ὁ κόσμος ἆρ᾿ οὖν καὶ φθειρόμενον ἢ μή; εἰ μὲν γὰρ φθειρόμενον, ὡς θεοῦ ἔργον ἔσται φθειρόμενον· εἶτ᾿ ἐν τῇ φθορᾷ τοῦ κόσμου τὸ ἔργον τοῦ θεοῦ ἡ ψυχὴ τί ποιήσει. λεγέτω ὁ Κέλσος· εἰ δὲ διαστρέφων τὴν ἔννοιαν τοῦ ἀθανάτου φήσει τῷ φθαρτῷ μὲν οὐ φθειρομένῳ δὲ ἀθάνατον αὐτὸν εἶναι, ὡς δεκτικὸν μὲν θανάτου οὐ μὴν δὲ καὶ ἀποθνῄσκοντα. δῆλον ὅτι ἔσται τι κατ᾿ ἐκεῖνον θνητὸν ἅμα καὶ ἀθάνατον τῷ ἀμφοτέρων εἶναι δεκτικὸν, καὶ ἔσται θνητὸν οὐκ ἀποθνῇσκον, καὶ τὸ οὐ τῇ φύσει ἀθάνατον παρὰ τὸ μὴ ἀποθνῄσκειν ἰδίως λεγόμενον ἀθάνατον. κατὰ ποῖον οὖν σημαινόμενον διαστελλόμενος φήσει ὕλης ἔκγονον οὐδὲν ἀθάνατον; καὶ ὁρᾷς ὅτι πιεζόμενα αὐτὰ καὶ βασανιζόμενα τὰ ἐν τοῖς γράμμασι νοήματα διελέγχεται οὐκ ἐπιδεχόμενα τὸ γενναῖον καὶ ἀναντίῤῥητον. εἰπὼν δὲ ταῦτ᾿ ἐπιφέρει ὅτι τοῦδε μὲν πέρι ἀπόχρη τοσαῦτα· καὶ εἴ τις ἐπὶ πλεῖον ἀκούειν δύναιτο καὶ ζητεῖν. εἴσεται. ἴδωμεν οὖν ἡμεῖς οἱ κατ᾿ αὐτὸν ἀνόητοι, τί ἠκολούθησε τῷ κἂν ἐπ᾿ ὀλίγον ἡμᾶς αὐτοῦ ἀκούειν δυνηθῆναι καὶ ζητεῖν.
4.62Bunun ardından, kötülüklerin tabiatı hakkında pek çok ve hiç de küçümsenemeyecek eserde türlü yollarla araştırılmış, farklı biçimlerde yorumlanmış meseleleri birkaç küçük sözle öğrenebileceğimizi sanıyor ve şöyle diyor: "Varlıklar arasında kötülükler ne önce ne şimdi ne de ileride azalır ya da çoğalır; çünkü bütünün tabiatı tek ve aynıdır, kötülüklerin doğuşu da hep aynıdır." Bunu da Theaitetos'taki sözlerden alıp kendi kelimeleriyle söylemiş görünüyor; orada Platon'un Sokrates'i şöyle der: "Ama ne kötülüklerin insanlar arasından yok olması mümkündür ne de tanrıların yanına yerleşmeleri" ve devamı. Hakikati bu tek eserinin içine sığdıran ve bize karşı yazdığı kitaba Doğru Söz adını veren bu adam, bana kalırsa Platon'u bile doğru dürüst dinlememiştir. Çünkü Timaios'taki "Tanrılar yeryüzünü sularla arındırdıklarında" sözü, sularla arınan yeryüzünde kötülüklerin arınmadan önceki zamana göre daha az olduğunu göstermektedir. Kötülüklerin bazen daha az olduğunu Platon'a dayanarak söylüyoruz; "daha az" diyoruz, çünkü Theaitetos'taki ifade kötülüklerin "insanlar arasından yok olmasının" mümkün olmadığını söyler.
Ἑξῆς τούτοις τὰ διὰ πολλῶν καὶ οὐκ εὐκαταφρονήτων λόγων ποικίλως ζητηθέντα περὶ φύσεως κακῶν καὶ διαφόρως ἑρμηνευθέντα δι᾿ ὀλίγων λεξειδίων οἴεται δύνασθαι ἡμᾶς μαθεῖν, φάσκων· κακὰ δ᾿ ἐν τοῖς οὖσιν οὔτε πρόσθεν οὔτε νῦν οὔτε αὖθις ἥττω καὶ πλείω γένοιτ᾿ ἄν· μία γὰρ ἡ τῶν ὅλων φύσις καὶ ἡ αὐτὴ, καὶ κακῶν γένεσις ἀεὶ ἡ αὐτή. ἔοικε δὲ καὶ ταῦτ᾿ ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Θεαιτήτῳ παραπεφράσθαι, ἐν οἷς ἔλεγεν ὁ παρὰ Πλάτωνι Σωκράτης· „ἀλλ᾿ οὔτε τὰ κακὰ ἐξ ἀνθρώπων ἀπολέσθαι δυνατὸν οὔτε παρὰ θεοῖς αὐτὰ ἱδρύσθαι“ καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ δοκεῖ μοι μηδὲ Πλάτωνος ἀκριβῶς ἀκηκοέναι ὁ τὴν ἀλήθειαν ἐκπεριλαμβάνων ἐν τῷ ἑνὶ τούτῳ συγγράμματι καὶ ἐπιγράφων ἀληθῆ λόγον τὸ καθ᾿ ἡμῶν ἑαυτοῦ βιβλίον. ἡ γὰρ ἐν τῷ Τιμαίῳ λέξις φάσκουσα· „ὅταν δ᾿ οἱ θεοὶ τὴν γῆν ὕδατι καθαίρωσι“ δεδήλωκεν ὅτι καθαιρομένη ἡ γῆ τοῖς ὕδασιν ἥττονα ἔχει τὰ κακὰ παρὰ τὸν πρὸ τοῦ καθαίρεσθαι χρόνον. καὶ τοῦτό φαμεν κατὰ Πλάτωνα, τὸ ἥττονα εἶναί ποτε τὰ κακὰ, διὰ τὴν ἐν τῷ Θεαιτήτῳ λέξιν, φάσκουσαν μὴ δύνασθαι „ἀπολέσθαι ἐξ ἀνθρώπων τὰ κακά.“
4.63Bu kitaptaki sözlerine bakılırsa, Kelsos'un nasıl bir inayet kabul ettiğini bilmiyorum; kötülüklerin ne daha çok ne daha az olduğunu, sanki sayısı belirlenmiş olduğunu söylüyor ve böylece kötülüğün ve kötülüklerin sınırsız olduğu, kendi tabiatları gereği sonsuz olduğu yolundaki çok güzel bir öğretiyi ortadan kaldırıyor. Kötülüklerin hiçbir zaman ne daha az ne daha çok olmadığı, olmadığı ve olmayacağı görüşünden de şu sonuç çıkıyor gibi: Dünyayı yok olmaz sayanlara göre unsurlar arasındaki dengeyi inayet sağlar ve dünya yok olmasın diye birinin ötekilere ağır basmasına izin vermez; tıpkı bunun gibi kötülüklerin başında da sanki bir inayet bekler, belli bir sayıda olsunlar, ne çoğalsınlar ne azalsınlar diye.
Kelsos'un kötülükler hakkındaki sözü başka yoldan da çürütülür: hem iyiler ve kötüler hakkında incelemeler yapıp görüşlerini ortaya koyan filozoflardan hem de tarihten. Tarihten öğreniyoruz ki fahişeler önceleri şehrin dışında, yüzlerinde maskeyle kendilerini isteyene kiralarlardı; sonra bunu umursamaz olup maskelerini attılar, ama kanunlar şehirlere girmelerine izin vermediği için şehirlerin dışında kaldılar; ahlak bozukluğu günden güne arttıkça şehirlere girmeye de cüret ettiler. Bunları Khrysippos İyiler ve Kötüler Üzerine Giriş adlı eserinde anlatır. Kötülüklerin çoğalıp azaldığını gösteren başka bir örnek de şudur: "iki yönlü" denen erkekler bir zamanlar [genelevlerin] önünde durur, hem edilgen hem etken olarak gelenlerin arzularına kul olurlardı; sonradan pazar denetçileri onları kovdu. Kötülüğün yayılmasıyla insan hayatına giren sayısız başka şey için de önceden var olmadıklarını söylemek mümkündür. Nitekim en eski tarih kitapları, suç işleyenleri sayısız kusurla itham ettikleri hâlde, ağza alınmayacak işleri yapanları bilmezler.
Οὐκ οἶδα δὲ τίνα τρόπον πρόνοιαν τιθεὶς ὅσον ἐπὶ ταῖς λέξεσι τοῦ βιβλίου τούτου οὔτε πλείονα οὔτ᾿ ἐλάττονα ἀλλ᾿ οἱονεὶ ὡρισμένα φησὶν εἶναι τὰ κακὰ, ἀναιρῶν δόγμα κάλλιστον περὶ τοῦ ἀόριστον εἶναι τὴν κακίαν καὶ τὰ κακὰ καὶ τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄπειρα. καὶ ἔοικε τῷ μήτε ἥττω μήτε πλείονα κακὰ γεγονέναι ἢ εἶναι ἢ ἔσεσθαι ἀκολουθεῖν ὅτι, ὥσπερ κατὰ τοὺς ἄφθαρτον τὸν κόσμον τηροῦντας τὸ ἰσοστάσιον τῶν στοιχείων ἀπὸ τῆς προνοίας γίνεται, οὐκ ἐπιτρεπούσης πλεονεκτεῖν τὸ ἕν αὐτῶν, ἵνα μὴ ὁ κόσμος φθαρῇ· οὕτως οἱονεὶ πρόνοιά τις ἐφέστηκε τοῖς κακοῖς, τοσοῖσδε τυγχάνουσιν, ἵνα μήτε πλείονα γένηται μήτε ἥττονα. καὶ ἄλλως δ᾿ ἐλέγχεται ὁ τοῦ Κέλσου περὶ τῶν κακῶν λόγος ἀπὸ τῶν ἐξετασάντων φιλοσόφων τὰ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ παραστησάντων καὶ ἀπὸ τῆς ἱστορίας ὅτι πρῶτον μὲν ἔξω πόλεως καὶ προσωπεῖα περικείμεναι αἱ ἑταῖραι ἐξεμίσθουν ἑαυτὰς τοῖς βουλομένοις. εἶθ᾿ ὕστερον καταφρονήσασαι ἀπέθεντο τὰ προσωπεῖα καὶ ὑπὸ τῶν νόμων μὴ ἐπιτρεπόμεναι εἰσιέναι εἰς τὰς πόλεις ἔξω ησαν αὐτῶν, πλείονος δὲ τῆς διαστροφῆς γινομένης ὁσημέραι ἐτόλμησαν καὶ εἰς τὰς πόλεις εἰσελθεῖν. ταῦτα δὲ Χρύσιππός φησιν ἐν τῇ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν εἰσαγωγῇ. ὅθεν ὡς τῶν κακῶν πλειόνων καὶ ἡττόνων γινομένων ἔστι λαβεῖν ὅτι οἱ καλούμενοι ἀμφίβολοι ἦσάν ποτε προεστηκότες, πάσχοντες καὶ διατιθέντες καὶ ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν εἰσιόντων δουλεύοντες· ὕστερον δὲ οἱ ἀγορανόμοι τούτους ἐξῶσαν. καὶ περὶ μυρίων δ᾿ ἂν τῶν ἀπὸ κεχυμένης τῆς κακίας ἐπεισελθόντων τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἔστιν εἰπεῖν ὅτι πρότερον οὐκ ἦν. αἱ γοῦν ἀρχαιόταται ἱστορίαι. καίτοι γε μυρία ὅσα κατηγοροῦσαι τῶν ἁμαρτανόντων, ἀῤῥητοποιοὺς οὐκ ἴσασι.
4.64Bunlar ve benzerleri karşısında, kötülüklerin hiçbir zaman ne çoğalıp ne azalacağını sanan Kelsos nasıl gülünç görünmesin? Bütünün tabiatı tek ve aynı olsa bile, kötülüklerin doğuşunun da hep aynı olması hiç gerekmez. Belli bir insanın tabiatı tek ve aynı olduğu hâlde, onun yönetici kısmında, logosunda ve eylemlerinde hep aynı şeyler bulunmaz: bazen henüz logosa sahip değildir; bazen logosla birlikte kötülüğe de sahiptir ve bu kötülük onda daha çok ya da daha az yayılmıştır; bazen aretēye yönelmiş, daha çok ya da daha az ilerlemiştir; bazen de aretēnin kendisine ulaşır, o da daha çok ya da daha az temaşada kendini gösterir. İşte bunun gibi, bütünün tabiatı için haydi haydi söylenebilir ki cins bakımından tek ve aynı olsa bile, bütünde hep aynı ve aynı türden şeyler olmaz: ne hep bolluk olur ne hep kıtlık, ne hep bol yağmur ne hep kuraklık. Aynı şekilde daha iyi ruhların bol ya da kıt olduğu dönemler de belirlenmiş değildir, daha kötü ruhlar da kimi zaman daha çok, kimi zaman daha az yayılır. Her şeyi elden geldiğince titizlikle incelemek isteyenler için kötülükler hakkında şunu söylemek de zorunludur: Kötülükler hep aynı düzeyde kalmaz, çünkü inayet yeryüzündeki şeyleri ya korur ya da tufanlarla ve yangınlarla arındırır; belki yalnız yeryüzündekileri değil, içinde kötülük çoğaldığında arınmaya muhtaç olan bütün dünyadakileri de.
Πῶς ἐκ τούτων καὶ τῶν παραπλησίων οὐ καταγέλαστος φαίνεται Κέλσος, οἰόμενος τὰ κακὰ μήτε πλείω μήτε ἥττω γενέσθαι ποτ᾿ ἄν; εἰ γὰρ καὶ μία τῶν ὅλων φύσις καὶ ἡ αὐτὴ, οὐ πάντως καὶ ἡ τῶν κακῶν γένεσις ἀεὶ ἡ αὐτή. ὡς γὰρ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οὔσης τῆς τοῦδέ τινος ἀνθρώπου φύσεως οὐκ ἀεὶ τὰ αὐτά ἐστι περὶ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ τὰς πράξεις, ὁτὲ μὲν οὔτε λόγον ἀνειληφότος ὁτὲ δὲ μετὰ τοῦ λόγου κακίαν, καὶ ταύτην ἤτοι ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον χεομένην, καὶ ἔστιν ὅτε προτραπέντος ἐπ᾿ ἀρετὴν καὶ προκόπτοντος ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον καὶ ἐνίοτε φθάνοντος καὶ ἐπ᾿ αὐτὴν τὴν ἀρετὴν ἐν πλείοσι θεωρίαις γινομένην ἢ ἐν ἐλάττοσιν. οὕτως ἔστιν εἰπεῖν μᾶλλον καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ὅλων φύσεως ὅτι, εἰ καὶ μία ἐστὶ καὶ ἡ αὐτὴ τῷ γένει, ἀλλ᾿ οὐ τὰ αὐτὰ ἀεὶ οὐδ᾿ ὁμογενῆ συμβαίνει ἐν τοῖς ὅλοις· οὔτε γὰρ εὐφορίαι ἀεὶ οὔτ᾿ ἀφορίαι ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐπομβρίαι οὔτε αὐχμοί· οὕτω δὲ οὐδὲ ψυχῶν κρειττόνων εὐφορίαι τεταγμέναι ἢ ἀφορίαι, καὶ χειρόνων ἐπὶ πλεῖον χύσις ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον. καὶ ἀναγκαῖός γε τοῖς ἀκριβοῦν πάντα κατὰ τὸ δυνατὸν βουλομένοις ὁ περὶ τῶν κακῶν λόγος, οὐ μενόντων ἀεὶ ἐν ταὐτῷ διὰ τὴν ἤτοι τηροῦσαν τὰ ἐπὶ γῆς πρόνοιαν ἢ κατακλυσμοῖς καὶ ἐκπυρώσεσι καθαίρουσαν, καὶ τάχα οὐ τὰ ἐπὶ γῆς μόνον ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. δεομένῳ καθαρσίου, ὅταν πολλὴ ἡ κακία γένηται ἐν αὐτῷ.
