IV. Kitap, 1. kısım
4.1Ey kutsal Ambrosios, bundan önceki üç kitapta Kelsos'un eserine karşı aklımıza gelenleri ele aldıktan sonra, şimdi Mesih aracılığıyla Tanrı'ya dua ederek, ardından gelenlere karşı dördüncü kitabı yazdırıyoruz. Bize, Yeremya'da yazılı olan sözler verilsin; orada Rab peygambere şöyle der: "İşte sözlerimi ağzına ateş olarak koydum. İşte bugün seni milletlerin ve krallıkların üzerine atadım; kökünden sökmek, yıkmak, yok etmek, devirmek, yeniden kurmak ve dikmek için." Çünkü şimdi biz de, Kelsos'un eseri ya da ona benzer düşünceler yüzünden zarar görmüş her ruhtan hakikate aykırı olanı kökünden sökecek sözlere muhtacız. Her türlü yanlış kanaatin yapılarını ve Kelsos'un eserinde kurduğu yapıyı yıkacak düşüncelere de muhtacız; o yapı ki "Gelin kendimize, tepesi göğe erişecek bir şehir ve bir kule kuralım" diyenlerin yapısına benzer. "Tanrı'yı bilmeye karşı" yükselen bütün yüksek şeyleri ve Kelsos'un bize karşı "yükselttiği" kibir "yüksekliğini" yıkacak bilgeliğe de ihtiyacımız var. Sonra, sözü geçen şeyleri "kökünden sökmek ve yıkmak"la yetinmeyip, kökünden sökülenlerin yerine Tanrı'nın tarlasının fidanlarını "dikmemiz", yıkılanların yerine de Tanrı'nın yapısını ve Tanrı'nın yüceliğinin tapınağını kurmamız gerektiğine göre, Yeremya'da yazılı olanları veren Rabbe dua etmeliyiz: Bize de Mesih'e ait olanı kurmak, ruhani kanunu ve ona uygun peygamberlik sözlerini "dikmek" için sözler versin.
Özellikle şimdi, Kelsos'un önceki sözlerinin ardından söylediklerine karşı, Mesih hakkında yapılan peygamberliklerin yerinde olduğunu temellendirmemiz gerekiyor. Çünkü Kelsos aynı anda iki tarafa birden karşı çıkıyor: Bir yanda Mesih'in gelişinin gerçekleştiğini inkâr edip gelecekte gerçekleşmesini uman Yahudilere, öbür yanda İsa'nın peygamberlerce bildirilen Mesih olduğunu kabul eden Hristiyanlara. Şöyle diyor:
Ἐν τρισὶ τοῖς πρὸ τούτων διεξελθόντες βιβλίοις τὰ πρὸς τὸ Κέλσου σύγγραμμα νοηθέντα ἡμῖν, ἱερὲ Ἀμβρόσιε, τέταρτον πρὸς τὰ ἑξῆς εὐξάμενοι διὰ Χριστοῦ τῷ θεῷ ὑπαγορεύομεν. δοθεῖεν δ᾿ ἡμῖν λόγοι, περὶ ὧν ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ γέγραπται, ὡς τοῦ κυρίου πρὸς τὸν προφήτην εἰπόντος· „ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου πῦρ. ἰδοὺ καθέστακά σε σήμερον ἐπὶ ἔθνη καὶ βασιλείας, ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν καὶ ἀπολύειν καὶ κατασπᾶν καὶ ἀνοικοδομεῖν καὶ καταφυτεύειν.“ καὶ γὰρ ἡμεῖς νῦν χρῄζομεν λόγων ἐκριζούντων τὰ κατὰ τῆς ἀληθείας ἀπὸ πάσης ψυχῆς. βεβλαμμένης ἀπὸ τοῦ συγγράμματος Κέλσου ἢ τῶν παραπλησίων αὐτῷ νοημάτων. δεόμεθα δὲ καὶ νοημάτων, κατασκαπτόντων πάσης ψευδοδοξίας οἰκοδομὰς καὶ τῆς Κέλσου ἐν τῷ συγγράμματι αὐτοῦ οἰκοδομῆς παραπλήσια τῇ οἰκοδομῇ τῶν εἰπόντων· „δεῦτε οἰκοδομήσωμεν ἑαυτοῖς πόλιν καὶ πύργον, οὗ ἡ κεφαλὴ ἔσται ἕως τοῦ οὐρανοῦ“· ἀλλὰ καὶ χρῄζομεν σοφίας κατασπώσης πάντα τὰ ἐπαιρόμενα „κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ“ ὑψώματα καὶ τὸ Κέλσου „ἐπαιρόμενον“ καθ᾿ ἡμῶν τῆς ἀλαζονείας „ὕψωμα.“ εἶτ᾿ ἐπεὶ μὴ χρὴ καταλήγειν ἡμᾶς ἐπὶ τὸ „ἐκριζοῦν καὶ κατασκάπτειν“ τὰ προειρημένα ἀλλ᾿ εἰς μὲν τὴν χώραν τῶν ἐκριζωθέντων „καταφυτεύειν“ φυτείαν τοῦ κατὰ θεὸν γεωργίου, εἰς δὲ τὸν τόπον τῶν κατασκαφέντων οἰκοδομεῖν θεοῦ οἰκοδομὴν καὶ ναὸν δόξης θεοῦ, διὰ τοῦτο καὶ ἡμῖν εὐκτέον ἐστὶ τῷ δεδωκότι κυρίῳ τὰ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ γεγραμμένα, ἵνα καὶ ἡμῖν δῷ λόγους καὶ πρὸς τὸ οἰκοδομεῖν τὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ „καταφυτεύειν“ τὸν πνευματικὸν νόμον καὶ τοὺς ἀνάλογον αὐτῷ προφητικοὺς λόγους. καὶ μάλιστα χρεία ἡμῖν πρὸς τὰ νῦν ἑξῆς τοῖς προειρημένοις τῷ Κέλσῳ λεγόμενα κατασκευάσαι ὅτι καλῶς τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ πεπροφήτευται. ἅμα γὰρ πρὸς ἀμφοτέρους ἱστάμενος ὁ Κέλσος, Ἰουδαίους μὲν ἀρνουμένους γεγονέναι τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ἐλπίζοντας δ᾿ αὐτὴν ἔσεσθαι, Χριστιανοὺς δὲ ὁμολογοῦντας τὸν Ἰησοῦν εἶναι τὸν προφητευθέντα Χριστὸν, φησίν·
4.2"Hristiyanlardan bazıları ve Yahudiler, buradaki işleri yargılayacak bir tanrının ya da tanrı oğlunun yeryüzüne indiğini, ötekiler ise ineceğini söylüyorlar; bu en utanç verici şeydir ve çürütülmesi için uzun söze bile gerek yoktur." Yahudiler hakkında bazılarının değil hepsinin birinin yeryüzüne ineceğini düşündüğünü, Hristiyanlar hakkında ise bazılarının onun inmiş olduğunu söylediğini doğru söylüyor gibi görünüyor. Çünkü Yahudi yazılarından yola çıkarak Mesih'in gelişinin çoktan gerçekleştiğini temellendirenleri kastediyor; ayrıca Mesih İsa'nın peygamberlik edilen kişi olduğunu inkâr eden bazı mezheplerin bulunduğunu biliyor gibi görünüyor. Mesih hakkında peygamberlikte bulunulduğu konusunu daha önce de gücümüz yettiğince ele aldık; bu yüzden tekrara düşmemek için bu konuda söylenebilecek şeylerin çoğunu yinelemiyoruz. Ama şuna bak: Eğer Kelsos, Mesih'in geleceğine ya da gelmiş olduğuna dair peygamberliklere duyulan imanı, tutarlı görünen bir akıl yürütmeyle de olsa çürütmek isteseydi, biz Hristiyanların ve Yahudilerin birbirimizle tartışırken kullandığımız peygamberliklerin kendilerini ortaya koyması gerekirdi. Böylece, onun sandığı inandırıcılığa kapılanları peygamberlik sözlerine verdikleri onaydan ve bu sözler sayesinde İsa'nın Mesih olduğuna duydukları imandan döndürüyor gibi görünebilirdi. Oysa şimdi, ya Mesih hakkındaki peygamberliklere cevap veremediği ya da onun hakkında neyin peygamberlik edildiğini hiç bilmediği için, Mesih hakkında sayısız peygamberlik sözü varken tek bir tanesini bile aktarmıyor; yine de onların lehine söylenebilecek inandırıcı tek bir noktayı bile ortaya koymadan peygamberlik sözlerini suçladığını sanıyor. Üstelik, yukarıda da söylediğimiz gibi, Yahudilerin Mesih'in Tanrı ya da Tanrı'nın oğlu olarak ineceğini pek söylemediklerini bilmiyor.
Ὅτι δὲ καὶ Χριστιανῶν τινες καὶ Ἰουδαῖοι, οἱ μὲν καταβεβηκέναι ⟨(λέγουσιν,)⟩ οἱ δὲ καταβήσεσθαι εἰς τὴν γῆν τινα θεὸν ἢ θεοῦ υἱὸν τῶν τῇδε δικαιωτὴν, τοῦτ᾿ αἴσχιστον, καὶ οὐδὲ δεῖται μακροῦ λόγου ὁ ἔλεγχος. καὶ δοκεῖ γε ἀκριβῶς περὶ μὲν Ἰουδαίων οὐ τινῶν ἀλλὰ πάντων λέγειν ὅτι οἴονταί τινα καταβήσεσθαι ἐπὶ τὴν γῆν, περὶ δὲ Χριστιανῶν οτι τινὲς αὐτῶν καταβεβηκέναι λέγουσιν. ἐμφαίνει γὰρ τοὺς ἀπὸ Ἰουδαϊκῶν γραφῶν κατασκευάζοντας τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ὡς ἤδη γεγενημένην, καὶ ἔοικεν εἰδέναι ὅτι εἰσί τινες αἱρέσεις ἀρνούμεναι Χριστὸν Ἰησοῦν εἶναι τὸν πεπροφητευμένον. ἤδη μὲν οὖν καὶ ἐν τοῖς προτέροις περὶ τοῦ πεπροφητεῦσθαι τὸν Χριστὸν κατὰ δύναμιν διειλήφαμεν, διὸ τὰ πολλὰ τῶν δυναμένων λέγεσθαι εἰς τὸν τόπον οὐκ ἐπαναλαμβάνομεν, ἵνα μὴ παλιλλογῶμεν. ὅρα δὴ ὅτι, εἴπερ μετά τινος κἂν δοκούσης ἀκολουθίας ἐβούλετο ἀνατρέπειν τὴν περὶ τῶν προφητειῶν ⟨(ἢ)⟩ περὶ τοῦ ἐπιδημήσειν ἢ ἐπιδεδημηκέναι τὸν Χριστὸν πίστιν, ἐχρῆν αὐτὸν αὐτὰς ἐκθέσθαι τὰς προφητείας. αἷς ἐν τῷ διαλέγεσθαι πρὸς ἀλλήλους χρώμεθα Χριστιανοὶ καὶ Ἰουδαῖοι· οὕτως γὰρ ἂν κἂν ἔδοξε τοὺς περισπωμένους ὑπὸ τῆς, ὡς οἴεται, πιθανότητος [δοκεῖν] ἀνατρέπειν ἀπὸ τῆς πρὸς τὰ προφητικὰ συγκαταθέσεως καὶ τῆς διὰ τὰ προφητικὰ εἰς τὸν Ἰησοῦν ὡς ὄντα Χριστὸν πίστεως· νυνὶ δὲ ἤτοι μὴ δυνάμενος ἀπαντῆσαι πρὸς τὰς περὶ Χριστοῦ προφητείας ⟨(ἢ)⟩ μηδὲ τὴν ἀρχὴν εἰδὼς, τίνα ἐστὶ τὰ περὶ αὐτοῦ προφητευόμενα, οὐδεμίαν μὲν λέξιν τίθησι προφητικὴν, καίτοι γε μυρίαι ὅσαι εἰσὶ περὶ Χριστοῦ, κατηγορεῖν δὲ οἴεται τῶν προφητικῶν, μηδ᾿ ἣν εἴποι ἂν ἐκεῖνος πιθανότητα αὐτῶν ἐκθέμενος. οὐκ οἶδε μέντοι γε ὅτι οὐ πάνυ τι Ἰουδαῖοι λέγουσι θεὸν ὄντα τὸν Χριστὸν καταβήσεσθαι ἢ θεοῦ υἱὸν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν.
4.3Onun bizce inmiş, Yahudilerce inecek bir yargıç olduğunun söylendiğini belirttikten sonra, bu sözü en utanç verici ve uzun bir çürütmeye bile ihtiyaç duymayan bir şey olarak hemen suçladığını sanıyor ve şöyle diyor: "Tanrı için böyle bir inişin anlamı ne?" Bize göre de inişin bir anlamı olduğunu görmüyor: Önce İncil'de "İsrail evinin kaybolmuş koyunları" denilenleri döndürmek; ikinci olarak da onların itaatsizliği yüzünden Tanrı'nın krallığı denilen şeyi onlardan alıp eski Yahudilerin yerine "başka bağcılara", Hristiyanlara vermek. Bunlar Tanrı'nın krallığının "ürünlerini" Tanrı'ya, krallığın birer ürünü olan eylemlerinin her biri için "zamanı gelince verecek"lerdir.
Kelsos'un "Tanrı için böyle bir inişin anlamı ne?" sorusuna, söylenebilecek pek çok şey arasından birkaçını söyledik. Kelsos ise ne Yahudilerin ne de bizim söyleyebileceğimiz şeyleri kendi kendine ortaya atarak şöyle diyor: "Yoksa insanlar arasında olup bitenleri öğrenmek için mi?" Hiçbirimiz Mesih'in insanlar arasında olup bitenleri öğrenmek için hayata geldiğini söylemiyor. Sonra, sanki bazıları "insanlar arasında olup bitenleri öğrenmek için" diyecekmiş gibi, buna kendi kendine itiraz ediyor: "Her şeyi bilmiyor mu?" Ardından da sanki biz "biliyor" diye cevap verecekmişiz gibi yine soruyor: "Peki biliyor da düzeltmiyor mu? İlahi kudretiyle düzeltemez mi?" Bütün bunları da saflıkla söylüyor. Çünkü Tanrı, nesilden nesile kutsal ruhlara geçen, onları Tanrı'nın dostları ve peygamberler yapan kendi Logos'u aracılığıyla, söylenenleri dinleyenleri her zaman düzeltir. Mesih'in gelişinde de Hristiyanlığın öğretisiyle, istemeyenleri değil, daha iyi ve Tanrı'yı hoşnut eden hayatı seçenleri düzeltir.
Kelsos "Bu iş için tabiatı buna uygun birini göndermeden, ilahi kudretiyle düzeltemez mi?" diye sorarken nasıl bir düzeltmenin olmasını istediğini bilmiyorum. Acaba düzeltmenin, Tanrı'nın kötülüğü birden ortadan kaldırıp aretē'yi içlerine yerleştirmesiyle, insanların zihninde beliren bir hayal yoluyla mı gerçekleşmesini istiyordu? Böyle bir şeyin tutarlı ya da tabiatça mümkün olup olmadığını bir başkası araştırsın. Biz ise şunu diyebiliriz: Diyelim ki bu mümkün olsun; o zaman bizim elimizde olan nerede kalır? Hakikate verilen övgüye değer onay, yanlıştan takdire değer biçimde yüz çevirmek nerede kalır? Bir an için bunun hem mümkün hem de uygun biçimde gerçekleşebilir olduğunu kabul etsek bile, neden biri Kelsos'unkine benzer bir şey söyleyerek daha çok şunu sormasın: Tanrı ilahi kudretiyle insanları en başından düzeltilmeye bile ihtiyaç duymayacak, kötülük hiç ortaya çıkmadan doğrudan erdemli ve olgun kılamaz mıydı? Bu tür sözler sıradan ve anlayışsız insanları kandırabilir, ama şeylerin tabiatını kavrayanı kandıramaz; çünkü aretē'den isteyerek yapılmayı kaldırırsan onun ousia'sını da kaldırmış olursun. Bu konular bütün bir inceleme gerektirir. Yunanlar da takdir-i ilahi üzerine yazdıklarında bu konuda az şey söylemediler; onlar Kelsos'un "Biliyor ama düzeltmiyor, ilahi kudretiyle de düzeltemez" diye ortaya koyduğu şeyleri söylemezlerdi. Biz de bu konular hakkında gücümüz yettiğince pek çok yerde konuştuk; ilahi sözler de bunları anlayabilenlere açıkça göstermiştir.
Καὶ εἰπὼν αὐτὸν ὑφ᾿ ἡμῶν μὲν λέγεσθαι καταβεβηκέναι ὑπὸ Ἰουδαίων δὲ καταβήσεσθαι δικαιωτὴν, κατηγορεῖν αὐτόθεν οἴεται τοῦ λεγομένου ὡς αἰσχίστου καὶ οὐδὲ μακροῦ ἐλέγχου δεομένου καί φησι· τίς ὁ νοῦς τῆς τοιᾶσδε καθόδου τῷ θεῷ; οὐχ ὁρῶν ὅτι καὶ καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι τῆς καθόδου ὁ νοῦς. προηγουμένως μὲν τὰ λεγόμενα ἐν τῷ εὐαγγελίῳ „ἀπολωλότα πρόβατα οἴκου Ἰσραὴλ“ ἐπιστρέψαι, δευτέρως δὲ τὸ διὰ τὴν ἐκείνων ἀπείθειαν ἆραι ἀπ᾿ αὐτῶν τὴν ὀνομασθεῖσαν βασιλείαν τοῦ θεοῦ καὶ δοῦναι „ἄλλοις γεωργοῖς“ παρὰ τοὺς πάλαι Ἰουδαίους Χριστιανοῖς, „τοὺς καρποὺς“ τῆς τοῦ θεοῦ βασιλείας „ἀποδώσουσι“ τῷ θεῷ „ἐν τοῖς“ ἑκάστης πράξεως οὔσης καρποῦ τῆς βασιλείας „καιροῖς.“ ἡμεῖς μὲν οὖν ἀπὸ πλειόνων ὀλίγα εἴπομεν πρὸς τὴν Κέλσου πεῦσιν εἰπόντος· τίς γὰρ ὁ νοῦς τῆς τοιᾶσδε καθόδου τῷ θεῷ; Κέλσος δὲ τὰ μήτε ὑπὸ Ἰουδαίων μήτε ὑφ᾿ ἡμῶν λεχθέντα ἂν ἑαυτῷ ἀποφαίνεται λέγων· ἢ ἵνα μάθῃ τὰ ἐν ἀνθρώποις; οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν φησιν ὅτι, ἵνα μάθῃ τὰ ἐν ἀνθρώποις, Χριστὸς ἐπιδημεῖ τῷ βίῳ. εἶτα ὡς εἰπόντων ἄν τινων τὸ ἵνα μάθῃ τὰ ἐν ἀνθρώποις, ἑαυτῷ ἀνθυποφέρει πρὸς τοῦτο τὸ οὐ γὰρ οἶδε πάντα; εἶτα ὡς ἀποκρινουμένων ὅτι οἶδε, πάλιν ἐπαπορεῖ λέγων ὅτι ἆρα οἶδε μὲν, οὐκ ἐπανορθοῖ δὲ, οὐδ᾿ οἷόν τε αὐτῷ θείᾳ δυνάμει ἐπανορθοῦν; καὶ ταῦτα δὲ πάντα εὐήθως λέγει. ἀεὶ γὰρ ὁ θεὸς τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ, κατὰ γενεὰς εἰς ψυχὰς ὁσίας μεταβαίνοντι καὶ φίλους θεοῦ καὶ προφήτας κατασκευάζοντι, ἐπανορθοῖ τοὺς ἀκούοντας τῶν λεγομένων· καὶ ἐν τῇ Χριστοῦ δ᾿ ἐπιδημίᾳ ἐπανορθοῖ τῷ κατὰ χριστιανισμὸν λόγῳ οὐχὶ τοὺς μὴ βουλομένους ἀλλὰ τοὺς τὸν κρείττονα βίον καὶ ἀρέσκοντα τῷ θεῷ ἑλομένους. οὐκ οἶδα δὲ καὶ ποταπὴν ἐπανόρθωσιν βουλόμενος ὁ Κέλσος γενέσθαι ἐπηπόρησε λέγων· ἆρ᾿ οὐχ οἷόν τε αὐτῷ δυνάμει θείᾳ ἐπανορθοῦν, ἐὰν μὴ φύσει τινὰ ἐπὶ τοῦτο πέμψῃ; ἆρα γὰρ ἤθελε φαντασιουμένοις τοῖς ἀνθρώποις ὑπὸ θεοῦ, ἀπειληφότος μὲν ἀθρόως τὴν κακίαν ἐμφύοντος δὲ τὴν ἀρετὴν, τὴν ἐπανόρθωσιν γενέσθαι; ἄλλος μὲν οὖν ζητήσει, εἰ ἀκόλουθον ἢ εἰ δυνατόν ἐστι τῇ φύσει τὸ τοιοῦτον· ἡμεῖς δὲ εἴποιμεν ἂν ὅτι ἔστω, καὶ δυνατὸν αὐτὸ εἶναι· ποῦ οὖν τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν, καὶ ποῦ ἐπαινετὴ συγκατάθεσις πρὸς τὸ ἀληθὲς τὸ ἀληθὲς ἢ ἀποδεκτὴ ἀνάνευσις ἀπὸ τοῦ ψεύδους; ἀλλὰ καὶ εἰ ἅπαξ δοθείη καὶ δυνατὸν τοῦτο καὶ πρεπόντως γινόμενον, διὰ τί οὐχὶ μᾶλλον ζητήσει τις τὴν ἀρχὴν, ἀνάλογόν τι φάσκων τῷ Κέλσῳ, ὅτι οὐχ οἷόν τε ἦν τῷ θεῷ θείᾳ δυνάμει μηδ᾿ ἐπανορθώσεως δεομένους ποιῆσαι τοὺς ἀνθρώπους ἀλλ᾿ αὐτόθεν σπουδαίους καὶ τελείους, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ὑποστάσης τῆς κακίας; ταῦτα δ᾿ ἰδιώτας μὲν καὶ ἀσυνέτους δύναται συναρπάσαι οὐ μὴν καὶ τὸν ἐνορῶντα τῇ φύσει τῶν πραγμάτων· ὅτι ἀρετῆς μὲν ἐὰν ἀνέλῃς τὸ ἑκούσιον, ἀνεῖλες αὐτῆς καὶ τὴν οὐσίαν. ὅλης δ᾿ εἰς ταῦτα πραγματείας χρεία· περὶ ἧς οὐκ ὀλίγα ἐν τοῖς περὶ προνοίας καὶ Ἕλληνες εἰρήκασιν, οἱ μὴ εἰπόντες ἂν ἅπερ ὁ Κέλσος ἐξέθετο λέγων· οἶδε μὲν, οὐκ ἐπανορθοῖ δὲ, οὐδ᾿ οἷόν τε αὐτῷ δυνάμει θείᾳ ἐπανορθοῦν. καὶ ἡμεῖς δὲ πολλαχοῦ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν εἰρήκαμεν περὶ τούτων, καὶ οἱ θεῖοι λόγοι τοῖς ἀκούειν δυναμένοις αὐτῶν παρέστησαν.
4.4Kelsos'un bize ve Yahudilere yönelttiği soru ona da sorulacaktır: Be adam, her şeyin üstündeki Tanrı insanlar arasında olup bitenleri bilir mi, bilmez mi? Eserinin gösterdiği gibi bir Tanrı'nın ve takdir-i ilahinin var olduğunu kabul ediyorsan, onun bilmesi zorunludur. Biliyorsa neden düzeltmiyor? Yoksa bilip de neden düzeltmediği konusunda bizim savunma yapmamız gerekir de, eserinde Epikurosçuluğunu pek belli etmeyip takdir-i ilahiyi tanıyormuş gibi davranan sana, Tanrı'nın insanlar arasındaki her şeyi bildiği hâlde neden düzeltmediği ve ilahi kudretiyle herkesi kötülükten neden kurtarmadığı aynı şekilde sorulmayacak mı? Ama biz Tanrı'nın düzeltecek olanları her zaman gönderdiğini söylemekten utanmıyoruz; çünkü insanları en iyi şeylere çağıran sözler, Tanrı onları verdiği için insanlar arasında vardır. Tanrı'ya hizmet edenler arasında da pek çok fark vardır; hakikati bütünüyle ve saf olarak temsil eden ve tam bir düzeltmeyi gerçekleştirenler azdır; Musa ve peygamberler böyleydi. Ama bunların hepsinin yanında İsa'nın gerçekleştirdiği düzeltme büyüktür; çünkü o yalnız dünyanın bir köşesindekilerin değil, kendisine kalırsa her yerdeki insanların iyileşmesini istedi; zira "bütün insanların kurtarıcısı" olarak geldi.
Λελέξεται οὖν ὅπερ ἡμῖν καὶ Ἰουδαίοις προσάγει ὁ Κέλσος καὶ πρὸς αὐτόν· ὅτι ἆρα, ὦ οὗτος, οἶδεν ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς τὰ ἐν ἀνθρώποις ἢ οὐκ οἶδεν; ἀλλ᾿ εἴπερ τίθης εἶναι θεὸν καὶ πρόνοιαν, ὡς ἐμφαίνει σου τὸ σύγγραμμα, ἀναγκαῖον αὐτὸν εἰδέναι. εἰ δ᾿ οἶδεν, διὰ τί οὐκ ἐπανορθοῖ; ἢ ἡμῖν μὲν ἀναγκαῖον ἀπολογεῖσθαι. διὰ τί εἰδὼς οὐκ ἐπανορθοῖ· σοὶ δὲ, μὴ πάνυ ἐμφαίνοντι διὰ τοῦ συγγράμματος τὸν Ἐπικούρειον ἀλλὰ προσποιουμένῳ πρόνοιαν εἰδέναι, οὐκ ἐπ᾿ ἴσης λελέξεται, διὰ τί εἰδὼς τὰ ἐν ἀνθρώποις πάντα ὁ θεὸς οὐκ ἐπανορθοῖ οὐδὲ θείᾳ δυνάμει ἀπαλλάσσει πάντας τῆς κακίας; ἀλλ᾿ οὐκ αἰσχυνόμεθα λέγειν ὅτι ἀεὶ μὲν πέμπει τοὺς ἐπανορθωσομένους· οἱ γὰρ ἐπὶ τὰ βέλτιστα προκαλούμενοι λόγοι, θεοῦ αὐτοὺς δεδωκότος. εἰσὶν ἐν ἀνθρώποις· ἤδη δὲ τῶν διακονουμένων τῷ θεῷ πολλαί εἰσι διαφοραὶ, καὶ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ πάντῃ καὶ καθαρῶς πρεσβεύοντες τὰ τῆς ἀληθείας καὶ τὴν παντελῆ ἐπανόρθωσιν ἐργαζόμενοι, ὁποῖοι ἦσαν Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται. παρὰ δὲ τούτους πάντας μεγάλη ἡ διὰ τοῦ Ἰησοῦ ἐπανόρθωσις, οὐ τοὺς ἐν μιᾷ γωνίᾳ τῆς οἰκουμένης βουληθέντος μόνους θεραπεύεσθαι ἀλλὰ τὸ ὅσον ἐπ᾿ αὐτῷ καὶ τοὺς πανταχοῦ· „σωτὴρ“ γὰρ ἦλθε „πάντων ἀνθρώπων.“
4.5Bundan sonra pek soylu Kelsos, nereden aldığını bilmediğim bir şekilde, sanki Tanrı'nın kendisinin insanlara indiğini söylüyormuşuz gibi bize itiraz ediyor ve bundan Tanrı'nın kendi yerini terk ettiği sonucunun çıktığını sanıyor. Çünkü Tanrı'nın kudretini ve "Rabbin ruhunun dünyayı doldurduğunu, her şeyi bir arada tutanın her sesi bildiğini" bilmiyor; "Göğü ve yeri ben doldurmuyor muyum? diyor Rab" sözünü anlayamıyor. Hristiyanların öğretisine göre, Pavlus'un da Atinalılara yaptığı konuşmada öğrettiği gibi, hepimizin "onda yaşadığımızı, hareket ettiğimizi ve var olduğumuzu" görmüyor. Dolayısıyla evrenin Tanrısı kendi kudretiyle İsa'yla birlikte insanların hayatına inse de, "başlangıçta Tanrı'yla birlikte" olan ve kendisi de "Tanrı" olan Logos bize gelse de, Tanrı yerinden ayrılmaz, kendi yerini terk etmez. Sanki bir yer ondan boşalmış, daha önce onu barındırmayan başka bir yer de dolmuş gibi değildir. Tanrı'nın kudreti ve tanrılığı, dilediği kişi aracılığıyla ve kendine yer bulduğu kişide bulunur; ama o yer değiştirmez, bir yeri boş bırakıp başka bir yeri doldurmaz. Onun bir yerden ayrılıp başka bir yeri doldurduğunu söylesek bile bunu mekân anlamında söylemeyiz. Kötü ve kötülüğe dağılmış kişinin ruhunun Tanrı tarafından terk edildiğini, aretē'ye göre yaşamak isteyen, onda ilerleyen ya da zaten ona göre yaşayan kişinin ruhunun ise ilahi ruhla dolduğunu ya da ona ortak olduğunu söyleriz. Dolayısıyla Mesih'in inişi ya da Tanrı'nın insanlara yönelmesi için, Kelsos'un sandığı gibi daha büyük bir yerin terk edilmesine ve buradaki şeylerin değişmesine gerek yoktur. Kelsos şöyle diyor: "Buradaki şeylerden en küçük birini bile değiştirirsen, her şey altüst olup gider." Eğer Tanrı'nın kudretinin bulunması ve Logos'un insanlara gelişiyle bazı şeylerin değiştiğini söylemek gerekiyorsa, Tanrı'nın Logos'unun gelişini kendi ruhuna kabul eden kişinin kötüden erdemliye, ahlaksızdan itidalliye, batıl inançlıdan dindara dönüştüğünü söylemekten çekinmeyiz.
Μετὰ ταῦθ᾿ ὁ γενναιότατος Κέλσος οὐκ οἶδ᾿ ὁπόθεν λαβὼν ἐπαπορεῖ πρὸς ἡμᾶς ὡς λέγοντας ὅτι αὐτὸς κάτεισι πρὸς ἀνθρώπους ὁ θεός· καὶ οἴεται ἀκολουθεῖν τούτῳ τὸ τὴν ἑαυτοῦ ἕδραν αὐτὸν καταλιπεῖν. οὐ γὰρ οἶδε δύναμιν θεοῦ καὶ „ὅτι πνεῦμα κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, καὶ τὸ συνέχον τὰ πάντα γνῶσιν ἔχει φωνῆς,“ οὐδὲ συνιέναι δύναται τὸ „οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει κύριος,“ οὐδὲ βλέπει ὅτι κατὰ τὸν Χριστιανῶν λόγον οἱ πάντες „ἐν αὐτῷ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμὲν,“ ὡς καὶ Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Ἀθηναίους δημηγορίᾳ ἐδίδαξε. κἂν ὁ θεὸς τοίνυν τῶν ὅλων τῇ ἑαυτοῦ δυνάμει συγκαταβαίνῃ τῷ Ἰησοῦ εἰς τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον, κἂν ὁ „ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεὸν“ λόγος. „θεὸς“ καὶ αὐτὸς ὢν, ἔρχηται πρὸς ἡμᾶς. οὐκ ἔξεδρος γίνεται οὐδὲ καταλείπει τὴν ἑαυτοῦ ἕδραν. ὡς τινὰ μὲν τόπον κενὸν αὐτοῦ εἶναι ἕτερον δὲ πλήρη, οὐ πρότερον αὐτὸν ἔχοντα. ἐπιδημεῖ δὲ δύναμις καὶ θειότης θεοῦ δι᾿ οὗ βούλεται καὶ ἐν ᾧ εὑρίσκει χώραν. οὐκ ἀμείβοντος τόπον οὐδ᾿ ἐκλείποντος χώραν αὐτοῦ κενὴν καὶ ἄλλην πληροῦντος. ἵνα γὰρ καὶ ἐκλείπειν αὐτὸν φῶμεν καὶ ἄλλον τινὰ πληροῦν, οὐ περὶ τόπου τὸ τοιοῦτον ἀποφανούμεθα· ἀλλὰ τὴν μὲν τοῦ φαύλου καὶ κεχυμένου ἐν τῇ κακίᾳ ψυχὴν φήσομεν καταλείπεσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ, τὴν δὲ τοῦ βουλομένου ζῆν κατ᾿ ἀρετὴν ἢ καὶ προκόπτοντος ἢ καὶ ἤδη ζῶντος κατ᾿ αὐτὴν ἀποφανούμεθα πληροῦσθαι ἢ μετέχειν θείου πνεύματος. οὐ χρεία οὖν εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ κάθοδον ἢ εἰς τὴν πρὸς ἀνθρώπους ἐπιστροφὴν τοῦ θεοῦ καταλείπεσθαι ἕδραν μείζονα καὶ μεταβάλλεσθαι τὰ τῇδε, ὡς ὁ Κέλσος οἴεται, λέγων· εἰ γὰρ ἕν τι τῶν τῇδε τοὐλάχιστον μεταβάλοις, ἀνατραπέντα οἰχήσεταί σοι τὰ πάντα. εἰ δὲ χρὴ λέγειν μεταβάλλειν παρουσίᾳ δυνάμεως θεοῦ καὶ ἐπιδημίᾳ τοῦ λόγου εἰς ἀνθρώπους τινὰ, οὐκ ὀκνήσομεν λέγειν μεταβάλλειν ἐκ φαύλου εἰς ἀστεῖον καὶ ἐξ ἀκολάστου εἰς σώφρονα καὶ ἐκ δεισιδαίμονος εἰς εὐσεβῆ τὸν παραδεξάμενον τὴν τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ ἐπιδημίαν εἰς τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν.
