III. Kitap
3.1Sadık dostum Ambrosios, Kelsos'un bize karşı yazdığı kitaba Doğru Söz adını vererek koyduğu kibirli başlığa karşı yazdığımız ilk kitapta, buyurduğun gibi, elimizden geldiğince onun girişini ele aldık ve söylediklerinin her birini sırayla sınadık; ta ki Kelsos'un İsa'ya karşı uydurduğu Yahudinin halka hitabına varıncaya dek. İkinci kitapta, Kelsos'taki Yahudinin bize, yani Mesih aracılığıyla Tanrı'ya inananlara yönelttiği hitabın tamamına gücümüz yettiğince karşılık verdik. Şimdi başladığımız bu üçüncü kitapta ise Kelsos'un kendi ağzından ileri sürdüklerine karşı mücadele etmek önümüzde duruyor. Kelsos, Hristiyanlarla Yahudilerin birbirleriyle pek saçma biçimde çekiştiğini söylüyor; Mesih hakkındaki tartışmamızın, atasözünde denildiği gibi "eşeğin gölgesi için kavga"dan hiçbir farkı olmadığını ileri sürüyor. Yahudilerle Hristiyanların birbirleriyle yürüttüğü araştırmada hiçbir ciddi yan olmadığını düşünüyor; çünkü ikisi de insan soyuna bir kurtarıcının geleceğinin tanrısal bir ruhla önceden haber verildiğine inanıyor, yalnız haber verilenin gelip gelmediği konusunda anlaşamıyor. Biz Hristiyanlar, İsa'ya kehanetlere uygun olarak gelmiş kişi diye inandık. Yahudilerin çoğu ise ona inanmaktan o kadar uzaktır ki, o zamanki Yahudiler İsa'ya tuzak kurmuş, bugünküler ise Yahudilerin o zaman ona karşı cüret ettiklerini onaylayarak İsa'yı karalamaktadır: Onlara göre İsa, peygamberlerin geleceğini haber verdiği ve Yahudilerin atalarından kalma geleneğe göre Mesih denen kişi olduğunu bir tür büyücülükle uydurmuştur.
Ἐν μὲν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς τὴν ἀλαζόνα ἐπιγραφὴν Κέλσου. ἐπιγράψαντος ἀληθῆ λόγον τὸ καθ᾿ ἡμῶν αὐτῷ συνταχθὲν βιβλίον. ὡς προσέταξας. κατὰ δύναμιν. πιστότατε Ἀμβρόσιε, διειλήφαμεν τὸ προοίμιον αὐτοῦ καὶ ἑξῆς ἕκαστον τῶν εἰρημένων βασανίζοντες. ἕως κατελήξαμεν εἰς τὴν παρ᾿ αὐτῷ δημηγορίαν τοῦ Ἰουδαίου. πεπλασμένην γεγονέναι πρὸς τὸν Ἰησοῦν. ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ πρὸς ὅλα. ὡς οἷοί τ᾿ ἦμεν. ἀπαντήσαντες τὰ τῆς πρὸς ἡμᾶς. τοὺς διὰ Χριστοῦ πιστεύοντας τῷ θεῷ. δημηγορίας τοῦ παρ᾿ αὐτῷ Ἰουδαίου. τρίτον τοῦτον ἐνιστάμεθα λόγον, ἐν ᾧ πρόκειται ἀγωνίσασθαι πρὸς ἃ ἐκτίθεται ὡς ἀπὸ ἰδίου προσώπου. φησὶ δὴ ὅτι εὐηθέστατα ἐρίζουσι πρὸς ἀλλήλους χριστιανοὶ καὶ Ἰουδαῖοι. καὶ λέγει μηδὲν διαφέρειν ἡμῶν τὸν πρὸς ἀλλήλους διάλογον περὶ Χριστοῦ τῆς κατὰ τὴν παροιμίαν καλουμένης ὄνου σκιᾶς μάχης· καὶ οἴεται μηδὲν σεμνὸν εἶναι ἐν τῇ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν πρὸς ἀλλήλους ζητήσει. πιστευόντων μὲν ἀμφοτέρων ὅτι ἀπὸ θείου πνεύματος ἐπροφητεύθη τις ἐπιδημήσων σωτὴρ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων οὐκέτι δ᾿ ὁμολογούντων περὶ τοῦ ἐληλυθέναι τὸν προφητευόμενον ἢ μή. Χριστιανοὶ μὲν γὰρ τῷ Ἰησοῦ ὡς κατὰ τὰ προφητευόμενα ἐληλυθότι πεπιστεύκαμεν· Ἰουδαίων δ᾿ οἱ πλεῖστοι τοσοῦτο δέουσι τοῦ πιστεύειν εἰς αὐτὸν. ὡς καὶ τοὺς μὲν κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ἐπιβεβουλευκέναι τῷ Ἰησοῦ τοὺς δὲ νῦν εὐδοκοῦντας τοῖς ὑπὸ Ἰουδαίων κατ᾿ αὐτοῦ τετολμημένοις τότε κακηγορεῖν τὸν Ἰησοῦν. ὡς διά τινος γοητείας πλασάμενον ὅτι ἄρα εἴη ὁ ὑπὸ τῶν προφητῶν κηρυχθεὶς ἐπιδημήσειν. καλούμενος κατὰ τὰ Ἰουδαίων πάτρια Χριστός.
3.2Kelsos ve onun bize karşı söylediklerinden hoşlananlar söylesinler bakalım: Yahudi peygamberlerin, iyi yaşamış ve Tanrı'nın payı diye anılan kimselerin önderi olacak kişinin doğacağı yeri önceden bildirmeleri; bir bakirenin İmmanuel'e gebe kalacağını, haber verilen kişinin şu şu işaretleri ve harikaları yapacağını, "sözünün hızla koşacağını", öyle ki havarilerinin sesinin "bütün yeryüzüne" yayılacağını, Yahudilerce mahkûm edilince neler çekeceğini ve nasıl dirileceğini önceden söylemeleri eşeğin gölgesine mi benzer? Peygamberler bunları rastgele mi söylüyorlardı? Onları yalnız söylemeye değil, söylediklerini yazıya geçirmeye de değer görmeye yönelten inandırıcı hiçbir sebep yok muydu? Çoktandır kendi ülkesine yerleşmiş o koca Yahudi ulusu, inandırıcı hiçbir sebep olmadan mı bazılarını peygamber diye ilan ediyor, ötekileri sahte peygamber diye reddediyordu? Onları, Musa'nın kutsal sayılan kitaplarına sonradan peygamber sayılanların sözlerini de katmaya yönelten hiçbir şey yok muydu? Yahudileri ve Hristiyanları saflıkla suçlayanlar bize şunu gösterebilirler mi: Yahudi ulusu, aralarında geleceği önceden bildirme vaadi hiç bulunmadan ayakta kalabilir miydi? Çevrelerindeki ulusların her biri, atalarından kalma geleneğe göre, tanrı saydıkları varlıklardan kehanetler ve fallar aldığına inanırken, uluslar arasında tanrı sayılan her şeyi tanrı değil daimon diye hor görmeyi öğrenmiş olan —çünkü peygamberleri "ulusların bütün tanrıları daimondur" diyordu— yalnız bu insanların, peygamberlik iddiasında bulunan ve geleceği önceden öğrenme özlemiyle başka ulusların daimonlarına kaçmak isteyenleri bundan alıkoyabilecek hiç kimsesi yok muydu? Bak, başka ulusların tanrılarını hor görmesi öğretilen bütün bir ulusun, her yerdeki kâhin yerlerinden daha büyük ve daha üstün olanı hemen gösteren peygamberlere bol bol sahip olması zorunlu değil mi?
Λεγέτωσαν δὴ ἡμῖν ὁ Κέλσος καὶ οἱ ἀρεσκόμενοι τοῖς καθ᾿ ἡμῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ λεγομένοις, εἰ ὄνου σκιᾷ ἔοικε τὸ προειρηκέναι τοὺς Ἰουδαίων προφήτας τόπον γενέσεως τοῦ ἡγησομένου τῶν καλῶς βεβιωκότων καὶ τῶν χρηματιζόντων μερίδος θεοῦ καὶ παρθένον συλληψομένην τὸν Ἐμμανουὴλ καὶ σημεῖα καὶ τεράστια ἐσόμενα ὑπὸ τοῦ προφητευομένου τοιάδε, καὶ ὅτι „ἕως τάχους δραμεῖται ὁ λόγος αὐτοῦ.“ ὡς „εἰς πᾶσαν τὴν γῆν“ ἐξελθεῖν τὸν φθόγγον αὐτοῦ τῶν ἀποστόλων, τίνα τε πείσεται ὑπὸ Ἰουδαίων καταδικαζόμενος καὶ πῶς ἀναστήσεται. ἆρα γὰρ ὡς ἔτυχε ταῦτ᾿ ἔλεγον οἱ προφῆται σὺν οὐδεμιᾷ πιθανότητι. τῇ κινούσῃ αὐτοὺς ἐπὶ τὸ μὴ μόνον εἰπεῖν ἀλλὰ καὶ ἀναγραφῆς ἀξιῶσαι τὰ λεγόμενα; ἆρα δὲ τὸ τοσοῦτο τῶν Ἰουδαίων ἔθνος, πάλαι χώραν ἰδίαν εἰληφὸς οἰκεῖν. σὺν οὐδεμιᾷ πιθανότητι τινὰς μὲν ὡς προφήτας ἀνηγόρευον ἑτέρους δὲ ὡς ψευδοπροφήτας ἀπεδοκίμαζον; καὶ οὐδὲν ἦν παρ᾿ αὐτοῖς τὸ προκαλούμενον συναριθμεῖν ταῖς ἱεραῖς εἶναι πεπιστευμέναις Μωϋσέως βίβλοις τοὺς λόγους τῶν ἑξῆς νενομισμένων εἶναι προφητῶν; καὶ δύνανται ἡμῖν παραστῆσαι οἱ εὐήθειαν ἐγκαλοῦντες Ἰουδαίοις καὶ Χριστιανοῖς ὅτι ἐδύνατο συνεστηκέναι τὸ Ἰουδαίων ἔθνος, μηδεμιᾶς ἐπαγγελίας προγνώσεων οὔσης παρ᾿ αὐτοῖς. καὶ ὅτι τὰ μὲν περὶ αὐτοὺς ἔθνη [ᾗ] ἕκαστον κατὰ τὰ πάτρια ἐπίστευε χρησμοὺς λαμβάνειν καὶ μαντείας ἀπὸ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς νομιζομένων θεῶν, οὗτοι δὲ μόνοι, οἱ διδαχθέντες πάντων τῶν παρὰ τοῖς ἔθνεσι νομιζομένων θεῶν καταφρονεῖν ὡς οὐ θεῶν ἀλλὰ δαιμονίων (ἐπεὶ ἔλεγον αὐτῶν οἱ προφῆται τὸ „πάντες οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια“), οὐδένα τὸν ἐπαγγελλόμενον εἶχον προφητεύειν καὶ δυνάμενον περισπᾶν τοὺς πόθῳ προγνώσεως τῶν μελλόντων αὐτομολεῖν ⟨(βουλομένους)⟩ πρὸς τοὺς παρὰ τοῖς ἄλλοις δαίμονας; ἐπίστησον οὖν εἰ μὴ ἀναγκαῖόν ἐστιν ὅλον ἔθνος διδασκόμενον καταφρονεῖν τῶν παρὰ τοῖς λοιποῖς θεῶν εὐπορηκέναι προφητῶν, τὸ μεῖζον αὐτόθεν ἐμφαινόντων καὶ τὸ ὑπερέχον τὰ πανταχοῦ χρηστήρια.
3.3Sonra, her yerde ya da birçok yerde mucizeler oluyordu. Kelsos'un kendisi de ileride, Asklepios'un kendisine adanmış koca şehirlere, örneğin Trikka'ya, Epidauros'a, Kos'a ve Pergamon'a iyilik ettiğini ve onlara geleceği önceden söylediğini örnek gösterir; Prokonnesoslu Aristeas'ı, Klazomenaili birini ve Astypalaialı Kleomedes'i de anar. Peki yalnız evrenin Tanrısı'na adandıklarını söyleyen Yahudiler arasında, onların her şeyi yaratan Tanrı'ya olan inancını, başka ve daha büyük bir hayat umuduyla birlikte destekleyip pekiştiren hiçbir işaret ya da harika olmamış mıydı? Böyle bir şey nasıl mümkün olabilir? Çünkü o zaman, kendilerine yardım edeceğine yalnız sözde inandıkları ama kendini hiçbir biçimde göstermeyen Tanrı'yı bırakıp hemen kehanet veren ve iyileştiren daimonlara tapmaya geçerlerdi. Bu olmadıysa, üstelik Yahudi dininden ve onun kanunundan dönmemek için sayısız acıya katlandılarsa —kâh Asur'da, kâh İran'da, kâh Antiokhos'un elinde acı çektiler—, olağanüstü anlatılara ve kehanetlere inanmayanlara bunların uydurma olmadığı akla yatkın biçimde gösterilmiş olmaz mı? Gösterilen şudur: Tanrısal bir ruh, aretē uğruna her zahmete katlanmış peygamberlerin temiz canlarına yerleşerek onları peygamberlik etmeye yöneltiyordu; kimi şeyleri kendi çağdaşlarına, kimilerini sonrakilere, özellikle de insan soyuna gelecek bir kurtarıcı hakkında.
Εἶτα πανταχοῦ μὲν ἢ πολλαχοῦ δυνάμεις ἐγίνοντο, ὡς καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς ἑξῆς παρατίθεται Ἀσκληπιὸν εὐεργετοῦντα καὶ τὰ μέλλοντα προλέγοντα ὅλαις πόλεσιν ἀνακειμέναις αὐτῷ, οἷον τῇ Τρίκκῃ καὶ τῇ Ἐπιδαύρῳ καὶ τῇ Κῷ καὶ τῇ Περγάμῳ. καὶ Ἀριστέαν τὸν Προκοννήσιον καὶ Κλαζομένιόν τινα καὶ Ἀστυπαλαιέα Κλεομήδην· παρὰ δὲ μόνοις Ἰουδαίοις. φάσκουσιν ἀνακεῖσθαι τῷ τῶν ὅλων θεῷ. οὐδὲν ἦν σημεῖον ἢ τεράστιον, τὸ συνεργοῦν καὶ βεβαιοῦν αὐτῶν τὴν εἰς τὸν κτίσαντα τὰ ὅλα πίστιν μετὰ καὶ ἐλπίδος τῆς περὶ ἄλλου ζῆν μείζονος; ἀλλὰ πῶς οἷόν τε τὸ τοιοῦτον; εὐθέως γὰρ ἂν μετέστησαν ἐπὶ τὸ σέβειν τοὺς μαντευομένους καὶ θεραπεύοντας δαίμονας, καταλιπόντες τὸν μέχρι λόγου πεπιστευμένον αὐτοῖς βοηθεῖν θεὸν οὐδαμῶς δὲ παριστάντα τὴν ἑαυτοῦ ἐπιφάνειαν. εἰ δὲ μὴ γέγονε τοῦτο ἀλλὰ καὶ μυρία ὅσα ὑπέμενον, ἵνα μὴ ἐξομόσωνται τὸν ἰουδαϊσμὸν καὶ τὸν κατ᾿ αὐτὸν νόμον, καὶ ὁτὲ μὲν πεπόνθασιν ἐν τῇ Ἀσσυρίᾳ ὁτὲ δὲ ἐν τῇ Περσίδι ὁτὲ δὲ ὑπὸ Ἀντιόχου, πῶς οὐχὶ ἐξ εἰκότων κατασκευάζεται τοῖς ἀπιστοῦσι ταῖς παραδόξοις ἱστορίαις καὶ προφητείαις ὅτι οὐ πλάσματα ἦν τὰ τοιαῦτα, ἀλλά τι θεῖον πνεῦμα ὡς ἐν καθαραῖς ψυχαῖς τυγχάνον ταῖς τῶν προφητῶν, πάντα πόνον ὑπὲρ ἀρετῆς ἀνειληφότων, ἐκίνει αὐτοὺς πρὸς τὸ προφητεύειν τινὰ μὲν τοῖς καθ᾿ ἑαυτοὺς ἄλλα δὲ τοῖς ὕστερον ἐξαιρέτως δὲ περί τινος ἐπιδημήσοντος σωτῆρος τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων;
3.4Bu böyleyse, Yahudilerle Hristiyanlar ortaklaşa inandıkları kehanetlerden hareketle haber verilen kişinin gelip gelmediğini, yoksa hiç gelmeyip hâlâ mı beklendiğini araştırırken nasıl eşeğin gölgesi için tartışıyor olurlar? Varsayım olarak Kelsos'a, peygamberlerin haber verdiği kişinin İsa olmadığını kabul etsek bile, peygamber yazılarının anlamını araştırmak yine de eşeğin gölgesi için yapılan bir araştırma değildir. Amaç, önceden haber verilenin kim olduğunu, nasıl biri olacağının, ne yapacağının ve mümkünse ne zaman geleceğinin bildirildiğini açıkça ispat etmektir. Yukarıda, pek çok kehanetten birkaçını aktararak İsa'nın haber verilen Mesih olduğunu söylemiştik. Öyleyse peygamberlerin Tanrı'dan gelen bir sözle konuştuğunu kabul etmekte ne Yahudiler ne de Hristiyanlar yanılıyor; asıl yanılanlar, haber verilip beklenen kişi hakkında, yani peygamberlerin gerçek sözüne göre onun kim ve nasıl biri olarak duyurulduğu hakkında yanlış kanaat taşıyanlardır.
Εἰ δὲ ταῦθ᾿ οὕτως ἔχει, πῶς περὶ ὄνου σκιᾶς πρὸς ἀλλήλους ζητοῦσιν Ἰουδαῖοι καὶ Χριστιανοὶ, ἐξετάζοντες ἀπὸ τῶν προφητειῶν. αἷς κοινῇ πεπιστεύκασι, πότερον ὁ προφητευόμενος ἐλήλυθεν ἢ οὐδαμῶς μὲν ἐπιδεδήμηκεν ἔτι δὲ προσδοκᾶται; κἂν καθ᾿ ὑπόθεσιν δὲ τῷ Κέλσῳ δοθῇ δοθῇ μὴ τὸν Ἰησοῦν εἶναι, ὃν κατήγγειλαν οἱ προφῆται, καὶ οὕτως οὐδὲν ἧττον οὐ περὶ ὄνου σκιᾶς ἐστιν ἡ τοῦ νοῦ τῶν προφητικῶν γραφῶν ζήτησις· ἵν᾿ ἐναργῶς ἀποδειχθῇ ὁ προκηρυσσόμενος, ὁποῖός τε εἶναι ἐπροφητεύετο καὶ τί ποιήσων, εἰ δὲ οἷόν τε, καὶ πότε ἐπιδημήσων. ἐν δὲ τοῖς ἀνωτέρω προείπομεν ὀλίγας ἀπὸ πλειόνων παραθέμενοι προφητείας περὶ τοῦ τὸν Ἰησοῦν εἶναι τὸν προφητευόμενον Χριστόν· οὐ σφάλλονται τοίνυν κατὰ τὸ προσίεσθαι θεόθεν τοὺς προφήτας λελαληκέναι οὔτε Ἰουδαῖοι οὔτε Χριστιανοὶ, ἀλλ᾿ οἱ σφαλλόμενοι περὶ τοῦ προφητευομένου προσδοκωμένου ψευδοδοξοῦσιν, ὅστις καὶ ποταπὸς κατὰ τὸν ἀληθῆ τῶν προφητῶν λόγον κεκήρυκται.
3.5Kelsos bunların ardından, Yahudilerin soyca Mısırlı olduklarını, Mısırlıların topluluğuna isyan edip Mısır'daki dinî gelenekleri küçümseyerek Mısır'ı terk ettiklerini sanıyor ve şöyle diyor: Mısırlılara yaptıklarının aynısını, İsa'ya katılıp ona Mesih diye inananlardan gördüler; her iki taraf için de yeniliğin sebebi topluluğa isyan etmekti. Kelsos'un burada ne yaptığına bakmak gerekir. Eski Mısırlılar, Yahudiye'yi saran kıtlık yüzünden Mısır'a gelip yerleşmiş olan İbrani soyuna pek çok kötülük ettiler. Yabancılara ve sığınanlara haksızlık ettikleri için, kendilerine hiçbir haksızlık etmemiş konuk soyun tamamına karşı birleşmiş bütün bir ulusun tanrısal takdir tarafından çekmesi gereken şeyleri çektiler. Tanrı'nın kırbaçlarıyla vurulunca da haksız yere köleleştirdikleri bu insanları ancak güçbela, ama çok geçmeden istedikleri yere salıverdiler. Kendilerini seven ve nasıl olursa olsun kendi soydaşlarını daha adil yabancılara bile üstün tutan insanlar oldukları için, Musa'ya ve İbranilere yöneltmedikleri tek bir suçlama bırakmadılar: Musa eliyle yapılan mucizeleri tümden inkâr etmeseler de bunların tanrısal bir kudretle değil büyücülükle yapıldığını ileri sürdüler. Oysa Musa büyücü değil, dindar bir insandı; evrenin Tanrısı'na adanmış, daha tanrısal bir ruhtan pay almıştı. İbranilere, tanrısal olanın kulağına fısıldadığı gibi kanunlar koydu; olup biteni de gerçekte nasıl olduysa öyle yazdı.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος οἰόμενος τοὺς Ἰουδαίους. Αἰγυπτίους τῷ γένει τυγχάνοντας, καταλελοιπέναι τὴν Αἴγυπτον, στασιάσαντας πρὸς τὸ κοινὸν τῶν Αἰγυπτίων καὶ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ σύνηθες περὶ τὰς θρησκείας ὑπερφρονήσαντας, φησὶν αὐτοὺς ἅπερ ἐποίησαν Αἰγυπτίοις πεπονθέναι ὑπὸ τῶν προσθεμένων τῷ Ἰησοῦ καὶ πιστευσάντων αὐτῷ ὡς Χριστῷ, καὶ ἀμφοτέροις αἴτιον γεγονέναι τῆς καινοτομίας τὸ στασιάζειν πρὸς τὸ κοινόν. τί δὴ πεποίηκεν ἐν τῷ τόπῳ ὁ Κέλσος. κατανοητέον. πολλὰ διαθέντες οἱ πάλαι Αἰγύπτιοι τὸ Ἑβραίων γένος, διὰ λιμὸν τὴν Ἰουδαίαν καταλαβόντα ἐπιδημήσαντας τῇ Αἰγύπτῳ. πεπόνθασιν ὡς ξένους καὶ ἱκέτας ἀδικήσαντες ἅπερ ἐχρῆν ὅλον ἔθνος ὑπὸ τῆς θείας προνοίας παθεῖν, συμφρονῆσαν κατὰ ὅλου τοῦ τῶν ἐπιξενωθέντων αὐτοῖς γένους μηδὲν αὐτοὺς ἀδικήσαντος· καὶ θεοῦ μάστιξιν πληγέντες μόλις καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ ἀπέλυσαν ὅποι ἐβούλοντο τοὺς Οὐ δικαίως δουλαγωγουμένους. ἅτε οὖν φίλαυτοι καὶ τοὺς ὁποιωσδήποτε ὁμογενεῖς προτιμῶντες καὶ τῶν δικαιοτέρων ξένων, οὐχ ἔστιν ἥντινα κατηγορίαν καταλελοίπασιν, ἣν μὴ περὶ Μωϋσέως καὶ τῶν Ἑβραίων εἰρήκασι, τὰς μὲν διὰ Μωϋσέως τεραστίους δυνάμεις οὐ παντελῶς ἀρνούμενοι φάσκοντες δ᾿ αὐτὰς γοητείᾳ καὶ μὴ θείᾳ δύνάμει γεγονέναι. Μωϋσῆς δὲ [τὰ συμβεβηκότα] ὡς οὐ γόης ἀλλ᾿ εὐσεβὴς ἀνὴρ καὶ τῷ τῶν ὅλων ἀνακείμενος θεῷ καὶ μετέχων θειοτέρου πνεύματος καὶ νόμους ἔθετο τοῖς Ἑβραίοις. ὡς τὸ θεῖον αὐτῷ ὑπήχησε, καὶ τὰ συμβεβηκότα, ὡς ἀληθείας εἶχεν, ἀνέγραψεν.
3.6Kelsos, Mısırlıların bir türlü, İbranilerin başka türlü anlattıklarını adil bir biçimde sınayan biri olmadı; Mısırlıları daha çok sevdiği için önyargıya kapılarak yabancılara haksızlık edenlerin sözünü doğru diye kabul etti, haksızlığa uğrayan İbranilerin ise isyan ederek Mısır'ı terk ettiklerini söyledi. Başlangıcı isyan olan bu kadar büyük bir asi Mısırlı kalabalığının isyanla birlikte bir ulus hâline gelip dilini de değiştiremeyeceğini, o zamana kadar Mısır dilini kullanan insanların birdenbire İbranice gibi eksiksiz bir dil kuramayacağını görmüyor. Varsayalım ki Mısır'ı terk ettiklerinde birlikte büyüdükleri dilden de nefret ettiler; o hâlde neden bundan sonra Süryani ya da Fenike dilini kullanmadılar da ikisinden de farklı olan İbraniceyi kurdular? Sözün varmak istediği sonuç şudur: Soyca Mısırlı olan birtakım insanların Mısırlılara isyan edip Mısır'ı terk ettikleri, Filistin'e gelip bugün Yahudiye denen yere yerleştikleri yalandır. Çünkü İbranilerin Mısır'a inmeden önce de atalarından kalma bir dilleri vardı; Mısır yazısından farklı İbrani harfleri de vardı. Musa, Yahudilerin kutsal saydığı beş kitabı bu harflerle yazdı.
Ὁ τοίνυν Κέλσος, οὐ γενόμενος δίκαιος ἐξεταστὴς τῶν λεγομένων παρ᾿ Αἰγυπτίοις ἑτέρως καὶ παρ᾿ Ἑβραίοις ἄλλως, ἀλλὰ προκαταληφθεὶς ὡς ὑπὸ φιλτέρων τῶν Αἰγυπτίων, τοῖς μὲν ἀδικήσασι τοὺς ξένους συγκατέθετο ὡς ἀληθέσι τοὺς δ᾿ ἀδικηθέντας Ἑβραίους στασιάζοντας εἶπε τὴν Αἴγυπτον καταλελοιπέναι, οὐχ ὁρῶν τίνα τρόπον οὐ δύναται τηλικοῦτο στασιῶδες πλῆθος Αἰγυπτίων. ἀρχὴν ἔχον τὴν στάσιν, γενέσθαι ἔθνος ἅμα τῷ στασιάζειν καὶ τὴν διάλεκτον ἀμεῖβον, ἵν᾿ οἱ τέως τῇ Αἰγυπτίων φωνῇ χρώμενοι αἰφνίδιον τὴν Ἑβραίων διάλεκτον συμπληρῶσιν. Ἔστω δὲ καθ᾿ ὑπόθεσιν καταλιπόντας αὐτοὺς τὴν Αἴγυπτον μεμισηκέναι καὶ τὴν σύντροφον φωνήν· πῶς οὖν τὸ μετὰ τοῦτο οὐχὶ μᾶλλον τῇ Σύρων ἐχρῶντο διαλέκτῳ ἢ τῇ Φοινίκων, ἀλλὰ τὴν Ἑβραΐδα ἑτέραν παρ᾿ ἀμφοτέρας συνεστήσαντο; τοῦτο δέ μοι βούλεται ὁ λόγος συνάγειν ὅτι ψεῦδος τὸ Αἰγυπτίους τὸ γένος ὄντας τινὰς ἐστασιακέναι πρὸς Αἰγυπτίους καὶ τὴν Αἴγυπτον καταλελοιπέναι καὶ ἐπὶ τὴν Παλαιστίνην ἐληλυθέναι τήν τε νῦν καλουμένην Ἰουδαίαν ᾠκηκέναι. Ἑβραίων γὰρ καὶ διάλεκτος πάτριος πρὸ τῆς εἰς Αἴγυπτον αὐτῶν καθόδου ἦν, καὶ Ἑβραϊκὰ γράμματα ἕτερα παρὰ τὰ Αἰγυπτίων ἦν, οἷς Μωϋσῆς χρησάμενος ἔγραψε τὰς παρὰ Ἰουδαίοις πεπιστευμένας εἶναι ἱερὰς πέντε βίβλους.
3.7Aynı şekilde, İbranilerin Mısırlı oldukları ve başlangıçlarının bir isyan olduğu da, İsa zamanında Yahudi olan başka kimselerin Yahudi topluluğuna isyan edip İsa'nın ardından gittiği de yalandır. Çünkü ne Kelsos ne de onunla aynı düşünenler Hristiyanların hiçbir isyan işini gösteremezler. Kaldı ki Hristiyanların topluluk olarak doğuşunun sebebi bir isyan olsaydı —başlangıçlarını, kendi yakınları uğruna silaha sarılmalarına ve düşmanlarını öldürmelerine izin verilen Yahudilerden aldıkları hâlde—, ne Hristiyanların kanun koyucusu insan öldürmeyi her durumda yasaklar, öğrencilerine bir insana karşı girişilen şiddetin, o insan en adaletsizi bile olsa, hiçbir zaman adil olmadığını öğretirdi (çünkü tanrısal ilhamla koyduğu kanunlara, ne türden olursa olsun bir insanın öldürülmesine izin vermeyi yakıştırmıyordu); ne de isyandan doğmuş Hristiyanlar, kendilerini "koyunlar gibi" öldürülmeye bırakan ve zulmedenlere hiçbir zaman karşılık vermelerine imkân tanımayan bu kadar yumuşak kanunları benimserlerdi. Üstelik meseleleri daha derinden inceleyen biri, Mısır'dan çıkanlar hakkında şunu söyleyebilir: Bütün halk, İbranice denen dili adeta Tanrı'nın bir armağanı olarak, olağanüstü bir biçimde bir anda edindi. Onların peygamberlerinden biri de şöyle demiştir: "Mısır ülkesinden çıktıklarında bilmediği bir dil işitti."
Ὁμοίως δὲ ψεῦδος τὸ Αἰγυπτίους ὄντας ἀπὸ στάσεως τὴν ἀρχὴν εἰληφέναι τοὺς Ἑβραίους, καὶ τὸ Ἰουδαίους ὄντας ἄλλους κατὰ τοὺς Ἰησοῦ χρόνους ἐστασιακέναι πρὸς τὸ κοινὸν τῶν Ἰουδαίων καὶ τῷ Ἰησοῦ κατηκολουθηκέναι. οὐδὲν γὰρ στάσεως ἔργον ἐπιδεῖξαι Χριστιανῶν ὁ Κέλσος ἢ οἱ ὁμονοοῦντες αὐτῷ δυνήσονται. καίτοι γε εἰ στάσις ἦν τῆς συστάσεως Χριστιανοῖς ἡ αἰτία, τὴν ἀρχὴν ἀπὸ Ἰουδαίων εἰληφόσιν, οἷς ἐξῆν καὶ ὅπλα ὑπὲρ τῶν οἰκείων ἀναλαβεῖν καὶ πολεμίους ἀναιρεῖν, οὔτ᾿ ἂν ὁ νομοθέτης Χριστιανῶν πάντῃ ἀναίρεσιν ἀνθρώπου ἀπηγόρευε, μή ποτε δίκαιον εἶναι διδάσκων τὸ κατ᾿ ἀνθρώπου τόλμημα τῶν ἑαυτοῦ μαθητῶν, κἂν ἀδικώτατος ἐκεῖνος ᾖ (οὐ γὰρ πρέπειν ἡγεῖτο τῇ ἐνθέῳ ἑαυτοῦ νομοθεσίᾳ τὸ συγχωρεῖν ὁποιανδήποτε ἀνθρώπου ἀναίρεσιν)· οὔτ᾿ ἂν Χριστιανοὶ οἱ ἀπὸ στάσεως ἀρξάμενοι τοὺς ἐπὶ τοσοῦτον ἡμέρους προσήκαντο νόμους, δι᾿ ὧν „ὡς πρόβατα“ μὲν ἀναιρεῖσθαι αὐτοῖς ἐγίνετο μηδέ ποτε δὲ ἀμύνασθαι οἷοί τ᾿ ἦσαν τοὺς διώκοντας. καίτοι γε βαθύτερον ἐξετάζοντα τὰ πράγματα ἔστιν εἰπεῖν περὶ μὲν τῶν ἐξεληλυθότων ἐκ γῆς Αἰγύπτου ὅτι παραδόξως ὁ πᾶς λεὼς οἱονεὶ θεοδώρητον διάλεκτον ἀθρόως ἀνείληφε τὴν καλουμένην Ἑβραίαν· ὡς καὶ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς τις εἶπε προφητῶν ὅτι „ἐν τῷ ἐξελθεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου γλῶσσαν, ἣν οὐκ ἔγνω, ἤκουσεν.“
3.8Musa'yla birlikte Mısır'dan çıkanların Mısırlı olmadığı şöyle de gösterilebilir: Mısırlı olsalardı adları da Mısırca olmalıydı, çünkü her dilin adları o dile yakındır. Ama adlarının İbranice olmasından Mısırlı olmadıkları açıksa (Kutsal Yazı İbranice adlarla ve Mısır'da çocuklarına böyle adlar koyanlarla doludur), Mısırlıların söylediği, yani Mısırlı oldukları hâlde Musa'yla birlikte Mısır'dan kovuldukları sözünün yalan olduğu da açıktır. Musa'nın kaydettiği tarihe göre soyca İbrani atalardan geldikleri, kendi dillerini kullandıkları ve çocuklarına bu dilden adlar koydukları apaçıktır. Hristiyanlara gelince: Onlar düşmanlarına karşılık vermemeyi öğrenmiş ve bu yumuşak, insancıl kanuna uymuş oldukları için, savaşma yetkisi almış olsalar, hem de çok güçlü olsalar bile elde edemeyecekleri şeyi elde ettiler. Bunu Tanrı'dan aldılar; Tanrı her zaman onlar için savaştı ve zaman zaman Hristiyanlara karşı ayaklanıp onları öldürmek isteyenleri durdurdu. Ara sıra pek az, sayılabilecek kadar az kişi Hristiyanların dini uğruna öldü; bu, ötekilere bir hatırlatma olsun, dindarlık uğruna mücadele eden birkaç kişiye bakarak daha sağlam olsunlar ve ölümü hor görsünler diye oldu. Ama Tanrı onların bütün ulusunun savaşla yok edilmesine engel oldu; çünkü bu ulusun ayakta kalmasını ve bütün yeryüzünün bu kurtarıcı ve son derece dindar öğretiyle dolmasını istiyordu. Daha zayıf olanlar ölüm kaygısından soluk alsın diye de Tanrı inananları gözetiyor, onlara karşı kurulan her tuzağı yalnız iradesiyle dağıtıyordu; öyle ki ne krallar ne her yerdeki valiler ne de halklar onlara karşı daha fazla kızışabildi. Kelsos'un, eskiden Yahudilerin, sonra da Hristiyanların ortaya çıkışının başlangıcının bir isyan olduğu yolundaki sözlerine bu kadar cevap yeter.
Καὶ οὕτω δὲ κατασκευαστέον ὅτι οὐκ Αἰγύπτιοι ἦσαν οἱ ἐξεληλυθότες μετὰ Μω(??)σέως τὴν Αἴγυπτον· εἰ μὲν Αἰγύπτιοι ἦσαν, ἐχρῆν αὐτῶν τὰ ὀνόματα εἶναι Αἰγύπτια, ὡς ἑκάστῃ διαλέκτῳ συγγενεῖς εἰσιν αἱ προσηγορίαι· εἰ δ᾿ ἐκ τῶν ὀνομάτων Ἑβραϊκῶν ὄντων σαφὲς ὅτι οὐκ Αἰγύπτιοι ἦσαν (πλήρης γὰρ ἡ γραφὴ τῶν Ἑβραϊκῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ τοιαῦτα θεμένων τοῖς υἱοῖς), δῆλον ὅτι ψεῦδος τὸ λεγόμενον ὑπὸ τῶν Αἰγυπτίων. ὅτι Αἰγύπτιοι ὄντες ἀπηλάθησαν μετὰ Μωϋσέως ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου· καὶ σαφῶς ἐναργές ἐστιν ὅτι ἐκ προγόνων Ἑβραίων κατὰ τὴν παρὰ Μωϋσεῖ ἀναγραφεῖσαν ἱστορίαν τὸ γένος ἔχοντες ⟨(ἰδίᾳ)⟩ διαλέκτῳ ἐχρῶντο, ἀφ᾿ ἧς καὶ τὰ ὀνόματα τοῖς υἱοῖς ἐτίθεντο. περὶ δὲ Χριστιανῶν, ἐπεὶ διδαχθέντες μὴ ἀμύνασθαι τοὺς πολεμίους ἐτήρησαν τὴν ἥμερον καὶ φιλάνθρωπον νομοθεσίαν, διὰ τοῦθ᾿ ὅπερ οὐκ ἂν ἐξουσίαν λαβόντες τοῦ πολεμεῖν, εἰ καὶ πάνυ ἦσαν δυνατοὶ, ἤνυσαν· τοῦτ᾿ ἀπὸ θεοῦ εἰλήφασι, τοῦ ὑπὲρ αὐτῶν πολεμήσαντος ἀεὶ καὶ κατὰ καιροὺς παύσαντος τοὺς κατὰ Χριστιανῶν ἱσταμένους καὶ ἀναιρεῖν αὐτοὺς θέλοντας. ὑπομνήσεως μὲν γὰρ χάριν, ἵνα ἐνορῶντες ὀλίγοις ἀγωνιζομένοις ὑπὲρ εὐσεβείας δοκιμώτεροι γίνωνται καὶ θανάτου καταφρονῶσιν, ὀλίγοι κατὰ καιροὺς καὶ σφόδρα εὐαρίθμητοι ὑπὲρ τῆς Χριστιανῶν θεοσεβείας τεθνήκασι, κωλύοντος θεοῦ τὸ πᾶν ἐκπολεμηθῆναι αὐτῶν ἔθνος· συστῆναι γὰρ αὐτὸ ἐβούλετο καὶ πληρωθῆναι πᾶσαν τὴν γῆν τῆς σωτηρίου ταύτης καὶ εὐσεβεστάτης διδασκαλίας· πάλιν τε αὖ ἵν᾿ οἱ ἀσθενέστεροι ἀναπνέωσιν ἀπὸ τῆς περὶ τοῦ θανάτου φροντίδος, ὁ θεὸς προὐνοεῖτο τῶν πιστευόντων, μόνῳ τῷ βουλήματι διασκεδαννὺς πᾶσαν τὴν κατ᾿ αὐτῶν ἐπιβουλὴν, ἵνα μήτε βασιλεῖς μήτε οἱ κατὰ τόπους ἡγούμενοι μήτε οἱ δῆμοι ἐξαφθῆναι κατ᾿ αὐτῶν ἐπὶ πλεῖον δυνηθῶσι, ταῦτα μὲν πρὸς τὰ ὑπὸ Κέλσου εἰρημένα περὶ τοῦ στάσιν γεγονέναι τὴν ἀρχὴν πάλαι μὲν τοῦ συστῆναι Ἰουδαίους ὕστερον δὲ τοῦ τοὺς Χριστιανοὺς γενέσθαι.
3.9Kelsos sonraki sözlerinde açıkça yalan söylediğinden, sözlerini aynen aktaralım: "Bütün insanlar Hristiyan olmak isteseydi, bunlar artık istemezdi." Bunun yalan olduğu, Hristiyanların ellerinden geldiğince sözü dünyanın her yerine ekmeyi ihmal etmemelerinden bellidir. Nitekim bazıları başkalarını da Tanrı'ya bağlı kılmak için yalnız şehirleri değil köyleri ve çiftlikleri de dolaşmayı kendilerine iş edinmişlerdir. Kimse onların bunu zenginlik için yaptığını da söyleyemez; çünkü bazen geçimlerine yetecek kadarını bile almazlar; yoksulluk yüzünden almak zorunda kalırlarsa da, başkaları onlarla daha fazlasını paylaşmak ve ihtiyaçlarından fazlasını vermek istese bile yalnız ihtiyaçları kadarıyla yetinirler. Belki şimdi, söze yönelenler çoğaldığı için zenginler, makam sahibi bazı kimseler, nazik ve soylu kadınlar da sözü taşıyanları ağırladığından, biri bazılarının Hristiyan öğretisinin önderliğini birazcık şöhret için üstlendiğini söylemeye cüret edebilir. Ama özellikle öğretenler için tehlikenin büyük olduğu başlangıçta böyle bir şeyden makul olarak şüphelenmek mümkün değildi. Şimdi bile ötekiler arasındaki itibarsızlık, aynı inançtakiler arasındaki şöhret sanılan şeyden daha büyüktür; hem bu şöhret de herkese nasip olmaz. Demek ki "Bütün insanlar Hristiyan olmak isteseydi, bunlar artık istemezdi" sözü kendiliğinden yalandır.