4.65Bundan sonra Kelsos şöyle diyor: "Kötülüklerin kaynağının ne olduğunu felsefe yapmamış birinin bilmesi kolay değildir; halka şu kadarını söylemek yeter: Kötülükler Tanrı'dan gelmez, maddeye yapışıktır ve ölümlüler arasında yurt tutmuştur. Ölümlülerin devri başından sonuna kadar hep aynıdır; belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olması, olması ve olacak olması zorunludur." Kelsos kötülüklerin kaynağını felsefe yapmamış birinin bilmesinin kolay olmadığını söylüyor; sanki felsefe yapan onların kaynağını kolayca bilebilirmiş, felsefe yapmayan da kötülüklerin kaynağını kolayca kavrayamasa bile zahmetle de olsa bilebilirmiş gibi. Biz buna şunu söylüyoruz: Kötülüklerin kaynağını felsefe yapmış birinin bilmesi de kolay değildir; hatta Tanrı'nın ilhamıyla kötülüklerin ne olduğu aydınlanmadıkça, nasıl var oldukları gösterilmedikçe ve nasıl ortadan kalkacakları kavranmadıkça, belki onların da bunu açıkça bilmesi mümkün değildir. Nitekim Tanrı hakkında cehalet de kötülükler arasındadır; Tanrı'ya nasıl kulluk edileceğini ve O'na karşı dindarlığın yolunu bilmemek de en büyük kötülüktür. Felsefe yapmış bazı kimseler, Kelsos'a göre bile, bunu bilememişlerdir; bu, felsefedeki ekollerin birbirinden farklı olmasından bellidir. Bize göre ise, dindarlığın genel olarak anlaşılan devlet düzenlerinin yerleşik kanunları içinde korunduğunu sanmanın bir kötülük olduğunu bilmeyen hiç kimse kötülüklerin kaynağını bilemez. Şeytan denen varlık ve melekleri hakkında, şeytan olmadan önce kim olduğu, nasıl şeytan olduğu ve onun melekleri denenlerin onunla birlikte isyan etmesinin sebebi hakkında bir kavrayışa sahip olmayan hiç kimse de kötülüklerin kaynağını bilemez. Bunu bilecek olan, daimonlar hakkında da daha titiz bir kavrayışa sahip olmalıdır: Daimonlar daimon oldukları bakımından Tanrı'nın yarattıkları değildir, yalnız akıl sahibi varlıklar oldukları bakımından öyledir; bunu bilmesi, bir de onların nereden bu hâle geldiklerini, yönetici kısımlarının nasıl daimon durumuna düştüğünü bilmesi gerekir. İnsanların incelemesi gereken konular arasında tabiatımızın kavramakta zorlandığı başka bir konu varsa, kötülüklerin kaynağı da bunların arasında sayılabilir.
Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ Κέλσος· τίς ἡ τῶν κακῶν γένεσις, οὐ ῥᾴδιον μὲν γνῶναι τῷ μὴ φιλοσοφήσαντι, ἐξαρκεῖ δ᾿ εἰς πλῆθος εἰρῆσθαι ὡς ἐκ θεοῦ μὲν οὐκ ἔστι κακὰ, ὕλῃ δὲ πρόσκειται καὶ τοῖς θνητοῖς ἐμπολιτεύεται· ὁμοία δ᾿ ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος ἡ τῶν θνητῶν περίοδος, καὶ κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι. καὶ ὁ μὲν Κέλσος φησὶ τὴν τῶν κακῶν γένεσιν οὐ ῥᾴδιον εἶναι γνῶναι τῷ μὴ φιλοσοφήσαντι, ὡς τοῦ μὲν φιλοσοφοῦντος γνῶναι τὴν γένεσιν αὐτῶν δυναμένου ῥᾳδίως, τοῦ δὲ μὴ φιλοσοφοῦντος οὐ ῥᾳδίως μὲν οἵου τε ὄντος θεωρεῖν τὴν γένεσιν τῶν κακῶν, πλὴν εἰ καὶ μετὰ καμάτου ἀλλά γε δυνατοῦ ὄντος γνῶναι. ἡμεῖς δὲ καὶ πρὸς τοῦτό φαμεν ὅτι τὴν τῶν κακῶν γένεσιν οὐδὲ τῷ φιλοσοφήσαντι γνῶναι ῥᾴδιον, τάχα δὲ οὐδὲ τούτοις καθαρῶς αὐτὴν γνῶναι δυνατὸν, ἐὰν μὴ θεοῦ ἐπιπνοίᾳ καὶ τίνα τὰ κακὰ τρανωθῇ καὶ πῶς ὑπέστη δηλωθῇ καὶ τίνα τρόπον ἀφανισθήσεται νοηθῇ. ἐν κακοῖς γοῦν οὔσης καὶ τῆς περὶ θεοῦ ἀγνοίας, ὄντος δὲ μεγίστου κακοῦ καὶ τοῦ μὴ εἰδέναι τὸν τρόπον τῆς τοῦ θεοῦ θεραπείας καὶ τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας, πάντως μὲν καὶ κατὰ Κέλσον τινὲς τῶν φιλοσοφησάντων οὐκ ἔγνωσαν, ὅπερ δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν διαφόρων ἐν φιλοσοφίᾳ αἱρέσεων· καθ᾿ ἡμᾶς δὲ οὐδεὶς μὴ ἐγνωκὼς κακὸν εἶναι τὸ νομίζειν εὐσέβειαν σῴζεσθαι ἐν τοῖς καθεστηκόσι κατὰ τὰς κοινότερον νοουμένας πολιτείας νόμοις οἷός τε ἔσται τὴν γένεσιν γνῶναι τῶν κακῶν. καὶ οὐδεὶς μὴ διαλαβὼν τὰ περὶ τοῦ καλουμένου διαβόλου καὶ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, τίς τε πρὸ τοῦ διάβολος γεγενῆσθαι οὗτος ἦν καὶ πῶς γεγένηται διάβολος καὶ τίς ἡ αἰτία τοῦ συναποστῆναι αὐτῷ τοὺς καλουμένους αὐτοῦ ἀγγέλους, οἷός τε ἔσται γνῶναι τὴν γένεσιν τῶν κακῶν. δεῖ δὲ τὸν μέλλοντα ταύτην εἰδέναι καὶ περὶ δαιμόνων ἀκριβέστερον διειληφέναι ὅτι τε μή εἰσι, καθὸ δαίμονές εἰσι, δημιουργήματα τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ μόνον καθὸ λογικοί τινες, καὶ πόθεν ἐληλύθασιν ἐπὶ τὸ τοιοῦτοι γενέσθαι, ὡς ἐν καταστάσει δαιμόνων αὐτῶν ὑποστῆναι τὸ ἡγεμονικόν. εἴπερ οὖν ἄλλος τις τόπος τῶν ἐν ἀνθρώποις ἐξετάσεως δεόμενος δυσθήρατός ἐστι τῇ φύσει ἡμῶν, ἐν τούτοις καὶ ἡ τῶν κακῶν ταχθείη ἂν γένεσις.
4.66Sonra, kötülüklerin kaynağı hakkında söyleyebileceği daha gizli şeyler varmış da onları saklayıp yalnız halka uygun düşenleri söylüyormuş gibi, kötülüklerin kaynağı hakkında halka şunun söylenmesinin yeteceğini söylüyor: Kötülükler Tanrı'dan gelmez, maddeye yapışıktır ve ölümlüler arasında yurt tutmuştur. Kötülüklerin Tanrı'dan gelmediği doğrudur; bizim Yeremya'mızda da açıkça söylenir: "Rabbin ağzından kötülükler ve iyilik çıkmaz." Ama ölümlüler arasında yurt tutan maddenin kötülüklerin sebebi olduğu, bize göre doğru değildir. Çünkü herkesin yönetici kısmı, kendisinde ortaya çıkan kötülüğün sebebidir; asıl kötü olan da bu kötülüktür; ondan doğan eylemler de kötüdür. Bize göre, kesin konuşmak gerekirse, bundan başka hiçbir şey kötü değildir. Ama biliyorum ki bu söz uzun uzun işlenmeye ve temellendirilmeye muhtaçtır; bu da ancak yönetici kısmı aydınlatan Tanrı'nın lütfuyla, Tanrı'nın bu konunun bilgisine de layık gördüğü kimse için mümkün olabilir.
Εἶτα, ὡς ἔχων μέν τινα περὶ τῆς τῶν κακῶν γενέσεως εἰπεῖν ἀποῤῥητότερα σιωπῶν δ᾿ ἐκεῖνα καὶ τὰ πλήθεσιν ἁρμόζοντα λέγων, φησὶ τὸ ἐξαρκεῖν εἰρῆσθαι εἰς πλῆθος περὶ τῆς τῶν κακῶν γενέσεως ὡς ἐκ θεοῦ μὲν οὐκ ἔστι κακὰ, ὕλῃ δὲ πρόσκειται καὶ τοῖς θνητοῖς ἐμπολιτεύεται. ἀληθὲς μὲν οὖν ὅτι οὐκ ἔστι κακὰ ἐκ θεοῦ· καὶ κατὰ τὸν Ἱερεμίαν γὰρ ἡμῶν σαφὲς ὅτι „ἐκ στόματος κυρίου οὐκ ἐξελεύσεται τὰ κακὰ καὶ τὸ ἀγαθόν“· τὸ δὲ τὴν ὕλην τοῖς θνητοῖς ἐμπολιτευομένην αἰτίαν εἶναι τῶν κακῶν καθ᾿ ἡμᾶς οὐκ ἀληθές. τὸ γὰρ ἑκάστου ἡγεμονικὸν αἴτιον τῆς ὑποστάσης ἐν αὐτῷ κακίας ἐστὶν, ἥτις ἐστὶ τὸ κακόν· κακὰ δὲ καὶ αἱ ἀπ᾿ αὐτῆς πράξεις. καὶ ἄλλο οὐδὲν ὡς πρὸς ἀκριβῆ λόγον καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι κακόν. ἀλλ᾿ οἶδα τὸν λόγον δεόμενον πολλῆς ἐξεργασίας καὶ κατασκευῆς, χάριτι θεοῦ, φωτίζοντος τὸ ἡγεμονικὸν, δυναμένων γενέσθαι τῷ κριθέντι ὑπὸ θεοῦ ἀξίῳ καὶ τῆς περὶ τὸν τόπον τοῦτον γνώσεως.
4.67Kelsos'un bize karşı yazarken, uzun bir ispata —hiç değilse ikna edici görünen bir ispata— muhtaç bir öğretiyi araya sıkıştırmayı neden faydalı bulduğunu bilmiyorum: Ölümlülerin devrinin başından sonuna kadar hep aynı olduğu, belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olmasının, olmasının ve olacak olmasının zorunlu olduğu öğretisi. Bu doğruysa, bize bağlı olan bir şey kalmaz. Çünkü ölümlülerin devrinde, belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olması, olması ve olacak olması zorunluysa, açıktır ki Sokrates'in hep felsefe yapması, yeni daimonlar getirmek ve gençleri baştan çıkarmakla suçlanması, Anytos ile Meletos'un hep onu suçlaması, Areopagos meclisinin de hep onu baldıran zehriyle ölüme mahkûm etmesi zorunlu olacaktır. Aynı şekilde, belirlenmiş devirlere göre Phalaris'in hep tiranlık etmesi, Pheraili Aleksandros'un hep aynı vahşetleri işlemesi, Phalaris'in boğasına mahkûm edilenlerin de hep onun içinde böğürmesi zorunlu olacaktır. Bu kabul edilirse, bize bağlı olanın nasıl kurtarılacağını, övgülerin ve yergilerin nasıl yerinde olacağını bilmiyorum. Böyle bir varsayıma karşı Kelsos'a şunu da söyleyeceğiz: Ölümlülerin devri başından sonuna kadar hep aynıysa ve belirlenmiş dönüşlere göre aynı şeylerin hep olmuş olması, olması ve olacak olması zorunluysa, belirlenmiş devirlere göre Musa'nın hep Yahudi halkıyla birlikte Mısır'dan çıkması, İsa'nın da aynı şeyleri yapmak üzere yeniden dünyaya gelmesi zorunludur; hem de bunları bir kez değil, devirler boyunca sayısız kez yapmış olarak. Dahası, belirlenmiş dönüşlerde Hristiyanlar da aynı olacak, Kelsos da daha önce sayısız kez yazmış olduğu bu kitabı yeniden yazacaktır.
Οὐκ οἶδα δὲ πῶς χρήσιμον ἔδοξε τῷ Κέλσῳ καθ᾿ ἡμῶν γράφοντι παραῤῥίψαι δόγμα, πολλῆς δεόμενον κἂν δοκούσης ἀποδείξεως, κατὰ τὸ δυνατὸν παριστάσης ὅτι ὁμοία ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος ἐστὶν ἡ τῶν θνητῶν περίοδος, καὶ κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι. ὅπερ ἐὰν ᾖ ἀληθὲς. τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν ἀνῄρηται. εἰ γὰρ κατὰ ⟨(τὰς)⟩ τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι ἐν τῇ τῶν θνητῶν περιόδῳ. δῆλον ὅτι ἀνάγκη ἀεὶ Σωκράτη μὲν φιλοσοφήσειν καὶ κατηγορηθήσεσθαι ἐπὶ καινοῖς δαιμονίοις καὶ τῇ τῶν νέων διαφθορᾷ, Ἄνυτον δὲ καὶ Μέλητον ἀεὶ κατηγορήσειν αὐτοῦ, καὶ τὴν ἐν Ἀρείῳ πάγῳ βουλὴν καταψηφίσεσθαι αὐτοῦ τὸν διὰ τοῦ κωνείου θάνατον. οὕτω δὲ ἀνάγκη ἀεὶ κατὰ τὰς τεταγμένας περιόδους Φάλαριν τυραννήσειν καὶ τὸν Φεραῖον Ἀλέξανδρον τὰ αὐτὰ ὠμοποιήσειν, τούς τε εἰς τὸν Φαλάριδος ταῦρον καταδικασθέντας ἀεὶ ἐν αὐτῷ μυκήσεσθαι· ἅπερ ἐὰν δοθῇ. οὐκ οἶδ᾿ ὅπως τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν σωθήσεται καὶ ἔπαινοι καὶ ψόγοι εὐλόγως ἔσονται. λελέξεται δὲ πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπόθεσιν τῷ Κέλσῳ ὅτι. εἴπερ ὁμοία ἐστὶν ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος ἡ τῶν θνητῶν ἀεὶ περίοδος. καὶ κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἀνάγκη τὰ αὐτὰ ἀεὶ καὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι, ἀνάγκη ἀεὶ κατὰ τὰς τεταγμένας περιόδους Μωϋσέα μὲν μετὰ τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων ἐξελθεῖν ἐκ τῆς Αἰγύπτου. Ἰησοῦν δὲ πάλιν ἐπιδημῆσαι τῷ βίῳ τὰ αὐτὰ ποιήσοντα, ἅπερ οὐχ ἅπαξ ἀλλ᾿ ἀπειράκις κατὰ περιόδους πεποίηκεν· ἀλλὰ καὶ Χριστιανοὶ οἱ αὐτοὶ ἔσονται ἐν ταῖς τεταγμέναις ἀνακυκλήσεσιν, καὶ πάλιν Κέλσος γράψει τὸ βιβλίον τοῦτο. ἀπειράκις αὐτὸ πρότερον γράψας.
4.68Kelsos yalnız ölümlülerin devrinin, belirlenmiş dönüşlere göre, zorunlu olarak hep olmuş olduğunu, olduğunu ve olacağını söylüyor; Stoacıların çoğu ise yalnız ölümlülerin değil, ölümsüzlerin ve kendi tanrılarının devrinin de böyle olduğunu söyler. Çünkü onlara göre evren sayısız kez yanıp tutuşmuştur ve sayısız kez yanıp tutuşacaktır; her tutuşmadan sonra her şeyin başından sonuna kadar aynı düzeni olmuştur ve olacaktır. Ama Stoa'dan gelenler bu saçmalıkları bir şekilde gidermeye çalışırken, nasıl olduğunu bilmiyorum, her devirdeki herkesin önceki devirlerdekilerden hiçbir farkı olmayacağını söylerler: Sokrates yeniden doğmayacak, Sokrates'ten hiçbir farkı olmayan biri doğacak, Ksanthippe'den hiçbir farkı olmayan bir kadınla evlenecek, Anytos ile Meletos'tan hiçbir farkı olmayan kişilerce suçlanacaktır. Ama dünyanın nasıl olup da hep aynı dünya olduğunu, birbirinden farksız başka başka dünyalar olmadığını, oysa içindeki şeylerin aynı değil yalnız farksız olduğunu anlamıyorum. Neyse, hem Kelsos'un sözlerine hem Stoacılarınkine verilecek asıl cevap başka bir yerde daha uygun bir şekilde incelenecek; çünkü şimdiki fırsat ve önümüzdeki amaç bakımından bu konuda uzun uzadıya konuşmak yerinde olmaz.