4.6Kelsos'un en gülünç sözlerine de cevap vermemizi istiyorsan, şunu söylediğini dinle: "Yoksa Tanrı insanlar arasında bilinmediği ve bu yüzden kendini eksik saydığı için mi tanınmak, inananları da inanmayanları da sınamak istiyor; tıpkı insanlar arasında gösteriş meraklısı sonradan görmeler gibi? Böylece Tanrı'ya pek büyük ve tamamen ölümlülere yaraşır bir şöhret hırsı yüklemiş oluyorlar." Buna cevabımız şudur: Kötü insanlarca bilinmeyen Tanrı, kendini eksik saydığı için değil, kendisini bilmek bilen kişiyi mutsuzluktan kurtardığı için tanınmak ister. Bazı insanlarda tarifsiz ve ilahi bir kudretle bizzat bulunması ya da Mesih'ini göndermesi de inananları ya da inanmayanları sınamak istediğinden değildir. Bunu, inanıp onun tanrılığını kavrayanlar her türlü mutsuzluktan kurtulsun, inanmayanlar da işitmedikleri ve öğretilmedikleri için inanmadıklarını ileri sürüp kendilerini savunacak bir yer bulamasın diye yapar. Öyleyse hangi akıl yürütme, bizim sözlerimizden Tanrı'nın insanlar arasındaki gösteriş meraklısı sonradan görmelere benzediği sonucunun çıktığını gösterebilir? Tanrı, yüceliğini anlayıp kavramamızı istemekle bize gösteriş yapmış olmaz. O, kendisini bilmekten ruhlarımızda doğan mutluluğun içimizde kök salmasını istediği için, Mesih aracılığıyla ve Logos'un her daim gelişiyle, bizi kendisine yakınlaştırmaya çalışır. Demek ki Hristiyanların öğretisi Tanrı'ya ölümlülere yaraşır hiçbir şöhret hırsı yüklemez.
Εἰ δὲ καὶ πρὸς τὰ καταγελαστότατα τοῦ Κέλσου θέλεις ἡμᾶς ἀπαντᾶν, ἄκουε αὐτοῦ λέγοντος· ἀλλὰ γὰρ ἀγνοούμενος ὁ θεὸς ἐν ἀνθρώποις καὶ παρὰ τοῦτ᾿ ἔλαττον ἔχειν δοκῶν ἐθέλοι ἂν γνωσθῆναι καὶ τοὺς πιστεύοντάς τε καὶ ἀπιστοῦντας διαπειράσαι, καθάπερ οἱ νεόπλουτοι τῶν ἀνθρώπων ἐπιδεικτιῶντες; πολλὴν ⟨(γοῦν)⟩ τινα καὶ πάνυ θνητὴν φιλοτιμίαν τοῦ θεοῦ καταμαρτυροῦσι. φαμὲν οὖν ὅτι ἀγνοούμενος θεὸς ὑπὸ φαύλων ἀνθρώπων οὐ παρὰ τὸ αὐτὸς ἔλαττον ἔχειν δοκεῖν θέλοι ἂν γνωσθῆναι, ἀλλὰ τὸ τὴν γνῶσιν αὐτοῦ κακοδαιμονίας ἀπαλλάσσειν τὸν γινώσκοντα. ἀλλ᾿ οὐδὲ διαπειράσαι θέλων τοὺς πιστεύοντας ἢ τοὺς ἀπιστοῦντας ἤτοι αὐτὸς ἀῤῥήτῳ καὶ θείᾳ δυνάμει ἔν τισιν ἐπιδημεῖ ἢ πέμπει τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ὑπὲρ τοῦ πιστεύοντας μὲν καὶ καταλαμβάνοντας αὐτοῦ τὴν θεότητα ἀπαλλάσσεσθαι πάσης κακοδαιμονίας, ἀπιστοῦντας δὲ μηδ᾿ ἀπολογίας ἔτι χώραν ἔχειν. ὡς παρὰ τὸ μὴ ἀκηκοέναι καὶ δεδιδάχθαι οὐ πιστεύσαντας. τίς οὖν λόγος παρίστησιν ἀκολουθεῖν ἡμῖν τὸ τὸν θεὸν καθ᾿ ἡμᾶς εἶναι ὡς τοὺς νεοπλούτους τῶν ἀνθρώπων ἐπιδεικτιῶντας; οὐ γὰρ ἐπιδεικτιᾷ ὁ θεὸς πρὸς ἡμᾶς, βουλόμενος ἡμᾶς συνιέναι καὶ νοεῖν αὐτοῦ τὴν ὑπεροχήν· ἀλλὰ τὴν ἀπὸ τοῦ γινώσκεσθαι ἡμῖν αὐτὸν ἐγγινομένην ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν μακαριότητα ἐμφύεσθαι ἡμῖν θέλων, πραγματεύεται διὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς ἀεὶ ἐπιδημίας τοῦ λόγου ἀναλαμβάνειν ἡμᾶς τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκείωσιν. οὐδεμίαν οὖν θνητὴν φιλοτιμίαν ὁ Χριστιανῶν λόγος καταμαρτυρεῖ τοῦ θεοῦ.
4.7Kelsos, az önce aktardığımız sözlerde boş yere nasıl saçmaladıysa, sonra bir yerde bizim şu görüşümüzü kendisi aktarıyor: Tanrı kendisi için tanınmaya muhtaç olduğundan değil, bizim kurtuluşumuz için bize kendini tanıtmak ister; öyle ki bu bilgiyi kabul edenler iyi olup kurtulsun, kabul etmeyenler de kötü oldukları ortaya çıkınca cezalandırılsın. Bunu aktardıktan sonra da şöyle itiraz ediyor: "Demek Tanrı, bunca çağdan sonra insanların hayatını doğru yola koymayı şimdi hatırladı da önceden umursamıyordu, öyle mi?" Buna da şöyle cevap vereceğiz: Tanrı'nın insanların hayatını doğru yola koymak istemediği bir zaman olmamıştır. O, akıl sahibi canlıyı düzeltmek için ona aretē'ye götürecek imkânlar vererek her zaman onunla ilgilenmiştir. Çünkü Tanrı'nın bilgeliği her kuşakta, kutsal bulduğu ruhlara geçerek onları Tanrı dostları ve peygamberler hâline getirir. Kutsal kitaplarda da her kuşakta yaşamış, kutsal ve ilahi ruhu kabul edebilecek kimseler bulunur; bunların, güçleri yettiğince çağdaşlarını nasıl Tanrı'ya döndürdükleri de görülür.
Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως φλυαρήσας μάτην ἐφ᾿ οἷς ἐξεθέμεθα, ὕστερόν ποτε ἐκτίθεται ὅτι οὐ δι᾿ αὑτὸν δεόμενος γνωσθῆναι ἀλλὰ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν γνῶσιν ἡμῖν παρασχεῖν ἑαυτοῦ βούλεται· ἵν᾿ οἱ μὲν παραδεξάμενοι αὐτὴν χρηστοὶ γενόμενοι σωθῶσιν, οἱ δὲ μὴ παραδεξάμενοι ἀποδειχθέντες πονηροὶ κολασθῶσιν. καὶ ἐκθέμενός γε τὸ τοιοῦτον ἐπαπορεῖ λέγων· νῦν ἆρα μετὰ τοσοῦτον αἰῶνα ὁ θεὸς ἀνεμνήσθη δικαιῶσαι τὸν ἀνθρώπων βίον, πρότερον δὲ ἠμέλει; καὶ πρὸς τοῦτο δὲ φήσομεν ὅτι οὐκ ἔστιν ὅτ᾿ οὐκ ἐβουλήθη δικαιῶσαι τὸν ἀνθρώπων βίον ὁ θεὸς, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ ἐπεμελήθη διδοὺς ἀρετῆς ἀφορμὰς τοῦ ἐπανορθοῦσθαι τὸ λογικὸν ζῷον. κατὰ γὰρ ἑκάστην γενεὰν ἡ σοφία τοῦ θεοῦ εἰς ψυχὰς. ἃς εὑρίσκει ὁσίας. μεταβαίνουσα φίλους θεοῦ καὶ προφήτας κατασκευάζει. καὶ εὑρεθεῖεν γ᾿ ἂν ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις οἱ καθ᾿ ἑκάστην γενεὰν ὅσιοι καὶ δεκτικοὶ τοῦ θείου πνεύματος, καὶ ὡς ἐπέστρεφον τοὺς καθ᾿ αὑτοὺς ὅση δύναμις.
4.8Bazı kuşaklarda, hayatları daha gergin ve daha güçlü olduğu için ilahi olanı kabul etmekte başka peygamberlerden —kimi çağdaşlarından, kimi kendilerinden önce ya da sonra gelenlerden— üstün olan peygamberlerin çıkmasında şaşılacak bir şey yoktur. Aynı şekilde, insan soyuna, ondan önce ve sonra gelenlerden farklı, seçkin bir şeyin geldiği bir zamanın da olmuş olmasında şaşılacak bir şey yoktur. Ama bu konudaki öğreti daha gizemli ve derindir; halkın kulağına pek ulaşabilecek türden değildir. Bunları açıklığa kavuşturmak ve Mesih'in gelişi hakkında söylenen "Demek Tanrı, bunca çağdan sonra insan soyunu doğru yola koymayı şimdi hatırladı da önceden umursamıyordu, öyle mi?" sözüne cevap vermek için, paylar hakkındaki öğretiye dokunmak ve şunu açıklamak gerekir: Neden "Yüce Olan milletleri paylaştırdığında, Âdem'in oğullarını dağıttığında, milletlerin sınırlarını Tanrı'nın meleklerinin sayısına göre koydu; Rabbin payı kendi halkı Yakup oldu, mirasının ölçülüp ayrılmış toprağı İsrail" denmiştir? Ayrıca her insanın hangi sınır içinde, o sınırı kurayla almış olanın yönetimi altında doğduğunun sebebi de anlatılmalıdır; "Rabbin payı kendi halkı Yakup, mirasının ölçülüp ayrılmış toprağı İsrail" olmasının ne kadar yerinde olduğu da. Önceden "Rabbin payı kendi halkı Yakup, mirasının ölçülüp ayrılmış toprağı İsrail" iken, sonrakiler hakkında Baba'nın Kurtarıcı'ya neden "Benden iste, sana milletleri miras olarak, yeryüzünün uçlarını mülk olarak vereyim" dediği de açıklanmalıdır. Çünkü insan ruhlarına dair farklı ilahi düzenlemenin, sözle anlatılamayan, tarif edilemeyen bir sırası ve bağlantısı vardır.
Οὐδὲν δὲ θαυμαστὸν τὸ γενεαῖς τισι προφήτας γεγονέναι, ὑπερέχοντας ἐν τῇ παραδοχῇ τῆς θειότητος διὰ τὸν ἐπὶ πλεῖον εὔτονον καὶ ἐῤῥωμένον βίον ἑτέρων προφητῶν, τινῶν μὲν κατ᾿ αὐτοὺς ἄλλων δὲ προγενεστέρων ἢ μεταγενεστέρων. οὕτω δὲ οὐ θαυμαστὸν καί τινα καιρὸν γεγονέναι, ὅτ᾿ ἐξαίρετόν τι χρῆμα ἐπιδεδήμηκε τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων καὶ διαφέρον παρὰ τοὺς προγενεστέρους αὐτοῦ ἢ καὶ μεταγενεστέρους. ἔχει δέ τι ὁ περὶ τούτων λόγος μυστικώτερον καὶ βαθύτερον καὶ μὴ πάνυ τι φθάνειν δυνάμενον ἐπὶ τὴν δημωδεστέραν ἀκοήν. καὶ δεῖ ὑπὲρ τοῦ ταῦτα σαφηνισθῆναι καὶ ἀπαντηθῆναι πρὸς τὰ λεγόμενα περὶ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας. ὅτι νῦν ἆρα μετὰ τοσοῦτον αἰῶνα ὁ θεὸς ἀνεμνήσθη δικαιῶσαι τὸ ἀνθρώπων γένος, πρότερον δὲ ἠμέλει; ἅψασθαι τοῦ περὶ μερίδων λόγου καὶ σαφηνίσαι. διὰ τί „ὅτε διεμέριζεν ὁ ὕψιστος ἔθνη. ὡς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδὰμ, ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατ᾿ ἀριθμὸν ἀγγέλων θεοῦ· καὶ ἐγενήθη μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακὼβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ“· καὶ δεήσει τὴν αἰτίαν εἰπεῖν τῆς εἰς ἕκαστον ὅριον γενέσεως ὑπὸ τὸν κεκληρωμένον τὸ ὅριον, καὶ πῶς εὐλόγως „ἐγενήθη μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακὼβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ“· καὶ διὰ τί πρότερον μὲν ἦν „μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακὼβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραὴλ,“ περὶ δὲ τῶν ὕστερον λέγεται πρὸς τὸν σωτῆρα ὑπὸ τοῦ πατρός· „αἴτησαι παρ᾿ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς.“ εἰσὶ γάρ τινες εἱρμοὶ καὶ ἀκολουθίαι ἄφατοι καὶ ἀνεκδιήγητοι περὶ τῆς κατὰ τὰς ἀνθρωπίνας ψυχὰς διαφόρου οἰκονομίας.
4.9Kelsos istemese de, o İsrail'in işlerini düzelten birçok peygamberden sonra bütün dünyanın düzelticisi olarak Mesih geldi. Önceki düzende olduğu gibi insanlara karşı kamçılara, zincirlere ve işkence aletlerine ihtiyaç duymadı; çünkü "ekinci tohum ekmeye çıktığında", sözü her yere ekmek için öğretmek yetiyordu. Eğer dünyanın bir başlangıcı olduğu için ona zorunlu bir sınır çizen bir zaman gelecekse, dünyanın bir sonu olacaksa ve bu sondan sonra herkes hakkında adil bir yargı verilecekse, felsefe yapan kişi öğretinin bu yanlarını hem kutsal yazılardan hem de akıl yürütmenin tutarlılığından alınmış her türlü ispatla temellendirmelidir. Tanrı bilgeliğinin son derece çeşitli inceliklerini izleyemeyen çoğunluk ve daha saf olanlar ise kendilerini Tanrı'ya ve soyumuzun Kurtarıcısı'na emanet etmeli ve başka herhangi biri için değil, onun için söylenen "Kendisi söyledi" sözüyle yetinmelidir.
Ἦλθεν οὖν, κἂν μὴ βούληται Κέλσος, μετὰ πολλοὺς προφήτας ἐπανορθουμένους τὰ τοῦ Ἰσραὴλ ἐκείνου ἐπανορθωτὴς ὅλου τοῦ κόσμου ὁ Χριστὸς, οὐ δεόμενος κατὰ τὴν προτέραν οἰκονομίαν τῆς κατ᾿ ἀνθρώπων χρήσεως μαστίγων καὶ δεσμῶν καὶ βασανιστηρίων· ἤρκει γὰρ ἡ διδασκαλία, ὅτε „ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπείρειν,“ ἵνα σπείρῃ τὸν λόγον πανταχοῦ. εἰ δ᾿ ἐπιστήσεταί τις χρόνος, περιγράφων τὸν κόσμον ἀναγκαίαν περιγραφὴν τῷ αὐτὸν ἀρχὴν ἐσχηκέναι, καὶ ἐπιστήσεταί τι τέλος τῷ κόσμῳ καὶ μετὰ τὸ τέλος δικαία περὶ πάντων κρίσις· δεήσει μὲν τὸν φιλοσοφοῦντα τὰ τοῦ λόγου κατασκευάζειν μετὰ παντοδαπῶν ἀποδείξεων, τῶν τε ἀπὸ τῶν θείων γραμμάτων καὶ τῶν ἀπὸ τῆς ἐν τοῖς λόγοις ἀκολουθίας, δεήσει δὲ τὸν πολὺν καὶ ἁπλούστερον καὶ μὴ δυνάμενον παρακολουθεῖν τοῖς ποικιλωτάτοις τῆς σοφίας τοῦ θεοῦ θεωρήμασιν, ἐμπιστεύσαντα ἑαυτὸν θεῷ καὶ τῷ σωτῆρι τοῦ γένους ἡμῶν, τούτου μᾶλλον ἀρκεσθῆναι τῷ „αὐτὸς ἔφα“ ἢ ἄλλου οὑτινοσοῦν.
4.10Bundan sonra Kelsos, alışkanlığı olduğu üzere hiçbir şeyi temellendirmeden ve ispatlamadan, sanki biz Tanrı hakkında dine ve temizliğe aykırı şeyler geveliyormuşuz gibi şöyle diyor: "Tanrı hakkında bunları dine ve temizliğe aykırı biçimde gevelediklerini herkes görür." Bunları cahilleri dehşete düşürmek için yaptığımızı, günah işleyenlere gerekli cezalar hakkında doğruyu söylemediğimizi sanıyor; bu yüzden bizi, Bakkhos ayinlerinde önceden hayaletleri ve korkunç görüntüleri sahneye çıkaranlara benzetiyor. Bakkhos ayinleri hakkında inandırıcı bir açıklama olup olmadığını Yunanlılar söylesin, Kelsos ve ayin arkadaşları da dinlesin. Biz ise kendi inançlarımızı savunuyor ve şunu söylüyoruz: Amacımız insan soyunu düzeltmektir. Bunu ya cezalarla ilgili tehditlerle yaparız —ki bu cezaların bütün evren için gerekli, belki onlara uğrayacak olanlar için de yararsız olmadığına inanırız— ya da iyi yaşamış olanlara verilen vaatlerle. Bu vaatler, Tanrı'nın krallığında, onun egemenliği altında yaşamaya layık görülenlerin süreceği kutlu hayatı anlatır.
Μετὰ ταῦτα πάλιν, ὡς σύνηθές ἐστιν αὐτῷ, μηδὲν κατασκευάσας μηδ᾿ ἀποδείξας ὁ Κέλσος, ὡσπερεὶ οὐχ ὁσίως ἡμῶν οὐδ᾿ εὐαγῶς περὶ τοῦ θεοῦ θρυλούντων, φησίν· ὅτι μὲν οὖν οὐχ ὁσίως οὐδὲ εὐαγῶς ταῦτα περὶ τοῦ θεοῦ θρυλοῦσιν εὔδηλον, καὶ οἴεταί γε ἐπὶ θάμβει τῶν ἰδιωτῶν ταῦθ᾿ ἡμᾶς ποιεῖν, οὐχὶ δὲ τἀληθῆ περὶ κολάσεων λέγοντας ἀναγκαίων τοῖς ἡμαρτηκόσι· διόπερ ἐξομοιοῖ ἡμᾶς τοῖς ἐν ταῖς Βακχικαῖς τελεταῖς τὰ φάσματα καὶ τὰ δείματα προεισάγουσι. περὶ μὲν οὖν τῶν Βακχικῶν τελετῶν εἴτε τις ἐστὶ πιθανὸς λόγος εἴτε μηδεὶς τοιοῦτος, λεγέτωσαν Ἕλληνες καὶ ἀκουέτω Κέλσος καὶ οἱ συνθιασῶται αὐτοῦ· ἡμεῖς δὲ περὶ τῶν ἡμετέρων ἀπολογούμεθα, λέγοντες ὅτι τὸ προκείμενον ἡμῖν ἐστιν ἐπανορθοῦν τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων εἴτε διὰ τῶν περὶ κολάσεων ἀπειλῶν, ἃς πεπείσμεθα ἀναγκαίας εἶναι τῷ παντὶ τάχα δὲ καὶ τοῖς πεισομένοις αὐτὰς οὐκ ἀχρήστους, εἴτε διὰ τῶν ἐπὶ τοὺς καλῶς βεβιωκότας ἐπαγγελιῶν, περιεχουσῶν τὰ περὶ τῆς μακαρίας ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ τοῖς ἀξίοις ὑπ᾿ αὐτοῦ βασιλεύεσθαι διεξαγωγῆς.
4.11Bundan sonra Kelsos, tufan ya da yangın hakkında olağanüstü ya da yeni hiçbir şey söylemediğimizi, aksine Yunanlılar ya da barbarlar arasında bunlar hakkında söylenenleri yanlış anlayıp kendi yazılarımızın bu konudaki sözlerine inandığımızı göstermek isteyerek şöyle diyor: "Onlardan yanlış duyarak şu fikre de kapıldılar: Uzun zaman devirlerine, yıldızların dönüşlerine ve kavuşumlarına göre yangınlar ve tufanlar olurmuş; Deukalion zamanındaki son tufandan sonra da devir, evrenin değişim düzenine göre bir yangını gerektiriyormuş. İşte bu, onları yanlış bir kanaatle Tanrı'nın bir işkenceci gibi elinde ateşle ineceğini söylemeye yöneltti." Buna da şöyle cevap vereceğiz: Çok şey okumuş, birçok tarihi bildiğini göstermiş olan Kelsos'un Musa'nın eskiliğine nasıl olup da dikkat etmediğini bilmiyorum. Bazı Yunan yazarları Musa'nın, Phoroneus'un babası İnakhos zamanında yaşadığını anlatır; Mısırlılar da, Fenike tarihini yazanlar da onun çok eski olduğunu kabul eder. İsteyen, Flavius Iosephus'un Yahudilerin eskiliği üzerine yazdığı iki kitabı okusun da Musa'nın, dünyada uzun devirler boyunca tufanlar ve yangınlar olduğunu söyleyenlerden ne bakımdan daha eski olduğunu öğrensin. Kelsos ise Yahudilerin ve Hristiyanların işte bu kişileri yanlış anladığını ve yangınla ilgili söylenenleri kavrayamadıkları için Tanrı'nın bir işkenceci gibi elinde ateşle ineceğini söylediklerini iddia ediyor.
Μετὰ ταῦτα βουλόμενος ἡμᾶς παραδεῖξαι μηδὲν παράδοξον μηδὲ καινὸν λέγειν περὶ κατακλυσμοῦ ἢ ἐκπυρώσεως, ἀλλὰ καὶ παρακούσαντας τῶν παρ᾿ Ἕλλησιν ἢ βαρβάροις περὶ τούτων λεγομένων ταῖς ἡμετέραις πεπιστευκέναι περὶ αὐτῶν γραφαῖς, φησὶ ταῦτα· ἐπῆλθε δ᾿ αὐτοῖς καὶ ταῦτα ἐκείνων παρακούσασιν, ὅτι δὴ κατὰ χρόνων μακρῶν κύκλους καὶ ἄστρων ἐπανόδους τε καὶ συνόδους ἐκπυρώσεις καὶ ἐπικλύσεις συμβαίνουσι, καὶ ὅτι μετὰ τὸν τελευταῖον ἐπὶ Δευκαλίωνος κατακλυσμὸν ἡ περίοδος κατὰ τὴν τῶν ὅλων ἀμοιβὴν ἐκπύρωσιν ἀπαιτεῖ· ταῦτ᾿ αὐτοὺς ἐποίησεν ἐσφαλμένῃ δόξῃ λέγειν ὅτι ὁ θεὸς καταβήσεται δίκην βασανιστοῦ πῦρ φέρων. καὶ πρὸς ταῦτα δὲ φήσομεν ὅτι οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ὁ πολλὰ ἀναγνοὺς καὶ ἱστορίας πολλὰς ἐπιδειξάμενος ἐγνωκέναι Κέλσος οὐκ ἐπέστησε τῇ Μω(??)σέως ἀρχαιότητι, ἱστορουμένου ὑπό τινων Ἑλληνικῶν συγγραφέων κατὰ τοὺς χρόνους γεγονέναι Ἰνάχου τοῦ Φορωνέως· καὶ ὑπὸ Αἰγυπτίων δ᾿ ἀρχαιότατος εἶναι ὁμολογεῖται ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν τὰ Φοινικικὰ πραγματευσαμένων· καὶ ὁ βουλόμενός γε ἀναγνώτω τὰ Φλαυΐου Ἰωσήπου περὶ τῆς Ἰουδαίων ἀρχαιότητος δύο βιβλία, ἵνα γνῷ, τίνα τρόπον ἀρχαιότερος ἦν Μωϋσῆς τῶν κατὰ χρόνων μακρὰς περιόδους κατακλυσμοὺς καὶ ἐκπυρώσεις φησάντων γίνεσθαι ἐν τῷ κόσμῳ· ὧν παρακηκοέναι λέγει ὁ Κέλσος Ἰουδαίους καὶ Χριστιανοὺς καὶ μὴ νοήσαντας τὰ περὶ ἐκπυρώσεως εἰρηκέναι ὅτι ὁ θεὸς καταβήσεται δίκην βασανιστοῦ πῦρ φέρων.
4.12Devirler ve devirlere göre tufanlar ya da yangınlar olup olmadığını, Kutsal Yazı'nın da bunu bilip bilmediğini söylemenin yeri burası değildir; gerçi pek çok yerde, özellikle Süleyman'ın "Olmuş olan nedir? Olacak olanın ta kendisi. Yapılmış olan nedir? Yapılacak olanın ta kendisi" ve devamındaki sözlerinde bunu bildiği görülür. Yalnız şunu belirtmek yeter: Çok eski zamanlarda yaşamış olan Musa ve bazı peygamberler dünyanın yanması hakkındaki görüşü başkalarından almadılar. Tarihlere dikkat ederek konuşmak gerekirse, asıl başkaları onların söylediklerini yanlış anlayıp iyice kavramadan, devirler boyunca kendine has keyfiyetleri ve arazları bakımından birbirinden hiç farkı olmayan aynılıklar uydurdular. Biz ise ne tufanı ne yangını devirlere ve yıldızların dolanımlarına bağlarız; bunların sebebinin, aşırı yayılan ve tufanla ya da yangınla temizlenen kötülük olduğunu söyleriz. Peygamber sözleri, "Göğü ve yeri ben doldurmuyor muyum? diyor Rab" diyen Tanrı'nın indiğini söylediğinde, bunu mecaz olarak anlarız. Çünkü Tanrı, insanların, özellikle de kötülerin işlerini düzenlerken kendi büyüklüğünden ve yüceliğinden iner. Gündelik dil de öğretmenlerin küçük çocukların, bilgelerin ya da ilerlemekte olanların da felsefeye yeni yönelmiş gençlerin seviyesine indiğini söyler; ama bununla onların bedence aşağı indiğini kastetmez. Aynı şekilde, kutsal yazılarda bir yerde Tanrı'nın indiği söyleniyorsa, bu, kelimeyi böyle kullanan gündelik dile uygun olarak anlaşılır; çıkmak da öyle.
Πότερον μὲν οὖν εἰσι περίοδοι καὶ κατὰ περιόδους κατακλυσμοὶ ἢ ἐκπυρώσεις, ἢ μὴ εἰσὶ, καὶ εἰ ἐπίσταται καὶ ταῦθ᾿ ὁ λόγος, ἐν πολλοῖς μὲν καὶ ἐν οἷς δὲ Σολομών φησι· „τί τὸ γεγονός; αὐτὸ τὸ γενησόμενον· καὶ τί τὸ πεποιημένον; αὐτὸ τὸ ποιηθησόμενον“ καὶ τὰ ἑξῆς, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ καιροῦ λέγειν. ἀρκεῖ γὰρ μόνον ἐπισημειώσασθαι ὅτι ἀρχαιότατοι ἄνδρες γενόμενοι Μωϋσῆς καί τινες τῶν προφητῶν οὐ παρ᾿ ἑτέρων εἰλήφασι τὰ περὶ τῆς τοῦ κόσμου ἐκπυρώσεως ἀλλ᾿, εἰ χρὴ ἐπιστήσαντα τοῖς χρόνοις εἰπεῖν, μᾶλλον τούτων ἕτεροι παρακούσαντες καὶ μὴ ἀκριβώσαντες τὰ ὑπὸ τούτων λεγόμενα ἀνέπλασαν κατὰ περιόδους ταυτότητας καὶ ἀπαραλλάκτους τοῖς ἰδίοις ποιοῖς καὶ τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτοῖς. ἡμεῖς δὲ οὔτε τὸν κατακλυσμὸν οὔτε τὴν ἐκπύρωσιν κύκλοις καὶ ἀστέρων περιόδοις ἀνατίθεμεν, ἀλλὰ τὴν τούτων αἰτίαν φαμὲν εἶναι κακίαν ἐπὶ πλεῖον χεομένην καὶ καθαιρομένην κατακλυσμῷ ἢ ἐκπυ ρώσει. θεὸν δὲ καταβαίνοντα ἐὰν λέγωσιν αἱ προφητικαὶ φωναὶ τὸν φήσαντα· „οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει κύριος,“ τροπολογοῦμεν. καταβαίνει γὰρ ὁ θεὸς ἀπὸ τοῦ ἰδίου μεγέθους καὶ ὕψους, ὅτε τὰ τῶν ἀνθρώπων καὶ μάλιστα τῶν φαύλων οἰκονομεῖ. καὶ ὥσπερ ἡ συνήθεια συγκαταβαίνειν φησὶ τοῖς νηπίοις τοὺς διδασκάλους καὶ τοῖς ἄρτι προτραπεῖσιν ἐπὶ φιλοσοφίαν νέοις τοὺς σοφοὺς ἢ τοὺς προκόπτοντας οὐ τῷ σωματικῶς αὐτοὺς καταβαίνειν, οὕτως εἴ που λέγεται ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς καταβαίνειν ὁ θεὸς, ἀνάλογον νοεῖται τῇ οὑτωσὶ χρωμένῃ τῷ ὀνόματι συνηθείᾳ, οὕτω δὲ καὶ ἀναβαίνειν.