Ἐπεὶ δ᾿ ἐν τοῖς ἑξῆς προφανῶς ψεύδεται, φέρε καὶ τὴν λέξιν αὐτοῦ ἐκθώμεθα λέγοντος· εἰ ἐθελήσουσι πάντες ἄνθρωποι εἶναι Χριστιανοὶ, οὐκ ἂν ἔτι οἵδε ἐθέλοιεν, ὅτι δὲ ψεῦδος τὸ τοιόνδε, δῆλον ἐκ τοῦ τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτοῖς Χριστιανοὺς μὴ ἀμελεῖν τοῦ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἐπισπείρειν τὸν λόγον, τινὲς γοῦν ἔργον πεποίηνται ἐκπεριέρχεσθαι οὐ μόνον πόλεις ἀλλὰ καὶ κώμας καὶ ἐπαύλεις, ἵνα καὶ ἄλλους εὐσεβεῖς τῷ θεῷ κατασκευάσωσι. καὶ οὐκ ἂν πλούτου τις ἕνεκα φήσαι αὐτοὺς τοῦτο πράττειν, ἔσθ᾿ οτε μὲν οὐδὲ τὰ πρὸς τροφὴν λαμβάνοντας, εἴ ποτε δὲ ἀναγκάζοιντο ὑπὸ τῆς ἀπορίας ταύτης, τῇ χρείᾳ μόνῃ ἀρκουμένους, κἂν πλείους αὐτοῖς κοινωνεῖν ἐθέλωσι καὶ μεταδιδόναι τὰ ὑπὲρ τὰς χρείας. νῦν μὲν οὖν τάχα, ὅτε διὰ τὸ πλῆθος τῶν προσερχομένων τῷ λόγῳ καὶ πλούσιοι καί τινες τῶν ἐν ἀξιώμασι καὶ γύναια τὰ ἁβρὰ καὶ εὐγενῆ ἀποδέχονται τοὺς ἀπὸ τοῦ λόγου, τολμήσει τις λέγειν διὰ τὸ δοξάριον προΐστασθαί τινας τῆς κατὰ Χριστιανοὺς διδασκαλίας· οὐ μὴν κατὰ τὴν ἀρχὴν, ὅτε πολὺς ὁ κίνδυνος μάλιστα τοῖς διδάσκουσιν ἦν, οἷόν τε τὸ τοιοῦτον εὐλόγως ὑπονοεῖν. καὶ νῦν δὲ πλείων ἐστὶν ἡ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἀδοξία τῆς παρὰ τοῖς ὁμοδόξοις νομιζομένης δόξης, καὶ ταύτης οὐ πᾶσι. ψεῦδος οὖν αὐτόθεν ὅτι, εἰ ἐθελήσουσι πάντες ἄνθρωποι εἶναι Χριστιανοὶ, οὐκ ἂν ἔτι οἵδε ἐθέλοιεν.
3.10Bunun kanıtı olarak ne söylediğine de bak: "Başlangıçta," diyor, "az idiler ve aynı şeyi düşünüyorlardı; ama kalabalığa yayılınca yeniden bölünüp parçalanıyorlar, her biri kendi hizbini istiyor; çünkü baştan beri bunu arzuluyorlardı." Hristiyanların başlangıçta, sonraki kalabalıkla karşılaştırıldığında az oldukları açıktır; gerçi hiç de az değillerdi. Çünkü İsa'ya karşı kıskançlık uyandıran ve Yahudileri ona tuzak kurmaya kışkırtan şey, onun ardından ıssız yerlere giden kalabalığın büyüklüğüydü: Kadınlar ve çocuklar hesaba katılmadan beş bin ve dört bin erkek onu izliyordu. İsa'nın sözlerinde öyle büyük bir çekim vardı ki yalnız erkekler değil kadınlar da onun ardından ıssız yerlere gitmek istiyor, öğretmenin peşinden ıssız yerlere gitmekte kadın zayıflığını ve el âlemin ne diyeceğini hesaba katmıyorlardı. Hiçbir tutkusu olmayan çocuklar da, ya anne babalarının peşinden ya da belki içlerine tanrısallık ekilsin diye onun tanrısallığına çekilerek, anne babalarıyla birlikte onu izliyordu. Ama olsun, başlangıçta az olduklarını kabul edelim; bunun, Hristiyanların bütün insanları söze ikna etmek istemeyecekleri iddiasıyla ne ilgisi var?
Ὅρα δὲ καὶ τί φησιν εἶναι τούτου τεκμήριον· ὅτι ἀρχόμενοι μὲν, φησὶν, ὀλίγοι τε ἦσαν καὶ ἓν ἐφρόνουν· εἰς πλῆθος δὲ σπαρέντες αὖθις αὖ τέμνονται καὶ σχίζονται καὶ στάσεις ἰδίας ἔχειν ἕκαστοι θέλουσι· τούτου γὰρ ἀρχῆθεν ἔχρῃζον. ὅτι μὲν οὖν συγκρίσει τοῦ ἑξῆς πλήθους ὀλίγοι ησαν ἀρχόμενοι Χριστιανοὶ δῆλον, καίτοι οὐ πάντῃ ἦσαν ὀλίγοι, τὸ γὰρ κινῆσαν φθόνον τῷ Ἰησοῦ καὶ διερεθίσαν Ἰουδαίους πρὸς τὴν κατὰ τούτου ἐπιβουλὴν τὸ πλῆθος τῶν ἑπομένων αὐτῷ εἰς τὰς ἐρήμους ην, πεντακισχιλίων καὶ τετρακισχιλίων ἀνδρῶν αὐτῷ ἀκολουθούντων χωρὶς τοῦ τῶν γυναικῶν καὶ τῶν παιδίων ἀριθμοῦ, τοσαύτη γάρ τις ἴϋγξ ἦν ἐν τοῖς Ἰησοῦ λόγοις, ὡς οὐ μόνον ἄνδρας ἕπεσθαι θέλειν αὐτῷ εἰς τὰς ἐρημίας ἀλλὰ καὶ γυναῖκας, οὐχ ὑποτεμνομένας τὴν γυναικείαν ἀσθένειαν καὶ τὸ δοκοῦν ἐν τῷ ἀκολουθεῖν εἰς τὰς ἐρημίας τῷ διδασκάλῳ· ἀπαθέστατα δὲ παιδία, ἤτοι τοῖς γεννήσασιν ἑπόμενα ἢ τάχα καὶ ὑπὸ τῆς θειότητος αὐτοῦ ἀγόμενα, ἵνα αὐτοῖς ἐνσπαρῇ θειότης, ἠκολούθει μετὰ τῶν γεγεννηκότων, ἀλλ᾿ ἔστω ὀλίγους γεγονέναι κατὰ τὴν ἀρχήν· τί τοῦτο συμβάλλεται πρὸς τὸ μὴ ἂν ἐθελῆσαι Χριστιανοὺς ἐμποιῆσαι πᾶσιν ἀνθρώποις περὶ τοῦ λόγου πειθώ;
3.11Kelsos hepsinin aynı şeyi düşündüğünü de söylüyor; burada da tanrısal sayılan kitapların yorumu konusunda inananlar arasında baştan beri anlaşmazlıklar çıktığını görmüyor. Daha havariler vaaz ederken ve İsa'yı gözleriyle görmüş olanlar onun öğretilerini öğretirken, Yahudilerden inananlar arasında uluslardan söze yönelenler hakkında az olmayan bir tartışma çıkmıştı: Bunlar Yahudi âdetlerini mi korumalıydı, yoksa uluslar arasında atalarının geleneğini bırakıp İsa'ya inananlardan temiz ve temiz olmayan yiyeceklerle ilgili "yük", zorunlu olmadığı için kaldırılmalı mıydı? İsa'yı görmüş olanların zamanında yaşamış olan Pavlus'un mektuplarında da, diriliş hakkında, onun "çoktan gerçekleşmiş" olup olmadığı hakkında ve Rab'bin gününün "gelip gelmediği" hakkında bazı kimselerin tartıştığını gösteren sözler bulunur. "Bilgi diye yanlış adlandırılan şeyin kutsallıktan yoksun boş sözlerinden ve çelişkilerinden kaçın; bazıları bu bilgiye sahip olduklarını iddia ederek imanda gemi kazasına uğradılar" sözü de, Kelsos'un sandığının aksine, inananlar daha çoğalmadan, ta başlangıçtan beri bazı sapkın yorumlar olduğunu gösterir.
Φησὶ δὲ καὶ ὅτι ἓν ἐφρόνουν πάντες, οὐδ᾿ ἐν τούτῳ ὁρῶν ὅτι ἀρχῆθεν περὶ τὴν ἐν τοῖς πεπιστευμένοις θείοις εἶναι βιβλίοις ἐκδοχὴν γεγόνασι διαφωνίαι τῶν πιστευόντων, ἔτι γοῦν τῶν ἀποστόλων κηρυσσόντων καὶ τῶν αὐτοπτῶν τοῦ Ἰησοῦ διδασκόντων τὰ ἐκείνου μαθήματα, ζήτησις οὐκ ὀλίγη πρὸς ἀλλήλους γεγένηται παρὰ τοῖς ἀπὸ Ἰουδαίων πιστεύουσι περὶ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἐπερχομένων τῷ λόγῳ, πότερον δεῖ τὰ Ἰουδαϊκὰ αὐτοὺς τηρεῖν ἔθη ἢ τὸ περὶ καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων βρωμάτων „βάρος“ ἀφαιρεῖν ὡς οὐκ ἐπεῖγον ἀπὸ τῶν τὰ πάτρια καταλιπόντων ἐν τοῖς ἔθνεσι καὶ πιστευόντων τῷ Ἰησοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς Παύλου ἐπιστολαῖς, γενομένου ἐν τῷ χρόνῳ τῶν Ἰησοῦν ἑωρακότων, εὑρίσκεται λεγόμενά τινα ὡς ζητηθέντων τινῶν περὶ ἀναστάσεως καὶ περὶ τοῦ „ἤδη“ αὐτὴν „γεγονέναι“ καὶ περὶ ἡμέρας κυρίου, πότερον „ἐνέστηκεν“ ἢ μή, ἀλλὰ καὶ τὸ „ἐκτρεπόμενος τὰς βεβήλους κενοφωνίας καὶ ἀντιθέσεις τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, ἥν τινες ἐπαγγελλόμενοι“ „περὶ τὴν πίστιν ἐναυάγησαν,“ δηλωτικόν ἐστιν ὅτι ἀπ᾿ ἀρχῆς γεγόνασί τινες παρεκδοχαὶ, οὐδέπω, ὡς οἴεται Κέλσος, πολλῶν τῶν πιστευόντων γεγενημένων.
3.12Sonra Kelsos, öğretiyi suçlarmış gibi Hristiyanlıktaki mezhepleri yüzümüze vurarak şöyle diyor: "Kalabalığa yayılınca yeniden bölünüp parçalanıyorlar, her biri kendi hizbini istiyor." Ayrıca şöyle diyor: "Çoğalınca yeniden ayrışarak birbirlerini çürütüyorlar; deyim yerindeyse yalnız tek bir şeyde, adda —o da gerçekten ortaklarsa— ortaklar; yine de yalnız bunu bırakmaktan utanıyorlar; geri kalan her şeyde her biri başka bir yerde saf tutmuş." Buna şunu söyleyeceğiz: Başlangıcı ciddi ve hayat için yararlı olmayan hiçbir şeyde farklı mezhepler ortaya çıkmamıştır. Hekimlik insan soyu için yararlı ve zorunlu olduğundan ve onda bedenleri tedavi etmenin yolu konusunda araştırılan pek çok şey bulunduğundan, Yunanlar arasında hekimlikte herkesin bildiği gibi birçok mezhep vardır; bana kalırsa barbarlar arasında da, en azından hekimlik yaptığını söyleyenler arasında vardır. Yine felsefe de hakikati ve var olanların bilgisini vaat ederek nasıl yaşanması gerektiğini önerdiği, insan soyuna yararlı olanı öğretmeye çalıştığı ve araştırdığı konular büyük görüş ayrılıklarına yol açtığı için, felsefede sayısız mezhep oluşmuştur; bunların kimi daha ünlü, kimi değildir. Yahudilik de Musa'nın yazılarının ve peygamber sözlerinin farklı yorumlanmasını mezheplerin doğmasına vesile bilmiştir. Bunun gibi, Hristiyanlık da insanlara —Kelsos'un sandığı gibi yalnız köle ruhlu olanlara değil, Yunanlar arasındaki birçok bilgi meraklısına da— ciddi bir şey olarak göründüğü için zorunlu olarak mezhepler ortaya çıktı. Bunlar hiç de isyan ve kavga sevgisi yüzünden değil, bilgi meraklılarından birçoğunun Hristiyanlığın öğretilerini anlamaya çaba göstermesi yüzünden oldu. Herkesin tanrısal diye inandığı sözler farklı biçimlerde yorumlanınca, bunun ardından, sözün başlangıcına hayran kalmış ama şu ya da bu inandırıcı görünen düşüncelerle birbirlerinden ayrılmaya yönelmiş kimselerin adlarını taşıyan mezhepler doğdu. Ama kimse hekimlikten, içindeki mezhepler yüzünden makul olarak kaçmaz; yakışık olanı gözeten kimse de felsefedeki çok sayıda mezhebi bahane edinerek felsefeden nefret etmez. Bunun gibi Yahudiler arasındaki mezhepler yüzünden Musa'nın ve peygamberlerin kutsal kitaplarını da mahkûm etmemek gerekir.
Εἶτ᾿ ἐπεὶ ὡς κατηγορῶν τοῦ λόγου τὰ περὶ τῶν ἐν χριστιανισμῷ αἱρέσεων ὀνειδίζει ἡμῖν λέγων· εἰς πλῆθος δὲ σπαρέντες αὖθις αὖ σχίζονται καὶ τέμνονται καὶ στάσεις ἰδίας ἔχειν ἕκαστοι θέλουσι· φησὶ δ᾿ ὅτι καὶ ὑπὸ πλήθους πάλιν διϊστάμενοι σφᾶς αὐτοὺς ἐλέγχουσιν· ἑνὸς ὡς εἰπεῖν ἔτι κοινωνοῦντες, εἴ γε κοινωνοῦσι, τοῦ ὀνόματος, καὶ τοῦτο μόνον ἐγκαταλιπεῖν ὅμως αἰσχύνονται· τὰ λοιπὰ δ᾿ ἄλλοι ἀλλαχῇ τετάχαται· καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι οὐδενὸς πράγματος, οὗ μὴ σπουδαία ἐστὶν ἡ ἀρχὴ καὶ τῷ βίῳ χρήσιμος, γεγόνασιν αἱρέσεις διάφοροι, ἐπεὶ γὰρ ἰατρικὴ χρήσιμος καὶ ἀναγκαία τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων, πολλά τε τὰ ἐν αὐτῇ ζητούμενα περὶ τοῦ τρόπου τῆς τῶν σωμάτων θεραπείας, διὰ τοῦτο αἱρέσεις ἐν ἰατρικῇ παρὰ μὲν Ἕλλησιν εὑρίσκονται ὁμολογουμένως πλείονες, ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι καὶ παρὰ βαρβάροις, ὅσοι ⟨(γε)⟩ ἐπαγγέλλονται χρῆσθαι ἰατρικῇ, πάλιν τε αὖ ἐπεὶ φιλοσοφία ἀλήθειαν ἐπαγγελλομένη καὶ γνῶσιν τῶν ὄντων πῶς δεῖ βιοῦν ὑποτίθεται καὶ πειρᾶται διδάσκειν τὰ ὠφέλιμα ἡμῶν τῷ γένει, πολλὴν δ᾿ ἔχει τὰ ζητούμενα πράγματα διολκὴν, διὰ τοῦτο αἱρέσεις ἐν φιλοσοφίᾳ συνέστησαν πλεῖσται ὅσαι, ὧν αἱ μέν εἰσι διασημότεραι αἱ δὲ οὐ τοιαῦται, ἀλλὰ καὶ ἰουδαϊσμὸς πρόφασιν ἔσχε γενέσεως αἱρέσεων τὴν διάφορον ἐκδοχὴν τῶν Μω(??)σέως γραμμάτων καὶ τῶν προφητικῶν λόγων. οὕτω τοίνυν, ἐπεὶ σεμνόν τι ἐφάνη τοῖς ἀνθρώποις χριστιανισμὸς, οὐ μόνοις, ὡς ὁ Κέλσος οἴεται, τοῖς ἀνδραποδωδεστέροις ἀλλὰ καὶ πολλοῖς τῶν παρ᾿ Ἕλλησι φιλολόγων, ἀναγκαίως ὑπέστησαν οὐ πάντως διὰ ⟨(τὰς)⟩ στάσεις καὶ τὸ φιλόνεικον αἱρέσεις ἀλλὰ διὰ τὸ σπουδάζειν συνιέναι τὰ χριστιανισμοῦ καὶ τῶν φιλολόγων πλείονας, τούτῳ δ᾿ ἠκολούθησε, διαφόρως ἐκδεξαμένων τοὺς ἅμα πᾶσι πιστευθέντας εἶναι θείους λόγους, τὸ γενέσθαι αἱρέσεις ἐπωνύμους τῶν θαυμασάντων μὲν τὴν τοῦ λόγου ἀρχὴν κινηθέντων δ᾿ ὅπως ποτ᾿ οὖν ὑπό τινων πιθανοτήτων πρὸς τὰς εἰς ἀλλήλους διαφωνίας. ἀλλ᾿ οὔτ᾿ ἰατρικὴν εὐλόγως ἄν τις φεύγοι διὰ τὰς ἐν αὐτῇ αἱρέσεις, οὔτε φιλοσοφίαν τοῦ πρέποντος στοχαζόμενός τις ἂν μισοῖ, πρόφασιν τοῦ μισεῖν αὐτὴν ποριζόμενος τὰς πολλὰς αἱρέσεις. οὕτως οὐδὲ διὰ τὰς ἐν Ἰουδαίοις αἱρέσεις καταγνωστέον τῶν Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν ἱερῶν βιβλίων.
3.13Bu akıl yürütme tutarlıysa, Hristiyanlar arasındaki mezhepler için de neden aynı savunmayı yapmayalım? Bana kalırsa Pavlus bunlar hakkında pek hayranlık uyandırıcı bir söz söylemiştir: "Aranızdan sınanmış olanların belli olması için aranızda mezheplerin de olması gerekir." Hekimlikte, çeşitli mezheplerde kendini yetiştirmiş, çoğunu iyi niyetle incelemiş ve en üstün olanı seçmiş kişi nasıl sınanmış sayılırsa; felsefede birçok mezhebi tanıyıp onlarda kendini yetiştirmiş ve en güçlü çıkan öğretiye bağlanmış kişi nasıl çok ilerlemiş sayılırsa, Yahudiliğin ve Hristiyanlığın mezheplerini dikkatle incelemiş kişinin de en bilge Hristiyan olduğunu söylerdim. Öğretiyi mezhepler yüzünden suçlayan, Sokrates'in öğretisini de suçlayabilirdi; çünkü onun okulundan aynı şeyleri düşünmeyen birçok okul doğmuştur. Biri Platon'un öğretilerini de, yeniliklerle onun okulundan ayrılmış olan Aristoteles yüzünden suçlayabilirdi; bundan yukarıda da söz etmiştik. Bana öyle geliyor ki Kelsos, İsa adını bile bizimle paylaşmayan bazı mezhepleri de tanımış. Belki Ophitler ve Kayinciler denenler hakkında ya da İsa'dan tamamen kopmuş böyle başka bir görüş varsa onun hakkında bir şeyler duymuştu. Ama bunun Hristiyanların öğretisinin suçlanmayı hak etmesiyle hiçbir ilgisi yoktur.
Εἰ δὲ ταῦτ᾿ ἔχει ἀκολουθίαν, πῶς οὐχὶ ὁμοίως ἀπολογησόμεθα καὶ περὶ τῶν ἐν Χριστιανοῖς αἱρέσεων; περὶ ὧν πάνυ θαυμασίως ὁ Παῦλος εἰρηκέναι μοι δοκεῖ τό· „δεῖ γὰρ καὶ αἱρέσεις ἐν ὑμῖν εἶναι, ἵνα οἱ δόκιμοι φανεροὶ γένωνται ⟨(ἐν ὑμῖν)⟩.“ ὡς γὰρ δόκιμος ἐν ἰατρικῇ ὁ διὰ τὸ γυμνάσασθαι ἐν ποικίλαις αἱρέσεσι καὶ εὐγνωμόνως ἐξητακέναι τὰς πλείονας ἑλόμενος τὴν διαφέρουσαν, καὶ ὡς ὁ πάνυ προκόπτων ἐν φιλοσοφίᾳ ἀπὸ τοῦ πλείονα ἐγνωκέναι ἐγγυμνασάμενος αὐτοῖς καὶ τῷ κρατήσαντι προσθέμενος λόγῳ· οὕτως εἴποιμ᾿ ἂν καὶ τὸν ἐπιμελῶς ἐνιδόντα ταῖς ἰουδαϊσμοῦ καὶ χριστιανισμοῦ αἱρέσεσι σοφώτατον Χριστιανὸν γενέσθαι. ὁ δ᾿ ἐγκαλῶν τῷ λόγῳ διὰ τὰς αἱρέσεις ἐγκαλέσαι ἂν καὶ τῇ Σωκράτους διδασκαλίᾳ, ἀφ᾿ οὗ τῆς διατριβῆς πολλαὶ γεγόνασιν οὐ τὰ αὐτὰ φρονούντων σχολαί· ἀλλὰ καὶ Πλάτωνος ἐγκαλέσαι ἄν τις τοῖς δόγμασι δι᾿ Ἀριστοτέλην, ἀποφοιτήσαντα τῆς διατριβῆς αὐτοῦ ἐν καινοτομίαις· περὶ οὗ καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν. δοκεῖ δέ μοι ὁ Κέλσος ἐγνωκέναι τινὰς αἱρέσεις μηδὲ τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἰησοῦ κοινωνούσας ἡμῖν. τάχα γὰρ περιήχητο περὶ τῶν καλουμένων Ὀφιανῶν καὶ τῶν Καϊανῶν, καὶ εἴ τις ἄλλη τοιαύτη ἐξ ὅλων ἀποφοιτήσασα τοῦ Ἰησοῦ συνέστη γνώμη· πλὴν οὐδὲν τοῦτο πρὸς τὸ ἐγκλητέον εἶναι τὸν Χριστιανῶν λόγον.
3.14Bundan sonra şöyle diyor: "Aralarındaki birlik, değer taşıyan hiçbir temele dayanmadığı ölçüde daha da şaşırtıcıdır. Ama değer taşıyan bir temel var: isyan, isyandan gelen yarar ve dışarıdakilerden duyulan korku. İnançlarını pekiştiren bunlardır." Buna da şöyle diyeceğiz: Aramızdaki birlik öyle bir temele —daha doğrusu bir temele değil, tanrısal bir etkinliğe— dayanır ki, başlangıcı, peygamberlerde insanlara, onları kurtaracak Mesih'in gelişini ummayı öğreten Tanrı'dır. Bu, inanmayanlarca çürütülmüş gibi görünse de gerçekte çürütülmedikçe, öğreti Tanrı'nın sözü olarak sağlam durur ve İsa'nın insan olmadan önce de, insan olduktan sonra da Tanrı'nın Oğlu olduğu ispat edilmiş olur. Ben derim ki, insan olduktan sonra da ruhun en keskin gözlerine sahip olanlar onu her zaman Tanrı'ya en yakışır biçimde, gerçekten Tanrı katından bize inmiş olarak bulurlar. Bu öğreti başlangıcını da sonrasını da insan aklından değil, Tanrı'nın görünüşünden almıştır; Tanrı çeşit çeşit bilgelik ve çeşit çeşit kudretlerle önce Yahudiliği, ondan sonra da Hristiyanlığı kurmuştur. Bu kadar çok insanı döndüren ve iyileştiren öğretinin başlangıcının isyan ve isyandan gelen yarar olduğu düşüncesi de çürütülmüş oldu.
Μετὰ ταῦτά φησι· θαυμασιώτερον μὴν τὸ σύνθημα αὐτῶν τοσῷδε. ὅσῳ γε μᾶλλον ἐξ οὐδεμιᾶς ὑποθέσεως ἀξιόχρεω συνεστὸς ἐλέγχοιτο. ἀλλ᾿ ἔστιν ἀξιόχρεως ὑπόθεσις ἡ στάσις καὶ ἡ δι᾿ αὐτὴν ὠφέλεια καὶ τὸ τῶν ἔξωθεν δέος· ταῦτα βεβαιοῖ τὴν πίστιν αὐτοῖς. καὶ πρὸς τοῦτο δὲ φήσομεν ὅτι οὕτως ἐξ ὑποθέσεως, μᾶλλον δὲ οὐδ᾿ ὑποθέσεως ἀλλὰ θείας ἐνεργείας τὸ σύνθημα ἡμῶν ἐστιν, ὥστε τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ εἶναι θεὸν. ἐν προφήταις διδάσκοντα τοὺς ἀνθρώπους ἐλπίσαι ἐπιδημίαν Χριστοῦ, σώσοντος τοὺς ἀνθρώπους. ὅσον γὰρ τοῦτο οὐκ ἀληθῶς ἐλέγχεται, κἂν δοκῇ ὑπὸ τῶν ἀπίστων ἐλέγχεσθαι. ἐπὶ τοσοῦτον ὁ λόγος ὡς θεοῦ λόγος συνίσταται, καὶ ὁ Ἰησοῦς υἱὸς ὢν θεοῦ καὶ πρὶν ἐνανθρωπῆσαι καὶ ἐνανθρωπήσας ἀποδείκνυται. ἐγὼ δέ φημι ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν ἀεὶ εὑρίσκεται τοῖς ἔχουσιν ὀφθαλμοὺς ψυχῆς ὀξυδερκεστάτους θεοπρεπέστατος καὶ ἀληθῶς θεόθεν πρὸς ἡμᾶς κατελθὼν, καὶ οὐκ ἀπὸ συνέσεως ἀνθρωπίνης τὴν ἀρχὴν ἢ τὰ ἑξῆς τῇ ἀρχῇ ἔχων ἀλλ᾿ ἀπὸ τῆς τοῦ θεοῦ ἐπιφανείας, ποικίλῃ σοφίᾳ καὶ ποικίλαις δυνάμεσι συστήσαντος πρότερον μὲν τὸν ἰουδαϊσμὸν μετὰ δ᾿ αὐτὸν τὸν χριστιανισμόν· ἠλέγχθη δὲ καὶ τὸ στάσιν νομίζεσθαι καὶ τὴν διὰ τὴν στάσιν ὠφέλειαν ἀρχὴν εἶναι τῷ τοσούτους ἐπιστρέψαντι καὶ βελτιώσαντι λόγῳ.
3.15Aramızdaki birliği dışarıdakilerden duyulan korkunun da ayakta tutmadığı, Tanrı'nın istemesiyle bu korkunun epeydir sona ermiş olmasından bellidir. İnananların bu hayat bakımından kavuştuğu güvenliğin de, sözü her yolla karalayanlar şimdi inananların bu kadar kalabalık hâlde isyan içinde olmasının sebebini, yöneticilerin eski zamanlardaki gibi onlara savaş açmamasında görmeye başladıklarında sona ermesi muhtemeldir. Çünkü sözden ne barışta gevşemeyi ve kendimizi rahatlığa kaptırmayı, ne de dünya bize savaş açtığında yılmayı ve İsa Mesih'te evrenin Tanrısı'na olan sevgiden ayrılmayı öğrendik. Başlangıcımızın yüceliğini, Kelsos'un sandığı gibi gizlemiyor, açıkça ortaya koyuyoruz: İlk kez aramıza katılanlara putları ve bütün heykelleri hor görmeyi aşılıyor, üstelik düşüncelerini Tanrı yerine yaratılmışlara kulluk etmekten kurtarıp yükselterek onları her şeyi yaratana çıkarıyoruz. Haber verilen kişiyi de hem onun hakkındaki kehanetlerden (bunlar pek çoktur) hem de Müjdelerden ve havarilerin sözlerinden, daha anlayışla dinleyebilenlere titizlikle aktarılan şeylerden hareketle açıkça gösteriyoruz.
Ὅτι δὲ οὐδὲ τὸ ⟨(τῶν)⟩ ἔξωθεν δέος τὸ σύνθημα ἡμῶν διακρατεῖ δῆλον ἐκ τοῦ καὶ τοῦτο βουληθέντος θεοῦ πεπαῦσθαι ἤδη χρόνῳ πλείονι. καὶ εἰκὸς παύσεσθαι τὸ ὡς πρὸς τὸν βίον τοῦτον τοῖς πιστεύουσιν ἐγγενόμενον ἀδεὲς, ἐπὰν πάλιν οἱ παντὶ τρόπῳ διαβάλλοντες τὸν λόγον τὴν αἰτίαν τῆς ἐπὶ τοσοῦτο νῦν στάσεως ἐν πλήθει τῶν πιστευόντων νομίσωσιν εἶναι. ἐν τῷ μὴ προσπολεμεῖσθαι αὐτοὺς ὑπὸ τῶν ἡγουμένων ὁμοίως τοῖς πάλαι χρόνοις. μεμαθήκαμεν γὰρ ἀπὸ τοῦ λόγου μήτ᾿ ἐν εἰρήνῃ ἐκλύεσθαι καὶ τῇ ἀνέσει ἑαυτοὺς ἐπιδιδόναι μήτ᾿ ἐν τῷ πολεμεῖσθαι ὑπὸ τοῦ κόσμου ἐκκακεῖν καὶ ἀφίστασθαι τῆς πρὸς τὸν θεὸν τῶν ὅλων ἐν Ἰησοῦ τῷ Χριστῷ ἀγάπης. σαφῶς δὴ τὸ σεμνὸν τῆς ἡμετέρας ἀρχῆς παριστῶμεν καὶ οὐχ. ὡς οἴεται Κέλσος, ἀποκρύπτομεν, ἐπὰν καὶ τοῖς πρώτως εἰσαγομένοις καταφρόνησιν μὲν τῶν εἰδώλων καὶ πάντων τῶν ἀγαλμάτων ἐμποιήσωμεν, καὶ πρὸς τούτοις ἐπαίροντες τὰ φρονήματα αὐτῶν ἀπὸ τοῦ δουλεύειν τοῖς κτισθεῖσιν ἀντὶ θεοῦ ἐπὶ τὸν κτίσαντα τὰ ὅλα αὐτοὺς ἀναβιβάζωμεν· ἐμφανῶς παριστάντες τὸν προφητευθέντα ἔκ τε τῶν περὶ αὐτοῦ προφητειῶν (πολλαὶ δέ εἰσιν αὗται) καὶ ἐκ τῶν ἐξητασμένως παραδιδομένων τοῖς δυναμένοις ἀκούειν συνετώτερον τῶν εὐαγγελίων καὶ τῶν ἀποστολικῶν φωνῶν.
3.16Kelsos'un ispatsız yazdığı gibi insanları ne türlü şeylerle cezbediyor ya da hangi korkuları uyduruyoruz, isteyen göstersin. Yoksa Kelsos, Tanrı'nın yargıç olduğu ve insanların bütün yaptıklarından yargılanacağı öğretisini —ki bunu kâh Kutsal Yazılardan, kâh akla yatkın düşüncelerden hareketle çeşitli biçimlerde temellendiriyoruz— uydurulmuş korkular diye mi adlandırmak istiyor? Oysa (hakikat ne de sevimlidir!) Kelsos'un kendisi eserinin sonlarına doğru şöyle der: "Ne bunlar, ne ben, ne de başka herhangi bir insan, adaletsizlerin cezalandırılacağı ve adillerin ödüllere layık görüleceği öğretisini bir kenara atmamalıdır." Öyleyse ceza öğretisini çıkarırsan, insanları hangi korkuları uydurarak cezbediyoruz? "Eski bir sözü yanlış anlayıp bundan uydurduklarımızla, Korybantlar gibi coşanların çevresinde gümbürdeyenler gibi, insanların kulağına önceden flüt çalıp onları önceden telkinle hazırlıyoruz" dediğinde de ona şöyle diyeceğiz: Hangi eski sözü yanlış anlıyoruz? Yer altındaki mahkemeleri öğreten Yunan sözünü mü, yoksa başka şeylerle birlikte bu hayattan sonraki hayatı da haber vermiş Yahudi sözünü mü? Hangisi olursa olsun, en azından akılla inanmaya çalışanlarımızın hakikati yanlış anlayarak bu tür öğretilere göre yaşadığını gösteremez.
Ποῖα δὲ παντοδαπὰ ἐπισπώμεθα ἢ τίνα συμπλάσσομεν δείματα, ὡς ἀναποδείκτως γράφει ὁ Κέλσος, παραστησάτω ὁ βουλόμενος. εἰ μὴ ἄρα τὴν περὶ δικαστοῦ θεοῦ καὶ δικαζομένων ἀνθρώπων ἐφ᾿ οἷς ἔπραξαν πᾶσι διδασκαλίαν μετὰ κατασκευῆς ποικίλης, πῇ μὲν τῆς ἀπὸ τῶν γραφῶν πῇ δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ εἰκότος λόγου, δείματα βούλεται λέγειν ὁ Κέλσος συμπεπλασμένα. καίτοι γε (φίλη γὰρ ἡ ἀλήθεια) φησὶ πρὸς τοῖς τελευταίοις ὁ Κέλσος ὅτι μήτε τούτοις εἴη μήτ᾿ ἐμοὶ μήτε ἄλλῳ τινὶ ἀνθρώπων ἀποθέσθαι τὸ περὶ τοῦ κολασθήσεσθαι τοὺς ἀδίκους καὶ γερῶν ἀξιωθήσεσθαι τοὺς δικαίους δόγμα. ποῖα οὖν δείματα. ἐὰν ἀνέλῃς τὸν περὶ κολάσεως λόγον. συμπλάττοντες ἐπισπώμεθα τοὺς ἀνθρώπους; ἀλλὰ καὶ ἐπὰν λέγῃ ὅτι τὰ τοῦ παλαιοῦ λόγου παρακούσματα συμπλάττοντες τούτοις προκαταυλοῦμεν καὶ προκατηχοῦμεν τοὺς ἀνθρώπους ὡς οἱ τοὺς κορυβαντιζομένους περιβομβοῦντες, φήσομεν πρὸς αὐτόν· ποίου παλαιοῦ λόγου παρακούσματα; εἴτε γὰρ τοῦ Ἑλληνικοῦ, καὶ διδάξαντος περὶ τῶν ὑπὸ γῆν δικαστηρίων. εἴτε τοῦ Ἰουδαϊκοῦ, μετὰ τῶν ἄλλων καὶ περὶ τῆς ἑξῆς τῷ βίῳ τούτῳ ζωῆς προφητεύσαντος, οὐκ ἂν ἔχοι παραστῆσαι ὅτι ἡμεῖς ἐν παρακούσμασι γενόμενοι τῆς ἀληθείας, ὅσοι γε πειρώμεθα μετὰ λόγου πιστεύειν, πρὸς τὰ τοιαῦτα ζῶμεν δόγματα.
3.17İnancımızla ilgili şeyleri Mısırlılarınkiyle karşılaştırmak istiyor: "Onlarda yaklaşanı parlak kutsal alanlar, korular, büyük ve güzel giriş kapıları, harika tapınaklar, çevrede gösterişli çadırlar, son derece batıl ve gizemli ayinler karşılar; ama içeri girip daha da içeriye ilerleyince, tapınılan bir kedi, maymun, timsah, teke ya da köpek görülür." Bizde, Mısırlıların yaklaşanlara gösterdiği bu heybetli görünüşlere karşılık gelen ne var? Görkemli giriş kapılarından sonra içeride tapınılan akılsız hayvanlara karşılık gelen ne var? Yoksa kehanetler, her şeyin üstündeki Tanrı ve heykellere karşı söylenenler bizdeki yüce şeylerdir de çarmıha gerilmiş İsa Mesih tapınılan akılsız hayvana mı karşılık gelir? Bunu söylerse (çünkü başka bir şey söyleyeceğini sanmıyorum), şöyle cevap vereceğiz: Yukarıda İsa'yla ilgili şeyleri temellendirmek için pek çok şey söyledik; onun başına insanca gelmiş görünenlerin bile evrene yararlı ve bütün dünyaya kurtuluş getirici biçimde olduğunu gösterdik.
Παραβάλλειν δὲ τὰ τῆς πίστεως ἡμῶν τοῖς Αἰγυπτίων θέλει πράγμασι· παρ᾿ οἷς προσιόντι μέν ἐστι λαμπρὰ τεμένη καὶ ἄλση καὶ προπυλαίων μεγέθη τε καὶ κάλλη καὶ νεῲ θαυμάσιοι καὶ σκηναὶ πέριξ ὑπερήφανοι καὶ θρησκεῖαι μάλα δεισιδαίμονες καὶ μυστηριώτιδες, ἤδη δὲ εἰσιόντι καὶ ἐνδοτέρω γινομένῳ θεωρεῖται προσκυνούμενος αἴλουρος ἢ πίθηκος ἢ κροκόδειλος ἢ τράγος ἢ κύων. τί γὰρ τὸ ἀνάλογον τοῖς πρὸς τοὺς προσιόντας σεμνοφανέσιν Αἰγυπτίων ἐστὶ παρ᾿ ἡμῖν, τί δὲ τὸ ἀνάλογον τοῖς ἔνδον μετὰ τὰ σεμνὰ προπύλαια ἀλόγοις ζῴοις προσκυνουμένοις; ἢ τὰς μὲν προφητείας καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ τὰ κατὰ τῶν ἀγαλμάτων †ἐστὶ τὰ καὶ κατ᾿ αὐτὸν σεμνὰ, Ἰησοῦς δὲ Χριστὸς ἐσταυρωμένος τὸ ἀνάλογον τῷ προσκυνουμένῳ ἀλόγῳ ζῴῳ; ἀλλ᾿ ἐὰν τοῦτο λέγῃ (οὐ γὰρ ἄλλο τι οἶμαι φήσειν αὐτὸν), ἀπαντήσομεν ὅτι πλείονα ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἡμῖν εἰς κατασκευὴν τῶν κατὰ τὸν Ἰησοῦν εἴρηται, ὅτι καὶ τὰ δοκοῦντα κατ᾿ ἄνθρωπον αὐτῷ συμβεβηκέναι χρησίμως γέγονεν [ἐν] τῷ παντὶ καὶ σωτηρίως τῷ ὅλῳ κόσμῳ.
3.18Sonra Mısırlıların akılsız hayvanlar hakkında da yüce sözler ettiklerini, bunların Tanrı'nın birtakım simgeleri olduğunu ya da kehanet bildiren peygamberleri onlara hangi adı vermeyi seviyorsa o olduğunu söylediklerini anlatıyor ve bunun, bunları öğrenmiş olanlarda boşuna erginlenmedikleri izlenimini uyandırdığını söylüyor. Ama Pavlus'un "Ruh aracılığıyla" verilen bilgelik sözü ve "aynı Ruh'a göre" verilen bilgi sözü diye adlandırdığı armağandan gelip Hristiyanlıktaki çok bilgililere görünen sözlerimizdeki şeylerin farkına Kelsos'un hiç varmadığını sanıyorum. Bu yalnız bu sözlerden değil, ileride Hristiyanların topluluğunu suçlarken söylediklerinden de anlaşılır: Ona göre Hristiyanlar her bilgeyi inançlarının sözünden uzaklaştırıyor, yalnız akılsızları ve köle ruhluları çağırıyorlar. Bunları sırası gelince, o yere vardığımızda göreceğiz.
Εἶτα τὰ μὲν τῶν Αἰγυπτίων, σεμνολογούντων καὶ τὰ περὶ τῶν ἀλόγων ζῴων καὶ φασκόντων εἶναί τινα αὐτὰ θεοῦ σύμβολα ἢ ὅπως φίλον ὀνομάζειν τοῖς χρηματίζουσιν αὐτῶν προφήταις, φησὶ φαντασίαν ἐξαποστέλλειν τοῖς ταῦτα μεμαθηκόσιν, ὅτι μὴ μάτην μεμύηνται· τὰ δ᾿ ἐν τοῖς ἡμετέροις λόγοις ἀπὸ τοῦ καλουμένου παρὰ τῷ Παύλῳ χαρίσματος ἐν τῷ „διὰ τοῦ πνεύματος“ λόγῳ σοφίας καὶ ἐν τῷ „κατὰ τὸ πνεῦμα“ λόγῳ γνώσεως παριστάμενα τοῖς ἐν χριστιανισμῷ πολυμαθέσιν οὐδὲ πεφαντάσθαι μοι ὁ Κέλσος δοκεῖ οὐ μόνον ἀπὸ τούτων ἀλλὰ καὶ ἐξ ὧν ἐν τοῖς ἑξῆς κατηγορῶν τοῦ συστήματος Χριστιανῶν λέγει, ὡς πάντα μὲν σοφὸν ἀπελαυνόντων τοῦ λόγου τῆς πίστεως αὐτῶν μόνους δὲ ἀνοήτους καὶ τοὺς ἀνδραποδώδεις καλούντων, περὶ ὧν κατὰ καιρὸν εἰσόμεθα. γενόμενοι κατὰ τὸν τόπον.
3.19Bizim Mısırlılarla alay ettiğimizi söylüyor; oysa onlar, bu tür şeylerin çoğunluğun sandığı gibi bir günlük hayvanlara değil, ezelî ideaların onurlandırılması olduğunu öğrettiklerinde pek çok ve hiç de değersiz olmayan bilmeceler sunuyorlarmış. Kelsos'a göre biz ise İsa hakkındaki anlatılarımızda Mısırlıların teke ve köpeklerinden daha yüce hiçbir şey ortaya koymayan saf insanlarmışız. Buna şöyle diyeceğiz: Soylu dostum, Mısırlıların kendi hayvanları hakkında pek çok ve hiç de değersiz olmayan bilmeceler ve kapalı anlatılar sunduklarını söyleyerek onları haklı olarak yüceltiyorsun da, Hristiyanlıkta olgunlaşmış olanlara İsa hakkındaki şeyleri sözün bilgeliğine göre açıkladığımızda, bizim hiçbir şey söylemediğimize, söylediklerimizin hepsinin boş ve değersiz olduğuna inanarak bizi suçlamakla haksızlık etmiyor musun? Pavlus, Hristiyanlıktaki bilgeliği dinlemeye yeterli olan bu kimseler hakkında öğretirken şöyle der: "Olgun olanlar arasında bilgelikten söz ediyoruz; ama bu çağın ya da bu çağın yok olup gidecek yöneticilerinin bilgeliğinden değil. Biz Tanrı'nın gizli tutulmuş, sır olan bilgeliğinden söz ediyoruz; Tanrı onu çağlardan önce bizim yüceliğimiz için belirledi. Bu çağın yöneticilerinden hiçbiri onu anlamadı."