Ὁ μὲν ουν Κέλσος μόνην τὴν θνητῶν περίοδον κατὰ τὰς τεταγμένας ἀνακυκλήσεις ἐξ ἀνάγκης φησὶν ἀεὶ γεγονέναι καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι· τῶν δὲ Στωϊκῶν οἱ πλείους οὐ μόνον τὴν τῶν θνητῶν περίοδον τοιαύτην εἶναί φασιν ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν ἀθανάτων καὶ τῶν κατ᾿ αὐτοὺς θεῶν. μετὰ γὰρ τὴν τοῦ παντὸς ἐκπύρωσιν, ἀπειράκις γενομένην καὶ ἀπειράκις ἐσομένην, ἡ αὐτὴ τάξις ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τέλους πάντων γέγονέ τε καὶ ἔσται. πειρώμενοι μέντοι θεραπεύειν πως τὰς ἀπεμφάσεις οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἀπαραλλάκτους φασὶν ἔσεσθαι κατὰ περίοδον τοῖς ἀπὸ τῶν προτέρων περιόδων πάντας, ἵνα μὴ Σωκράτης πάλιν γένηται, ἀλλ᾿ ἀπαράλλακτός τις τῷ Σωκράτει. γαμήσων ἀπαράλλακτον τῇ Ξανθίππῃ καὶ κατηγορηθησόμενος ὑπὸ ἀπαραλλάκτων Ἀνύτῳ καὶ Μελήτῳ. οὐκ οἶδα δὲ πῶς ὁ μὲν κόσμος ἀεὶ ὁ αὐτός ἐστι καὶ οὐκ ἀπαράλλακτος ἕτερος ἑτέρῳ, τὰ δ᾿ ἐν αὐτῷ οὐ τὰ αὐτὰ ἀλλὰ ἀπαράλλακτα. ἀλλὰ γὰρ ὁ προηγούμενος καὶ πρὸς τὰς Κέλσου λέξεις καὶ πρὸς τὰς ἀπὸ τῆς Στοᾶς λόγος εὐκαιρότερον ἐν ἄλλοις ἐξετασθήσεται, ἐπεὶ μὴ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν καὶ τὴν ἐνεστηκυῖαν πρόθεσιν ἁρμόζει ἐν τούτοις πλεονάσαι.
4.69Bundan sonra şöyle diyor: "Görünen şeyler de insana verilmiş değildir; her şey, bütünün korunması için, az önce söylediğim birbirinden birbirine geçen değişime göre meydana gelir ve yok olur." Bu sözleri, gücümüz yettiğince daha önce çürüttüğümüz için üzerinde yeniden durmak gereksizdir. Şu söze de cevap verildi: "Ölümlüler arasında iyiler de kötüler de ne azalır ne çoğalır." Şu söze de cevap verildi: "Tanrı'nın yeni bir düzeltmeye ihtiyacı yoktur." Ama Tanrı, bir şeyi eksik yapmış, beceriksizce imal etmiş bir insan gibi dünyayı tufanla ya da yangınla arındırarak düzeltmeye girişmiyor; kötülüğün yayılıp daha fazla alan kaplamasını engelliyor, hatta bence onu tamamen ve bir düzen içinde, bütünün yararına ortadan kaldırıyor. Kötülük ortadan kalktıktan sonra yeniden ortaya çıkmasının akla uygun olup olmadığı ise asıl konuyu ele alacağımız eserde incelenecektir. Demek ki Tanrı yanlışları her seferinde yeni bir düzeltmeyle onarmak istiyor. Çünkü bütünü yaratırken her şeyi en güzel ve en sağlam biçimde düzenlemiş olsa da, kötülük hastalığına tutulanlar ve sanki onunla kirlenmiş bütün dünya için yine de bir tür hekimliğe ihtiyaç duymuştur. Tanrı hiçbir şeyi ihmal etmemiştir, ihmal de etmeyecektir; dönüşen ve değişen bir dünyada her fırsatta yapması gerekeni yapar. Nasıl ki çiftçi yılın farklı mevsimlerine göre toprakta ve onda yetişen bitkilerde farklı tarım işleri yaparsa, Tanrı da bütün çağları —böyle demem caizse— birer yıl gibi idare eder; her birinde, bütünle ilgili akla uygun düzenin gerektirdiği her şeyi yapar. Bu düzeni gerçek hâliyle en açık biçimde kavrayan ve yerine getiren de yalnız Tanrı'dır.
Μετὰ ταῦτα λέγει ὅτι οὔτε τὰ ὁρώμενα ἀνθρώπῳ δέδοται, ἀλλ᾿ ἕκαστα τοῦ ὅλου σωτηρίας εἵνεκα γίνεταί τε καὶ ἀπόλλυται καθ᾿ ἣν προεῖπον ἀμοιβὴν ἐξ ἀλλήλων εἰς ἄλληλα· περισσὸν δὲ τὸ προσδιατρίβειν τῇ τούτων ἀνατροπῇ, κατὰ δύναμιν ἡμῖν προεκτεθείσῃ. εἴρηται δὲ καὶ εἰς τοῦτο· οὔτε δὲ τὰ ἀγαθὰ οὔτε τὰ κακὰ ἐν τοῖς θνητοῖς ἐλάττω ἢ πλείω γένοιτ᾿ ἄν. λέλεκται καὶ εἰς τό· οὔτε τῷ θεῷ καινοτέρας δεῖ διορθώσεως. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὡς ἄνθρωπος τεκτηνάμενός τι ἐνδεῶς καὶ ἀτεχνότερον δημιουργήσας ὁ θεὸς προσάγει διόρθωσιν τῷ κόσμῳ, καθαίρων αὐτὸν κατακλυσμῷ ἢ ἐκπυρώσει, ἀλλὰ τὴν χύσιν τῆς κακίας κωλύων ἐπὶ πλεῖον νέμεσθαι, ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι καὶ πάντῃ τεταγμένως αὐτὴν ἀφανίζων συμφερόντως τῷ παντί. εἰ δὲ μετὰ τὸν ἀφανισμὸν τῆς κακίας λόγον ἔχει τὸ πάλιν αὐτὴν ὑφίστασθαι η μὴ, ἐν προηγουμένῳ λόγῳ τὰ τοιαῦτα ἐξετασθήσεται. θέλει οὖν διὰ καινοτέρας διορθώσεως ἀεὶ ὁ θεὸς τὰ σφάλματα ἀναλαμβάνειν. εἰ γὰρ καὶ τέτακται αὐτῷ πάντα κάλλιστα καὶ ἀσφαλέστατα κατὰ τὴν τῶν ὅλων δημιουργίαν, ἀλλ᾿ οὐδὲν ἧττον ἰατρικῆς τινος αὐτῷ ἐδέησε τοῖς τὴν κακίαν νοσοῦσι καὶ παντὶ τῷ κόσμῳ, ὑπ᾿ αὐτῆς ὡσπερεὶ μολυνομένῳ, καὶ οὐδέν γε ἠμέληται τῷ θεῷ ἢ ἀμεληθήσεται, ποιοῦντι καθ᾿ ἕκαστον καιρὸν ὅπερ ἔπρεπεν αὐτὸν ποιεῖν ἐν τρεπτῷ καὶ μεταβλητῷ κόσμῳ. καὶ ὥσπερ γεωργὸς κατὰ τὰς διαφόρους τῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ ὡρῶν διάφορα ἔργα γεωργικὰ ποιεῖ ἐπὶ τὴν γῆν καὶ τὰ ἐπ᾿ αὐτῆς φυόμενα, οὕτως ὁ θεὸς οἱονεὶ ἐνιαυτούς τινας, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω. οἰκονομεῖ ὅλους τοὺς αἰῶνας. καθ᾿ ἕκαστον αὐτῶν ποιῶν ὅσα ἀπαιτεῖ αὐτὸ τὸ περὶ τὰ ὅλα εὔλογον, ὑπὸ μόνου θεοῦ ὡς ἀληθείας ἔχει τρανότατα καταλαμβανόμενον καὶ ἐπιτελούμενον.
4.70Kelsos kötülükler hakkında şöyle bir söz da ortaya atmış: "Bir şey sana kötü görünse bile, kötü olup olmadığı henüz belli değildir; çünkü sana, bir başkasına ya da bütüne neyin yararlı olduğunu bilmiyorsun." Bu sözde bir ihtiyat payı var; ama kötülüklerin tabiatının da tamamen kötü olmadığını ima ediyor, çünkü tek tek şeyler arasında kötü sayılan bir şeyin bütüne yararlı olabileceğini düşünüyor. Ancak biri bu sözü yanlış anlayıp kendi kötülüğünün de bütüne yararlı olduğunu ya da olabileceğini düşünerek felakete sürükleyecek bir bahane bulmasın diye şunu söyleyelim: Her birimize bağlı olan şey korunur; Tanrı kötülerin kötülüğünden de bütünün düzeni için yararlanır ve onları bütünün ihtiyacına hizmet edecek bir yere yerleştirir, ama böyle biri yine de kınanmayı hak eder ve kınanacak biri olarak, kendisi için hiç istenmeyecek ama bütün için yararlı bir hizmete yerleştirilmiştir. Bu tıpkı şehirlerde, şu ya da bu suçu işleyip bu suçları yüzünden herkesin yararına olan kamu işlerine mahkûm edilen biri hakkında, bütün şehre yararlı bir şey yaptığını, ama kendisinin azıcık aklı olan hiç kimsenin düşmek istemeyeceği istenmedik bir duruma düştüğünü söylemeye benzer.
İsa'nın havarisi Pavlus da, en kötü insanların da bütünün ihtiyacına bir katkıda bulunacağını, ama kendi yüzlerinden istenmedik durumlara düşeceklerini, en erdemli insanların ise bütüne en yararlı olacağını ve kendi sayelerinde en güzel yere yerleştirileceklerini öğretirken şöyle der: "Büyük bir evde yalnız altın ve gümüş kaplar değil, tahta ve toprak kaplar da vardır; kimi onurlu, kimi onursuz işler içindir. Kim kendini bunlardan arındırırsa, onurlu işler için kullanılan, kutsal kılınmış, efendisinin işine yarayan, her iyi iş için hazırlanmış bir kap olur." "Bir şey sana kötü görünse bile, kötü olup olmadığı henüz belli değildir; çünkü sana ya da bir başkasına neyin yararlı olduğunu bilmiyorsun" sözüne karşı bunları söylemenin zorunlu olduğunu düşünüyorum; kimse bu konudaki sözlerden, işlediği günah yüzünden bütüne yararlı olacağını sanarak günah işlemek için bahane bulmasın diye.
Ἔθηκε δέ τινα λόγον ὁ Κέλσος περὶ τῶν κακῶν τοιοῦτον, ὅτι κἂν σοί τι δοκῇ κακὸν, οὔπω δῆλον εἰ κακόν ἐστιν· οὐ γὰρ οἶσθα ὅ τι ἢ σοὶ ἢ ἄλλῳ ἢ τῷ ὅλῳ συμφέρει. καὶ ἔχει μέν τι ὁ λόγος εὐλαβὲς, ὑπονοεῖ δὲ καὶ τὴν τῶν κακῶν φύσιν οὐ πάντῃ εἶναι μοχθηρὰν διὰ τὸ ἐνδέχεσθαι τῷ ὅλῳ συμφέρειν τὸ νομιζόμενον ἐν τοῖς καθ᾿ ἕκαστον εἶναι κακόν. πλὴν ἵνα μὴ παρακούσας τις τοῦ λεγομένου ἐπιτριβῆς εὕρῃ ἀφορμὴν. ὡς καὶ τῆς κακίας αὐτοῦ χρησίμου τυγχανούσης τῷ παντὶ ἢ δυναμένης γε εἶναι χρησίμου. λελέξεται ὅτι σῳζομένου τοῦ ἐφ᾿ ἡμῖν ἑκάστῳ κἂν συγχρήσηται τῇ κακίᾳ τῶν φαύλων εἰς τὴν διάταξιν τοῦ παντὸς ὁ θεὸς, κατατάσσων αὐτοὺς εἰς χρείαν τοῦ παντὸς, οὐδὲν ἧττον ψεκτός τε ἐστὶν ὁ τοιόσδε καὶ ὡς ψεκτὸς κατατέτακται εἰς χρείαν ἀπευκταίαν μὲν ἑκάστῳ χρήσιμον δὲ τῷ παντί. ὡς εἰ καὶ ἐπὶ τῶν πόλεών τις ἔλεγε τὸν τάδε τινὰ ἡμαρτηκότα καὶ διὰ τὰ ἁμαρτήματα εἴς τινα δημόσια ἔργα χρήσιμα τῷ παντὶ καταδικαζόμενον ποιεῖν μέν τι χρήσιμον τῇ ολῃ πόλει, αὐτὸν δὲ γεγονέναι ἐν ἀπευκταίῳ πράγματι καὶ ἐν ᾧ οὐδεὶς τῶν κἂν μέτριον νοῦν ἐχόντων ἐβούλετο γενέσθαι. καὶ ὁ ἀπόστολος δὲ τοῦ Ἰησοῦ Παῦλος, διδάσκων ἡμᾶς συνοίσειν μὲν τῇ χρείᾳ τι τοῦ παντὸς καὶ τοὺς φαυλοτάτους, παρ᾿ ἑαυτοὺς δὲ ἔσεσθαι ἐν τοῖς ἀπευκτοῖς, χρησιμωτάτους δ᾿ ἔσεσθαι καὶ τοὺς σπουδαιοτάτους τῷ παντὶ, παρ᾿ ἑαυτῶν αἰτίαν ἐν καλλίστῃ χώρᾳ ταχθησομένους, φησίν· „ἐν μεγάλῃ δ᾿ οἰκίᾳ οὐκ ἔστι μόνον σκεύη χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ ἀλλὰ καὶ ξύλινα καὶ ὀστράκινα, καὶ ἃ μὲν εἰς τιμὴν ἃ δὲ εἰς ἀτιμίαν· ἐὰν οὖν τις ἐκκαθάρῃ ἑαυτὸν, ἔσται σκεῦος εἰς τιμὴν, ἡγιασμένον καὶ εὔχρηστον τῷ δεσπότῃ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον.“ καὶ ταῦτα δ᾿ ἀναγκαίως ὑπολαμβάνω ἐκτεθεῖσθαι πρὸς τὸ κἂν σοί τι δοκῇ κακὸν, οὕπω δῆλον εἰ κακόν· οὐ γὰρ οἶσθα ὅ τι ἢ σοὶ ἢ ἄλλῳ συμφέρει, ἵνα μὴ ἀφορμὴν λαμβάνῃ τις ἐκ τῶν κατὰ τὸν τόπον πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν ὡς χρήσιμος τῷ ὅλῳ διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἐσόμενος.
4.71Bundan sonra Kelsos, Kutsal Yazılar'da Tanrı'dan insan duygularına sahipmiş gibi söz eden ifadeleri, yani dinsizlere karşı söylenen gazap sözlerini ve günah işleyenlere yöneltilen tehditleri anlamadan alaya alıyor. Buna şunu söylemek gerekir: Biz küçük çocuklarla konuşurken, konuşma gücümüzün yettiği en yüksek düzeyi hedeflemeyiz; muhatabımızın zayıflığına uyarak konuşur, hatta çocukları çocuk olarak yola getirmek ve düzeltmek için bize yararlı görünen şeyleri yaparız. Tanrı'nın sözü de yazılanları böyle düzenlemiş görünüyor: Anlatımda neyin uygun düştüğünü, dinleyenlerin gücüne ve onlara neyin yarayacağına göre ölçmüştür. Tanrı hakkında bu tarz bir anlatım konusunda Tesniye'de genel olarak şöyle denir: "Bir insan oğlunu nasıl huyuna göre idare ederse, Tanrın Rab de seni öyle idare etti." Söz, insanlara yarasın diye adeta insan huyunu kuşanarak bu tür şeyler söyler; çünkü çoğunluğun, Tanrı'yı kendi yüceliğine uygun biçimde konuşturarak böylelerine söylenecek sözlere ihtiyacı yoktu. Ama Tanrı'nın yazılarını açıkça anlamayı dert edinen kişi, onlardan "ruhani" denen kişiler için söylenen ruhani anlamları bulacaktır; bunun için, daha zayıflara söylenenlerin maksadıyla daha anlayışlılara bildirilenlerin maksadını karşılaştırır; ki çoğu zaman ikisi de, onu dinlemesini bilen için aynı ifadede bulunur.