4.13Kelsos alay ederek, Tanrı'nın bir işkenceci gibi elinde ateşle ineceğini söylediğimizi ileri sürdüğü ve bizi daha derin konuları yersiz yere incelemeye zorladığı için, dinleyenlere Kelsos'un bize karşı alaylarını boşa çıkaran savunmadan bir tat verecek kadar birkaç şey söyleyip sonra ardından gelenlere geçeceğiz. İlahi söz, Tanrımızın "yakıp tüketen bir ateş" olduğunu, "önünden ateş ırmakları aktığını" söyler; ayrıca kendi halkını eritip arıtmak için "maden eritenlerin ateşi gibi, çamaşırcıların sabunu gibi" geldiğini de söyler. "Yakıp tüketen bir ateş" olduğu söylendiğinde, Tanrı'nın neleri yakıp tüketmesinin yerinde olacağını sorarız ve şöyle deriz: Tanrı, ateş gibi kötülüğü ve ondan doğan, mecazi olarak "odun", "ot" ve "saman" denen işleri yakıp tüketir. Nitekim kötü kişinin, önceden atılmış akli temelin üstüne "odun", "ot" ve "saman" "yığdığı" söylenir. Eğer biri bu sözlerin yazarı tarafından başka türlü kastedildiğini gösterebilir ve kötü kişinin bedensel anlamda "odun", "ot" ya da "saman" yığdığını kanıtlayabilirse, ateşin de maddi ve hissedilir bir ateş olarak anlaşılacağı açıktır. Ama "odun", "ot" ya da "saman" denen şeyler açıkça kötü kişinin işleri için mecaz olarak kullanılıyorsa, böyle "odunların" yakılıp yok edilmesi için nasıl bir ateşin söz konusu olduğu kendiliğinden ortaya çıkmaz mı? Çünkü şöyle der: "Herkesin işinin nasıl olduğunu ateşin kendisi sınayacaktır. Birinin üstüne yığdığı iş dayanırsa, o kişi ödül alacak; birinin işi yanarsa, o kişi zarar görecektir." Burada yanan iş, kötülükten yapılan her şeyden başka ne olabilir? Demek ki, açıkladığımız gibi, Tanrımız "yakıp tüketen bir ateş"tir. Akıl sahibi tabiatı arıtmak için de "maden eritenlerin ateşi gibi" gelir; çünkü bu tabiat, ruhun —böyle adlandırabilirsem— altın ya da gümüş tabiatını bozan kötülüğün kurşunuyla ve öteki pis maddelerle doludur. Aynı şekilde, kötülüğün ruhun her yanına karıştığı yerde onu yok edecek olan Tanrı'nın "önünde ateş" ırmakları olduğu söylenir. Ama "İşte bu, onları yanlış bir kanaatle Tanrı'nın bir işkenceci gibi elinde ateşle ineceğini söylemeye yöneltti" sözüne karşı bu kadarı yeter.
Ἐπεὶ δὲ χλευάζων ὁ Κέλσος φησὶν ἡμᾶς λέγειν τὸν θεὸν δίκην βασανιστοῦ πῦρ φέροντα καταβαίνειν καὶ ἀναγκάζει ἡμᾶς οὐ κατὰ καιρὸν βαθυτέρους ἐξετάζειν λόγους, ὀλίγα εἰπόντες, ὅσον γεῦσαι τοὺς ἀκροατὰς ἀπολογίας καθαιρούσης τὴν καθ᾿ ἡμῶν τοῦ Κέλσου χλεύην, ἐπὶ τὰ ἑξῆς τραπησόμεθα. φησὶ δὴ ὁ θεῖος λόγος τὸν θεὸν ἡμῶν εἶναι „πῦρ καταναλίσκον,“ καὶ „ποταμοὺς πυρὸς ἕλκειν ἔμπροσθεν αὐτοῦ,“ ἀλλὰ καὶ αὐτὸν εἰσπορεύεσθαι „ὡς πῦρ χωνευτηρίου καὶ ὡς ποίαν πλυνόντων,“ ἵνα χωνεύσῃ τὸν ἑαυτοῦ λαόν, ἐπὰν οὖν λέγηται „πῦρ“ εἶναι „καταναλίσκον,“ ζητοῦμεν, τίνα πρέπει ὑπὸ θεοῦ καταναλίσκεσθαι, καί φαμεν ὅτι τὴν κακίαν καὶ τὰ ἀπ᾿ αὐτῆς πραττόμενα καὶ τροπικῶς λεγόμενα „ξύλα“ εἶναι καὶ „χόρτον“ καὶ „καλάμην“ καταναλίσκει ὁ θεὸς ὡς πῦρ, „ἐποικοδομεῖν“ γοῦν ὁ φαῦλος λέγεται τῷ προϋποβεβλημένῳ λογικῷ θεμελίῳ „ξύλα“ καὶ „χόρτον“ καὶ „καλάμην,“ εἰ μὲν οὖν ἔχει δεῖξαι ἄλλως νενοῆσθαι ταῦτα τῷ ἀναγράψαντι, καὶ σωματικῶς δύναταί τις παραστῆσαι ἐποικοδομοῦντα τὸν φαῦλον „ξύλα“ ἢ „χόρτον“ ἢ „καλάμην,“ δῆλον ὅτι καὶ τὸ πῦρ ὑλικὸν καὶ αἰσθητὸν νοηθήσεται· εἰ δ᾿ ἄντικρυς τροπολογεῖται τὰ τοῦ φαύλου ἔργα, λεγόμενα εἶναι „ξύλα“ ἢ „χόρτος“ ἢ „καλάμη,“ πῶς οὐκ αὐτόθεν προπίπτει, ποδαπὸν πῦρ παραλαμβάνεται, ἵνα τὰ τοιαῦτα „ξύλα“ ἀναλωθῇ; „ἑκάστου“ γάρ φησι „τὸ ἔργον ὁποῖόν ἐστι, τὸ πῦρ αὐτὸ δοκιμάσει, εἴ τινος τὸ ἔργον μένει, ὅ ἐπῳκοδόμησε, μισθὸν λήψεται· εἴ τινος τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται,“ ἔργον δὲ κατακαιόμενον ποῖον ἂν ἐν τούτοις λέγοιτο ἢ πᾶν τὸ ἀπὸ κακίας πραττόμενον; οὐκοῦν ὁ θεὸς ἡμῶν „πῦρ καταναλίσκον“ ἐστὶν, ὡς ἀποδεδώκαμεν, καὶ οὕτως „εἰσπορεύεται ὡς πῦρ χωνευτηρίου,“ χωνεύσων τὴν λογικὴν φύσιν, πεπληρωμένην τοῦ ἀπὸ τῆς κακίας μολύβδου καὶ τῶν ἄλλων ἀκαθάρτων ὑλῶν, τὴν τοῦ χρυσοῦ, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, φύσιν τῆς ψυχῆς ἢ τὴν ἀργύρου δολωσάντων, οὕτω δὲ καὶ ποταμοὶ „πυρὸς“ „ἔμπροσθεν“ λέγονται εἶναι τοῦ θεοῦ, τοῦ ἐξαφανιοῦντος τὴν δι᾿ ὅλης τῆς ψυχῆς ἀνακεκραμένην κακίαν, ἀλλὰ γὰρ ἀρκεῖ ταῦτα πρὸς τὸ ταῦτ᾿ αὐτοὺς ἐποίησεν ἐσφαλμένῃ δόξῃ λέγειν ὅτι ὁ θεὸς καταβήσεται δίκην βασανιστοῦ πῦρ φέρων.
4.14Kelsos'un bundan sonra büyük bir iddiayla şu şekilde söylediklerine de bakalım: "Konuyu en baştan, daha fazla ispatla yeniden ele alalım. Söyleyeceğim yeni bir şey değil, çoktan beri kabul görmüş şeylerdir. Tanrı iyidir, güzeldir, mesuttur; en güzel ve en iyi hâldedir. Eğer insanlara inerse, değişmesi gerekir; hem de iyiden kötüye, güzelden çirkine, saadetten mutsuzluğa, en iyiden en kötüye doğru bir değişme. Böyle bir değişmeyi kim seçer? Üstelik değişip başka bir biçime girmek ölümlünün tabiatına aittir; ölümsüzün tabiatı ise hep aynı ve aynı tarzda kalmaktır. Öyleyse Tanrı böyle bir değişmeyi de kabul etmez." Bana öyle geliyor ki buna, kutsal yazılarda Tanrı'nın insan işlerine indiği söylenen inişi açıklayan kişi gereken cevabı vermiş olur. Kelsos'un bizim söylediğimizi sandığı gibi, Tanrı'nın bu iniş için değişmesine, iyiden kötüye, güzelden çirkine, saadetten mutsuzluğa ya da en iyiden en kötüye dönüşmesine gerek yoktur. Çünkü Tanrı ousia'sı bakımından değişmeden kalarak, takdir-i ilahisi ve düzenlemesiyle insan işlerine iner. Biz kutsal yazıların da Tanrı'nın değişmez olduğunu söylediğini gösteriyoruz: "Sen hep aynısın" ve "Ben değişmedim" sözlerinde. Epikuros'un tanrıları ise atomlardan bileşik oldukları ve yapıları itibarıyla çözülebilir oldukları için, onları bozacak atomları üzerlerinden silkip atmaya uğraşırlar. Stoacıların tanrısı da bir cisim olduğundan, yangın zamanında bütün ousia'yı yönetici kısmı olarak taşır, dünya düzeni yeniden kurulduğunda ise onun yalnızca bir parçası olur. Çünkü bunlar, Tanrı hakkındaki tabii kavramı, yani onun tamamen bozulmaz, basit, bileşik olmayan ve bölünmez olduğunu açıkça ortaya koyamamışlardır.
Ἴδωμεν δὲ καὶ ἅπερ ἑξῆς φησιν ὁ Κέλσος μετὰ μεγάλης ἀπαγγελίας τοῦτον τὸν τρόπον· ἔτι δὲ, φησὶν, ἄνωθεν πλείοσιν ἀποδείξεσιν ἀναλάβωμεν τὸν λόγον, λέγω δὲ οὐδὲν καινὸν ἀλλὰ πάλαι δεδογμένα, ὁ θεὸς ἀγαθός ἐστι καὶ καλὸς καὶ εὐδαίμων καὶ ἐν τῷ καλλίστῳ καὶ ἀρίστῳ· εἰ δὴ ἐς ἀνθρώπους κάτεισι, μεταβολῆς αὐτῷ δεῖ, μεταβολῆς δὲ ἐξ ἀγαθοῦ εἰς κακὸν καὶ ἐκ καλοῦ εἰς αἰσχρὸν καὶ ἐξ εὐδαιμονίας εἰς κακοδαιμονίαν καὶ ἐκ τοῦ ἀρίστου εἰς τὸ πονηρότατον, τίς ἄν οὖν ἕλοιτο τοιαύτην μεταβολήν; καὶ μὲν δὴ τῷ θνητῷ μὲν ἀλλάττεσθαι καὶ μεταπλάττεσθαι φύσις, τῷ δ᾿ ἀθανάτῳ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχειν, οὐκ ἂν οὖν οὐδὲ ταύτην τὴν μεταβολὴν θεὸς δέχοιτο, δοκεῖ δή μοι πρὸς ταῦτα λέγεσθαι τὰ δέοντα διηγησαμένῳ τὴν ἐν ταῖς γραφαῖς λεγομένην κατάβασιν θεοῦ πρὸς τὰ ἀνθρώπινα· εἰς ἣν οὐ μεταβολῆς αὐτῷ δεῖ, ὡς Κέλσος οἴεται ἡμᾶς λέγειν, οὔτε τροπῆς τῆς ἐξ ἀγαθοῦ εἰς κακὸν ἢ ἐκ καλοῦ εἰς αἰσχρὸν ἢ ἐξ εὐδαιμονίας εἰς κακοδαιμονίαν ἢ ἐκ τοῦ ἀρίστου εἰς τὸ πονηρότατον, μένων γὰρ τῇ οὐσίᾳ ἄτρεπτος συγκαταβαίνει τῇ προνοίᾳ καὶ τῇ οἰκονομίᾳ τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν, ἡμεῖς μὲν οὖν καὶ τὰ θεῖα γράμματα παρίσταμεν ἄτρεπτον λέγοντα τὸν θεὸν ἔν τε τῷ „σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ“ καὶ ἐν τῷ „οὐκ ἠλλοίωμαι“· οἱ δὲ τοῦ Ἐπικούρου θεοὶ, σύνθετοι ἐξ ἀτόμων τυγχάνοντες καὶ τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ συστάσει ἀναλυτοὶ, πραγματεύονται τὰς φθοροποιοὺς ἀτόμους ἀποσείεσθαι,· ἀλλὰ καὶ ὁ τῶν Στωϊκῶν θεὸς, ἅτε σῶμα τυγχάνων, ὁτὲ μὲν ἡγεμονικὸν ἔχει τὴν ὅλην οὐσίαν, ὅταν ἡ ἐκπύρωσις ᾖ· ὁτὲ δὲ ἐπὶ μέρους γίνεται αὐτῆς, ὅταν ᾖ διακόσμησις. οὐδὲ γὰρ δεδύνηνται οὗτοι τρανῶσαι τὴν φυσικὴν τοῦ θεοῦ ἔννοιαν ὡς πάντῃ ἀφθάρτου καὶ ἁπλοῦ καὶ ἀσυνθέτου καὶ ἀδιαιρέτου.
4.15İnsanlara inmiş olan, "Tanrı'nın suretinde" idi ve insanlara duyduğu sevgiden ötürü, insanlar onu kavrayabilsin diye "kendini boşalttı". Ama bu, onun için iyiden kötüye bir değişme olmadı; çünkü "günah işlemedi". Güzelden çirkine bir değişme de olmadı; çünkü "günah bilmedi". Saadetten mutsuzluğa da geçmedi; "kendini alçalttı" ama soyumuzun iyiliği için kendini alçalttığı sırada da mutluluğundan hiçbir şey kaybetmedi. En iyiden en kötüye bir değişme de olmadı; çünkü iyilikseverlik ve insan sevgisi nasıl en kötü şey olabilir? Yoksa hastaları iyileştirmek için korkunç şeyler gören ve tiksindirici şeylere dokunan hekimin de iyiden kötüye, güzelden çirkine ya da saadetten mutsuzluğa geçtiğini söylemenin zamanı mı geldi? Oysa korkunç şeyleri gören ve tiksindirici şeylere dokunan hekim, aynı hastalıklara yakalanma tehlikesinden hiç de tamamen kurtulmuş değildir. Ruhlarımızın "yaralarını" içindeki Tanrı Logos'u sayesinde iyileştiren ise hiçbir kötülüğü kendine kabul etmezdi. Eğer ölümsüz Tanrı Logos'u ölümlü bir beden ve bir insan ruhu edindiği için Kelsos'a değişip başka bir biçime girmiş gibi geliyorsa, şunu öğrensin: "Logos", ousia'sı bakımından Logos olarak kalır ve bedenin ya da ruhun başına gelenlerin hiçbiri onun başına gelmez. Ama tanrılığının parıltısını ve parlaklığını göremeyen kişinin seviyesine indiği zaman, bedensel bir dille söylenerek adeta "beden" olur. Ta ki onu bu hâliyle kabul eden kişi Logos tarafından yavaş yavaş yukarı kaldırılarak onun —böyle adlandırabilirsem— asıl suretini de seyredebilecek hâle gelsin.
Τὸ δὲ καταβεβηκὸς εἰς ἀνθρώπους „ἐν μορφῇ θεοῦ“ ὑπῆρχε καὶ διὰ φιλανθρωπίαν „ἑαυτὸν ἐκένωσεν,“ ἵνα χωρηθῆναι ὑπ᾿ ἀνθρώπων δυνηθῇ, οὐ δή που δ᾿ ἐξ ἀγαθοῦ εἰς κακὸν γέγονεν αὐτῷ μεταβολὴ, „ἁμαρτίαν“ γὰρ „οὐκ ἐποίησεν,“ „οὐδ᾿ ἐκ καλοῦ εἰς αἰσχρὸν, οὐ γὰρ ἔγνω „ἁμαρτίαν,“ οὐδὲ ἐξ εὐδαιμονίας ἦλθεν εἰς κακοδαιμονίαν, ἀλλ᾿ „ἑαυτὸν“ μὲν „ἐταπείνωσεν“ οὐδὲν δ᾿ ἧττον μακάριος ἦν, καὶ ὅτε συμφερόντως τῷ γένει ἡμῶν ἑαυτὸν ἐταπείνου, ἀλλ᾿ οὐδὲ μεταβολή τις αὐτῷ γέγονεν ἐκ τοῦ ἀρίστου εἰς τὸ πονηρότατον· ποῦ γὰρ πονηρότατον τὸ χρηστὸν καὶ φιλάνθρωπον; ἢ ὥρα λέγειν καὶ τὸν ἰατρὸν ὁρῶντα δεινὰ καὶ θιγγάνοντα ἀηδῶν, ἵνα τοὺς κάμνοντας ἰάσηται, ἐξ ἀγαθοῦ εἰς κακὸν ἢ ἐκ καλοῦ εἰς αἰσχρὸν ἢ ἐξ εὐδαιμονίας εἰς κακοδαιμονίαν ἔρχεσθαι, καίτοι γε ὁ ἰατρὸς ὁρῶν τὰ δεινὰ καὶ θιγγάνων τῶν ἀηδῶν οὐ πάντως ἐκφεύγει τὸ τοῖς αὐτοῖς δύνασθαι περιπεσεῖν· ὁ δὲ „τὰ τραύματα“ τῶν ψυχῶν ἡμῶν θεραπεύων διὰ τοῦ ἐν αὐτῷ λόγου θεοῦ αὐτὸς πάσης κακίας ἀπαράδεκτος ἦν, εἰ δὲ καὶ σῶμα θνητὸν καὶ ψυχὴν ἀνθρωπίνην ἀναλαβὼν ὁ ἀθάνατος θεὸς λόγος δοκεῖ τῷ Κέλσῳ ἀλλάττεσθαι καὶ μεταπλάττεσθαι, μανθανέτω ὅτι „ὁ λόγος“ τῇ οὐσίᾳ μένων λόγος οὐδὲν μὲν πάσχει ὧν πάσχει τὸ σῶμα ἢ ἡ ψυχὴ, συγκαταβαίνων δ᾿ ἔσθ᾿ ὅτε τῷ μὴ δυναμένῳ αὐτοῦ τὰς μαρμαρυγὰς καὶ τὴν λαμπρότητα τῆς θειότητος βλέπειν οἱονεὶ „σὰρξ“ γίνεται, σωματικῶς λαλούμενος, ἕως ὁ τοιοῦτον αὐτὸν παραδεξάμενος κατὰ βραχὺ ὑπὸ τοῦ λόγου μετεωριζόμενος δυνηθῇ αὐτοῦ καὶ τὴν, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, προηγουμένην μορφὴν θεάσασθαι.
4.16Logos'un adeta farklı suretleri vardır; çünkü Logos, bilgiye yöneltilenlerin her birine o kişinin melekesine göre görünür: yeni başlayana bir türlü, biraz ya da çok ilerlemiş olana bir türlü, aretē'ye artık yaklaşmış ya da aretē'ye ulaşmış olana başka bir türlü. Bu yüzden Tanrımız, Kelsos'un ve onun gibilerin istediği anlamda değil, "yüksek dağa" çıkıp aşağıda kalan ve yükseğe onu izleyemeyenlerin gördüğünden başka ve çok daha üstün bir suretini gösterdiği anlamda "suret değiştirdi". Aşağıda kalanların, Logos'un görkemli ve daha ilahi bir surete dönüşmesini görebilecek gözleri yoktu. Onu bu hâliyle bile güçbela kavrayabiliyorlardı; öyle ki onun daha üstün yanını göremeyenler onun hakkında şöyle diyebilirdi: "Onu gördük; ne güzelliği ne de yakışıklılığı vardı; görünüşü itibarsızdı, insanoğullarınınkinden aşağıydı." İsa'nın tarih anlatılarında söylenir gibi anlatılan değişmelerini ya da suret değiştirmelerini, onun ölümlü ve ölümsüz yanını anlamamış olan Kelsos'un zannına karşı bu kadarı söylenmiş olsun.
Εἰσὶ γὰρ διάφοροι οἱονεὶ τοῦ λόγου μορφαὶ, καθὼς ἑκάστῳ τῶν εἰς ἐπιστήμην ἀγομένων φαίνεται ὁ λόγος, ἀνάλογον τῇ ἕξει τοῦ εἰσαγομένου ἢ ἐπ᾿ ὀλίγον προκόπτοντος ἢ ἐπὶ πλεῖον ἢ καὶ ἐγγὺς ἤδη γινομένου τῆς ἀρετῆς ἢ καὶ ἐν ἀρετῇ γεγενημένου, ὅθεν οὐχ, ὡς ὁ Κέλσος καὶ οἱ παραπλήσιοι αὐτῷ βούλονται, „μετεμορφώθη“ ὁ θεὸς ἡμῶν καὶ „εἰς τὸ ὑψηλὸν ὄρος“ ἀναβὰς ἄλλην ἔδειξε τὴν ἑαυτοῦ μορφὴν καὶ πολλῷ κρείττονα ἧς οἱ κάτω μένοντες καὶ μὴ δυνάμενοι αὐτῷ εἰς ὕψος ἀκολουθεῖν ἐθεώρουν, οὐ γὰρ εἶχον οἱ κάτω ὀφθαλμοὺς δυναμένους βλέπειν τὴν τοῦ λόγου ἐπὶ τὸ ἔνδοξον καὶ θειότερον μεταμόρφωσιν· ἀλλὰ μόγις αὐτὸν ἐδύναντο χωρῆσαι τοιοῦτον, ὥστε λέγεσθαι ἂν περὶ αὐτοῦ ὑπὸ τῶν μὴ δυναμένων τὸ κρεῖττον αὐτοῦ βλέπειν τό· „εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος, ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων,“ καὶ ταῦτα δὲ πρὸς τὴν Κέλσου ὑπόληψιν, μὴ νοήσαντος τὰς ὡς ἐν ἱστορίαις λεγομένας μεταβολὰς ἢ μεταμορφώσεις τοῦ Ἰησοῦ καὶ τὸ θνητὸν ἢ ἀθάνατον αὐτοῦ, λελέχθω.
4.17Bunlar, özellikle de gerektiği gibi anlaşıldığında, Titanların aldatıp Zeus'un tahtından düşürdüğü, parçaladığı, sonra yeniden bir araya getirilip adeta tekrar dirilen ve göğe çıkan Dionysos hikâyesinden çok daha saygın görünmez mi? Yoksa bu tür şeyleri ruh öğretisine bağlayıp mecazi olarak yorumlamak Yunanlılara serbesttir de, ilahi ruhun temiz ruhlarda doğmasıyla yazılmış kutsal yazılarda her yerde birbiriyle uyuşan ve ahenk içinde olan tutarlı bir yorumun kapısı bize mi kapalıdır? Demek ki Kelsos bizim yazılarımızın ne demek istediğini hiç görmemiştir; bu yüzden kutsal yazıların anlamını değil, kendi anlayışını kötülüyor. Ebedî hayata kavuşacak olan ruhun neler yaşayacağını, onun ousia'sı ve ilkeleri hakkında nasıl düşünmek gerektiğini kavramış olsaydı, ölümsüz olanın ölümlü bir bedene girmesini —Platon'un ruh göçü anlamında değil, daha yüce başka bir görüşe göre— böyle alaya almazdı. Ayrıca, kutsal yazının gizemli bir dille "İsrail evinin kaybolmuş koyunları" diye adlandırdığı şeyleri geri döndürmek için büyük bir insan sevgisinden doğan, eşsiz bir inişi de görürdü: Bazı benzetmelerde çobanın, yolunu şaşırmamış olanları dağlarda bırakıp dağlardan inerek yanına gittiği söylenen koyunlar bunlardır.
Ἆρα δὲ οὐ πολλῷ ταῦτα, καὶ μάλιστα ὅτε ὃν δεῖ τρόπον νοεῖται, σεμνότερα φανεῖται Διονύσου ὑπὸ τῶν Τιτάνων ἀπατωμένου καὶ ἐκπίπτοντος ἀπὸ τοῦ Διὸς θρόνου καὶ σπαρασσομένου ὑπ᾿ αὐτῶν καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν συντιθεμένου καὶ οἱονεὶ ἀναβιώσκοντος καὶ ἀναβαίνοντος εἰς οὐρανόν; ἢ Ἕλλησι μὲν ἔξεστι τὰ τοιαῦτα εἰς τὸν περὶ ψυχῆς ἀνάγειν λόγον καὶ τροπολογεῖν, ἡμῖν δ᾿ ἀποκέκλεισται θύρα ἀκολούθου διηγήσεως, καὶ πανταχοῦ συνᾳδούσης καὶ συμφωνούσης ἐν ταῖς ἀπὸ τοῦ θείου πνεύματος γραφαῖς, γενομένου ἐν καθαραῖς ψυχαῖς; οὐδαμῶς οὖν ὁ Κέλσος εἶδε τὸ βούλημα τῶν ἡμετέρων γραμμάτων· διόπερ τὴν ἑαυτοῦ ἐκδοχὴν καὶ οὐχὶ τὴν τῶν γραφῶν διαβάλλει. εἰ δὲ ἦν ἐννοήσας, τί ἀκολουθεῖ ψυχῇ ἐν αἰωνίῳ ἐσομένῃ ζωῇ καὶ τί χρὴ φρονεῖν περὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς καὶ περὶ τῶν ἀρχῶν αὐτῆς, οὐκ ἂν οὕτως διέσυρε τὸν ἀθάνατον εἰς θνητὸν ἐρχόμενον σῶμα, οὐ κατὰ τὴν Πλάτωνος μετενσωμάτωσιν ἀλλὰ κατ᾿ ἄλλην τινὰ ὑψηλοτέραν θεωρίαν, εἶδε δ᾿ ἂν καὶ μίαν ἐξαίρετον ἀπὸ πολλῆς φιλανθρωπίας κατάβασιν ὑπὲρ τοῦ ἐπιστρέψαι τὰ, ὡς ἡ θεία ὠνόμασε μυστικῶς γραφὴ, „ἀπολωλότα πρόβατα οἴκου Ἰσραὴλ,“ καὶ καταβάντα ἀπὸ τῶν ὀρῶν πρὸς ἃ ὁ ποιμὴν ἔν τισι παραβολαῖς καταβεβηκέναι λέγεται, καταλιπὼν ἐν τοῖς ὄρεσι τὰ μὴ ἐσφαλμένα.
4.18Kelsos anlamadığı şeyler üzerinde oyalanıp durarak bizi tekrara düşmeye zorluyor; çünkü söylediklerinden hiçbirini, görünüşte bile olsa, sınanmamış bırakmak istemiyoruz. Şöyle diyor: "Ya Tanrı, bunların dediği gibi, gerçekten ölümlü bir bedene dönüşür; bunun imkânsız olduğunu daha önce söyledik. Ya da kendisi değişmez, ama onu görenlere öyle görünmesini sağlar; onları yanıltır ve yalan söyler. Aldatma ve yalan ise başka durumlarda kötüdür; insan onları ancak bir ilaç olarak kullanabilir: ya hasta ve aklını yitirmiş dostlara karşı onları iyileştirmek için ya da düşmanlara karşı bir tehlikeden kaçmayı tasarlayarak. Ama ne hasta ya da aklını yitirmiş biri Tanrı'nın dostudur, ne de Tanrı birinden korkar da onu yanıltarak tehlikeden kaçmak ister." Buna bir yandan Tanrı olan ilahi Logos'un tabiatı, öte yandan İsa'nın ruhu hakkında cevap verilebilir. Logos'un tabiatı hakkında şunu söyleriz: Besinin niteliği emziren kadında bebeğin tabiatına uygun olarak süte dönüşür; ya da hekim onu hastaya sağlığının gerektirdiği şekilde hazırlar; daha güçlü olana ise daha dayanıklı olduğu için başka türlü hazırlanır. Aynı şekilde Tanrı, insan ruhunu beslemek tabiatında olan Logos'un kudretini, her insana layık olduğu ölçüde dönüştürür. Bu kudret kimine, kutsal yazının dediği gibi, "akla uygun, katışıksız süt" olur; daha zayıf olan kimine adeta sebze olur; olgun olan kimine de "katı yiyecek" olarak verilir. Logos, her birine onu kabul edebildiği ölçüde besin olmakla kendi tabiatını yalanlamış olmaz; ne yanıltır ne yalan söyler. Eğer biri değişmeyi İsa'nın ruhu için, onun bir bedene girmesi bakımından ele alıyorsa, ona değişmeden neyi kastettiğini soracağız. Eğer ousia'nın değişmesini kastediyorsa, bu ne onun ruhu için ne de başka herhangi bir akıl sahibi ruh için kabul edilir. Eğer bedene karışmış olduğu için bedenden ve girdiği yerden bir şeyler çektiğini kastediyorsa, büyük bir insan sevgisiyle insan soyuna bir kurtarıcı indiren öğretiye bundan ne saçmalık çıkar? Çünkü daha önce iyileştirmeyi vaat edenlerin hiçbiri, bu ruhun yaptıklarıyla gösterdiği kadarını yapamazdı; o, soyumuz için insanlığın felaketlerine isteyerek inmişti. İlahi söz bunları bildiği için kutsal yazıların pek çok yerinde bu konuda çok şey söyler. Şimdilik Pavlus'un şu sözünü aktarmak yeter: "Mesih İsa'da olan düşünce sizde de olsun. O, Tanrı'nın suretinde olduğu hâlde, Tanrı'ya eşit olmayı sıkı sıkı tutunulacak bir şey saymadı; kul suretini alarak kendini boşalttı. İnsan kılığında görünerek kendini alçalttı, ölüme, hem de çarmıh ölümüne kadar söz dinledi. Bu yüzden Tanrı da onu pek yükseltti ve ona her addan üstün olan adı bağışladı."