Καί φησι γὲ ἡμᾶς τῶν μὲν Αἰγυπτίων καταγελᾶν. καίτοι πολλὰ καὶ οὐ φαῦλα παρεχόντων αἰνίγματα, ἐπὰν ἰδεῶν ἀϊδίων καὶ οὐχ, ὡς δοκοῦσιν οἱ πολλοὶ, ζῴων ἐφημερίων τιμὰς εἶναι τὰ τοιαῦτα διδάσκωσιν· εὐήθεις δ᾿ εἶναι μηδὲν σεμνότερον τράγων καὶ κυνῶν τῶν παρ᾿ Αἰγυπτίοις εἰσάγοντας ἐν ταῖς περὶ τοῦ Ἰησοῦ διηγήσεσι. καὶ πρὸς τοῦτο δὲ φήσομεν· ἆρ᾿. ὦ γενναῖε, τὸ μὲν Αἰγυπτίους πολλὰ καὶ οὐ φαῦλα παρέχεσθαι αἰνίγματα καὶ ἀσαφεῖς διηγήσεις περὶ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς ζῴων εὐλόγως ἐπαίρεις τῷ λόγῳ, οὐ δεόντως δὲ ποιεῖς ἡμῶν κατηγορῶν ὡς πειθόμενος μηδὲν ἡμᾶς λέγειν ἀλλὰ πάντα οὐδενὸς λόγου καὶ φαῦλα. ἐπὰν τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ κατὰ τὴν τοῦ λόγου σοφίαν διεξοδεύωμεν τοῖς ὡς ἐν χριστιανισμῷ τελείοις· περὶ ὧν ὡς ἱκανῶν ἀκοῦσαι τῆς ἐν χριστιανισμῷ σοφίας διδάσκων ὁ Παῦλός φησι· „σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις. σοφίαν δὲ οὐ τοῦ αἰῶνος τούτου οὐδὲ τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου τῶν καταργουμένων· ἀλλὰ λαλοῦμεν θεοῦ σοφίαν ἐν μυστηρίῳ τὴν ἀποκεκρυμμένην, ἣν προώρισεν ὁ θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων εἰς δόξαν ἡμῶν, ἣν οὐδεὶς τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου ἔγνωκε.“
3.20Kelsos'la aynı düşünenlere şunu soruyoruz: Pavlus, hiçbir üstün bilgelik tasavvur etmeden mi "olgun olanlar arasında bilgelikten" söz ettiğini ileri sürüyordu? Kelsos her zamanki küstahlığıyla, Pavlus'un hiçbir bilgeliği olmadan bunu iddia ettiğini söylerse, ona şöyle karşılık vereceğiz: Önce bunu söyleyenin mektuplarını açıkla; içlerindeki her sözün amacına, örneğin Efeslilere, Koloselilere, Selaniklilere, Filipililere ve Romalılara yazdıklarındaki sözlerin amacına dikkatle bak. İkisini birden göster: Hem Pavlus'un sözlerini anladığını, hem de aralarında saf ya da aptalca bazı sözler bulunduğunu ortaya koyabileceğini. Dikkatle okumaya kendini verirse, eminim ki ya sıradan bir dille büyük şeyler düşünen bu adamın kavrayışına hayran kalacak, ya da hayran kalmazsa kendisi gülünç duruma düşecektir: İster adamın amacını anlamış gibi anlatsın, ister onun anladığını sandığı şeylere karşı çıkıp onları çürütmeye çalışsın.
Καί φαμεν τοῖς ὁμονοοῦσι τῷ Κέλσῳ ὅτι οὐδεμίαν ἆρα φανταζόμενος ὑπερέχουσαν σοφίαν ὁ Παῦλος ἐπηγγέλλετο „σοφίαν“ λαλεῖν „ἐν τοῖς τελείοις“; ἐπειδὰν δὲ κατὰ τὸ ἑαυτοῦ θρασὺ φήσῃ ὅτι οὐδὲν ἔχων σοφὸν ταῦτα ἐπηγγέλλετο, ἀνταποκρινούμεθα αὐτῷ λέγοντες· πρῶτον σαφήνισον τοῦ ταῦτα λέγοντος τὰς ἐπιστολὰς καὶ ἐνατενίσας τῷ βουλήματι ἑκάστης ἐν αὐταῖς λέξεως, φέρ᾿ εἰπεῖν τῇ πρὸς Ἐφεσίους καὶ πρὸς Κολασσαεῖς καὶ τῇ πρὸς Θεσσαλονικεῖς καὶ Φιλιππησίους καὶ πρὸς Ῥωμαίους. ἀμφότερα δεῖξον, καὶ ὅτι νενόηκας τοὺς Παύλου λόγους καὶ ὅτι παραστῆσαι ἔχεις εὐήθεις τινὰς ἢ ἠλιθίους. ἐὰν γὰρ ἐπιδῷ ἑαυτὸν τῇ μετὰ τοῦ προσέχειν ἀναγνώσει, εὖ οἶδ᾿ ὅτι ἢ θαυμάσεται τὸν νοῦν τοῦ ἀνδρὸς, ἐν ἰδιωτικῇ λέξει μεγάλα περινοοῦντος. ἢ μὴ θαυμάσας αὐτὸς καταγέλαστος φανεῖται, εἴτε διηγούμενος ὡς νενοηκὼς τὸ βούλημα τοῦ ἀνδρὸς ἢ καὶ ἀντιλέγειν καὶ ἀνατρέπειν πειρώμενος ἃ ἐφαντάσθη αὐτὸν νενοηκέναι.
3.21Müjdelerde yazılan her şeyin ne kadar özenle gözetildiğinden henüz söz etmiyorum bile. Bunların her biri yalnız çoğunluk için değil, bazı anlayışlı kimseler için de görülmesi güç, derin bir anlam taşır. İsa'nın "dışarıdakilere" söylediği benzetmelerin çok derin bir açıklaması vardır; İsa bunların açık anlamını, dışarıdan işitmenin ötesine geçmiş ve "evde" baş başa yanına gelenler için saklıyordu. Bunu anlayan kişi, bazılarına neden "dışarıdakiler", ötekilere neden "evdekiler" dendiğine hayran kalacaktır. Yine, görmeye gücü yetenlerden kim İsa'nın yer değiştirmelerine şaşırmaz? Kâh belli sözler ya da işler için ya da kendi başkalaşımı için dağa çıkar, kâh aşağıda, hasta olan ve öğrencilerinin onu izlediği yere çıkamayanları iyileştirir. Müjdelerin gerçekten yüce ve tanrısal yanlarını ya da Pavlus'taki Mesih'in, yani bilgeliğin ve Logos'un düşüncesini şimdi anlatmanın yeri değil. Ama bunlar, Tanrı kilisesinin içteki gizemli şeylerini Mısırlıların kedilerine, maymunlarına, timsahlarına, tekelerine ya da köpeklerine benzeten Kelsos'un felsefeden nasibini almamış alaycılığına karşı yeterlidir.
Καὶ οὔπω λέγω περὶ τῆς ἐν τοῖς εὐαγγελίοις τηρήσεως πάντων τῶν γεγραμμένων· ὧν ἕκαστον πολὺν καὶ δυσθεώρητον οὐ μόνον τοῖς πολλοῖς ἀλλὰ καὶ τισι τῶν συνετῶν περιέχει λόγον. ἔχοντα διήγησιν βαθυτάτην παραβολῶν, ὧν τοῖς „ἔξω“ ἐλάλησεν ὁ Ἰησοῦς, τηρῶν αὐτῶν τὴν σαφήνειαν τοῖς ὑπερβεβηκόσι τὰς ἐξωτερικὰς ἀκοὰς καὶ κατ᾿ ἰδίαν αὐτῷ „ἐν τῇ οἰκίᾳ“ προσερχομένοις, θαυμάσεται δὲ νοήσας, τίνα λόγον ἔχει τὸ „ἔξω“ τινὰς ὀνομάζεσθαι καὶ ἄλλους „ἐν τῇ οἰκίᾳ.“ καὶ πάλιν τίς οὐκ ἂν καταπλαγείη τῶν δυναμένων βλέπειν τὰς Ἰησοῦ μεταβάσεις, ἀναβαίνοντος μὲν εἰς ὄρος ἐπὶ τοιοῖσδε λόγοις ἢ πράξεσιν ἢ τῇ ἑαυτοῦ μεταμορφώσει. κάτω δὲ θεραπεύοντος τοὺς ἀσθενοῦντας καὶ μὴ δυναμένους ἀναβαίνειν ὅπου ἕπονται αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ; διηγεῖσθαι δὲ νῦν τὰ ἀληθῶς σεμνὰ καὶ θεῖα τῶν εὐαγγελίων ἢ τὸν ἐν τῷ Παύλῳ Χριστοῦ. τουτέστι τῆς σοφίας καὶ τοῦ λόγου, νοῦν οὐκ εὔκαιρον. ἀλλ᾿ αὐτάρκη καὶ ταῦτα πρὸς τὴν ἀφιλόσοφον χλεύην τοῦ Κέλσου. ὁμοιοῦντος τὰ ἔνδον καὶ μυστικὰ τῆς ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ τοῖς Αἰγυπτίων αἰλούροις ἢ πιθήκοις ἢ κροκοδείλοις ἢ τράγοις ἢ κυσίν.
3.22Bize karşı yazdığı söz boyunca bizi kötülemenin ve alaya almanın hiçbir türünü bırakmayan soytarı Kelsos, Yunanlar arasında insanken tanrı olduklarına inanılan Dioskurları, Herakles'i, Asklepios'u ve Dionysos'u anıyor. Şöyle diyor: "Bunlar insanlar için pek çok soylu iş göstermiş olsalar da, insan oldukları için onları tanrı saymaya katlanamıyorsunuz; oysa İsa'nın öldükten sonra kendi yandaşlarına göründüğünü söylüyorsunuz." Üstelik onun göründüğünü, hem de bir gölge olarak göründüğünü söylediğimiz için de bizi suçluyor. Buna şunu söyleyeceğiz: Kelsos kurnazca ne bunlara tanrı olarak tapmadığını açıkça ortaya koydu (çünkü kendisine doğru görüneni savunursa, yazısını okuyacak olanların onu tanrıtanımaz sayacaklarından çekiniyordu), ne de onları tanrı saydığı görüntüsünü verdi; çünkü ikisinden hangisini yapsaydı ona cevap verirdik.
Haydi, onları tanrı saymayanlara şunu söyleyelim: Bunlar hiç mi yoklar, yani bazılarının insan ruhunun hemen yok olduğunu sandığı gibi bunların ruhu da yok mu oldu? Yoksa ruhun varlığını sürdürdüğünü ya da ölümsüz olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre bunlar da varlıklarını sürdürüyor ya da ölümsüz mü; tanrı değil de kahraman mılar? Ya da kahraman bile değil, düpedüz ruh mudurlar? Eğer yok olduklarını düşünüyorsanız, önce ruh hakkındaki öğretiyi temellendirmemiz gerekir. Eğer varlarsa, o zaman da ölümsüzlük öğretisini yalnız ruh hakkında güzel şeyler söylemiş Yunanlara dayanarak değil, tanrısal öğretilere uygun biçimde de kabul etmek gerekir. O zaman, bunlar hakkındaki hikâyeleri getirerek, çok tanrılı olmuş bu kimselerin buradan ayrıldıktan sonra daha iyi bir yere ve daha iyi bir paya kavuşmuş olamayacaklarını göstereceğiz. Bu hikâyelerde Herakles'in büyük ahlaksızlığı ve Omphale'ye bir kadın gibi köle oluşu, Asklepios'un da onların Zeus'u tarafından yıldırımla vurulduğu yazılıdır. Dioskurlar hakkında da şu söz söylenecektir: "Kâh gün aşırı yaşarlar, kâh yine ölürler; tanrılara eşit bir onura nail olmuşlardır" — sık sık ölen bu kimseler! Öyleyse bunlardan birinin akla yatkın biçimde tanrı ya da kahraman sayılabileceğini nasıl düşünüyorlar?
Οὐδὲν δὲ εἶδος τοῦ περὶ ἡμῶν διασυρμοῦ καὶ καταγέλωτος καταλιπὼν ὁ βωμολόχος Κέλσος ἐν τῷ καθ᾿ ἡμῶν λόγῳ Διοσκούρους καὶ Ἡρακλέα καὶ Ἀσκληπιὸν καὶ Διόνυσον ὀνομάζει, τοὺς ἐξ ἀνθρώπων πεπιστευμένους παρ᾿ Ἕλλησι γεγονέναι θεοὺς. καὶ φησιν οὐκ ἀνέχεσθαι μὲν ἡμᾶς τούτους νομίζειν θεοὺς. ὅτι ἄνθρωποι ἦσαν καὶ πρῶτοι. καίτοι πολλὰ ἐπιδειξαμένους καὶ γενναῖα ὑπὲρ ἀνθρώπων· τὸν δ᾿ Ἰησοῦν ἀποθανόντα ὑπὸ τῶν ἰδίων θιασωτῶν ὦφθαί φαμεν· προσκατηγορεῖ δ᾿ ἡμῶν καὶ ὡς λεγόντων αὐτὸν ὦφθαι, καὶ ταῦτα σκιάν. καὶ πρὸς ταῦτα δὲ φήσομεν ὅτι δεινῶς ὁ Κέλσος οὔτε σαφῶς παρέστησε μὴ σέβειν τούτους ὡς θεοὺς (εὐλαβεῖτο γὰρ τὴν δόξαν τῶν ἐντευξομένων αὐτοῦ τῇ γραφῇ. ὑποληψομένων αὐτὸν ἄθεον, εἴ τι τῆς φαινομένης αὐτῷ ἀληθείας ἐπρέσβευεν). οὔτ᾿ αὖ προσεποιήσατο καὶ αὐτὸς αὐτοὺς θεοὺς νομίζειν· πρὸς ἑκάτερον γὰρ ἂν αὐτῶν ἀπεκρινάμεθα. φέρε οὖν πρὸς μὲν τοὺς μὴ νομίζοντας αὐτοὺς εἶναι θεοὺς ταῦτ᾿ εἴπωμεν. ἆρ᾿ οὐδὲ τὴν ἀρχήν εἰσιν οὗτοι, ἀλλ᾿, ὥσπερ οἴονταί τινες περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων ψυχῆς ὡς παραχρῆμα διαφθειρομένης, διεφθάρη καὶ τούτων ἡ ψυχή· ἢ κατὰ τὴν δόξαν τῶν λεγόντων ἐπιδιαμένειν ἢ ἀθάνατον αὐτὴν εἶναι ἐπιδιαμένουσιν οὗτοι ἢ ἀθάνατοί εἰσι, καὶ θεοὶ μὲν οὐκ εἰσὶν ἥρωες δέ· ἢ οὐδὲ ἥρωες ἀλλ᾿ ἁπαξαπλῶς ψυχαί; εἰ μὲν οὖν οὐκ εἶναι ὑπολαμβάνετε αὐτοὺς. τὸν προηγούμενον ἡμῖν περὶ ψυχῆς κατασκευαστέον λόγον· εἰ δὲ εἰσὶ, καὶ οὕτω τὸν περὶ ἀθανασίας ἀποδεκτέον οὐ μόνον ἐκ τῶν καλῶς περὶ αὐτῆς εἰπόντων Ἑλλήνων ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ ἀρέσκον τοῖς θείοις μαθήμασι. καὶ δείξομεν ὅτι οὐχ οἷόν τε τούτους πολυθέους γενομένους ἐν χώρᾳ καὶ μερίδι κρείττονι γεγονέναι μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλλαγὴν, φέροντες τὰς περὶ αὐτῶν ἱστορίας, ἐν αἷς ἀναγέγραπται πολλὴ Ἡρακλέους ἀκολασία καὶ ἡ πρὸς τὴν Ὀμφάλην γυναικείως δουλεία, καὶ τὰ περὶ Ἀσκληπιοῦ ὡς κεραυνῷ βληθέντος ὑπὸ τοῦ Διὸς αὐτῶν. λελέξεται δὲ καὶ τὰ περὶ τῶν Διοσκούρων, ὡς ἄλλοτε μὲν ζώουσ᾿ ἑτερήμεροι, ἄλλοτε δ᾿ αὖτε τεθνᾶσιν· τιμὴν δὲ λελόγχασιν ἶσα θεοῖσιν οἱ πολλάκις ἀποθνῄσκοντες. πῶς οὖν οἴονται κατὰ τὸ εὔλογον τούτων νομισθῆναί τινα θεὸν ἢ ἥρωα;
3.23Biz ise İsa'mızla ilgili şeyleri peygamber sözlerinden gösteriyor, sonra onun hakkındaki anlatıyı onlar hakkındaki anlatılarla karşılaştırarak [...] onun hakkında hiçbir ahlaksızlık anlatılmadığını gösteriyoruz. Ona tuzak kuran ve ona karşı "yalancı tanıklık" arayanlar bile, onu ahlaksızlıkla suçlamak için uyduracakları "yalancı tanıklığa" inandırıcılık kazandıracak bir şey bulamadılar. Ölümü de insanların tuzağıyla oldu; Asklepios'a inen yıldırımla hiçbir benzerliği yoktu. Bir de çılgın, kadın giysilerine bürünmüş Dionysos'un, tanrı olarak tapınılacak ne yüce yanı var? Bunları savunanlar alegoriye sığınırlarsa, bir yandan bu alegorilerin sağlam olup olmadığını, öte yandan Titanlarca parçalanan ve göksel tahttan indirilen birinin gerçek bir varlığı olup olamayacağını, saygıya ve tapınmaya layık olup olmadığını ayrı ayrı incelemek gerekir. Kendi yandaşlarına görünmüş olan (Kelsos'un kullandığı adı kullanacağım) İsa'mız ise gerçekten görünmüştür; Kelsos onun bir gölge olarak göründüğünü söyleyerek sözü karalıyor. Onlar hakkındaki anlatılar İsa hakkındaki anlatıyla birlikte incelensin. Yoksa Kelsos onlarınkinin doğru, bunlarınsa uydurma olmasını mı istiyor? Oysa bunları, gözleriyle görmüş, gördükleri şeyi apaçık kavradıklarını işleriyle göstermiş, onun sözü uğruna gönüllü olarak çektikleri acılarla da iç tutumlarını ortaya koymuş kimseler yazmıştır. Her şeyi akla yatkın biçimde yapmak isteyen kim gelişigüzel onlar hakkındaki anlatılara inanır da, bunun hakkındakilere incelemeden saldırıp inanmaz?
Ἡμεῖς δὲ τὰ περὶ τοῦ ἡμετέρου Ἰησοῦ ἀπὸ τῶν προφητικῶν δεικνύντες καὶ μετὰ τοῦτο παραβάλλοντες τὴν περὶ αὐτοῦ ἱστορίαν ταῖς περὶ ἐκείνων ἱστορίαις . . . . . ὅτι οὐδεμία τούτου φέρεται ἀκολασία. οὐδὲ γὰρ αὐτοὶ οἱ ἐπιβουλεύοντες αὐτῷ καὶ ζητήσαντες κατ᾿ αὐτοῦ „ψευδομαρτυρίαν“ κἂν πιθανότητα εὗρον εἰς τὴν κατ᾿ αὐτοῦ „ψευδομαρτυρίαν,“ ἵν᾿ ἀκολασίας ἕνεκεν αὐτοῦ κατηγορήσωσιν· ἀλλὰ καὶ ὁ θάνατος αὐτοῦ ἐξ ἐπιβουλῆς ἀνθρώπων γέγονε καὶ οὐδὲν ὅμοιον ἔσχε τῷ πρὸς τὸν Ἀσκληπιὸν κεραυνῷ. τί δὲ σεμνὸν ἔχει ὁ μαινόλας Διόνυσος καὶ γυναικεῖα περιβεβλημένος. ἵν᾿ ὡς θεὸς προσκυνηθῇ; ἐὰν δὲ καὶ οἱ περὶ τούτων ἀπολογούμενοι ἐπὶ ἀλληγορίας καταφεύγωσιν, ἰδίᾳ μὲν ἐξεταστέον τὰς ἀλληγορίας, εἰ τὸ ὑγιὲς ἔχουσιν, ἰδίᾳ δὲ, εἰ δύνανται ὑπόστασιν ἔχειν καὶ ἄξιοι εἶναι σεβασμῶν καὶ προσκυνήσεως σπαραττόμενοι ὑπὸ Τιτάνων καὶ καταβαλλόμενοι ἀπὸ τοῦ οὐρανίου θρόνου. ὁ δ᾿ ἡμέτερος Ἰησοῦς ὁ ὀφθεὶς τοῖς ἰδίοις θιασώταις (χρήσομαι γὰρ τῷ παρὰ τῷ Κέλσῳ ὀνόματι) ὤφθη μὲν κατ᾿ ἀλήθειαν, συκοφαντεῖ δὲ τὸν λόγον ὁ Κέλσος λέγων αὐτὸν ὦφθαι σκιάν. καὶ συνεξεταζέσθω γε τὰ τῶν περὶ ἐκείνων ἱστοριῶν τῇ περὶ τοῦ Ἰησοῦ. ἢ ἐκεῖνα μὲν βούλεται ὁ Κέλσος εἶναι ἀληθῆ, ταῦτα δὲ ἀναγραφέντα ὑπὸ τῶν τεθεαμένων καὶ τῷ ἔργῳ δειξάντων τὴν ἐνάργειαν τῆς καταλήψεως περὶ τοῦ τεθεωρημένου καὶ παραστησάντων τὴν διάθεσιν ἐν οἷς προθύμως ὑπὲρ τοῦ λόγου αὐτοῦ πεπόνθασιν εἶναι πλάσματα; καὶ τίς ἂν κατὰ τὸ εὔλογον πάντα πράττειν θέλων ἀποκληρωτικῶς συγκαταθοῖτο μὲν ⟨(τοῖς)⟩ περὶ ἐκείνων εἰς δὲ τὰ περὶ τούτου ἀνεξετάστως ὁρμῶν ἀπιστήσαι τοῖς περὶ αὐτοῦ;
3.24Yine Asklepios hakkında, Yunanlardan ve barbarlardan büyük bir insan kalabalığının onu sık sık gördüğünü ve hâlâ gördüğünü —yalnız bir hayalet olarak değil, iyileştirirken, iyilik ederken ve geleceği önceden söylerken— kabul ettiği söylendiğinde, Kelsos buna inanmamızı istiyor ve buna inanırsak İsa'ya inananları suçlamıyor. Ama İsa'nın harikalarını görmüş ve vicdanlarının dürüstlüğünü apaçık ortaya koymuş öğrencilere, yazılardan bir vicdanın görülebildiği ölçüde onların hilesizliğini görerek inandığımızda, Kelsos bize saf diyor. Oysa kendisi, dediği gibi Asklepios'a inandığını açıkça söyleyen Yunanlardan ve barbarlardan oluşan sayısız bir kalabalığı gösteremez. Biz ise, eğer bunu önemli bir şey sayıyorsa, İsa'ya inandığını açıkça söyleyen Yunanlardan ve barbarlardan oluşan sayısız bir kalabalığı apaçık gösteriyoruz. Bazıları da yaptıkları iyileştirmelerde bu inanç sayesinde olağanüstü bir şey aldıklarının işaretlerini gösterirler; iyileştirilmeye muhtaç olanların üzerine, her şeyin üstündeki Tanrı'dan ve İsa'nın adından, onunla ilgili anlatıyla birlikte, başka hiçbir şey çağırmazlar. Biz de bunlarla birçok kişinin ağır dertlerden, akıl tutulmalarından, deliliklerden ve ne insanların ne de daimonların iyileştirebildiği sayısız başka dertten kurtulduğunu gördük.
Καὶ πάλιν ἐπὰν μὲν περὶ τοῦ Ἀσκληπιοῦ λέγηται ὅτι πολὺ ἀνθρώπων πλῆθος Ἑλλήνων τε καὶ βαρβάρων ὁμολογεῖ πολλάκις ἰδεῖν καὶ ἔτι ὁρᾶν, οὐ φάσμα αὐτὸ τοῦτο ἀλλὰ θεραπεύοντα καὶ εὐεργετοῦντα καὶ τὰ μέλλοντα προλέγοντα. πιστεύειν ἡμᾶς ὁ Κέλσος ἀξιοῖ καὶ οὐκ ἐγκαλεῖ τοῖς εἰς τὸν Ἰησοῦν πιστοῖς. ἐπὰν τούτοις πιστεύωμεν· ἐπὰν δὲ τοῖς μαθηταῖς καὶ τεθεαμένοις τὰ τεράστια τοῦ Ἰησοῦ καὶ παριστᾶσιν ἐναργῶς τὸ εὔγνωμον τῆς ἑαυτῶν συνειδήσεως συγκαταθώμεθα, ὁρῶντες τὸ ἀπάνουργον αὐτῶν, ὅσον ἔστιν ἰδεῖν συνείδησιν ἀπὸ γραμμάτων, εὐήθεις τινὲς εἶναι παρὰ τῷ Κέλσῳ ὀνομαζόμεθα, οὐκ ἔχοντι παρστῆσαι ἀμύθητον, ὥς φησι. πλῆθος ἀνθρώπων Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων ὁμολογούντων Ἀσκληπιῷ. ἡμεῖς γὰρ, εἰ τοῦτο σεμνὸν εἶναι νομίζει, ἐναργῶς δείκνυμεν ἀμύθητόν τι πλῆθος Ἑλλήνων τε καὶ βαρβάρων ὁμολογούντων τῷ Ἰησοῦ. τινὲς δὲ σημεῖα τοῦ εἰληφέναι τι διὰ τὴν πίστιν ταύτην παραδοξότερον ἐπιδείκνυνται ἐν οἷς θεραπεύουσιν. οὐδὲν ἄλλο καλοῦντες ἐπὶ τοὺς δεομένους θεραπείας ἢ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ τὸ τοῦ Ἰησοῦ ὄνομα μετὰ τῆς περὶ αὐτοῦ ἱστορίας. τούτοις γὰρ καὶ ἡμεῖς ἑωράκαμεν πολλοὺς ἀπαλλαγέντας χαλεπῶν συμπτωμάτων καὶ ἐκστάσεων καὶ μανιῶν καὶ ἄλλων μυρίων, ἅπερ οὔτ᾿ ἄνθρωποι οὔτε δαίμονες ἐθεράπευσαν.
3.25Asklepios denen hekim bir daimonun bedenleri iyileştirdiğini kabul etsem bile, buna ya da Apollon'un kehanetine hayran olanlara şöyle derdim: Bedenlerin hekimliği ne iyi ne kötü sayılan bir şeyse ve yalnız erdemlilerin değil kötülerin de payına düşebiliyorsa, geleceği önceden bilmek de ne iyi ne kötü sayılan bir şeyse (çünkü geleceği önceden bilen kişi her durumda erdemli olduğunu göstermez), iyileştirenlerin ya da önceden bilenlerin hiçbir biçimde kötü olmadığını, her bakımdan erdemli ve tanrı sayılmaktan pek de uzak olmayan kimseler olduklarının nasıl ispat edildiğini gösterin. Ama iyileştirenlerin ya da önceden bilenlerin erdemli olduğunu ispat edemeyeceklerdir; çünkü yaşamaya layık olmayan birçok kişinin de iyileştirildiği söylenir; bilge bir hekim, uygunsuz yaşayan bu insanları iyileştirmek istemezdi.
Pythia'nın kehanetlerinde de akla yatkın olmayan bazı buyruklar bulursun. Şimdilik bunlardan ikisini aktaracağım. Bir kehanet, sanırım boksör olan Kleomedes'in tanrılara eşit onurlarla onurlandırılmasını buyurdu; onun boksörlüğünde ne yüce bir şey gördü, bilmiyorum; ama ne Pythagoras'ı ne de Sokrates'i boksöre verdiği onurlarla onurlandırdı. Ayrıca Arkhilokhos'u "Musaların hizmetkârı" diye andı; oysa bu adam şiir yeteneğini en kötü ve en hayasız konularda göstermiş, hayasız ve kirli bir karakter sergilemişti. Tanrı sayılan Musaların "hizmetkârı" dediğine göre onu dindar biri diye ilan etmiş oluyordu. Oysa rastgele birinin bile, dindar kişinin her türlü ölçülülükle ve aretē ile donanmamış olabileceğini söyleyeceğini, ölçülü bir insanın Arkhilokhos'un saygı uyandırmayan iambos şiirlerindeki sözleri söyleyebileceğini sanmam. Asklepios'un hekimliğinden ve Apollon'un kâhinliğinden kendiliğinden tanrısal hiçbir şey görünmüyorsa, bunların anlatıldığı gibi olduğunu kabul etsem bile, biri onlara temiz tanrılar olarak nasıl akla yatkın biçimde tapabilir? Hele kâhin denen kadın Pythia ağzının üzerine otururken, kâhinlik ruhu Apollon —yani yersel bedenden arınmış olan— kadının cinsel organlarından içine giriyorken? Biz İsa ve onun kudreti hakkında böyle hiçbir şey düşünmüyoruz. Çünkü bakireden doğan beden insan maddesinden oluşmuştu, insanca yaralara ve ölüme açıktı.
Ἵνα δὲ καὶ δῶ ἰατρόν τινα δαίμονα θεραπεύειν σώματα τὸν καλούμενον Ἀσκληπιὸν, εἴποιμ᾿ ἂν πρὸς τοὺς θαυμάζοντας τὸ τοιοῦτο ἢ τὴν Ἀπόλλωνος μαντείαν ὅτι. εἴπερ μέσον ἐστὶν ἡ τῶν σωμάτων ἰατρικὴ καὶ πρᾶγμα πίπτον οὐκ εἰς ἀστείους μόνον ἀλλὰ καὶ φαύλους. μέσον δὲ καὶ ἡ περὶ τῶν μελλόντων πρόγνωσις (οὐ γὰρ πάντως ἐμφαίνει τὸ ἀστεῖον ὁ προγινώσκων), παραστήσατε πῶς οὐδαμῶς μέν εἰσι φαῦλοι οἱ θεραπεύοντες ἢ οἱ προγινώσκοντες παντὶ δὲ τρόπῳ ἀποδείκνυνται ἀστεῖοί τινες καὶ οὐ μακρὰν τοῦ ὑποληφθῆναι εἶναι θεοί. ἀλλ᾿ οὐ δυνήσονται ἀστείους ἀποδεῖξαι τοὺς θεραπεύοντας ἢ τοὺς προγινώσκοντας. πολλῶν καὶ ἀναξίων τοῦ ζῆν θεραπεύεσθαι λεγομένων, οὓς οὐκ ἂν οὐδ᾿ ὁ σοφὸς ἰατρὸς ὢν θεραπεῦσαι ἠθέλησεν ἀκαθηκόντως ζῶντας. καὶ ἐν τοῖς χρησμοῖς δὲ τοῦ Πυθίου εὕροις ἂν προστασσόμενά τινα οὐκ εὔλογα. ὧν δύο ἐπὶ τοῦ παρόντος παραθήσομαι, ὅτι Κλεομήδην μὲν, οἶμαι τὸν πύκτην, ἰσοθέοις τιμαῖς ἐκέλευε τιμᾶσθαι. οὐκ οἶδ᾿ ὅ τι ποτὲ σεμνὸν ἰδὼν ἐν τῇ πυκτικῇ αὐτοῦ, οὔτε δὲ Πυθαγόραν οὔτε Σωκράτην ἐτίμησε ταῖς τιμαῖς τοῦ πύκτου. ἀλλὰ καὶ „Μουσῶν θεράποντα“ εἰπὼν τὸν Ἀρχίλοχον. ἄνδρα ἐν κακίστῃ καὶ ἀσελγεστάτῃ ὑποθέσει ἐπιδειξάμενον τὴν ἑαυτοῦ ποιητικὴν καὶ ἦθος ἀσελγὲς καὶ ἀκάθαρτον παραστήσαντα. ὅσον ἐπὶ τῷ „θεράποντα“ εἶναι „Μουσῶν,“ νομιζομένων εἶναι θεῶν. εὐσεβῆ τινα ἀνηγόρευσεν. οὐκ οἶδα δὲ εἰ καὶ ὁ τυχὼν τὸν εὐσεβῆ φήσει μὴ πάσῃ κεκοσμῆσθαι μετριότητι καὶ ἀρετῇ, καὶ κόσμιος τοιαῦτα λέγοι ἂν, ὁποῖα περιέχουσιν οἱ μὴ σεμνοὶ τοῦ Ἀρχιλόχου ἴαμβοι. εἰ δὲ μηδὲν θεῖον αὐτόθεν ἐμφαίνεται ἀπὸ τῆς Ἀσκληπιοῦ ἰατρικῆς καὶ Ἀπόλλωνος μαντικῆς, πῶς εὐλόγως ἄν τις. ἵνα καὶ δῶ ταῦθ᾿ οὕτως ἔχειν. ὡς θεοὺς αὐτοὺς σέβοι ἂν καθαρούς τινας; καὶ μάλισθ᾿ ὅτε διὰ τοῦ Πυθίου στομίου περικαθεζομένῃ τῇ καλουμένῃ προφήτιδι πνεῦμα διὰ τῶν γυναικείων ὑπεισέρχεται τὸ μαντικὸν, ὁ Ἀπόλλων, τὸ καθαρὸν ἀπὸ γηΐνου σώματος. οὐδὲν δὲ τοιοῦτον ἡμεῖς περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ δοξάζομεν. τὸ γὰρ γεγεννημένον ἀπὸ τῆς παρθένου σῶμα ἦν ἀπὸ τῆς ἀνθρωπίνης ὕλης συνεστηκὸς, δεκτικὸν τῶν ἀνθρωπίνων τραυμάτων καὶ θανάτου.
3.26Kelsos'un bundan sonra ne dediğine de bakalım: Tarihlerden, kendi başlarına inanılmaz görünen ama kendisinin, sözlerine bakılırsa, inanmazlık etmediği olağanüstü olaylar aktarıyor. Önce Prokonnesoslu Aristeas'la ilgili olanları aktarıyor ve onun hakkında şöyle diyor: "Prokonnesoslu Aristeas bu kadar tanrısal bir biçimde insanların arasından kaybolmuş, sonra yeniden apaçık görünmüş, çok sonraki zamanlarda dünyanın birçok yerine gidip harika şeyler haber vermişti; Apollon da Metapontionlulara Aristeas'ı tanrılar arasında saymalarını buyurmuştu. Yine de artık kimse onu tanrı saymıyor." Bu hikâyeyi Pindaros'tan ve Herodotos'tan almış görünüyor. Şimdilik Herodotos'un Tarih'inin dördüncü kitabında onun hakkında yazdıklarını aktarmak yeter: "Bunları söyleyen Aristeas'ın nereli olduğunu söyledim; onun hakkında Prokonnesos'ta ve Kyzikos'ta işittiğim hikâyeyi anlatacağım. Söylediklerine göre, soyca hiçbir vatandaştan aşağı kalmayan Aristeas Prokonnesos'ta bir çırpıcı dükkânına girmiş ve orada ölmüş. Çırpıcı da dükkânı kilitleyip ölünün yakınlarına haber vermeye gitmiş. Aristeas'ın öldüğü haberi şehre yayılmışken, Artake şehrinden gelen Kyzikoslu bir adam bunu söyleyenlere karşı çıkmış; Kyzikos'a giderken Aristeas'la karşılaştığını ve konuştuğunu söylemiş. Adam ısrarla karşı çıkarken ölünün yakınları cesedi kaldırmak için gerekenlerle dükkâna gelmişler; ama oda açıldığında Aristeas ne diri ne ölü olarak ortada yokmuş. Yedi yıl sonra Prokonnesos'ta yeniden görünmüş ve bugün Yunanların Arimaspeia dediği destanı yazmış; yazdıktan sonra da ikinci kez kaybolmuş. Bu şehirler bunları anlatıyor. Aristeas'ın ikinci kez kayboluşundan iki yüz kırk yıl sonra İtalya'daki Metapontionluların başına gelenleri de biliyorum; bunu Prokonnesos'ta ve Metapontion'da hesaplayarak buldum. Metapontionlular, Aristeas'ın kendisinin ülkelerinde onlara göründüğünü, Apollon'a bir sunak kurmalarını ve yanına Prokonnesoslu Aristeas'ın adını taşıyan bir heykel dikmelerini buyurduğunu söylüyorlar. Çünkü ona göre Apollon, İtalya Yunanları arasında yalnız onların ülkesine gelmişti; şimdi Aristeas olan kendisi de tanrının peşinden gelmişti; tanrının peşinden geldiği o zaman ise bir kargaymış. Bunu söyledikten sonra kaybolmuş. Metapontionlular, Delphoi'ye elçi gönderip tanrıya bu insan hayaletinin ne olduğunu sorduklarını söylüyorlar. Pythia da onlara hayalete uymalarını, uyarlarsa daha iyi olacağını söylemiş. Onlar da bunu kabul edip buyrulanı yerine getirmişler. Bugün de Aristeas'ın adını taşıyan bir heykel Apollon'un heykelinin hemen yanında durur, çevresinde defne ağaçları vardır; heykel agoraya dikilmiştir. Aristeas hakkında bu kadarı yeter."
Ἴδωμεν δὲ καὶ ἃ μετὰ ταῦτα λέγει ὁ Κέλσος, παρατιθέμενος ἀπὸ ἱστοριῶν παράδοξα καὶ καθ᾿ αὑτὰ μὲν ἀπίστοις ἐοικότα ὑπ᾿ αὐτοῦ δὲ οὐκ ἀπιστούμενα ὅσον γε ἐπὶ τῇ λέξει αὐτοῦ. καὶ πρῶτόν γε τὰ περὶ τὸν Προκοννήσιον Ἀριστέαν, περὶ οὗ ταῦτά φησιν· εἶτ᾿ Ἀριστέαν μὲν τὸν Προκοννήσιον ἀφανισθέντα τε οὕτως δαιμονίως ἐξ ἀνθρώπων καὶ αὖθις ἐναργῶς φανέντα καὶ πολλοῖς ὕστερον χρόνοις πολλαχοῦ τῆς οἰκουμένης ἐπιδημήσαντα καὶ θαυμαστὰ ἀγγείλαντα, καὶ τοῦ Ἀπόλλωνος ἐπισκήψαντος Μεταποντίνοις ἐν θεῶν μοίρᾳ νέμειν τὸν Ἀριστέαν, τοῦτον οὐδεὶς ἔτι νομίζει θεόν. ἔοικε δ᾿ εἰληφέναι τὴν ἱστορίαν ἀπὸ Πινδάρου καὶ Ἡροδότου. ἀρκεῖ δὲ νῦν τὴν Ἡροδότου παραθέσθαι λέξιν ἀπὸ τῆς τετάρτης τῶν ἱστοριῶν οὕτως περὶ αὐτοῦ ἔχουσαν. „καὶ ὅθεν μὲν ἦν Ἀριστέης ὁ ταῦτα εἴπας, εἴρηκα· ὃν δὲ περὶ αὐτοῦ λόγον ἤκουον ἐν Προκοννήσῳ καὶ Κυζίκῳ, λέξω. Ἀριστέην γὰρ λέγουσιν ἐόντα τῶν ἀστῶν οὐδενὸς γένει ὑποδεέστερον, εἰσελθόντα ἐς κναφήιον ἐν Προκοννήσῳ ἀποθανεῖν· καὶ τὸν κναφέα κατακληΐσαντα τὸ ἐργαστήριον οἴχεσθαι ἀγγελέοντα τοῖς προσήκουσι τῷ νέκυϊ. ἐσκεδασμένου δὲ ἤδη τοῦ λόγου ἀνὰ τὴν πόλιν. ὡς τεθνεὼς εἴη ⟨(ὁ)⟩ Ἀριστέης, ἐς ἀμφισβασίας τοῖς λέγουσιν ἀπικέσθαι ἄνδρα Κυζικηνὸν ἥκοντα ἐξ Ἀρτάκης πόλιος, φάντα συντυχεῖν τε οἱ ἰόντι ἐπὶ Κυζίκου καὶ ἐς λόγους ἀπικέσθαι. καὶ τοῦτον μὲν ἐντεταμένως ἀμφισβατέειν, τοὺς δὲ προσήκοντας τῷ νέκυϊ ἐπὶ τὸ κναφήιον παρεῖναι ἔχοντας τὰ πρόσφορα ὡς ἀναιρησομένους· ἀνοιχθέντος δὲ τοῦ οἰκήματος οὔτε ζῶντα οὔτε τεθνεῶτα φαίνεσθαι Ἀριστέην. μετὰ δὲ ἑβδόμῳ ἔτεϊ φανέντα αὐτὸν ἐς Προκόννησον ποιῆσαι τὰ ἔπεα ταῦτα, ἃ δὴ νῦν ὑπὸ Ἑλλήνων Ἀριμάσπεια καλέεται, ποιήσαντα δὲ ἀφανισθῆναι τὸ δεύτερον. ταῦτα μὲν οὖν αἱ πόλιες αὗται λέγουσι· τάδε δὲ οἶδα Μεταποντίνοις τοῖς ἐν Ἰταλίῃ συγκυρήσαντα μετὰ τὴν ἀφάνισιν τὴν δευτέρην Ἀριστέω ἔτεσι τεσσαράκοντα καὶ διακοσίοις, ὡς ἐγὼ συμβαλλόμενος ἐν Προκοννήσῳ καὶ Μεταποντίῳ εὕρισκον. Μεταποντῖνοι δέ φασιν αὐτὸν Ἀριστέην φανέντα σφιν ἐς τὴν χώρην κελεῦσαι βωμὸν Ἀπόλλωνος ⟨(ἱδρύσασθαι)⟩ καὶ Ἀριστέω τοῦ Προκοννησίου ἐπωνυμίην ἔχοντα ἀνδριάντα παραστῆσαι. φάναι γάρ σφιν τὸν Ἀπόλλωνα Ἰταλιωτέων μούνοισι δὴ ἀπικέσθαι ἐς τὴν χώρην, καὶ αὐτός οἱ ἕπεσθαι ὁ νῦν ἐὼν Ἀριστέης· τότε δὲ, ὅτε εἵπετο τῷ θεῷ, εἶναι κόραξ. καὶ τὸν μὲν εἰπόντα ταῦτα ἀφανισθῆναι, σφέας δὲ Μεταποντῖνοι λέγουσιν ἐς Δελφοὺς πέμψαντας τὸν θεὸν ἐπερωτᾶν, ὅ τι τὸ φάσμα τοῦ ἀνθρώπου εἴη. τὴν δὲ Πυθίην σφέας κελεῦσαι πείθεσθαι τῷ φάσματι, πειθομένοισί τε ἄμεινον συνοίσεσθαι. καὶ σφέας δεξαμένους ταῦτα ποιῆσαι ἐπιτελέα. καὶ νῦν ἕστηκεν ἀνδριὰς ἐπωνυμίην ἔχων Ἀριστέω παρ᾿ αὐτῷ τῷ ἀγάλματι τοῦ Ἀπόλλωνος, πέριξ δὲ αὐτὸν δάφναι εἰσί· τὸ δὲ ἄγαλμα ἐν τῇ ἀγορῇ ἵδρυται. Ἀριστέω μέν νυν πέρι τοσαῦτα εἰρήσθω.“
3.27Aristeas hakkındaki bu hikâyeye şunu söylemek gerekir: Kelsos bunu yalnızca bir hikâye olarak aktarsaydı ve onu doğru diye kabul ettiğini göstermeseydi, sözüne başka türlü cevap verirdik. Ama Aristeas'ın tanrısal bir biçimde kaybolduğunu, sonra yeniden apaçık göründüğünü, dünyanın birçok yerine gidip harika şeyler haber verdiğini, ayrıca Apollon'un Metapontionlulara Aristeas'ı tanrılar arasında saymalarını buyuran kehanetini kendi ağzından ve onaylayarak aktardığına göre, ona şunu söylemeliyiz: İsa'nın öğrencilerinin onun hakkında yazdığı olağanüstü olayları baştan sona uydurma sayıp onlara inananları kınarken, bunları nasıl ne mucize masalı ne de uydurma sayıyorsun? İsa hakkındaki olağanüstü olaylara akılsızca inandıkları için başkalarını suçlayan sen, bu kadar şeye, onlar hakkında hiçbir ispat ya da olduklarına dair hiçbir kanıt getirmeden nasıl inanmış görünüyorsun? Yoksa sana göre Herodotos ile Pindaros yalan söylemez de, İsa'nın öğretileri uğruna ölmeye hazırlanmış ve inandıkları şeyler hakkında sonrakilere böyle yazılar bırakmış olanlar, senin sandığın gibi uydurmalar, masallar ve mucize hikâyeleri uğruna mı bu kadar mücadele ediyor, bunlar yüzünden sıkıntılar içinde yaşayıp zorla ölüyorlar? Öyleyse Aristeas hakkında yazılanlarla İsa hakkında anlatılanların arasında tarafsız dur ve bak: Sonuçlara, ahlakın düzelmesi ve her şeyin üstündeki Tanrı'ya saygı bakımından sağlanan yarara bakarak, İsa hakkında anlatılanlara Tanrı'nın yardımı olmadan gerçekleşmedikleri için inanmak gerektiğini, Prokonnesoslu Aristeas hakkındakilere ise inanmamak gerektiğini söyleyemez miyiz?