Ἐπεὶ δὲ μετὰ ταῦτα μὴ νοήσας τὰς περὶ θεοῦ ὡς ἀνθρωποπαθοῦς ἐν ταῖς γραφαῖς λέξεις διασύρει ὁ Κέλσος ἐν αἷς ὀργῆς λέγονται κατὰ τῶν ἀσεβῶν φωναὶ καὶ ἀπειλαὶ κατὰ τῶν ἡμαρτηκότων, λεκτέον ὅτι, ὥσπερ ἡμεῖς τοῖς κομιδῇ νηπίοις διαλεγόμενοι οὐ τοῦ ἑαυτῶν ἐν τῷ λέγειν στοχαζόμεθα δυνατοῦ, ἀλλ᾿ ἁρμοζόμενοι πρὸς τὸ ἀσθενὲς τῶν ὑποκειμένων φαμὲν ταῦτα ἀλλὰ καὶ ποιοῦμεν ἃ φαίνεται ἡμῖν χρήσιμα εἰς τὴν τῶν παίδων ὡς παίδων ἐπιστροφὴν καὶ διόρθωσιν· οὕτως ἔοικεν ὁ τοῦ θεοῦ λόγος ᾠκονομηκέναι τὰ ἀναγεγραμμένα, μετρήσας τῇ δυνάμει τῶν ἀκουόντων καὶ τῷ πρὸς αὐτοὺς χρησίμῳ τὸ ἐν τῇ ἀπαγγελίᾳ πρέπον, καὶ καθόλου γε περὶ τοῦ τοιούτου τρόπου τῆς ἀπαγγελίας τῶν περὶ θεοῦ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ οὕτω λέλεκται· „ἐτροποφόρησέ σε κύριος ὁ θεός σου, ὡς εἴ τις τροποφορήσαι ἄνθρωπος τὸν υἱὸν αὐτοῦ.“ οἱονεὶ ἀνθρώπου τρόπους πρὸς τὸ ἀνθρώποις λυσιτελὲς φορῶν ὁ λόγος τοιαῦτα λέγει· οὐ γὰρ ἐδέοντο οἱ πολλοὶ προσωποποιοῦντος θεοῦ ἁρμοζόντως ἑαυτῷ τὰ πρὸς τοὺς τοιούσδε λεχθησόμενα. ἀλλ᾿ ᾧ μέλει τῆς τῶν θείων γραμμάτων σαφηνείας εὑρήσει ἀπ᾿ αὐτῶν τὰ λεγόμενα πνευματικὰ τοῖς ὀνομαζομένοις πνευματικοῖς. συγκρίνων τὸ βούλημα τῶν τε πρὸς τοὺς ἀσθενετέρους λεγομένων καὶ τῶν τοῖς ἐντρεχεστέροις ἀπαγγελλομένων, πολλάκις ἐν τῇ αὐτῇ λέξει ἑκατέρων τῷ εἰδότι ἀκούειν αὐτῆς κειμένων.
4.72Tanrı'nın gazabından söz ederiz, ama bunun O'nun bir duygusu olduğunu söylemeyiz; gazap, şu kadar ve şu türden günahlar işleyenleri daha sert yöntemlerle terbiye etmek için başvurulan bir şeydir. Tanrı'nın gazabı denen şeyin ve O'nun hiddeti diye adlandırılan şeyin terbiye ettiği, Söz'ün de bunu böyle kabul ettiği, altıncı mezmurdaki şu sözden açıktır: "Ya Rab, beni hiddetinle azarlama, gazabınla terbiye etme"; Yeremya'da da şöyle denir: "Ya Rab, bizi terbiye et, ama hiddetinle değil adaletle, yoksa bizi azaltırsın." Krallar'ın ikinci kitabında Davut'u halkı saymaya ikna eden Tanrı'nın "gazabı"ndan, Tarihler'in birinci kitabında ise "Şeytan"dan söz edildiğini okuyan ve bu iki yeri birbiriyle karşılaştıran kişi, gazabın neye karşılık geldiğini görecektir. Pavlus da bütün insanların bu gazabın "çocukları" olduğunu söyler: "Biz de başkaları gibi tabiatça gazap çocuklarıydık."
Gazabın Tanrı'nın bir duygusu olmadığını, herkesin onu işlediği günahlarla kendi başına hazırladığını, Pavlus şu sözlerle gösterecektir: "Yoksa Tanrı'nın iyiliğinin seni tövbeye yönelttiğini bilmeyerek O'nun iyiliğinin, sabrının ve hoşgörüsünün zenginliğini mi küçümsüyorsun? İnatçılığın ve tövbe etmeyen yüreğin yüzünden, Tanrı'nın adil yargısının açıkça görüneceği gazap gününde kendine gazap biriktiriyorsun." Gazap bir duygu olarak anlaşılırsa, herkes "gazap gününde kendine gazap" nasıl "biriktirebilir"? Gazap duygusu nasıl terbiye edebilir? Üstelik bize hiçbir şekilde öfkelenmememizi öğreten ve otuz altıncı mezmurda "Öfkeyi bırak, hiddetten vazgeç" diyen, Pavlus'ta da "Siz de bütün bunları, öfkeyi, hiddeti, kötülüğü, iftirayı, ağza alınmayacak sözleri üzerinizden atın" diyen Söz, bizi tamamen kurtarmak istediği bir duyguyu Tanrı'nın kendisine yakıştırmazdı. Tanrı'nın gazabı hakkındaki ifadelerin mecazi anlaşılması gerektiği, O'nun uyuduğunun da yazılmış olmasından bellidir; peygamber sanki O'nu uyandırıyormuş gibi şöyle der: "Kalk, ya Rab, neden uyuyorsun?" Başka bir yerde de: "Rab uyuyan biri gibi, şaraptan sarhoş olmuş bir yiğit gibi uyandı." Uyku, ifadenin ilk akla gelen anlamından başka bir şey ifade ediyorsa, gazap neden aynı şekilde anlaşılmasın?
Tehditler de kötülerin başına gelecek şeylerin haber verilmesidir; bu, hekimin hastalarına "Benim kurallarıma uymazsan, şöyle beslenmez ve kendine şöyle bakmazsan seni keserim, sana dağlama demiri basarım" demesini tehdit saymaya benzer. Demek ki biz Tanrı'ya insan duyguları yakıştırmıyoruz, O'nun hakkında dine aykırı kanaatler de taşımıyoruz; O'nunla ilgili anlatılanları yanılarak değil, yazıların kendisini birbiriyle karşılaştırarak ortaya koyuyoruz. Aramızda Söz'ü akıllıca temsil edenlerin amacı da, dinleyenleri elden geldiğince saflıktan kurtarıp onları anlayışlı kılmaktan başka bir şey değildir.
Ὀργὴν μὲν οὖν ὀνομάζομεν θεοῦ, οὐ πάθος δ᾿ αὐτοῦ αὐτὴν εἶναί φαμεν ἀλλά τι παραλαμβανόμενον εἰς τὴν διὰ σκυθρωποτέρων ἀγωγῶν παίδευσιν τοῖς τὰ τοσάδε καὶ τοιάδε ἡμαρτηκόσιν. ὅτι γὰρ παιδεύει ἡ καλουμένη ὀργὴ τοῦ θεοῦ καὶ ὁ ὀνομαζόμενος θυμὸς αὐτοῦ, καὶ τοῦτ᾿ ἀρέσκει τῷ λόγῳ, δῆλον ἐκ τοῦ ἐν μὲν ἕκτῳ ψαλμῷ εἰρῆσθαι· „κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με“ ἐν δὲ τῷ Ἱερεμίᾳ· „παίδευσον ἡμᾶς, κύριε, πλὴν ἐν κρίσει καὶ μὴ ἐν θυμῷ, ἵνα μὴ ὀλίγους ἡμᾶς ποιήσῃς.“ ἀναγνοὺς δέ τις ἐν μὲν τῇ δευτέρᾳ τῶν βασιλειῶν „ὀργὴν“ θεοῦ, ἀναπείθουσαν τὸν Δαυὶδ ἀριθμῆσαι τὸν λαὸν, ἐν δὲ τῇ πρώτῃ τῶν Παραλειπομένων τὸν „διάβολον,“ καὶ συνεξετάζων ἀλλήλοις τὰ ῥητὰ ὄψεται ἐπὶ τίνος τάσσεται ἡ ὀργή· ἧς καὶ „τέκνα“ πάντας ἀνθρώπους γεγονέναι φησὶν ὁ Παῦλος λέγων· „ἤμεθα τέκνα φύσει ὀργῆς ὡς καὶ οἱ λοιποί.“ ὅτι δ᾿ οὐ πάθος τοῦ θεοῦ ἐστιν ἡ ὀργὴ, ἀλλ᾿ ἕκαστος αὑτῷ ταύτην δι᾿ ὧν ἁμαρτάνει κατασκευάζει, δηλώσει ὁ Παῦλος ἐν τῷ· „ἢ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει; κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως δικαιοκρισίας τοῦ θεοῦ.“ πῶς οὖν δύναται ἕκαστος „θησαυρίζειν ἑαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς,“ „ὀργῆς“ νοουμένης τοῦ πάθους; πῶς δὲ ὀργῆς πάθος παιδεύειν δύναται; ἀλλὰ καὶ οὐκ ἂν ὁ διδάσκων λόγος ἡμᾶς μηδαμῶς ὀργίζεσθαι καὶ φάσκων ἐν τριακοστῷ ἕκτῳ ψαλμῷ· „παῦσαι ἀπὸ ὀργῆς καὶ ἐγκατάλιπε θυμὸν,“ λέγων δὲ καὶ ἐν τῷ Παύλῳ· „ἀπόθεσθε καὶ ὑμεῖς τὰ πάντα, ὀργὴν θυμὸν κακίαν βλασφημίαν αἰσχρολογίαν,“ αὐτῷ τῷ θεῷ περιῆπτεν τὸ πάθος, οὗ ἡμᾶς πάντῃ ἀπαλλάξαι βούλεται. δῆλον δὲ τὸ τροπολογεῖσθαι τὰ περὶ ὀργῆς θεοῦ ἐκ τοῦ καὶ ὕπνον αὐτοῦ ἀναγεγράφθαι, ἀφ᾿ οὗ ὥσπερ διϋπνίζων αὐτὸν ὁ προφήτης λέγει· „ἀνάστηθι, ἱνα τί ὑπνοῖς, κύριε“; καὶ πάλιν φησί· „καὶ ἐξηγέρθη ὡς ὁ ὑπνῶν κύριος, ὡς δυνατὸς κεκραιπαληκὼς ἐξ οἴνου.“ εἴπερ οὖν ὁ ὕπνος ἄλλο τι σημαίνει καὶ οὐχ ὅπερ ἡ πρόχειρος ἐκδοχὴ τῆς λέξεως δηλοῖ, διὰ τί οὐχὶ καὶ ἡ ὀργὴ παραπλησίως νοηθήσεται; καὶ αἱ ἀπειλαὶ δὲ ἀπαγγελίαι εἰσὶ περὶ τῶν ἀπαντησομένων τοῖς φαύλοις, ὡς εἰ ἀπειλάς τις ἔφασκεν εἶναι καὶ τοὺς τοῦ ἰατροῦ λόγους, λέγοντος τοῖς κάμνουσι· τεμῶ σε καὶ καυστῆρας προσάξω σοι, ἐὰν μὴ πεισθῇς μου τοῖς νόμοις καὶ οὑτωσὶ μὲν διαιτήσῃ οὑτωσὶ δὲ σαυτὸν ἀγάγῃς. οὐκ ἀνθρώπινα οὖν πάθη προσάπτομεν τῷ θεῷ οὐδὲ δυσσεβεῖς δόξας ἔχομεν περὶ αὐτοῦ οὐδὲ πλανώμενοι τὰς περὶ τοῦτον διηγήσεις ἀπ᾿ αὐτῶν τῶν γραμμάτων συνεξεταζομένων ἀλλήλοις παρίσταμεν· οὐδὲ τὸ προκείμενον τοῖς ἐν ἡμῖν συνετῶς πρεσβεύουσι τοῦ λόγου ἄλλο ἐστὶν ἢ εὐηθείας μὲν ἀπαλλάξαι κατὰ τὸ δυνατὸν τοὺς ἀκούοντας ποιῆσαι δ᾿ αὐτοὺς φρονίμους.
4.73Tanrı'nın gazabı hakkında yazılanları anlamadığı için, bunun devamında şöyle diyor: "Gülünç değil mi bu? Bir insan Yahudilere öfkelenip hepsini çoluk çocuk demeden yok etti, şehirlerini ateşe verdi; işte böyle hiçe indiler. Oysa en yüce Tanrı, dediklerine göre, öfkelenip hiddetlenerek ve tehditler savurarak oğlunu gönderiyor, o da böyle şeylere katlanıyor!" Eğer Yahudiler, İsa'ya cüret ettikleri şeyleri yaptıktan sonra çoluk çocuk yok olup ateşe verildilerse, bunları kendileri için biriktirdikleri gazaptan başka bir gazap yüzünden çekmediler. Tanrı'nın onlar hakkındaki hükmü Tanrı'nın takdiriyle gerçekleşmiştir; buna İbranilerin eskiden gelen bir âdetiyle "gazap" denir. En yüce Tanrı'nın oğlu ise, yukarıda gücümüz yettiğince anlattığımız gibi, insanların kurtuluşu için kendi isteğiyle acı çekti.
Bundan sonra şöyle diyor: "Ama söz yalnız Yahudiler hakkında değil —çünkü benim söylediğim bu değil—, söz verdiğim gibi bütün tabiat hakkında olsun diye, önceden söylediklerimi daha açık bir şekilde göstereceğim." Bu sözleri okuyan ölçülü ve insanın zayıflığının farkında olan hangi okur, bütün tabiat hakkında açıklama yapmaya söz veren ve kitabına koymaya cüret ettiği başlıktaki kadar böbürlenen bu adamın küstahlığından iğrenip yüz çevirmez? Bakalım bütün tabiat hakkında söyleyeceğini ve göstereceğini vaat ettiği şeyler neymiş.
Ἀκολούθως δὲ τῷ μὴ νενοηκέναι τὰ περὶ ὀργῆς ἀναγεγραμμένα θεοῦ φησιν· ἢ γὰρ οὐ καταγέλαστον· εἰ ἄνθρωπος μὲν ὀργισθεὶς Ἰουδαίοις πάντας αὐτοὺς ἡβηδὸν ἀπώλεσεν καὶ ἐπυρπόλησεν, οὕτως οὐδὲν ἦσαν· θεὸς δ᾿ ὁ μέγιστος. ὥς φασιν, ὀργιζόμενος καὶ θυμούμενος καὶ ἀπειλῶν πέμπει τὸν υἱὸν αὐτοῦ, καὶ τοιαῦτα πάσχει; εἴπερ οὖν Ἰουδαῖοι μετὰ τὸ διαθεῖναι τὸν Ἰησοῦν ἅπερ ἐτόλμησαν κατ᾿ αὐτοῦ ἡβηδὸν ἀπώλοντο καὶ ἐπυρπολήθησαν, οὐκ ἀπ᾿ ἄλλης ὀργῆς ἢ ἧς ἑαυτοῖς ἐθησαύρισαν ταῦτα πεπόνθασι. τῆς τοῦ θεοῦ κατ᾿ αὐτῶν κρίσεως θεοῦ καταστήματι γεγενημένης. ὀνομαζομένης ὀργῆς πατρίῳ τινὶ Ἑβραίων ἔθει„ καὶ πάσχει γε ὁ υἱὸς τοῦ μεγίστου θεοῦ βουληθεὶς ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν λέλεκται. μετὰ ταῦτά φησιν· ἀλλ᾿ ὅπως μὴ περὶ μόνων Ἰουδαίων (οὐ γὰρ τοῦτο λέγω) ἀλλὰ περὶ τῆς ὅλης φύσεως, ὅπερ ἐπηγγειλάμην. ὁ λόγος ᾖ. σαφέστερον ἐμφανιῶ τὰ προειρημένα. τίς δ᾿ οὐκ ἂν τούτοις ἐντυγχάνων μέτριος καὶ αἰσθανόμενος τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας οὐκ ἂν περισταίη τὸ ἐπαχθὲς τοῦ περὶ ὅλης τῆς φύσεως ἐπαγγειλαμένου ἀποδοῦναι λόγον καὶ ἀλαζονευσαμένου ὁμοίως ᾗ ἐτόλμησεν ἐπιγράψαι ἐπιγραφῇ τοῦ βιβλίου; ἴδωμεν δὴ τίνα ἐστὶν ἃ περὶ ὅλης τῆς φύσεως ἐπαγγέλλεται λέξειν καὶ τίνα ἐμφανίσειν.
4.74Ardından uzun uzun, Tanrı'nın her şeyi insan için yarattığını söylediğimiz için bizi suçluyor. Hayvanlar hakkındaki bilgilerden ve onlarda görülen zekâdan yola çıkarak her şeyin hayvanlardan çok insanlar için yaratılmış olmadığını göstermek istiyor. Bana kalırsa, nefret ettikleri kişilere düşmanlıkları yüzünden, en sevdikleri kişilerin övüldüğü şeyler yüzünden onları suçlayanlara benzer bir şey söylüyor. Nasıl ki düşmanlık bu kişileri kör eder de düşmanlarını kötülediklerini sandıkları sözlerle en sevdiklerini de suçladıklarını görmezler, aynı şekilde aklı karışmış olan Kelsos da Stoa filozoflarını da suçladığını görmemiştir. Oysa onlar haklı olarak insanı, kısacası akıl sahibi tabiatı bütün akılsız varlıklardan üstün tutar ve inayetin her şeyi öncelikle onun için yarattığını söylerler. Akıl sahibi varlıklar, asıl amaç olarak, doğan çocuğun yerindedir; akılsız ve cansız varlıklar ise çocukla birlikte oluşan son (eş) yerindedir. Kanımca, nasıl ki şehirlerde satılık mallarla ve çarşıyla ilgilenen görevliler başka hiçbir şey için değil, insanlar için bu işle ilgilenirler, ama bu bolluktan köpekler ve başka hayvanlar da yararlanırsa, aynı şekilde inayet de öncelikle akıl sahibi varlıkları gözetir; akılsız varlıkların da insanlar için yapılan şeylerden yararlanması bunun bir sonucudur. Satılık malların bolluğundan köpekler de yararlanıyor diye çarşı denetçilerinin köpekleri insanlardan daha az gözetmediğini söyleyen nasıl yanılıyorsa, Kelsos ve onunla aynı görüşte olanlar da, akıl sahibi varlıkları gözeten Tanrı'ya karşı çok daha büyük bir saygısızlık ediyorlar, çünkü şöyle diyorlar: "Bunlar neden bitkilerden, ağaçlardan, otlardan ve dikenlerden çok insanlara besin olsun diye var olsun?"