Προσδιατρίβων δ᾿ ὁ Κέλσος οἷς οὐ νενόηκεν αἴτιος ἡμῖν γίνεται ταυτολογίας, οὐ βουλομένοις κἂν τῷ δοκεῖν ἀβασάνιστον τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ λελεγμένων τι καταλελοιπέναι, φησὶν οὖν ἑξῆς ὅτι ἤτοι ὡς ἀληθῶς μεταβάλλει ὁ θεὸς, ὥσπερ οὗτοί φασιν, εἰς σῶμα θνητὸν, καὶ προείρηται ὅτι ἀδυνατεῖ· ἢ αὐτὸς μὲν οὐ μεταβάλλει, ποιεῖ δὲ τοὺς ὁρῶντας δοκεῖν καὶ πλανᾷ καὶ ψεύδεται, ἀπάτη δὲ καὶ ψεῦδος ἄλλως μὲν κακὰ, μόνως δ᾿ ἄν ὡς ἐν φαρμάκου μοίρᾳ χρῷτό τις ἤτοι πρὸς φίλους νοσοῦντας καὶ μεμηνότας, ἰώμενος, ἢ πρὸς ἐχθροὺς, κίνδυνον ἐκφυγεῖν προμηθούμενος, οὔτε δὲ νοσῶν ἢ μεμηνὼς οὐδεὶς θεῷ φίλος, οὔτε φοβεῖταί τινα ὁ θεὸς, ἵνα πλανήσας κίνδυνον διαφύγῃ, καὶ πρὸς τοῦτο λέγοιτ᾿ ἂν πῇ μὲν περὶ τῆς τοῦ θείου λόγου φύσεως, ὄντος θεοῦ, πῇ δὲ περὶ τῆς Ἰησοῦ ψυχῆς· περὶ μὲν οὖν τῆς τοῦ λόγου φύσεως ὅτι, ὥσπερ ἡ τῶν τροφῶν ποιότης πρὸς τὴν τοῦ νηπίου φύσιν εἰς γάλα μεταβάλλει ἐν τῇ τρεφούσῃ, ἢ ὑπὸ τοῦ ἰατροῦ κατασκευάζεται πρὸς τὸ τῆς ὑγείας χρειῶδες τῷ κάμνοντι, ἢ τῷ ἰσχυροτέρῳ ὡς δυνατωτέρῳ οὑτωσὶ εὐτρεπίζεται· οὕτως τὴν τοῦ πεφυκότος ⟨(τρέφειν)⟩ ἀνθρωπίνην ψυχὴν λόγου δύναμιν ὁ θεὸς τοῖς ἀνθρώποις ἑκάστῳ κατ᾿ ἀξίαν μεταβάλλει, καὶ τινὶ μὲν, ὡς ὠνόμασεν ἡ γραφὴ, „λογικὸν ἄδολον γάλα“ γίνεται, τινὶ δὲ ὡς ἀσθενεστέρῳ οἱονεὶ λάχανον, τινὶ δὲ τελείῳ „στερεὰ τροφὴ“ παραδίδοται, καὶ οὐ δή που ψεύδεται τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ὁ λόγος, ἑκάστῳ τρόφιμος γινόμενος, ὡς χωρεῖ αὐτὸν παραδέξασθαι, καὶ οὐ πλανᾷ οὐδὲ ψεύδεται. εἰ δ᾿ ἐπὶ τῆς Ἰησοῦ ψυχῆς λαμβάνει τις τὴν μεταβολὴν, αὐτῆς εἰς σῶμα ἐλθούσης, πευσόμεθα, πῶς λέγει μεταβολήν. εἰ μὲν γὰρ τῆς οὐσίας, οὐ δίδοται οὐ μόνον ἐπ᾿ ἐκείνης ἀλλ᾿ οὐδὲ περὶ ἄλλου λογικῆς ψυχῆς· εἰ δ᾿ ὅτι πάσχει τι ὑπὸ τοῦ σώματος ἀνακεκραμένη αὐτῷ καὶ ἀπὸ τοῦ τόπου, εἰς ὃν ἐλήλυθε, καὶ τί ἄτοπον ἀπαντᾷ τῷ λόγῳ, ἀπὸ πολλῆς φιλανθρωπίας καταβιβάζοντι σωτῆρα τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων; ἐπεὶ μηδεὶς τῶν πρότερον θεραπεύειν ἐπαγγειλαμένων τοσοῦτον ἐδύνατο, ὅσον αὐτὴ ἐπεδείξατο δι᾿ ὧν πεποίηκε, καὶ ἑκουσίως εἰς τὰς ἀνθρωπίνας κῆρας ὑπὲρ τοῦ γένους ἡμῶν καταβᾶσα. ταῦτα δ᾿ ἐπιστάμενος ὁ θεῖος λόγος πολλὰ πολλαχοῦ λέγει τῶν γραφῶν. ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος μίαν παραθέσθαι Παύλου λέξιν οὕτως ἔχουσαν· „τοῦτο φρονείσθω ἐν ὑμῖν, ὃ καὶ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ὃς ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ᾿ ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβὼν,“ „καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. διὸ καὶ ὁ θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα.“
4.19Başkaları Kelsos'a, Tanrı'nın değişmediğini ama onu görenlerin onu değişmiş sanmasını sağladığını teslim etsin. Biz ise İsa'nın insanlara gelişinin bir görünüş değil, gerçek ve apaçık bir olay olduğuna inandığımız için Kelsos'un suçlamasına muhatap değiliz. Yine de şöyle bir savunma yapacağız: Ey Kelsos, yanıltmanın ve yalanın bazen bir ilaç olarak kullanılabileceğini sen söylemiyor musun? Öyleyse böyle bir şey kurtaracak idiyse, böyle bir şeyin olmasında ne saçmalık var? Nitekim bazı sözler, bu tür yaradılıştaki insanları, doğru olarak söylendiklerinden çok yalan olarak söylendiklerinde yola getirir; tıpkı hekimlerin hastalara bazen söylediği bu türden sözler gibi. Ama başkaları adına yaptığımız savunma bu kadar olsun. Hasta dostları iyileştiren birinin, dostu olan insan soyunu, insanın baştan tercih etmeyip ancak şartlar gerektirdiğinde başvuracağı bu tür yollarla iyileştirmesinde saçma bir şey yoktur. Aklını yitirmiş insan soyunun da, akıllarını başlarına toplasınlar diye Logos'un aklını yitirmişler için yararlı gördüğü yöntemlerle tedavi edilmesi gerekiyordu. Kelsos ayrıca insanın bu tür şeyleri düşmanlara karşı, bir tehlikeden kaçmayı tasarlayarak da yaptığını söylüyor. Ama Tanrı kimseden korkmaz ki kendisine tuzak kuranları yanıltıp tehlikeden kurtulmaya çalışsın. Kurtarıcımız hakkında hiç kimsenin söylemediği bir şeye karşı savunma yapmak ise tamamen gereksiz ve anlamsızdır. "Ne hasta ya da aklını yitirmiş biri Tanrı'nın dostudur" sözüne gelince, buna başkaları adına yaptığımız savunmada zaten cevap verilmiştir. Çünkü o savunmayı yapan kişi, bu düzenlemenin zaten dost olan hastalar ya da aklını yitirmişler için değil, ruhlarının hastalığı ve tabiata uygun düşünme yetisini yitirmeleri yüzünden hâlâ düşman olanlar Tanrı'nın dostu olsunlar diye yapıldığını söyler. Nitekim İsa'nın her şeyi günahkârlar için, onları günahtan "kurtarıp" "adil" kılmak için üstlendiği açıkça söylenir.
Ἄλλοι μὲν οὖν διδότωσαν τῷ Κέλσῳ ὅτι οὐ μεταβάλλει μὲν, ποιεῖ δὲ τοὺς ὁρῶντας δοκεῖν αὐτὸν μεταβεβληκέναι· ἡμεῖς, δὲ πειθόμενοι οι᾿ δόκησιν ἀλλ᾿ ἀλήθειαν εἶναι καὶ ἐνάργειαν κατὰ τὴν Ἰησοῦ εἰς ἀνθρώπους ἐπιδημίαν, οὐχ ὑποκείμεθα τῇ Κέλσου κατηγορίᾳ. ὅμως δ᾿ ἀπολογησόμεθα ὅτι οὐ φῂς, ὦ Κέλσε, ὡς ἐν φαρμάκου μοίρᾳ ποτὲ δίδοται χρῆσθαι τῷ πλανᾶν καὶ τῷ ψεύδεσθαι; τί οὖν ἄτοπον, εἰ τοιοῦτόν τι ἔμελλε σῴζειν, τοιοῦτόν τι γεγονέναι; καὶ γάρ τινες τῶν λόγων τὰ τοιαδὶ ἤθη κατὰ τὸ ψεῦδος μᾶλλον λεγόμενοι ἐπιστρέφουσιν, ὥσπερ καὶ τῶν ἰατρῶν ποτε λόγοι τοιοίδε πρὸς τοὺς κάμνοντας. ἤπερ κατὰ τὸ ἀληθές. ἀλλὰ ταῦτα μὲν περὶ ἑτέρων ἀπολελογήσθω ἡμῖν. καὶ γὰρ οὐκ ἄτοπόν ἐστι τὸν ἰώμενον φίλους νοσοῦντας ἰάσασθαι τὸ φίλον τῶν ἀνθρώπων γένος τοῖς τοιοῖσδε, οἷς οὐκ ἄν τις χρήσαιτο προηγουμένως ἀλλ᾿ ἐκ περιστάσεως. καὶ μεμηνὸς δὲ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἔδει θεραπευθῆναι διὰ μεθόδων, ὧν ἑώρα ὁ λόγος χρησίμων τοῖς μεμηνόσιν, ἵνα σωφρονήσωσι. φησὶ δ᾿ ὅτι καὶ τὰ τοιάδε τις ποιεῖ πρὸς ἐχθροὺς, κίνδυνον ἐκφυγεῖν προμηθούμενος. οὐ φοβεῖται δέ τινας ὁ θεὸς, ἵνα πλανήσας τοὺς ἐπιβουλεύοντας κίνδυνον διαφύγῃ. πάντῃ δὲ περισσὸν καὶ ἄλογον ἀπολογήσασθαι πρὸς τὸ ὑπ᾿ οὐδενὸς περὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν λεγόμενον. προείρηται δ᾿ εἰς τὴν περὶ ἑτέρων ἡμῖν ἀπολογίαν πρὸς τὸ οὔτε δὲ νοσῶν ἢ μεμηνὼς οὐδεὶς φίλος τῷ θεῷ· ὁ γὰρ ἀπολογησάμενός φησιν οὐχ ὑπὲρ τῶν ἤδη φίλων νοσούντων ἢ μεμηνότων τὴν τοιάνδε οἰκονομίαν γίνεσθαι ἀλλ᾿ ὑπὲρ τῶν διὰ νόσον τῆς ψυχῆς καὶ ἔκστασιν τοῦ κατὰ φύσιν λογισμοῦ ἔτι ἐχθρῶν. ἵνα γένωνται φίλοι τῷ θεῷ. καὶ γὰρ σαφῶς ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν λέγεται πάντα ἀναδεδέχθαι ὁ Ἰησοῦς. ἵν᾿ αὐτοὺς „ἀπαλλάξῃ“ τῆς ἁμαρτίας καὶ ποιήσῃ „δικαίους.“
4.20Sonra Kelsos bir yandan Yahudileri, Mesih'in onlara göre gelecekteki gelişinin sebebini açıklarken, öte yandan Hristiyanları, Tanrı'nın Oğlu'nun insanların hayatına çoktan gerçekleşmiş gelişinden söz ederken konuşturduğu için, bunları da elden geldiğince kısaca inceleyelim. Onun eserinde Yahudiler, her türlü kötülükle dolmuş olan hayatın Tanrı'dan gönderilecek birine ihtiyaç duyduğunu söylüyorlar; ta ki ilk tufanda olduğu gibi haksızlar cezalandırılsın ve her şey temizlensin. Hristiyanların da bunlara başka şeyler eklediği söylendiğine göre, Kelsos'un bu sözlerin onlar tarafından da söylendiğini kastettiği açıktır. Peki kötülük yayıldığında, dünyayı temizleyecek ve herkese layık olduğu gibi davranacak olanın gelmesinde ne saçmalık var? Kötülüğün yayılmasını durdurmamak ve işleri yenilememek Tanrı'ya yaraşmaz. Yunanlılar da yeryüzünün belirli devirlerde tufanla ya da ateşle temizlendiğini bilirler; nitekim Platon bir yerde şöyle der: "Tanrılar yeryüzünü sularla temizleyerek tufana boğduklarında, dağlardakiler..." ve devamı. Öyleyse şunu sormalı: O kişiler bunları söyleyince vaat ettikleri şeyler saygın ve üzerinde durulmaya değer oluyor da, Yunanlıların övdüğü bazı şeyleri biz de temellendirmeye kalkınca bu öğretiler artık güzel olmaktan mı çıkıyor? Oysa bütün yazılanları ayrıntısıyla ve titizlikle açıklamaya önem verenler, yalnız bunları yazanların eskiliğini değil, söylenenlerin saygınlığını ve kendi içindeki tutarlılığını da göstermeye çalışacaklardır.
Εἶτ᾿ ἐπεὶ προσωποποιεῖ ἰδίᾳ μὲν Ἰουδαίους αἰτιολογοῦντας τὴν κατ᾿ αὐτοὺς μέλλουσαν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ἰδίᾳ δὲ Χριστιανοὺς λέγοντας περὶ τῆς ἤδη γεγενημένης ἐπιδημίας εἰς τὸν βίον τῶν ἀνθρώπων τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ· φέρε καὶ ταῦτα, ὡς οἷόν τε ἐστὶ, διὰ βραχέων κατανοήσωμεν. Ἰουδαῖοι δὴ παρ᾿ αὐτῷ λέγουσι πληρωθέντα τὸν βίον πάσης κακίας δεῖσθαι τοῦ καταπεμπομένου ἀπὸ θεοῦ, ἵν᾿ οἱ μὲν ἄδικοι κολασθῶσι, τὰ δὲ πάντα καθαρθῇ ἀνάλογον τῷ πρώτῳ συμβάντι κατακλυσμῷ. ἐπεὶ δὲ λέγονται καὶ Χριστιανοὶ τούτοις προστιθέναι ἕτερα. δῆλον ὅτι καὶ τούτοις φησὶ ταῦτα λέγεσθαι. καὶ τί ἄτοπον ἐπὶ τῇ χύσει τῆς κακίας ἐπιδημήσειν τὸν ἀποκαθαροῦντα τὸν κόσμον καὶ ἑκάστῳ κατ᾿ ἀξίαν χρησόμενον; οὐ γὰρ κατὰ τὸν θεὸν ἐστι μὴ στῆσαι τὴν τῆς κακίας νομὴν καὶ ἀνακαινῶσαι τὰ πράγματα. ἴσασι δὲ καὶ Ἕλληνες κατακλυσμῷ ἢ πυρὶ τὴν γῆν κατὰ περιόδους καθαιρομένην. ὡς καὶ Πλάτων που οὕτω λέγει· „ὅταν δ᾿ οἱ θεοὶ τὴν γῆν ὕδασι καθαίροντες κατακλύζωσιν, οἱ μὲν ἐν τοῖς ὄρεσι“ καὶ τὰ ἑξῆς. λεκτέον οὖν ὅτι ἆρ᾿ ἐὰν μὲν ἐκεῖνοι ταῦτα φάσκωσι, σεμνά ἐστι καὶ λόγου ἄξια τὰ ἐπαγγελλόμενα, ἐὰν δ᾿ ἡμεῖς τάδε τινὰ ὑπὸ Ἑλλήνων ἐπαινούμενα καὶ αὐτοὶ κατασκευάζωμεν, οὐκέτι καλά ἐστι ταῦτα δόγματα; καίτοι γε οἷς μέλει τῆς πάντων γεγραμμένων διαρθρώσεως καὶ ἀκριβείας πειράσονται δεικνύναι οὐ μόνον τὴν ἀρχαιότητα τῶν ταῦτα γραψάντων ἀλλὰ καὶ τὴν σεμνότητα τῶν λελεγμένων καὶ τὸ ἀκόλουθον αὐτοῖς.
4.21Kelsos, Yahudilerin ve Hristiyanların öğretisinin söylediği gibi yeryüzünü temizleyen tufana benzer şekilde, kulenin yıkılışının da aynı amaçla olduğunu nasıl sanıyor, bilmiyorum. Çünkü Tekvin'de yer alan kule hikâyesi, Kelsos'un sandığı gibi hiçbir şeyi ima etmeyip açık anlamıyla alınsa bile, bunun yeryüzünü temizlemek için olduğu görülmez; meğer ki dillerin "karışması" denen olayı yeryüzünün temizlenmesi saysın. Bu konuyu, o yerdeki hikâyenin ne anlama geldiğini ve yüksek anlamının ne olduğunu ortaya koymak gerektiğinde, buna gücü yeten biri daha uygun bir vakitte anlatacaktır. Kelsos, kuleyi ve dillerin karışmasını yazan Musa'nın, Aloeus'un oğulları hakkında anlatılanları bozarak kule hakkındaki bu şeyleri yazdığını sandığına göre şunu söylemek gerekir: Aloeus'un oğulları hakkındakileri Homeros'tan önce kimsenin söylediğini sanmıyorum; kuleyle ilgili olayları ise Musa'nın, Homeros'tan, hatta Yunan yazısının icadından çok daha önce yazdığına inanıyorum. O hâlde kim kimin anlattıklarını bozuyor? Aloeus'un oğullarını anlatanlar mı kule hikâyesini, yoksa kuleyi ve dillerin karışmasını yazan mı Aloeus oğullarının hikâyesini? Tarafsız dinleyiciler için Musa'nın Homeros'tan daha eski olduğu açıktır. Kelsos, Musa'nın Tekvin'de anlattığı, günahları yüzünden ateşle yok edilen Sodom ve Gomora hikâyesini de Phaethon hikâyesiyle karşılaştırıyor. Bütün bunları tek bir hatanın, yani Musa'nın eskiliğine dikkat etmemiş olmasının sonucu olarak yapıyor; çünkü Phaethon'u anlatanlar, Musa'dan çok daha sonra gelen Homeros'tan bile sonra yaşamış görünüyor. Biz de temizleyici ateşi ve kötülüğü yok edip evreni yenilemek için dünyanın yok oluşunu inkâr etmiyoruz; bunu peygamberlerden, kutsal kitaplardan öğrendiğimizi söylüyoruz. Ama yukarıda söylediğimiz gibi, gelecek hakkında birçok şey söyleyen peygamberlerin geçmişteki birçok olay hakkında doğruyu söyledikleri ispat ediliyor ve içlerinde ilahi ruh bulunduğuna dair kanıt veriyorlarsa, gelecek hakkında da onlara, daha doğrusu içlerindeki ilahi ruha inanmak gerektiği açıktır.
Οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως παραπλησίως τῷ κατακλυσμῷ καθήραντι τὴν γῆν, ὡς ὁ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν βούλεται λόγος, οἴεται καὶ τὴν τοῦ πύργου κατάῤῥιψιν γεγονέναι. ἵνα γὰρ μηδὲν αἰνίσσηται ἡ κατὰ τὸν πύργον ἱστορία κειμένη ἐν τῇ Γενέσει ἀλλ᾿, ὡς οἴεται Κέλσος, σαφὴς τυγχάνῃ, οὐ δ᾿ οὕτως φαίνεται ἐπὶ καθαρσίῳ τῆς γῆς τοῦτο συμβεβηκέναι· εἰ μὴ ἄρα καθάρσιον τῆς γῆς οἴεται τὴν καλουμένην τῶν γλωσσῶν „σύγχυσιν“· περὶ ἧς ὁ δυνάμενος εὐκαιρότερον διηγήσεται, ἐπὰν τὸ προκείμενον ᾖ παραστῆσαι καὶ τὰ τῆς κατὰ τὸν τόπον ἱστορίας, τίνα ἔχοι λόγον, καὶ τὰ τῆς περὶ αὐτοῦ ἀναγωγῆς. ἐπεὶ δ᾿ οἴεται Μωϋσέα, τὸν ἀναγράψαντα τὰ περὶ τοῦ πύργου καὶ τῆς τῶν διαλέκτων συγχύσεως, παραφθείροντα τὰ περὶ τῶν Ἀλωέως υἱῶν ἱστορούμενα τοιαῦτα περὶ τοῦ πύργου ἀναγεγραφέναι, λεκτέον ὅτι τὰ μὲν περὶ τῶν Ἀλωέως υἱῶν οὐκ οἶμαι πρὸ Ὁμήρου τινὰ εἰρηκέναι, τὰ δὲ περὶ τοῦ πύργου, πολλῷ πρεσβύτερα Ὁμήρου ἀλλὰ καὶ τῆς τῶν Ἑλληνικῶν γραμμάτων εὑρέσεως ὄντα, τὸν Μωϋσέα ἀναγεγραφέναι πείθομαι. τίνες οὖν μᾶλλον τὰ τίνων παραφθείρουσιν; ἆρα τὰ περὶ τοῦ πύργου οἱ περὶ Ἀλωέως υἱῶν ἱστοροῦντες, ἢ τὰ τῶν Ἀλωειδῶν ὁ τὰ περὶ τοῦ πύργου καὶ τῆς συγχύσεως τῶν διαλέκτων γράψας; ἀλλὰ φαίνεται τοῖς ἀδεκάστοις ἀκροαταῖς ἀρχαιότερος Μω(??)σῆς ὢν Ὁμήρου. καὶ τὰ περὶ Σοδόμων δὲ καὶ Γομόῤῥων ὑπὸ Μωϋσέως ἱστορούμενα ἐν τῇ Γενέσει, ὡς διὰ τὴν ἁμαρτίαν πυρὶ ἐξαφανισθέντων. παραβάλλει ὁ Κέλσος τῇ κατὰ τὸν Φαέθοντα ἱστορίᾳ, ἑνὶ σφάλματι. τῷ περὶ τοῦ μὴ τετηρηκέναι τὰ τῆς Μωϋσέως ἀρχαιότητος. ἀκολούθως πάντα ποιήσας. οἱ γὰρ τὰ περὶ Φαέθοντος ἱστοροῦντες ἐοίκασι καὶ Ὁμήρου νεώτεροι, τοῦ πολλῷ Μωϋσέως νεωτέρου. οὐκ ἀρνούμεθα οὖν τὸ καθάρσιον πῦρ καὶ τὴν τοῦ κόσμου φθορὰν ἐπὶ καθαιρέσει τῆς κακίας καὶ ἀνακαινώσει τοῦ παντὸς, λέγοντες παρὰ τῶν προφητῶν ἐκ τῶν ἱερῶν βιβλίων μεμαθηκέναι. ἐπὰν μέντοι. ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, πολλὰ περὶ μελλόντων οἱ προφῆται λέγοντες ἀποδεικνύωνται περὶ πολλῶν παρεληλυθότων ἠληθευκέναι καὶ δεῖγμα διδόναι τοῦ θεῖον πνεῦμα ἐν αὐτοῖς γεγονέναι, δῆλον ὅτι καὶ περὶ τῶν μελλόντων πιστευτέον αὐτοῖς, μᾶλλον δὲ τῷ ἐν αὐτοῖς θείῳ πνεύματι.
4.22Kelsos'a göre Hristiyanlar da Yahudilerin söylediklerine bazı şeyler ekleyerek, Tanrı'nın Oğlu'nun Yahudilerin günahları yüzünden çoktan gönderilmiş olduğunu, Yahudilerin İsa'yı cezalandırıp ona öd içirdikleri için Tanrı'nın öfkesini üzerlerine çektiklerini söylüyorlarmış. İsteyen bu sözün yalan olduğunu göstermeye çalışsın: Bütün Yahudi milletinin, İsa'nın onların elinden bunları çekmesinin üzerinden tek bir kuşak bile geçmeden yurdundan edilmediğini ispat etsin. Çünkü sanırım İsa'yı çarmıha gerdikleri zamandan Kudüs'ün yıkılışına kadar kırk iki yıl geçmiştir. Yahudiler var olduğundan beri, daha güçlülere yenik düşüp saygın ayinlerinden ve ibadetlerinden bu kadar uzun bir süre uzak kaldıkları hiç anlatılmamıştır. Bazen günahları yüzünden terk edilmiş gibi görünseler de yine Tanrı'nın gözetiminde kalmış, geri dönüp kendilerine ait olanlara yeniden kavuşmuş ve geleneksel ayinlerini engelsizce yerine getirmişlerdir. İşte İsa'nın ilahi ve kutsal bir varlık olduğunu gösteren şeylerden biri de, onun yüzünden Yahudilerin başına bunca uzun zamandır bu kadar çok ve bu kadar ağır şeylerin gelmesidir. Gönül rahatlığıyla şunu da söyleyeceğiz: Eski hâllerine bir daha kavuşmayacaklardır. Çünkü insan soyunun kurtarıcısına, Tanrı için büyük gizemlerin geleneksel sembollerini yerine getirdikleri şehirde tuzak kurarak, işlenebilecek en lanetli suçu işlediler. Bu yüzden İsa'nın bunları çektiği o şehrin kökünden yıkılması, Yahudi milletinin yurdundan edilmesi ve Tanrı'nın mutluluğa çağrısının başkalarına, yani Hristiyanlara geçmesi gerekiyordu. Saf ve temiz dindarlık öğretisi onlara ulaştı; onlar da her yerde kurulu olan devlet düzenine uygun yeni kanunlar aldılar. Çünkü önceden, kendi soydaşları ve aynı âdetleri paylaşanlar tarafından yönetilen tek bir millete verilmiş olan kanunların şimdi tamamıyla yerine getirilmesi mümkün değildi.
Καὶ Χριστιανοὶ δὲ κατὰ τὸν Κέλσον προστιθέντες τινὰς λόγους τοῖς ὑπὸ Ἰουδαίων λεγομένοις φασὶ διὰ τὰς τῶν Ἰουδαίων ἁμαρτίας ἤδη πεπέμφθαι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ, καὶ ὅτι Ἰουδαῖοι κολάσαντες τὸν Ἰησοῦν καὶ χολὴν ποτίσαντες ἐπὶ σφᾶς αὐτοὺς ἐκ θεοῦ χόλον ἐπεσπάσαντο. ἐλεγχέτω δὴ τὸ λεγόμενον ὡς ψεῦδος ὁ βουλόμενος, εἰ μὴ ἀνάστατον τὸ πάντων Ἰουδαίων ἔθνος γεγένηται οὐδὲ μετὰ γενεὰν ὅλην μίαν τοῦ ταῦτα πεπονθέναι ὑπ᾿ αὐτῶν τὸν Ἰησοῦν· τεσσαράκοντα γὰρ ἔτη καὶ δύο οἶμαι ἀφ᾿ οὗ ἐσταύρωσαν τὸν Ἰησοῦν γεγονέναι ἐπὶ τὴν Ἱεροσολύμων καθαίρεσιν. καὶ οὐδέ ποτε γὲ ἱστόρηται, ἐξ οὗ Ἰουδαῖοί εἰσι, τοσοῦτον αὐτοὺς χρόνον ἐκβεβλῆσθαι τῆς σεμνῆς ἁγιστείας καὶ λατρείας, κρατηθέντας ὑπὸ δυνατωτέρων· ἀλλ᾿ εἰ καί ποτε ἔδοξαν δι᾿ ἁμαρτίας καταλείπεσθαι. οὐδὲν ἧττον ἐπεσκοπήθησαν καὶ ἐπανελθόντες τὰ ἴδια ἀπειλήφασιν, ἀκωλύτως ποιοῦντες τὰ νενομισμένα. ἓν οὖν τῶν παριστάντων θεῖόν τι καὶ ἱερὸν χρῆμα γεγονέναι τὸν Ἰησοῦν ἐστι καὶ τὸ Ἰουδαίοις ἐπ᾿ αὐτῷ τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα πολλῷ ἤδη συμβεβηκέναι χρόνῳ. θαῤῥοῦντες δ᾿ ἐροῦμεν ὅτι οὐδ᾿ ἀποκατασταθήσονται. ἄγος γὰρ ἔπραξαν τὸ πάντων ἀνοσιώτατον. τῷ σωτῆρι τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ἐπιβουλεύσαντες ἐν τῇ πόλει, ἔνθα τὰ νενομισμένα σύμβολα μεγάλων μυστηρίων ἐποίουν τῷ θεῷ. ἐχρῆν οὖν ἐκείνην τὴν πόλιν, ὅπου ταῦτα πέπονθεν Ἰησοῦς, ἄρδην ἀπολωλέναι καὶ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἀνάστατον γεγονέναι καὶ ἐπ᾿ ἄλλους τὴν τοῦ θεοῦ εἰς μακαριότητα κλῆσιν μεταβεβηκέναι, τοὺς Χριστιανοὺς λέγω, ἐφ᾿ οὓς ἐλήλυθεν ἡ περὶ τῆς εἰλικρινοῦς καὶ καθαρᾶς θεοσεβείας διδασκαλία, παραλαβόντας νόμους καινοὺς καὶ ἁρμόζοντας τῇ πανταχοῦ καθεστώσῃ πολιτείᾳ· ἐπεὶ μὴ οἱ πρότερον δοθέντες ὡς ἑνὶ ἔθνει, ὑπὸ οἰκείων καὶ ὁμοήθων βασιλευομένῳ, οἷοί τε ἦσαν πάντες νῦν ἐπιτελεῖσθαι.
4.23Bundan sonra Kelsos, alışkanlığı olduğu üzere Yahudi ve Hristiyan soyuyla alay ederek hepsini bir yarasa sürüsüne, yuvasından çıkan karıncalara, bir bataklığın kenarında toplantı yapan kurbağalara ya da bir çamur köşesinde meclis kurup hangilerinin daha günahkâr olduğu konusunda birbiriyle çekişen solucanlara benzetti. Bunlar şöyle diyorlarmış: "Tanrı her şeyi bize önceden gösterir ve önceden haber verir. Bütün evreni ve göklerin dönüşünü bırakıp bu koca yeryüzünü umursamadan yalnız bizimle meşgul olur, yalnız bize haber yollar; bizimle hep birlikte olmak için elçi göndermekten ve aramaktan hiç geri durmaz." Kendi uydurduğu tasvirde bizi solucanlara benzetiyor ve şöyle dediğimizi söylüyor: "Tanrı vardır; ondan sonra onun yarattığı ve her bakımdan Tanrı'ya benzeyen biz geliriz. Her şey, yer, su, hava ve yıldızlar, bize tabi kılınmıştır; her şey bizim için vardır ve bize hizmet etmek üzere düzenlenmiştir." Onun eserinde solucanlar, yani elbette biz, şöyle de diyormuşuz: "Şimdi aramızdan bazıları kusur işlediği için Tanrı gelecek ya da Oğlu'nu gönderecek; haksızları yakıp kül edecek, geri kalanlarımız da onunla birlikte ebedî hayata kavuşacağız." Bütün bunlara şunu da ekliyor: Bu tür sözler, birbiriyle çekişen Yahudilerden ve Hristiyanlardan gelmektense solucanlardan ve kurbağalardan gelse daha katlanılır olurdu.
Μετὰ ταῦτα συνήθως ἑαυτῷ γελῶν τὸ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν γένος πάντας παραβέβληκε νυκτερίδων ὁρμαθῷ ἢ μύρμηξιν ἐκ καλιᾶς προελθοῦσιν ἢ βατράχοις περὶ τέλμα συνεδρεύουσιν ἢ σκώληξιν ἐν βορβόρου γωνίᾳ ἐκκλησιάζουσι καὶ πρὸς ἀλλήλους διαφερομένοις, τίνες αὐτῶν εἶεν ἁμαρτωλότεροι, καὶ φάσκουσιν ὅτι πάντα ἡμῖν ὁ θεὸς προδηλοῖ καὶ προκαταγγέλλει, καὶ τὸν πάντα κόσμον καὶ τὴν οὐράνιον φορὰν ἀπολιπὼν καὶ τὴν τοσαύτην γῆν παριδὼν ἡμῖν μόνοις πολιτεύεται καὶ πρὸς ἡμᾶς μόνους ἐπικηρυκεύεται καὶ πέμπων οὐ διαλείπει καὶ ζητῶν, ὅπως ἀεὶ συνῶμεν αὐτῷ. καὶ ἐν τῷ ἀναπλάσματί γε ἑαυτοῦ παραπλησίους ἡμᾶς ποιεῖ σκώληξι, φάσκουσιν ὅτι ὁ θεός ἐστιν, εἶτα μετ᾿ ἐκεῖνον ἡμεῖς ὑπ᾿ αὐτοῦ γεγονότες πάντῃ ὅμοιοι τῷ θεῷ, καὶ ἡμῖν πάντα ὑποβέβληται, γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀὴρ καὶ ἄστρα, καὶ ἡμῶν ἕνεκα πάντα, καὶ ἡμῖν δουλεύειν τέτακται. λέγουσι δέ τι παρ᾿ αὐτῷ οἱ σκώληκες, ἡμεῖς δηλαδὴ, ὅτι νῦν, ἐπειδή τινες ⟨(ἐν)⟩ ἡμῖν πλημμελοῦσιν, ἀφίξεται θεὸς ἢ πέμψει τὸν υἱὸν. ἵνα καταφλέξῃ τοὺς ἀδίκους. καὶ οἱ λοιποὶ σὺν αὐτῷ ζωὴν αἰώνιον ἔχωμεν. καὶ ἐπιφέρει γε πᾶσιν ὅτι ταῦτα ⟨(μᾶλλον)⟩ ἀνεκτὰ. σκωλήκων καὶ βατράχων, ἢ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν πρὸς ἀλλήλους διαφερομένων.
4.24Buna karşı, bizim hakkımızda böyle söylenmiş sözleri kabul edenlere şunu soruyoruz: Tanrı'nın yüceliği karşısında bütün insanları bir yarasa sürüsü, karıncalar, kurbağalar ya da solucanlar mı sayıyorsunuz? Yoksa öteki insanları bu benzetmeye katmıyor, akıl sahibi oldukları ve kurulu kanunlara uydukları için onları insan olarak görüyor da, Hristiyanları ve Yahudileri hoşunuza gitmeyen öğretileri yüzünden küçümseyerek mi bu hayvanlara benzetiyorsunuz? Sorumuza hangi cevabı verirseniz verin, bu tür sözlerin ne bütün insanlar ne de bizim hakkımızda yerinde söylenmediğini göstermeye çalışarak cevap vereceğiz. Önce, bütün insanların Tanrı karşısında bu değersiz hayvanlara benzetildiğini söylediğinizi varsayalım; çünkü onların küçüklüğü Tanrı'nın yüceliğiyle hiçbir şekilde karşılaştırılamaz. Ama hangi küçüklük? Cevap verin bana, ey sizler. Eğer bedenlerin küçüklüğünü kastediyorsanız, şunu dinleyin: Hakikat hakem olduğunda, üstünlük ve eksiklik bedene bakılarak ölçülmez. Öyle olsaydı griffonlar ve filler biz insanlardan üstün olurdu; çünkü bunlar daha büyük, daha güçlü ve daha uzun ömürlüdür. Ama aklı başında hiç kimse, akılsız hayvanların bedenleri yüzünden akıl sahiplerinden üstün olduğunu söylemez; çünkü akıl, akıl sahibi varlığı bütün akılsızların çok üstüne çıkarır. Aklı başında hiç kimse, ister sizin dediğiniz gibi iyi daimōnlar, ister bizim adlandırmayı âdet edindiğimiz gibi Tanrı'nın melekleri, isterse insanlardan üstün olan herhangi başka varlıklar olsun, erdemli ve mutlu varlıkların bedenleri sayesinde üstün olduğunu da söylemez. Onlar, içlerindeki akıl yetkinleştiği ve her türlü aretē ile donandığı için üstündür.