Λεκτέον δὴ πρὸς τὴν περὶ τοῦ Ἀριστέου ἱστορίαν ὅτι, εἰ μὲν ὁ Κέλσος ὡς ἱστορίαν αὐτὴν ἐξετίθετο, μὴ καὶ τὴν ἑαυτοῦ συγκατάθεσιν ἐμφαίνων παραδεξαμένου αὐτὴν ὡς ἀληθῆ, αλλως ἂν πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ ἀπηντήσαμεν· ἐπεὶ δὲ δαιμονίως αὐτὸν ἠφανίσθαι ἐναργῶς δ᾿ αὖθις φανῆναι καὶ πολλαχοῦ τῆς οἰκουμένης ἐπιδεδημηκέναι φησὶ καὶ θαυμαστὰ ἠγγελκέναι, ἔτι δὲ καὶ χρησμὸν τοῦ Ἀπόλλωνος, ἐπισκήψαντος Μεταποντίνοις ἐν θεῶν μοίρᾳ νέμειν τὸν Ἀριστέαν, ὡς ἀφ᾿ ἑαυτοῦ καὶ συγκατατιθέμενος ἐκτίθεται, † λόγον τὸν πρὸς αὐτόν· καὶ πῶς ὅλως τε πλάσματα ὑπολαμβάνων τὰ ὑπὸ τῶν Ἰησοῦ μαθητῶν παράδοξα περὶ αὐτοῦ ἀναγεγραμμένα καὶ μεμφόμενος τοῖς πιστεύουσιν αὐτοῖς, ταῦτα οὔ⟨(τε)⟩ τερατείαν οὔτε πλάσματα εἶναι νομίζεις; πῶς δὲ καὶ ὁ ἄλλοις ἐγκαλῶν ὡς ἀλόγως πιστεύουσι τοῖς περὶ τοῦ Ἰησοῦ παραδόξοις σὺ τοσούτοις ἐμφαίνῃ πεπιστευκέναι. οὐδεμίαν ἀπόδειξιν περὶ αὐτῶν ἢ κατασκευὴν περὶ τοῦ αὐτὰ γεγονέναι φέρων; ἢ Ἡρόδοτος μὲν καὶ Πίνδαρος ἀψευδεῖν παρὰ σοὶ νομίζονται, οἱ δ᾿ ἀποθνῄσκειν μελετήσαντες ὑπὲρ τῶν Ἰησοῦ μαθημάτων καὶ τοιαῦτα περὶ ὧν ἐπείσθησαν τοῖς ἑξῆς καταλιπόντες γράμματα, περὶ πλασμάτων, ὡς οἴει, καὶ μύθων καὶ τερατειῶν τοσοῦτον ἀγωνίζονται, ὡς καὶ ζῆν περιστατικῶς δι᾿ αὐτὰ καὶ ἀποθνῄσκειν βιαίως; μέσον τοίνυν σαυτὸν στήσας τῶν τε περὶ τοῦ Ἀριστέου γεγραμμένων καὶ τῶν περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἱστορουμένων, ἴδε εἰ μὴ ἐκ τοῦ ἀποβάντος καὶ τῶν ὠφελουμένων εἰς ἠθῶν ἐπανόρθωσιν καὶ εὐλάβειαν τὴν πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν ἔστιν εἰπεῖν ὅτι πιστευτέον μὲν ὡς οὐκ ἀθεεὶ γενομένοις τοῖς περὶ Ἰησοῦ ἱστορουμένοις οὐχὶ δὲ τοῖς περὶ τοῦ Προκοννησίου Ἀριστέου.
3.28Takdir-i ilahi Aristeas'a dair harikaları neyi amaçlayarak gerçekleştirdi, sence o kadar büyük şeyleri insan soyuna ne fayda sağlamak isteyerek gösterdi? Bunu söyleyemezsin. Biz ise İsa hakkındaki olayları anlattığımızda, bunların gerçekleşmiş olmasına sıradan bir gerekçe göstermiyoruz: Tanrı, İsa aracılığıyla gelen logos'u insanlar için kurtarıcı olarak yerleştirmek istemiştir. Bu logos, temeli atılan Hristiyanlık binasının adeta temel taşları olan havarilerle sağlamlaşmış, sonraki zamanlarda da büyümeye devam etmiştir; bu zamanlarda da İsa'nın adıyla az sayılmayacak şifalar ve küçümsenemeyecek başka bazı tecelliler gerçekleşmektedir.
Metapontionlulara Aristeas'ı tanrılar arasında saymalarını buyuran Apollon da ne biçim bir şeydir? Bunu ne amaçla yapıyor, az önce insan olan birini artık tanrı saymaları hâlinde, ona tanrıya gösterilir gibi gösterilen bu saygıdan Metapontionlulara ne fayda sağlamayı tasarlıyor? Fakat "sunu ve kurban dumanı" payı düşmüş olan, bize göre bir daimōn olan Apollon'un Aristeas lehine tanıklıkları sana kayda değer görünüyor; her şeyin üstündeki Tanrı'nın ve kutsal meleklerinin, İsa geldikten sonra değil, o insanların hayatına gelmeden önce peygamberler aracılığıyla bildirdiği tanıklıklar ise seni ne ilahi ruhu kendinde taşıyan peygamberlere ne de onların haber verdiği kişiye hayran olmaya sevk ediyor. Oysa onun hayata gelişi pek çok yıl önce o kadar çok ağızdan ilan edilmişti ki, gelmesi beklenen kişiye dair umuda bağlanmış olan bütün Yahudi milleti, İsa geldiğinde kendi arasında tartışmaya düştü. Büyük bir kısmı onu Mesih olarak tanıdı ve önceden haber verilen kişinin o olduğuna inandı. İnanmayanlar ise, İsa'nın öğretileri yüzünden en küçük bir kargaşa bile çıkarmak istemeyenlerin yumuşak huyluluğunu hor görerek İsa'ya karşı öyle şeylere cüret ettiler ki öğrencileri bunları hakikate bağlılıkla ve dürüstçe kayda geçirdiler; onun olağanüstü hikâyesinden, çoğu insana Hristiyanların öğretisini utandıracakmış gibi görünen kısmı gizlice ayıklamadılar.
Çünkü İsa da, öğrencileri de, kendilerine gelenlerin yalnızca onun tanrılığına ve harikalarına inanmasını istemiyorlardı; sanki o insan tabiatına ortak olmamış, insanlarda bulunan ve "ruha karşı" arzu duyan bedeni üstlenmemiş gibi. Aksine, insan tabiatına ve insanın başına gelen hâllere inmiş, insani bir psykhē ve beden almış olan kudretin de, ona inanılması sayesinde, daha ilahi olanlarla birlikte inananların kurtuluşuna katkıda bulunduğunu görüyorlardı. Şunu görüyorlardı: İlahi tabiatla insan tabiatı onunla birlikte birbirine dokunmaya başladı; öyle ki insan tabiatı, daha ilahi olanla ortaklığı sayesinde yalnız İsa'da değil, inanmakla birlikte İsa'nın öğrettiği hayatı benimseyen herkeste ilahi hâle gelsin. Bu hayat, İsa'nın öğütlerine göre yaşayan herkesi Tanrı'yla dostluğa ve onunla ortaklığa yükseltir.
Τί μὲν γὰρ βουλομένη ἡ πρόνοια τὰ περὶ τὸν Ἀριστέαν παράδοξα ἐπραγματεύετο, καὶ τί ὠφελῆσαι τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος βουλομένη τὰ τηλικαῦτα, ὡς οἴει, ἐπεδείκνυτο; οὐκ ἔχεις λέγειν. ἡμεῖς δὲ, ἐπὰν τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ διηγώμεθα, οὐ τὴν τυχοῦσαν φέρομεν ἀπολογίαν περὶ τοῦ ταῦτα γεγονέναι, τὸ τὸν θεὸν βεβουλῆσθαι συστῆσαι τὸν διὰ Ἰησοῦ ὡς σωτήριον τοῖς ἀνθρώποις λόγον. βεβαιούμενον μὲν τοῖς ἀποστόλοις ὡσπερεὶ θεμελίοις τῆς καταβαλλομένης οἰκοδομῆς τοῦ χριστιανισμοῦ ἐπιδιδόντα δὲ καὶ κατὰ τοὺς ἑξῆς χρόνους, ἐν οἷς οὐκ ὀλίγαι θεραπεῖαι τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι καὶ ἄλλαι τινὲς ἐπιφάνειαι οὐκ εὐκαταφρόνητοι ἐπιτελοῦνται. ποταπὸς δὲ καὶ ὁ Ἀπόλλων, ἐπισκήπτων Μεταποντίνοις ἐν θεῶν μοίρᾳ νέμειν τὸν Ἀριστέαν; καὶ τί βουλόμενος τοῦτο ποιεῖ, ποίαν τε ὠφέλειαν ἐκ τῆς ὡς πρὸς θεὸν τιμῆς οἰκονομῶν τοῖς Μεταποντίνοις γενέσθαι, εἰ τὸν πρὸ ὀλίγου ἄνθρωπον νῦν θεὸν λογίζοιντο; ἀλλ᾿ Ἀπόλλωνος μὲν, τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς δαίμονος λαχόντος γέρας „λοιβῆς τε κνίσσης τε,“ αἱ περὶ τοῦ Ἀριστέου συστάσεις ἀξιόλογοί σοι φαίνονται εἶναι, αἱ δὲ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων ἀγγέλων αὐτοῦ διὰ προφητῶν οὐ μετὰ τὸ γεγονέναι τὸν Ἰησοῦν ἀλλὰ πρὶν ἐπιδημῆσαι τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων προαγορευόμεναι οὐ κινοῦσί σε πρὸς τὸ θαυμάσαι καὶ τοὺς χωρήσαντας θεῖον πνεῦμα προφήτας καὶ τὸν ὑπ᾿ αὐτῶν προφητευόμενον; οὗ τὴν εἰς τὸν βίον ἐπιδημίαν πολλοῖς πρότερον ἔτεσιν οὕτω διὰ πλειόνων κεκηρύχθαι συμβέβηκεν, ὥστε τὸ Ἰουδαίων ὅλον ἔθνος ἠρτημένον τῆς περὶ τοῦ ἐλπιζομένου ἐπιδημήσειν προσδοκίας εἰς τὴν πρὸς ἀλλήλους ζήτησιν ἐληλυθέναι τοῦ Ἰησοῦ ἐπιδημήσαντος, καὶ πολὺ μὲν πλῆθος αὐτῶν ὡμολογηκέναι Χριστὸν καὶ πεπιστευκέναι αὐτὸν εἶναι τὸν προφητευόμενον τοὺς δὲ μὴ πιστεύοντας, καταφρονήσαντας τῆς πρᾳότητος τῶν διὰ τὰ Ἰησοῦ μαθήματα οὐδὲ μέχρι τοῦ τυχόντος στασιάζειν βουληθέντων, τολμῆσαι κατὰ τοῦ Ἰησοῦ τοιαῦτα, ἅτινα φιλαλήθως καὶ εὐγνωμόνως ἀνέγραψαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, οὐχ ὑπεκκλέψαντες τῆς περὶ αὐτοῦ παραδόξου ἱστορίας τὸ δοκοῦν τοῖς πολλοῖς αἰσχύνην τῷ λόγῳ Χριστιανῶν φέρειν. καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Ἰησοῦς ἐβούλετο καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ μὴ μόνον τῇ θειότητι καὶ τοῖς παραδόξοις αὐτοῦ πιστεύειν τοὺς προσιόντας, ὡς οὐ κοινωνήσαντος τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει οὐδ᾿ ἀναλαβόντος τὴν ἐν ἀνθρώποις σάρκα ἐπιθυμοῦσαν „κατὰ τοῦ πνεύματος“· ἀλλὰ γὰρ καὶ τὴν καταβᾶσαν εἰς ἀνθρωπίνην φύσιν καὶ εἰς ἀνθρωπίνας περιστάσεις δύναμιν καὶ ἀναλαβοῦσαν ψυχὴν καὶ σῶμα ἀνθρώπινον ἑώρων ἐκ τοῦ πιστεύεσθαι μετὰ τῶν θειοτέρων συμβαλλομένην εἰς σωτηρίαν τοῖς πιστεύουσιν, ὁρῶσιν ὅτι ἀπ᾿ ἐκείνου ἤρξατο θεία καὶ ἀνθρωπίνη συνυφαίνεσθαι φύσις, ἵν᾿ ἡ ἀνθρωπίνη τῇ πρὸς τὸ θειότερον κοινωνίᾳ γένηται θεία οὐκ ἐν μόνῳ τῷ Ἰησοῦ ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς μετὰ τοῦ πιστεύειν ἀναλαμβάνουσι βίον, ὃν Ἰησοῦς ἐδίδαξεν, ἀνάγοντα ἐπὶ τὴν πρὸς θεὸν φιλίαν καὶ τὴν πρὸς ἐκεῖνον κοινωνίαν πάντα τὸν κατὰ τὰς Ἰησοῦ ὑποθήκας ζῶντα.
3.29Kelsos'a göre Apollon, Metapontionluların Aristeas'ı tanrılar arasında saymasını istiyor. Ama Metapontionlular, bir insan, belki de pek değerli bile olmayan bir insan olan Aristeas hakkında gözleriyle gördüklerini, onu tanrı ya da tanrısal onurlara layık sayan kehanetten daha güçlü buldukları için Apollon'a uymak istemediler; bu yüzden de kimse Aristeas'ı tanrı saymıyor. İsa hakkında ise şunu söyleyebiliriz: İnsan soyu için onu Tanrı'nın oğlu, insani bir psykhē ve bedenle gelmiş Tanrı olarak kabul etmek yararlıydı; ama bu, bedene düşkün daimōnların ve onları tanrı sananların oburluğuna kârlı görünmüyordu. Bu yüzden yeryüzündeki daimōnlar —ki daimōnlar konusunda eğitim görmemiş olanlar onları tanrı sanır— ve onlara hizmet edenler İsa'nın öğretisinin yayılmasını engellemek istediler; çünkü obur bir zevkle tadını çıkardıkları sunuların ve kurban dumanlarının, İsa'nın öğretileri üstün geldikçe ortadan kalktığını görüyorlardı. Fakat İsa'yı gönderen Tanrı, daimōnların bütün tuzaklarını boşa çıkardı; insanların Tanrı'ya dönmesi ve ıslahı için İsa'nın İncili'ni dünyanın her yerinde üstün kıldı ve her yerde, batıl inançlı, azgın ve adaletsiz insanların meclislerinin karşısında kendi düzenleriyle duran kiliseler [Yunanca ekklēsia hem kilise hem şehrin halk meclisi demektir] doğmasını sağladı. Çünkü şehirlerin meclislerinde her yerde söz sahibi olan kalabalıklar böyledir. Mesih'in öğrencisi olmuş Tanrı kiliseleri ise, aralarında yaşadıkları halkların meclisleriyle karşılaştırıldığında "dünyada ışıklar gibi"dir. Kilisedekilerin daha kötüleri, daha iyilerle karşılaştırıldığında çok geride kalanlar bile, halk meclislerinde bulunanlardan çok daha üstündür; bunu kim kabul etmez?
Ὁ μὲν οὖν κατὰ τὸν Κέλσον Ἀπόλλων βούλεται τοὺς Μεταποντίνους ἐν θεῶν μοίρᾳ νέμειν τὸν Ἀριστέαν. ἐπεὶ δὲ οἱ Μεταποντῖνοι τὴν περὶ τοῦ Ἀριστέου ἀνθρώπου καὶ τάχα οὐ σπουδαίου ἐνάργειαν κρείττονα ἐνόμιζον εἶναι τοῦ περὶ αὐτοῦ χρησμοῦ ὡς θεοῦ ἢ θείων τιμῶν ἀξίου, διὰ τοῦτο οὐκ ἐβούλοντο πείθεσθαι τῷ Ἀπόλλωνι, καὶ οὕτως τὸν Ἀριστέαν οὐδεὶς νομίζει θεόν. περὶ δὲ τοῦ Ἰησοῦ εἴποιμεν ἂν, ἐπεὶ συμφέρον ἦν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει παραδέξασθαι αὐτὸν ὡς υἱὸν θεοῦ, θεὸν ἐληλυθότα ἐν ἀνθρωπίνῃ ψυχῇ καὶ σώματι, καὶ οὐκ ἐδόκει τοῦτο τῇ λιχνείᾳ τῶν φιλοσωμάτων δαιμόνων καὶ τῶν νομιζόντων αὐτοὺς θεοὺς εἶναι λυσιτελὲς, διὰ τοῦθ᾿ οἱ μὲν ἐπὶ γῆς δαίμονες. παρὰ τοῖς μὴ παιδευθεῖσι περὶ δαιμόνων νομιζόμενοι εἶναι θεοὶ. ἀλλὰ καὶ οἱ θεραπεύοντες αὐτοὺς ἐβουλήθησαν κωλῦσαι τὴν νομὴν τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας· ἑώρων γὰρ τὰς λοιβὰς καὶ τὰς κνίσσας, ἐφ᾿ αἷς λίχνως ἥδοντο, καθαιρουμένας ἐκ τοῦ κρατεῖν τὰ Ἰησοῦ μαθήματα. ὁ δὲ πέμψας τὸν Ἰησοῦν θεὸς ἐκλύσας πᾶσαν τὴν τῶν δαιμόνων ἐπιβουλὴν ἐποίησε πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐπιστροφῆς καὶ διορθώσεως κρατῆσαι τὸ εὐαγγέλιον Ἰησοῦ καὶ γενέσθαι πανταχοῦ ἐκκλησίας ἀντιπολιτευομένας ἐκκλησίαις δεισιδαιμόνων καὶ ἀκολάστων καὶ ἀδίκων· τοιαῦτα γὰρ τὰ πανταχοῦ πολιτευόμενα ἐν ταῖς ἐκκλησίαις τῶν πόλεων πλήθη. αἱ δὲ τοῦ θεοῦ Χριστῷ μαθητευθεῖσαι ἐκκλησίαι, συνεξεταζόμεναι ταῖς ὧν παροικοῦσι δήμων ἐκκλησίαις, „ὡς φωστῆρές“ εἰσιν „ἐν κόσμῳ.“ τίς γὰρ οὐκ ἂν ὁμολογήσαι καὶ τοὺς χείρους τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας καὶ συγκρίσει βελτιόνων ἐλάττους πολλῷ κρείττους τυγχάνειν τῶν ἐν τοῖς δήμοις ἐκκλησιῶν;
3.30Örneğin Atina'daki Tanrı kilisesi, her şeyin üstündeki Tanrı'yı hoşnut etmek istediği için yumuşak huylu ve dengelidir; Atinalıların meclisi ise kavgacıdır ve oradaki Tanrı kilisesiyle hiçbir şekilde kıyaslanamaz. Aynı şeyi Korintos'taki Tanrı kilisesi ile Korintos halkının meclisi için, yine örneğin İskenderiye'deki Tanrı kilisesi ile İskenderiye halkının meclisi için de söyleyeceksin. Bunu dinleyen insaflıysa ve olaylara hakikat sevgisiyle bakarsa, her yerde, her şehrin halk meclisinin yanı başında Tanrı kiliseleri kurmayı hem tasarlayan hem de bunu başarabilen kişiye hayran kalacaktır. Aynı şekilde Tanrı kilisesinin konseyini her şehrin konseyiyle karşılaştırırsan, kilise konseyinin bazı üyelerinin, evrende bir Tanrı şehri varsa o şehirde vatandaş olarak yaşamaya layık olduklarını; her yerdeki konsey üyelerinin ise, mevkileri gereği vatandaşlardan üstün göründükleri o üstünlüğe yakışır hiçbir şeyi karakterlerinde taşımadıklarını görürsün. Aynı şekilde her şehirdeki kilisenin yöneticisini de o şehrin yöneticisiyle karşılaştırmak gerekir. O zaman şunu fark edersin: Tanrı kilisesinin konsey üyeleri ve yöneticileri arasında pek başarısız olanlarda, daha gayretli yaşayanlara göre daha gevşek yaşayanlarda bile, şehirlerin konsey üyeleri ve yöneticilerinin karakterine kıyasla aretē yolunda ilerleme bakımından genellikle bir üstünlük bulunur.
Ἐκκλησία μὲν γὰρ τοῦ θεοῦ, φέρ᾿ εἰπεῖν, ἡ Ἀθήνῃσι πρᾳεῖά τις καὶ εὐσταθὴς, ἅτε θεῷ ἀρέσκειν τῷ ἐπὶ πᾶσι βουλομένη· ἡ δ᾿ Ἀθηναίων ἐκκλησία στασιώδης καὶ οὐδαμῶς παραβαλλομένη τῇ ἐκεῖ ἐκκλησίᾳ τοῦ θεοῦ. τὸ δ᾿ αὐτὸ ἐρεῖς περὶ ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ τῆς ἐν Κορίνθῳ καὶ τῆς ἐκκλησίας τοῦ δήμου Κορινθίων καὶ, φέρ᾿ εἰπεῖν, περὶ ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ καὶ ἐκκλησίας τοῦ Ἀλεξανδρέων δήμου. καὶ ἐὰν εὐγνώμων ᾖ ὁ τούτου ἀκούων καὶ φιλαλήθως ἐξετάζῃ τὰ πράγματα, θαυμάσεται τὸν καὶ βουλευσάμενον καὶ ἀνύσαι δυνηθέντα πανταχοῦ συστήσασθαι ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ, παροικούσας ἐκκλησίαις τῶν καθ᾿ ἑκάστην πόλιν δήμων. οὕτω δὲ καὶ βουλὴν ἐκκλησίας θεοῦ βουλῇ τῇ καθ᾿ ἑκάστην πόλιν συνεξετάζων εὕροις ἂν, τίνες μὲν τῆς ἐκκλησίας βουλευταὶ ἄξιοί εἰσιν, εἴ τις ἐστὶν ἐν τῷ παντὶ πόλις τοῦ θεοῦ, ἐν ἐκείνῃ πολιτεύεσθαι· οἱ δὲ πανταχοῦ βουλευταὶ οὐδὲν ἄξιον τῆς ἐκ κατατάξεως ὑπεροχῆς, ἣν ὑπερέχειν δοκοῦσι τῶν πολιτῶν, φέρουσιν ἐν τοῖς ἑαυτῶν ἤθεσιν. οὕτω δὲ καὶ ἄρχοντα ἐκκλησίας ἑκάστης πόλεως ἄρχοντι τῶν ἐν τῇ πόλει συγκριτέον· ἵνα κατανοήσῃς ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν σφόδρα ἀποτυγχανομένων βουλευτῶν καὶ ἀρχόντων ἐκκλησίας θεοῦ καὶ ῥᾳθυμότερον παρὰ τοὺς εὐτονωτέρως βιούντων οὐδὲν (??)ττον ἔστιν εὑρεῖν ὡς ἐπίπαν ὑπεροχὴν τὴν ἐν τῇ ἐπὶ τὰς ἀρετὰς προκοπῇ παρὰ τὰ ἤθη τῶν ἐν ταῖς πόλεσι βουλευόντων καὶ ἀρχόντων.
3.31Durum böyleyse, bu kadar şeyi kurmayı başarmış olan İsa'da sıradan bir tanrısallık bulunmadığını düşünmek nasıl makul olmaz? Prokonnesoslu Aristeas'ta ise —Apollon onu tanrılar arasında saymak istese bile— böyle bir tanrısallık yoktu; Kelsos'un sayıp döktüğü kişilerde de yoktur. Kelsos şöyle der: "Hyperborealı Abaris'i kimse tanrı saymaz; oysa onun bir okla birlikte taşınacak kadar büyük bir gücü vardı." Hyperborealı Abaris'e okla taşınma lütfunu bahşeden tanrısallık, ona bu kadar büyük bir şeyi neyi amaçlayarak verdi? İnsan soyu bundan bir fayda görsün diye mi? Yoksa okla taşınmaktan onun kendisi ne kazandı? Bunların asla uydurma olmadığını, bir daimōnun yardımıyla gerçekleştiğini kabul etsek bile bu sorular geçerlidir. Ama benim İsa'm için "yücelik içinde" yukarı alındı denirse, bunun ardındaki ilahi tasarıyı görüyorum: Bunun olmasını sağlayan Tanrı, olayı görenlere öğretmeni böylece tanıtıyordu. Öyle ki onlar, insan öğretileri için değil ilahi bir öğreti için mücadele ettiklerini bilerek kendilerini ellerinden geldiğince her şeyin üstündeki Tanrı'ya adasınlar ve her şeyi onu hoşnut etmek için yapsınlar; çünkü bu hayatta iyi ya da kötü ne yaptılarsa ilahi mahkemede hak ettikleri karşılığı alacaklardır.
Εἰ δὲ ταῦθ᾿ οὕτως ἔχει, πῶς οὐκ εὔλογον μὲν νομίζειν περὶ τοῦ Ἰησοῦ, τοσαῦτα συστῆσαι δεδυνημένου, ὅτι οὐχ ἡ τυχοῦσα θειότης ἦν ἐν αὐτῷ, οὐκέτι δὲ οὔτε ἐν τῷ Προκοννησίῳ Ἀριστέᾳ. κἂν ὁ Ἀπόλλων αὐτὸν βούληται ἐν θεῶν μοίρᾳ νέμειν, οὔτ᾿ ἐν οἷς ἐξαριθμεῖται ὁ Κέλσος λέγων ὅτι οὐδεὶς νομίζει θεὸν Ἄβαριν τὸν Ὑπερβόρειον, ὃς δύναμιν εἶχε τοσήνδε, ὥστε ὀϊστῷ [βέλει] συμφέρεσθαι; τί γὰρ βουλομένη ἡ χαρισαμένη θειότης τῷ Ὑπερβορείῳ Ἀβάριδι ὀϊστῷ συμφέρεσθαι τὸ τηλικοῦτον αὐτῷ ἐδωρεῖτο: ἵνα τι ὠφεληθῇ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος; ἢ αὐτὸς ἐκεῖνος τί ὤνατο ὀϊστῷ συμφέρεσθαι; ἵνα καὶ συγχωρηθῇ ταῦτα μηδαμῶς εἶναι πλάσματα ἀλλὰ κατά τινα δαιμονίου συνεργίαν γεγονέναι. ἐὰν δὲ ὁ ἐμὸς Ἰησοῦς ἀναλαμβάνεσθαι „ἐν δόξῃ“ λέγηται, ὁρῶ τὴν οἰκονομίαν, ὅτι τοῖς θεωρήσασι συνίστη τὸν διδάσκαλον ὁ τοῦτ᾿ ἐνεργήσας γενέσθαι θεός· ἵν᾿ ὡς οὐχ ὑπὲρ ἀνθρωπίνων μαθημάτων ἀλλὰ θείας διδασκαλίας ἀγωνιζόμενοι ὅση δύναμις ἑαυτοὺς ἀναθῶσι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ καὶ πάντα πράττωσιν ὑπὲρ τῆς πρὸς ἐκεῖνον ἀρεσκείας, ὡς ἀποληψόμενοι κατ᾿ ἀξίαν ἐν θείῳ δικαστηρίῳ ἅπερ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εὖ ἢ κακῶς πεποιήκασιν.
3.32Kelsos bundan sonra Klazomenaili hakkında da konuşmuş ve onun hikâyesine şunu eklemiştir: "Onun ruhunun sık sık bedeni terk edip bedensiz olarak dolaştığını söylemiyorlar mı? İnsanlar onu da tanrı saymadılar." Buna da şöyle cevap vereceğiz: Belki bazı kötü daimōnlar bu tür şeylerin yazıya geçirilmesini sağladılar (bunların gerçekten olmasını da sağladıklarına inanmıyorum). Amaçları, İsa hakkında söylenmiş peygamberliklerin ve onun kendi sözlerinin ya bunlara benzer uydurmalar diye karalanması ya da başkalarından hiçbir üstünlükleri olmadığı için pek hayranlık uyandırmamasıydı. Benim İsa'm kendi canı hakkında —ki o, insanın kaçınılmaz yazgısıyla değil, bu konuda da kendisine verilmiş olağanüstü yetkiyle bedenden ayrılıyordu— şöyle diyordu: "Canımı benden kimse almaz, ben onu kendiliğimden veririm. Onu vermeye yetkim var, yeniden almaya da yetkim var." Onu "vermeye yetkisi" olduğu için, "Baba, beni neden terk ettin?" dediği ve "yüksek sesle bağırıp ruhunu teslim ettiği" zaman verdi. Böylece çarmıha gerilenlerin başında bekleyen cellatlardan önce davranmış oldu; cellatlar çarmıha gerilenlerin bacaklarını kırar, bunu da daha fazla azap çekmesinler diye yaparlar. Canını ise öğrencilerine göründüğü zaman yeniden aldı. Nitekim kendisine inanmayan Yahudilere, öğrencilerinin önünde önceden şöyle demişti: "Bu tapınağı yıkın, ben onu üç günde yeniden kuracağım." "O bunu kendi bedeninin tapınağı için söylüyordu." Peygamberler de bunu birçok yerde, bu arada şu sözle önceden ilan etmişlerdi: "Bedenim de umut içinde barınacak; çünkü canımı ölüler diyarına bırakmayacaksın, kutsalının çürümeyi görmesine izin vermeyeceksin."
Ἐπεὶ δὲ μετὰ ταῦτα καὶ περὶ τοῦ Κλαζομενίου ὁ Κέλσος εἶπε προσθεὶς ἐπὶ τῆς κατ᾿ αὐτὸν ἱστορίας· μῶν οὐ τοῦτό φασιν, ὡς ἄρα ἡ ψυχὴ αὐτοῦ πολλάκις ἀπολιποῦσα τὸ σῶμα περιεπόλει ἀσώματος; καὶ οὐδὲ τοῦτον ἐνόμισαν θεὸν οἱ ἄνθρωποι. καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι τάχα πονηροί τινες δαίμονες τοιαῦτα ᾠκονόμησαν ἀναγραφῆναι (οὐ γὰρ πιστεύω ὅτι καὶ γενέσθαι ᾠκονόμησαν). ἵνα τὰ προφητευθέντα περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ τὰ λεχθέντα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἤτοι ὡς πλάσματα ὅμοια ἐκείνοις διαβάλληται, η ὡς οὐδὲν πλεῖον ἑτέρων ἔχοντα μὴ πάνυ θαυμάζηται. ἔλεγε δὴ ὁ ἐμὸς Ἰησοῦς περὶ τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς. οὐ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον χρεὼν χωριζομένης τοῦ σώματος ἀλλὰ κατὰ τὴν δοθεῖσαν αὐτῷ καὶ περὶ τούτου παράδοξον ἐξουσίαν, τό· „οὐδεὶς αἴρει τὴν ψυχήν μου ἀπ᾿ ἐμοῦ, ἀλλ᾿ ἐγὼ τίθημι αὐτὴν ἀπ᾿ ἐμαυτοῦ. ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ πάλιν ἐξουσίαν ἔχω λαβεῖν αὐτήν.“ ἐπεὶ γὰρ „ἐξουσίαν“ εἶχε „θεῖναι αὐτὴν.“ ἔθηκε μὲν. ἡνίκα εἶπε· „πάτερ, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;“ καὶ „κράξας φωνῇ μεγάλῃ ἀφῆκε τὸ πνεῦμα,“ προλαβὼν τοὺς ἐπὶ τῶν ἀνασκολοπιζομένων δημίους. ὑποτέμνοντας τὰ σκέλη τῶν σταυρουμένων καὶ διὰ τοῦθ᾿ ὑποτέμνοντας, ἵνα μὴ ἐπὶ πλέον τιμωρίαν τίσωσιν. ἔλαβε δὲ „τὴν ψυχὴν“, ὅτε ἑαυτὸν ἐνεφάνισε τοῖς μαθηταῖς, προειπὼν ἐπ᾿ αὐτῶν τοῖς ἀπιστοῦσιν αὐτῷ Ἰουδαίοις· „λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, κἀγὼ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν.“ καὶ „ἔλεγέ γε τοῦτο περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος αὐτοῦ.“ καὶ τῶν προφητῶν προκηρυξάντων τὸ τοιοῦτο διὰ πλειόνων καὶ διὰ τοῦ· „ἔτι δὲ καὶ ἡ σάρξ μου κατασκηνώσει ἐπ᾿ ἐλπίδι· ὅτι οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς τὸν ᾅδην οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν.“
3.33Kelsos, Astypalaialı Kleomedes hakkında anlatılanları da ekleyerek daha pek çok Yunan hikâyesi okuduğunu gösterdi. Anlattığına göre Kleomedes bir sandığa girmiş ve içeriden kapanmış; birileri onu yakalamak için sandığı kırdıklarında içeride bulunamamış, bir daimonik takdirle dışarıya uçup gitmiş. Bu da bir uydurmaysa —ki uydurmaya benziyor— İsa'ya dair anlatılanlarla kıyaslanamaz. Çünkü o adamlara atfedilen tanrısallığın insanların hayatında hiçbir izi bulunmaz. İsa'nın izleri ise şunlardır: ondan fayda görenlerin kiliseleri, onun hakkında söylenmiş peygamberlikler, onun adıyla gerçekleşen şifalar ve onun yolundan gelen, bilgelikle birleşmiş bilgi ve logos. Bu logos, çıplak imandan yukarı çıkmayı ve ilahi Yazıların anlamını araştırmayı dert edinenlerde bulunur. Bunu da "Yazıları araştırın" diyen İsa'nın öğütlerine, her birine gerektiği gibi "nasıl cevap vereceğimizi bilmemiz" gerektiğini öğreten Pavlus'un isteğine ve "Sizden içinizdeki iman hakkında hesap soran herkese karşı savunmaya her zaman hazır olun" diyenin sözüne uyarak yaparlar. Kelsos bunun bir uydurma olmadığını kabul etmemizi istiyorsa söylesin: İnsanüstü kudret, onun bir daimonik takdirle sandıktan dışarıya uçmasını neyi amaçlayarak sağladı? Kleomedes'e böyle bir şey bahşedenin kayda değer bir amacını ve Tanrı'ya yakışır bir isteğini ortaya koyarsa, ona ne cevap vermemiz gerektiğine karar veririz. Ama bu konuda inandırıcı görünen bir şey bile söyleyemezse —ki ortada bir açıklama bulunmadıkça söyleyemeyeceği açıktır— ya hikâyeyi kabul etmemiş olanların önünde onu çürütecek ve gerçek olmadığı için reddedeceğiz ya da Astypalaialıya da gözbağcıların göz aldatmacasıyla gösterdiklerine benzer bir şeyi daimonik bir gücün yaptığını söyleyeceğiz. Kelsos ise onun hakkında, bir daimonik takdirle sandıktan uçup gittiğini bildiren bir kehanet verildiğini sanıyor.
Ἔδειξε δ᾿ ὁ Κέλσος ὅτι πλείονας ἀνέγνω ἱστορίας Ἑλληνικὰς, παραθέμενος καὶ τὰ περὶ τοῦ Ἀστυπαλαιέως Κλεομήδους· ὃν ἱστόρησεν εἰς κιβωτὸν καταδύντα καὶ ἔνδοθεν αὐτῆς εἰλημμένον μὴ εὑρῆσθαι ἔνδον· ἀλλ᾿ ἔκτοθι δαιμονίᾳ τινὶ μοίρᾳ διαπτῆναι, ἡνίκα ὑπὲρ τοῦ αὐτὸν συλλαβεῖν διέκοψάν τινες τὴν κιβωτόν. καὶ τοῦτο δὲ εἰ μὲν πλάσμα ἐστὶν, ὥσπερ ἔοικεν εἶναι πλάσμα, οὐ παραβάλλεται τοῖς περὶ τοῦ Ἰησοῦ· ἐπείπερ ἐκείνων μὲν οὐδὲν τῆς ἱστορουμένης θειότητος ἐν τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων σύμβολον εὑρίσκεται, τοῦ δὲ Ἰησοῦ αἱ τῶν ὠφελουμένων ἐκκλησίαι καὶ αἱ περὶ αὐτοῦ λελεγμέναι προφητεῖαι καὶ αἱ ἐν ὀνόματι αὐτοῦ γινόμεναι θεραπεῖαι καὶ ἡ κατ᾿ αὐτὸν μετὰ σοφίας γνῶσις καὶ λόγος εὑρισκόμενος παρὰ τοῖς φροντίσασιν ἀναβῆναι μὲν ἀπὸ τῆς ψιλῆς πίστεως, ἐρευνῆσαι δὲ τὸν ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς νοῦν κατὰ τὰς τοῦ Ἰησοῦ ὑποθήκας εἰπόντος· „ἐρευνᾶτε τὰς γραφὰς,“ καὶ κατὰ τὸ βούλημα τοῦ διδάξαντος Παύλου δεῖν „εἰδέναι“ ἡμᾶς „ἑκάστῳ“ κατὰ τὸ δέον „ἀποκρίνεσθαι.“ ἀλλὰ καὶ τοῦ εἰπόντος· „ἕτοιμοι ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ὑμῖν πίστεως.“ εἰ δὲ βούλεται αὐτὸς συγχωρεῖσθαι μὴ εἶναι πλάσμα. λεγέτω. τί βουλομένη ἡ ὑπὲρ ἄνθρωπον δύναμις πεποίηκεν ἔκτοθι τῆς κιβωτοῦ δαιμονίᾳ τινὶ μοίρᾳ διαπτῆναι. εἰ μὲν γὰρ ἀξιόλογόν τι παραστήσει καὶ βούλημα θεοῦ ἄξιον τὸ δωρησάμενον τὸ τοιοῦτον τῷ Κλεομήδει, κρινοῦμεν, τί χρὴ λέγειν πρὸς αὐτόν· εἰ δ᾿ ἀπορήσει κἂν πιθανόν τι εἰς τὸν τόπον λέγειν. δηλονότι τὸ ὅσον ἐπὶ τῷ μὴ εὑρίσκεσθαι λόγον, ἤτοι διαβαλοῦμεν τοῖς αὐτὴν μὴ παραδεξαμένοις καὶ ἐγκαλέσομεν τῇ ἱστορίᾳ ὡς οὐκ ἀληθεῖ, ἢ δαιμόνιόν τι φήσομεν παραπλήσιον τοῖς ἐπιδεικνυμένοις γόησιν ἀπάτῃ ὀφθαλμῶν πεποιηκέναι καὶ περὶ τὸν Ἀστυπαλαιέα· περὶ οὗ οἴεται ὁ Κέλσος ὅτι θεοπρόπιόν τι ἐθέσπισεν. ὡς ἄρα μοίρᾳ τινὶ δαιμονίᾳ διέπτη ἀπὸ τῆς κιβωτοῦ.