Διὰ πολλῶν δ᾿ ἑξῆς ἐγκαλεῖ ἡμῖν ὡς τῷ ἀνθρώπῳ φάσκουσι πάντα πεποιηκέναι τὸν θεόν. ⟨(καὶ)⟩ βούλεται ἐκ τῆς περὶ τῶν ζῴων ἱστορίας καὶ τῆς ἐμφαινομένης αὐτοῖς ἀγχινοίας δεικνύναι ὅτι οὐδὲν μᾶλλον ἀνθρώπων ἢ τῶν ἀλόγων ζῴων ἕνεκεν γέγονε τὰ πάντα. καὶ δοκεῖ μοι ὅμοιόν τι εἰπεῖν τοῖς διὰ τὸ πρὸς τοὺς μισουμένους ἔχθος κατηγοροῦσιν αὐτῶν ἐφ᾿ οἷς οἱ φίλτατοι αὐτῶν ἐπαινοῦνται. ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τούτων τυφλοῖ τὸ ἔχθος πρὸς τὸ μὴ συνορᾶν ὅτι καὶ φιλτάτων κατηγοροῦσιν δι᾿ ὧν κακῶς λέγειν νομίζουσι τοὺς ἐχθροὺς. τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ Κέλσος συγχυθεὶς τὸν λογισμὸν οὐχ ἑώρακεν ὅτι καὶ τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφων κατηγορεῖ. οὐ κακῶς προταττόντων τὸν ἄνθρωπον καὶ ἁπαξαπλῶς τὴν λογικὴν φύσιν πάντων τῶν ἀλόγων καὶ διὰ ταύτην λεγόντων προηγουμένως τὴν πρόνοιαν πάντα πεποιηκέναι. καὶ λόγον μὲν ἔχει τὰ λογικὰ, ἅπερ ἐστὶ προηγούμενα. παίδων γεννωμένων· τὰ δ᾿ ἄλογα καὶ τὰ ἄψυχα χορίου συγκτιζομένου τῷ παιδίῳ. καὶ ἡγοῦμαί γε ὅτι, ὥσπερ ἐν ταῖς πόλεσιν οἱ προνοούμενοι τῶν ὠνίων καὶ τῆς ἀγορᾶς δι᾿ οὐδὲν ἄλλο προνοοῦνται ἢ διὰ τοὺς ἀνθρώπους, παραπολαύουσι δὲ τῆς δαψιλείας καὶ κύνες καὶ ἄλλα τῶν ἀλόγων· οὕτως ἡ πρόνοια τῶν μὲν λογικῶν προηγουμένως προνοεῖ, ἐπηκολούθησε δὲ τὸ καὶ τὰ [ἄλλα] ἄλογα ἀπολαύειν τῶν δι᾿ ἀνθρώπους γινομένων. καὶ ὥσπερ ἁμαρτάνει ὁ λέγων τοὺς ἀγορανόμους προνοεῖν οὐ μᾶλλον τῶν ἀνθρώπων ἢ τῶν κυνῶν, ἐπεὶ καὶ οἱ κύνες παραπολαύουσι τῆς δαψιλείας τῶν ὠνίων, οὕτω πολλῷ μᾶλλον Κέλσος καὶ οἱ τὰ αὐτὰ φρονοῦντες αὐτῷ ἀσεβοῦσιν εἰς τὸν προνοοῦντα τῶν λογικῶν θεὸν. φάσκοντες· τί μᾶλλον ἀνθρώποις γίνεσθαι ταῦτα πρὸς τροφὴν ἢ τοῖς φυτοῖς δένδροις τε καὶ πόαις καὶ ἀκάνθαις;
4.75Çünkü ilk olarak, artık daha açık bir şekilde Epikurosçuluk ederek, gök gürültüsünün, şimşeklerin ve yağmurların Tanrı'nın eseri olmadığını düşünüyor. İkinci olarak, biri bunların Tanrı'nın eseri olduğunu kabul etse bile, bunların biz insanlara, bitkilere, ağaçlara, otlara ve dikenlere olduğundan daha çok besin sağlamak için var olmadığını söylüyor; böylece gerçek bir Epikurosçu gibi bunların inayetle değil rastlantıyla olduğunu kabul ediyor. Çünkü bunlar bize bitkilerden, ağaçlardan, otlardan ve dikenlerden daha yararlı değilse, açıktır ki ya inayetten gelmiyorlar ya da bizi ağaçlardan, otlardan ve dikenlerden daha çok gözetmeyen bir inayetten geliyorlar. Bu ikisi de daha ilk bakışta dinsizliktir. Bizi dinsizlikle suçlayan birine karşı durup böyle şeylere itiraz etmek safdillik olur; çünkü söylenenlerden kimin dinsiz olduğu herkes için açıktır.
Sonra şöyle diyor: "Bunların —açıktır ki bitkileri, ağaçları, otları ve dikenleri kastediyor— insanlar için yetiştiğini söylesen bile, neden onların en vahşi hayvanlardan çok insanlar için yetiştiğini söyleyeceksin?" O hâlde Kelsos açıkça söylesin: Yeryüzünde yetişen şeylerin bunca çeşitliliği inayetin eseri değildir; bunca keyfiyeti atomların bir rastlantısı yapmıştır; bitkilerin, ağaçların ve otların bunca türü rastlantı sonucu birbirine benzer; onları hiçbir sanatkârane akıl var etmemiştir, onlar her türlü hayranlığı aşan bir nous'tan çıkmamıştır. Ama biz, bunları yaratmış olan tek Tanrı'ya adanmış Hristiyanlar, bunlar için de onları yaratana şükran duyarız; çünkü bizim için, bizim aracılığımızla da bize hizmet eden hayvanlar için böylesine büyük bir sofra hazırlamıştır: "Hayvanlar için otu, insanların hizmetine yeşilliği bitiren O'dur; topraktan ekmek çıkarsın, şarap insanın yüreğini sevindirsin, yağ yüzünü parlatsın, ekmek insanın yüreğine güç versin diye." Tanrı en vahşi hayvanlar için de besin hazırlamışsa, buna şaşmamalı; çünkü başka filozoflar da bu hayvanların akıl sahibi canlıya bir tür talim olsun diye yaratıldığını söylemişlerdir. Bizim bilgelerimizden biri de bir yerde şöyle der: "'Bu nedir, bu ne işe yarar?' deme; çünkü her şey bir ihtiyaç için yaratılmıştır." Ve: "'Bu nedir, bu ne işe yarar?' deme; çünkü her şey zamanı gelince araştırılacaktır."
Οἴεται γὰρ πρῶτον μὲν μὴ ἔργα θεοῦ εἶναι βροντὰς καὶ ἀστραπὰς καὶ ὑετοὺς. ἤδη σαφέστερον Ἐπικουρίζων· δεύτερον δέ φησιν ὅτι. εἰ καὶ διδῴη τις ταῦτα ἔργα εἶναι θεοῦ, οὐ μᾶλλον ἡμῖν τοῖς ἀνθρώποις ταῦτα γίνεται πρὸς τροφὴν ἢ τοῖς φυτοῖς δένδροις τε καὶ πόαις καὶ ἀκάνθαις. συντυχικῶς διδοὺς καὶ οὐ κατὰ πρόνοιαν ὡς ἀληθῶς Ἐπικούρειος ταῦτα συμβαίνειν. εἰ γὰρ οὐ μᾶλλον ἡμῖν ἢ φυτοῖς καὶ δένδροις καὶ πόαις καὶ ἀκάνθαις ταῦτ᾿ ἐστι χρήσιμα, δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ἀπὸ προνοίας ταῦτ᾿ ἔρχεται ἢ ἀπὸ προνοίας οὐ μᾶλλον ἡμῶν προνοουμένης ἢ δένδρων καὶ πόας καὶ ἀκάνθης. ἑκάτερον δ᾿ αὐτόθεν ἀσεβὲς. καὶ τὸ τοῖς τοιούτοις ἀντιλέγειν ἱστάμενον πρὸς τὸν ἀσέβειαν ἡμῶν κατηγοροῦντα εὔηθες· παντὶ γὰρ δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, τίς ὁ ἀσεβής. εἶτά φησιν ὅτι κἂν ταῦτα λέγῃς ἀνθρώποις φύεσθαι (δῆλον δ᾿ ὅτι τὰ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ πόας καὶ ἀκάνθας). τί μᾶλλον αὐτὰ ἀνθρώποις φήσεις φύεσθαι ἢ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις τοῖς ἀγριωτάτοις; σαφῶς οὖν λεγέτω ὁ Κέλσος ὅτι ἡ τοσαύτη τῶν ἐπὶ γῆς φυομένων διαφορὰ οὐ προνοίας ἐστὶν ἔργον. ἀλλὰ συντυχία τις ἀτόμων τὰς τοσαύτας ποιότητας πεποίηκε, καὶ κατὰ συντυχίαν τοσαῦτα εἴδη φυτῶν καὶ δένδρων καὶ πόας παραπλήσιά ἐστιν ἀλλήλοις. καὶ ὅτι οὐδεὶς λόγος τεχνικὸς ὑπέστησεν αὐτὰ, οὐδ᾿ ἀπὸ νοῦ ἔχει τὴν ἀρχὴν. πάντα θαυμασμὸν ὑπερβεβηκότος. ἀλλ᾿ ἡμεῖς οἱ τῷ ταῦτα κτίσαντι μόνῳ ἀνακείμενοι θεῷ Χριστιανοὶ καὶ ἐπὶ τούτοις χάριν οἴδαμεν τῷ καὶ τούτων δημιουργῷ, ὅτι ἡμῖν τηλικαύτην ἑστίαν εὐτρέπισε καὶ δι᾿ ἡμᾶς τοῖς δουλεύουσιν ἡμῖν ζῴοις· „ὁ ἐξανατέλλων χόρτον τοῖς κτήνεσι καὶ χλόην τῇ δουλείᾳ τῶν ἀνθρώπων, ⟨(τοῦ)⟩ ἐξαγαγεῖν ἄρτον ἐκ τῆς γῆς, καὶ ἵν᾿ οἶνος εὐφραίνῃ καρδίαν ἀνθρώπου, καὶ ἱλαρύνηται πρόσωπον ἐν ἐλαίῳ. καὶ ἄρτος στηρίζῃ καρδίαν ἀνθρώπου.“ εἰ δὲ καὶ τοῖς ἀγριωτάτοις τῶν ζῴων τροφὰς κατεσκεύασεν, οὐδὲν θαυμαστόν· καὶ ταῦτα γὰρ τὰ ζῷα καὶ ἄλλοι τῶν φιλοσοφησάντων εἰρήκασι γυμνασίου ἕνεκα γεγονέναι τῷ λογικῷ ζῴῳ. φησὶ δέ που τῶν καθ᾿ ἡμᾶς τις σοφῶν· „μὴ εἴπῃς· τί τοῦτο, εἰς τί τοῦτο; πάντα γὰρ εἰς χρείαν αὐτῶν ἔκτισται“ καὶ „μὴ εἴπῃς· τί τοῦτο, εἰς τί τοῦτο; πάντα γὰρ ἐν καιρῷ αὐτῶν ζητηθήσεται.“
4.76Bunun ardından Kelsos, inayetin yeryüzünde yetişen şeyleri en vahşi hayvanlardan çok bizim için yaratmadığını göstermek isteyerek şöyle diyor: "Biz yorulup didinerek, güçlükle ve zahmetle besleniyoruz; onlar için ise 'her şey ekilmeden, sürülmeden yetişiyor.'" Tanrı'nın insan zekâsını her yerde çalıştırmak istediğini, zekâ tembel kalmasın ve sanatları bulmaktan uzak durmasın diye insanı muhtaç yarattığını görmüyor; öyle ki insan bu muhtaçlığı yüzünden sanatlar bulmak zorunda kalsın: kimini besin, kimini barınma için. Gerçekten de ilahi şeyleri araştırıp felsefe yapmayacak olanlar için, darlık çekip zekâlarını sanatlar bulmakta kullanmaları, her şeye bolca sahip olup zekâlarını tamamen ihmal etmelerinden daha iyiydi. Nitekim hayatın ihtiyaçlarındaki darlık bir yandan çiftçiliği, bir yandan bağcılığı, bir yandan bahçecilikle ilgili sanatları, bir yandan da besin sağlayan sanatlara araç gereç yapan marangozluğu ve demirciliği doğurmuştur. Barınma darlığı ise bir yandan, yün tarama ve iplik eğirmenin ardından gelen dokumacılığı, bir yandan da yapı ustalığını ortaya çıkarmıştır; zekâ böylece mimarlığa kadar yükselmiştir. İhtiyaç sıkıntısı, başka yerlerde yetişen şeylerin denizcilik ve dümencilik sayesinde onlara sahip olmayanlara taşınmasını da sağlamıştır. Bunun için de insan, akıl sahibi canlıyı akılsız hayvanlara kıyasla, onun yararına olarak muhtaç yaratan inayete hayran kalabilir. Akılsız hayvanların besini hazırdır, çünkü onların sanatlara yatkınlığı yoktur; örtüleri de tabiidir: tüyle, kuş tüyüyle, pulla ya da kabukla örtülüdürler. Kelsos'un "Biz yorulup didinerek güçlükle besleniyoruz; onlar için ise 'her şey ekilmeden, sürülmeden yetişiyor'" diyen sözüne karşı savunmamız olarak bu kadarı da söylenmiş olsun.