Πρὸς ταῦτα δὴ πυνθανόμεθα τῶν ἀποδεχομένων τὰ οὕτω καθ᾿ ἡμῶν εἰρημένα καί φαμεν· ἆρα πάντας ἀνθρώπους ὁρμαθὸν εἶναι νυκτερίδων ἢ μύρμηκας ἢ βατράχους ἢ σκώληκας ὑπολαμβάνετε διὰ τὴν τοῦ θεοῦ ὑπεροχήν; ἢ τοὺς μὲν ἄλλους ἀνθρώπους εἰς τὴν προκειμένην εἰκόνα μὴ παραλαμβάνετε ἀλλὰ διὰ τὸ λογικὸν καὶ τοὺς καθεστῶτας νόμους τηρεῖτε αὐτοὺς ἀνθρώπους. Χριστιανοὺς δὲ καὶ Ἰουδαίους διὰ τὰ μὴ ἀρέσκοντα ὑμῖν αὐτῶν δόγματα ἐξευτελίζοντες τούτοις τοῖς ζῴοις παραβεβλήκατε; καὶ ὁπότερόν γε ἂν εἴπητε πρὸς τὴν πεῦσιν ἡμῶν, ἀποκρινούμεθα ἀποδεικνύναι πειρώμενοι οὐ δεόντως λελέχθαι περὶ τῶν πάντων ἀνθρώπων ἢ περὶ ἡμῶν τὰ τοιαῦτα. ἔστω γὰρ ὑμᾶς πρῶτον λέγειν ὅτι πάντες ἄνθρωποι ὡς πρὸς θεὸν τοῖς εὐτελέσι τούτοις παραβάλλονται ζῴοις. ἐπεὶ μηδαμῶς ἐστιν αὐτῶν ἡ μικρότης συγκριτὴ τῇ ὑπεροχῇ τοῦ θεοῦ. ποία δὴ μικρότης; ἀποκρίνασθέ μοι, ὦ οὗτοι. εἰ μὲν γὰρ ἡ τῶν σωμάτων, ἀκούσατε ὅτι τὸ ὑπερέχον καὶ τὸ ἐνδέον ὡς πρὸς ἀλήθειαν δικάζουσαν οὐκ ἐν σώματι κρίνεται· οὕτω γὰρ γρῦπες καὶ ἐλέφαντες ἡμῶν τῶν ἀνθρώπων ἔσονται κρείττους, καὶ γὰρ μείζους καὶ ἰσχυρότεροι καὶ πολυχρονιώτεροι οὗτοι· ἀλλ᾿ οὐδεὶς ἂν τῶν εὖ φρονούντων λέγοι κρείττονα εἶναι διὰ τὰ σώματα τάδε τὰ ἄλογα τῶν λογικῶν (πολὺ γὰρ εἶς ὑπεροχὴν ἀνάγει ὁ λόγος τὸ λογικὸν παρὰ πάντα τὰ ἄλογα) ἀλλ᾿ οὐδὲ τὰ σπουδαῖα καὶ μακάρια, εἴτε, ὡς ὑμεῖς φατε, οἱ ἀγαθοὶ δαίμονες εἴτε. ὡς ἡμῖν ἔθος ὀνομάζειν. οἱ τοῦ θεοῦ ἄγγελοι ἢ αἱ ὁποιαιδηποτοῦν ὑπερέχουσαι τῶν ἀνθρώπων φύσεις· ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸ ἐν αὐτοῖς λογικὸν τετελείωται καὶ κατὰ πᾶσαν ἀρετὴν πεποίωται.
4.25Eğer insanın küçüklüğünü bedeni yüzünden değil de ruhu yüzünden küçümsüyorsanız, yani ruhun öteki akıl sahibi varlıklardan, özellikle erdemli olanlardan aşağı olduğunu ve içinde kötülük bulunduğu için aşağı olduğunu düşünüyorsanız, neden Hristiyanlar arasındaki kötüler ve Yahudiler arasında kötü yaşayanlar, öteki milletlerdeki alçaklardan daha çok yarasa sürüsü, karınca, solucan ya da kurbağa olsun? Bu ölçüye göre kim olursa olsun, özellikle kötülüğe boğulmuş biri, öteki insanlara kıyasla yarasa, solucan, kurbağa ve karınca olur. Biri hatip Demosthenes bile olsa, onunkine benzer bir kötülüğü ve onun kötülükten yaptığı işleri taşıyorsa; ya da başka bir hatip sayılan Antiphon gibi biri olup Kelsos'un eserinin başlığına benzer biçimde "Hakikat Üzerine" başlığını taşıyan yazılarında takdir-i ilahiyi inkâr ediyorsa, bunlar yine de cehaletin ve bilgisizliğin çamur köşesinde yuvarlanan solucanlardır. Gerçi akıl sahibi bir varlık, nasıl olursa olsun, aretē'ye götürecek imkânlara sahip olduğu için onu solucana benzetmek yerinde olmaz. Çünkü aretē'ye doğru atılmış bu ilk çizgiler, aretē'yi kuvve hâlinde taşıyan ve onun tohumlarını hiçbir zaman tamamen yitiremeyecek olanların solucana benzetilmesine izin vermez. Demek ki ne genel olarak insanlar Tanrı karşısında solucan sayılabilir —çünkü kaynağını Tanrı katındaki Logos'tan alan akıl, akıl sahibi canlının Tanrı'ya tamamen yabancı sayılmasına izin vermez— ne de Hristiyanlar ve Yahudiler arasındaki kötüler, ki bunlar hakikatte ne Hristiyandır ne Yahudi, çamur köşesinde yuvarlanan solucanlara öteki kötülerden daha çok benzetilebilir. Eğer aklın tabiatı bunu kabul etmeye bile izin vermiyorsa, aretē için yaratılmış olan insan tabiatını, bilgisizlikten günah işlese bile, elbette aşağılamayacak ve onu bu tür hayvanlara benzetmeyeceğiz.
Εἰ δὲ τὴν τοῦ ἀνθρώπου μικρότητα οὐ διὰ τὸ σῶμα ἐξευτελίζετε ἀλλὰ διὰ τὴν ψυχὴν, ὡς οὖσαν ὑποδεεστέραν τῶν λοιπῶν λογικῶν καὶ μάλιστα σπουδαίων καὶ διὰ τοῦθ᾿ ὑποδεεστέραν, ἐπείπερ ἡ κακία ἐστίν ἐν αὐτῇ, τί μᾶλλον οἱ ἐν Χριστιανοῖς φαῦλοι καὶ οἱ ἐν Ἰουδαίοις κακῶς βιοῦντες ὁρμαθός εἰσι νυκτερίδων ἢ μύρμηκες ἢ σκώληκες ἢ βάτραχοι, ἢ οἱ ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι μοχθηροί; ὡς κατὰ τοῦτο πάνθ᾿ ὁντιναοῦν, μάλιστα κεχυμένῃ τῇ κακίᾳ χρώμενον, νυκτερίδα καὶ σκώληκα καὶ βάτραχον καὶ μύρμηκα εἶναι ὡς πρὸς τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους. κἂν Δημοσθένης τις οὖν ὁ ῥήτωρ ᾖ μετὰ τῆς παραπλησίας ἐκείνῳ κακίας καὶ τῶν ἀπὸ κακίας αὐτῷ πεπραγμένων, κἂν Ἀντιφῶν ἄλλος ῥήτωρ νομιζόμενος εἶναι, καὶ τὴν πρόνοιαν ἀναιρῶν ἐν τοῖς ἐπιγεγραμμένοις περὶ ἀληθείας παραπλησίως τῇ Κέλσου ἐπιγραφῇ· οὐδὲν ἧττόν εἰσιν οὗτοι σκώληκες ἐν βορβόρου γωνίᾳ τοῦ τῆς ἀμαθίας καὶ ἀγνοίας καλινδούμενοι. καίτοι γε ὁποῖον δὴ τὸ λογικὸν οὐκ ἂν εὐλόγως σκώληκι παραβάλλοιτο, ἀφορμὰς ἔχον πρὸς ἀρετήν. αὗται γὰρ αἱ πρὸς αὐτὴν ὑποτυπώσεις οὐκ ἐῶσι σκώληκι παραβάλλεσθαι τοὺς δυνάμει ἔχοντας τὴν ἀρετὴν καὶ τὰ σπέρματα αὐτῆς πάντῃ ἀπολέσαι οὐ δυναμένους. οὐκοῦν ἀναφαίνεται ὅτι οὔθ᾿ οἱ ἄνθρωποι καθόλου σκώληκες ἂν εἶεν ὡς πρὸς θεόν· ὁ γὰρ λόγος τὴν ἀρχὴν ἔχων ἀπὸ τοῦ παρὰ θεοῦ λόγου οὐκ ἐᾷ τὸ λογικὸν ζῷον πάντῃ ἀλλότριον νομισθῆναι θεοῦ· οὔτε μᾶλλον οἱ ἐν Χριστιανοῖς καὶ Ἰουδαίοις φαῦλοι. καὶ ὡς πρὸς τὸ ἀληθὲς οὐ Χριστιανοὶ οὐδὲ Ἰουδαῖοι. τῶν λοιπῶν φαύλων παραβάλλοιντο ἐν γωνίᾳ βορβόρου καλινδουμένοις σκώληξιν. εἰ δ᾿ ἡ τοῦ λόγου φύσις οὐδὲ τοῦτο παραδέξασθαι ἐπιτρέπει, δηλονότι οὐχ ὑβρίσομεν τὴν πρὸς ἀρετὴν κατεσκευασμένην ἀνθρωπίνην φύσιν, κἂν δι᾿ ἄγνοιαν ἐξαμαρτάνῃ. οὐδ᾿ ἐξομοιώσομεν αὐτὴν τοῖς τοιοῖσδε ζῴοις.
4.26Eğer Kelsos'un hoşuna gitmeyen —ve görünüşe göre hiç bilmediği— Hristiyan ve Yahudi öğretileri yüzünden bunlar solucan ve karınca, ötekiler ise öyle değilse, gelin Hristiyanların ve Yahudilerin herkesin hemen görebileceği öğretilerini öteki insanlarınkiyle karşılaştıralım. Bakalım bazı insanların solucan ve karınca olduğunu bir kere kabul edenler şunu görmeyecekler mi: Solucan, karınca ve kurbağa olanlar, Tanrı hakkındaki sağlıklı kanaatten düşmüş, dindarlık görüntüsü altında akılsız hayvanlara, heykellere ya da yaratılmış şeylere tapanlardır; oysa bu yaratılmış şeylerin güzelliğine bakarak onları yapana hayran olmaları ve ona tapmaları gerekirdi. İnsan olanlar, hatta insandan daha değerli bir şey varsa o olanlar ise, Logos'u izleyerek taşlardan ve odunlardan, hatta en değerli madde sayılan gümüşten ve altından yukarı çıkabilmiş kimselerdir. Bunlar dünyadaki güzel şeylerden de her şeyi yaratana yükselmiş ve kendilerini ona emanet etmişlerdir. Bütün varlıklara bir tek onun yetebileceğini, herkesin düşüncelerini gözetebileceğini ve herkesin duasını işitebileceğini bildikleri için dualarını ona yöneltirler. Olup biten her şeyi o seyrediyormuş gibi her işi onun gözü önünde yapar, söylenen her sözü o işitiyormuş gibi Tanrı'nın hoşuna gitmeyecek bir söz söylemekten sakınırlar. Yoksa ne acılara ne ölüm tehlikesine ne de akla yatkın görünen kandırıcı sözlere yenilen bu kadar büyük bir dindarlık, onu benimseyenlerin —bu dindarlığa ulaşmadan önce benzetilmiş olsalar bile— artık solucanlara benzetilmemesine hiçbir katkıda bulunmaz mı? Pek çoklarının yüreğini yumuşatıp balmumuna çeviren cinsel zevklere yönelik o en keskin isteği yenenler, hem de itidal yoluyla da Tanrı'ya yükselmedikçe ona başka türlü yakınlaşamayacaklarına inandıkları için yenenler, bize solucanların kardeşleri, karıncaların akrabaları, kurbağaların benzerleri mi görünüyor? Peki, komşuya ve hemcinse karşı paylaşmayı, adaleti, insan sevgisini ve iyiliği gözeten adaletin parlaklığı, böyle bir insanı yarasa olmaktan kurtarmaya hiç yetmez mi? Ya insanların çoğu gibi ahlaksızlıklar içinde yuvarlananlar, fahişelere ayrım gözetmeden gidenler, üstelik bunun hiç de uygunsuz olmadığını öğretenler çamurdaki solucanlar değil midir? Özellikle de "Mesih'in uzuvlarını", yani Logos'un içinde oturduğu bedeni alıp "bir fahişenin uzuvları" yapmamayı öğrenmiş olanlarla karşılaştırıldıklarında. Bu kimseler ayrıca, akıl sahibi varlığın evrenin Tanrısına adanmış "bedeninin" taptıkları Tanrı'nın "tapınağı" olduğunu, yaratıcı hakkındaki temiz kavrayış sayesinde böyle bir tapınak hâline geldiğini de öğrenmişlerdir. Kanuna aykırı birleşmelerle "Tanrı'nın tapınağını" bozmaktan sakındıkları için itidali Tanrı'ya karşı bir dindarlık olarak uygularlar.
Εἰ δὲ διὰ τὰ μὴ ἀρέσκοντα Κέλσῳ Χριστιανῶν καὶ Ἰουδαίων δόγματα. ⟨(ἃ)⟩ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἐπίστασθαι φαίνεται. οὗτοι μὲν σκώληκες καὶ μύρμηκες οἱ δὲ λοιποὶ οὐ τοιοῦτοι. φέρε ἐξετάσωμεν καὶ τὰ αὐτόθεν πᾶσι προφαινόμενα δόγματα Χριστιανῶν καὶ Ἰουδαίων τοῖς τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων, εἰ μὴ ἀναφανεῖται τοῖς ἅπαξ παραδεχομένοις εἶναί τινας ἀνθρώπους σκώληκας καὶ μύρμηκας ὅτι σκώληκες μὲν καὶ μύρμηκες καὶ βάτραχοι οἱ καταπεπτωκότες ἀπὸ τῆς περὶ θεοῦ ὑγιοῦς ὑπολήψεως φαντασίᾳ δ᾿ εὐσεβείας ἤτοι ἄλογα ζῷα ἢ ἀγάλματα σέβοντες ἢ καὶ τὰ δημιουργήματα, δέον ἐκ τοῦ κάλλους αὐτῶν θαυμάζειν τὸν πεποιηκότα κἀκεῖνον σέβειν, ἄνθρωποι δὲ καὶ εἴ τι ἀνθρώπων τιμιώτερον οἱ δυνηθέντες ἀναβῆναι ἀκολουθοῦντες τῷ λόγῳ ἀπὸ λίθων καὶ ξύλων ἀλλὰ καὶ τῆς νομιζομένης ὕλης εἶναι τιμιωτάτης ἀργύρου καὶ χρυσοῦ. ἀναβάντες δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἐν κόσμῳ καλῶν ἐπὶ τὸν τὰ ὅλα ποιήσαντα καὶ ἐκείνῳ ἑαυτοὺς πιστεύσαντες καὶ ὡς μόνῳ διαρκεῖν δυναμένῳ ἐπὶ πάντα τὰ ὄντα καὶ ἐφορᾶν τοὺς πάντων λογισμοὺς καὶ ἀκούειν τῆς πάντων εὐχῆς τὰς εὐχὰς ἐκείνῳ ἀναπέμποντες καὶ ὡς ἐπὶ θεατοῦ αὐτοῦ τῶν γινομένων πάντα πράττοντες καὶ ὡς ἐπὶ ἀκροατοῦ τῶν λεγομένων φυλαττόμενοι λέγειν τὸ μὴ ἀρεσκόντως ἀπαγγελλόμενον τῷ θεῷ. εἰ μὴ ἄρα ἡ τηλικαύτη εὐσέβεια, οὔθ᾿ ὑπὸ πόνων οὔθ᾿ ὑπὸ κινδύνου θανάτου οὔθ᾿ ὑπὸ λογικῶν πιθανοτήτων νικωμένη. οὐδὲν βοηθεῖ τοῖς ἀνειληφόσιν αὐτὴν πρὸς τὸ μηκέτι αὐτοὺς παραβάλλεσθαι σκώληξιν, εἰ καὶ παρεβάλλοντο πρὸ τῆς τηλικαύτης εὐσεβείας· ἆρα δὲ οἱ νικῶντες τὴν δριμυτάτην πρὸς ἀφροδίσια ὄρεξιν, πολλῶν ποιήσασαν τοὺς θυμοὺς μαλθακοὺς καὶ κηρίνους, καὶ διὰ τοῦτο νικῶντες. ἐπείπερ ἐπείσθησαν μὴ ἄλλως οἰκειωθῆναι δύνασθαι τῷ θεῷ. ἐὰν μὴ καὶ διὰ σωφροσύνης ἀναβῶσι πρὸς αὐτὸν, σκωλήκων ἡμῖν δοκοῦσιν εἶναι ἀδελφοὶ καὶ μυρμήκων συγγενεῖς καὶ βατράχοις παραπλήσιοι; τί δὲ, τὸ λαμπρὸν τῆς δικαιοσύνης. τηρούσης τὸ πρὸς τὸν πλησίον καὶ ὁμογενὲς κοινωνικὸν καὶ δίκαιον καὶ φιλάνθρωπον καὶ χρηστὸν, οὐδὲν ἀνύει πρὸς τὸ μὴ εἶναι νυκτερίδα τὸν τοιονδί; οἱ δὲ περὶ τὰς ἀκολασίας καλινδούμενοι, ὁποῖοί εἰσιν οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων, καὶ οἱ ταῖς χαμαιτύπαις ἀδιαφόρως προσιόντες διδάσκοντες δὲ καὶ μὴ πάντως παρὰ τὸ καθῆκον τοῦτο γίνεσθαι οὐκ εἰσὶν ἐν βορβόρῳ σκώληκες; καὶ μάλιστα συγκρινόμενοι τοῖς διδαχθεῖσι μὴ αἴρειν „τὰ μέλη τοῦ Χριστοῦ“ καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ λόγου οἰκούμενον σῶμα καὶ ποιεῖν αὐτὰ „πόρνης μέλη,“ μαθοῦσι δὲ ἤδη καὶ ⟨(ὅτι)⟩ τὸ τοῦ λογικοῦ καὶ τῷ θεῷ τῶν ὅλων ἀνακείμενον „σῶμα“ „ναός ἐστι“ τοῦ προσκυνουμένου ὑπ᾿ αὐτῶν θεοῦ, τοιοῦτον ἀπὸ τῆς καθαρᾶς περὶ τοῦ δημιουργοῦ ἐννοίας γινόμενον· οἳ καὶ φυλαττόμενοι διὰ τῆς παρανόμου συνουσίας φθείρειν „τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ“ ὡς εἰς θεὸν εὐσέβειαν ἀσκοῦσι τὴν σωφροσύνην.
4.27Daha insanlardaki öteki kötülüklerden söz etmiyorum; felsefe yapıyor görünenler bile bunlardan kolay kolay arınmış değildir, çünkü felsefenin de sahtesi çoktur. Bu tür şeylerin ne Yahudi ne Hristiyan olanlar arasında bol bol bulunduğunu da henüz söylemiyorum. Hristiyanlar arasında ise, Hristiyanın kim olduğunu tam anlamıyla incelersen, bunlar ya hiç yoktur ya da bulunsa bile, toplantılara katılan, ortak dualara gelen ve bunlardan uzaklaştırılmamış olanlar arasında bulunmaz; meğer ki kalabalığın arasında gizlenen böyle biri nadiren çıksın. Demek ki biz meclis kurmuş solucanlar değiliz. Biz Yahudilere karşı, onların kutsal saydığı yazılara dayanarak karşı duruyor ve şunu gösteriyoruz: Peygamberlerin haber verdiği kişi gelmiştir; onlar en büyük günahları yüzünden terk edilmiştir; Logos'u kabul eden bizler ise ona imanımız ve bizi ona yakınlaştırabilecek, her türlü kötülükten ve fenalıktan arınmış hayatımız sayesinde Tanrı katında en iyi ümitleri taşırız. Kendini Yahudi ya da Hristiyan diye ilan eden herkes, Tanrı'nın bütün evreni ve göklerin dönüşünü özellikle bizim için yarattığını gelişigüzel söyleyemez. Ama biri, İsa'nın öğrettiği gibi "yüreği temiz", yumuşak huylu ve barış getiren biriyse, dindarlık uğruna gelen tehlikelere gönüllü olarak katlanıyorsa, Tanrı'ya güvenmekte haklıdır; peygamberliklerdeki sözü de anlıyorsa şunu da söyleyebilir: "Bütün bunları Tanrı biz inananlara önceden gösterdi ve haber verdi."
Καὶ οὔπω λέγω τὰ λοιπὰ ἐν ἀνθρώποις κακὰ, ὧν οὐ ταχέως οὐδ᾿ οἱ φιλοσοφεῖν δοκοῦντες καθαρεύουσι (πολλοὶ γὰρ καὶ οἱ ἐν φιλοσοφίᾳ νόθοι) οὐδέ φημι πὼ ὅτι πολλὰ μέν ἐστι τὰ τοιαῦτα παρὰ τοῖς μήτε Ἰουδαίοις μήτε Χριστιανοῖς· ἤτοι δὲ οὐδ᾿ ὅλως ὑπάρχει ἐν Χριστιανοῖς, εἰ κυρίως ἐξετάζοις, τίς ὁ Χριστιανὸς, ἢ εἰ καὶ εὑρεθείη, ἀλλ᾿ οὔτι γε ἐν τοῖς συνεδρεύουσι καὶ ἐπὶ τὰς κοινὰς εὐχὰς ἐρχομένοις καὶ μὴ ἀποκλειομένοις ἀπ᾿ αὐτῶν· εἰ μὴ ἄρα τις σπανίως λανθάνων ἐν τοῖς πολλοῖς εὑρίσκοιτο τοιοῦτος. οὐ σκώληκες οὖν ἐκκλησιάζοντές ἐσμεν οἱ πρὸς Ἰουδαίους ἱστάμενοι ἀπὸ τῶν πεπιστευμένων αὐτοῖς εἶναι γραμμάτων ἱερῶν καὶ δεικνύντες τόν τε προφητευόμενον ἐπιδεδημηκέναι καὶ διὰ τὰ μέγιστα ἁμαρτήματα ἐκείνους ἐγκαταλελεῖφθαι καὶ ἡμᾶς, τοὺς παραδεξαμένους τὸν λόγον, ἐλπίδας ἔχειν παρὰ θεῷ τὰς ἀρίστας ἔκ τε τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως καὶ τοῦ δυναμένου ἡμᾶς οἰκειῶσαι αὐτῷ καθαροὺς ἀπὸ πάσης πονηρίας καὶ κακίας βίου. οὐχ ἁπλῶς οὖν, εἴ τις Ἰουδαῖον ἑαυτὸν ἢ Χριστιανὸν ἀναγορεύει, οὗτος λέγοι ἂν ὅτι τὸν πάντα κόσμον καὶ τὴν οὐράνιον φορὰν ἡμῖν μάλιστα πεποίηκεν ὁ θεός. ἀλλ᾿ εἴ τις, ὡς ὁ Ἰησοῦς ἐδίδαξε, καθαρός ἐστι „τῇ καρδίᾳ“ καὶ πρᾷος καὶ εἰρηνοποιὸς καὶ προθύμως ὑπομένων τοὺς διὰ τὴν εὐσέβειαν κινδύνους, εὐλόγως ἂν ὁ τοιοῦτος θαῤῥοίη τῷ θεῷ, συνιεὶς δὲ καὶ τὸν ἐν ταῖς προφητείαις λόγον φήσαι ἂν καὶ τό· πάντα ταῦτα ἡμῖν τοῖς πιστεύουσιν ὁ θεὸς προδεδήλωκε καὶ κατήγγειλεν.
4.28Kelsos, solucan saydığı Hristiyanlara, "Tanrı göklerin dönüşünü bırakıp bu koca yeryüzünü umursamadan yalnız bizimle meşgul olur, bize haber yollar, bizimle hep birlikte olmak için elçi göndermekten ve aramaktan geri durmaz" dedirttiğine göre şunu söylemek gerekir: Bize, bizim söylemediğimiz şeyleri yüklüyor. Oysa biz Tanrı'nın var olan her şeyi sevdiğini ve yarattığı hiçbir şeyden tiksinmediğini okur ve biliriz; çünkü bir şeyden nefret etseydi onu yaratmazdı. Şunu da okuduk: "Her şeye acırsın, çünkü her şey senindir, ey canları seven. Senin bozulmaz ruhun her şeydedir; bu yüzden yoldan sapanları azar azar uyarır, günah işledikleri şeyleri hatırlatarak onlara öğüt verirsin." Dualarımızda "Yeryüzü Rabbin merhametiyle doludur" ve "Rabbin merhameti bütün insanların üzerindedir" diye düşünerek konuşmamız gerektiğini bilen bizler, Tanrı'nın göklerin dönüşünü ve bütün evreni bırakıp bu koca yeryüzünü umursamadan yalnız bizim aramızda yaşadığını nasıl söyleyebiliriz? Üstelik iyi olan Tanrı'nın "güneşini kötülerin ve iyilerin üzerine doğurduğunu, adillerin ve adil olmayanların üzerine yağmur yağdırdığını" da biliriz. O bizi de, onun oğulları olalım diye, benzer şeyler yapmaya teşvik eder ve iyiliklerimizi elimizden geldiğince bütün insanlara yaymayı öğretir. Nitekim onun "bütün insanların, özellikle de inananların kurtarıcısı" olduğu, Mesih'inin de "yalnız bizim günahlarımızın değil, bütün dünyanın günahlarının kefareti" olduğu söylenir. Belki bazı Yahudiler, Kelsos'un yazdıklarını değil ama başka bazı cahilce şeyler söyleyebilir; ama Hristiyanlar söylemez. Çünkü onlara şu öğretilmiştir: "Tanrı bize olan sevgisini şununla gösteriyor: Biz daha günahkârken Mesih bizim için öldü." Oysa "adil biri için bile zor ölünür; iyi biri için belki biri ölmeyi göze alır." Şimdiyse İsa'nın, her yerdeki günahkârlar günahı bıraksın ve kendilerini Tanrı'ya emanet etsinler diye geldiği ilan edilmiştir; bu yazıların atalardan gelen kullanımına göre o, Tanrı'nın Mesih'i diye de anılır.
Ἐπεὶ δὲ πεποίηκεν οὓς ἡγεῖται σκώληκας Χριστιανοὺς λέγοντας ὅτι τὴν οὐράνιον φορὰν ἀπολιπὼν ὁ θεὸς καὶ τὴν τοσαύτην γῆν παριδὼν ἡμῖν μόνοις πολιτεύεται καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐπικηρυκεύεται καὶ πέμπων οὐ διαλείπει καὶ ζητῶν. ὅπως ἀεὶ συνῶμεν αὐτῷ, λεκτέον ὅτι τὰ μὴ λεγόμενα πρὸς ἡμῶν περιτίθησιν ἡμῖν, τοῖς καὶ ἀναγινώσκουσι καὶ γινώσκουσιν ὅτι ἀγαπᾷ πάντα τὰ ὄντα ὁ θεὸς καὶ οὐδὲν βδελύσσεται ὧν ἐποίησεν· οὐδὲ γὰρ ἂν μισῶν τι κατεσκεύασεν. ἀνέγνωμεν δὲ καὶ τό· „φείδῃ δὲ πάντων, ὅτι σά ἐστι πάντα. φιλόψυχε. τὸ γὰρ ἄφθαρτόν ⟨(σου)⟩ πνεῦμά ἐστιν ἐν πᾶσι· διὸ καὶ τοὺς παραπίπτοντας κατ᾿ ὀλίγον ἐλέγχεις. καὶ ἐν οἷς ἁμαρτάνουσιν ὑπομιμνήσκων νουθετεῖς.“ πῶς δὲ δυνάμεθα λέγειν τὴν οὐράνιον φορὰν καὶ τὸν πάντα κόσμον ἀπολιπόντα τὸν θεὸν καὶ τὴν τοσαύτην γῆν παριδόντα ἡμῖν μόνοις ἐμπολιτεύεσθαι; οἵτινες ἐν ταῖς εὐχαῖς εὕρομεν δεῖν τι λέγειν φρονοῦντας ὅτι „τοῦ ἐλέους κυρίου πλήρης ἡ γῆ,“ καὶ „ἔλεος κυρίου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα,“ καὶ ὅτι ἀγαθὸς ὢν ὁ θεὸς „ἀνατέλλει“ „τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους,“ καὶ ἡμᾶς, ἵνα γενώμεθα αὐτοῦ υἱοὶ, ἐπὶ τὰ παραπλήσια προτρέπων καὶ διδάσκων εἰς πάντας ἡμᾶς ἀνθρώπους κατὰ τὸ δυνατὸν ἐκτείνειν τὰς εὐποιΐας, καὶ γὰρ αὐτὸς εἴρηται „σωτὴρ πάντων ἀνθρώπων, μάλιστα πιστῶν,“ καὶ ὁ Χριστὸς αὐτοῦ „ἱλασμὸς“ εἶναι „περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν, οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνων ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου,“ καὶ τάχα μὲν οὐ ταῦτα. ὅσα ἀνέγραψεν ὁ Κέλσος, ἄλλα δέ τινα ἰδιωτικὰ εἴποιεν ἂν Ἰουδαίων τινὲς, ἀλλ᾿ οὔτι γε καὶ Χριστιανοὶ, οἱ διδαχθέντες ὅτι „συνίστησι τὴν ἑαυτοῦ ἀγάπην εἰς ἡμᾶς ὁ θεὸς, ὅτι ἔτι ἁμαρτωλῶν ὄντων ἡμῶν Χριστὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἀπέθανε.“ καίτοι γε „μόγις τις ὑπὲρ τοῦ δικαίου ἀποθανεῖται· ὑπὲρ γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ τάχα τις καὶ τολμᾷ ἀποθανεῖν.“ νυνὶ δὲ ὑπὲρ τῶν πανταχοῦ ἁμαρτωλῶν. ἵνα καταλίπωσι τὴν ἁμαρτίαν καὶ πιστεύσωσι τῷ θεῷ ἑαυτοὺς, ἐπιδεδημηκέναι κεκήρυκται ὁ Ἰησοῦς, πατρίῳ τινὶ τοῖς λόγοις τούτοις συνηθείᾳ καὶ Χριστὸς εἶναι λεγόμενος τοῦ θεοῦ.