3.34Bana kalırsa Kelsos yalnız bunları biliyordu. Benzerlerini bilerek atlamış gibi görünmek için de şunu söyledi: "Bunlara benzer başka birçok kişi de sayılabilir." Pekâlâ, bunlara benzer daha birçok kişinin yaşadığını, ama insan soyuna hiçbir faydaları olmadığını kabul edelim. Bunların her biri, İsa'nın eseri ve uzun uzun anlattığımız, onun hakkındaki harikalar karşısında ne değer taşır ki?
Bundan sonra Kelsos, onun deyişiyle yakalanıp ölmüş birine tapmakla, Zalmoksis'e tapan Getlerin, Mopsos'a tapan Kilikyalıların, Amphilokhos'a tapan Akarnanların, Amphiaraos'a tapan Thebailıların ve Trophonios'a tapan Lebadeialıların yaptığına benzer bir şey yaptığımızı sanıyor. Burada da bizi bunlara benzetmesinin yersiz olduğunu göstereceğiz. Çünkü onlar saydığı bu kişiler için tapınaklar yapıp heykeller diktiler. Biz ise bu tür şeylerle gösterilen saygıyı ilahi olandan uzak tuttuk; çünkü bunlar, nasılsa bir yere yerleşmiş daimōnlara daha uygundur. Bu daimōnlar o yeri ya önceden kendileri ele geçirirler ya da birtakım ayinler ve büyülerle oraya getirilip adeta orada otururlar. Biz ise, nous'umuzu hissedilir her şeyden —yalnız yok olabilir değil, yok olacak da olduğu için— uzaklaştıran ve bizi doğru bir hayatla birlikte her şeyin üstündeki Tanrı'ya saygı göstermeye yönelten İsa'ya hayranız. Bu saygıyı dualarla gösteririz; dualarımızı Tanrı'ya, yaratılmamış olanın tabiatıyla bütün yaratılmışların tabiatı arasında duran İsa aracılığıyla sunarız. Bize Baba'nın iyiliklerini getiren ve bir başkâhin gibi dualarımızı her şeyin üstündeki Tanrı'ya ulaştıran odur.
Ἐγὼ μὲν οὖν ἡγοῦμαι ὅτι τούτους μόνους ἠπίστατο ὁ Κέλσος. καὶ ἵνα δοκῇ ἑκὼν παραλιπεῖν τὰ παραπλήσια, εἶπε τό· καὶ ἄλλους ἔχοι τις ἂν εἰπεῖν τοιούσδε πλείονας. ἔστω δ᾿ οὖν καὶ δεδόσθω τοιούσδε γεγονέναι πλείονας, μηδὲν ὠφεληκότας τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος. τί τούτων ἕκαστον εὑρεθείη ἂν πρὸς τὸ τοῦ Ἰησοῦ ἔργον καὶ τὰ περὶ αὐτοῦ παράδοξα, περὶ ὧν ἐπὶ πλεῖον εἰρήκαμεν; μετὰ ταῦτα παραπλήσιον ἡμᾶς οἴεται πεποιηκέναι τὸν, ὥς φησιν ὁ Κέλσος, ἁλόντα καὶ ἀποθανόντα θρησκεύοντας τοῖς Γέταις σέβουσι τὸν Ζάμολξιν καὶ Κίλιξι τὸν Μόψον καὶ Ἀκαρνᾶσι τὸν Ἀμφίλοχον καὶ Θηβαίοις τὸν Ἀμφιάρεω καὶ Λεβαδίοις τὸν Τροφώνιον. καὶ ἐν τούτοις δὲ ἐλέγξομεν αὐτὸν οὐκ εὐλόγως ἡμᾶς ὁμοιώσαντα τοῖς προειρημένοις. οἱ μὲν γὰρ νεὼς καὶ ἀγάλματα κατεσκεύασαν τοῖς κατειλεγμένοις, ἡμεῖς δὲ τὴν διὰ τῶν τοιούτων τιμὴν ἀνελόντες ἀπὸ τοῦ θείου (ὡς ἁρμοζόντων μᾶλλον δαιμονίοις οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἱδρυμένοις ἔν τινι τόπῳ, ὃν ἤτοι προκαταλαμβάνουσιν ἢ διά τινων τελετῶν ἀχθέντες καὶ μαγγανειῶν ὥσπερ οἰκοῦσιν) τεθήπαμεν τὸν Ἰησοῦν τὸν νοῦν ἡμῶν μεταθέντα ἀπὸ παντὸς αἰσθητοῦ. ὡς οὐ μόνον φθαρτοῦ ἀλλὰ καὶ φθαρησομένου, καὶ ἀνάγοντα ἐπὶ τὴν μετὰ ὀρθοῦ βίου πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν τιμὴν μετ᾿ εὐχῶν, ἃς προσάγομεν αὐτῷ ὡς διὰ μεταξὺ ὄντος τῆς τοῦ ἀγενήτου καὶ τῆς τῶν γενητῶν πάντων φύσεως, καὶ φέροντος μὲν ἡμῖν τὰς ἀπὸ τοῦ πατρὸς εὐεργεσίας διακομίζοντος δ᾿ ἡμῶν τρόπον ἀρχιερέως τὰς εὐχὰς πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν.
3.35Böyle şeyleri nasıl söyleyebildiğine aklım ermeyen bu adamla, ona yaraşır biçimde, biraz şöyle laflamak isterdim: Saydığın bu kişiler hiçbir şey değil midir? Lebadeia'da Trophonios'un yanında, Thebai'de Amphiaraos tapınağında, Akarnania'da Amphilokhos'un, Kilikya'da Mopsos'un yanında hiçbir güç bulunmaz mı? Yoksa böyle yerlerde, insan gücünü aşan işler yapan bir daimōn, bir kahraman ya da bir tanrı var mıdır? Eğer bunlarda daimonik ya da ilahi hiçbir şey bulunmadığını söylüyorsa, hiç değilse şimdi kendi görüşünü itiraf etsin: Epikurosçudur, Yunanlarla aynı şeyleri düşünmez, ne daimōnları tanır ne de Yunanlar gibi tanrılara tapar. O zaman hem daha önce anlattıklarını hem de sonra getirdiklerini, doğru olduklarını kabul ediyormuş gibi boş yere ortaya koyduğu da meydana çıksın. Saydığı kişilerin daimōn, kahraman ya da tanrı olduğunu söylerse, söyledikleriyle hiç istemediği bir şeyi temellendirdiğini görsün: İsa'nın da böyle bir varlık olduğunu. Nitekim İsa da pek çok insanı, insan soyuna Tanrı'dan gelmiş olduğuna inandırabilmiştir. Bunu bir kez kabul ederse, onu birlikte saydığı bu kişilerden daha güçlü saymak zorunda kalıp kalmayacağına bir baksın. Çünkü onlardan hiçbiri ötekilere gösterilen saygıyı yasaklamaz; İsa ise hepsinden daha güçlü olduğuna güvenerek onları benimsemeyi yasaklar. Zira onlar "yeryüzünde" yerleri önceden ele geçirmiş kötü daimōnlardır; çünkü yeryüzünün ve oradaki sayısız kötülüğün ağır buğularının ulaşmadığı daha saf ve daha ilahi bölgeye dokunamazlar.
Ἐβουλόμην δὲ πρὸς τὸν οὐκ οἶδ᾿ ὅπως τοιαῦτα λέγοντα τοιαῦτά τινα πρεπόντως αὐτῷ ἀδολεσχῆσαι· ἆρ᾿ οὖν οὐδέν εἰσιν οὗτοι, οὓς κατέλεξας, καὶ οὐδεμία δύναμίς ἐστιν ἐν Λεβαδίᾳ κατὰ τὸν Τροφώνιον οὐδ᾿ ἐν Θήβαις περὶ τὸν τοῦ Ἀμφιάρεω νεὼν οὐδ᾿ ἐν Ἀκαρνανίᾳ περὶ τὸν Ἀμφίλοχον οὐδ᾿ ἐν Κιλικίᾳ περὶ τὸν Μόψον; ἢ ἐστί τις ἐν τοῖς τοιούτοις εἴτε δαίμων εἴτε ἥρως εἴτε καὶ θεὸς, ἐνεργῶν τινα μείζονα ἢ κατὰ ἄνθρωπον; εἰ μὲν γάρ φησι μηδὲν ἕτερον εἶναι μήτε δαιμόνιον μήτε θεῖον περὶ τούτους, κἂν νῦν ὁμολογησάτω τὴν ἑαυτοῦ γνώμην. Ἐπικούρειος ὢν καὶ μὴ τὰ αὐτὰ τοῖς Ἕλλησι φρονῶν καὶ μήτε δαίμονας γινώσκων μήτε κἂν ὡς Ἕλληνες θεοὺς σέβων, καὶ ἐλεγχέσθω ὅτι μάτην καὶ τὰ προειρημένα ὡς παραδεξάμενος αὐτὰ εἶναι ἀληθῆ ἐκόμισε καὶ τὰ ἐν τοῖς ἑξῆς ἐπιφερόμενα. εἰ δὲ φήσει εἴτε δαίμονας εἴτε ἥρωας εἴτε καὶ θεοὺς εἶναι τοὺς κατειλεγμένους, ὁράτω ὅτι ὅπερ οὐ βούλεται κατασκευάσει δι᾿ ὧν εἴρηκεν, ὡς καὶ ὁ Ἰησοῦς τοιοῦτόν τι ἦν· διὸ καὶ δεδύνηται ἑαυτὸν παραστῆσαι οὐκ ὀλίγοις τῶν ἀνθρώπων θεόθεν ἐπιδεδημηκέναι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων. ἅπαξ δὲ τοῦτ᾿ ἐὰν παραδέξηται, ὅρα εἰ μὴ ἀναγκασθήσεται ἰσχυρότερον αὐτὸν φῆσαι τούτων. οἷς αὐτὸν συγκατηρίθμησεν· ἐπεὶ ἐκείνων μέν γε οὐδεὶς κωλύει τὰς πρὸς τοὺς ἑτέρους τιμὰς, οὗτος δὲ ἑαυτῷ θαῤῥῶν ὡς πάντων ἐκείνων δυνατώτερος ἀπαγορεύει τὰς τούτων ἀποδοχὰς ὡς μοχθηρῶν δαιμόνων καὶ τόπους „ἐπὶ γῆς προκατειληφότων. ἐπεὶ τῆς καθαρωτέρας οὐ δύνανται ἐφάψασθαι χώρας καὶ θειοτέρας, ἔνθα μὴ φθάνουσιν αἱ ἀπὸ τῆς γῆς καὶ τῶν ἐν αὐτῇ μυρίων κακῶν παχύτητες.
3.36Kelsos bundan sonra Hadrianus'un gözdesine dair şeyleri, yani genç Antinoos'u ve Mısır'daki Antinoos şehrinde ona gösterilen onurları, bizim İsa'ya gösterdiğimiz saygıdan hiç de aşağı görmüyor. Öyleyse bunun da düşmanlıkla söylendiğini gösterelim. Hadrianus'un gözdesi olarak geçmiş, erkek olduğu hâlde kadınlara özgü bir illetten bile korunmamış bir hayatın, bizim yüce İsa'mızla ne ortak yanı var? Ona binlerce suçlama yöneltenler, hakkında akla gelebilecek her yalanı söyleyenler bile, onun en küçük bir ahlaksızlığı bir an olsun tattığını söyleyemediler. Antinoos'a dair şeyleri hakikat sevgisiyle ve tarafsızca inceleyen biri, onun ölümünden sonra da Antinoos şehrinde bir şeyler yapıyor görünmesinin sebebinin Mısırlıların büyüleri ve ayinleri olduğunu bulur. Mısırlıların ve bu işlerde usta olanların başka tapınaklar için de aynı şeyi yaptığı anlatılır: Bazı yerlere kehanet ya da şifa veren daimōnlar yerleştirirler. Bu daimōnlar, sıradan bir yiyecek konusunda ya da bir insan cesedine dokunma konusunda bir yasağı çiğnemiş görünenlere çoğu zaman işkence de ederler; böylece cahil kalabalığı korkutuyor görünürler. Mısır'daki Antinoos şehrinde tanrı sayılan da böyle bir şeydir. Ona atfedilen harika işler konusunda kimileri —hilekârca yaşayanlar— yalan uydurur; kimileri orada yerleşik daimōna aldanarak, kimileri de zayıf vicdanlarının suçlamasıyla Antinoos'un gönderdiği tanrısal bir cezayı çektiklerini sanırlar. Orada icra edilen gizemler ve kehanet sanılan şeyler de bu türdendir; İsa'ya ait olanlar ise bunlardan çok uzaktır. Çünkü onu tanrı yapmış gibi görünenler, bir kralın emrine ya da bir valinin buyruğuna yaranmak için bir araya gelmiş büyücüler değildir. Bizzat evrenin yaratıcısı, sözlerindeki şaşırtıcı ikna gücüne uygun olarak onu yalnız iyi düşünmek isteyen insanlara değil, daimōnlara ve başka görünmez güçlere de saygıya layık biri olarak tanıttı. Bu güçler bugüne kadar ya İsa'nın adından, kendilerinden üstün olduğu için korktuklarını ya da onu meşru hükümdarları olarak saygıyla kabul ettiklerini gösterirler. Eğer bu tanınma ona Tanrı'dan verilmiş olmasaydı, daimōnlar yalnızca adı anıldı diye boyun eğip saldırdıkları kimselerden çekilip gitmezlerdi.
Ἐπεὶ δὲ μετὰ ταῦτα καὶ τὰ περὶ τῶν παιδικῶν Ἀδριανοῦ (λέγω δὲ τὰ περὶ Ἀντινόου τοῦ μειρακίου καὶ τὰς εἰς αὐτὸν τῶν ἐν Ἀντινόου ⟨(πόλει)⟩ τῆς Αἰγύπτου τιμὰς) οὐδὲν οἴεται ἀποδεῖν τῆς ἡμετέρας πρὸς τὸν Ἰησοῦν τιμῆς, φέρε καὶ τοῦτο ὡς φιλέχθρως λεγόμενον διελέγξωμεν. τί γὰρ κοινὸν ἔχει ὁ γενόμενος ἐν τοῖς Ἀδριανοῦ παιδικοῖς βίος, οὐδὲ τὸν ἄῤῥενα ἀπαθῇ γυναικείας νόσου φυλάξαντος. πρὸς τὸν σεμνὸν ἡμῶν Ἰησοῦν, οὗ μηδὲ οἱ μυρία κατηγορήσαντες καὶ ψευδῆ ὅσα περὶ αὐτοῦ λέγοντες δεδύνηνται κατειπεῖν ὡς κἂν τὸ τυχὸν ἀκολασίας κἂν ἐπ᾿ ὀλίγον γευσαμένου; ἀλλὰ καὶ εἴπερ φιλαλήθως καὶ ἀδεκάστως τὰ περὶ τὸν Ἀντίνου ἐξετάζοι τις, μαγγανείας ἂν Αἰγυπτίων καὶ τελετὰς εὕροι τὰς αἰτίας τοῦ δοκεῖν τι αὐτὸν ποιεῖν ἐν Ἀντινόου πόλει καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτοῦ· ὅπερ καὶ ἐπ᾿ ἄλλων νεὼν ἱστορεῖται ὑπὸ Αἰγυπτίων καὶ τῶν τὰ τοιαῦτα δεινῶν γεγονέναι, ἔν τισι τόποις ἱδρυόντων δαίμονας μαντικοὺς ἢ ἰατρικοὺς πολλάκις δὲ καὶ βασανίζοντας τοὺς δοκοῦντάς τι παραβεβηκέναι περὶ τῶν τυχόντων βρωμάτων ἢ περὶ τοῦ θιγεῖν νεκροῦ σώματος ἀνθρωπίνου, ἵνα δοκοῖεν δεδίττεσθαι τὸν πολὺν καὶ ἀπαίδευτον. τοιοῦτος δέ ἐστι καὶ ἐν Ἀντινόου πόλει τῆς Αἰγύπτου νομισθεὶς εἶναι θεὸς, οὗ ἀρετὰς οἱ μέν τινες κυβευτικώτερον ζῶντες καταψεύδονται, ἕτεροι δὲ ὑπὸ τοῦ ἐκεῖ ἱδρυμένου δαίμονος ἀπατώμενοι καὶ ἄλλοι ἀπὸ ἀσθενοῦς τοῦ συνειδότος ἐλεγχόμενοι οἴονται τίνειν θεήλατον ἀπὸ τοῦ Ἀντινόου ποινήν. τοιαῦτα δέ ἐστι καὶ τὰ δρώμενα αὐτῶν μυστήρια καὶ αἱ δοκοῦσαι μαντεῖαι, ων πάνυ μακράν ἐστι τὰ τοῦ Ἰησοῦ. οὐ γὰρ συνελθόντες γόητες, χάριν τίνοντες βασιλεῖ τινι κελεύοντι ἢ ἡγεμόνι προστάσσοντι, πεποιηκέναι ἔδοξαν αὐτὸν εἶναι θεὸν, ἀλλ᾿ αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων δημιουργὸς ἀκολούθως τῇ ἐν τῷ λέγειν τεραστίως πιστικῇ δυνάμει συνέστησεν αὐτὸν ὡς τιμῆς ἄξιον οὐ τοῖς εὐφρονεῖν ἐθέλουσι μόνον ἀνθρώποις ἀλλὰ καὶ δαίμοσι καὶ ἄλλαις ἀοράτοις δυνάμεσιν· αἵτινες μέχρι τοῦ δεῦρο ἐμφαίνουσιν ἤτοι φοβούμεναι τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ὡς κρείττονος ἤ σεβασμίως ἀποδεχόμεναι ὡς κατὰ νόμους αὐτῶν ἄρχοντος. εἰ γὰρ μὴ θεόθεν ἦν αὐτῷ δοθεῖσα σύστασις, οὐκ ἂν καὶ δαίμονες τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἀπαγγελλομένῳ μόνον εἴκοντες ἀνεχώρουν ἀπὸ τῶν ὑπ᾿ αὐτῶν πολεμουμένων.
3.37Antinoos'a tapmayı öğrenmiş Mısırlılar, onu Apollon'la ya da Zeus'la karşılaştırırsan buna katlanırlar; hatta Antinoos'u bunlarla bir tutarak yüceltmiş olurlar. Kelsos burada da açıkça yalan söylüyor; çünkü "Onu Apollon'la ya da Zeus'la karşılaştırsan buna katlanmazlar" diyor. Asıl katlanmayanlar Hristiyanlardır. Onlar ebedî hayatın, her şeyin üstündeki "tek gerçek Tanrı'yı ve onun gönderdiği İsa Mesih'i" tanımakta olduğunu öğrenmişlerdir. Ayrıca "milletlerin bütün tanrılarının daimōnlar olduğunu" öğrenmişlerdir: Bunlar, her şeyin üstündeki Tanrı'ya sığınmamış olanları aldatmak için kurbanların, kanların ve kurban artıklarının etrafında dolanan obur daimōnlardır. Tanrı'nın ilahi ve kutsal meleklerinin ise yeryüzündeki bütün daimōnlardan başka bir tabiata ve prohairesis'e sahip olduğunu, bu meleklerin de ancak bu konuları anlayışla ve özenle araştırmış pek az kişi tarafından bilindiğini öğrenmişlerdir. İşte Hristiyanlar, İsa'yı Apollon'la, Zeus'la ya da kurban dumanı, kan ve kurbanlarla tapınılanlardan herhangi biriyle karşılaştırırsan buna katlanmazlar. Bunların bir kısmı büyük saflıkları yüzünden yaptıklarının gerekçesini veremez, ama kendilerine aktarılanı içtenlikle korur. Başkaları ise küçümsenemeyecek, hatta daha derin, bir Yunanın deyişiyle "içrek" ve "seyre dayalı" öğretilere sahiptir. Bu öğretilerde Tanrı hakkında ve Tanrı'nın biricik Logos'u aracılığıyla tanrılığa katılarak —bu yüzden de tanrı adını alarak— Tanrı'dan onur görmüş olanlar hakkında çok şey söylenir. İlahi melekler hakkında da, hakikate karşıt olanlar hakkında da çok şey söylenir. Bu sonuncular aldanmışlardır ve aldandıkları için kendilerini tanrı, Tanrı'nın melekleri, iyi daimōnlar ya da iyi bir insan ruhunun dönüşümüyle oluşmuş kahramanlar ilan ederler. Nasıl ki felsefede birçok kişi, ya inandırıcı sözlerle kendi kendilerini kandırdıkları ya da başkalarının ortaya attığı ve bulduğu görüşlere aceleyle onay verdikleri için hakikate sahip olduklarını sanırlar, bedenden ayrı ruhlar, melekler ve daimōnlar arasında da bazıları böyledir: İnandırıcı görünen şeylere kapılarak kendilerini tanrı ilan etmişlerdir. Bu tür konularda kesin olarak doğru olan söz insanlar arasında tam olarak bulunamadığı için, insan olan birinin kendini Tanrı'ya emanet eder gibi kimseye emanet etmemesi güvenli sayılmıştır; yalnız her şeyin üstündeki Tanrı müstesna. Bu konularda hakem ise, bunları en derinden seyretmiş ve pek az kişiye aktarmış olan İsa Mesih'tir.
Αἰγύπτιοι μὲν οὖν διδαχθέντες τὸν Ἀντίνουν σέβειν, ἐὰν παραβάλῃς ⟨(αὐτῷ)⟩ Ἀπόλλωνα ἢ Δία, ἀνέξονται, σεμνύνοντες τὸν Ἀντίνουν διὰ τοῦ ἐκείνοις αὐτὸν συναριθμεῖν· καὶ ἐν τούτοις γὰρ ὁ Κέλσος σαφῶς ψεύδεται λέγων· κἂν παραβάλῃς αὐτῷ τὸν Ἀπόλλωνα ἢ τὸν Δία, οὐκ ἀνέξονται. Χριστιανοῖς δὲ μεμαθηκόσι τὴν αἰώνιον αὐτοῖς εἶναι ζωὴν ἐν τῷ γινώσκειν „τὸν μόνον“ ἐπὶ πᾶσιν „ἀληθινὸν θεὸν καὶ ὃν“ ἐκεῖνος ἀπέστειλεν „Ἰησοῦν Χριστὸν,“ μαθοῦσι δὲ καὶ „ὅτι πάντες μὲν οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν εἰσι δαιμόνια“ λίχνα καὶ περὶ τὰς θυσίας καὶ τὰ αἵματα καὶ τὰς ἀπὸ τῶν θυσιῶν ἀποφορὰς καλινδούμενα ἐπὶ ἀπάτῃ τῶν μὴ προσπεφευγότων τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ, οἱ δὲ τοῦ θεοῦ θεῖοι καὶ ἅγιοι ἄγγελοι ἄλλης εἰσὶ φύσεως καὶ προαιρέσεως παρὰ τοὺς ἐπὶ γῆς πάντας δαίμονας, καὶ ὅτι οὗτοι σφόδρα ὀλίγοις γινώσκονται τοῖς περὶ τῶν τοιούτων συνετῶς καὶ ἐπιμελῶς ζητήσασιν, ἐὰν παραβάλῃς Ἀπόλλωνα καὶ Δία ἤ τινα τῶν μετὰ κνίσσης καὶ αἵματος καὶ θυσιῶν προσκυνουμένων, οὐκ ἀνέξονται· τινὲς μὲν διὰ τὴν πολλὴν ἁπλότητα μὴ εἰδότες μὲν δοῦναι λόγον περὶ ὧν ποιοῦσιν εὐγνωμόνως δὲ τηροῦντες ἃ παρειλήφασιν, ἕτεροι δὲ μετ᾿ οὐκ εὐκαταφρονήτων λόγων ἀλλὰ καὶ βαθυτέρων καὶ, ὡς ἂν εἴποι τις Ἕλλην, ἐσωτερικῶν καὶ ἐποπτικῶν, ἐν οἷς πολύς ἐστι λόγος περὶ θεοῦ καὶ τῶν τετιμημένων ἀπὸ θεοῦ διὰ τοῦ μονογενοῦς θεοῦ λόγου μετοχῇ θεότητος διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὀνόματι. πολὺς δὲ ὁ λόγος καὶ ὁ περὶ τῶν θείων ἀγγέλων καὶ ὁ περὶ τῶν ἐναντίων μὲν τῇ ἀληθείᾳ ἠπατημένων δὲ καὶ ἐξ ἀπάτης αὐτοὺς ἀναγορευόντων θεοὺς ἢ ἀγγέλους θεοῦ ἢ δαίμονας ἀγαθοὺς ἢ ἥρωας ἐκ μεταβολῆς συστάντας ἀγαθῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς. οἱ δὲ τοιοῦτοι Χριστιανοὶ εἶναι ἐν ἀληθείᾳ, ἤτοι ἑαυτοὺς ὥσπερ πολλοὶ ἐν φιλοσοφίᾳ δοκοῦσιν εἶναι ἐν ἀληθείᾳ, ἤτοι ἑαυτοὺς κατασοφισάμενοι λόγοις πιθανοῖς ἢ τοῖς ὑφ᾿ ἑτέρων προσαγομένοις καὶ εὑρεθεῖσι συγκαταθέμενοι προπετῶς, οὕτως εἰσὶ καὶ [αἱ] ἐν ταῖς ἔξω σωμάτων ψυχαῖς καὶ ἀγγέλοις καὶ δαίμοσί τινες, ὑπὸ τῶν πιθανοτήτων ἑλκυσθέντες πρὸς τὸ ἑαυτοὺς ἀναγορεῦσαι θεούς. καὶ διὰ τοὺς τοιούτους γε λόγους κατὰ τὸ ἀκριβὲς τελείως ἐν ἀνθρώποις μὴ δυναμένους εὑρεθῆναι ἀσφαλὲς ἐνομίσθη τὸ μηδενὶ ἑαυτὸν ἐμπιστεῦσαι ἄνθρωπον ὄντα ὡς θεῷ, πλὴν μόνου τοῦ ἐπὶ πᾶσιν ὡς διαιτητοῦ, τοῦ βαθύτατα ταῦτα καὶ θεωρήσαντος καὶ ὀλίγοις παραδόντος Ἰησοῦ Χριστοῦ.
3.38Antinoos'a ya da Mısırlılar veya Yunanlar arasında bu türden bir başkasına duyulan iman, deyim yerindeyse, talihsiz bir imandır. İsa'ya duyulan iman ise ya talihli görünebilir ya da sıkı bir sınavdan geçmiş olabilir: Çoğu insanda talihli görünür, pek az kişide ise sıkı bir sınavdan geçmiştir. Çoğunluğun deyişiyle bir imanın talihli olduğunu söylediğimde bile, bu konudaki açıklamayı, insanların hayatına gelen her bir kişiye düşen payın sebeplerini bilen Tanrı'ya bırakıyorum. Yunanlar da en bilge sayılan kimselerde bile birçok bakımdan iyi talihin sebep olduğunu söyleyeceklerdir; örneğin şu ya da bu öğretmene sahip olmakta, karşıt ekolleri öğretenler de varken daha iyilerine rastlamakta ya da daha iyi bir çevrede yetişmekte. Çünkü birçok kişi öyle koşullarda yetişmiştir ki daha iyi şeylerin bir tasavvurunu edinmelerine bile fırsat tanınmamıştır. Bunlar ilk gençliklerinden beri ya hep ahlaksız adamların ya da efendilerin gözdesi olmuşlar ya da ruhun başını kaldırıp yukarı bakmasını engelleyen başka bir bahtsızlık içinde bulunmuşlardır. Bunların sebeplerinin takdir-i ilahinin hesaplarında bulunması pek muhtemeldir, ama insanların bunları kavraması kolay değildir. Bunları, hangi iman olursa olsun önceden yer edinmiş bir imanın ne kadar etkili olduğunu göstermek için araya bir ara söz olarak sıkıştırmayı uygun buldum. Çünkü farklı yetişme koşulları yüzünden insanların imanları arasında farklar bulunduğunu, kimilerinin daha talihli, kimilerinin daha talihsiz biçimde inandığını söylemek gerekiyordu. Buradan da şuna varmak gerekiyordu: Talih denilen şey de, talihsizlik denilen şey de, daha becerikli olanların bile daha akıllı görünmelerine ve çoğu zaman daha akla yatkın öğretilere bağlanmalarına katkıda bulunuyor gibi görünebilir. Ama bu kadarı yeter.
Περὶ μὲν οὖν τοῦ Ἀντινόοθ ἤ τινος ἄλλου τοιούτου. εἴτε παρ᾿ Αἰγυπτίοις εἴτε παρ᾿ Ἕλλησι, πίστις ἐστὶν, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ἀτυχής· περὶ δὲ τοῦ Ἰησοῦ ἤτοι δόξασα ἂν εἶναι εὐτυχὴς ἢ καὶ βεβασανισμένως ἐξητασμένη, δοκοῦσα μὲν εὐτυχὴς παρὰ τοῖς πολλοῖς βεβασανισμένως δὲ ἐξητασμένη παρὰ πάνυ ὀλιγωτάτοις. κἂν λέγω δέ τινα πίστιν εἶναι, ὡς ἂν οἱ πολλοὶ ὀνομάσαιεν, εὐτυχῆ, καὶ περὶ ταύτης ἀναφέρω τὸν λόγον ἐπὶ τὸν εἰδότα θεὸν τὰς αἰτίας τῶν ἑκάστῳ μεμερισμένων ἐπιδημοῦντι τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων. καὶ Ἕλληνες δὲ φήσουσι καὶ ἐν τοῖς νομιζομένοις εἶναι σοφωτάτοις κατὰ πολλὰ τὴν εὐτυχίαν εἶναι αἰτίαν, οἷον περὶ διδασκάλων τοιῶνδε καὶ τοῦ περιπεσεῖν τοῖς κρείττοσιν, ὄντων καὶ τῶν τὰς ἐναντίας αἱρέσεις διδασκόντων, καὶ περὶ ἀνατροφῆς τῆς ἐν βελτίοσι. πολλοῖς γὰρ καὶ τὰ τῆς ἀνατροφῆς ἐν τοιούτοις γεγένηται, ὡς μηδὲ φαντασίαν ἐπιτραπῆναι τῶν κρειττόνων λαβεῖν ἀλλ᾿ ἀεὶ καὶ ἐκ πρώτης ἡλικίας ἤτοι ἐν παιδικοῖς εἶναι ἀκολάστων ἀνδρῶν ἢ δεσποτῶν ἢ ἐν ἄλλῃ τινὶ κωλυούσῃ ἀναβλέπειν τὴν ψυχὴν κακοδαιμονίᾳ. τὰς δὲ περὶ τούτων αἰτίας πάντως μὲν εἰκὸς εἶναι ἐν τοῖς τῆς προνοίας λόγοις, πίπτειν δὲ αὐτὰς εἰς ἀνθρώπους οὐκ εὐχερές. ἔδοξε δέ μοι ταῦτα διὰ μέσου ἐν παρεκβάσει εἰρηκέναι διὰ τὸ τοσοῦτόν ⟨(τι)⟩ ποιεῖ πίστις ὁποία δὴ προκατασχοῦσα. ἐχρῆν γὰρ διὰ τὰς διαφόρους ἀνατροφὰς εἰπεῖν διαφορὰς τῶν ἐν ἀνθρώποις πίστεων, εὐτυχέστερον ἢ ἀτυχέστερον πιστεύουσι· καὶ ἐκ τούτου ἀναβῆναι ὅτι δόξαι ἂν καὶ τοῖς ἐντρεχεστέροις εἰς αὐτὸ τὸ δοκεῖν εἶναι λογικωτέροις καὶ λογικώτερον προστίθεσθαι τὰ πολλὰ δόγμασιν ἡ ὀνομαζομένη εὐτυχία καὶ ἡ λεγομένη ἀτυχία συνεργεῖν. ἀλλὰ γὰρ περὶ τούτων ἅλις.
3.39Şimdi Kelsos'un ardından gelen sözlerine bakalım. Orada, İsa hakkındaki bu onayı bizde de ruhumuzu önceden ele geçirmiş bir imanın doğurduğunu söylüyor. Gerçekten de bu onayı bizde iman doğurur; ama bak, bu imanın kendisi övgüye değer olanı doğrudan ortaya koymuyor mu? Çünkü biz kendimizi her şeyin üstündeki Tanrı'ya emanet ediyoruz, bizi böyle bir imana götürene şükran duyuyoruz ve onun bu kadar büyük bir işe Tanrı'nın yardımı olmadan girişmediğini, onu Tanrı'sız başarmadığını söylüyoruz. İncilleri yazanların prohairesis'ine de güveniyoruz; buna yazılarında görünen dindarlıklarından ve vicdanlarından hükmediyoruz. Bu yazılarda sahte, hilekâr, uydurma ve kurnazca hiçbir şey yoktur. Çünkü şu bize açıkça görünüyor: Yunanlar arasındaki, büyük bir inandırıcılık ve keskinlik taşıyan kurnaz sofistliğin ve mahkemelerde dolaşıp duran retoriğin öğrettiği şeyleri öğrenmemiş ruhlar, kendiliğinden insanı imana ve imana uygun bir hayata götürebilecek olayları böylesine uyduramazlardı. Bence İsa, öğretisinin öğretmenleri olarak bu tür insanları kullanmayı bu yüzden istedi: İnandırıcı safsatalar şüphesine hiç yer kalmasın, anlayabilenler için de şu parlak bir biçimde görünsün: Yazanların hilesiz prohairesis'i, deyim yerindeyse büyük bir sadelik taşıdığı için, daha ilahi bir kudrete layık görülmüştür. Bu kudret, süslü sözlerin, ustaca dizilmiş kelimelerin ve Yunanlara özgü bölümlemeler ve teknik terimlerle ilerleyen akıl yürütmelerin başarabileceğinden çok daha fazlasını başarır.
Τὰ δ᾿ ἑξῆς τοῦ Κέλσου κατανοητέον. ἐν οἷς καὶ ἡμῖν φησι πίστιν ποιεῖν προκαταλαβοῦσαν ἡμῶν τὴν ψυχὴν τὴν περὶ τοῦ Ἰησοῦ τοιάνδε συγκατάθεσιν. ἀληθῶς ⟨(μὲν)⟩ γὰρ πίστις ἡμῖν ποιεῖ τὴν τοιαύτην συγκατάθεσιν· ὅρα δὲ εἰ μὴ αὐτόθεν ἡ πίστις αὐτὴ τὸ ἐπαινετὸν παρίστησιν, ὅτε πιστεύομεν ἑαυτοὺς τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ, χάριν ὁμολογοῦντες τῷ εἰς τοιαύτην πίστιν ὁδηγῷ καὶ λέγοντες αὐτὸν οὐκ ἀθεεὶ τὸ τηλικοῦτον τετολμηκέναι καὶ ἠνυκέναι· πιστεύομεν δὲ καὶ ταῖς προαιρέσεσι τῶν γραψάντων τὰ εὐαγγέλια. καταστοχαζόμενοι τῆς εὐλαβείας αὐτῶν καὶ τοῦ συνειδότος, ἐμφαινομένων τοῖς γράμμασιν, οὐδὲν νόθον καὶ κυβευτικὸν καὶ πεπλασμένον καὶ πανοῦργον ἐχόντων, καὶ γὰρ παρίσταται ἡμῖν οτι οὐκ ἂν ψυχαὶ, μὴ μαθοῦσαι τὰ τοιαῦτα. ὁποῖα διδάσκει ἡ παρ᾿ Ἕλλησι πανοῦργος σοφιστεία, πολλὴν ἔχουσα τὴν πιθανότητα καὶ τὴν ὀξύτητα. καὶ ἡ ἐν τοῖς δικαστηρίοις καλινδουμένη ῥητορικὴ. οὕτως πλάσαι οἷοί τ᾿ ἦσαν πράγματα, δυνάμενα ἀφ᾿ αὑτῶν ἔχειν τὸ πρὸς πίστιν καὶ τὸν ἀνάλογον τῇ πίστει βίον ἀγωγόν. οἶμαι δὲ καὶ τὸν Ἰησοῦν διὰ τοῦτο βεβουλῆσθαι διδασκάλοις τοῦ δόγματος χρῆσθαι τοιούτοις, ἵνα μηδεμίαν μὲν ἔχῃ χώραν ὑπόνοια πιθανῶν σοφισμάτων, λαμπρῶς δὲ τοῖς συνιέναι δυναμένοις ἐμφαίνηται ὅτι τὸ ἄδολον τῆς προαιρέσεως τῶν γραψάντων, ἐχούσης πολὺ τὸ, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, ἀφελὲς, ἠξιώθη θειοτέρας δυνάμεως, πολλῷ μᾶλλον ἀνυούσης ἤπερ ἀνύειν δύνασθαι δοκεῖ περιβολὴ λόγων καὶ λέξεων σύνθεσις καὶ μετὰ διαιρέσεων καὶ τεχνολογίας Ἑλληνικῆς ἀκολουθία.
3.40Bak, imanımıza ait şeyler, baştan beri ortak kavramlarla uyuştukları için, söylenenleri insafla dinleyenleri değiştirmiyor mu? Sapkınlık, kendisini destekleyen uzun bir telkin sayesinde, çoğunluğa heykellerin tanrı olduğu, altından, gümüşten, fildişinden ve taştan yapılmış şeylerin tapınılmaya layık olduğu düşüncesini aşılamayı başarmıştır. Ama ortak kavram şunu düşünmeyi gerektirir: Tanrı hiçbir şekilde yok olabilir bir madde değildir; insanların cansız maddelere, onun "suretine göre" ya da onun simgeleri olsun diye verdikleri biçimlerde de onurlandırılmaz. Bu yüzden heykeller hakkında hemen "tanrı olmadıkları", bu tür yapıtlar hakkında da yaratıcıyla kıyaslanamayacakları söylenir; evreni yaratan, bir arada tutan ve yöneten her şeyin üstündeki Tanrı hakkında da birkaç söz söylenir. Akıllı ruh da hemen, adeta kendi akrabasını tanımış gibi, o zamana kadar tanrı sandığı şeyleri bir kenara atar ve yaratıcısına karşı tabii bir sevgi edinir. Ona duyduğu sevgi yüzünden, bu şeyleri bütün milletlere ilk kez, yetiştirdiği öğrenciler aracılığıyla tanıtanı da gönülden benimser. O, bu öğrencileri Tanrı ve onun krallığı hakkındaki logos'u duyurmak için ilahi bir kudret ve yetkiyle göndermişti.
Ὅρα δὲ εἰ μὴ τὰ τῆς πίστεως ἡμῶν ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις ἀρχῆθεν συναγορεύοντα μετατίθησι τοὺς εὐγνωμόνως ἀκούοντας τῶν λεγομένων. εἰ γὰρ καὶ ἡ διαστροφὴ δεδύνηται, πολλῆς αὐτῇ κατηχήσεως συναγορευούσης, τοῖς πολλοῖς ἐμφυτεῦσαι τὸν περὶ ἀγαλμάτων λόγον ὡς θεῶν καὶ τὸν περὶ τῶν γενομένων ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου καὶ ἐλέφαντος καὶ λίθου ὡς προσκυνήσεως ἀξίων· ἀλλ᾿ ἡ κοινὴ ἔννοια ἀπαιτεῖ ἐννοεῖν ὅτι θεὸς οὐδαμῶς ἐστιν ὕλη φθαρτὴ οὐδὲ τιμᾶται ἐν ἀψύχοις ὕλαις ὑπὸ ἀνθρώπων μορφούμενος, ὡς „κατ᾿ εἰκόνα“ ἤ τινα σύμβολα ἐκείνου γινομέναις. διόπερ εὐθέως λέγεται τὰ περὶ ἀγαλμάτων, „ὅτι οὐκ εἰσὶ θεοὶ,“ καὶ τὰ περὶ τῶν τοιούτων δημιουργημάτων, ὅτι οὐκ εἰσὶ συγκριτὰ πρὸς τὸν δημιουργὸν, ὀλίγα τε περὶ τοῦ ἐπὶ πᾶσι θεοῦ δημιουργήσαντος καὶ συνέχοντος καὶ κυβερνῶντος τὰ ὅλα. καὶ εὐθέως ὡσπερεὶ τὸ συγγενὲς ἐπιγνοῦσα ἡ λογικὴ ψυχὴ ἀποῤῥίπτει μὲν ἃ τέως ἐδόξαζεν εἶναι θεοὺς φίλτρον δ᾿ ἀναλαμβάνει φυσικὸν τὸ πρὸς τὸν κτίσαντα, καὶ διὰ τὸ πρὸς ἐκεῖνον φίλτρον ὑπεραποδέχεται καὶ τὸν ταῦτα πρῶτον πᾶσι τοῖς ἔθνεσι παραστήσαντα δι᾿ ὧν κατεσκεύασε μαθητῶν, οὓς ἐξέπεμψε μετὰ θείας δυνάμεως καὶ ἐξουσίας κηρύξαι τὸν περὶ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ λόγον.
3.41Kelsos, artık kaçıncı kez olduğunu bilmiyorum, bizi İsa konusunda suçluyor: Ölümlü bir bedenden olduğu hâlde onu tanrı saydığımızı ve bunu yaparken dindarca davrandığımızı sandığımızı söylüyor. Buna bir daha cevap vermek gereksiz, çünkü yukarıda bu konuda epey şey söylendi. Yine de suçlayanlar şunu bilsinler: Baştan beri Tanrı ve Tanrı'nın oğlu olduğunu düşündüğümüz ve buna inandığımız kişi, Logos'un ta kendisi, Bilgeliğin ta kendisi ve Hakikatin ta kendisidir. Onun ölümlü bedeninin ve içindeki insani psykhē'nin ise, onunla yalnız ortaklık değil birlik ve kaynaşma sayesinde en büyük şeyleri kazandığını, onun tanrılığına ortak olarak Tanrı'ya dönüştüğünü söylüyoruz. Bunları onun bedeni hakkında da söylememize takılan olursa, Yunanların, kendi tabiatı itibarıyla hiçbir keyfiyeti olmayan madde hakkında söylediklerine dikkat etsin: Madde, yaratıcının ona giydirmek istediği keyfiyetleri giyer; çoğu zaman öncekileri çıkarıp daha üstün ve farklı keyfiyetler alır. Bu tür görüşler sağlamsa, Tanrı böyle istediği için, onun takdiriyle İsa'nın bedenindeki ölümlülük keyfiyetinin esirî ve ilahi bir keyfiyete dönüşmesinde şaşılacak ne var?