Ἑξῆς τούτοις ὁ Κέλσος, θέλων μὴ μᾶλλον ἡμῖν τὴν πρόνοιαν πεποιηκέναι τὰ φυόμενα ἐπὶ γῆς ἢ τοῖς τῶν ζῴων ἀγριωτάτοις, φησίν· ἡμεῖς μέν γε κάμνοντες καὶ προσταλαιπωροῦντες μόλις καὶ ἐπιπόνως τρεφόμεθα· τοῖς δ᾿ „ἄσπαρτα καὶ ἀνήροτα πάντα φύονται,“ οὐχ ὁρῶν ὅτι πανταχοῦ τὴν ἀνθρωπίνην σύνεσιν γυμνάζεσθαι βουλόμενος ὁ θεὸς, ἵνα μὴ μένῃ ἀργὴ καὶ ἀνεπινόητος τῶν τεχνῶν, πεποίηκε τὸν ἄνθρωπον ἐπιδεῆ· ἵνα δι᾿ αὐτὸ τὸ ἐπιδεὲς αὐτοῦ ἀναγκασθῇ εὑρεῖν τέχνας, τινὰς μὲν διὰ τὴν τροφὴν ἄλλας δὲ διὰ τὴν σκέπην. καὶ γὰρ κρεῖττον ἦν τοῖς μὴ μέλλουσι τὰ θεῖα ζητεῖν καὶ φιλοσοφεῖν τὸ ἀπορεῖν ὑπὲρ τοῦ τῇ συνέσει χρήσασθαι πρὸς εὕρεσιν τεχνῶν. ἤπερ ἐκ τοῦ εὐπορεῖν πάντῃ τῆς συνέσεως ἀμελεῖν. ἡ τῶν κατὰ τὸν βίον γοῦν χρειῶν ἀπορία συνέστησε τοῦτο μὲν γεωργικὴν τοῦτο δὲ ἀμπελουργικὴν τοῦτο δὲ τὰς περὶ τοὺς κήπους τέχνας τοῦτο δὲ τεκτονικὴν καὶ χαλκευτικὴν, ποιητικὰς ἐργαλείων ταῖς ὑπηρετουμέναις τέχναις τὰ πρὸς τροφήν· ἡ δὲ τῆς σκέπης ἀπορία τοῦτο μὲν ὑφαντικὴν τὴν μετὰ τὴν ξαντικὴν καὶ τὴν νηστικὴν εἰσήγαγε τοῦτο δὲ οἰκοδομικὴν. καὶ οὕτως ἀναβέβηκεν ἡ σύνεσις καὶ ἐπὶ ἀρχιτεκτονικήν. ἡ δὲ τῶν χρειῶν ἔνδεια πεποίηκε καὶ τὰ ἐν ἑτέροις τόποις γεννώμενα φέρεσθαι διὰ ναυτικῆς καὶ κυβερνητικῆς πρὸς τοὺς μὴ ἔχοντας ἐκεῖνα· ὥστε καὶ τούτων ἕνεκεν θαυμάσαι τις ἂν τὴν πρόνοιαν, συμφερόντως παρὰ τὰ ἄλογα ζῷα ἐνδεὲς ποιήσασαν τὸ λογικόν. τὰ μὲν γὰρ ἄλογα ἑτοίμην ἔχει τὴν τροφὴν. ἅτε οὐδ᾿ ἀφορμὴν πρὸς τέχνας ἔχοντα· καὶ φυσικὴν δ᾿ ἔχει τὴν σκέπην. τετρίχωται γὰρ ἢ ἐπτέρωται ἢ πεφολίδωται ἢ ὠστράκωται. καὶ ταῦτα δὲ πρὸς ἀπολογίαν ἡμῖν λελέχθω τῆς φασκούσης λέξεως παρὰ τῷ Κέλσῳ· ἡμεῖς μὲν κάμνοντες καὶ προσταλαιπωροῦντες μόλις τρεφόμεθα· τοῖς δ᾿ „ἄσπαρτα καὶ ἀνήροτα πάντα φύονται.“
4.77Ardından, amacının Yahudileri ve Hristiyanları suçlamak olduğunu unutarak kendi görüşüne ters düşen bir Euripides dizesini kendine itiraz olarak getiriyor; sonra bu sözün üzerine yürüyüp kötü söylenmiş diye onu suçluyor. Kelsos'un sözü şöyle: "Euripides'in şu sözünü de söylersen: 'Güneş de gece de ölümlülere hizmet eder', neden bize karıncalardan ve sineklerden daha çok hizmet etsin? Onlar için de 'gece' dinlenmek, gündüz görmek ve iş görmek içindir." Açıktır ki güneşin ve gökteki şeylerin bize hizmet ettiğini yalnız bazı Yahudiler ve Hristiyanlar söylememiştir; bazılarının "sahne filozofu" dediği ve Anaksagoras'ın tabiat hakkındaki derslerini dinlemiş olan şair de söylemiştir. O, akıl sahibi tek bir varlık olan insandan söz ederek, parçayla bütünü kastedip, evrende düzene konmuş şeylerin bütün akıl sahibi varlıklara hizmet ettiğini söylüyor; bu şeyler de yine parçayla bütünü kastederek "güneş de gece de" sözüyle gösteriliyor. Ya da belki tragedya şairi günü, günü meydana getiren güneşin adıyla anmıştır; böylece güne ve geceye en çok ihtiyaç duyanların ay altındaki varlıklar olduğunu, başka hiçbir şeyin yeryüzündekiler kadar ihtiyaç duymadığını öğretmiştir. Demek ki gün ve "gece ölümlülere hizmet eder", çünkü akıl sahibi varlıklar için var olmuşlardır. Gündüz çalışıp gece dinlenen karıncalar ve sinekler de insanlar için var olmuş şeylerden yararlanıyorsa, gündüzün ve gecenin karıncalar ve sinekler için de var olduğunu ya da hiçbir şey için var olmadığını söylememek gerekir; bunların inayet uyarınca insanlar için var olduğunu düşünmek gerekir.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ἐπιλαθόμενος ὅτι τὸ προκείμενον αὐτῷ ἐστιν Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν κατηγορεῖν, ἑαυτῷ ἀνθυποφέρει Εὐριπίδειον ἰαμβεῖον. ἐναντιούμενον αὐτοῦ τῇ γνώμῃ· καὶ ὁμόσε χωρήσας τῷ λελεγμένῳ κατηγορεῖ ὡς κακῶς εἰρημένου. ἔχει δ᾿ οὕτως ἡ τοῦ Κέλσου λέξις· εἰ δὲ καὶ τὸ Εὐριπίδειον ἐρεῖς, ὅτι ἥλιος μὲν νύξ τε δουλεύει βροτοῖς. τί μᾶλλον ἡμῖν ἢ τοῖς μύρμηξι καὶ ταῖς μυίαις; καὶ γὰρ ἐκείνοις ἡ μὲν „νὺξ“ γίνεται πρὸς ἀνάπαυσιν ἡ δ᾿ ἡμέρα πρὸς τὸ ὁρᾶν τε καὶ ἐνεργεῖν. σαφὲς δὴ ὅτι οὐ μόνον Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν τινες εἰρήκασιν ἡμῖν δουλεύειν ἥλιον καὶ τὰ ἐν οὐρανῷ ἀλλὰ καὶ ὁ κατά τινας σκηνικὸς φιλόσοφος καὶ φυσιολογίας τῆς Ἀναξαγόρου γενόμενος ἀκροατής· ὅστις ἀπὸ ἑνὸς λογικοῦ τοῦ ἀνθρώπου συνεκδοχικῶς πᾶσι τοῖς λογικοῖς ⟨(τὰ)⟩ τεταγμένα ἐν τῷ παντί φησι δουλεύειν. δηλούμενα πάλιν συνεκδοχικῶς ἐκ τοῦ· ἥλιος μὲν νύξ τε. ἢ τάχα καὶ ὁ τραγικὸς ἀπὸ τοῦ ποιοῦντος τὴν ἡμέραν ἡλίου ὠνομασε τὴν ἡμέραν, διδάσκων ὅτι τὰ μάλιστα χρῄζοντα ἡμέρας καὶ νυκτὸς τὰ ὑπὸ σελήνην ἐστὶ. καὶ οὐχ οὕτως ἄλλα ὡς τὰ ἐπὶ γῆς. ἡμέρα οὖν καὶ „νὺξ δουλεύει βροτοῖς,“ γενόμεναι διὰ τὰ λογικά. εἰ δὲ παραπολαύουσι μύρμηκες καὶ μυῖαι. ἐνεργοῦντες μὲν ἡμέρας νυκτὸς δὲ διαναπαυόμενοι. τῶν δι᾿ ἀνθρώπους γεγενημένων, οὐχὶ καὶ διὰ μύρμηκας καὶ μυίας λεκτέον ἡμέραν γίνεσθαι καὶ νύκτα οὐδὲ δι᾿ οὐδὲν, ἀλλὰ κατὰ πρόνοιαν ἀνθρώπων ἕνεκεν ταῦτα χρὴ νομίζειν γεγονέναι.
4.78Bunun ardından, insanların lehine söylenen, akılsız hayvanların onlar için yaratıldığı görüşünü kendine itiraz olarak getirip şöyle diyor: "Biri bizim hayvanlara hükmettiğimizi, çünkü öteki hayvanları avlayıp yediğimizi söylerse, şunu diyeceğiz: Onlar da bizi avlayıp yediğine göre, neden daha çok biz onlar için yaratılmış olmayalım? Üstelik bizim avladığımız hayvanlara karşı ağlara, silahlara, bize yardım edecek birçok insana ve köpeklere ihtiyacımız var; onlara ise tabiat silahlarını hemen ve kendiliğinden vermiş, bizi kolayca onların eline düşürmüştür." Burada da görüyorsun ki, yabani hayvanların sahip olduğu sanılan her türlü silahtan daha üstün, büyük bir yardımcı olarak bize zekâ verilmiştir. Bedence hayvanlardan çok daha zayıf, bazılarından ise kat kat daha küçük olan bizler, zekâmız sayesinde yabani hayvanlara üstün geliriz ve o koskoca filleri bile avlarız. Evcilleştirilmeye yatkın olanları kendi uysallığımıza boyun eğdiririz; yatkın olmayanlara ya da evcilleştirmekle işimize yarayacak gibi görünmeyenlere karşı da kendi güvenliğimizi sağlayarak dururuz; öyle ki istediğimizde o koskoca yabani hayvanları kapalı tutarız, etlerinden beslenmeye ihtiyaç duyduğumuzda da onları vahşi olmayan hayvanlar gibi keseriz. Demek ki yaratıcı her şeyi akıl sahibi canlının ve onun tabiatındaki zekânın hizmetine vermiştir. Bazı işler için köpeklere ihtiyaç duyarız, örneğin koyun, sığır ve keçi sürülerini ya da evleri korumak için; başka işler için öküzlere, örneğin çiftçilik için; başka işler için de yük hayvanlarını kullanırız. Aynı şekilde, aslanların, ayıların, parsların, yaban domuzlarının ve bunlar gibi hayvanların soyunun, içimizdeki cesaret tohumlarını çalıştırmak için bize verildiği söylenir.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ἑαυτῷ ἀνθυποφέρει τὰ ὡς ὑπὲρ ἀνθρώπων λεγόμενα, ὅτι δι᾿ αὐτοὺς τὰ ἄλογα ζῷα δεδημιούργηται. καί φησιν ὅτι. εἴ τις ἡμᾶς λέγοι ἄρχοντας τῶν ζῴων. ἐπεὶ ἡμεῖς τὰ ἄλλα ζῴα θηρῶμέν τε καὶ δαινύμεθα. φήσομεν ὅτι τί δ᾿ οὐχὶ μᾶλλον ἡμεῖς δι᾿ ἐκεῖνα γεγόναμεν. ἐπεὶ ἐκεῖνα θηρᾶται ἡμᾶς καὶ ἐσθίει; ἀλλὰ καὶ ἡμῖν μὲν ἀρκύων καὶ ὅπλων δεῖ καὶ ἀνθρώπων πλειόνων βοηθῶν καὶ κυνῶν κατὰ τῶν θηρευομένων· ἐκείνοις δ᾿ αὐτίκα καὶ καθ᾿ αὑτὰ ἡ φύσις ὅπλα δέδωκεν. εὐχερῶς ἡμᾶς ὑπάγουσα ἐκείνοις. καὶ ἐνταῦθα δὲ ὁρᾷς. τίνα τρόπον ἡ σύνεσις μέγα βοήθημα ἡμῖν δέδοται καὶ παντὸς ὅπλου κρεῖττον. οὗ δοκεῖ ἔχειν τὰ θηρία. ἡμεῖς γοῦν οἱ πολλῷ τῷ σώματι τῶν ζῴων ἀσθενέστεροι τινῶν δὲ καὶ εἰς ὑπερβολὴν βραχύτεροι κρατοῦμεν διὰ τὴν σύνεσιν τῶν θηρίων καὶ τοὺς τηλικούτους ἐλέφαντας θηρεύομεν. τὰ μὲν πεφυκότα τιθασσεύεσθαι ὑποτάσσοντες τῇ ἡμετέρᾳ ἡμερότητι. κατὰ δὲ τῶν μὴ πεφυκότων ἢ μὴ δοκούντων ἡμῖν χρείαν παρέχειν ἐκ τῆς τιθασσείας οὕτω μετὰ τῆς ἡμετέρας ἱστάμεθα ἀσφαλείας. ὥστε. ὅτε μὲν βουλόμεθα. ἔχομεν τὰ τηλικαῦτα θηρία κατακεκλεισμένα. ὅτε δὲ χρῄζομεν τροφῆς τῆς ἀπὸ τῶν σωμάτων αὐτῶν. οὕτως αὐτὰ ἀναιροῦμεν ὡς καὶ τὰ μὴ ἄγρια τῶν ζῴων. δοῦλα οὖν πάντα τοῦ λογικοῦ ζῴου καὶ τῆς φυσικῆς αὐτοῦ συνέσεως κατεσκεύασεν ὁ δημιουργός. καὶ εἰς ἄλλα μὲν κυνῶν χρῄζομεν. φέρ᾿ εἰπεῖν. εἰς φυλακὴν ποιμνίων ἢ βουκολίων ἢ αἰπολίων ἢ οἰκιῶν. εἰς ἄλλα δὲ βοῶν οἶον εἰς γεωργίαν. εἰς ἄλλα δ᾿ ὑποζυγίοις χρώμεθα ἂ ἀχθοφόροις. οὕτως εἰς γυμνάσιον τῶν τῆς ἀνδρείας ἐν ἡμῖν σπερμάτων δεδόσθαι ἡμῖν λέγεται τὸ λεόντων καὶ ἄρκτων παρδάλεών τε καὶ συῶν καὶ τῶν τοιούτων γένος.
4.79Sonra, akılsız hayvanlara üstünlüklerinin farkında olan insan soyuna karşı şöyle diyor: "Tanrı'nın bize yabani hayvanları yakalayıp onlardan yararlanma gücü verdiği yolundaki sözünüze karşı şunu söyleyeceğiz: Büyük ihtimalle, şehirlerden, sanatlardan, bu türden toplumsal ilişkilerden, silahlardan ve ağlardan önce insanlar yabani hayvanlarca kapılıp yeniyordu, yabani hayvanlar ise insanların eline pek az düşüyordu." Buna karşı şunu gör: İnsanlar yabani hayvanları yakalasa, yabani hayvanlar da insanları kapsa bile, zekâsıyla üstün gelenlerle, yabani hayvanlardan bir zarar görmemek için zekâsını kullanmayanlara vahşet ve hoyratlıkla galip gelenler arasında büyük fark vardır. "Şehirlerden, sanatlardan ve bu türden toplumsal ilişkilerden önce" sözüne gelince, bence yukarıda söylediklerini unutmuştur: Dünyanın yaratılmamış ve yok olmaz olduğunu, tufanlara ve yangınlara yalnız yeryüzündeki şeylerin uğradığını, bunların her şeyin başına aynı anda gelmediğini söylemişti. Dünyayı yaratılmamış kabul edenler onun bir başlangıcından söz edemeyecekleri gibi, şehirlerin hiç olmadığı, sanatların henüz bulunmadığı bir zamandan da söz edemezler. Ama bunu da kabul edelim; bu kabul bizimle tutarlıdır, ama onun yukarıda söyledikleriyle artık tutarlı değildir. Peki bundan, başlangıçta insanların mutlaka yabani hayvanlarca kapılıp yendiği, yabani hayvanların ise insanların eline düşmediği sonucu mu çıkar? Çünkü dünya inayet uyarınca meydana gelmişse ve Tanrı bütüne hükmediyorsa, insan soyunun ilk kıvılcımlarının daha üstün varlıkların koruması altında başlamış olması zorunluydu; öyle ki başlangıçta ilahi tabiat ile insanlar arasında bir yakınlık vardı. Askralı şair de bunu düşünerek şöyle demiştir:
Ortaktı o zaman sofralar, ortaktı oturulan yerler ölümsüz tanrılar için de ölümlü insanlar için de.
Εἶτα λέγει πρὸς τὸ τῶν αἰσθανομένων τῆς ἑαυτῶν ὑπεροχῆς ἀνθρώπων γένος. ἣν ὑπερέχει τῶν ἀλόγων ζῴων. ὅτι πρὸς ὅ ὑμεῖς φατε, ὡς ὁ θεὸς ἡμῖν δέδωκεν αἱρεῖν τὰ θηρία δύνασθαι καὶ καταχρήσασθαι, ἐροῦμεν ὅτι ὡς εἰκὸς. πρὶν πόλεις εἶναι καὶ τέχνας καὶ τοιαύτας ἐπιμιξίας καὶ ὅπλα καὶ δίκτυα. ἄνθρωποι μὲν ὑπὸ θηρίων ἡρπάζοντο καὶ ἠσθίοντο. θηρία δ᾿ ὑπ᾿ ἀνθρώπων ἥκιστα ἡλίσκετο. ὅρα δὲ πρὸς ταῦτα ὅτι, εἰ καὶ αἱροῦσιν ἄνθρωποι θηρία καὶ θηρία ἀνθρώπους ἁρπάζει. πολλή ἐστι διαφορὰ τῶν συνέσει κρατούντων παρὰ τὰ ἀγριότητι καὶ ὠμότητι περιγινόμενα τῶν οὐ χρωμένων τῇ συνέσει πρὸς τὸ μηδὲν ὑπὸ θηρίων παθεῖν. τὸ δὲ πρὶν πόλεις εἶναι καὶ τέχνας καὶ τοιαύτας ἐπιμιξίας ἐπιλελησμένου οἶμαι εἶναι ὧν ἀνωτέρω προεῖπεν. ὡς ἀγενήτου ὄντος τοῦ κόσμου καὶ ἀφθάρτου. καὶ μόνων τῶν ἐπὶ γῆς κατακλυσμοὺς καὶ ἐκπυρώσεις πασχόντων, καὶ οὐ πάντων ἅμα τούτοις περιπιπτόντων. ὡς οὐκ ἔστιν οὖν τοῖς ἀγένητον ὑφισταμένοις τὸν κόσμον ἀρχὴν αὐτοῦ εἰπεῖν. οὕτως οὐδὲ χρόνον. ὅτ᾿ οὐδαμῶς ἦσαν πόλεις οὐδὲ τέχναι πω εὕρηντο. ἀλλ᾿ ἔστω καὶ ταῦτα ἡμῖν μὲν συνᾳδόντως αὐτῷ συγχωρεῖν αὐτῷ δὲ καὶ τοῖς ἀνωτέρω ὑπ᾿ αὐτοῦ λελεγμένοις οὐκέτι· τί οὖν τοῦτο πρὸς τὸ πάντως κατ᾿ ἀρχὰς τοὺς μὲν ἀνθρώπους ὑπὸ θηρίων ἁρπάζεσθαι καὶ ἐσθίεσθαι. μηκέτι δὲ τὰ θηρία ὑπ᾿ ἀνθρώπων ἁλίσκεσθαι; εἴπερ γὰρ κατὰ πρόνοιαν ὁ κόσμος γεγένηται, καὶ θεὸς ἐφέστηκε τοῖς ὅλοις, ἀναγκαῖον ἦν τὰ ζώπυρα τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ἀρξάμενα ὑπό τινα γεγονέναι φρουρὰν τὴν ἀπὸ κρειττόνων. ὥστε κατ᾿ ἀρχὰς ἐπιμιξίαν γεγονέναι τῆς θείας φύσεως πρὸς τοὺς ἀνθρώπους. ἅπερ καὶ ὁ Ἀσκραῖος ποιητὴς ἐννοῶν εἶπε· ξυναὶ γὰρ τότε δαῖτες ἔσαν, ξυνοὶ δὲ θόωκοι ἀθανάτοισι θεοῖσι καταθνητοῖς τ᾿ ἀνθρώποις.