4.29Belki Kelsos bazılarının "Tanrı vardır, ondan sonra biz geliriz" dediğini yanlış duymuştur; o "biz"i de solucan diye adlandırmıştır. Bunu yapmakla, bir filozofun okuluna üç gün gidip öteki insanları aşağı ve felsefeden nasibini almamış sayarak büyüklük taslayan küstah bir delikanlının söyledikleri yüzünden koca bir felsefe okulunu suçlayanlara benziyor. Çünkü insandan daha değerli birçok varlık olduğunu biliriz. "Tanrı tanrıların toplantısında durdu" diye okumuşuzdur; bunlar ötekilerin taptığı tanrılar değildir, çünkü "milletlerin bütün tanrıları daimōnlardır". "Tanrı tanrıların toplantısında durup aralarında tanrıları yargılar" diye de okumuşuzdur. Şunu da biliriz: "Gökte ya da yerde tanrı denen varlıklar olsa bile —nitekim birçok tanrı ve birçok efendi vardır— bizim için tek bir Tanrı vardır: her şeyin kendisinden olduğu, bizim de ona doğru gittiğimiz Baba; tek bir Rab vardır: her şeyin kendisi aracılığıyla var olduğu, bizim de kendisi aracılığıyla var olduğumuz İsa Mesih." Meleklerin insanlardan o kadar üstün olduğunu da biliriz ki, insanlar yetkinleştiklerinde meleklere eşit hâle gelirler: "Çünkü ölülerin dirilişinde ne evlenirler ne evlendirilirler; göklerdeki melekler gibidirler"; adiller "meleklere eşit" olurlar. Evrenin düzeni içinde tahtlar, egemenlikler, otoriteler ve yönetimler denen varlıkların bulunduğunu da biliriz. Biz insanların bunlardan çok geride olduğumuzu, ama iyi yaşayıp her şeyi Logos'a uygun yaparak hepsine benzemeye yükselme ümidi taşıdığımızı görürüz. Son olarak, "ne olacağımız henüz açığa çıkmadı; ama açığa çıktığında Tanrı'ya benzeyeceğimizi ve onu olduğu gibi göreceğimizi biliriz." Eğer biri, bazılarının —ister anlayarak söylesinler, ister sağlam bir öğretiyi kavrayamayıp yanlış duymuş olsunlar— "Tanrı vardır, ondan sonra biz geliriz" sözünü ileri sürerse, ben bunu da yorumlayabilirim: "Biz" sözüyle akıl sahibi varlıkların, hatta daha çok erdemli akıl sahibi varlıkların kastedildiğini söylerim. Çünkü bize göre bütün mutlu varlıkların aretē'si aynıdır; dolayısıyla insanın aretē'si de Tanrı'nın aretē'siyle aynıdır. Bu yüzden bize "gökteki Babanız yetkin olduğu gibi" yetkin olmamız öğretilir. Demek ki iyi ve soylu hiç kimse çamurda yüzen bir solucan, dindar hiç kimse karınca, adil hiç kimse kurbağa değildir; ruhu hakikatin parlak ışığıyla aydınlanmış hiç kimse de haklı olarak yarasaya benzetilemez.
Τάχα δέ τινων παρήκουσεν ὁ Κέλσος ὅτι ὁ θεός ἐστιν, εἶτα μετ᾿ ἐκεῖνον ἡμεῖς, οὓς ὠνόμασε σκώληκας. καὶ ὅμοιον ποιεῖ τοῖς ὅλῃ αἱρέσει φιλοσοφίας ἐγκαλοῦσι διά τινα λεγόμενα ὑπὸ προπετοῦς μειρακίου, τριῶν ἡμερῶν φοιτήσαντος εἰς φιλοσόφου καὶ ἐπαιρομένου κατὰ τῶν λοιπῶν ὡς ἐλαττόνων καὶ ἀφιλοσόφων. ἴσμεν γὰρ ὅτι πολλά ἐστιν ἀνθρώπου τιμιώτερα, καὶ ἀνέγνωμεν ὅτι „ὁ θεὸς ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν,“ θεῶν δὲ οὐ τῶν προσκυνουμένων ὑπὸ τῶν λοιπῶν („πάντες γὰρ οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια“), καὶ ἀνέγνωμεν ὅτι „ὁ θεὸς“ στὰς „ἐν συναγωγῇ θεῶν ἐν μέσῳ θεοὺς διακρίνει“· οἴδαμεν δὲ καὶ ὅτι „εἴπερ εἰσὶ θεοὶ λεγόμενοι, εἴτ᾿ ἐν οὐρανῷ εἴτε ἐπὶ γῆς, ὥσπερ εἰσὶ θεοὶ πολλοὶ καὶ κύριοι πολλοὶ, ἀλλ᾿ ἡμῖν εἷς θεὸς ὁ πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτὸν, καὶ εἷς κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, δι᾿ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς δι᾿ αὐτοῦ“· οἴδαμεν δὲ καὶ τοὺς ἀγγέλους οὕτως εἶναι ἀνθρώπων κρείττονας, ὥστε τοὺς ἀνθρώπους τελειωθέντας ἰσαγγέλους γίνεσθαι· „ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν οὔτε γαμοῦσιν οὔτ᾿ ἐγγαμίζονται, ἀλλ᾿ εἰσὶν ὡς οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν“ οἱ δίκαιοι καὶ γίνονται „ἰσάγγελοι“· οἴδαμεν δ᾿ ἐν τῇ διατάξει τῶν ὅλων εἶναί τινας τοὺς καλουμένους θρόνους καὶ ἄλλους κυριότητας καὶ ἄλλους ἐξουσίας καὶ ἄλλους ἀρχάς· καὶ ὁρῶμεν ὅτι πολὺ τούτων ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι ἀπολειπόμενοι ἐλπίδας ἔχομεν ἐκ τοῦ καλῶς βιοῦν καὶ πάντα πράττειν κατὰ τὸν λόγον ἀναβαίνειν ἐπὶ τὴν τούτων πάντων ἐξομοίωσιν. καὶ τελευταῖον ἐπεὶ „μήπω ἐφανερώθη, τί ἐσόμεθα, οἴδαμεν ὅτι, ἐὰν φανερωθῇ, ἐσόμεθα ὅμοιοι τῷ θεῷ καὶ ὀψόμεθα αὐτὸν, καθώς ἐστιν.“ εἰ δέ τις τὸ λεγόμενον ὑπό τινων, εἴτε τῶν νοούντων εἴτε τῶν μὴ συνιέντων ἀλλὰ παρακουσάντων λόγου ὑγιοῦς, φάσκοι, ὅτι ὁ θεός ἐστιν, εἶτα μετ᾿ ἐκεῖνον ἡμεῖς· καὶ τοῦτο γ᾿ ἂν ἑρμηνεύοιμι. τὸ ἡμεῖς λέγων ἀντὶ τοῦ οἱ λογικοὶ καὶ ἔτι μᾶλλον οἱ σπουδαῖοι λογικοί· καθ᾿ ἡμᾶς γὰρ ἡ αὐτὴ ἀρετή ἐστι τῶν μακαρίων πάντων, ὥστε καὶ ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἀνθρώπου καὶ θεοῦ. διόπερ γίνεσθαι „τέλειοι, ὡς ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τέλειός ἐστι.“ διδασκόμεθα. οὐδεὶς οὖν καλὸς καὶ ἀγαθὸς σκώληξ ἐστὶν ἐννηχόμενος βορβόρῳ καὶ οὐδεὶς εὐσεβὴς μύρμηξ καὶ οὐδεὶς δίκαιος βάτραχος, καὶ οὐδεὶς τῷ λαμπρῷ φωτὶ τῆς ἀληθείας καταυγαζόμενος τὴν ψυχὴν νυκτερίδι ἂν εὐλόγως παραβάλλοιτο.
4.30Bana öyle geliyor ki Kelsos "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım" sözünü de yanlış anlamış ve bu yüzden solucanlara "Tanrı tarafından yaratıldığımız için her bakımdan ona benzeriz" dedirtmiştir. Oysa insanın Tanrı'nın "suretinde" yaratılmasıyla "benzerliğinde" yaratılması arasındaki farkı bilseydi; Tanrı'nın "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım" dediğinin, ama insanı Tanrı'nın "suretinde" yaptığının, henüz "benzerliğinde" yapmadığının yazılı olduğunu bilseydi, bize Tanrı'ya her bakımdan benzediğimizi söyletmezdi. Yıldızların da bize tabi kılındığını söylemiyoruz. Çünkü adillerin dirilişi denen ve bilgelerin kavradığı şey, şu sözleri söyleyen tarafından güneşe, aya ve yıldızlara benzetilir: "Güneşin görkemi başka, ayın görkemi başka, yıldızların görkemi başkadır; yıldız yıldızdan görkemce farklıdır. Ölülerin dirilişi de böyledir." Daniel de bunlar hakkında çok önceden peygamberlik etmişti. Kelsos, her şeyin bize hizmet etmek üzere düzenlendiğini söylediğimizi iddia ediyor. Belki aramızdaki anlayışlı kimselerin böyle şeyler söylediğini duymamıştır; belki de aramızda en büyük olanın herkesin kulu olduğunun ne anlamda söylendiğini bilmiyordur. Yunanlılar "Güneş de gece de ölümlülere hizmet eder" deyince bu sözü övüp dilden dile dolaştırırlar; ama bizde böyle bir şey ya hiç söylenmediği ya da başka anlamda söylendiği hâlde, Kelsos bu konuda da bize iftira ediyor. Kelsos'un eserinde, onun solucan dediği bizler şöyle diyormuşuz: "Aramızdan bazıları kusur işlediği için Tanrı yanımıza gelecek ya da Oğlu'nu gönderecek; haksızları yakıp kül edecek, geri kalan biz kurbağalar da onunla birlikte ebedî hayata kavuşacağız." Bak, bu ağırbaşlı filozof, yargı hakkında, "haksızlara" verilecek ceza ve adillere verilecek ödül hakkındaki ilahi haberi bir soytarı gibi nasıl alaya, gülünç duruma ve aşağılamaya döktü. Bütün bunlara da bu sözlerin, birbiriyle çekişen Yahudiler ve Hristiyanlar tarafından ilan edilmesindense solucanlar ve kurbağalar tarafından söylenmesinin daha katlanılır olduğunu ekliyor. Ama biz onu taklit etmeyeceğiz. Evrenin tabiatını bildiklerini iddia eden ve evrenin nasıl oluştuğu, göğün, yerin ve içlerindeki her şeyin nasıl meydana geldiği hakkında birbiriyle tartışan filozoflar için benzer şeyler söylemeyeceğiz. Ruhların doğmamış olup Tanrı tarafından yaratılmadıkları hâlde onun tarafından düzene konup bedenden bedene mi geçtiklerini, yoksa bedenlerle birlikte tohum olarak ekilip bedenden sonra da varlıklarını sürdürüp sürdürmediklerini tartışan filozoflar için de söylemeyeceğiz. Çünkü biri bunlar hakkında da, hakikati araştırmaya kendini adamış olanların prohairesis'ini saygıyla anıp takdir edeceğine, alay edip kötüleyerek şöyle diyebilirdi: Bunlar insan hayatının çamurunun bir köşesindeki solucanlardır; kendi ölçülerini bilmiyorlar, bu yüzden bu kadar büyük konular hakkında onları kavramış gibi hükümler veriyorlar; daha üstün ve daha ilahi bir kudretin ilhamı olmadan seyredilemeyecek şeyler hakkında, onları seyretmişler gibi ısrarla konuşuyorlar. "Çünkü insanın içindeki ruhundan başka kim insana ait olanları bilir? Aynı şekilde Tanrı'ya ait olanları da Tanrı'nın Ruhu'ndan başkası bilmez." Ama biz aklımızı yitirmiş değiliz; insanların, sıradan insanların uğraştığı işlerle değil hakikati araştırmakla meşgul olan böylesine büyük anlayışını —anlayış kelimesini burada genel anlamıyla kullanıyorum— solucanların ya da benzeri başka hayvanların kıpırdanmalarına benzetmiyoruz. Aksine, hakikati sevdiğimiz için bazı Yunan filozofları hakkında, "Tanrı onlara açıkladığı için" Tanrı'yı tanıdıklarına tanıklık ediyoruz. Gerçi onlar "onu Tanrı olarak yüceltmediler, ona şükretmediler; düşüncelerinde boş şeylere saptılar" ve "bilge olduklarını söylerken akılsızlaştılar, bozulmaz Tanrı'nın görkemini bozulabilir insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen suretlerle değiştirdiler."
Δοκεῖ δέ μοι παρακηκοέναι ὁ Κέλσος καὶ τοῦ „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν“ καὶ παρὰ τοῦτο πεποιηκέναι τοὺς σκώληκας λέγοντας ὅτι ὑπὸ τοῦ θεοῦ γεγονότες πάντῃ ἐσμὲν αὐτῷ ὅμοιοι. εἰ μέντοι ἐγνώκει διαφορὰν τοῦ „κατ᾿ εἰκόνα“ θεοῦ γεγονέναι τὸν ἄνθρωπον πρὸς τὸ „καθ᾿ ὁμοίωσιν.“ καὶ ὅτι ἀναγέγραπται εἰρηκέναι ὁ θεός· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν,“ ἐποίησε δ᾿ ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον „κατ᾿ εἰκόνα“ θεοῦ ἀλλ᾿ οὐχὶ καὶ „καθ᾿ ὁμοίωσιν“ ἤδη· οὐκ ἂν ἐποίει ἡμᾶς λέγοντας ὅτι πάντῃ ὅμοιοί ἐσμεν τῷ θεῷ. οὐ λέγομεν δ᾿ ὅτι ὑποβέβληται ἡμῖν καὶ τὰ ἄστρα. ἐπεὶ ἡ τῶν δικαίων λεγομένη ἀνάστασις καὶ ὑπὸ τῶν σοφῶν νοουμένη παραβάλλεται ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις ὑπὸ τοῦ φάσκοντος· „ἄλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης. καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστὴρ γὰρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ. οὕτως καὶ ἡ ἀνάστασις τῶν νεκρῶν,“ καὶ τοῦ Δανιὴλ περὶ τούτων πάλαι προφητεύσαντος. φησὶ δ᾿ ἡμᾶς λέγειν ὅτι πάντα ἡμῖν δουλεύειν τέτακται. τάχα μὲν οὐκ ἀκούσας τῶν ἐν ἡμῖν συνετῶν τοιαῦτα λεγόντων τάχα δὲ καὶ μὴ ἐπιστάμενος, πῶς λέλεκται πάντων εἶναι δοῦλον τὸν ἐν ἡμῖν μείζονα. καὶ ἐὰν μὲν Ἕλληνες λέγωσιν· εἶθ᾿ ἥλιος μὲν νύξ τε δουλεύει βροτοῖς, ἐπαινέσαντες τὸ λεγόμενον καὶ διηγοῦνται αὐτό· ἐπὰν δὲ τὸ τοιοῦτον ἢ μὴ λέγηται ἢ ἄλλως λέγηται, συκοφαντεῖ ἡμᾶς ὁ Κέλσος καὶ ἐπὶ τούτοις. ἐλέγομεν δὲ παρὰ τῷ Κέλσῳ ἡμεῖς, οἱ κατ᾿ αὐτὸν σκώληκες, ὅτι ἐπεί τινες ἐν ἡμῖν πλημμελοῦσιν, ἀφίξεται πρὸς ἡμᾶς ὁ θεὸς ἢ πέμψει τὸν υἱὸν ἑαυτοῦ, ἵνα καταφλέξῃ τοὺς ἀδίκους, οἱ δὲ λοιποὶ βάτραχοι σὺν αὐτῷ βίον αἰώνιον ἔχωμεν. καὶ ὅρα πῶς ὡς βωμολόχος τὴν περὶ κρίσεως θείαν ἀπαγγελίαν καὶ περὶ κολάσεως μὲν τῆς „κατὰ τῶν ἀδίκων“ γέρως δὲ τοῦ εἰς τοὺς δικαίους εἰς χλεύην καὶ γέλωτα καὶ διασυρμὸν ἤνεγκεν ὁ σεμνὸς φιλόσοφος. καὶ ἐπιλέγει πᾶσι τούτοις ἀνεκτὰ εἶναι μᾶλλον ταῦτα ὑπὸ σκωλήκων καὶ βατράχων λεγόμενα ἢ ὑπὸ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν πρὸς ἀλλήλους διαφερομένων ἀπαγγελλόμενα. ἀλλ᾿ οὐ μιμησόμεθά γε αὐτὸν ἡμεῖς οὐδ᾿ ἐροῦμεν τὰ παραπλήσια περὶ τῶν τὴν τῶν ὅλων φύσιν ἐπαγγελλομένων εἰδέναι φιλοσόφων καὶ πρὸς ἀλλήλους διαλεγομένων περὶ τοῦ, τίνα τρόπον συνέστη τὰ ὅλα καὶ γέγονεν ὁ οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς πάντα, καὶ ὡς αἱ ψυχαὶ ἤτοι ἀγέννητοι οὖσαι καὶ μὴ ὑπὸ θεοῦ κτισθεῖσαι διακοσμοῦνται ὑπ᾿ αὐτοῦ καὶ ἀμείβουσι σώματα, ἢ συσπαρεῖσαι τοῖς σώμασιν ἐπιδιαμένουσιν ἢ οὐκ ἐπιδιαμένουσιν. ἐδύνατο γάρ τις καὶ ταῦτα ἀντὶ τοῦ σεμνολογεῖν καὶ ἀποδέχεσθαι τὴν προαίρεσιν τῶν τῷ ἐξετάζειν τὴν ἀλήθειαν ἑαυτοὺς ἀνατεθεικότων χλευάζων καὶ κακολογῶν φάσκειν ὅτι σκώληκές εἰσιν οὗτοι ἐν γωνίᾳ τοῦ ἐν τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων βορβόρου ἑαυτοὺς μὴ μετροῦντες καὶ διὰ τοῦτο ἀποφαινόμενοι περὶ τῶν τηλικούτων ὡς κατειληφότες. καὶ ὅτι λέγουσι διατεινόμενοι ὡς τεθεωρηκότες περὶ πραγμάτων, τῶν μὴ δυναμένων χωρὶς ἐπιπνοίας κρείττονος καὶ θειοτέρας δυνάμεως θεωρηθῆναι. „οὐδεὶς γὰρ οἶδεν ἀνθρώπων τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ· οὕτω καὶ τὰ τοῦ θεοῦ οὐδεὶς ἔγνωκεν, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ.“ ἀλλ᾿ οὐ μεμήναμεν οὐδὲ τὴν τηλικαύτην ἀνθρώπων σύνεσιν, κοινότερον δὲ λέγω σύνεσιν. ἀσχοληθεῖσαν οὐ περὶ τὰ τῶν πολλῶν ἀλλὰ περὶ τὴν ἐξέτασιν τῆς ἀληθείας, κινήμασι σκωλήκων ἢ ἄλλων τινῶν τοιούτων παραβάλλομεν· φιλαλήθως δὲ περί τινων μαρτυροῦμεν Ἑλλήνων φιλοσόφων ὅτι ἐπέγνωσαν τὸν θεὸν, ἐπεὶ „ὁ θεὸς αὐτοῖς ἐφανέρωσεν.“ εἰ καὶ μὴ „ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν ἀλλ᾿ ἐματαιώθησαν ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν,“ καὶ „φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν καὶ ἤλλαξαν τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν.“
4.31Bundan sonra Kelsos, Yahudilerin ve Hristiyanların daha önce saydığı hayvanlardan hiç farkı olmadığını temellendirmek isteyerek Yahudilerin Mısır'dan kaçmış köleler olduğunu, hiçbir zaman kayda değer bir iş yapmadıklarını, ne itibar ne de sayı bakımından hiçbir zaman önemli olmadıklarını söylüyor. Onların kaçak köle olmadıklarını, Mısırlı da olmayıp İbrani oldukları hâlde Mısır'da yabancı olarak yaşadıklarını yukarıda söyledik. İtibar ve sayı bakımından önemsiz olduklarını, onlar hakkındaki tarihin Yunanlılarda pek bulunmamasından çıkarabileceğini sanıyorsa, şunu söyleyeceğiz: Biri onların başlangıçtaki devlet düzenine ve kanunlarının düzenlenişine dikkatle bakarsa, yeryüzünde göksel bir hayatın gölgesini gösteren insanlar olduklarını görür. Onlar her şeyin üstündeki Tanrı'dan başka hiçbir şeyi tanrı saymazlardı; suret yapanlardan hiçbiri de vatandaş olarak aralarında yaşamazdı. Devletlerinde ne ressam ne heykeltıraş vardı; çünkü kanun, akılsız insanları peşinden sürükleyen ve ruhun gözlerini Tanrı'dan yeryüzüne çeken heykel yapımına hiçbir bahane kalmasın diye bunların hepsini oradan uzaklaştırıyordu. Aralarında şöyle bir kanun da vardı: "Kanunsuzluk edip kendinize oyma bir suret yapmayın; erkek ya da dişi biçiminde hiçbir suret, yeryüzündeki herhangi bir hayvanın benzerini, gökyüzünün altında uçan herhangi bir kanatlı kuşun benzerini, yerde sürünen herhangi bir sürüngenin benzerini, yerin altındaki sularda bulunan herhangi bir balığın benzerini yapmayın." Kanun, her şeyin hakikatiyle haşır neşir olan bu insanların, gerçekten erkek olanı ya da gerçekten dişi olanı, hayvanların tabiatını, kuşların, sürüngenlerin ya da balıkların cinsini yanlış gösterecek biçimde hakikate aykırı başka şeyler uydurmamalarını istiyordu. Şu söz de onlarda saygın ve yüce bir sözdü: "Gözlerini göğe kaldırıp güneşi, ayı, yıldızları, göğün bütün düzenini gördüğünde aldanıp onlara secde etme, onlara kulluk etme." Kadınsı bir erkeğin görünmesinin bile mümkün olmadığı bütün bir milletin devlet düzeni nasıl bir şeydi! Gençlerin tutkularını alevlendiren fahişelerin devletlerinden kaldırılmış olması da hayranlık uyandırır. Mahkemeleri de en adil kişilerden, uzun zaman boyunca sağlam bir hayat sürdüklerini göstermiş olanlardan kurulurdu ve yargı bunlara emanet edilirdi. Bunlar temiz ve insanüstü karakterleri sebebiyle, Yahudilerin atalarından gelen bir âdete göre tanrılar diye anılırdı. Bütün bir milletin felsefe yaptığı görülürdü; ilahi kanunları dinlemeye vakit ayırmak için Sebt denen günler ve öteki bayramlar vardı. Rahiplere ve kurbanlara dair düzenlemeleri de, öğrenmeye hevesli olanlara açıklanan sayısız sembol içermiyor muydu?
Μετὰ ταῦτα βουλόμενος κατασκευάζειν ὅτι μηδὲν τῶν προειρημένων παρ᾿ αὐτῷ ζῴων διαφέρουσιν Ἰουδαῖοι καὶ Χριστιανοί φησιν Ἰουδαίους ἀπ᾿ Αἰγύπτου δραπέτας γεγονέναι, μηδὲν πώποτε ἀξιόλογον πράξαντας, οὔτ᾿ ἐν λόγῳ οὔτ᾿ ἐν λόγῳ οὔτ᾿ ἐν ἀριθμῷ αὐτούς ποτε γεγενημένους. περὶ μὲν οὖν τοῦ μὴ δραπέτας αὐτοὺς γεγονέναι μηδ᾿ Αἰγυπτίους ἀλλ᾿ Ἑβραίους ὄντας παρῳκηκέναι ἐν τῇ Αἰγύπτῳ, ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἡμῖν λέλεκται· εἰ δὲ τὸ μήτ᾿ ἐν λόγῳ μήτ᾿ ἐν ἀριθμῷ αὐτοὺς γεγονέναι κατασκευάζεσθαι νομίζει ἐκ τοῦ μὴ πάνυ τι τὴν περὶ αὐτῶν ἱστορίαν εὑρίσκεσθαι παρὰ τοῖς Ἕλλησι, φήσομεν ὅτι εἴ τις ἐνατενίσαι τῇ ἀρχῆθεν αὐτῶν πολιτείᾳ καὶ τῇ τῶν νόμων διατάξει, εὕροι ἂν ὅτι γεγόνασιν ἄνθρωποι σκιὰν οὐρανίου βίου παραδεικνύντες ἐπὶ γῆς· παρ᾿ οἷς οὐδὲν ἄλλο θεὸς νενόμιστο ἢ ὁ ἐπὶ πᾶσι, καὶ οὐδεὶς τῶν εἰκόνας ποιούντων ἐπολιτεύετο. οὔτε γὰρ ζωγράφος οὔτ᾿ ἀγαλματοποιὸς ἐν τῇ πολιτείᾳ αὐτῶν ἦν, ἐκβάλλοντος πάντας τοὺς τοιούτους ἀπ᾿ αὐτῆς τοῦ νόμου, ἵνα μηδεμία πρόφασις ᾖ τῆς τῶν ἀγαλμάτων κατασκευῆς, τοὺς ἀνοήτους τῶν ἀνθρώπων ἐπισπωμένης καὶ καθελκούσης ἀπὸ τοῦ θεοῦ εἰς γῆν τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς. ἦν οὖν παρ᾿ αὐτοῖς νόμος καὶ τοιοῦτος· „μὴ ἀνομήσητε καὶ ποιήσητε ὑμῖν ἑαυτοῖς γλυπτὸν ὁμοίωμα, πᾶσαν εἰκόνα ὁμοίωμα ἀρσενικοῦ ἢ θηλυκοῦ, ὁμοίωμα παντὸς κτήνους τῶν ὄντων ἐπὶ τῆς γῆς, ὁμοίωμα παντὸς ὀρνέου πτερωτοῦ, ὃ πέταται ὑπὸ τὸν οὐρανὸν, ὁμοίωμα παντὸς ἑρπετοῦ, ὃ ἕρπει ἐπὶ τῆς γῆς, ὁμοίωμα παντὸς ἰχθύος, ὅσα ἐστὶν ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς.“ καὶ ἐβούλετό γε ὁ νόμος τῇ περὶ ἑκάστου ἀληθείᾳ ὁμιλοῦντας αὐτοὺς μὴ ἀναπλάσσειν ἕτερα παρὰ τὴν ἀλήθειαν, ψευδόμενα τὸ ἀληθῶς ἀρσενικὸν ἢ τὸ ὄντως θηλυκὸν ἢ τὴν κτηνῶν φύσιν ἢ τὸ ὀρνέων ἢ τὸ ἑρπετῶν γένος ἢ τὸ ἰχθύων. σεμνὸν δὲ καὶ μεγαλοφυὲς παρ᾿ αὐτοῖς καὶ τὸ „μὴ ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἰδὼν τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας, πάντα τὸν κόσμον τοῦ οὐρανοῦ, πλανηθεὶς προσκυνήσῃς αὐτοῖς καὶ λατρεύσῃς αὐτοῖς.“ οἵα δὲ πολιτεία ἦν ὅλου ἔθνους, παρ᾿ ᾧ οὐδὲ φαίνεσθαι θηλυδρίαν οἷόν τ᾿ ἦν. θαυμαστὸν δὲ καὶ τὸ τὰ τῶν νέων ὑπεκκαύματα, τὰς ἑταίρας, ἀναιρεῖσθαι ἀπὸ τῆς πολιτείας αὐτῶν. ἦν δὲ καὶ δικαστήρια τῶν δικαιοτάτων καὶ ἀπόδειξιν ὑγιοῦς βίου πολλῷ δεδωκότων χρόνῳ, πιστευομένων τὰς κρίσεις· οἵτινες διὰ τὸ καθαρὸν ἦθος καὶ τὸ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐλέγοντο εἶναι θεοὶ πατρίῳ τινὶ Ἰουδαίων ἔθει. καὶ ἦν ἰδεῖν ἔθνος ὅλον φιλοσοφοῦν, καὶ διὰ τὴν πρὸς τὸ ἀκούειν τῶν θείων νόμων σχολὴν τὰ καλούμενα σάββατα καὶ αἱ λοιπαὶ παρ᾿ αὐτοῖς ἱερέων καὶ θυσιῶν, μυρία σύμβολα περιεχουσῶν τοῖς φιλομαθοῦσι σαφηνιζόμενα;
4.32Ama insan tabiatında hiçbir şey kalıcı olmadığı için o devlet düzeninin de yavaş yavaş bozulup eski yolundan çıkması gerekiyordu. Takdir-i ilahi ise onların öğretisinin saygın yanını, değiştirilmesi gereken yerlerde değiştirerek her yerdeki insanlara uygun hâle getirdi ve onların yerine, her yerden gelen inananlara İsa'nın getirdiği saygın dindarlığı verdi. İsa yalnız anlayışla değil, ilahi bir nasiple de donanmıştı. Yeryüzündeki daimōnlar hakkındaki öğretiyi yıktı: Tütsüden, kandan ve kurban dumanlarından hoşlanan, efsanelerdeki Titanlar ya da Devler gibi insanları Tanrı kavrayışından aşağı çeken daimōnlardı bunlar. İsa, özellikle daha iyilere tuzak kuran bu daimōnların tuzaklarını umursamadan kanunlar koydu. Bu kanunlara göre yaşayanlar mutlu olacak, daimōnlara kurbanlarla asla yaltaklanmayacak, gözlerini yukarıya, Tanrı'ya çevirenlere yardım eden Tanrı Logos'u sayesinde onları tamamen hor göreceklerdi. Tanrı, İsa'nın öğretisinin insanlar arasında üstün gelmesini istediği için, daimōnlar Hristiyanlar artık var olmasın diye her yolu denedikleri hâlde hiçbir şey yapamadılar. Krallar, senato, her yerdeki yöneticiler, hatta daimōnların akılsız ve kötü işleyişinin farkında olmayan halk yığınları onların kışkırtmasıyla Logos'a ve ona inananlara karşı ayaklandı. Ama her şeyden güçlü olan Tanrı Logos'u, engellendikçe bu engellenmeyi büyümek için adeta bir besin olarak aldı ve ilerledikçe daha çok ruhu kendine kazandı; çünkü Tanrı bunu istiyordu. Bunları bir ara söz olarak söylemiş olsak da sanırım zorunluydu. Çünkü Kelsos'un Yahudiler hakkında söylediğine, yani onların Mısır'dan kaçmış köleler olduğuna ve bu Tanrı dostu insanların hiçbir zaman kayda değer bir iş yapmadıklarına cevap vermek istiyorduk. "Ne itibar ne de sayı bakımından önemli oldular" sözüne karşı da şunu söylüyoruz: Onlar "seçilmiş bir soy" ve "kral kâhinler topluluğu" olarak, âdetleri bozulmasın diye çoğunluktan uzak duruyor ve onlarla karışmaktan kaçınıyorlardı; bu yüzden ilahi kudret tarafından korunuyorlardı. İnsanların çoğu gibi başka krallıkları ele geçirmeye heveslenmiyorlardı; ama azlıkları yüzünden kolayca saldırıya uğrayıp sayıca azlıklarının sonucu olarak kökten yok olacak şekilde terk de edilmiyorlardı. Bu durum, Tanrı'nın korumasına layık oldukları sürece devam etti. Bütün bir millet olarak günah işledikleri için acılar yoluyla Tanrılarına dönmeleri gerektiğinde, kimi zaman uzun, kimi zaman kısa süreler için terk edildiler; sonunda Romalılar zamanında İsa'yı öldürerek en büyük günahı işleyince tamamen terk edildiler.
Ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐδὲν βέβαιον ἐν ἀνθρωπίνῃ φύσει, ἐχρῆν κἀκείνην τὴν πολιτείαν κατὰ βραχὺ καταφθειρομένην ἐκδιαιτηθῆναι. ἡ πρόνοια δὲ τὸ σεμνὸν τοῦ λόγου αὐτῶν ἁρμοζόντως τοῖς πανταχοῦ κατὰ τὰ δεόμενα μεταποιήσεως μεταποιήσασα, ἀντ᾿ ἐκείνων τοῖς ἀπὸ τῶν πανταχοῦ ἀνθρώπων πιστεύουσι παραδέδωκε τὴν σεμνὴν κατὰ τὸν Ἰησοῦν θεοσέβειαν· ὅστις οὐ μόνον συνέσει ἀλλὰ καὶ θείᾳ μοίρᾳ κοσμηθεὶς καὶ καταβαλὼν τὸν περὶ τῶν ἐπὶ γῆς δαιμόνων λόγον, λιβανωτῷ καὶ αἵματι καὶ ταῖς ἀπὸ τῆς κνίσσης ἀναθυμιάσεσι χαιρόντων καὶ τοὺς ἀνθρώπους κατασπώντων δίκην τῶν μυθευομένων Τιτάνων ἢ Γιγάντων ἀπὸ τῆς περὶ θεοῦ ἐννοίας, αὐτὸς οὐ φροντίσας τῆς ἐπιβουλῆς αὐτῶν, ἐπιβουλευόντων μάλιστα τοῖς βελτίοσιν, ἔθετο νόμους, καθ᾿ οὓς οἱ βιοῦντες μακάριοι ἔσονται, μηδαμῶς τοὺς δαίμονας διὰ τῶν θυσιῶν κολακεύοντες καὶ πάντῃ καταφρονοῦντες αὐτῶν διὰ τὸν βοηθοῦντα τοῦ θεοῦ λόγον τοῖς ἄνω καὶ πρὸς θεὸν βλέπουσι. καὶ ἐπεὶ ὁ θεὸς ἐβούλετο κρατῆσαι ἐν τοῖς ἀνθρώποις τὸν τοῦ Ἰησοῦ λόγον, οὐδὲν δεδύνηνται δαίμονες. καίτοι γε πάντα κάλων κινήσαντες, ἵνα μὴ Χριστιανοὶ μηκέτ᾿ ὦσι· τούς τε γὰρ βασιλεύοντας καὶ τὴν σύγκλητον βουλὴν καὶ τοὺς ἄρχοντας πανταχοῦ ἀλλὰ καὶ τοὺς δήμους αὐτοὺς. οὐκ αἰσθανομένους τῆς ἀλόγου καὶ πονηρᾶς τῶν δαιμόνων ἐνεργείας, ἐξετάραξαν κατὰ τοῦ λόγου καὶ τῶν πιστευόντων εἰς αὐτόν· ἀλλ᾿ ὁ πάντων δυνατώτερος τοῦ θεοῦ λόγος, καὶ κωλυόμενος ὡσπερεὶ τροφὴν πρὸς τὸ αὔξειν τὸ κωλύεσθαι λαμβάνων, προβαίνων πλείονας ἐνέμετο ψυχάς· θεὸς γὰρ τοῦτ᾿ ἐβούλετο. ταῦτα δ᾿ ἡμῖν εἰ καὶ ἐν παρεκβάσει λέλεκται. ἀλλὰ ἀναγκαίως οἶμαι. ἐβουλόμεθα γὰρ ἀπαντῆσαι πρὸς τὸ περὶ Ἰουδαίων ὑπὸ τοῦ Κέλσου λεγόμενον, ὅτι δὴ ἀπ᾿ Αἰγύπτου δραπέται γεγόνασι, καὶ ὅτι μηδὲν πώποτ᾿ ἀξιόλογον οἱ ἄνθρωποι οἱ θεοφιλεῖς ἔπραξαν. ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ οὔτ᾿ ἐν λόγῳ οὔτ᾿ ἐν ἀριθμῷ γεγόνασί φαμεν ὅτι ὡς „γένος ἐκλεκτὸν“ καὶ „βασίλειον ἱεράτευμα“ ἀναχωροῦντες καὶ ἐκκλίνοντες τὴν πρὸς τοὺς πολλοὺς ἐπιμιξίαν, ἵνα μὴ διαφθαρεῖεν τὰ ἤθη, ἐφρουροῦντο ὑπὸ τῆς θείας δυνάμεως· οὔτ᾿ ἐπιθυμοῦντες, ὡς οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων, προσλαβεῖν ἑαυτοῖς ἄλλας βασιλείας οὔτε καταλειπόμενοι, ὡς διὰ τὴν ὀλιγότητα εὐεπιβουλεύτους αὐτοὺς γενέσθαι καὶ ὅσον ἐπὶ τῇ ὀλιγότητι ἄρδην ἀπολέσθαι. καὶ τοῦτ᾿ ἐγίνετο, ὅσον ἔτι ἦσαν ἄξιοι τῆς ἀπὸ θεοῦ φρουρᾶς· ὅτε δ᾿ ἐχρῆν αὐτοὺς ὡς ὅλον ἔθνος ἁμαρτάνον διὰ πόνων ἐπιστρέφεσθαι πρὸς τὸν θεὸν αὐτῶν, ὁτὲ μὲν ἐπὶ πλεῖον ὁτὲ δ᾿ ἐπ᾿ ἔλαττον ἐγκατελείποντο, ἕως ἐπὶ Ῥωμαίων τὴν μεγίστην ποιήσαντες ἁμαρτίαν ἐν τῷ ἀποκτεῖναι τὸν Ἰησοῦν τέλεον ἐγκατελείφθησαν.
4.33Bundan sonra Kelsos, Musa'nın Tekvin adını taşıyan ilk kitabındaki konuların üzerinden hızla geçerek şöyle diyor: Bunlar soylarını büyücülerden ve aldatıcı insanlardan oluşan ilk bir zürriyete bağlamaya kalkıştılar; karanlıkta bir yerde saklı duran belirsiz ve iki anlamlı sözleri tanık gösterdiler ve onları bilgisizlere ve akılsızlara çarpıtarak yorumladılar; hem de önceki uzun zaman boyunca böyle bir şey hiç tartışma konusu bile olmamışken. Bana kalırsa burada ne demek istediğini pek belirsiz söylemiştir. Bu bölümdeki belirsizliği kasıtlı olarak yaratmış olması da muhtemeldir. Çünkü bir yandan Yahudi milletinin böyle atalardan geldiğini temellendiren delilin güçlü olduğunu görüyor, öte yandan Yahudiler ve soyları hakkında küçümsenemeyecek bir konuyu bilmiyor görünmek de istemiyordu. Yahudilerin soylarını üç ataya, İbrahim'e, İshak'a ve Yakup'a bağladıkları açıktır. Bunların adları Tanrı adıyla birleştirildiğinde o kadar güçlüdür ki, "İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı" sözünü yalnız bu milletten olanlar Tanrı'ya dualarında ve daimōnları kovmak için okudukları sözlerde kullanmaz; büyü ve sihirle uğraşan hemen herkes de kullanır. Nitekim büyü kitaplarında Tanrı'ya böyle seslenildiğine ve daimōnlara karşı yapılan işlerde Tanrı adının bu kişilere bağlı bir ad olarak kullanıldığına pek çok yerde rastlanır. Bana öyle geliyor ki Kelsos, Yahudilerin ve Hristiyanların, Yahudi milletinin ataları İbrahim'in, İshak'ın ve Yakup'un kutsal kişiler olduğunu ispat etmek için ileri sürdükleri bu delilleri tamamen bilmiyor değildi; ama bunlara cevap veremediği için onları açıkça aktarmadı.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος ἐπιτρέχων τὰ ἀπὸ τῆς πρώτης βίβλου Μωϋσέως. ἥτις ἐπιγέγραπται Γένεσις, φησὶν ὡς ἄρα ἐπεχείρησαν γενεαλογεῖν αὑτοὺς ἀπὸ πρώτης σπορᾶς γοήτων καὶ πλάνων ἀνθρώπων, ἀμυδρὰς καὶ ἀμφιβόλους φωνὰς ἐν σκότῳ που κρυφίους ἐπιμαρτυρόμενοι καὶ τοῖς ἀμαθέσι καὶ ἀνοήτοις παρεξηγούμενοι, καὶ ταῦτα μηδὲ πώποτ᾿ ἐν πολλῷ τῷ πρόσθεν χρόνῳ τοῦ τοιοῦδε μηδ᾿ ἀμφισβητηθέντος. πάνυ δ᾿ ἀσαφῶς ἐν τούτοις δοκεῖ μοι εἰρηκέναι ὅπερ ἐβούλετο. εἰκὸς δὲ καὶ τὴν κατὰ τὸν τόπον ἀσάφειαν ἐπιτετηδευκέναι αὐτὸν, ἐπείπερ ἑώρα ἰσχυρὸν τὸν λόγον τὸν κατασκευάζοντα ἀπὸ τοιωνδὶ προγόνων εἶναι τὸ Ἰουδαίων ἔθνος· πάλιν τ᾿ αὖ ἐβουλήθη μὴ δοκεῖν ἀγνοεῖν πρᾶγμα περὶ Ἰουδαίων καὶ τοῦ γένους αὐτῶν οὐκ εὐκαταφρόνητον. σαφὲς δὴ ὅτι καὶ γενεαλογοῦνται Ἰουδαῖοι ἀπὸ τῶν τριῶν πατέρων τοῦ Ἀβραὰμ καὶ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ τοῦ Ἰακώβ· ὧν τοσοῦτον δύναται τὰ ὀνόματα συναπτόμενα τῇ τοῦ θεοῦ προσηγορίᾳ, ὡς οὐ μόνον τοὺς ἀπὸ τοῦ ἔθνους χρῆσθαι ἐν ταῖς πρὸς θεὸν εὐχαῖς καὶ ἐν τῷ κατεπᾴδειν δαίμονας τῷ ὁ θεὸς Ἀβραὰμ καὶ ὁ θεὸς Ἰσαὰκ καὶ ὁ θεὸς Ἰακὼβ ἀλλὰ γὰρ σχεδὸν καὶ πάντας τοὺς τὰ τῶν ἐπῳδῶν καὶ μαγειῶν πραγματευομένους. εὑρίσκεται γὰρ ἐν τοῖς μαγικοῖς συγγράμμασι πολλαχοῦ ἡ τοιαύτη τοῦ θεοῦ ἐπίκλησις καὶ παράληψις τοῦ τοῦ θεοῦ ὀνόματος ὡς οἰκείου τοῖς ἀνδράσι τούτοις εἰς τὰ κατὰ τῶν δαιμόνων. ταῦτ᾿ οὖν δοκεῖ μοι, ὑπὸ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν προσαγόμενα εἰς ἀπόδειξιν τοῦ ἱερούς τινας ἄνδρας γεγονέναι τὸν Ἀβραὰμ καὶ τὸν Ἰσαὰκ καὶ τὸν Ἰακὼβ, τοὺς πατέρας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. μὴ πάντῃ μὲν ἠγνοηκέναι ὁ Κέλσος οὐ μὴν σαφῶς ἐκτεθεῖσθαι, ἐπεὶ μὴ ἐδύνατο ἀπαντῆσαι πρὸς τὸν λόγον.
4.34Tanrı'yı bu tür sözlerle yardıma çağıran herkese şunu soruyoruz: Söyleyin bize, ey sizler: İbrahim kimdir, İshak ne kadar büyüktür, Yakup nasıl bir kudrete sahipti ki, onların adına eklenen "Tanrı" unvanı bu kadar büyük işler yapabiliyor? Bu adamlar hakkındakileri kimden öğrendiniz ya da kimden öğrenebilirsiniz? Onların tarihini yazmaya kim uğraştı? Bu tarih, bu adamları gizli yazılarda doğrudan mı yüceltiyor, yoksa onları seyredebilenlere örtük anlamlarla büyük ve şaşılacak şeyler mi ima ediyor? Sonra sorduğumuzda hiç kimse bu adamlarla ilgili bilgileri Yunan ya da barbar herhangi bir tarihten, ya da tarih olmayan gizemli bir kayıttan gösteremezse, biz Tekvin adlı kitabı ortaya koyacağız; bu kitap o adamların yaptıklarını ve Tanrı'nın onlara verdiği kehanetleri içerir. Şunu da söyleyeceğiz: Bu milletin üç atasının adlarını sizin de kullanmanız, çünkü onları anarak küçümsenemeyecek sonuçlar elde edildiğini apaçık görüyorsunuz, bu adamların ilahi bir yanı olduğunu göstermez mi? Biz bu adamları Yahudilerin kutsal kitaplarından başka hiçbir yerden öğrenmiyoruz. Üstelik "İsrail'in Tanrısı", "İbranilerin Tanrısı", "Mısır kralını ve Mısırlıları Kızıldeniz'de boğan Tanrı" da daimōnlara ya da bazı kötü güçlere karşı sık sık anılır. Anılan bu şeylerin tarihini ve adların anlamını, bunları atalarının yazısıyla ve dilinde yüceltip anlatan İbranilerden öğreniriz. Öyleyse Kelsos'un büyücü ve aldatıcı saydığı bu kişilerin ilk zürriyetine soylarını bağlamaya kalkışan Yahudiler, kendilerini ve kökenlerini onlara dayandırmakla nasıl utanmazlık etmiş olurlar? Bu kişilerin adları İbranicedir ve kutsal kitaplarını İbrani dili ve yazısıyla taşıyan İbranilere, milletlerinin bu kişilerle akraba olduğuna tanıklık eder. Nitekim bugüne kadar İbrani diline ait olan Yahudi adları ya onların yazılarından alınmıştır ya da düpedüz İbranice kelimelerin anlamlarından türetilmiştir.
Πυνθανόμεθα γὰρ ἁπάντων τῶν χρωμένων ταῖς τοιαύταις τοῦ θεοῦ κατακλήσεσιν· εἴπατε ἡμῖν, ὦ οὗτοι, τίς ὁ Ἀβραὰμ καὶ πηλίκος ὁ Ἰσαὰκ καὶ ποίας δυνάμεως γέγονεν ὁ Ἰακὼβ, ὡς τὴν θεὸς προσηγορίαν ἁρμοζομένην αὐτῶν τῷ ὀνόματι τηλικάσδε ποιεῖν δυνάμεις; καὶ παρὰ τίνων μεμαθήκατε ἢ δύνασθε μαθεῖν τὰ περὶ τῶν ἀνδρῶν τούτων; τίς δὲ καὶ ἐπραγματεύσατο ἀναγράψαι τὴν περὶ αὐτοὺς ἱστορίαν, εἴτε καὶ αὐτόθεν σεμνύνουσαν ἐν ἀποῤῥήτοις τοὺς ἄνδρας εἴτε καὶ δι᾿ ὑπονοιῶν αἰνισσομένην τινὰ μεγάλα καὶ θαυμάσια τοῖς θεωρῆσαι αὐτὰ δυναμένοις; εἶτ᾿ ἐπὰν πυθομένων ἡμῶν μηδεὶς ἔχῃ παραστῆσαι ἀφ᾿ οἵας δή ποτε ἱστορίας, εἴτε Ἑλληνικῆς εἴτε καὶ βαρβαρικῆς ἢ οὐχ ἱστορίας ἀλλά τινος μυστικῆς ἀναγραφῆς τὰ περὶ τῶν ἀνδρῶν τούτων· ἡμεῖς προσοίσομεν τὴν ἐπιγεγραμμένην Γένεσιν, περιέχουσαν τὰς πράξεις τῶν ἀνδρῶν τούτων καὶ τοὺς τοῦ θεοῦ χρησμοὺς πρὸς αὐτοὺς, ἐροῦμέν τε ὅτι μή ποτε τὸ καὶ ὑφ᾿ ὑμῶν παραλαμβάνεσθαι τὰ ὀνόματα τῶν τριῶν τούτων γεναρχῶν τοῦ ἔθνους, τῇ ἐναργείᾳ καταλαμβανόντων οὐκ εὐκαταφρόνητα ἀνύεσθαι ἐκ τῆς κατεπικλήσεως αὐτῶν, παρίστησι τὸ θεῖον τῶν ἀνδρῶν; οὓς οὐδαμόθεν ἢ ἀπὸ τῶν ἱερῶν παρὰ Ἰουδαίοις βιβλίων παραλαμβάνομεν. ἀλλὰ γὰρ καὶ ὁ θεὸς τοῦ Ἰσραὴλ καὶ ὁ θεὸς τῶν Ἑβραίων καὶ ὁ θεὸς ὁ καταποντώσας ἐν τῇ ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ τὸν Αἰγυπτίων βασιλέα καὶ τοὺς Αἰγυπτίους πολλάκις ὀνομάζεται παραλαμβανόμενος κατὰ δαιμόνων ἤ τινων πονηρῶν δυνάμεων. μανθάνομεν δὲ τὴν περὶ τὰ ὀνομαζόμενα ἱστορίαν καὶ τὴν τῶν ὀνομάτων ἑρμηνείαν ἀπὸ Ἑβραίων, τῶν τοῖς πατρίοις γράμμασι καὶ τῇ πατρίῳ διαλέκτῳ ταῦτα σεμνυνόντων καὶ διηγουμένων· πῶς οὖν Ἰουδαῖοι ταῦτ᾿ ἐπιχειρήσαντες ἑαυτοὺς γενεαλογεῖν ἀπὸ πρώτης σπορᾶς τούτων, οὓς γόητας καὶ πλανήτας ἀνθρώπους ὑπείληφεν εἶναι ὁ Κέλσος, ἀναισχύντως ἐπιχειροῦσιν ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἀρχὴν αὑτῶν ἐπὶ τούτους ἀνάγειν, ὧν τὰ ὀνόματα Ἑβραϊκὰ τυγχάνοντα μαρτυρεῖ Ἑβραίοις, τὰ ἱερὰ αὐτῶν βιβλία ἐν Ἑβραίων ἔχουσι διαλέκτῳ καὶ γράμμασιν. ὅτι οἰκεῖόν ἐστι τὸ ἔθνος αὐτῶν τοῖς ἀνδράσι τούτοις; καὶ γὰρ μέχρι τοῦ δεῦρο τὰ Ἰουδαϊκὰ ὀνόματα, τῆς Ἑβραίων ἐχόμενα διαλέκτου. ἤτοι ἀπὸ τῶν γραμμάτων αὐτῶν ἐλήφθη ἢ καὶ ἁπαξαπλῶς ἀπὸ τῶν σημαινομένων ὑπὸ τῆς Ἑβραίων φωνῆς.
4.35Kelsos'un yazısını okuyan kişi, "Soylarını büyücülerden ve aldatıcı insanlardan oluşan ilk bir zürriyete bağlamaya kalkıştılar; karanlıkta bir yerde saklı duran belirsiz ve iki anlamlı sözleri tanık gösterdiler" sözünün bunları ima edip etmediğine baksın. Çünkü bu adlar gizlidir; çoğunluğun ışığında ve bilgisinde değildir. Bize göre ise, dindarlığımıza yabancı olanlar tarafından kullanılsalar bile iki anlamlı değildir. Kelsos ise bu sözlerin neden iki anlamlı olduğunu göstermeden, bunu nasıl olduysa öylesine söyleyip geçmiştir. Oysa İbrahim'le ve ondan gelenlerle övünen Yahudilerin pek utanmazca benimsediğini sandığı soy kütüğünü dürüstçe çürütmek isteseydi, bu bölümle ilgili her şeyi ortaya koyması gerekirdi: Önce ona inandırıcı görünen yönleriyle bu görüşü savunmalı, sonra da kendisine hakikat gibi görünen şeyle ve onu destekleyen delillerle bu bölümdekileri yiğitçe çürütmeliydi. Ama ne Kelsos ne de başka biri, büyülü güçler için kullanılan adların tabiatı meselesini ele alıp bu konuda titiz bir açıklama ortaya koyabilecek ve adları yalnız yakınları arasında değil yabancılar arasında da güç taşıyan insanların küçümsenecek kimseler olduğunu ispat edebilecektir. Ayrıca bizim, sandığı gibi, bu adlarla ilgili şeyleri bilgisizlere ve akılsızlara çarpıtarak dinleyenleri nasıl aldattığımızı, bilgisiz ve akılsız olmamakla övünen kendisinin de bunların doğru yorumunu nasıl yaptığını ortaya koyması gerekirdi. Yahudilerin soylarını bağladıkları bu adlar hakkında bir şey daha söyleyip geçmiştir: Önceki uzun zaman boyunca bu tür adlar konusunda hiç tartışma çıkmamış, ama şimdi Yahudiler, adını vermediği başka bazı kişilerle bunlar hakkında tartışıyormuş. İsteyen göstersin bakalım: Bu adları kendilerine mal etmeye çalışanlar kimdir? Yahudilere karşı en azından inandırıcı bir delille, Yahudilerin ve Hristiyanların bu adların sahipleri hakkında sağlıklı bilgi vermediğini, bunlar hakkında en bilgece ve en doğru görüşlere sahip olanların başkaları olduğunu kim ileri sürmüştür? Ama biz, kimsenin böyle bir şey yapamayacağından eminiz; çünkü bu adların, yalnız Yahudilerde bulunan İbrani dilinden alındığı apaçıktır.
Καὶ ὅρα ὁ ἐντυγχάνων τῇ Κέλσου γραφῇ εἰ μὴ ταῦτ᾿ αἰνίττεται τὸ καὶ ἐπεχείρησαν γενεαλογῆσαι αὑτοὺς ἀπὸ πρώτης σπορᾶς γοήτων καὶ πλάνων ἀνθρώπων, ἀμυδρὰς καὶ ἀμφιβόλους φωνὰς ἐν σκότῳ που κρυφίους ἐπιμαρτυρόμενοι. κρύφια γὰρ καὶ οὐκ ἐν φωτὶ καὶ γνώσει πολλῶν ἐστι τὰ ὀνόματα ταῦτα. καθ᾿ ἡμᾶς μὲν οὐκ ἀμφίβολα. κἂν ὑπὸ τῶν ἀλλοτρίων τῆς ἡμετέρας θεοσεβείας παραλαμβάνηται· κατὰ δὲ Κέλσον, οὐ παριστάντα τὸ τῶν φωνῶν ἀμφίβολον, οὐκ οἶδ᾿ ὅπως παρέῤῥιπται. καίτοι γε ἐχρῆν αὐτὸν, εἴπερ εὐγνωμόνως ἀνατρέπειν ἐβούλετο ἣν ᾠήθη ἀναισχυντότατα παρειλῆφθαι γενεαλογίαν Ἰουδαίοις αὐχοῦσι τὸν Ἀβραὰμ καὶ τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ, ὅλα ἐκθέσθαι τὰ κατὰ τὸν τόπον καὶ πρότερον συναγορεῦσαι ᾗ ἐνόμιζε πιθανότητι καὶ μετὰ τοῦτο γενναίως ἀνατρέψαι τῇ φαινομένῃ αὐτῷ ἀληθείᾳ καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτῆς λογίοις τὰ κατὰ τὸν τόπον. ἀλλ᾿ οὔτε Κέλσος οὔτ᾿ ἄλλος τις δυνήσεται τὰ περὶ φύσεως ὀνομάτων εἰς δυνάμεις παραλαμβανομένων διαλαμβάνων τὸν ἀκριβῆ περὶ τούτων παραστῆσαι λόγον καὶ ἐλέγξαι, ὡς εὐκαταφρόνητοι γεγόνασιν ἄνθρωποι, ὧν καὶ αἱ ὀνομασίαι μόνον οὐ παρὰ τοῖς οἰκείοις μόνοις ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς ἀλλοτρίοις δύνανται. ἔδει δ᾿ αὐτὸν παραθέσθαι, πῶς ἡμεῖς μὲν τοῖς ἀμαθέσι καὶ ἀνοήτοις παρεξηγούμενοι τὰ περὶ τῶν ὀνομάτων τούτων ἀπατῶμεν, ὡς οἴεται, τοὺς ἀκούοντας, αὐτὸς δὲ, ὁ αὐχῶν εἶναι μὴ ἀμαθὴς μηδὲ ἀνόητος, τὴν ἀληθῆ λέγει περὶ τούτων ἑρμηνείαν. παρέῤῥιψε δ᾿ ἐν τοῖς κατὰ τὰ ὀνόματα ταῦτα, ἀφ᾿ ὧν γενεαλογοῦνται Ἰουδαῖοι, ὅτι οὐδὲ πώποτ᾿ ἐν πολλῷ τῷ πρόσθεν χρόνῳ ἀμφισβήτησις γεγένηται περὶ τῶν τοιῶνδε ὀνομάτων, ἀλλὰ νῦν Ἰουδαῖοι πρὸς ἑτέρους τινὰς, οὓς οὐκ ὠνόμασε, περὶ τούτων ἀμφισβητοῦσι. δεικνύτω γὰρ ὁ βουλόμενος, τίνες οἱ ἐπιδικαζόμενοι καὶ κἂν πιθανότητι χρώμενοι κατὰ Ἰουδαίων πρὸς τὸ μὴ ὑγιῶς μὲν Ἰουδαίους καὶ Χριστιανοὺς τὰ περὶ τούτων ἀπαγγέλλειν, καθ᾿ ὧν κεῖται τὰ ὀνόματα, ἑτέρους δ᾿ εἶναι τοὺς ⟨(τὰ)⟩ σοφώτατα καὶ τὰ ἀληθέστατα περὶ τούτων διειληφότας. ἀλλὰ πεπείσμεθα ὅτι οὐ δυνήσονται τὸ τοιοῦτον ποιῆσαί τινες, ἐναργοῦς ὄντος τοῦ τὰ ὀνόματα ἀπὸ τῆς Ἑβραίων εἰλῆφθαι διαλέκτου, παρὰ μόνοις Ἰουδαίοις εὑρισκομένης.
4.36Bundan sonra Kelsos, ilahi sözün dışındaki tarihten, eskilik iddiasında bulunan halklar hakkındaki şeyleri, örneğin Atinalılar, Mısırlılar, Arkadyalılar ve Frigyalılar hakkındakileri aktarıyor; bunların her biri kendi aralarında topraktan doğmuş bazı insanlar bulunduğunu söylüyor ve buna kanıtlar gösteriyormuş. Sonra şöyle diyor: "Yahudiler ise Filistin'in bir köşesinde başlarını bir araya getirip, tamamen eğitimsiz oldukları ve Hesiodos'un ve ilahi ilhama mazhar sayısız başka adamın çok önceden terennüm ettiği şeyleri duymamış oldukları için, hiç inandırıcı olmayan ve hiç zevksiz bir hikâye uydurdular: Tanrı'nın elleriyle biçimlenen ve içine soluk üflenen bir insan, kaburgadan yapılmış bir kadıncağız, Tanrı'nın buyrukları, bunlara karşı çıkan ve Tanrı'nın buyruklarına üstün gelen bir yılan. Kocakarılara anlatılır gibi bir masal anlattılar ve Tanrı'yı en kutsallığa aykırı şekilde, daha başlangıçta güçsüz düşen, kendi biçimlendirdiği tek bir insanı bile ikna edemeyen biri yaptılar." Çok şey bildiğini ve çok okuduğunu iddia eden, Yahudileri ve Hristiyanları cehalet ve eğitimsizlikle suçlayan Kelsos, bu sözleriyle her yazarın, Yunanlı olsun barbar olsun, ne zaman yaşadığını ne kadar iyi bildiğini açıkça göstermiş oluyor! Çünkü Hesiodos'un ve ilahi ilhama mazhar dediği sayısız başka kişinin Musa'dan ve onun yazılarından daha eski olduğunu sanıyor; oysa Musa'nın Truva Savaşı'ndan çok daha eski olduğu ispat edilmiştir. Demek ki topraktan doğan insan hakkında hiç inandırıcı olmayan ve hiç zevksiz hikâyeler uyduranlar Yahudiler değil, Kelsos'a göre ilahi ilhama mazhar olan adamlar, yani Hesiodos ve onun sayısız ötekileridir. Bunlar, Filistin'deki çok daha eski ve çok saygın sözleri ne öğrenmiş ne de duymuşlardı; eskiler hakkında böyle hikâyeler, ayrıca tanrılara kendilerince bir doğum isnat eden tanrı soy kütükleri ve sayısız başka şey yazdılar. Bu yüzden Platon da Homeros'u ve bu tür şiirler yazanları gençleri bozdukları için devletinden haklı olarak kovar. Platon'un, bu tür şiirler bırakmış olanları ilahi ilhama mazhar saymadığı açıktır. Ama Platon'dan daha iyi hüküm verebilen Epikurosçu Kelsos —Hristiyanlara karşı başka iki kitap yazmış olan da oysa— belki bize karşı inat olsun diye, ilahi ilhama mazhar saymadığı kişileri ilahi ilhama mazhar diye adlandırmıştır.
Μετὰ ταῦτα ὁ Κέλσος ἐκτιθέμενος τὰ ἀπὸ τῆς ἔξω τοῦ θείου λόγου ἱστορίας, τὰ περὶ τῶν ἐπιδικασαμένων ἀνθρώπων τῆς ἀρχαιότητος, οἷον Ἀθηναίων καὶ Αἰγυπτίων καὶ Ἀρκάδων καὶ Φρυγῶν, καὶ γηγενεῖς τινας παρὰ σφίσιν γεγονέναι λεγόντων καὶ τεκμήρια τούτων παρεχομένων ἑκάστων, φησὶν ὡς ἄρα Ἰουδαῖοι ἐν γωνίᾳ που τῆς Παλαιστίνης συγκύψαντες, παντελῶς ἀπαίδευτοι καὶ οὐ προακηκοότες πάλαι ταῦτα Ἡσιόδῳ καὶ ἄλλοις μυρίοις ἀνδράσιν ἐνθέοις ὑμνημένα, συνέθεσαν ἀπιθανώτατα καὶ ἀμουσότατα, ἄνθρωπόν τινα ὑπὸ χειρῶν θεοῦ πλασσόμενόν τε καὶ ἐμφυσώμενον καὶ γύναιον ἐκ τῆς πλευρᾶς καὶ παραγγέλματα τοῦ θεοῦ καὶ ὄφιν τούτοις ἀντιπράσσοντα καὶ περιγινόμενον τῶν θεοῦ προσταγμάτων τὸν ὄφιν, μῦθόν τινα ὡς γραυσὶ διηγούμενοι καὶ ποιοῦντες ἀνοσιώτατα τὸν θεὸν, εὐθὺς ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀσθενοῦντα καὶ μηδ᾿ ἕν᾿ ἄνθρωπον, ὃν αὐτὸς ἔπλασε, πεῖσαι δυνάμενον. διὰ τούτων δὴ ὁ πολυΐστωρ καὶ πολυμαθὴς καὶ Ἰουδαίοις καὶ Χριστιανοῖς ἀμαθίαν ἐγκαλῶν καὶ ἀπαιδευσίαν Κέλσος σαφῶς παρίστησι, τίνα τρόπον ἀκριβῶς ᾔδει τοὺς ἑκάστου συγγραφέως χρόνους, Ἕλληνος καὶ βαρβάρου· ὅς γε οἴεται Ἡσίοδον καὶ ἄλλους μυρίους. οὓς ὀνομάζει ἄνδρας ἐνθέους. πρεσβυτέρους εἶναι Μωϋσέως καὶ τῶν τούτου γραμμάτων. Μωϋσέως, τοῦ ἀποδεικνυμένου πολλῷ τῶν Ἰλιακῶν πρεσβυτέρου. οὐκ Ἰουδαῖοι οὖν συνέθεσαν ἀπιθανώτατα καὶ ἀμουσότατα τὰ περὶ τὸν γηγενῆ ἄνθρωπον, ἀλλ᾿ οἱ κατὰ Κέλσον ἄνδρες ἔνθεοι, Ἡσίοδος καὶ οἱ ἄλλοι αὐτοῦ μυρίοι, τοὺς πολλῷ πρεσβυτέρους καὶ σεμνοτάτους ἐν τῇ Παλαιστίνῃ λόγους μήτε μαθόντες μήτ᾿ ἀκηκοότες. τοιαύτας ἔγραψαν ἱστορίας περὶ τῶν ἀρχαίων. ὁποίας καὶ θεογονίας. γένεσιν τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτοῖς περιτιθέντες θεοῖς. καὶ ἄλλα μυρία. εὐλόγως ⟨(οὖν)⟩ ἐκβάλλει τῆς ἑαυτοῦ πολιτείας Πλάτων ὡς ἐπιτρίβοντας τοὺς νέους τὸν Ὅμηρον καὶ τοὺς τοιαῦτα γράφοντας ποιήματα. ἀλλὰ Πλάτων μὲν δῆλός ἐστι μὴ φρονήσας ἐνθέους γεγονέναι ἄνδρας τοὺς τοιαῦτα ποιήματα καταλελοιπότας· ὁ δὲ κρίνειν μᾶλλον Πλάτωνος δυνάμενος, ὁ Ἐπικούρειος Κέλσος. εἴ γε οὗτός ἐστι καὶ ὁ κατὰ Χριστιανῶν ἄλλα δύο βιβλία συντάξας, τάχα ἡμῖν φιλονεικῶν οὓς μὴ ἐφρόνει ἐνθέους ἐνθέους ὠνόμασεν.