Ἐπεὶ δ᾿ ἐγκαλεῖ ἡμῖν, οὐκ οἶδ᾿ ἤδη ὁποσάκις, περὶ τοῦ Ἰησοῦ ὅτι ἐκ θνητοῦ σώματος ὄντα θεὸν νομίζομεν καὶ ἐν τούτῳ ὅσια δρᾶν δοκοῦμεν, περισσὸν μὲν τὸ ἔτι πρὸς τοῦτο λέγειν, πλείονα γὰρ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται· ὅμως δὲ ἴστωσαν οἱ ἐγκαλοῦντες ὅτι. ὃν μὲν νομίζομεν καὶ πεπείσμεθα ἀρχῆθεν εἶναι θεὸν καὶ υἱὸν θεοῦ, οὗτος ὁ αὐτολόγος ἐστὶ καὶ ἡ αὐτοσοφία καὶ ἡ αὐτοαλήθεια· τὸ δὲ θνητὸν αὐτοῦ σῶμα καὶ τὴν ἀνθρωπίνην ἐν αὐτῷ ψυχὴν τῇ πρὸς ἐκεῖνον οὐ μόνον κοινωνίᾳ ἀλλὰ καὶ ἑνώσει καὶ ἀνακράσει τὰ μέγιστά φαμεν προσειληφέναι καὶ τῆς ἐκείνου θειότητος κεκοινωνηκότα εἰς θεὸν μεταβεβληκέναι. ἐὰν δέ τις προσκόπτῃ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ ταῦθ᾿ ἡμῶν λεγόντων, ἐπιστησάτω τοῖς ὑπὸ Ἑλλήνων λεγομένοις περὶ τῆς τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἀποίου ὕλης, ποιότητας ἀμφισκομένης, ὁποίας ὁ δημιουργὸς βούλεται αὐτῇ περιτιθέναι, καὶ πολλάκις τὰς μὲν προτέρας ἀποτιθεμένης κρείττονας δὲ καὶ διαφόρους ἀναλαμβανούσης. εἰ γὰρ ὑγιῆ τὰ τοιαῦτα. τί θαυμαστὸν τὴν ποιότητα τοῦ θνητοῦ κατὰ τὸ τοῦ Ἰησοῦ σῶμα προνοίᾳ θεοῦ βουληθέντος μεταβαλεῖν εἰς αἰθέριον καὶ θείαν ποιότητα;
3.42Kelsos, İsa'nın insan etini altınla, gümüşle ve taşla karşılaştırıp onun bunlardan daha çabuk bozulduğunu söylerken bir diyalektikçi gibi konuşmadı. Çünkü titiz bir akıl yürütmeye göre ne bozulmaz bir şey başka bir bozulmaz şeyden daha bozulmazdır ne de bozulur bir şey başka bir bozulur şeyden daha bozulurdur. Ama daha bozulur olduğunu varsayalım; buna da şöyle cevap vereceğiz: Bütün keyfiyetlerin altında yatan madde keyfiyet değiştirebiliyorsa, İsa'nın eti de keyfiyet değiştirerek esirde ve onun üstündeki yerlerde yaşayan bir etin olması gereken hâle neden gelemesin? O et artık etin zayıflığına özgü şeyleri ve Kelsos'un "daha murdar" dediği şeyleri taşımaz. Kelsos bunu söylerken de filozofça davranmıyor; çünkü asıl anlamıyla murdar olan, kötülükten ötürü murdardır. Bedenin tabiatı ise murdar değildir; çünkü beden tabiatı, beden tabiatı olduğu için murdarlığı doğuran kötülüğü taşımaz.
Sonra, onun bedeninin dönüşümü hakkındaki savunmamızı sezerek şöyle diyor: "Ama demek ki bunları bıraktıktan sonra tanrı olacak; öyleyse neden daha çok Asklepios, Dionysos ve Herakles değil?" Buna şöyle cevap vereceğiz: Asklepios, Dionysos ya da Herakles bu kadar büyük ne yaptı? Tanrı olmaları için, onların sözleri ve hayatları sayesinde karakteri düzelmiş ve daha iyi olmuş kimleri gösterebilirler? Onlar hakkındaki pek çok hikâyeyi okuyup bakalım: Azgınlıktan, adaletsizlikten, akılsızlıktan ya da korkaklıktan arınmışlar mı? Eğer onlarda böyle bir şey bulunmazsa, sözü geçenleri İsa'yla bir tutan Kelsos'un iddiası güçlü olabilir. Ama onlar hakkında daha olumlu bazı şeyler anlatılsa bile, doğru akla aykırı sayısız iş yaptıklarının yazılı olduğu açıksa, ölümlü bedeni bıraktıktan sonra İsa'dan çok onların tanrı olduğunu hâlâ nasıl makul biçimde söyleyebilirsin?
Οὐχ ὡς διαλεκτικὸς μὲν οὖν εἶπεν ὁ Κέλσος, παραβάλλων τὰς ἀνθρωπίνας τοῦ Ἰησοῦ σάρκας χρυσῷ καὶ ἀργύρῳ καὶ λίθῳ, ὅτι αὗται ἐκείνων φθαρτότεραι. πρὸς γὰρ τὸν ἀκριβῆ λόγον οὔτ᾿ ἄφθαρτον ἀφθάρτου ἀφθαρτότερον οὔτε φθαρτὸν φθαρτοῦ φθαρτότερον. ἀλλ᾿ εἰ ἄρα φθαρτότερον, ὅμως δὲ καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι, εἴπερ δυνατὸν ἀμείβειν ποιότητας τὴν ὑποκειμένην πάσαις ποιότησιν ὕλην, πῶς οὐ δυνατὸν καὶ τὴν σάρκα τοῦ Ἰησοῦ ἀμείψασαν ποιότητας γεγονέναι τοιαύτην, ὁποίαν ἐχρῆν εἶναι τὴν ἐν αἰθέρι καὶ τοῖς ἀνωτέρω αὐτοῦ τόποις πολιτευομένην, οὐκέτι ἔχουσαν τὰ τῆς σαρκικῆς ἀσθενείας ἴδια καὶ ἅτινα μιαρώτερα ὠνόμασεν ὁ Κέλσος; οὐδὲ τοῦτο φιλοσόφως ποιῶν· τὸ γὰρ κυρίως μιαρὸν ἀπὸ κακίας τοιοῦτόν ἐστι· φύσις δὲ σώματος οὐ μιαρά· οὐ γὰρ ᾗ φύσις σώματός ἐστι, τὸ γεννητικὸν τῆς μιαρότητος ἔχει τὴν κακίαν. εἶτ᾿ ἐπεὶ ὑπιδόμενος τὴν παρ᾿ ἡμῶν ἀπολογίαν λέγει περὶ τῆς μεταβολῆς τοῦ σώματος αὐτοῦ ὅτι ἀλλ᾿ ἀποθέμενος ταύτας ἄρα ἔσται θεός· τί οὖν οὐχὶ μᾶλλον ὁ Ἀσκληπιὸς καὶ Διόνυσος καὶ Ἡρακλῆς; φήσομεν· τί τηλικοῦτον Ἀσκληπιὸς ἢ Διόνυσος ἢ Ἡρακλῆς εἰργάσαντο; καὶ τίνας ἕξουσιν ἀποδεῖξαι βελτιωθέντας τὰ ἤθη καὶ κρείττους γενομένους ἀπὸ τῶν λόγων καὶ τοῦ βίου αὐτῶν, ἵνα γένωνται θεοί; πολλὰς γὰρ τὰς περὶ αὐτῶν ἱστορίας ἀναγνόντες, ἴδωμεν εἰ ἐκαθάρευσαν ἀπὸ ἀκολασίας ἢ ἀδικίας ἢ ἀφροσύνης ἢ δειλίας. καὶ εἰ μὲν μηδὲν εὑρεθείη τοιοῦτον ἐν αὐτοῖς, ἰσχυρὸς ἂν εἴη ὁ τοῦ Κέλσου λόγος, ἐξισῶν τῷ Ἰησοῦ τοὺς προειρημένους· εἰ δὲ δῆλόν ἐστι, κἄν τινα φέρηται περὶ αὐτῶν ὡς χρηστότερα, ὅτι μυρία ὅσα παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πεποιηκέναι ἀναγεγραμμένοι εἰσὶ. πῶς ἔτι εὐλόγως μᾶλλον τοῦ Ἰησοῦ φήσεις αὐτοὺς ἀποθεμένους τὸ θνητὸν σῶμα γεγονέναι θεούς;
3.43Bundan sonra bizim hakkımızda, Girit'te mezarı gösterildiği için Zeus'a tapanlarla alay ettiğimizi, ama mezardan çıkana yine de taptığımızı söylüyor; hem de Giritlilerin bunu nasıl ve ne anlamda yaptığını bilmeden. Bak, burada Giritlileri, Zeus'u ve onun mezarını savunuyor; Zeus hakkındaki mitin dayandığı söylenen mecazi anlamlara üstü kapalı biçimde işaret ediyor. Bizi ise suçluyor; oysa biz İsa'mızın gömüldüğünü kabul ediyor, ama mezardan dirildiğini de söylüyoruz; Giritliler ise Zeus hakkında bunu anlatmıyorlar. Kelsos "Giritlilerin bunu nasıl ve ne anlamda yaptığını bilmeden" diyerek Girit'teki Zeus mezarını savunur göründüğüne göre, şunu söyleyeceğiz: Pek çok şiir okumuş, Yunan tarihini neredeyse baştan sona gözden geçirmiş olan Kyreneli Kallimakhos bile Zeus ve mezarı hakkındaki anlatılarda hiçbir mecazi yorum bilmez. Bu yüzden Zeus için yazdığı ilahide Giritlileri şöyle suçlar:
Giritliler hep yalancıdır; çünkü mezarını bile, ey efendi, Giritliler yaptılar; oysa sen ölmedin, sen hep varsın.
"Sen ölmedin, sen hep varsın" diyen kişi, Zeus'un Girit'te gömüldüğünü reddettiği hâlde Zeus'ta ölümün başlangıcının bulunduğunu anlatır. Çünkü ölümün başlangıcı yeryüzünde doğmaktır. Şöyle der:
Rheia seni Parrhasia topraklarında doğurdu.
Mezarı yüzünden Zeus'un Girit'te doğduğunu reddettiğine göre, Arkadia'da doğmasının ardından doğanın ölmesinin de geleceğini görmesi gerekirdi. Kallimakhos bunlar hakkında da şöyle der:
Zeus, kimi İda dağlarında doğduğunu söyler, Zeus, kimi Arkadia'da; hangisi yalan söyledi, baba? Giritliler hep yalancıdır...
ve devamı. Kelsos bizi bu konulara, İsa hakkında insafsızlık ederek sürükledi: Onun öldüğü ve gömüldüğü hakkında yazılanları kabul ediyor, ama ölülerden dirildiğini uydurma sayıyor; hem de sayısız peygamber bunu da önceden söylemişken ve onun ölümden sonra göründüğüne dair pek çok işaret varken.
Μετὰ ταῦτα λέγει περὶ ἡμῶν ὅτι καταγελῶμεν τῶν προσκυνούντων τὸν Δία, ἐπεὶ τάφος αὐτοῦ ἐν Κρήτῃ δείκνυται, καὶ οὐδὲν ἧττον σέβομεν τὸν ἀπὸ τοῦ τάφου. οὐκ εἰδότες, πῶς καὶ καθὸ Κρῆτες τὸ τοιοῦτον ποιοῦσιν. ὅρα οὖν ὅτι ἐν τούτοις ἀπολογεῖται μὲν περὶ Κρητῶν καὶ τοῦ Διὸς καὶ τοῦ τάφου αὐτοῦ. αἰνιττόμενος τροπικὰς ὑπονοίας, καθ᾿ ἃς πεπλάσθαι λέγεται ὁ περὶ τοῦ Διὸς μῦθος· ἡμῶν δὲ κατηγορεῖ, ὁμολογούντων μὲν τετάφθαι τὸν ἡμέτερον Ἰησοῦν φασκόντων δὲ καὶ ἐγηγέρθαι αὐτὸν ἀπὸ τοῦ τάφου, ὅπερ Κρῆτες οὐκέτι περὶ τοῦ Διὸς ἱστοροῦσιν. ἐπεὶ δὲ δοκεῖ συναγορεύειν τῷ ἐν Κρήτῃ τάφῳ τοῦ Διὸς λέγων· ὅπως μὲν καὶ καθότι Κρῆτες τοῦτο ποιοῦσιν, οὐκ εἰδότες, φήσομεν ὅτι καὶ ὁ Κυρηναῖος Καλλίμαχος, πλεῖστα ὅσα ἀναγνοὺς ποιήματα καὶ ἱστορίαν σχεδὸν πᾶσαν ἀναλεξάμενος Ἑλληνικὴν, οὐδεμίαν οἶδε τροπολογίαν ἐν τοῖς περὶ Διὸς καὶ τοῦ τάφου αὐτοῦ. διὸ καὶ ἐγκαλεῖ τοῖς Κρησὶν ἐν τῷ εἰς τὸν Δία γραφέντι αὐτῷ ὕμνῳ λέγων· Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται· καὶ γὰρ τάφον, ὦ ἄνα. σεῖο Κρῆτες ἐτεκτήναντο· σὺ δ᾿ οὐ θάνες. ἐσσὶ γὰρ αἰεί. καὶ ὁ εἰπὼν „σὺ δ᾿ οὐ θάνες, ἐσσὶ γὰρ αἰεὶ.“ ἀρνησάμενος τὴν ἐν Κρήτῃ ταφὴν τοῦ Διὸς, τὴν ἀρχὴν τοῦ θανάτου ἱστορεῖ γεγονέναι περὶ τὸν Δία. ἀρχὴ δὲ θανάτου ἡ ἐπὶ γῆς γένεσις· λέγει δὲ οὕτως· ἐν δέ σε Παῤῥασίοις Ῥείη τέκεν εὐνηθεῖσα. ἐχρῆν δ᾿ αὐτὸν, ὡς ἠρνήσατο τὴν ἐν Κρήτῃ γένεσιν τοῦ Διὸς διὰ τὸν τάφον αὐτοῦ, ὁρᾶν ὅτι ἠκολούθει τῇ ἐν Ἀρκαδίᾳ γενέσει αὐτοῦ τὸ καὶ ἀποθανεῖν τὸν γεγεννημένον. τοιαῦτα δὲ καὶ περὶ τούτων λέγει ὁ Καλλίμαχος· Ζεῦ. σὲ μὲν Ἰδαίοισιν ἐν οὔρεσί φασι γενέσθαι, Ζεῦ, σὲ δ᾿ ἐν Ἀρκαδίῃ· πότεροι, πάτερ, ἐψεύσαντο; Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται· καὶ τὰ ἑξῆς. εἰς ταῦτα δ᾿ ἡμᾶς ἤγαγεν ὁ Κέλσος. ἀγνωμονῶν περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ συγκατατιθέμενος μὲν τοῖς γεγραμμένοις, ὅτι ἀπέθανε καὶ ἐτάφη, πλάσμα δ᾿ ἡγούμενος εἶναι ὅτι καὶ ἀνέστη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, καὶ ταῦτα μυρίων προφητῶν καὶ τοῦτο προειρηκότων καὶ πολλῶν ὄντων σημείων τῆς μετὰ θάνατον ἐπιφανείας αὐτοῦ.
3.44Ardından Kelsos, Hristiyan sayılan pek az kişinin İsa'nın öğretisine aykırı olarak söylediklerini ortaya koyuyor; oysa bunlar, onun sandığı gibi en akıllıları değil, en cahilleridir. Onların şöyle buyurduklarını söylüyor: "Eğitimli kimse yaklaşmasın, bilge kimse, akıllı kimse yaklaşmasın; çünkü bunlar bizde kötü sayılır. Ama cahil olan, akılsız olan, eğitimsiz olan, çocuk olan varsa gönül rahatlığıyla gelsin. Bunların kendi tanrılarına layık olduğunu açıkça kabul ettiklerine göre, yalnız ahmakları, soysuzları, kalın kafalıları, köleleri, kadıncıkları ve çocukları ikna etmek istedikleri ve ancak onları ikna edebildikleri belli oluyor." Buna da şöyle cevap veriyoruz: İsa itidal hakkında öğretip "Bir kadına arzuyla bakan kişi, yüreğinde onunla zina etmiş olur" demişken, biri Hristiyan sayılan bunca kişi arasından azgınca yaşayan birkaçını görse, İsa'nın öğretisine aykırı yaşadıkları için onları suçlaması çok yerinde olurdu; ama onlara ait suçu öğretiye yüklese son derece yersiz davranmış olurdu. Aynı şekilde, Hristiyanların öğretisinin her şeyden çok bilgeliğe çağırdığı görülüyorsa, suçlanması gerekenler kendi cahilliklerini savunanlardır. Bunlar Kelsos'un yazdığı sözleri söylemezler (çünkü aralarında sıradan ve cahil insanlar bulunsa bile bu kadar utanmazca konuşmazlar), ama çok daha değersiz ve insanı bilgeliğe emek vermekten caydıran başka şeyler söylerler.
Εἶθ᾿ ἑξῆς τούτοις ὁ Κέλσος τὰ ὑπὸ ὀλίγων πάνυ παρὰ τὴν διδασκαλίαν Ἰησοῦ λεγόμενα νομιζομένων Χριστιανῶν. οὐ φρονιμωτέρων. ὡς οἴεται, ἀλλ᾿ ἀμαθεστάτων, φέρων φησὶ τοιαῦτα ὑπ᾿ αὐτῶν προστάσσεσθαι· μηδεὶς προσίτω πεπαιδευμένος. μηδεὶς σοφὸς, μηδεὶς φρόνιμος· κακὰ γὰρ ταῦτα νομίζεται παρ᾿ ἡμῖν· ἀλλ᾿ εἴ τις ἀμαθὴς, εἴ τις ἀνόητος, ⟨εἴ τις ἀπαίδευτος,⟩ εἴ τις νήπιος, θαῤῥῶν ἡκέτω. τούτους γὰρ ἀξίους ⟨(εἶναι)⟩ τοῦ σφετέρου θεοῦ αὐτόθεν ὁμολογοῦντες, δῆλοί εἰσιν ὅτι μόνους τοὺς ἠλιθίους καὶ ἀγεννεῖς καὶ ἀναισθήτους καὶ ἀνδράποδα καὶ γύναια καὶ παιδάρια πείθειν ἐθέλουσί τε καὶ δύνανται. καὶ πρὸς ταῦτα δέ φαμεν ὅτι. ὥσπερ εἴ τις. τοῦ Ἰησοῦ διδάσκοντος τὰ περὶ σωφροσύνης καὶ λέγοντος· „ὃς ἐὰν ἐμβλέψῃ γυναικὶ πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι. ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ“, ἑώρα ⟨(τινὰς)⟩ ὀλίγους ἀπὸ τῶν τοσούτων Χριστιανοὺς εἶναι νομιζομένους ἀκολάστως ζῶντας, εὐλογώτατα μὲν ⟨(ἂν)⟩ αὐτοῖς ἐνεκάλει παρὰ τὴν Ἰησοῦ βιοῦσι διδασκαλίαν ἀλογώτατα δ᾿ ἂν ἐποίησεν, εἰ τὸ κατ᾿ ἐκείνων ἔγκλημα τῷ λόγῳ προσῆπτεν· οὕτως ἐὰν εὑρίσκηται οὐδενὸς ἧττον ὁ Χριστιανῶν λόγος ἐπὶ σοφίαν προκαλούμενος, ἐγκλητέον μὲν ἔσται τοῖς συναγορεύουσι τῇ σφῶν ἀμαθίᾳ καὶ λέγουσιν οὐ ταῦτα μὲν, ἅπερ ὁ Κέλσος ἀνέγραψεν (οὐδὲ γὰρ οὕτως ἀναισχύντως. κἂν ἰδιῶταί τινες ὦσι καὶ ἀμαθεῖς, λέγουσιν), ἕτερα δὲ πολλῷ ἐλάττονα καὶ ἀποτρεπτικὰ τοῦ ἀσκεῖν σοφίαν.
3.45Öğretinin bizim bilge olmamızı istediğini, bizim de kullandığımız eski Yahudi yazılarından da, İsa'dan sonra yazılmış ve kiliselerde ilahi olduğuna inanılan yazılardan da göstermek gerekir. Ellinci mezmurda Davut'un Tanrı'ya duasında şöyle dediği yazılıdır: "Bilgeliğinin belirsiz ve gizli yanlarını bana açtın." Mezmurları okuyan biri, kitabın pek çok bilge öğretiyle dolu olduğunu görür. Süleyman da bilgelik istediği için Tanrı'nın hoşnutluğunu kazandı. Onun bilgeliğinin izleri, az sözde büyük bir derinlik taşıyan yazılarında görülebilir; bu yazılarda bilgeliğe pek çok övgü ve bilgeliğe sarılmaya çağıran pek çok teşvik bulursun. Süleyman öyle bilgeydi ki, Saba melikesi onun "adını" ve "Rabbin adını" duyunca "onu bilmecelerle sınamak için" geldi. Melike "yüreğinde ne varsa ona söyledi; Süleyman da onun bütün sözlerine cevap verdi; kralın gözünden kaçıp da cevaplamadığı tek bir söz yoktu. Saba melikesi Süleyman'ın bütün aklını gördü" ve onun sarayındaki her şeyi; "kendinden geçti ve krala şöyle dedi: Ülkemde senin hakkında ve aklın hakkında duyduğum söz doğruymuş. Buraya gelip gözlerimle görünceye kadar bana anlatanlara inanmadım; ama bak, bana anlatılanlar yarısı bile değilmiş. Duyduğum her şeyin üstüne bilgelik ve iyilik katmışsın." Onun hakkında şöyle de yazılmıştır: "Rab Süleyman'a akıl, pek büyük bir bilgelik ve deniz kıyısındaki kum kadar geniş bir yürek verdi. Süleyman'daki bilgelik, bütün eskilerin aklını ve Mısır'ın bütün akıllılarını kat kat aştı. Bütün insanlardan daha bilge oldu; Ezrahlı Etan'dan, Heman'dan, Kalkol'dan ve Darda'dan, Mahol'un oğullarından daha bilge oldu; çevredeki bütün milletler arasında adı duyuldu. Süleyman üç bin özdeyiş söyledi, ezgileri beş bin taneydi. Lübnan'daki sedirden duvarın dibinde biten mercanköşke kadar ağaçlardan söz etti; balıklardan ve hayvanlardan söz etti. Bütün halklar Süleyman'ın bilgeliğini dinlemeye geliyordu; onun bilgeliğini duyan yeryüzünün bütün krallarından da gelenler oluyordu." Öğreti, iman edenler arasında bilgeler olmasını o kadar ister ki, dinleyenlerin anlayışını eğitmek için bazı şeyleri bilmecelerle, bazılarını "karanlık sözler" denilenlerle, bazılarını mesellerle, bazılarını da çetin sorularla söylemiştir. Peygamberlerden biri, Hoşea, sözlerinin sonunda şöyle der: "Kim bilgedir de bunları anlar? Kim anlayışlıdır da bunları kavrar?" Danyal ve onunla birlikte esir düşenler, Babil'de kralın çevresindeki bilgelerin uğraştığı ilimlerde öyle ilerlediler ki hepsinden "on kat" üstün oldukları anlaşıldı. Hezekiel'de de bilgeliğiyle böbürlenen Sur hükümdarına şöyle denir: "Sen Danyal'dan daha mı bilgesin? Sana gizli olan her şey gösterilmedi mi?"
Ὅτι δὲ βούλεται ἡμᾶς εἶναι σοφοὺς ὁ λόγος, δεικτέον καὶ ἀπὸ τῶν παλαιῶν καὶ Ἰουδαϊκῶν γραμμάτων. οἷς καὶ ἡμεῖς χρώμεθα· οὐχ ἧττον δὲ καὶ ἀπὸ τῶν μετὰ τὸν Ἰησοῦν γραφέντων καὶ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις θείων εἶναι πεπιστευμένων. ἀναγέγραπται δὴ ἐν πεντηκοστῷ ψαλμῷ Δαυὶδ ἐν τῇ πρὸς θεὸν εὐχῇ λέγων· „τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας σου ἐδήλωσάς μοι.“ καὶ εἴ τις γε ἐντύχοι τοῖς ψαλμοῖς. εὕροι ἂν πολλῶν καὶ σοφῶν δογμάτων πλήρη τὴν βίβλον. καὶ Σολομὼν δὲ. ἐπεὶ σοφίαν ᾔτησεν, ἀπεδέχθη· καὶ τῆς σοφίας αὐτοῦ τὰ ἴχνη ἔστιν ἐν τοῖς συγγράμμασι θεωρῆσαι, μεγάλην ἔχοντα ἐν βραχυλογίᾳ περίνοιαν· ἐν οἷς ἂν εὕροις πολλὰ ἐγκώμια τῆς σοφίας καὶ προτρεπτικὰ περὶ τοῦ σοφίαν δεῖν ἀναλαβεῖν. καὶ οὕτω γε σοφὸς ην Σολομὼν. ὥστε τὴν βασιλίδα Σαβὰ, ἀκούσασαν αὐτοῦ „τὸ ὄνομα“ „καὶ τὸ ὄνομα κυρίου,“ ἐλθεῖν „πειράσαι αὐτὸν ἐν αἰνίγμασιν.“ ἥτις „καὶ ἐλάλησεν αὐτῷ πάντα, ὅσα ἦν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς. καὶ ἀπήγγειλεν αὐτῇ Σολομὼν πάντας τοὺς λόγους αὐτῆς· οὐκ ἦν λόγος παρεωραμένος ὑπὸ τοῦ βασιλέως, ὃν οὐκ ἀπήγγειλεν αὐτῇ. καὶ εἶδε βασίλισσα Σαβὰ πᾶσαν φρόνησιν Σολομὼν“ καὶ τὰ κατ᾿ αὐτόν· „καὶ ἐξ αὑτῆς ἐγένετο. καὶ εἶπε πρὸς τὸν βασιλέα· ἀληθὴς ὁ λόγος. ὃν ἤκουσα ἐν τῇ γῇ μου περὶ σοῦ καὶ περὶ τῆς φρονήσεώς σου· καὶ οὐκ ἐπίστευσα τοῖς λαλοῦσί μοι, ἕως ὅτε παρεγενόμην καὶ ἑωράκασιν οἱ ὀφθαλμοί μου· καὶ ἰδοὺ οὐκ ἔστι καθὼς ἀπήγγειλάν μοι τὸ ἥμισυ. προστέθεικας σοφίαν καὶ ἀγαθὰ πρὸς αὐτὰ ἐπὶ πᾶσαν τὴν ἀκοὴν. ἣν ἤκουσα.“ γέγραπται δὴ περὶ ⟨(τοῦ)⟩ αὐτοῦ ὅτι „καὶ ἔδωκε κύριος φρόνησιν τῷ Σολομὼν καὶ σοφίαν πολλὴν σφόδρα καὶ χύμα καρδίας ὡς ἡ ἄμμος ἡ παρὰ τὴν θάλασσαν. καὶ ἐπληθύνθη σοφία ἐν Σολομὼν σφόδρα ὑπὲρ τὴν φρόνησιν πάντων ἀρχαίων καὶ ὑπὲρ πάντας φρονίμους Αἰγύπτου. καὶ ἐσοφίσατο ὑπὲρ πάντας ἀνθρώπους, καὶ ἐσοφίσατο ὑπὲρ Γεθὰν τὸν Ἐζαρίτην καὶ τὸν Ἐμὰδ καὶ τὸν Χαλκαδὶ καὶ Ἀραδὰ. υἱοὺς Μάδ· καὶ ἦν ὀνομαστὸς ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κύκλῳ. καὶ ἐλάλησε Σολομὼν τρισχιλίας παραβολὰς, καὶ ἦσαν ᾠδαὶ αὐτοῦ πεντακισχίλιαι. καὶ ἐλάλησεν περὶ τῶν ξύλων ἀπὸ τῆς κέδρου τῆς ἐν τῷ Λιβάνῳ καὶ ἕως τῆς ὑσσώπου τῆς ἐκπορευομένης διὰ τοῦ τοίχου. καὶ ἐλάλησε περὶ τῶν ἰχθύων καὶ τῶν κτηνῶν· ⟨καὶ παρεγίνοντο⟩ πάντες οἱ λαοὶ ἀκοῦσαι τῆς σοφίας Σολομῶντος· καὶ περὶ πάντων τῶν βασιλέων τῆς γῆς. οἵ ἤκουον τῆς σοφίας αὐτοῦ.“ οὕτω δὲ βούλεται σοφοὺς εἶναι ἐν τοῖς πιστεύουσιν ὁ λόγος, ὥστε ὑπὲρ τοῦ γυμνάσαι τὴν σύνεσιν τῶν ἀκουόντων τὰ μὲν ⟨(ἐν)⟩ αἰνίγμασι τὰ δὲ ἐν τοῖς καλουμένοις σκοτεινοῖς λόγοις λελαληκέναι τὰ δὲ διὰ παραβολῶν καὶ ἄλλα διὰ προβλημάτων. καί φησι γέ τις τῶν προφητῶν, ὁ Ὠσηὲ. ἐπὶ τέλει τῶν λόγων ἑαυτοῦ· „τίς σοφὸς καὶ συνήσει ταῦτα; ἢ συνετὸς καὶ ἐπιγνώσεται αὐτά;“ Δανιὴλ δὲ καὶ οἱ μετ᾿ αὐτοῦ αἰχμαλωτισθέντες τοσοῦτον προέκοψαν καὶ ἐν τοῖς μαθήμασιν. ἅτινα ἤσκουν ἐν Βαβυλῶνι οἱ περὶ τὸν βασιλέα σοφοὶ, ὡς πάντων αὐτῶν διαφέροντας ἀποδειχθῆναι τούτους „δεκαπλασίως.“ λέγεται δὲ ⟨(καὶ)⟩ ἐν τῷ Ἰεζεκιὴλ πρὸς τὸν Τύρου ἄρχοντα, μέγα φρονοῦντα ἐπὶ σοφίᾳ· „μὴ σὺ σοφώτερος εἶ τοῦ Δανιήλ; πᾶν κρύφιον οὐκ ἐπεδείχθη σοι;“
3.46İsa'dan sonra yazılmış kitaplara gelirsen, şunu görürsün: İman eden kalabalıklar, dışarıda kaldıkları ve yalnızca dışa dönük sözlere layık oldukları için meselleri dinlerler; öğrenciler ise mesellerin açıklamalarını baş başa öğrenirler. Çünkü İsa "kendi öğrencilerine her şeyi baş başa açıklıyordu"; bilgeliğinden pay isteyenleri kalabalıklardan üstün tutuyordu. Kendisine iman edenlere "bilgeler ve yazıcılar" göndereceğini de vaat ediyor: "İşte size bilgeler ve yazıcılar göndereceğim; bazılarını öldürecek, bazılarını çarmıha gerecekler." Pavlus da Tanrı'nın verdiği armağanları sayarken birinci sıraya bilgelik sözünü, ondan aşağı olarak ikinci sıraya bilgi sözünü, üçüncü ve daha aşağı bir sıraya da imanı koydu. Sözü harika işlerden üstün tuttuğu için de "kudretli işleri" ve "şifa armağanlarını" söze dayalı armağanlardan daha aşağı bir yere koyar. Elçilerin İşleri'nde İstefanos da Musa'nın engin bilgisine tanıklık eder; bunu elbette pek çok kişinin eline geçmemiş eski yazılardan almıştır. Şöyle der: "Musa Mısırlıların bütün bilgeliğiyle yetiştirildi." Bu yüzden harikalarında da, onları iddia ettiği gibi Tanrı'dan geldiği için değil, ustası olduğu Mısır ilimleri sayesinde yaptığından şüphelenildi. Kral da onun hakkında böyle şüphelendiği için Mısır'ın büyücülerini, bilgelerini ve sihirbazlarını çağırdı; ama bunların, Musa'daki, Mısırlıların bütün bilgeliğini aşan bilgelik karşısında hiç oldukları ortaya çıktı.
Ἐὰν δὲ καὶ ἐπὶ τὰ μετὰ τὸν Ἰησοῦν γεγραμμένα ἔλθῃς βιβλία, εὕροις ἂν τοὺς μὲν ὄχλους τῶν πιστευόντων τῶν παραβολῶν ἀκούοντας ὡς ἔξω τυγχάνοντας καὶ ἀξίους μόνον τῶν ἐξωτερικῶν λόγων. τοὺς δὲ μαθητὰς κατ᾿ ἰδίαν τῶν παραβολῶν μανθάνοντας τὰς διηγήσεις· „κατ᾿ ἰδίαν“ γὰρ „τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς ἐπέλυεν ἅπαντα“ ὁ Ἰησοῦς. προτιμῶν παρὰ τοὺς ὄχλους τοὺς τῆς σοφίας αὐτοῦ ἐπιδικαζομένους. ἐπαγγέλλεται δὲ τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσι πέμψαι „σοφοὺς καὶ γραμματεῖς“ λέγων· „ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστελῶ εἰς ὑμᾶς σοφοὺς καὶ γραμματεῖς, καὶ ἐξ αὐτῶν ἀποκτενοῦσι καὶ σταυρώσουσι.“ καὶ ὁ Παῦλος δ᾿ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ διδομένων χαρισμάτων πρῶτον ἔταξε τὸν λόγον τῆς σοφίας καὶ δεύτερον, ὡς ὑποβεβηκότα παρ᾿ ἐκεῖνον, τὸν λόγον τῆς γνώσεως τρίτον δέ που καὶ κατωτέρω τὴν πίστιν. καὶ ἐπεὶ τὸν λόγον προετίμα τῶν τεραστίων ἐνεργειῶν, διὰ τοῦτ᾿ „ἐνεργήματα δυνάμεων“ καὶ „χαρίσματα ἰαμάτων“ ἐν τῇ κατωτέρω τίθησι χώρᾳ παρὰ τὰ λογικὰ χαρίσματα. μαρτυρεῖ δὲ τῇ Μωϋσέως πολυμαθείᾳ ὁ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων Στέφανος, πάντως ἀπὸ τῶν παλαιῶν καὶ μὴ εἰς πολλοὺς ἐφθακότων γραμμάτων λαβών· φησὶ γάρ· „καὶ ἐπαιδεύθη Μωϋσῆς ἐν πάσῃ σοφίᾳ Αἰγυπτίων.“ διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἐν τοῖς τεραστίοις ὑπενοεῖτο, μή ποτ᾿ οὐ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ θεόθεν ἥκειν ἐποίει αὐτὰ ἀλλὰ κατὰ τὰ Αἰγυπτίων μαθήματα, σοφὸς ὢν ἐν αὐτοῖς. τοιαῦτα γὰρ ὑπονοῶν περὶ αὐτοῦ ὁ βασιλεὺς ἐκάλεσε τοὺς ἐπαοιδοὺς τῶν Αἰγυπτίων καὶ τοὺς σοφιστὰς καὶ τοὺς φαρμακεῖς, οἵτινες ἠλέγχθησαν τὸ οὐδὲν ὄντες ὡς πρὸς τὴν ἐν Μωϋσεῖ σοφίαν ὑπὲρ πᾶσαν Αἰγυπτίων σοφίαν.
3.47Ama Pavlus'un Korintoslulara Birinci Mektup'ta, Yunanlara ve Yunan bilgeliğiyle pek böbürlenenlere hitaben yazdıkları, muhtemelen bazılarını öğretinin bilgeleri istemediği düşüncesine sevk etmiştir. Böyle düşünen şunu dinlesin: Öğreti kötü insanları kınarken, onların düşünülür, görünmez ve ebedî şeyler hakkında bilge olmadıklarını, yalnızca hissedilir şeylerle uğraşıp her şeyi onlara bağladıkları için "dünyanın bilgeleri" olduklarını söyler. Aynı şekilde, pek çok öğreti arasında maddeyi ve cisimleri savunanlara, asıl var olan her şeyin cisim olduğunu, bunların dışında —ister görünmez ister cisimsiz diye adlandırılsın— başka hiçbir şeyin bulunmadığını söyleyenlere de hükümsüz kılınan ve akılsızlığa çevrilen "dünyanın bilgeliği", "bu çağın bilgeliği" der. Ruhu bu dünyadaki işlerden Tanrı katındaki mutluluğa ve onun krallığı denilen şeye yönelten, hissedilen ve görülen her şeyi geçici olduğu için küçümsemeyi, görünmeyene koşmayı ve görülmeyeni gözetmeyi öğreten öğretilere ise "Tanrı'nın bilgeliği" der. Hakikati seven Pavlus, Yunanlar arasındaki bazı bilgeler hakkında, doğru söyledikleri noktalarda, "Tanrı'yı tanıdıkları hâlde onu Tanrı olarak yüceltmediklerini ya da ona şükretmediklerini" söyler. Böylece Tanrı'yı tanıdıklarına tanıklık eder. Bunun da onlara Tanrı'nın yardımı olmadan gerçekleşmediğini, "Çünkü Tanrı bunu onlara açıkça gösterdi" diye yazdığı yerde söyler. Bence görülür şeylerden düşünülür şeylere yükselenleri ima ederek şunu yazar: "Tanrı'nın görünmeyen nitelikleri, yani ebedî kudreti ve tanrılığı, dünyanın yaratılışından beri yaratılmış şeyler aracılığıyla akılla kavranıp açıkça görülür; öyle ki hiçbir özürleri kalmaz. Çünkü Tanrı'yı tanıdıkları hâlde onu Tanrı olarak yüceltmediler ya da ona şükretmediler."
Ἀλλ᾿ εἰκὸς τὰ γεγραμμένα ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους προτέρᾳ τῷ Παύλῳ, ὡς πρὸς Ἕλληνας καὶ μέγα φυσῶντας ἐπὶ τῇ Ἑλληνικῇ σοφίᾳ, κεκινηκέναι τινὰς, ὡς τοῦ λόγου μὴ βουλομένου σοφούς. ἀλλ᾿ ἀκουέτω ὁ τὰ τοιαῦτα νομίζων ὅτι. ὥσπερ διαβάλλων ἀνθρώπους φαύλους ὁ λόγος φησὶν αὐτοὺς εἶναι οὐ περὶ τῶν νοητῶν καὶ ἀοράτων καὶ αἰωνίων σοφοὺς, ἀλλὰ περὶ μόνων τῶν αἰσθητῶν πραγματευσαμένους καὶ ἐν τούτοις τὰ πάντα τιθεμένους εἶναι σοφοὺς τοῦ κόσμου· οὕτως καὶ πολλῶν ὄντων δογμάτων. τὰ μὲν συναγορεύοντα ὕλῃ καὶ σώμασι καὶ πάντα φάσκοντα εἶναι σώματα τὰ προηγουμένως ὑφεστηκότα καὶ μηδὲν παρὰ ταῦτα εἶναι ἄλλο, εἴτε λεγόμενον ἀόρατον εἴτ᾿ ὀνομαζόμενον ἀσώματον. φησὶν εἶναι „σοφίαν τοῦ κόσμου“ καταργουμένην καὶ μωραινομένην καὶ σοφίαν τοῦ αἰῶνος τούτου· τὰ δὲ μετατιθέντα τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν τῇδε πραγμάτων ἐπὶ τὴν παρὰ θεῷ μακαριότητα καὶ τὴν καλουμένην αὐτοῦ βασιλείαν. καὶ διδάσκοντα καταφρονεῖν μὲν ὡς προσκαίρων πάντων τῶν αἰσθητῶν καὶ βλεπομένων σπεύδειν δὲ ἐπὶ τὰ ἀόρατα καὶ σκοπεῖν τὰ μὴ βλεπόμενα, ταῦτά φησι „σοφίαν“ εἶναι „θεοῦ“. φιλαλήθης δ᾿ ὢν ὁ Παῦλός φησι περί τινων ἐν Ἕλλησι σοφῶν, ἐν οἷς ἀληθεύουσιν. „ὅτι γνόντες τὸν θεὸν οὐχ ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν.“ καὶ μαρτυρεῖ αὐτοῖς ἐγνωκέναι θεόν· λέγει δὲ καὶ τοῦτ᾿ οὐκ ἀθεεὶ αὐτοῖς γεγονέναι ἐν οἷς γράφει τὸ „ὁ θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσεν.“ αἰνισσόμενος οἶμαι τοὺς ἀναβαίνοντας ἀπὸ τῶν ὁρατῶν ἐπὶ τὰ νοητὰ, ὅτε γράφει ὅτι „τὰ ἀόρατα τοῦ θεοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται. ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης, εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους, διότι γνόντες τὸν θεὸν οὐχ ὡς θεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν.“
3.48Belki de bazıları şu sözden ötürü öğretiye hiçbir eğitimli, bilge ya da akıllı kişinin yaklaşmadığını düşünmüştür: "Kardeşler, çağrılışınıza bakın: Aranızda insan ölçülerine göre bilge olan çok değil, güçlü olan çok değil, soylu olan çok değil. Ama Tanrı bilgeleri utandırmak için dünyanın akılsız saydıklarını seçti; var olanları hükümsüz kılmak için de dünyanın soysuz ve hor gördüklerini, var olmayanları seçti; öyle ki hiç kimse onun önünde övünmesin." Böyle düşünen birine de şöyle diyeceğiz: Burada "insan ölçülerine göre" hiç bilge yok denmiyor, "insan ölçülerine göre bilge olan çok değil" deniyor. Pavlus'un, piskopos denilenlerin niteliklerini sayıp piskoposun nasıl biri olması gerektiğini tarif ederken onun öğretmen de olmasını şart koştuğu açıktır. Pavlus onun "karşı çıkanları çürütebilecek" güçte olması gerektiğini söyler; öyle ki boş konuşanların ve aldatıcıların ağzını içindeki bilgelikle kapatabilsin. Nasıl ki piskoposluk için iki kez evlenmiş olana bir kez evlenmiş olanı, kınanabilecek olana "kınanacak yanı olmayanı", ayık olmayana "ayık olanı", itidalsize "itidalli olanı", azıcık bile olsa düzensiz olana "düzenli olanı" tercih ediyorsa, aynı şekilde piskoposluğa atanacak kişinin her şeyden önce öğretmeye yatkın ve "karşı çıkanları çürütebilecek" güçte olmasını ister. O hâlde Kelsos bizi, "Eğitimli kimse yaklaşmasın, bilge kimse, akıllı kimse yaklaşmasın" diyormuşuz gibi nasıl haklı olarak suçlayabilir? Aksine, isteyen eğitimli, bilge ve akıllı kişi yaklaşsın; ama cahil, akılsız, eğitimsiz ve çocuk olan da aynı şekilde yaklaşsın. Çünkü öğreti, yaklaştıklarında böylelerini de iyileştirmeyi vaat eder ve hepsini Tanrı'ya layık hâle getirir.