4.80Musa'nın aktardığı ilahi söz de ilk insanları daha ilahi bir ses ve kehanetler işiten, bazen de Tanrı'nın meleklerinin kendilerini ziyaret ettiğini gören kimseler olarak anlatır. Gerçekten de dünyanın başlangıcında insan tabiatına daha çok yardım edilmiş olması akla yatkındır; ta ki insanlar zekâda, öteki aretēlerde ve sanatların bulunmasında ilerleyip kendi başlarına yaşayabilecek hâle gelsinler ve Tanrı'nın iradesine hizmet edenlerin olağanüstü görünüşlerle kendilerini gözetip yönetmesine artık her zaman ihtiyaç duymasınlar. Bundan da, başlangıçta insanların yabani hayvanlarca kapılıp yendiği, yabani hayvanların ise insanların eline pek az düştüğü sözünün yalan olduğu sonucu çıkar.
Bundan, Kelsos'un şu sözünün de yalan olduğu açıktır: "Öyleyse Tanrı bu bakımdan insanları daha çok yabani hayvanların buyruğuna vermiştir." Çünkü Tanrı insanları yabani hayvanların buyruğuna vermemiş, tersine yabani hayvanları insanların zekâsına ve zekâdan doğup onlara karşı geliştirilen sanatlara yakalanabilir kılmıştır. İnsanlar yabani hayvanlara karşı kendilerini korumanın ve onlara üstün gelmenin yollarını Tanrı'nın yardımı olmadan bulmadılar.
Καὶ ὁ θεῖος δὲ κατὰ Μωϋσέα λόγος εἰσήγαγε τοὺς πρώτους ἀκούοντας θειοτέρας φωνῆς καὶ χρησμῶν καὶ ὁρῶντας ἔσθ᾿ ὅτε ἀγγέλων θεοῦ ἐπιδημίας γεγενημένας πρὸς αὐτούς. καὶ γὰρ εἰκὸς ἐν ἀρχῇ τοῦ κόσμου ἐπὶ πλεῖον βεβοηθῆσθαι τὴν ἀνθρώπων φύσιν· ἕως προκοπῆς γενομένης εἰς σύνεσιν καὶ τὰς λοιπὰς ἀρετὰς καὶ τὴν εὕρεσιν τῶν τεχνῶν δυνηθῶσι καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς ζῆν, οὐ χρῄζοντες ἀεὶ ἐπιτροπευόντων καὶ οἰκονομούντων αὐτοὺς μετὰ παραδόξου ἐπιφανείας τῶν ὑπηρετουμένων τῷ τοῦ θεοῦ βουλήματι. ἀκόλουθον δὲ τούτοις τὸ ψεῦδος εἶναι ὅτι κατ᾿ ἀρχὰς ἄνθρωποι μὲν ὑπὸ θηρίων ἡρπάζοντο καὶ ἠσθίοντο, θηρία δ᾿ ὑπ᾿ ἀνθρώπων ἥκιστα ἡλίσκετο. ἐκ δὴ τούτων φανερὸν ὅτι ψεῦδος καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Κέλσου οὕτως λεγόμενον· ὥστε ταύτῃ γε ὁ θεὸς τοὺς ἀνθρώπους μᾶλλον τοῖς θηρίοις ὑπέβαλεν. οὐ γὰρ ὑπέβαλε τοὺς ἀνθρώπους τοῖς θηρίοις ὁ θεὸς, ἀλλὰ τῇ συνέσει τῶν ἀνθρώπων ἁλωτὰ δέδωκεν εἶναι τὰ θηρία καὶ ταῖς ἀπὸ συνέσεως ὑφισταμέναις κατ᾿ ἐκείνων τέχναις. οὐ γὰρ ἀθεεὶ ἐμηχανήσαντο σφίσιν αὐτοῖς οἱ ἄνθρωποι σωτηρίαν ἀπὸ τῶν θηρίων καὶ τὴν κατ᾿ ἐκείνων ἐπικράτειαν.
4.81Bu soylu adam, inayeti kabul edip onun her şeyi akıl sahibi varlıklar için yaptığını söyleyen nice filozofu göremiyor; Hristiyanların bu konularda felsefeyle uyuştuğu için, elinden geldiğince yararlı öğretileri de bununla birlikte ortadan kaldırıyor. İnsanın Tanrı katında karıncalardan ya da arılardan hiçbir farkı olmadığını kabul etmenin dindarlığı engelleyecek ne büyük bir zarar doğurduğunu da göremeden şöyle diyor: "İnsanlar, şehirlerde oturdukları, bir devlet düzenleri, yönetimleri ve önderlikleri olduğu için akılsız hayvanlardan üstün görünüyorlarsa, bunun hiçbir önemi yoktur; çünkü karıncalarda ve arılarda da bunlar vardır. Arıların bir önderi vardır; maiyet ve hizmet, savaşlar ve zaferler, yenilenlerin ele geçirilmesi, şehirler, hatta şehir önü mahalleleri, işlerin nöbetleşe yapılması, tembellere ve kötülere karşı davalar vardır; nitekim erkek arıları kovar ve cezalandırırlar." Ama burada da, logostan ve akıl yürütmeden çıkan işlerin, akılsız bir tabiattan ve salt yapılıştan doğan işlerden ne bakımdan farklı olduğunu görmemiştir. Bu ikinci tür işlerin sebebini, onları yapanların içinde bulunan bir logos üstlenmez —çünkü onların logosu yoktur—; en eski olan, Tanrı'nın oğlu ve bütün tebaanın kralı olan Logos, logosa layık görülmeyenlere, akılsız olduğu ölçüde yardım eden akılsız bir tabiat yaratmıştır.
İnsanlar arasında şehirler, pek çok sanatla ve kanunların düzenlenmesiyle kurulmuştur. İnsanlar arasındaki devlet düzenleri, yönetimler ve önderlikler ise ya asıl anlamıyla bu adla anılan erdemli melekeler ve fiillerdir, ya da bunları elden geldiğince taklit ettikleri için mecazi olarak bu adı alanlardır. Başarılı kanun koyucular o asıl olanlara bakarak en iyi devlet düzenlerini, yönetimleri ve önderlikleri kurmuşlardır. Kelsos şehir, devlet düzeni, yönetim ve önderlik gibi akılla ilgili olup akıl sahibi varlıklar için konmuş adları karıncalara ve arılara da uygulasa bile, bunların hiçbiri akılsız hayvanlarda bulunmaz. Bunlar yüzünden karıncaları ve arıları hiç övmemek gerekir, çünkü bunları akıl yürüterek yapmazlar; ama akıl sahibi varlıklara özgü şeylerin bir tür taklidini akılsız hayvanlara kadar yaymış olan ilahi tabiata hayran olmak gerekir. Belki de bu, akıl sahibi varlıkları utandırmak içindir: Karıncalara bakıp daha çalışkan olsunlar ve kendilerine yararlı şeyleri daha iyi biriktirsinler; arıları gözleyip önderlere itaat etsinler, şehirlerin selameti için devlet düzenine yararlı işleri aralarında paylaşsınlar.
Οὐχ ὁρῶν δ᾿ ὁ γεννάδας, ὅσων φιλοσόφων. τὴν πρόνοιαν εἰσαγόντων καὶ διὰ τὰ λογικὰ πάντα ποιεῖν αὐτὴν λεγόντων, συναναιρεῖ τὸ ὅσον ἐφ᾿ αὑτῷ χρήσιμα δόγματα τῇ Χριστιανῶν κατὰ ταῦτα πρὸς φιλοσοφίαν συμφωνίᾳ, οὐδ᾿ ὅση βλάβη κωλυτικὴ γίνεται εὐσεβείας ἐκ τοῦ παραδέξασθαι ὅτι οὐδὲν μυρμήκων ἢ μελισσῶν διαφέρει ὁ ἄνθρωπος παρὰ τῷ θεῷ, φησὶν ὅτι, εἰ διὰ τοῦθ᾿ οἱ ἄνθρωποι διαφέρειν δοκοῦσι τῶν ἀλόγων, ἐπεὶ πόλεις ᾤκησαν καὶ χρῶνται πολιτείᾳ καὶ ἀρχαῖς καὶ ἡγεμονίαις, τοῦτ᾿ οὐδὲν πρὸς ἔπος ἐστὶ, καὶ γὰρ οἱ μύρμηκες καὶ αἱ μέλισσαι. μελίσσαις γοῦν ἐστιν ἡγεμὼν, ἔστι δ᾿ ἀκολουθία τε καὶ θεραπεία καὶ πόλεμοι καὶ νῖκαι καὶ τῶν ἡττημένων αἱρέσεις καὶ πόλεις καὶ προπόλεις γε καὶ ἔργων διαδοχὴ καὶ δίκαι κατὰ τῶν ἀργῶν τε καὶ πονηρῶν· τοὺς γοῦν κηφῆνας ἀπελαύνουσί τε καὶ κολάζουσιν. οὐδ᾿ ἐν τούτοις δὲ ἑώρακε, τίνι διαφέρει τὰ ἀπὸ λόγου καὶ λογικῆς ἐπιτελούμενα τῶν ἀπ᾿ ἀλόγου φύσεως καὶ κατασκευῆς ψιλῆς γινομένων. ὧν τὴν αἰτίαν οὐδεὶς μὲν ἐνυπάρχων τοῖς ποιοῦσι λόγος ἀναδέχεται (οὐδὲ γὰρ ἔχουσιν αὐτὸν), ὁ πρεσβύτατος δὲ καὶ υἱὸς μὲν τοῦ θεοῦ πάντων δὲ τῶν ὑποκειμένων βασιλεὺς φύσιν ἄλογον πεποίηκε, βοηθοῦσαν ὡς ἄλογον τοῖς οὐκ ἀξιωθεῖσι λόγου. πόλεις οὖν παρ᾿ ἀνθρώποις μετὰ πολλῶν ὑπέστησαν τεχνῶν καὶ διατάξεως νόμων· πολιτεῖαι δὲ καὶ ἀρχαὶ καὶ ἡγεμονίαι ἐν ἀνθρώποις ἤτοι αἳ κυρίως εἰσὶν οὕτως καλούμεναι σπουδαῖαί τινες ἕξεις καὶ ἐνέργειαι. ἢ καὶ αἱ καταχρηστικώτερον οὕτως ὀνομαζόμεναι πρὸς τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἐκείνων μίμησιν· ἐκείναις γὰρ ἐνορῶντες οἱ ἐπιτετευγμένως νομοθετήσαντες συνεστήσαντο τὰς ἀρίστας πολιτείας καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἡγεμονίας. ὧν οὐδὲν ἐν τοῖς ἀλόγοις ἔστιν εὑρεῖν, κἂν ὁ Κέλσος τὰ λογικὰ ὀνόματα καὶ ἐπὶ λογικῶν τεταγμένα, πόλιν καὶ πολιτείας καὶ ἀρχὰς καὶ ἡγεμονίας, ἀναφέρῃ καὶ ἐπὶ μύρμηκας καὶ μελίσσας, ἐφ᾿ οἷς οὐδαμῶς μὲν τοὺς μύρμηκας ἢ τὰς μελίσσας ἀποδεκτέον (οὐ γὰρ σὺν λογισμῷ ποιοῦσι), τὴν θείαν δὲ φύσιν θαυμαστέον, μέχρι τῶν ἀλόγων ἐκτείνασαν τὸ οἱονεὶ πρὸς τὰ λογικὰ μίμημα, τάχα πρὸς δυσωπίαν τῶν λογικῶν, ἵν᾿ ἐνορῶντες μύρμηξιν ἐργατικώτεροι γίνωνται καὶ ταμιευτικώτεροι τῶν ἑαυτοῖς χρησίμων, κατανοοῦντές τε μελίσσας πείθωνται μὲν ἡγεμονίαις διαιρῶνται δὲ τὰ χρήσιμα τῆς πολιτείας ἔργα πρὸς σωτηρίαν τῶν πόλεων.
4.82Belki arıların savaşa benzeyen çatışmalarında da, gerektiğinde insanlar arasında adil ve düzenli savaşların yapılması için bir ders vardır. Arılarda şehirler ve şehir önü mahalleleri yoktur; ama kovanlar, altıgen petekler, arıların emeği ve aralarındaki iş bölümü, yaralı bedenleri tedavi etmek ve temiz bir besin olarak pek çok şey için bala ihtiyaç duyan insanlar içindir. Arıların erkek arılara yaptıklarını da şehirlerde tembellere ve kötülere karşı açılan davalarla ve onlara verilen cezalarla kıyaslamamak gerekir. Ama dediğim gibi, bunlarda tabiata hayran olmak gerekir; insanı ise, her şey üzerine düşünüp her şeyi düzene koyabildiği için, inayetle iş birliği yapan, yalnız Tanrı'nın inayetinin değil kendi öngörüsünün de işlerini gerçekleştiren bir varlık olarak takdir etmek gerekir.
Τάχα δὲ καὶ οἱ οἱονεὶ πόλεμοι τῶν μελισσῶν διδασκαλία ἔγκειται πρὸς τὸ δικαίους καὶ τεταγμένους πολέμους. εἴ ποτε δέοι, γίνεσθαι ἐν ἀνθρώποις. καὶ οὐ πόλεις μὲν καὶ προπόλεις ἐν μελίσσαις, ἀλλ᾿ οἱ σίμβλοι καὶ τὰ ἑξάγωνα καὶ ⟨(τὰ)⟩ τῶν μελισσῶν ἔργα καὶ ἡ παρ᾿ ἐκείναις διαδοχὴ αὐτῶν διὰ τοὺς ἀνθρώπους εἰς πολλὰ τοῦ μέλιτος χρῄζοντας. θεραπείας τε σωμάτων πεπονθότων καὶ τροφὴν καθάριον. οὐ παραβλητέον δὲ τὰ ⟨(κατὰ)⟩ τῶν κηφήνων ὑπὸ τῶν μελισσῶν ἐπιτελούμενα ταῖς κατὰ τῶν ἀργῶν ἐν ταῖς πόλεσι καὶ πονηρῶν δίκαις καὶ ταῖς κατ᾿ αὐτῶν κολάσεσιν. ἀλλ᾿, ὡς προεῖπον, τὴν μὲν φύσιν ἐν τούτοις θαυμαστέον· τὸν δ᾿ ἄνθρωπον, ἐπιλογίσασθαι τὰ περὶ πάντων δυνάμενον καὶ κοσμῆσαι τὰ πάντων, ἅτε συνεργοῦντα τῇ προνοίᾳ ἀποδεκτέον, καὶ οὐ μόνης προνοίας θεοῦ ἔργα ἐπιτελοῦντα ἀλλὰ καὶ τῆς ἑαυτοῦ.
4.83Kelsos arılar hakkında bunları söyledikten sonra —ki elinden geldiğince yalnız biz Hristiyanların değil bütün insanların şehirlerini, devlet düzenlerini, yönetimlerini, önderliklerini ve vatanları için yaptıkları savaşları değersiz göstersin—, ardından uzun uzun karıncalara övgü düzüyor. Bu övgüyle, insanların besinlerini idare etmedeki becerisini karıncalarla kıyaslayarak küçültmek, kış için tedbir almalarını da onun karıncalarda var saydığı akılsız öngörüden hiçbir üstünlüğü olmayan bir şey diye bir kenara atmak istiyor. Kelsos, karıncalar için "biri yorulduğunu gördüklerinde birbirlerinin yükünü üstlenirler" diyerek, daha saf olan ve her şeyin tabiatını kavramayı bilmeyen insanlardan kimi, elinden geldiğince, yük altında ezilenlere yardım etmekten ve onların zahmetine ortak olmaktan caydırmaz ki? Çünkü akılla terbiye edilmeye muhtaç olup bundan hiç anlamayan biri şöyle diyecektir: "Karıncalardan hiçbir farkımız olmadığına göre, çok ağır yükler taşımaktan yorulanlara yardım ettiğimizde bunu neden boş yere yapıyoruz?" Karıncalar akılsız hayvanlar oldukları için yaptıkları işler insanlarınkiyle kıyaslanıyor diye böbürlenmezler; ama insanlar, logosları sayesinde toplumsal yakınlıklarının nasıl küçümsendiğini işitebildikleri için, Kelsos'un ve sözlerinin elinden geldiğince zarar görebilirler. Kelsos, okuyucularını Hristiyanlıktan caydırmak isterken Hristiyan olmayanların da çok ağır yük taşıyanlara karşı duyduğu merhameti onlardan uzaklaştırdığını görmemiştir. Oysa toplumsal yakınlığın farkında olan bir filozof bile olsaydı, Hristiyanlıkla birlikte insanlar arasındaki yararlı şeyleri ortadan kaldırmamalı, hatta elinden gelirse Hristiyanlıkta bulunan ve öteki insanlarla ortak olan güzel şeylere yardımcı olmalıydı.