4.37Kelsos, Tanrı'nın elleriyle biçimlendirilmiş bir insanı sahneye çıkardığımız için de bizi suçluyor. Oysa Tekvin kitabı ne insanın yaratılışında ne de biçimlendirilişinde Tanrı'nın ellerinden söz eder. "Ellerin beni yaptı ve biçimlendirdi" diyenler Eyüp ile Davut'tur. Bu sözleri söyleyenlerin ne kastettiğini, yalnız yapmakla biçimlendirmek arasındaki fark bakımından değil, Tanrı'nın elleri bakımından da açıklamak için "söylenecek çok söz vardır". Bunları ve kutsal yazılardaki benzer sözleri anlamayanlar, her şeyin üstündeki Tanrı'ya insanınkine benzer bir biçim yakıştırdığımızı sanırlar. Onlara göre Tanrı'nın bedeninde kanatlar bulunduğunu düşünmemiz de bundan çıkar; çünkü kelimesi kelimesine alındığında Tanrımız hakkındaki yazılar bunu da söyler. Bunları şimdi yorumlamayı elimizdeki çalışma gerektirmiyor; çünkü bunları asıl olarak Tekvin üzerine yazdığımız tefsirlerde elimizden geldiğince incelemiş bulunuyoruz. Sonra Kelsos'un devamdaki kötü niyetine bak. Yazımız insanın biçimlendirilişi hakkında şöyle der: "Yüzüne hayat soluğu üfledi ve insan yaşayan bir can oldu." Kelsos ise nasıl söylendiğini bile anlamadığı "yüzüne hayat soluğu üfledi" sözünü kötü niyetle alaya almak isteyerek, onların Tanrı'nın elleriyle biçimlendirilen ve içine soluk üflenen bir insan uydurduklarını yazdı. Böylece okuyan, "içine soluk üflenen" sözünün şişirilen tulumlar gibi söylendiğini sanıp "yüzüne hayat soluğu üfledi" sözüne gülsün istedi. Oysa bu söz mecazdır ve açıklanmaya muhtaçtır; Tanrı'nın insana bozulmaz ruhundan pay verdiğini gösterir. Nitekim şöyle denmiştir: "Senin bozulmaz ruhun her şeydedir."
Ἐγκαλεῖ δ᾿ ἡμῖν ὡς ὑπὸ χειρῶν θεοῦ πλασθέντα εἰσαγαγοῦσιν ἄνθρωπον. τοῦ μὲν τῆς Γενέσεως βιβλίου οὔτ᾿ ἐπὶ τῆς ποιήσεως τοῦ ἀνθρώπου οὔτ᾿ ἐπὶ τῆς πλάσεως χεῖρας παραλαβόντος θεοῦ. τοῦ δὲ Ἰὼβ καὶ τοῦ Δαυὶδ εἰπόντων τό· „αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με,“ περὶ ὧν „πολὺς“ „ὁ λόγος“ εἰς τὸ παραστῆσαι τὰ νενοημένα τοῖς ταῦτα εἰρηκόσιν οὐ μόνον περὶ διαφορᾶς ποιήσεως καὶ πλάσεως ἀλλὰ καὶ περὶ χειρῶν θεοῦ· ἃς οἱ μὴ νοήσαντες καὶ τὰς τοιαύτας ἀπὸ τῶν θείων γραφῶν φωνὰς οἴονται ἡμᾶς τοιοῦτον σχῆμα περιτιθέναι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ ὁποῖόν ἐστι τὸ ἀνθρώπινον, καθ᾿ οὓς καὶ πτέρυγας ἀκόλουθον νομίζειν ἡμᾶς εἶναι ἐν τῷ σώματι τοῦ θεοῦ, ἐπεὶ καὶ ταῦτα λέγουσιν αἱ κατὰ τὸ ῥητὸν περὶ τοῦ θεοῦ ἡμῶν γραφαί. ταῦτα δὲ νῦν ἑρμηνεύειν οὐκ ἀπαιτεῖ ἡ προκειμένη πραγματεία· προηγουμένως γὰρ ἐν τοῖς εἰς τὴν Γένεσιν ἐξηγητικοῖς ταῦθ᾿ ἡμῖν κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξήτασται. εἶθ᾿ ὅρα κακοήθειαν τοῦ Κέλσου ἐν τοῖς ἑξῆς. τῆς γὰρ γραφῆς ἡμῶν λεγούσης ἐπὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου πλάσεως· „καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς. καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν,“ ὁ δὲ κακοήθως διασύρειν βουλόμενος τὸ „ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ⟨(ζωῆς)⟩,“ ὅπερ οὐδὲ νενόηκε τίνα τρόπον λέλεκται, ἀνέγραψεν ὅτι συνέθεσαν ἄνθρωπον ὑπὸ χειρῶν θεοῦ πλασσόμενον ⟨(καὶ ἐμφυσώμενον)⟩, ἵνα τὸ ἐμφυσώμενον παραπλησίως τις νομίσας λελέχθαι τοῖς ἐμφυσωμένοις ἀσκοῖς γελάσῃ τὸ „ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς“ τροπικῶς εἰρημένον καὶ δεόμενον διηγήσεως, παριστάσης μεταδεδωκέναι τὸν θεὸν τοῦ ἀφθάρτου πνεύματος τῷ ἀνθρώπῳ· καθὸ λέλεκται· „τὸ δὲ ἄφθαρτόν σου πνεῦμά ἐστιν ἐν πᾶσιν.“
4.38Sonra, amacı yazılanları kötülemek olduğu için, "Tanrı Âdem'in üzerine derin bir uyku saldı, o da uyudu. Kaburgalarından birini aldı ve yerini etle doldurdu; Âdem'den aldığı kaburgayı bir kadın olarak inşa etti" ve devamındaki sözlerle de alay etti; hem de dinleyene bunun mecaz olarak söylendiğini fark ettirebilecek ifadeyi aktarmadan. Bu tür şeylerin alegori olarak anlaşıldığını bilir görünmek de istemedi; oysa ilerde Yahudilerin ve Hristiyanların daha makul olanlarının bunlardan utandıkları için onları bir şekilde alegoriyle yorumlamaya çalıştıklarını söylüyor. Ona şöyle denebilir: Senin ilahi ilhama mazhar Hesiodos'unun kadın hakkında masal kılığında söyledikleri, yani kadının insanlara Zeus tarafından "ateşin karşılığında" bir "kötülük" olarak verildiği alegoriyle yorumlanıyor da, "derin uyku"ya dalan adamın kaburgasından alınıp Tanrı tarafından inşa edilen kadın sana hiçbir anlamı ve hiçbir örtük yanı olmadan söylenmiş gibi mi geliyor? Ötekilere masal diye gülmeyip masal içinde yapılmış felsefe diye hayranlık duymak, bunlarda ise zihni yalnız kelimelerin dış anlamına dayayıp burun kıvırmak ve hiçbir anlamları olmadığını düşünmek insafa sığmaz. Çünkü örtük anlamlarla söylenmiş şeyleri yalnız kelimelerin çıplak anlamı yüzünden suçlamak gerekiyorsa, bak bakalım, senin dediğin gibi ilahi ilhama mazhar bir adam olan Hesiodos'un şu sözleri daha çok gülünç duruma düşmeyecek mi:
Bulutları toplayan Zeus öfkelenip ona dedi ki: "Ey İapetosoğlu, herkesten çok hile bilen, ateşi çalıp aklımı çeldiğine seviniyorsun; ama bu hem senin hem gelecek insanların başına büyük bir bela olacak. Onlara ateşin karşılığında bir kötülük vereceğim; hepsi gönülden ona sevinecek, kendi kötülüklerini kucaklayacaklar." Böyle dedi; insanların ve tanrıların babası da dediğini yaptı. Ün salmış Hephaistos'a bir an önce toprağı suyla yoğurmasını, içine insan sesi ve güç koymasını, yüzünü ölümsüz tanrıçalara benzetip bir genç kızın güzel, sevimli biçimini vermesini buyurdu; Athena'ya da ona işler, çok süslü dokumalar dokumayı öğretmesini; altın Aphrodite'ye başına zarafet saçmasını, yakıcı özlem ve uzuvları tüketen kaygılar vermesini; içine utanmaz bir akıl ve hilekâr bir huy koymasını da haberci Argosöldüren Hermes'e buyurdu. Böyle dedi; onlar da efendileri Kronosoğlu Zeus'a boyun eğdiler. Ünlü topal tanrı hemen topraktan, Kronosoğlu'nun isteğiyle, utangaç bir genç kıza benzer bir beden biçimlendirdi; gözleri parlak tanrıça Athena onun kuşağını bağlayıp süsledi; Kharisler ile yüce Peitho tenine altın gerdanlıklar taktılar; güzel saçlı Horalar da onu bahar çiçekleriyle taçlandırdılar; Pallas Athena bütün süsleri tenine uydurdu; haberci Argosöldüren de gürleyen Zeus'un isteğiyle göğsüne yalanlar, tatlı sözler ve hilekâr bir huy yerleştirdi; tanrıların habercisi ona ses verdi ve bu kadına Pandora adını verdi; çünkü Olympos'ta oturanların hepsi ona bir armağan vermişti, ekmek yiyen insanlara bir bela olarak.
Küple ilgili söylenen de kendiliğinden gülünçtür:
Çünkü önceleri insan soyları yeryüzünde kötülüklerden, ağır zahmetten ve insanlara ölüm getiren acılı hastalıklardan uzak yaşardı. Ama kadın elleriyle küpün büyük kapağını kaldırıp onları saçtı ve insanlara acı dertler hazırladı. Yalnız Umut orada, kırılmaz evinin içinde, küpün ağzının altında kaldı, kapıdan dışarı uçmadı; çünkü kadın ondan önce küpün kapağını kapatmıştı.
Bunları ağırbaşlılıkla alegoriyle yorumlayana, alegoride isabet etsin ya da etmesin, şöyle diyeceğiz: Örtük anlamlarla felsefe yapmak yalnız Yunanlılara mı serbesttir? Mısırlılara ve gizemleriyle ve hakikatleriyle övünen bütün barbarlara da serbesttir de, bir tek Yahudiler, onların kanun koyucusu ve yazarları mı sana bütün insanların en akılsızı gibi görünüyor? Tanrı'nın doğmamış tabiatına yükselmeyi, yalnız ona bakmayı ve ümitlerini yalnız ondan beklemeyi bu kadar yüce bir şekilde öğrenmiş olan bu millet mi Tanrı'nın hiçbir kudretinden pay almamış tek millet?
Εἶτ᾿ ἐπεὶ προκείμενον ἦν αὐτῷ κακηγορεῖν τὰ γεγραμμένα, διεχλεύασε καὶ τὸ „ἐπέβαλεν ὁ θεὸς ἔκστασιν ἐπὶ τὸν Ἀδὰμ, καὶ ὕπνωσε. καὶ ἔλαβε μίαν τῶν πλευρῶν αὐτοῦ καὶ ἀνεπλήρωσε σάρκα ἀντ᾿ αὐτῆς· καὶ ᾠκοδόμησε τὴν πλευρὰν, ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ, εἰς γυναῖκα“ καὶ τὰ ἑξῆς, οὐδὲ τὴν λέξιν ἐκθέμενος. δυναμένην ἐπιστῆσαι τὸν ἀκούοντα ὅτι μετὰ τροπολογίας εἴρηται. καὶ οὐκ ἠθέλησέ γε προσποιήσασθαι ἀλληγορεῖσθαι τὰ τοιαῦτα, καίτοι γε ἐν τοῖς ἑξῆς λέγων ὅτι οἱ ἐπιεικέστεροι Ἰουδαίων τε καὶ Χριστιανῶν ἐπὶ τούτοις αἰσχυνόμενοι πειρῶνταί πως ἀλληγορεῖν αὐτά. ἔστι δ᾿ εἰπεῖν πρὸς αὐτόν· ἆρα τὰ μὲν τῷ ἐνθέῳ σου Ἡσιόδῳ εἰρημένα ἐν μύθου σχήματι περὶ τῆς γυναικὸς ἀλληγορεῖται. ὡς ἄρα δέδοται αὕτη τοῖς ἀνθρώποις ὑπὸ τοῦ Διὸς „κακὸν“ „ἀντὶ τοῦ πυρός“· ἡ δ᾿ ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τοῦ μετ᾿ „ἔκστασιν“ κοιμηθέντος ληφθεῖσα γυνὴ καὶ οἰκοδομηθεῖσα ὑπὸ τοῦ θεοῦ χωρὶς παντὸς λόγου καί τινος ἐπικρύψεως λελέχθαι σοι φαίνεται; ἀλλ᾿ οὐκ εὔγνωμον ἐκεῖνα μὲν μὴ γελᾶν ὡς μῦθον ἀλλὰ θαυμάζειν ὡς ἐν μύθῳ φιλοσοφούμενα, ταῦτα δὲ μόνῃ τῇ λέξει τὴν διάνοιαν ἐναπερείσαντα μυχθίζειν καὶ μηδενὸς λόγου νομίζειν ἔσεσθαι. εἰ γὰρ ψιλῆς ἕνεκεν λέξεως χρὴ κατηγορεῖν τῶν ἐν ὑπονοίαις λελεγμένων, ὅρα εἰ μὴ τὰ Ἡσιόδου μᾶλλον γέλωτα μέλλει ὀφλεῖν, ἀνδρὸς, ὡς φῂς, ἐνθέου τοιαῦτα γράψαντος· τὸν δὲ χολωσάμενος προσέφη νεφεληγερέτα Ζεύς· Ἰαπετιονίδη. πάντων πέρι μήδεα εἰδὼς, χαίρεις πῦρ κλέψας καὶ ἐμὰς φρέ νας ἠπεροπεύσας, σοί τ᾿ αὐτῷ μέγα πῆμα καὶ ἀνδράσιν ἐσσομένοισι. τοῖς δ᾿ ἐγὼ ἀντὶ πυρὸς δώσω κακὸν, ᾧ κεν ἅπαντες τέρπωνται κατὰ θυμὸν ἑὸν κακὸν ἀμφαγαπῶντες. ὣς ἔφατ᾿· ἐκ δ᾿ ἐτέλεσσε πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε Ἥφαιστον δ᾿ ἐκέλευσε περικλυτὸν ὅττι τάχιστα γαῖαν ὕδει φύρειν, ἐν δ᾿ ἀνθρώπου θέμεν αὐδὴν καὶ σθένος, ἀθανάτοις δὲ θεοῖς εἰς ὦπα ἐΐσκειν παρθενικῆς καλὸν εἶδος ἐπήρατον· αὐτὰρ Ἀθήνην ἔργα διδασκέμεναι, πολυδαίδαλον ἱστὸν ὑφαίνειν· καὶ χάριν ἀμφιχέαι κεφαλῇ χρυσῆν Ἀφροδίτην καὶ πόθον ἀργαλέον καὶ γυιοκόρους μελεδῶνας· ἐν δὲ θέμεν κύνεόν τε νόον καὶ ἐπίκλοπον ἦθος ⟨(Ἑρμείην ἤνωγε. διάκτορον ἀργεϊφόντην.)⟩ ὣς ἔφαθ᾿· οἱ δ᾿ ἐπίθοντο Διῒ Κρονίωνι ἄνακτι. ⟨αὐτίκα δ᾿ ἐκ γαίης πλάσσεν κλυτὸς Ἀμφιγυήεις παρθένῳ αἰδοίῃ ἴκελον Κρονίδεω διὰ βουλάς· ζῶσε δὲ καὶ κόσμησε θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη·⟩ ἀμφὶ δέ οἱ Χάριτές τε θεαὶ καὶ πότνια Πειθὼ ὅρμους χρυσείους ἔθεσαν ⟨(χροΐ·)⟩ ἀμφὶ δὲ τήνδε Ὧραι καλλίκομοι στέφον ἄνθεσιν εἰαρινοῖσιν· πάντα δέ ⟨(οἱ)⟩ χροῒ κόσμον ἐφήρμοσε Παλλὰς Ἀθήνη· ἐν δ᾿ ἄρα οἱ στήθεσσι διάκτορος ἀργεϊφόντης ψεύδεά θ᾿ αἱμυλίους τε λόγους καὶ ἐπίκλοπον ἦθος τεῦξε Διὸς βουλῇσι βαρυκτύπου· ἐν δ᾿ ἄρα φωνὴν θῆκε θεῶν κῆρυξ, ὀνόμηνε δὲ τήνδε γυναῖκα Πανδώρη. ὅτι πάντες Ὀλύμπια δώματ᾿ ἔχοντες δῶρον ἐδώρησαν, πῆμ᾿ ἀνδράσιν ἀλφηστῇσι. γελοῖον δ᾿ αὐτόθεν καὶ τὸ περὶ τοῦ πίθου λεγόμενον, ὅτι πρὶν μὲν γὰρ ζώεσκον ἐπὶ χθονὶ φῦλ᾿ ἀνθρώπων νόσφιν ἄτερ τε κακῶν καὶ ἄτερ χαλεποῖο πόνοιο νούσων τ᾿ ἀργαλέων. αἵ τ᾿ ἀνδράσι κῆρας ἔδωκαν. ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ᾿ ἀφελοῦσα ἐσκέδασ᾿· ἀνθρώποισι δ᾿ ἐμήσατο κήδεα λυγρά. μούνη δ᾿ αὐτόθε Ἐλπὶς ἐν ἀῤῥήκτοισι δόμοισιν ἔνδον ἔμιμνε πίθου ὑπὸ χείλεσιν, οὐδὲ θύραζε ἐξέπτη· πρόσθεν γὰρ ἐπέμβαλε πῶμα πίθοιο. πρὸς δὲ τὸν ταῦτα σεμνῶς ἀλληγοροῦντα, εἴτ᾿ ἐπιτυγχάνοντα ἐν τῇ ἀλληγορίᾳ εἴτε καὶ μὴ, ἐροῦμεν· ἆρα μόνοις Ἕλλησιν ἐν ὑπονοίᾳ ἔξεστι φιλοσοφεῖν, ἀλλὰ καὶ Αἰγυπτίοις, καὶ ὅσοι τῶν βαρβάρων σεμνύνονται ἐπὶ μυστηρίοις καὶ ἀληθείᾳ· μόνοι δὲ Ἰουδαῖοι ἔδοξάν σοι καὶ ὁ τούτων νομοθέτης καὶ οἱ συγγραφεῖς πάντων ἀνθρώπων εἶναι ἀνοητότατοι, καὶ μόνον τοῦτο τὸ ἔθνος οὐδεμιᾶς δυνάμεως θεοῦ μετειληφέναι. τὸ οὕτως μεγαλοφυέστατα δεδιδαγμένον ἀναβαίνειν ἐπὶ τὴν ἀγένητον τοῦ θεοῦ φύσιν κἀκείνῳ μόνῳ ἐνορᾶν καὶ τὰς ἀπ᾿ αὐτοῦ μόνου ἐλπίδας προσδοκᾶν;
4.39Kelsos, Tanrı'nın insana verdiği buyruklara karşı çıkan yılanla ilgili hikâyeyi de, anlatılanı kocakarılara aktarılan masallara benzer bir masal sanarak alaya alıyor. Tanrı'nın "cennet"inden kasten söz etmedi. "Tanrı'nın Aden'de, doğuda" bir cennet diktiği, sonra "yerden göze hoş görünen ve yemeğe elverişli her ağacı, cennetin ortasında hayat ağacını ve iyiyi ve kötüyü bilme ağacını" çıkardığı söylenir; bunları ve bunların ardından söylenenleri de aktarmadı. Oysa bunlar, iyi niyetle okuyanı, bütün bunların yüce bir mecazla söylendiği düşüncesine hemen yöneltebilirdi. Gelin bunların karşısına Platon'un Şölen'inden, Eros hakkında Sokrates'in söylediği ve Şölen'de Eros hakkında konuşanların hepsinden daha ağırbaşlı olsun diye Sokrates'in ağzına verilen sözleri koyalım. Platon'un sözleri şöyledir: "Aphrodite doğduğunda tanrılar ziyafet verdiler; aralarında Metis'in oğlu Poros da vardı. Yemekten sonra, ziyafet olduğu için dilenmek üzere Penia geldi ve kapının önünde duruyordu. Poros nektardan sarhoş olup —çünkü henüz şarap yoktu— Zeus'un bahçesine girdi ve ağırlaşmış hâlde uyudu. Penia, yoksulluğu yüzünden Poros'tan bir çocuk edinmeyi tasarlayarak yanına uzandı ve Eros'a gebe kaldı. Eros, Aphrodite'nin doğum gününde doğduğu için, aynı zamanda da Aphrodite güzel olduğundan tabiatça güzelin âşığı olduğu için onun yoldaşı ve hizmetkârı oldu. Poros ile Penia'nın oğlu olduğundan Eros'un talihi şöyledir: Önce her zaman yoksuldur; çoğunun sandığı gibi narin ve güzel olmaktan çok uzaktır. Sert, kuru, yalınayak ve evsizdir; hep yerde, altına bir şey sermeden yatar, kapı önlerinde ve yollarda açıkta uyur; anasının tabiatını taşıdığından hep yoksunlukla bir arada yaşar. Babasına çekmiş yanıyla ise güzel ve iyi olanların peşine düşüp onlara tuzak kurar; cesur, atılgan ve gayretlidir; usta bir avcıdır, durmadan hileler örer; phronēsis'e arzu duyar ve beceriklidir; ömrü boyunca felsefe yapar; usta bir büyücü, iksirci ve sofisttir. Tabiatı ne ölümsüzünki ne de ölümlününki gibidir: Aynı gün içinde, bolluğa kavuştuğunda serpilip yaşar, sonra ölür, ama babasının tabiatı sayesinde yeniden dirilir. Elde ettiği her şey hep akıp gider; öyle ki Eros ne hiç yoksul kalır ne de zengin olur. Bilgelik ile cehaletin de ortasındadır." Bunları okuyanlar Kelsos'un kötü niyetini taklit ederlerse —Hristiyanlar bundan uzak olsun— masala gülecek ve bu kadar büyük Platon'u alaya alacaklardır. Ama masal kılığında söylenenleri felsefi bir gözle inceleyerek Platon'un ne demek istediğini bulabilirlerse, onun kendisine büyük görünen öğretileri çoğunluk yüzünden masal kılığında nasıl gizleyebildiğini, bilenlere ise, masallardan yola çıkıp bunları yazanın hakikat hakkında ne demek istediğini bulsunlar diye gerektiği gibi nasıl söyleyebildiğini [hayranlıkla göreceklerdir]. Platon'daki bu masalı şunun için aktardım: Onun anlattığı "Zeus'un bahçesi" Tanrı'nın cennetine benzer bir yanı varmış gibi görünüyor; Penia oradaki yılana, Penia'nın tuzak kurduğu Poros da yılanın tuzak kurduğu insana benzetilebilir. Platon'un bunlara tesadüfen mi rastladığı, yoksa bazılarının sandığı gibi, Mısır'a yaptığı yolculukta Yahudilerin öğretisi üzerine felsefe yapanlarla karşılaşıp onlardan bazı şeyler öğrenerek bir kısmını koruduğu, bir kısmını ise değiştirdiği pek açık değildir. Değiştirdiyse, Yahudilerin bilgeliğini olduğu gibi korumakla Yunanlıları gücendirmekten sakınmış olmalıdır; çünkü Yahudiler kanunlarının yabancılığı ve kendilerine özgü yaşayış düzenleri yüzünden çoğunluk nezdinde kötü bir ün salmışlardı. Ama ne Platon'un masalını ne de yılanla, Tanrı'nın cennetiyle ve orada olduğu yazılan her şeyle ilgili konuları anlatmanın şimdi zamanıdır; çünkü bunlarla asıl olarak Tekvin tefsirlerimizde elimizden geldiğince uğraştık.
Ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ περὶ τὸν ὄφιν ὡς ἀντιπράσσοντα τοῖς τοῦ θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπον παραγγέλμασιν ὁ Κέλσος κωμῳδεῖ, μῦθόν τινα παραπλήσιον τοῖς παραδιδομένοις ταῖς γραυσὶν ὑπολαβὼν εἶναι τὸν λόγον, καὶ ἑκὼν οὔτε τὸν θεοῦ „παράδεισον“ ὠνόμασεν οὐδ᾿ ὡς πεφυτευκέναι λέγεται „ὁ θεὸς“ „ἐν Ἐδὲμ κατ᾿ ἀνατολὰς“ καὶ μετὰ τοῦτο ἐξανατεταλκέναι „ἐκ τῆς γῆς πᾶν ξύλον ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τῷ παραδείσῳ καὶ τὸ γνωστὸν καλοῦ καὶ πονηροῦ ξύλον“ καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις εἰρημένα, δυνάμενα αὐτόθεν κινῆσαι τὸν εὐμενῶς ἐντυγχάνοντα, ὅτι πάντα ταῦτα οὐκ ἀσέμνως τροπολογεῖται· φέρε ἀντιπαραθῶμεν ἐκ τοῦ Συμποσίου Πλάτωνος τὰ εἰρημένα περὶ τοῦ Ἔρωτος τῷ Σωκράτει καὶ ὡς σεμνότερα πάντων τῶν ἐν τῷ Συμποσίῳ εἰπόντων περὶ αὐτοῦ τῷ Σωκράτει περιτεθέντα. οὕτω δ᾿ ἔχει ἡ Πλάτωνος λέξις· „ὅτ᾿ ἐγένετο ἡ Ἀφροδίτη, εἱστιῶντο οἱ θεοὶ, οἵ τε ἄλλοι καὶ ὁ τῆς Μήτιδος υἱὸς Πόρος. ἐπειδὴ δὲ ἐδείπνησαν, προσαιτήσουσα οἷον δὴ εὐωχίας οὔσης ἀφίκετο ἡ Πενία καὶ ἦν περὶ τὰς θύρας. ὁ οὖν Πόρος μεθυσθεὶς τοῦ νέκταρος (οἶνος γὰρ οὔπω ἦν) εἰς τὸν τοῦ Διὸς κῆπον εἰσελθὼν βεβαρημένος εὗδεν. ἡ οὖν Πενία ἐπιβουλεύουσα διὰ τὴν αὑτῆς ἀπορίαν παιδίον ποιήσασθαι ἐκ τοῦ Πόρου, κατακλίνεταί τε παρ᾿ αὐτῷ καὶ ἐκύησε τὸν Ἔρωτα. διὸ δὴ καὶ τῆς Ἀφροδίτης ἀκόλουθος θεράπων γέγονεν ὁ Ἔρως, γεννηθεὶς ἐν τοῖς ἐκείνης γενεθλίοις καὶ ἅμα φύσει ἐραστὴς ὢν περὶ τὸ καλὸν, καὶ τῆς Ἀφροδίτης καλῆς οὔσης. ἅτε οὖν Πόρου καὶ Πενίας υἱὸς ὢν ὁ Ἔρως ἐν τοιαύτῃ τύχῃ καθέστηκε. πρῶτον μὲν πένης ἀεί ἐστι καὶ πολλοῦ δεῖ ἁπαλός τε καὶ καλὸς, οἷον οἱ πολλοὶ οἴονται, ἀλλὰ σκληρὸς καὶ αὐχμηρὸς καὶ ἀνυπόδητος καὶ ἄοικος, χαμαιπετὴς ἀεὶ ὢν καὶ ἄστρωτος, ἐπὶ θύραις καὶ ἐν ὁδοῖς ὑπαίθριος κοιμώμενος, τὴν τῆς μητρὸς φύσιν ἔχων ἀεὶ ἐνδείᾳ ξύνοικος. κατὰ δ᾿ αὖ τὸν πατέρα ἐπίβουλός ἐστι τοῖς καλοῖς καὶ τοῖς ἀγαθοῖς. ἀνδρεῖος ὢν καὶ ἴτης καὶ σύντονος, θηρευτὴς δεινὸς, ἀεὶ προσπλέκων μηχανὰς καὶ φρονήσεως ἐπιθυμητὴς καὶ πόριμος, φιλοσοφῶν διὰ παντὸς τοῦ βίου, δεινὸς γόης καὶ φαρμακεὺς καὶ σοφιστής· καὶ οὔτε ὡς ἀθάνατος πέφυκεν οὔτε ὡς θνητὸς, ἀλλὰ τοτὲ μὲν τῆς αὐτῆς ἡμέρας θάλλει καὶ ζῇ, ὅταν εὐπορήσῃ, τοτὲ δ᾿ ἀποθνῄσκει [πάλιν], πάλιν δ᾿ ἀναβιώσκεται διὰ τὴν τοῦ πατρὸς φύσιν. τὸ δὲ ποριζόμενον ἀεὶ ὑπεκρεῖ, ὥστε οὔτ᾿ ἀπορεῖ Ἔρως ποτὲ οὔτε πλουτεῖ. σοφίας δ᾿ αὖ καὶ ἀμαθίας ἐν μέσῳ ἐστίν.“ ἄρα γὰρ οἱ ἐντυγχάνοντες τούτοις ἐὰν μὲν τὴν κακοήθειαν τοῦ Κέλσου μιμῶνται, ὅπερ Χριστιανῶν ἀπείη, καταγελάσονται τοῦ μύθου καὶ ἐν χλεύῃ θήσονται τὸν τηλικοῦτον Πλάτωνα· ἐὰν δὲ τὰ ἐν μύθου σχήματι λεγόμενα φιλοσόφως ἐξετάζοντες δυνηθῶσιν εὑρεῖν τὸ βούλημα τοῦ Πλάτωνος . . . ., τίνα τρόπον δεδύνηται τὰ μεγάλα ἑαυτῷ φαινόμενα δόγματα κρύψαι μὲν διὰ τοὺς πολλοὺς ἐν τῷ τοῦ μύθου σχήματι, εἰπεῖν δ᾿ ὡς ἐχρῆν τοῖς εἰδόσιν ἀπὸ μύθων εὑρίσκειν τὸ περὶ ἀληθείας τοῦ ταῦτα συντάξαντος βούλημα. τοῦτον δὲ τὸν παρὰ Πλάτωνι μῦθον ἐξεθέμην διὰ „τὸν“ παρ᾿ αὐτῷ „τοῦ Διὸς κῆπον,“ παραπλήσιόν τι ἔχειν δοκοῦντα τῷ παραδείσῳ τοῦ θεοῦ, καὶ τὴν Πενίαν, τῷ ἐκεῖ ὄφει παραβαλλομένην, καὶ τὸν ὑπὸ τῆς Πενίας ἐπιβουλευόμενον Πόρον τῷ ἀνθρώπῳ ἐπιβουλευομένῳ ὑπὸ τοῦ ὄφεως. οὐ πάνυ δὲ δῆλον, πότερον κατὰ συντυχίαν ἐπιπέπτωκε τούτοις ὁ Πλάτων ἢ, ὡς οἴονταί τινες, ἐν τῇ εἰς Αἴγυπτον ἀποδημίᾳ συντυχὼν καὶ τοῖς τὰ Ἰουδαίων φιλοσοφοῦσι καὶ μαθών τινα παρ᾿ αὐτῶν τὰ μέν τινα τετήρηκε τὰ δὲ παρεποίησε, φυλαξάμενος προσκόψαι τοῖς Ἕλλησιν ἐκ τοῦ πάντῃ τὰ τῆς Ἰουδαίων τηρῆσαι σοφίας. διαβεβλημένων παρὰ τοῖς πολλοῖς διὰ τὸ ξενίζον τῶν νόμων καὶ τὴν ἰδιότροπον κατ᾿ αὐτοὺς πολιτείαν. οὔτε δὲ τὸν Πλάτωνος μῦθον οὔτε τὰ περὶ τὸν ὄφιν καὶ τὸν παράδεισον τοῦ θεοῦ καὶ ὅσα ἐν αὐτῷ ἀναγέγραπται γεγονέναι νῦν καιρὸς ἦν διηγήσασθαι· προηγουμένως γὰρ ἐν τοῖς ἐξηγητικοῖς τῆς Γενέσεως, ὡς οἷόν τ᾿ ἦν, εἰς ταῦτα ἐπραγματευσάμεθα.