Τάχα δὲ καὶ ἐκ τοῦ „βλέπετε δὲ τὴν κλῆσιν ὑμῶν, ἀδελφοὶ, ὅτι οὐ πολλοὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα, οὐ πολλοὶ δυνατοὶ, οὐ πολλοὶ εὐγενεῖς· ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ θεὸς. ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφοὺς, καὶ τὰ ἀγενῆ καὶ τὰ ἐξουθενημένα ἐξελέξατο ὁ θεὸς καὶ τὰ μὴ ὄντα, ἵνα τὰ ὄντα καταργήσῃ, ἵνα μὴ καυχήσηται πᾶσα σὰρξ ἐνώπιον αὐτοῦ“ ἐκινήθησάν τινες πρὸς τὸ οἴεσθαι ὅτι οὐδεὶς πεπαιδευμένος ἢ σοφὸς ἢ φρόνιμος προσέρχεται τῷ λόγῳ. καὶ πρὸς τὸν τοιοῦτον δὲ φήσομεν ὅτι οὐκ εἴρηται ὅτι οὐδεὶς σοφὸς „κατὰ σάρκα,“ ἀλλ᾿ „οὐ πολλοὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα.“ καὶ δῆλον ὅτι ἐν τῷ χαρακτηριστικῷ τῶν καλουμένων ἐπισκόπων διαγράφων ὁ Παῦλος, ὁποῖον εἶναι χρὴ τὸν ἐπίσκοπον, ἔταξε καὶ τὸν διδάσκαλον, λέγων δεῖν αὐτὸν εἶναι δυνατὸν „καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν,“ ἵνα τοὺς ματαιολόγους καὶ φρεναπάτας ἐπιστομίζῃ διὰ τῆς ἐν αὐτῷ σοφίας. καὶ ὥσπερ μονόγαμον μᾶλλον διγάμου αἱρεῖται εἰς ἐπισκοπὴν καὶ „ἀνεπίληπτον“ ἐπιλήπτου καὶ „νηφάλιον“ τοῦ μὴ τοιούτου καὶ „σώφρονα“ τοῦ μὴ σώφρονος καὶ „κόσμιον“ παρὰ τὸν κἂν ἐπ᾿ ὀλίγον ἄκοσμον, οὕτως θέλει τὸν προηγουμένως εἰς ἐπισκοπὴν κατασταθησόμενον εἶναι διδακτικὸν καὶ δυνατὸν πρὸς τὸ „τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν.“ πῶς οὖν εὐλόγως ἐγκαλεῖ ὁ Κέλσος ἡμῖν ὡς φάσκουσι· μηδεὶς προσίτω πεπαιδευμένος. μηδεὶς σοφὸς. μηδεὶς φρόνιμος; ἀλλὰ προσίτω μὲν πεπαιδευμένος καὶ σοφὸς καὶ φρόνιμος ὁ βουλόμενος· οὐδὲν δ᾿ ἧττον προσίτω καὶ εἴ τις ἀμαθὴς καὶ ἀνόητος καὶ ἀπαίδευτος καὶ νήπιος. καὶ γὰρ τοὺς τοιούτους προσελθόντας ἐπαγγέλλεται θεραπεύειν ὁ λόγος, πάντας ἀξίους κατασκευάζων τοῦ θεοῦ.
3.49İlahi öğretiyi öğretenlerin yalnız ahmakları, soysuzları, kalın kafalıları, köleleri, kadıncıkları ve çocukları ikna etmek istedikleri de yalandır. Öğreti bunları da, onları daha iyi kılmak için çağırır; ama bunlardan çok daha üstün olanları da çağırır. Çünkü Mesih —ister anlayışlı ister daha saf olsunlar— "bütün insanların, özellikle de iman edenlerin kurtarıcısıdır" ve "Baba katında" "günahlarımızın, yalnız bizim günahlarımızın değil, bütün dünyanın günahlarının kefaretidir." Bundan sonra Kelsos'un şu sözlerine cevap vermeye kalkmak gereksizdir: "Eğitimli olmak, en iyi sözlerle uğraşmış olmak, akıllı olmak ve akıllı görünmek başka bakımdan neden kötü olsun? Bu, Tanrı'yı tanımaya ne engel olur? Daha çok işe yarayan, insanın hakikate onunla daha iyi ulaşabileceği bir şey değil midir?" Gerçekten eğitimli olmak kötü değildir; çünkü terbiye aretē'ye giden yoldur. Ama yanlış öğretilere sahip olanları eğitimliler arasında saymayı Yunanların bilgeleri bile kabul etmez. Yine, en iyi sözlerle uğraşmış olmanın iyi olduğunu kim kabul etmez? Ama en iyi sözler, doğru olan ve aretē'ye çağıran sözlerden başka hangileridir? Akıllı olmak da güzeldir; ama Kelsos'un dediği gibi akıllı görünmek değil. Eğitimli olmak, en iyi sözlerle uğraşmış olmak ve akıllı olmak Tanrı'yı tanımaya engel olmaz, bilakis yardımcı olur. Bunu söylemek de Kelsos'tan çok bize yakışır; hele onun Epikurosçu olduğu ortaya çıkarsa.
Ψεῦδος δὲ καὶ τὸ μόνους ἠλιθίους καὶ ἀγεννεῖς καὶ ἀναισθήτους καὶ ἀνδράποδα καὶ γύναια καὶ παιδάρια πείθειν ἐθέλειν τοὺς διδάσκοντας τὸν θεῖον λόγον. καὶ τούτους μὲν γὰρ καλεῖ ὁ λόγος, ἵνα αὐτοὺς βελτιώσῃ· καλεῖ δὲ καὶ τοὺς πολλῷ τούτων διαφέροντας· ἐπεὶ „σωτήρ ἐστιν πάντων ἀνθρώπων“ ὁ Χριστὸς καὶ „μάλιστα πιστῶν.“ εἴτε συνετῶν εἴτε ἁπλουστέρων, καὶ „ἱλασμός ἐστι“ „πρὸς τὸν πατέρα“ „περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν, οὐ μόνον δὲ περὶ τῶν ἡμετέρων ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου.“ περισσὸν οὖν τὸ θέλειν μετὰ ταῦτ᾿ ἀπολογήσασθαι ἡμᾶς πρὸς τὰς Κέλσου λέξεις οὕτως ἐχούσας· τί γάρ ἐστιν ἄλλως κακὸν τὸ πεπαιδεῦσθαι καὶ λόγων τῶν ἀρίστων ἐπιμεμελῆσθαι καὶ φρόνιμον εἶναί τε καὶ δοκεῖν; τί δὲ κωλύει τοῦτο πρὸς τὸ γνῶναι θεόν; τί δ᾿ οὐχὶ προὔργου μᾶλλον καὶ δι᾿ οὗ μᾶλλόν τις ἂν ἐφικέσθαι δύναιτο ἀληθείας; τὸ μὲν οὖν ἀληθῶς πεπαιδεῦσθαι οὐ κακόν· ὁδὸς γὰρ ἐπ᾿ ἀρετήν ἐστιν ἡ παίδευσις· τὸ μέντοι γε ἐν πεπαιδευμένοις ἀριθμεῖν τοὺς ἐσφαλμένα δόγματα ἔχοντας οὐδ᾿ οἱ Ἑλλήνων σοφοὶ φήσουσι. πάλιν τ᾿ αὖ τίς οὐκ ἂν ὁμολογήσαι ὅτι λόγων τῶν ἀρίστων ἐπιμεμελῆσθαι ἀγαθόν ἐστιν; ἀλλὰ τίνας ἐροῦμεν τοὺς ἀρίστους λόγους ἢ τοὺς ἀληθεῖς καὶ ἐπ᾿ ἀρετὴν παρακαλοῦντας; ἀλλὰ καὶ τὸ φρόνιμον εἶναι καλόν ἐστιν, οὐκέτι δὲ τὸ δοκεῖν, ὅπερ εἶπεν ὁ Κέλσος. καὶ οὐ κωλύει γε πρὸς τὸ γνῶναι θεὸν ἀλλὰ καὶ συνεργεῖ τὸ πεπαιδεῦσθαι καὶ λόγων ἀρίστων ἐπιμεμελῆσθαι καὶ φρόνιμον εἶναι. καὶ ἡμῖν μᾶλλον πρέπει τοῦτο λέγειν ἢ Κέλσῳ, καὶ μάλιστ᾿ ἐὰν Ἐπικούρειος ὢν ἐλέγχηται.
3.50Kelsos'un ardından gelen şu sözlerine de bakalım: "Ama çarşı meydanlarında en rezil numaraları gösterip dilenen kişileri de görüyoruz. Bunlar akıllı adamların toplantısına asla girmezler, onların arasında marifetlerini göstermeye cesaret edemezler; ama nerede delikanlılar, bir köle sürüsü ve akılsız insanlardan bir kalabalık görürlerse oraya dalar ve hava atarlar." Bak, burada da bizi çarşı meydanlarında en rezil numaraları gösterip dilenenlere benzeterek nasıl iftira ediyor. Biz hangi rezil numaraları gösteriyoruz? Bunlara benzer ne yapıyoruz ki? Biz hem okumalarla hem de okunanların açıklamalarıyla insanları evrenin Tanrısı'na saygıya ve bu saygıyla aynı tahtı paylaşan aretē'lere teşvik ediyor; ilahi olanı küçümsemekten ve doğru akla aykırı yapılan her şeyden caydırıyoruz. Filozoflar da iyiye çağıran sözlere bu kadar çok dinleyici toplayabilmeyi dilerlerdi; bunu en çok bazı Kinikler, rastladıkları kimselerle halkın önünde sohbet ederek yaptılar. Peki, eğitimli sayılanları toplamayıp dinleyicilerini yol ağızlarından çağırıp bir araya getiren bu kişilerin de çarşı meydanlarında en rezil numaraları gösterip dilenenlere benzediğini mi söyleyecekler? Ama ne Kelsos ne de onunla aynı şekilde düşünenlerden biri, kendilerine göre insan sevgisinden ötürü sıradan halka da hitap eden bu kişileri suçlar.
Ἴδωμεν δ᾿ αὐτοῦ καὶ τὰ ἑξῆς οὕτως ἔχοντα· ἀλλ᾿ ὁρῶμεν δή που καὶ τοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς ⟨(τὰ)⟩ ἐπιῤῥητότατα ἐπιδεικνυμένους καὶ ἀγείροντας εἰς μὲν φρονίμων ἀνδρῶν σύλλογον οὐκ ἄν ποτε παρελθόντας οὐδ᾿ ἐν τούτοις τὰ ἑαυτῶν κατατολμήσαντας ἐπιδεικνύειν. ἔνθα δ᾿ ἂν ὁρῶσι μειράκια καὶ οἰκοτρίβων ὄχλον καὶ ἀνοήτων ἀνθρώπων ὅμιλον. ἐνταῦθα ὠθουμένους τε καὶ καλλωπιζομένους. ὅρα δὲ καὶ ἐν τούτοις, τίνα τρόπον ἡμᾶς συκοφαντεῖ, ἐξομοιῶν τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιῤῥητότατα ἐπιδεικνυμένοις καὶ ἀγείρουσι. ποῖα δὴ ἐπιῤῥητότατα ἐπιδεικνύμεθα; ἢ τί τούτοις παραπλήσιον πράττομεν, οἱ καὶ δι᾿ ἀναγνωσμάτων καὶ διὰ τῶν εἰς τὰ ἀναγνώσματα διηγήσεων προτρέποντες μὲν ἐπὶ τὴν εἰς τὸν θεὸν τῶν ὅλων εὐσέβειαν καὶ τὰς συνθρόνους ταύτης ἀρετὰς. ἀποτρέποντες δ᾿ ἀπὸ τοῦ καταφρονεῖν τοῦ θείου καὶ πάντων τῶν παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πραττομένων; καὶ οἱ φιλόσοφοί γ᾿ ἂν εὔξαιντο ἀγείρειν τοσούτους ἀκροατὰς λόγων ἐπὶ τὸ καλὸν παρακαλούντων· ὅπερ πεποιήκασι μάλιστα τῶν Κυνικῶν τινες, δημοσίᾳ πρὸς τοὺς παρατυγχάνοντας διαλεγόμενοι. ἆρ᾿ οὖν καὶ τούτους, μὴ συναθροίζοντας μὲν τοὺς νομιζομένους πεπαιδεῦσθαι καλοῦντας δ᾿ ἀπὸ τῆς τριόδου καὶ συνάγοντας ἀκροατὰς, φήσουσι παραπλησίους εἶναι τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιῤῥητότατα ἐπιδεικνυμένοις καὶ ἀγείρουσιν; ἀλλ᾿ οὔτε Κέλσος οὔτε τις τῶν ταὐτὰ φρονούντων ἐγκαλοῦσι τοῖς κατὰ τὸ φαινόμενον αὐτοῖς φιλάνθρωπον κινοῦσι λόγους καὶ πρὸς τοὺς ἰδιωτικοὺς δήμους.
3.51Onlar bunu yaptıkları için suçlanmıyorsa, Hristiyanların kalabalıkları erdemli ve soylu bir hayata onlardan daha çok ve daha iyi çağırıp çağırmadığına bakalım. Halkın önünde sohbet eden filozoflar dinleyicilerini seçmezler; isteyen durur ve dinler. Hristiyanlar ise kendilerini dinlemek isteyenlerin ruhlarını ellerinden geldiğince önceden sınar, önce onlara baş başa telkinde bulunurlar. Dinleyiciler, topluluğa girmeden önce iyi yaşamayı istemekte yeterince ilerlemiş göründüklerinde onları ancak o zaman içeri alırlar. Yeni başlayanlar ve kabul edilmekte olanlar, yani henüz arınmışlığın simgesini almamış olanlar için ayrı bir sınıf oluştururlar; prohairesis'lerinin Hristiyanların benimsediğinden başka bir şey istemediğini ellerinden geldiğince göstermiş olanlar için de başka bir sınıf. Aralarında, gelenlerin hayatlarını ve davranışlarını soruşturmakla görevli bazı kişiler vardır; bunlar ayıp işler yapanların ortak toplantılarına gelmesini engeller, böyle olmayanları ise bütün gönülleriyle kabul edip her gün daha iyi kılarlar. Günah işleyenlere, özellikle de azgınca yaşayanlara karşı tutumları da böyledir: Kelsos'a göre çarşı meydanlarında en rezil numaraları gösterenlere benzeyen bu kişiler, onları topluluktan uzaklaştırırlar. Pythagorasçıların saygın okulu, felsefelerinden ayrılanları ölmüş sayıp onlar için boş mezarlar yapardı. Bunlar ise ahlaksızlığa ya da yakışıksız bir şeye yenik düşenler için, Tanrı katında kaybolmuş ve ölmüş oldukları için ölü gibi yas tutarlar. Kayda değer bir değişim gösterirlerse onları ölülerden dirilmiş gibi, başlangıçta kabul edilenlerden daha uzun bir sürenin ardından, bir gün yeniden kabul ederler. Ama öğretiye geldikten sonra sürçmüş olanları, Tanrı'nın kilisesi denilen topluluğun hiçbir makamına ve yöneticiliğine getirmezler.
Εἰ δ᾿ ἐκεῖνοι οὐκ ἔγκλητοι τοῦτο πράττοντες, ἴδωμεν εἰ μὴ Χριστιανοὶ μᾶλλον καὶ τούτων βέλτιον πλήθη ἐπὶ καλοκἀγαθίαν προκαλοῦνται. οἱ μὲν γὰρ δημοσίᾳ διαλεγόμενοι φιλόσοφοι οὐ φυλοκρινοῦσι τοὺς ἀκούοντας. ἀλλ᾿ ὁ βουλόμενος ἕστηκε καὶ ἀκούει· Χριστιανοὶ δὲ κατὰ τὸ δυνατὸν αὐτοῖς προβασανίσαντες τῶν ἀκούειν σφῶν βουλομένων τὰς ψυχὰς καὶ κατ᾿ ἰδίαν αὐτοῖς προεπᾴσαντες, ἐπὰν δοκῶσιν αὐτάρκως οἱ ἀκροαταὶ πρὶν εἰς τὸ κοινὸν εἰσελθεῖν ἐπιδεδωκέναι πρὸς τὸ θέλειν καλῶς βιοῦν, τὸ τηνικάδε αὐτοὺς εἰσάγουσιν, ἰδίᾳ μὲν ποιήσαντες τάγμα τῶν ἄρτι ἀρχομένων καὶ εἰσαγομένων καὶ οὐδέπω τὸ σύμβολον τοῦ ἀποκεκαθάρθαι ἀνειληφότων, ἕτερον δὲ τὸ τῶν κατὰ τὸ δυνατὸν παραστησάντων ἑαυτῶν τὴν προαίρεσιν οὐκ ἄλλο τι βούλεσθαι ἢ τὰ Χριστιανοῖς δοκοῦντα· παρ᾿ οἷς εἰσι τινὲς τεταγμένοι πρὸς τὸ φιλοπευστεῖν τοὺς βίους καὶ τὰς ἀγωγὰς τῶν προσιόντων, ἵνα τοὺς μὲν τὰ ἐπίῤῥητα πράττοντας ἀποκωλύσωσιν ἥκειν ἐπὶ τὸν κοινὸν αὐτῶν σύλλογον τοὺς δὲ μὴ τοιούτους ὅλῃ ψυχῇ ἀποδεχόμενοι βελτίους ὁσημέραι κατασκευάζωσιν. οἵα δ᾿ ἐστὶν αὐτοῖς ἀγωγὴ καὶ περὶ ἁμαρτανόντων καὶ μάλιστα τῶν ἀκολασταινόντων, οὓς ἀπελαύνουσι τοῦ κοινοῦ οἱ κατὰ τὸν Κέλσον παραπλήσιοι τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιῤῥητότα⟨(τα)⟩ ἐπιδεικνυμένοις. καὶ τὸ μὲν τῶν Πυθαγορείων σεμνὸν διδασκαλεῖον κενοτάφια τῶν ἀποστάντων τῆς σφῶν φιλοσοφίας κατεσκεύαζε. λογιζόμενον νεκροὺς αὐτοὺς γεγονέναι· οὗτοι δὲ ὡς ἀπολωλότας καὶ τεθνηκότας τῷ θεῷ τοὺς ὑπ᾿ ἀσελγείας ἤ τινος ἀτόπου νενικημένους ὡς νεκροὺς πενθοῦσι. καὶ ὡς ἐκ νεκρῶν ἀναστάντας. ἐὰν ἀξιόλογον ἐνδείξωνται μεταβολὴν, χρόνῳ πλείονι τῶν κατ᾿ ἀρχὰς εἰσαγομένων ὕστερόν ποτε προσίενται· εἰς οὐδεμίαν ἀρχὴν καὶ προστασίαν τῆς λεγομένης ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ καταλέγοντες τοὺς φθάσαντας μετὰ τὸ προσεληλυθέναι τῷ λόγῳ ἐπταικέναι.
3.52Şimdi Kelsos'un bundan sonra söylediğine bak: "Çarşı meydanlarında en rezil numaraları gösterip dilenenleri de görüyoruz." Bunun düpedüz yalan, karşılaştırmanın da benzemez şeyler arasında yapılmış olup olmadığına bak. Kelsos bizi benzettiği bu kişiler, yani çarşı meydanlarında en rezil numaraları gösterip dilenenler hakkında, akıllı adamların toplantısına asla girmediklerini, onların arasında marifetlerini göstermeye cesaret edemediklerini, ama nerede delikanlılar, bir köle sürüsü ve akılsız insanlardan bir kalabalık görürlerse oraya dalıp hava attıklarını söylüyor. Bunu söylerken de, tek amacı birbirine kötü söz söylemek olan yol ağzındaki kadınlar gibi bize sövmekten başka bir şey yapmıyor. Çünkü biz, toplantımızın akıllı adamlardan oluşması için elimizden gelen her şeyi yaparız. İçimizdeki en güzel ve en ilahi şeyleri halka açık konuşmalarda ancak anlayışlı dinleyicilerimiz bol olduğunda ortaya koymaya cesaret ederiz. Toplananların daha saf olduğunu ve mecazi olarak "süt" denilen sözlere muhtaç olduğunu gördüğümüzde ise daha derin konuları gizler, onlardan hiç söz etmeyiz.
Ὅρα δὴ μετὰ ταῦτα τὸ ὑπὸ τοῦ Κέλσου λεγόμενον· ὁρῶμέν που καὶ τοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς ⟨(τὰ)⟩ ἐπιῤῥητότατα ἐπιδεικνυμένους καὶ ἀγείροντας εἰ μὴ ἄντικρυς ψευδῶς εἴρηται καὶ ἀνομοίως παραβέβληται. τούτους δὴ, οἷς ἡμᾶς ὁ Κέλσος ὁμοιοῖ, τοῖς ἐν ταῖς ἀγοραῖς τὰ ἐπιῤῥητότατα ἐπιδεικνυμένοις καὶ ἀγείρουσι, φησὶν εἰς μὲν φρονίμων ἀνδρῶν σύλλογον οὐκ ἄν ποτε παρελθεῖν οὐδ᾿ ἐν τούτοις τὰ ἑαυτῶν κατατολμᾶν ἐπιδεικνύειν, ἔνθα δ᾿ ἂν ὁρῶσι μειράκια καὶ οἰκοτρίβων ὄχλον καὶ ἀνθρώπων ἀνοήτων ὅμιλον, ἐνταῦθα ὠθουμένους τε καὶ καλλωπιζομένους, καὶ ἐν τούτῳ οὐδὲν ἄλλο ποιῶν ἢ λοιδορούμενος ἡμῖν παραπλησίως ταῖς ἐν ταῖς τριόδοις γυναιξὶ, σκοπὸν ἐχούσαις τὸ κακῶς ἀλλήλας λέγειν. ἡμεῖς γὰρ ὅση δύναμις πάντα πράττομεν ὑπὲρ τοῦ φρονίμων ἀνδρῶν γενέσθαι τὸν σύλλογον ἡμῶν, καὶ τὰ ἐν ἡμῖν μάλιστα καλὰ καὶ θεῖα τότε τολμῶμεν ἐν τοῖς πρὸς τὸ κοινὸν διαλόγοις φέρειν εἰς μέσον, ὅτ᾿ εὐποροῦμεν συνετῶν ἀκροατῶν· ἀποκρύπτομεν δὲ καὶ παρασιωπῶμεν τὰ βαθύτερα, ⟨(ἐπὰν ἁπλουστέρους θεωρῶμεν)⟩ τοὺς συνερχομένους καὶ δεομένους λόγων τροπικῶς ὀνομαζομένων „γάλα.“
3.53Çünkü Pavlus'umuz Korintoslulara —Yunanlara, ama ahlakça henüz arınmamış olanlara— yazarken şöyle der: "Size süt içirdim, katı yiyecek değil; çünkü buna henüz gücünüz yetmiyordu. Hâlâ da yetmiyor; çünkü hâlâ bedensel insanlarsınız. Aranızda kıskançlık ve çekişme olduğuna göre bedensel değil misiniz, sıradan insanlar gibi yaşamıyor musunuz?" Aynı kişi, bazı şeylerin daha olgun bir ruhun besini olduğunu, yeni başlayanlara uygun olanların ise bebeklerin sütüne benzediğini bildiği için şöyle der: "Katı yiyeceğe değil, süte muhtaç hâle geldiniz. Sütle beslenen herkes adalet sözünden habersizdir, çünkü bebektir. Katı yiyecek ise olgunlar içindir; yani melekeleri sayesinde iyiyi ve kötüyü ayırt etmek için duyuları eğitilmiş olanlar için." Bunların güzel söylendiğine inananlar, öğretinin güzel yanlarının akıllı adamların toplantısında asla söylenmeyeceğini, ama nerede delikanlılar, bir köle sürüsü ve akılsız insanlardan bir kalabalık görürlerse orada ilahi ve yüce şeylerin ortaya konacağını ve böylelerinin önünde bunlarla hava atılacağını sanabilirler mi? Yazılarımızın bütün amacını inceleyen biri için açıktır ki Kelsos, Hristiyan soyuna sıradan halk kadar düşmanlık beslediği için bu tür şeyleri incelemeden ve yalan söyleyerek söylüyor.
Γέγραπται γὰρ παρὰ τῷ Παύλῳ ἡμῶν Κορινθίοις ἐπιστέλλοντι, Ἕλλησι μὲν, οὐ κεκαθαρμένοις δέ πω τὰ ἤθη· „γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα· οὔπω γὰρ ἐδύνασθε. ἀλλ᾿ οὐδὲ ἔτι νῦν δύνασθε· ἔτι γὰρ σαρκικοί ἐστε. ὅπου γὰρ ἐν ὑμῖν ζῆλος καὶ ἔρις, οὐχὶ σαρκικοί ἐστε καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε;“ ὁ δ᾿ αὐτὸς οὗτος ἐπιστάμενος ⟨(τὰ)⟩ μέν τινα τροφὴν εἶναι τελειοτέρας ψυχῆς. τὰ δὲ τῶν εἰσαγομένων παραβάλλεσθαι γάλακτι νηπίων, φησί· „καὶ γεγόνατε χρείαν ἔχοντες γάλακτος. οὐ στερεᾶς τροφῆς. πᾶς γὰρ ὁ μετέχων γάλακτος ἄπειρος λόγου δικαιοσύνης, νήπιος γάρ ἐστι· τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφὴ. τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ.“ ἆρ᾿ οὖν οἱ τούτοις ὡς καλῶς εἰρημένοις πιστεύοντες ὑπολάβοιεν ἂν τὰ καλὰ τοῦ λόγου εἰς μὲν φρονίμων ἀνδρῶν σύλλογον οὐκ ἄν ποτε λεχθήσεσθαι, ἔνθα δ᾿ ἂν ὁρῶσι μειράκια καὶ οἰκοτρίβων ὄχλον καὶ ἀνθρώπων ἀνοήτων ὅμιλον, ἐνταῦθα τὰ θεῖα καὶ σεμνὰ φέρειν εἰς μέσον καὶ παρὰ τοῖς τοιούτοις περὶ αὐτῶν ἐγκαλλωπίζεσθαι; ἀλλὰ σαφὲς τῷ ἐξετάζοντι ὅλον τὸ βούλημα τῶν ἡμετέρων γραμμάτων ὅτι ἀπεχθόμενος ὁμοίως τοῖς ἰδιωτικοῖς δήμοις ὁ Κέλσος πρὸς τὸ Χριστιανῶν γένος τὰ τοιαῦτα ἀνεξετάστως καὶ ψευδόμενος λέγει.
3.54Kelsos istemese de, herkesi Tanrı'nın sözüyle terbiye etmek istediğimizi kabul ediyoruz; öyle ki delikanlılara da onlara uygun teşvikten pay verelim, kölelere de özgür bir düşünce edinerek öğretiyle nasıl soylulaşabileceklerini gösterelim. Bizde Hristiyanlığın sözcülüğünü yapanlar da kendilerinin "Yunanlara ve barbarlara, bilgelere ve akılsızlara" borçlu olduklarını açıkça söylerler. Çünkü akılsızların ruhlarını da iyileştirmek gerektiğini inkâr etmezler; öyle ki onlar da cehaleti ellerinden geldiğince bırakıp daha anlayışlı olmaya koşsunlar. Süleyman'ın şu sözlerini de duyarlar: "Ey akılsızlar, yüreğinizi buna verin" ve "Bilgelik şöyle der: Aranızda en akılsız olan bana yönelsin; aklı kıt olanlara şöyle sesleniyorum: Gelin, ekmeğimi yiyin, sizin için kattığım şaraptan için; akılsızlığı bırakın ki yaşayasınız, anlayışınızı bilgiyle doğrultun." Kelsos'un iddiasında yer alanlar yüzünden şunu da söyleyebilirim: Felsefe yapanlar delikanlıları dinlemeye çağırmaz mı? En kötü hayattan gelen gençleri daha iyi şeylere davet etmezler mi? Kölelerin felsefe yapmasını neden istemesinler? Yoksa kölelere aretē'yi öğütlemiş filozofları, yani Zalmoksis'i teşvik eden Pythagoras'ı, Persaios'u teşvik eden Zenon'u ve daha dün evvelsi gün Epiktetos'u felsefeye teşvik edenleri biz de mi suçlayacağız? Yoksa ey Yunanlar, delikanlıları, köleleri ve akılsız insanları felsefeye çağırmak size serbest; ama biz bunu yaptığımızda, öğretinin hekimliğiyle akıl sahibi her tabiatı iyileştirmek ve onu her şeyi yaratan Tanrı'ya yakınlaştırmak istediğimiz hâlde, insan sevgisiyle davranmış olmuyor muyuz? Kelsos'un suçlamadan çok sövgü olan sözlerine bu kadarı da yeterdi.
Ὁμολογοῦμεν δὲ πάντας ἐθέλειν παιδεῦσαι τῷ τοῦ θεοῦ, κἂν μὴ βούληται Κέλσος, λόγῳ, ὥστε καὶ μειρακίοις μεταδιδόναι τῆς ἁρμοζούσης αὐτοῖς προτροπῆς καὶ οἰκότριψιν ὑποδεικνύναι. πῶς ἐλεύθερον ἀναλαβόντες φρόνημα ἐξευγενισθεῖεν ὑπὸ τοῦ λόγου. οἱ δὲ παρ᾿ ἡμῖν πρεσβεύοντες τὸν χριστιανισμὸν ἱκανῶς φασιν ὀφειλέται εἶναι „Ἕλλησι καὶ βαρβάροις, σοφοῖς καὶ ἀνοήτοις“· οὐ γὰρ ἀρνοῦνται τὸ καὶ ἀνοήτων δεῖν τὰς ψυχὰς θεραπεύειν, ἵν᾿ ὅση δύναμις ἀποτιθέμενοι τὴν ἄγνοιαν ἐπὶ τὸ συνετώτερον σπεύδωσιν. ἀκούοντες καὶ Σολομῶντος λέγοντος· „οἱ δὲ ἄφρονες ἔνθεσθε καρδίαν“ καί· „ὅς ἐστιν ὑμῶν ἀφρονέστατος, ἐκκλινάτω πρός με, ἐνδεέσι δὲ φρενῶν παρακελεύομαι λέγουσα ἡ σοφία·“ „ἔλθετε. φάγετε τὸν ἐμὸν ἄρτον καὶ πίετε οἶνον. ὃν, ἐκέρασα ὑμῖν· ἀπολείπετε ἀφροσύνην, ἵνα ζήσητε, καὶ κατορθώσατε ἐν γνώσει σύνεσιν.“ εἴποιμ(??)δ᾿ ἂν καὶ ταῦτα διὰ τὰ ἐγκείμενα πρὸς τὸν Κέλσου λόγον· ἆρα οἱ φιλοσοφοῦντες οὐ προκαλοῦνται μειράκια ἐπὶ τὴν ἀκρόασιν; καὶ τοὺς ἀπὸ κακίστου βίου νέους οὐ παρακαλοῦσιν ἐπὶ τὰ βελτίονα; τί δὲ τοὺς οἰκότριβας οὐ βούλονται φιλοσοφεῖν; ἢ καὶ ἡμεῖς μέλλομεν ἐγκαλεῖν φιλοσόφοις οἰκότριβας ἐπ᾿ ἀρετὴν προτρεψαμένοις, Πυθαγόρᾳ μὲν τὸν Ζάμολξιν Ζήνωνι δὲ τὸν Περσαῖον καὶ χθὲς καὶ πρώην τοῖς προτρεψαμένοις Ἐπίκτητον ἐπὶ τὸ φιλοσοφεῖν; ἢ ὑμῖν μὲν, ὦ Ἕλληνες, ἔξεστι μειράκια καὶ οἰκότριβας καὶ ἀνοήτους ἀνθρώπους ἐπὶ φιλοσοφίαν καλεῖν· ἡμεῖς δὲ τοῦτο ποιοῦντες οὐ φιλανθρώπως αὐτὸ πράττομεν, τῇ ἀπὸ τοῦ λόγου ἰατρικῇ πᾶσαν λογικὴν φύσιν θεραπεῦσαι βουλόμενοι καὶ οἰκειῶσαι τῷ δημιουργήσαντι πάντα θεῷ; ἤρκει μὲν οὖν καὶ ταῦτα πρὸς τὰς Κέλσου λοιδορίας μᾶλλον ἢ κατηγορίας.
3.55Kelsos bize karşı sövgü dolu sözlerden zevk alarak başka şeyler de ekledi; haydi bunları da ortaya koyup, yakışıksız davrananın Hristiyanlar mı yoksa bu sözleri söyleyen Kelsos mu olduğuna bakalım. Şöyle diyor: "Evlerde de yün işçilerini, ayakkabıcıları, çırpıcıları, en eğitimsiz ve en kaba insanları görüyoruz. Yaşça büyük ve daha akıllı efendilerinin önünde ağızlarını açmaya cesaret edemezler; ama çocukları ve onlarla birlikte bazı akılsız kadıncıkları baş başa yakaladıklarında şaşılacak şeyler anlatırlar: Babalarına ve öğretmenlerine kulak vermemeleri, kendilerine uymaları gerektiğini; ötekilerin saçmaladığını, kafadan çatlak olduklarını, boş laflara kapıldıkları için gerçekten güzel hiçbir şeyi ne bildiklerini ne de yapabildiklerini; nasıl yaşamak gerektiğini yalnız kendilerinin bildiğini; çocuklar kendilerine uyarsa mutlu olacaklarını ve evi de mesut kılacaklarını söylerler. Bunları anlatırken öğretmenlerden, daha akıllı kimselerden biri ya da bizzat baba çıkagelirse, içlerinden daha temkinli olanlar korkup kaçışır; daha küstah olanlar ise çocukları başkaldırmaya kışkırtır ve şöyle fısıldarlar: Babaları ve öğretmenleri oradayken çocuklara iyi bir şey açıklamayı ne isterler ne de yapabilirler; çünkü o büsbütün yozlaşmış, kötülükte çok ileri gitmiş ve kendilerini cezalandıran insanların ahmaklığından ve kabalığından uzak dururlar. Çocuklar isterlerse babalarını ve öğretmenlerini bırakıp kadıncıklarla ve oyun arkadaşlarıyla birlikte kadınlar dairesine, ayakkabıcı dükkânına ya da çırpıcı dükkânına gelmeliler ki kemale ersinler. Bunları söyleyerek de onları ikna ederler."
Ἐπεὶ δ᾿ ἐνηδόμενος τῷ τῶν καθ᾿ ἡμῶν λοιδοριῶν λόγῳ προσέθηκε καὶ ἕτερα, φέρε καὶ ταῦτα ἐκθέμενοι ἴδωμεν, πότερον Χριστιανοὶ ἀσχημονοῦσιν ἢ Κέλσος ἐπὶ τοῖς λεγομένοις, ὅς φησιν· ὁρῶμεν δὴ καὶ κατὰ τὰς ἰδίας οἰκίας ἐριουργοὺς καὶ σκυτοτόμους καὶ κναφεῖς καὶ τοὺς ἀπαιδευτοτάτους τε καὶ ἀγροικοτάτους ἐναντίον μὲν τῶν πρεσβυτέρων καὶ φρονιμωτέρων δεσποτῶν οὐδὲν φθέγγεσθαι τολμῶντας, ἐπειδὰν δὲ τῶν παίδων αὐτῶν ἰδίᾳ λάβωνται καὶ γυναίων τινῶν σὺν αὐτοῖς ἀνοήτων, θαυμάσι᾿ ἄττα διεξιόντας, ὡς οὐ χρὴ προσέχειν τῷ πατρὶ καὶ τοῖς διδασκάλοις σφίσι δὲ πείθεσθαι· ⟨(καὶ)⟩ τοὺς μέν γε ληρεῖν καὶ ἀποπλήκτους εἶναι καὶ μηδὲν τῷ ὄντι καλὸν μήτ᾿ εἰδέναι μήτε δύνασθαι ποιεῖν, ὕθλοις κενοῖς προκατειλημμένους, σφᾶς δὲ μόνους ὅπως δεῖ ζῆν ἐπίστασθαι, καὶ ἂν αὐτοῖς οἱ παῖδες πείθωνται, μακαρίους αὐτοὺς ἔσεσθαι καὶ τὸν οἶκον ἀποφαίνειν εὐδαίμονα· καὶ ἅμα λέγοντες ἐὰν ἴδωσί τινα παριόντα τῶν παιδείας διδασκάλων καὶ φρονιμωτέρων ἢ καὶ αὐτὸν τὸν πατέρα. οἱ μὲν εὐλαβέστεροι αὐτῶν διέτρεσαν, οἱ δ᾿ ἰταμώτεροι τοὺς παῖδας ἀφηνιάζειν ἐπαίρουσι, τοιαῦτα ψιθυρίζοντες, ὡς παρόντος μὲν τοῦ πατρὸς καὶ τῶν διδασκάλων οὐδὲν αὐτοὶ ἐθελήσουσιν οὐδὲ δυνήσονται τοῖς παισὶν ἑρμηνεύειν ἀγαθὸν, ἐκτρέπεσθαι γὰρ τὴν ἐκείνων ἀβελτηρίαν καὶ σκαιότητα, πάντῃ διεφθαρμένων καὶ πόῤῥω κακίας ἡκόντων καὶ σφᾶς κολαζόντων· εἰ δὲ θέλοιεν. χρῆναι αὐτοὺς ἀφεμένους τοῦ πατρός τε καὶ τῶν διδασκάλων ἰέναι σὺν τοῖς γυναίοις καὶ τοῖς συμπαίζουσι παιδαρίοις εἰς τὴν γυναικωνῖτιν ἢ τὸ σκυτεῖον ἢ τὸ κναφεῖον, ἵνα τὸ τέλειον λάβωσι· καὶ ταῦτα λέγοντες πείθουσιν.
3.56Bak, burada da bizde öğretiyi öğretenleri nasıl yerden yere vuruyor. Bunlar ruhu her yoldan evrenin yaratıcısına yükseltmeye çalışırlar; hissedilen, geçici ve görülen her şeyi küçümsemek, Tanrı'yla ortaklığa, düşünülür ve görünmez şeylerin seyrine, Tanrı ve onun yakınlarıyla birlikte geçen mutlu bir hayata ulaşmak için her şeyi yapmak gerektiğini gösterirler. Kelsos ise onları evlerdeki yün işçilerine, ayakkabıcılara, çırpıcılara ve insanların en kabalarına benzetiyor; sanki büsbütün küçük çocukları ve kadıncıkları, babalarından ve öğretmenlerinden kopup kendi peşlerinden gelsinler diye kötü şeylere çağırıyorlarmış. Hangi itidalli babadan ya da daha yüce şeyler öğreten hangi öğretmenlerden çocukları ve kadıncıkları kopardığımızı Kelsos göstersin. Öğretimize gelen çocuklar ve kadıncıklar söz konusu olduğunda, önceden dinledikleri şeylerden herhangi birinin bizimkilerden daha iyi olup olmadığını karşılaştırsın; çocukları ve kadıncıkları hangi güzel ve yüce derslerden koparıp daha kötü şeylere çağırdığımızı göstersin. Ama bizim aleyhimize böyle bir şey gösteremeyecek. Tam tersine, kadıncıkları ahlaksızlıktan, çevrelerindekilerin yol açtığı sapkınlıktan, her türlü tiyatro ve dans çılgınlığından ve batıl inançtan uzaklaştırırız. Daha yeni ergenliğe girmiş, cinsel isteklerle kaynayan gençleri de itidale getiririz; onlara yalnız işlenen günahlardaki çirkinliği değil, böyle şeyler yüzünden kötülerin ruhunun ne hâle düşeceğini, ne gibi cezalar çekeceğini ve nasıl azap göreceğini de gösteririz.