Karıncalar biriktirdikleri tanelerin filizlerini filizlenmesinler, bütün yıl boyunca besin olarak kalsınlar diye ayıklıyorlarsa, bunun sebebinin karıncalardaki akıl yürütme olduğunu düşünmemek gerekir; sebep, akılsız varlıkları da en küçük ayrıntıyı bile eksik bırakmayacak şekilde düzenleyen her şeyin anası tabiattır; bu, tabiattan gelen logosun hiçbir izini taşımaz. Meğer ki Kelsos —çünkü birçok yerde Platonculuk taslamak istiyor— bunlarla örtülü bir şekilde bütün ruhların aynı türden olduğunu, insan ruhunun karıncaların ve arıların ruhundan hiçbir farkı olmadığını ima etmek istesin; bu, ruhu göğün kubbesinden yalnız insan bedenine değil, öteki bedenlere de indiren birinin görüşüdür. Hristiyanlar ise buna inanmayacaklardır; çünkü insan ruhunun Tanrı'nın "suretinde" yaratıldığını önceden kabul etmişlerdir ve Tanrı'nın "suretinde" yaratılmış bir tabiatın kendi niteliklerini tamamen silip, akılsız hayvanlarda bulunan, kimin suretinde yaratıldığı belli olmayan başka nitelikler edinmesinin imkânsız olduğunu görmektedirler.
Εἰπὼν δ᾿ ὁ Κέλσος περὶ τῶν μελισσῶν, ἵνα τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ ἐξευτελίσῃ ἡμῶν οὐ Χριστιανῶν μόνον ἀλλὰ καὶ πάντων ἀνθρώπων τὰς πόλεις καὶ τὰς πολιτείας καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἡγεμονίας καὶ τοὺς ὑπὲρ τῶν πατρίδων πολέμους, ἑξῆς ἐπιφέρει διεξιὼν μυρμήκων ἐγκώμιον· ὅπως τῷ περὶ ἐκείνων ἐγκωμίῳ τὸ τῶν ἀνθρώπων περὶ τὴν τροφὴν οἰκονομικὸν καταβάλῃ τῷ λόγῳ ⟨(τῷ)⟩ πρὸς τοὺς μύρμηκας καὶ τὸ τῶν χειμαδίων προνοητικὸν καταῤῥίψῃ ὡς οὐδὲν πλέον ἔχον τῆς ἀλόγου τῶν μυρμήκων ἐν οἷς ἐκεῖνος νομίζει προνοίας. τίνα δ᾿ οὐκ ἂν τῶν ἁπλουστέρων ἀνθρώπων καὶ οὐκ ἐπισταμένων ἐνορᾶν τῇ φύσει πάντων πραγμάτων ἀποτρέψαι τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ ὁ Κέλσος ἀπὸ τοῦ ⟨(τοῖς)⟩ βαρουμένοις ὑπὸ φορτίων βοηθεῖν καὶ κοινωνεῖν ἐκείνοις τῶν καμάτων, λέγων περὶ μυρμήκων ὡς ἂν ἀλλήλοις τῶν φορτίων, ἐπειδάν τινα κάμνοντα ἴδωσιν, ἐπιλαμβάνωνται; ἐρεῖ γὰρ ὁ δεόμενος τῆς διὰ λόγου παιδεύσεως καὶ μηδαμῶς ἐπαΐων αὐτῆς· ἐπεὶ τοίνυν μηδὲν διαφέρομεν μυρμήκων, καὶ ὅτε τοῖς κάμνουσι διὰ τὸ φέρειν βαρύτατα φορτία βοηθοῦμεν, τί μάτην τὸ τοιοῦτον ποιοῦμεν; καὶ οἱ μὲν μύρμηκες, ἅτε ἄλογα ζῷα τυγχάνοντες, οὐκ ἂν ἐπαρθεῖεν πρὸς τὸ μέγα φρονῆσαι διὰ τὸ παραβάλλεσθαι ἀνθρώποις τὰ ἔργα αὐτῶν· οἱ δ᾿ ἄνθρωποι διὰ τὸν λόγον ἀκοῦσαι δυνηθέντες, τίνα τρόπον εὐτελίζεται αὐτῶν τὸ κοινωνικὸν. βλαβεῖεν ἂν τὸ ὅσον ἐπὶ τῷ Κέλσῳ καὶ τοῖς λόγοις αὐτοῦ, οὐκ ἰδόντι ὅτι χριστιανισμοῦ ἀποτρέψαι θέλων τοὺς ἐντυγχάνοντας αὐτοῦ τῇ γραφῇ ἀποτρέπει καὶ τῶν οὐ Χριστιανῶν τὸ πρὸς τοὺς φέροντας τὰ βαρύτατα τῶν φορτίων συμπαθές. ἐχρῆν δ᾿ αὐτὸν, εἴπερ ην κἂν φιλόσοφος αἰσθανόμενος τοῦ κοινωνικοῦ, πρὸς τῷ ⟨(μὴ)⟩ συναναιρεῖν τῷ χριστιανισμῷ τὰ χρήσιμα τῶν ἐν ἀνθρώποις καὶ συνεργεῖν, εἰ οἷόν τ᾿ ἦν, τοῖς κοινοῖς ἐν χριστιανισμῷ πρὸς τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους καλοῖς. εἰ δὲ καὶ τῶν ἀποτιθεμένων καρπῶν τὰς ἐκφύσεις ἀπεκτιθέασιν οἱ μύρμηκες, ἵνα μὴ σπαργῷεν. μένοιεν δὲ δι᾿ ἔτους αὐτοῖς εἰς τροφὴν, οὐ λογισμὸν εἶναι ἐν μύρμηξι τούτων αἴτιον ὑπονοητέον ἀλλὰ τὴν παμμήτορα φύσιν, καὶ τὰ ἄλογα κοσμήσασαν, ὡς μηδὲ τοὐλάχιστον καταλιπεῖν, μηδαμῶς φέρον ἴχνος τοῦ ἀπὸ τῆς φύσεως λόγου. εἰ μὴ ἄρα διὰ τούτων λεληθότως βούλεται ὁ Κέλσος (καὶ γὰρ ἐν πολλοῖς Πλατωνίζειν θέλει) ὁμοειδῆ εἶναι πᾶσαν ψυχὴν, καὶ μηδὲν διαφέρειν τὴν τοῦ ἀνθρώπου τῆς τῶν μυρμήκων καὶ τῶν μελισσῶν· ὅπερ κατάγοντός ἐστι τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν ἁψίδων τοῦ οὐρανοῦ οὐκ ἐπὶ τὸ ἀνθρώπινον σῶμα μόνον ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὰ λοιπά. τούτοις δ᾿ οὐ πείσονται Χριστιανοὶ. προκατειληφότες τὸ „κατ᾿ εἰκόνα“ γεγονέναι θεοῦ τὴν ἀνθρωπίνην ψυχὴν καὶ ὁρῶντες ὅτι ἀμήχανόν ἐστι τὴν „κατ᾿ εἰκόνα“ θεοῦ δεδημιουργημένην φύσιν πάντῃ ἀπαλεῖψαι τοὺς χαρακτῆρας αὐτῆς καὶ ἄλλους ἀναλαβεῖν οὐκ οἶδα κατ᾿ εἰκόνας τίνων γεγενημένους ἐν τοῖς ἀλόγοις.
4.84Kelsos, ölen karıncalar için yaşayanların ayrı bir yer ayırdığını, o yerin onların atalarından kalma mezarlığı olduğunu da söylüyor. Buna şunu söylemek gerekir: Akılsız hayvanlar için ne kadar çok övgü sayarsa, istemese bile her şeyi düzenleyen Logos'un eserini o kadar yüceltmiş ve insanlardaki beceriyi göstermiş olur; çünkü bu beceri akılsız hayvanların tabiattan gelen üstünlüklerini de akılla düzene sokabilir. Ama neden akılsız hayvanlar diyorum? Kelsos'a göre herkesin ortak kavramlarınca akılsız denen varlıklar akılsız bile değil! Bütün tabiat hakkında konuşacağını vaat eden ve kitabının başlığında hakikatle övünen bu adam karıncaları bile akılsız saymıyor. Çünkü karıncaların birbirleriyle konuştuğunu söyleyerek şöyle diyor: "Üstelik karşılaştıklarında birbirleriyle konuşurlar; yollarını da bu yüzden şaşırmazlar. Demek ki onlarda da tam bir akıl, bazı küllî şeylere dair ortak kavramlar, ses, nesneler ve anlamlar vardır." Birinin bir başkasıyla konuşması, bir anlam bildiren ve çoğu zaman da "nesne" denen şeyler hakkında haber veren bir sesle olur; bunların karıncalarda da bulunduğunu söylemek, nasıl her şeyin en gülüncü olmasın?
Ἐπεὶ δὲ καὶ τοῖς ἀποθνῄσκουσιν μύρμηξί φησι τοὺς ζῶντας ἴδιόν τι ἀποκρίνειν χωρίον. κἀκεῖνο αὐτοῖς εἶναι πάτρια μνήματα, λεκτέον ὅτι ὅσῳ πλείονα λέγει τῶν ἀλόγων ζῴων ἐγκώμια, τοσούτῳ πλεῖον. κἂν μὴ θέλῃ, αὔξει τὸ τοῦ πάντα κοσμήσαντος λόγου ἔργον καὶ δείκνυσι τὴν ἐν ἀνθρώποις ἐντρέχειαν, δυναμένην κοσμεῖν τῷ λόγῳ καὶ τὰ πλεονεκτήματα τῆς φύσεως τῶν ἀλόγων. ⟨(τί δὲ λέγω τῶν ἀλόγων.)⟩ ἐπεὶ Κέλσῳ δοκεῖ μηδ᾿ ἄλογα εἶναι τὰ κατὰ τὰς κοινὰς πάντων ἐννοίας ἄλογα καλούμενα; οὐδὲ τοὺς μύρμηκας γοῦν οἴεται εἶναι ἀλόγους ὁ περὶ τῆς ὅλης φύσεως ἐπαγγειλάμενος λέγειν καὶ τὴν ἀλήθειαν ἐν τῇ ἐπιγραφῇ τοῦ βιβλίου αὐχήσας. φησὶ γὰρ περὶ τῶν μυρμήκων ὡς διαλεγομένων ἀλλήλοις τοιαῦτα· καὶ μὲν δὴ καὶ ἀπαντῶντες ἀλλήλοις διαλέγονται, ὅθεν οὐδὲ τῶν ὁδῶν ἁμαρτάνουσιν· οὐκοῦν καὶ λόγου συμπλήρωσίς ἐστι παρ᾿ αὐτοῖς καὶ κοιναὶ ἔννοιαι καθολικῶν τινων καὶ φωνὴ καὶ τυγχάνοντα καὶ σημαινόμενα. τὸ γὰρ διαλέγεσθαί τινα πρὸς ἕτερον ἐν φωνῇ γίνεται δηλούσῃ τι σημαινόμενον. πολλάκις δὲ καὶ περὶ τῶν καλουμένων τυγχανόντων ἀπαγγελλούσῃ· ἅπερ καὶ ἐν μύρμηξι λέγειν εἶναι πῶς οὐ πάντων ἂν εἴη καταγελαστότατον;
4.85Kendinden sonra gelecek olanlara da öğretilerinin ne kadar yakışıksız olduğunu göstermek ister gibi, utanmadan bunlara şunu ekliyor: "Haydi, biri gökten yeryüzüne baksa, bizim yaptıklarımızın karıncaların ve arıların yaptıklarından ne farkı varmış gibi görünürdü?" Peki onun varsayımına göre gökten yeryüzüne bakıp insanların ve karıncaların yaptıklarını gören kişi, insanların ve karıncaların bedenlerini görüp de, bir yanda akıl sahibi ve akıl yürütmeyle hareket eden yönetici kısmı, öte yanda da akılsız olan, dürtüyle ve tasavvurla, tabiattan gelen belli bir yapı sayesinde akılsızca hareket eden yönetici kısmı fark etmeyecek midir? Gökten yeryüzündeki şeylere bakan birinin, o kadar uzaktan insanların ve karıncaların bedenlerini görmek isteyip de yönetici kısımların tabiatını ve dürtülerin akıllı ya da akılsız kaynağını çok daha iyi görmemesi saçma olurdu. Bütün dürtülerin kaynağını bir kez görürse, insanın yalnız karıncalardan değil fillerden bile farkını ve üstünlüğünü göreceği açıktır. Gökten bakan, akılsız hayvanlarda, bedenleri ne kadar büyük olursa olsun, —böyle demem caizse— akılsızlıktan başka bir ilke görmeyecektir; akıl sahibi varlıklarda ise insanların ilahi ve göksel varlıklarla, belki de her şeyin üstündeki Tanrı'nın kendisiyle ortak olan logosu görecektir. Bu yüzden insanın Tanrı'nın "suretinde" yaratıldığı söylenmiştir; çünkü her şeyin üstündeki Tanrı'nın "sureti" O'nun Logos'udur.
Καὶ οὐκ αἰδεῖταί γε ἐπιφέρων τούτοις, ἵνα καὶ τοῖς μετ᾿ αὐτὸν ἐσομένοις ἐπιδεικνύηται τὴν τῶν δογμάτων ἑαυτοῦ ἀσχημοσύνην, λέγων· φέρ᾿ οὖν, εἴ τις ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἐπὶ τὴν γῆν ἐπιβλέποι, τί ἂν δόξαι διαφέρειν τὰ ὑφ᾿ ἡμῶν ἢ τὰ ὑπὸ μυρμήκων καὶ μελισσῶν δρώμενα; ὁ ἀπ᾿ οὐρανοῦ δὴ ἐπὶ γῆν κατὰ τὴν ὑπόθεσιν αὐτοῦ βλέπων τὰ δρώμενα ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων καὶ τὰ ὑπὸ τῶν μυρμήκων γινόμενα πότερον ἐνορᾷ μὲν ἀνθρώπων καὶ μυρμήκων σώμασιν, οὐ κατανοεῖ δὲ τὸ λογικὸν ἡγεμονικὸν καὶ λογισμῷ κινούμενον πάλιν τε αὖ τὸ ἄλογον ἡγεμονικὸν καὶ ὑπὸ ὁρμῆς καὶ φαντασίας ἀλόγως κινούμενον μετά τινος φυσικῆς ὑποκατασκευῆς; ἀλλ᾿ ἄτοπον τὸν ἀπ᾿ οὐρανοῦ βλέποντα ⟨(τὰ)⟩ ἐπὶ γῆς ἐνορᾶν μὲν θέλειν σώμασιν ἀνθρώπων καὶ μυρμήκων ἀπὸ τοσούτου διαστήματος, μὴ πολὺ δὲ μᾶλλον βλέπειν ἡγεμονικῶν φύσεις καὶ πηγὴν ὁρμῶν λογικὴν ἢ ἄλογον. εἰ δ᾿ ἅπαξ βλέπει τὴν πασῶν ὁρμῶν πηγὴν, δῆλον ὅτι καὶ τὴν διαφορὰν ἴδοι ἂν καὶ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ ἀνθρώπου οὐ μόνον παρὰ τοὺς μύρμηκας ἀλλὰ καὶ παρὰ τοὺς ἐλέφαντας. ὁ γὰρ βλέπων ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἐν μὲν τοῖς ἀλόγοις, κἂν μεγάλα ᾖ αὐτῶν τὰ σώματα. οὐκ ἄλλην ὄψεται ἀρχὴν ἢ τὴν, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ἀλογίαν· ἐν δὲ τοῖς λογικοῖς λόγον τὸν κοινὸν ἀνθρώπων πρὸς τὰ θεῖα καὶ ἐπουράνια τάχα δὲ καὶ αὐτὸν τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν, διὸ καὶ „κατ᾿ εἰκόνα“ γεγονέναι ὠνόμασται τοῦ θεοῦ· „εἰκὼν“ γὰρ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ ὁ λόγος ἐστὶν αὐτοῦ.