Ὅρα δὴ καὶ ἐν τούτοις, τίνα τρόπον διασύρων τοὺς παρ᾿ ἡμῖν διδάσκοντας τὸν λόγον καὶ ἐπὶ τὸν τῶν ὅλων δημιουργὸν παντὶ τρόπῳ τὴν ψυχὴν ἀναβιβάζειν πειρωμένους, παριστάντας δὲ καὶ ὡς χρὴ μὲν τῶν αἰσθητῶν καὶ προσκαίρων καὶ βλεπομένων πάντων καταφρονεῖν πάντα δὲ πράττειν ὑπὲρ τοῦ τυχεῖν τῆς τοῦ θεοῦ κοινωνίας καὶ τῆς τῶν νοητῶν καὶ ἀοράτων θεωρίας καὶ μακαρίας μετὰ θεοῦ καὶ τῶν οἰκείων τοῦ θεοῦ διεξαγωγῆς, παραβάλλει αὐτοὺς τοῖς κατὰ τὰς οἰκίας ἐριουργοῖς καὶ τοῖς σκυτοτόμοις καὶ τοῖς κναφεῦσι καὶ τοῖς ἀγροικοτάτοις τῶν ἀνθρώπων, ἐπὶ τὰ φαῦλα προκαλουμένους παῖδας κομιδῇ νηπίους καὶ γύναια. ἵν᾿ ἀποστῶσι μὲν πατρὸς καὶ διδασκάλων αὐτοῖς δὲ ἕπωνται. τίνος γὰρ πατρὸς σωφρονοῦντος ἢ τίνων διδασκάλων σεμνότερα διδασκόντων ἀφίσταμεν τοὺς παῖδας καὶ τὰ γύναια, παραστησάτω ὁ Κέλσος καὶ ἀντιπαραβαλέτω ἐπὶ τῶν προσιόντων τῷ λόγῳ ἡμῶν παίδων καὶ γυναίων, πότερά τινα ὧν ἤκουν βελτίονα τῶν ἡμετέρων. καὶ τίνα τρόπον καλῶν τινων καὶ σεμνῶν μαθημάτων ἀφιστάντες παῖδας καὶ γύναια ἐπὶ τὰ χείρονα προκαλούμεθα. ἀλλ᾿ οὐχ ἕξει παραστῆσαι τὸ τοιοῦτο καθ᾿ ἡμῶν· τοὐναντίον γὰρ τὰ μὲν γύναια ἀκολασίας καὶ διαστροφῆς τῆς ἀπὸ τῶν συνόντων ἀφίσταμεν καὶ πάσης θεατρομανίας καὶ ὀρχηστομανίας καὶ δεισιδαιμονίας. τοὺς δὲ παῖδας ἄρτι ἡβῶντας καὶ σφριγῶντας ταῖς περὶ τὰ ἀφροδίσια ὀρέξεσι σωφρονίζομεν, παρατιθέντες οὐ μόνον τὸ ἐν τοῖς ἁμαρτανομένοις αἰσχρὸν ἀλλὰ καὶ ἐν οἷς ἔσται διὰ τὰ τοιαῦτα ἡ τῶν φαύλων ψυχὴ, καὶ οἵας τίσει δίκας καὶ ὡς κολασθήσεται.
3.57Peki, saçmaladığını ve kafadan çatlak olduğunu söylediğimiz öğretmenler kimlerdir ki Kelsos daha iyi şeyler öğretiyorlar diye onların tarafını tutuyor? Yoksa kadıncıkları batıl inanca ve ahlaksız seyirlere çağıranları iyi ve saçmalamayan öğretmenler, gençleri birçok yerde düzensizce yaptıklarını bildiğimiz her şeye sürükleyenleri de kafadan çatlak olmayanlar mı sayıyor? Biz felsefe öğretilerinden gelenleri de elimizden geldiğince bizdeki Tanrı saygısına çağırır, onun üstünlüğünü ve saflığını gösteririz. Ama Kelsos sözleriyle bizim bunu yapmadığımızı, yalnız akılsızları çağırdığımızı ileri sürdüğü için ona şöyle diyebiliriz: Eğer bizi, felsefeye önceden bağlanmış olanları ondan kopardığımız için suçlasaydın, doğruyu söylemiş olmazdın, ama sözünün bir inandırıcılığı olurdu. Şimdi ise bize gelenleri iyi öğretmenlerden kopardığımızı söylediğine göre, felsefe öğretmenlerinden ya da yararlı bir alanda yetişmiş olanlardan başka öğretmenler göster bakalım. Ama böyle bir şey gösteremeyecek. Biz, Tanrı'nın sözüne göre yaşayanlara, her şeyde ona bakanlara ve ne yaparlarsa yapsınlar Tanrı seyrediyormuş gibi yapanlara mutlu olacaklarını açıkça ve gizlemeden vaat ederiz. Bunlar yün işçilerinin, ayakkabıcıların, çırpıcıların ve en eğitimsiz kabaların dersleri midir? Bunu gösteremeyecek.
Τίνας δὲ διδασκάλους λέγομεν ληρεῖν καὶ ἀποπλήκτους εἶναι, ὑπὲρ ὧν ὁ Κέλσος ἵσταται ὡς διδασκόντων τὰ κρείττονα; εἰ μὴ ἄρα καλοὺς οἴεται διδασκάλους γυναίων καὶ μὴ ληροῦντας τοὺς ἐπὶ δεισιδαιμονίαν καὶ τὰς ἀκολάστους θέας προκαλουμένους, ἔτι δὲ καὶ μὴ ἀποπλήκτους εἶναι τοὺς ἄγοντας καὶ φέροντας τοὺς νέους ἐπὶ πάντα, ὅσα ἴσμεν ἀτάκτως ὑπ᾿ αὐτῶν πολλαχοῦ γινόμενα. ἡμεῖς μὲν οὖν καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν φιλοσόφων δογμάτων ὅση δύναμις προκαλούμεθα ἐπὶ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς θεοσέβειαν, τὸ ἐξαίρετον καὶ τὸ εἰλικρινὲς αὐτῆς παριστάντες, ἐπεὶ δὲ δι᾿ ὧν ἔλεγεν ὁ Κέλσος παρέστησε τοῦτο μὲν ἡμᾶς μὴ ποιεῖν μόνους δὲ τοὺς ἀνοήτους καλεῖν, εἴποιμεν ἂν πρὸς αὐτόν· εἰ μὲν ἐνεκάλεις ἡμῖν ὡς ἀφιστᾶσι φιλοσοφίας τοὺς ἤδη προκατειλημμένους ἐν αὐτῇ, ἀλήθειαν μὲν οὐκ ἂν ἔφασκες. πιθανότητα δ᾿ ἂν εἶχέ σου ὁ λόγος· νυνὶ δὲ λέγων ἡμᾶς ἀφιστᾶν διδασκάλων τοὺς προσιόντας ἀγαθῶν, παράστησον τοὺς διδασκάλους ἄλλους παρὰ ποὺς φιλοσοφίας διδασκάλους ἢ τοὺς κατά τι τῶν χρησίμων πεποιημένους. ἀλλ᾿ οὐδὲν ἕξει τοιοῦτον δεικνύναι. μακαρίους δὲ ἔσεσθαι ἐπαγγελλόμεθα μετὰ παῤῥησίας καὶ οὐ κρύβδην τοὺς ζῶντας κατὰ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον καὶ πάντα εἰς ἐκεῖνον ἀφορῶντας καὶ ὡς ἐπὶ θεοῦ θεατοῦ πᾶν ὅ τι ποτ᾿ οὖν ἐπιτελοῦντας. ἆρ᾿ οὖν ταῦτα ἐριουργῶν καὶ σκυτοτόμων καὶ κναφέων καὶ ἀπαιδευτοτάτων ἀγροίκων ἐστὶ μαθήματα; ἀλλὰ τοῦτο δεικνύναι οὐ δυνήσεται.
3.58Kelsos, evlerdeki yün işçilerine, ayakkabıcılara, çırpıcılara ve en eğitimsiz kabalara benzettiği kişilerin, babaları ve öğretmenleri oradayken çocuklara iyi bir şey açıklamayı ne isteyeceklerini ne de yapabileceklerini söylüyor. Buna da şöyle diyeceğiz: Be adam, hangi babadan, hangi öğretmenden söz ediyorsun? Eğer aretē'yi benimseyen, kötülükten yüz çeviren ve daha iyi olana sarılan bir babadan söz ediyorsan, şunu dinle: Böyle bir hakemin beğenisini kazanacağımızdan emin olarak öğretimizi çocuklara büyük bir cesaretle anlatırız. Ama aretē'ye ve erdemli, soylu bir hayata düşmanlığıyla bilinen bir babanın ve sağlıklı akla aykırı şeyler öğretenlerin önünde susuyorsak, bunun için de bizi suçlama; çünkü suçlaman yersiz olur. Sen de babaları felsefeyi boş ve yararsız bir iş sayan gençlere ve oğullara felsefenin gizemlerini aktarırken, bunları kötü babaların önünde söylemezsin. Felsefeye özendirdiğin oğulları kötü babalarından ayırmak istersen, felsefe sözleri gençlere ulaşsın diye fırsat kollarsın. Öğretmenler hakkında da aynı şeyi söyleyeceğiz: Gençleri, komedyanın edepsizliklerini, iambosların ahlaksızlarını ve ne söyleyeni düzelten ne de dinleyenlere yarayan başka şeyleri öğreten, şiirleri felsefi bir gözle dinlemeyi ve her birinden gençlerin yararına olanı seçmeyi bilmeyen öğretmenlerden uzaklaştırıyorsak, bunu yaptığımızı itiraf etmekten utanmayız. Ama bana felsefeye hazırlayan ve felsefede alıştırma yaptıran öğretmenler gösterirsen, gençleri onlardan uzaklaştırmam. Aksine, genel kültür derslerinde ve felsefi konularda alıştırma yapmış olarak onları, çoğunluğun gözünden kaçan Hristiyan yüce sözünün ağırbaşlı ve yüksek düzeyine çıkarmaya çalışırım. Hristiyanlar en büyük ve en zorunlu konuları ele alır; bunların Tanrı'nın peygamberleri ve İsa'nın havarileri tarafından felsefi olarak işlendiğini ispat eder ve gösterirler.
Οἱ δὲ παρὰ τῷ Κέλσῳ παραπλήσιοι τοῖς ἐν ταῖς οἰκίαις ἐριουργοῖς ὅμοιοι δὲ καὶ τοῖς σκυτοτόμοις καὶ κναφεῦσι καὶ ἀπαιδευτοτάτοις ἀγροίκοις παρόντος μὲν πατρὸς καὶ διδασκάλων οὐδέν φησι λέγειν ἐθελήσουσιν οὐδὲ δυνήσονται τοῖς παισὶν ἑρμηνεύειν ἀγαθόν. καὶ πρὸς τοῦτο δ᾿ ἐροῦμεν· ποίου φῂς. ὦ οὗτος, πατρὸς καὶ ποίου διδασκάλου; εἰ μὲν τοῦ ἀρετὴν ἀποδεχομένου καὶ κακίαν ἀποστρεφομένου καὶ ἀσπαζομένου τὰ κρείττονα, ἄκουε ὅτι καὶ μάλα θαῤῥοῦντες ὡς εὐδοκιμοῦντες παρὰ τῷ τοιούτῳ κριτῇ ἐροῦμεν τοῖς παισὶ τὰ ἡμέτερα. εἰ δ᾿ ἐνώπιον πατρὸς διαβεβοημένου πρὸς ἀρετὴν καὶ καλοκἀγαθίαν σιωπῶμεν καὶ τῶν τὰ ἐναντία τῷ ὑγιεῖ λόγῳ διδασκόντων, τοῦτο μηδ᾿ ἡμῖν ἐγκάλει, οὐ γὰρ εὐλόγως ἐγκαλεῖς, καὶ σὺ γοῦν τὰ φιλοσοφίας ὄργια τοῖς νέοις καὶ υἱοῖς, πατέρων ἀργὸν πρᾶγμα καὶ ἀνωφελὲς νομιζόντων φιλοσοφίαν, παραδιδοὺς τοῖς παισὶν οὐκ ἐπὶ τῶν φαύλων πατέρων ἐρεῖς· ἀλλὰ βουλόμενος χωρίζεσθαι τοὺς προτραπέντας ἐπὶ φιλοσοφίαν υἱοὺς τῶν μοχθηρῶν πατέρων ἐπιτηρήσεις καιροὺς, ἵνα καθίκωνται οἱ φιλοσοφίας λόγοι τῶν νέων, καὶ περὶ τῶν διδασκάλων δὲ τὰ αὐτὰ φήσομεν, εἰ μὲν γὰρ ἀποτρέπομεν διδασκάλων διδασκόντων τὰ ἄσεμνα τῆς κωμῳδίας καὶ τοὺς ἀκολάστους τῶν ἰάμβων καὶ ὅσα ἄλλα, ἃ μήτε τὸν λέγοντα ἐπιστρέφει μήτε τοὺς ἀκούοντας ὠφελεῖ, καὶ μὴ εἰδότας φιλοσόφως ἀκούειν ποιημάτων καὶ ἐπιλέγειν ἑκάστοις τὰ συντείνοντα εἰς ὠφέλειαν τῶν νέων, τοῦτο ποιοῦντες οὐκ αἰσχυνόμεθα ὁμολογεῖν τὸ πραττόμενον· εἰ δὲ παραστήσεις μοι διδασκάλους πρὸς φιλοσοφίαν προπαιδεύοντας καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ γυμνάζοντας, οὐκ ἀποτρέψω μὲν ἀπὸ τούτων τοὺς νέους πειράσομαι δὲ προγυμνασαμένους αὐτοὺς ὡς ἐν ἐγκυκλίοις μαθήμασι καὶ τοῖς φιλοσοφουμένοις ἀναβιβάσαι ἐπὶ τὸ σεμνὸν καὶ ὑψηλὸν τῆς λεληθυίας τοὺς πολλοὺς Χριστιανῶν μεγαλοφωνίας, περὶ τῶν μεγίστων καὶ ἀναγκαιοτάτων διαλαμβανόντων καὶ ἀποδεικνύντων καὶ παριστάντων αὐτὰ πεφιλοσοφῆσθαι παρὰ τοῖς τοῦ θεοῦ προφήταις καὶ τοῖς τοῦ Ἰησοῦ ἀποστόλοις.
3.59Sonra Kelsos bize fazlasıyla acı bir dille sövdüğünü fark edip adeta kendini savunarak şöyle diyor: "Hakikatin zorladığından daha acı bir suçlamada bulunmadığımı şundan da çıkarabilirsiniz: Başka ayinlere çağıranlar önceden şöyle ilan ederler: 'Elleri temiz, sözü anlayışlı olan gelsin.' Başkaları da: 'Her türlü murdarlıktan arınmış olan, ruhu kendinde hiçbir kötülük bilmeyen, iyi ve adil yaşamış olan gelsin.' Bunu, günahlardan arındırmayı vaat edenler ilan ederler. Şimdi de bunların kimleri çağırdığını dinleyelim: 'Günahkâr olan,' diyorlar, 'anlayışsız olan, çocuk olan, kısacası bahtsız olan, Tanrı'nın krallığı onu kabul edecektir.' Günahkâr derken adaletsizi, hırsızı, ev soyanı, zehirciyi, tapınak soyanı, mezar soyanı kastetmiyor musunuz? Bir haydut çağrıda bulunsaydı başka kimleri çağırırdı?" Buna da şöyle cevap veriyoruz: Ruhu hasta olanları tedaviye çağırmakla, sağlıklı olanları daha ilahi şeylerin bilgisine ve epistēmē'sine çağırmak aynı şey değildir. Biz bu ikisini de bildiğimiz için, başlangıçta insanları iyileşmeye çağırırken günahkârları günah işlememeyi öğreten sözlere, anlayışsızları anlayış kazandıran sözlere, çocukları düşüncede erişkinliğe yükselmeye, kısacası bahtsızları saadete, ya da daha yerinde bir deyişle mutluluğa gelmeye teşvik ederiz. Teşvik edilenlerden ilerleyenler, öğretiyle arındıklarını ve ellerinden geldiğince daha iyi yaşadıklarını gösterdiklerinde, onları ancak o zaman bizdeki ayinlere çağırırız; çünkü "olgunlar arasında bilgelik konuşuruz."
Εἶτα μετὰ ταῦτα αἰσθόμενος ἑαυτοῦ ὁ Κέλσος πικρότερον ἡμῖν λοιδορησαμένου ὡσπερεὶ ἀπολογούμενος τοιαῦτά φησιν· ὅτι δὲ οὐδὲν πικρότερον ἐπαιτιῶμαι ἢ ἐφ᾿ ὅσον ἡ ἀλήθεια βιάζεται, τεκμαιρέσθω καὶ τοῖσδέ τις, οἱ μὲν γὰρ εἰς τὰς ἄλλας τελετὰς καλοῦντες προκηρύττουσι τάδε· ὅστις χεῖρας καθαρὸς καὶ φωνὴν συνετὸς, καὶ αὖθις ἕτεροι· ὅστις ἁγνὸς ἀπὸ παντὸς μύσους, καὶ ὅτῳ ἡ ψυχὴ οὐδὲν σύνοιδε κακὸν, καὶ ὅτῳ εὖ καὶ δικαίως βεβίωται, καὶ ταῦτα προκηρύττουσιν οἱ καθάρσια ἁμαρτημάτων ὑπισχνούμενοι, ἐπακούσωμεν δὲ τίνας ποτὲ οὗτοι καλοῦσιν· ὅστις, φασὶν, ἁμαρτωλὸς, ὅστις ἀσύνετος, ὅστις νήπιος, καὶ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ὅστις κακοδαίμων, τοῦτον ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ δέξεται, τὸν ἁμαρτωλὸν ἆρα οὐ τοῦτον λέγετε, τὸν ἄδικον καὶ κλέπτην καὶ τοιχωρύχον καὶ φαρμακέα καὶ ἱερόσυλον καὶ τυμβωρύχον; τίνας ἂν ἄλλους προκηρύττων λῃστὴς ἐκάλεσε; καὶ πρὸς ταῦτα δέ φαμεν οτι οὐ ταὐτόν ἐστι νοσοῦντας τὴν ψυχὴν ἐπὶ θεραπείαν καλεῖν καὶ ὑγιαίνοντας ἐπὶ τὴν τῶν θειοτέρων γνῶσιν καὶ ἐπιστήμην, καὶ ἡμεῖς δὲ ἀμφότερα ταῦτα γινώσκοντες, κατ᾿ ἀρχὰς μὲν προκαλούμενοι ἐπὶ τὸ θεραπευθῆναι τοὺς ἀνθρώπους προτρέπομεν τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἥκειν ἐπὶ τοὺς διδάσκοντας λόγους μὴ ἁμαρτάνειν καὶ τοὺς ἀσυνέτους ἐπὶ τοὺς ἐμποιοῦντας σύνεσιν καὶ τοὺς νηπίους εἰς τὸ ἀναβαίνειν φρονήματι ἐπὶ τὸν ἄνδρα καὶ τοὺς ἁπλῶς κακοδαίμονας ἐπὶ εὐδαιμονίαν ἢ, ὅπερ κυριώτερόν ἐστιν εἰπεῖν, ἐπὶ μακαριότητα, ἐπὰν δ᾿ οἱ προκόπτοντες τῶν προτραπέντων παραστήσωσι τὸ κεκαθάρθαι ὑπὸ τοῦ λόγου καὶ ὅση δύναμις βέλτιον βεβιωκέναι, τὸ τηνικάδε καλοῦμεν αὐτοὺς ἐπὶ τὰς παρ᾿ ἡμῖν τελετάς· „σοφίαν γὰρ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις“.
3.60"Bilgelik kötülük tezgâhlayan bir ruha girmez, günaha borçlu bir bedende oturmaz" diye öğreterek şöyle deriz: Elleri temiz olan, bu yüzden Tanrı'ya "kutsal eller" kaldıran ve yüce, göksel şeyleri yerine getirdiği için "Ellerimi kaldırmam akşam kurbanı olsun" diyebilen kişi bize gelsin. Sözü anlayışlı olan, yani Rabbin kanunu üzerinde "gece gündüz" düşündüğü ve "iyiyi ve kötüyü ayırt etmek için melekesi sayesinde duyuları eğitilmiş" olduğu için anlayışlı olan kişi de, Tanrı saygısının ve her türlü aretē'nin atletlerine yakışan katı akli besinlere yaklaşmaktan çekinmesin. Tanrı'nın "lütfu", ölümsüzlük derslerinin öğretmenini "bozulmazlık içinde sevenlerin hepsiyle birlikte" olduğuna göre, yalnız her türlü murdarlıktan değil daha küçük sayılan günahlardan da arınmış olan kişi, İsa'nın getirdiği Tanrı saygısının, haklı olarak yalnız kutsal ve temiz olanlara aktarılan gizemlerine gönül rahatlığıyla erginlensin. Kelsos'un erginleyicisi "Ruhu kendinde hiçbir kötülük bilmeyen gelsin" der; İsa'nın yolunda insanları Tanrı'ya erginleyen ise ruhu arınmış olanlara şöyle diyecektir: Ruhu uzun zamandır, özellikle de öğretinin tedavisine geldiğinden beri kendinde hiçbir kötülük bilmeyen kişi, İsa'nın gerçek öğrencilerine baş başa söylediklerini de dinlesin. Demek ki Kelsos, Yunanlar arasında erginleyenlerin sözlerini İsa'nın öğretisini öğretenlerinkiyle karşılaştırırken, kötülerin tedaviye, artık en temiz olanların ise daha gizemli şeylere çağrılması arasındaki farkı bilmiyor.
Καὶ διδάσκοντες „ὅτι εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίας“ φαμέν· ὅστις χεῖρας καθαρὸς καὶ διὰ τοῦτ᾿ ἐπαίρων „χεῖρας ὁσίους“ τῷ θεῷ καὶ παρὰ τὸ διηρμένα καὶ οὐράνια ἐπιτελεῖν δύναται λέγειν· „ἔπαρσις τῶν χειρῶν μου θυσία ἑσπερινὴ“, ἡκέτω πρὸς ἡμᾶς· καὶ οστις φωνὴν συνετὸς τῷ μελετᾶν τὸν νόμον κυρίου „ἡμέρας καὶ νυκτὸς“ καὶ τῷ „διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα“ ἐσχηκέναι „πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ“ μὴ ὀκνείτω προσιέναι στερεαῖς λογικαῖς τροφαῖς καὶ ἁρμοζούσαις ἀθληταῖς εὐσεβείας καὶ πάσης ἀρετῆς, ἐπεὶ δὲ καὶ „ἡ χάρις“ τοῦ θεοῦ ἐστι „μετὰ πάντων τῶν ἐν ἀφθαρσίᾳ ἀγαπώντων“ τὸν διδάσκαλον τῶν τῆς ἀθανασίας μαθημάτων, ὅστις ἁγνὸς οὐ μόνον ἀπὸ παντὸς μύσους ἀλλὰ καὶ τῶν ἐλαττόνων εἶναι νομιζομένων ἁμαρτημάτων, θαῤῥῶν μυείσθω τὰ μόνοις ἁγίοις καὶ καθαροῖς εὐλόγως παραδιδόμενα μυστήρια τῆς κατὰ Ἰησοῦν θεοσεβείας, ὁ μὲν οὖν Κέλσου μύστης φησίν· ὅτῳ οὐδὲν ἡ ψυχὴ σύνοιδε κακὸν, ἡκέτω· ὁ δὲ κατὰ τὸν Ἰησοῦν μυσταγωγῶν τῷ θεῷ τοῖς κεκαθαρμένοις τὴν ψυχὴν ἐρεῖ· ὅτῳ πολλῷ χρόνῳ ἡ ψυχὴ οὐδὲν σύνοιδε κακὸν, καὶ μάλιστα ἀφ᾿ οὗ προσελήλυθε τῇ τοῦ λόγου θεραπείᾳ, οὗτος καὶ τῶν κατ᾿ ἰδίαν λελαλημένων ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τοῖς γνησίοις μαθηταῖς ἀκουέτω, οὐκοῦν καὶ ἐν οἷς ἀντιπαρατίθησι τὰ τῶν μυούντων ἐν Ἕλλησι τοῖς διδάσκουσι τὰ τοῦ Ἰησοῦ οὐκ οἶδε διαφορὰν καλουμένων ἐπὶ μὲν θεραπείαν φαύλων ἐπὶ δὲ τὰ μυστικώτερα τῶν ἤδη καθαρωτάτων.
3.61O hâlde adaletsizi, hırsızı, ev soyanı, zehirciyi, tapınak soyanı, mezar soyanı ve Kelsos'un abartarak sayabileceği başka kim varsa, onları gizemlere ve "Tanrı'nın kendi adillerinin yüceliği için çağlardan önce belirlediği", "bir sır içinde" saklı bilgeliğe ortak olmaya değil, tedaviye çağırıyoruz. Çünkü öğretinin tanrısallığında bir yanda "hasta" olanları tedavi eden yardımlar vardır; öğreti bunlar hakkında şöyle der: "Sağlamların hekime ihtiyacı yoktur, hastaların vardır." Öbür yanda ise ruhu ve bedeni temiz olanlara "ebedî zamanlar boyunca sessizlik içinde saklanmış, ama şimdi peygamberlik yazıları" ve "Rabbimiz İsa Mesih'in görünmesi" aracılığıyla açığa çıkarılmış "sırrın açılmasını" gösteren şeyler vardır. Bu görünme, olgunların her birine tecelli eder ve ruhlarının yönetici kısmını şeylerin yanılmaz bilgisine doğru aydınlatır. Kelsos, bize yönelttiği suçlamaları abartarak, insanların en murdarları olarak saydıklarının ardından "Bir haydut çağrıda bulunsaydı başka kimleri çağırırdı?" diyor. Buna da şöyle cevap vereceğiz: Haydut böylelerini, öldürmek ve soymak istediği insanlara karşı onların kötülüğünden yararlanmak için çağırır. Hristiyan ise haydudun çağırdıklarını çağırsa bile onları başka bir amaçla çağırır: Öğretiyle "yaralarını" sarmak, kötülükler içinde iltihaplanan ruhlarına, şarap, zeytinyağı, merhem ve ruh hekimliğinin öteki yardımlarına benzeyen, öğretiden gelen ilaçları dökmek için.
Οὐκ ἐπὶ μυστήρια οὖν καὶ κοινωνίαν σοφίας „ἐν μυστηρίῳ“ ἀποκεκρυμμένης, „ἣν προώρισεν ὁ θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων εἰς δόξαν“ τῶν δικαίων ἑαυτοῦ, καλοῦμεν τὸν ἄδικον καὶ κλέπτην καὶ τοιχωρύχον καὶ φαρμακέα καὶ ἱερόσυλον καὶ τυμβωρύχον καὶ ὅσους ἂν ἄλλους δεινοποιῶν ὁ Κέλσος ὀνομάσαι, ἀλλ᾿ ἐπὶ θεραπείαν, ἔστι γὰρ ἐν τῇ τοῦ λόγου θειότητι ἄλλα μὲν τὰ θεραπευτικὰ τῶν „κακῶς“ ἐχόντων βοηθήματα, περὶ ὧν εἶπεν ὁ λόγος τό· „οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ ἀλλ᾿ οἱ κακῶς ἔχοντες.“ ἄλλα δὲ τὰ τοῖς καθαροῖς ψυχὴν καὶ σῶμα παραδεικνύντα „ἀποκάλυψιν μυστηρίου, χρόνοις αἰωνίοις σεσιγημένου φανερωθέντος δὲ νῦν διά τε γραφῶν προφητικῶν“ καὶ „τῆς ἐπιφανείας τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ,“ ἑκάστῳ τῶν τελείων ἐπιφαινομένης καὶ φωτιζούσης εἰς ἀψευδῆ γνῶσιν τῶν πραγμάτων τὸ ἡγεμονικόν, ἐπεὶ δὲ δεινοποιῶν τὰ καθ᾿ ἡμῶν ἐγκλήματα ἐπιφέρει οἷς ὠνόμασεν ἐν ἀνθρώποις μιαρωτάτοις τὸ τίνας ἄλλους προκηρύττων λῃστὴς ἐκάλεσε; καὶ πρὸς τοῦτο φήσομεν ὅτι λῃστὴς μὲν τοὺς τοιούτους καλεῖ, χρώμενος αὐτῶν τῇ πονηρίᾳ κατ᾿ ἀνθρώπων, οὓς φονεύειν καὶ συλᾶν βούλεται· Χριστιανὸς δὲ κἂν καλῇ οὓς ὁ λῃστὴς καλεῖ, διάφορον κλῆσιν αὐτοὺς καλεῖ, ἵν᾿ αὐτῶν καταδήσῃ „τὰ τραύματα“ τῷ λόγῳ καὶ ἐπιχέῃ τῇ φλεγμαινούσῃ ἐν κακοῖς ψυχῇ τὰ ἀπὸ τοῦ λόγου φάρμακα, ἀνάλογον οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ μαλάγματι καὶ τοῖς λοιποῖς ἀπὸ ἰατρικῆς ψυχῆς βοηθήμασιν.
3.62Sonra Kelsos, kötü yaşamış olanları teşvik etmek, onları tövbeye ve ruhlarını düzeltmeye çağırmak için söylenmiş ve yazılmış sözleri çarpıtarak, Tanrı'nın günahkârlara gönderildiğini söylediğimizi ileri sürüyor. Bu da, şehirde kötü durumda olanlar için insanları pek seven bir kralın hekim gönderdiğini söyleyenleri suçlamaya benzer. Tanrı Logos, günahkârlara hekim olarak, artık arınmış ve günah işlemeyenlere de ilahi gizemlerin öğretmeni olarak gönderildi. Kelsos ise bunları ayırt edemediği için (çünkü öğrenmeye heves etmek istemedi) şöyle diyor: "Neden günahsızlara gönderilmedi? Günah işlememiş olmak kötü bir şey mi?" Buna şöyle cevap veriyoruz: Günahsızlar derken artık günah işlemeyenleri kastediyorsa, kurtarıcımız İsa onlara da gönderildi, ama hekim olarak değil. Günahsızlar derken hiç günah işlememiş olanları kastediyorsa (çünkü sözünde bu ayrımı yapmadı), böyle günahsız bir insanın bulunmasının imkânsız olduğunu söyleyeceğiz. Bunu söylerken İsa'da düşünülen insanı, "hiç günah işlememiş" olanı ayrık tutuyoruz. Kelsos kötü niyetle, sözde bizim şunu söylediğimizi ileri sürüyor: "Adaletsiz kişi kötülüğü yüzünden kendini alçaltırsa Tanrı onu kabul eder; adil kişi baştan beri aretē ile yukarıya, Tanrı'ya bakarsa onu kabul etmez." Biz ise bir insanın baştan beri aretē ile yukarıya, Tanrı'ya bakmasının imkânsız olduğunu söylüyoruz; çünkü insanlarda önce kötülüğün var olması zorunludur. Nitekim Pavlus da şöyle der: "Buyruk gelince günah dirildi, ben ise öldüm." Ama adaletsiz kişi hakkında, Tanrı'nın onu kabul etmesi için kötülüğü yüzünden kendini alçaltmasının yeterli olduğunu da öğretmiyoruz. Ancak geçmişteki davranışları yüzünden kendini mahkûm eder, onlar yüzünden "alçakgönüllü", sonrakiler bakımından da "düzenli" bir yürüyüşle ilerlerse Tanrı onu kabul eder.
Εἶτα συκοφαντῶν τὰ προτροπῆς ἕνεκα εἰρημένα καὶ γεγραμμένα τῆς πρὸς τοὺς κακῶς βεβιωκότας καὶ καλοῦντα αὐτοὺς ἐπὶ μετάνοιαν καὶ διόρθωσιν τῆς ψυχῆς αὐτῶν, φησὶν ἡμᾶς λέγειν τοῖς ἁμαρτωλοῖς πεπέμφθαι τὸν θεόν, ὅμοιον δὲ καὶ τοῦτο ποιεῖ, ὡς εἰ ἐνεκάλει τισὶ λέγουσι διὰ τοὺς κακῶς διάγοντας ἐν τῇ πόλει πεπέμφθαι ὑπὸ φιλανθρωποτάτου βασιλέως τὸν ἰατρόν, ἐπέμφθη οὖν θεὸς λόγος καθὸ μὲν ἰατρὸς τοῖς ἁμαρτωλοῖς, καθὸ δὲ διδάσκαλος θείων μυστηρίων τοῖς ἤδη καθαροῖς καὶ μηκέτι ἁμαρτάνουσιν. ὁ δὲ Κέλσος ταῦτα μὴ δυνηθεὶς διακρῖναι (οὐ γὰρ ἠβουλήθη φιλομαθῆσαι) φησί· τί δὲ τοῖς ἀναμαρτήτοις οὐκ ἐπέμφθη; τί κακόν ἐστι τὸ μὴ ἡμαρτηκέναι; καὶ πρὸς τοῦτό φαμεν ὅτι, εἰ μὲν ἀναμαρτήτους λέγει τοὺς μηκέτι ἁμαρτάνοντας, ἐπέμφθη καὶ τούτοις ὁ σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς, ἀλλ᾿ οὐχ ὡς ἰατρός· εἰ δ᾿ ἀναμαρτήτοις τοῖς μηδεπώποτε ἡμαρτηκόσιν (οὐ γὰρ διεστείλατο ἐν τῇ ἑαυτοῦ λέξει), ἐροῦμεν ὅτι ἀδύνατον εἶναι οὕτως ἄνθρωπον ἀναμάρτητον, τοῦτο δέ φαμεν ὑπεξαιρουμένου τοῦ κατὰ τὸν Ἰησοῦν νοουμένου ἀνθρώπου, „ὃς ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησε.“ κακούργως δή φησιν ὁ Κέλσος περὶ ἡμῶν ὡς δὴ φασκόντων ὅτι τὸν μὲν ἄδικον, ἐὰν αὑτὸν ὑπὸ μοχθηρίας ταπεινώσῃ, δέξεται ὁ θεὸς, τὸν δὲ δίκαιον, ἐὰν μετ᾿ ἀρετῆς ἀπ᾿ ἀρχῆς ἄνω πρὸς αὐτὸν βλέπῃ, τοῦτον οὐ δέξεται, ἀδύνατον ⟨(γάρ)⟩ φαμεν εἶναι ἄνθρωπον μετ᾿ ἀρετῆς ἀπ᾿ ἀρχῆς πρὸς τὸν θεὸν ἄνω βλέπειν· κακίαν γὰρ ὑφίστασθαι ἀναγκαῖον πρῶτον ἐν ἀνθρώποις, καθὸ καὶ ὁ Παῦλος λέγει· „ἐλθούσης δὲ τῆς ἐντολῆς ἡ ἁμαρτία ἀνέζησεν, ἐγὼ δὲ ἀπέθανον“· ἀλλὰ καὶ οὐ διδάσκομεν περὶ τοῦ ἀδίκου ὅτι αὔταρκες αὐτῷ τὸ διὰ τὴν μοχθηρίαν ἑαυτὸν ταπεινοῦν πρὸς τὸ δεχθῆναι ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ἀλλ᾿ ἐὰν μὲν ἐπὶ τοῖς προτέροις ἑαυτοῦ καταγνοὺς πορεύηται „ταπεινὸς“ ἐπ᾿ ἐκείνοις καὶ „κεκοσμημένος“ ἐπὶ τοῖς δευτέροις, τοῦτον παραδέξεται ὁ θεός.
3.63Sonra "Kendini yükselten herkes alçaltılacaktır" sözünün ne anlamda söylendiğini kavramadan, iyi ve soylu insanın "alçakgönüllü ve düzenli" yürüdüğünü Platon'dan bile öğrenmeden, bizim "Tanrı'nın kudretli elinin altında alçakgönüllü olun ki uygun zamanda sizi yükseltsin" dediğimizi de bilmeden şöyle diyor: "Adaleti doğru biçimde yöneten insanlar, haksızlıkları yüzünden sızlananların acındırıcı sözlerini keserler; öyle ki hakikate göre değil acımaya göre hüküm vermesinler. Demek ki Tanrı hakikate göre değil dalkavukluğa göre hüküm veriyor." Günah işleyen kişi Tanrı'ya dualarında "Günahımı bildim, kanunsuzluğumu örtmedim; dedim ki: Kanunsuzluğumu kendi aleyhime Rabbe itiraf edeceğim" ve devamını söylediğinde, ilahi Yazılara göre bunda ne dalkavukluk, ne acındırıcı söz var? Yoksa Kelsos, dualarında kendilerini Tanrı'nın önünde alçaltan günahkârların bu tavrının onları döndürmeye yaramadığını gösterebilir mi? Suçlama hevesiyle kafası karışmış olarak kendisiyle de çelişiyor: Bir yerde günahsız ve adil, baştan beri aretē ile yukarıya, Tanrı'ya bakan bir insan bildiğini ima ediyor; başka bir yerde de bizim "Hangi insan tamamen adildir ya da hangisi günahsızdır?" sözümüzü kabul ediyor. Nitekim bunu kabul ederek şöyle diyor: "Bu oldukça doğrudur: İnsan soyu bir bakıma tabiatça günah işlemeye yatkındır." Sonra da sanki öğreti herkesi çağırmıyormuş gibi şunu söylüyor: "Madem herkes günah işliyor, düpedüz herkesi çağırmak gerekirdi." Oysa yukarıda İsa'nın şöyle dediğini gösterdik: "Ey bütün yorgunlar ve yükü ağır olanlar, bana gelin, ben sizi dinlendireceğim." Demek ki bütün insanlar, günahın tabiatı yüzünden "yorgun ve yükü ağır" oldukları için Tanrı'nın Logos'u katındaki dinlenmeye çağrılırlar. Çünkü Tanrı "Logos'unu gönderdi, onları iyileştirdi ve yıkımlarından kurtardı."
Εἶτα μὴ νοῶν, πῶς εἴρηται τὸ „πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται,“ μηδὲ κἂν ἀπὸ τοῦ Πλάτωνος διδαχθεὶς ὅτι ὁ καλὸς καὶ ἀγαθὸς πορεύεται „ταπεινὸς καὶ κεκοσμημένος,“ μὴ εἰδὼς δὲ καὶ, ὥς φαμεν· „ταπεινώθητε οὖν ὑπὸ τὴν κραταιὰν χεῖρα τοῦ θεοῦ, ἵνα ὑμᾶς ὑψώσῃ ἐν καιρῷ,“ φησὶν ὅτι ἄνθρωποι μὲν ὀρθῶς δίκης προϊστάμενοι τοὺς ἐπὶ τοῖς ἀδικήμασιν ὀλοφυρομένους ἀποπαύουσι λόγων οἰκτρογόων, ἵνα μὴ πρὸς ἔλεον μᾶλλον ἢ πρὸς ἀλήθειαν δικασθῶσιν· ὁ θεὸς δ᾿ ἄρα οὐ πρὸς ἀλήθειαν ἀλλὰ πρὸς κολακείαν δικάζει. ποία γὰρ κολακεία, καὶ ποῖος λόγος οἰκτρόγοος κατὰ τὰς θείας γινόμενος γραφὰς, ἐπὰν ὁ ἁμαρτάνων λέγῃ ἐν ταῖς πρὸς θεὸν εὐχαῖς· „τὴν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισα, καὶ τὴν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα, εἶπα· ἐξαγορεύσω κατ᾿ ἐμοῦ τὴν ἀνομίαν μου τῷ κυρίῳ“ καὶ τὰ ἑξῆς; ἀλλὰ δύναται παραστῆσαι ὅτι οὐκ ἔστιν ἐπιστρεπτικὸν τὸ τοιοῦτον τῶν ἁμαρτανόντων, ὑπὸ τὸν θεὸν ἑαυτοὺς ταπεινούντων ἐν ταῖς εὐχαῖς; καὶ συγκεχυμένος δ᾿ ἀπὸ τῆς πρὸς τὸ κατηγορεῖν ὁρμῆς ἑαυτῷ ἐναντία λέγει, ὅπου μὲν ἐμφαίνων εἰδέναι ἀναμάρτητον ἄνθρωπον καὶ δίκαιον, μετ᾿ ἀρετῆς ἀπ᾿ ἀρχῆς πρὸς αὐτὸν ἄνω βλέποντα, ὅπου δ᾿ ἀποδεχόμενος τὸ λεγόμενον ὑφ᾿ ἡμῶν, ὅτι „τίς ἄνθρωπος τελέως δίκαιος, ἢ τίς ἀναμάρτητος;“ ὡς ἀποδεχόμενος γὰρ αὐτό φησι· τοῦτο μὲν ἐπιεικῶς ἀληθὲς, ὅτι πέφυκέ πως τὸ ἀνθρώπινον φῦλον ἁμαρτάνειν· εἶτα ὡς μὴ πάντων καλουμένων ὑπὸ τοῦ λόγου φησίν· ἐχρῆν οὖν ἁπλῶς πάντας καλεῖν. εἴ γε πάντες ἁμαρτάνουσι, καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω δὲ παρεδείκνυμεν τὸν Ἰησοῦν εἰρηκέναι· „δεῦτε πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς.“ πάντες οὖν ἄνθρωποι διὰ τὴν τῆς ἁμαρτίας φύσιν „κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι“ καλοῦνται ἐπὶ τὴν παρὰ τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ ἀνάπαυσιν· ἐξαπέστειλε γὰρ ὁ θεὸς „τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσατο αὐτοὺς καὶ ἐῤῥύσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν.“
3.64Kelsos "Günahkârları böyle üstün tutmanın sebebi ne?" diyor ve buna benzer şeyler ekliyor. Buna şöyle cevap vereceğiz: Günahkâr, mutlak olarak günahkâr olmayandan üstün tutulmaz. Ama bazen kendi günahının farkına varan, bu yüzden tövbeye yönelen ve işlediği günahlar karşısında alçakgönüllü olan bir günahkâr, daha az günahkâr sayılan, ama kendini günahkâr saymayan, aksine kendinde bulunduğunu sandığı bazı üstün yanlarla böbürlenen ve bunlarla kibirlenen birinden üstün tutulur. İncilleri insafla okumak isteyenlere bunu şu mesel gösterir: Bir yanda "Ben günahkâra merhamet et" diyen vergi toplayıcısı, öbür yanda kötü bir kibirle övünüp "Sana şükrederim, çünkü öteki insanlar gibi, soyguncular, adaletsizler, zinacılar gibi, ya da şu vergi toplayıcısı gibi değilim" diyen Ferisi vardır. İsa ikisi hakkındaki sözüne şunu ekler: "Bu adam ötekinden daha çok aklanmış olarak evine döndü; çünkü kendini yükselten herkes alçaltılacak, kendini alçaltan herkes yükseltilecektir." Demek ki herkese, insanın küçüklüğünün Tanrı'nın büyüklüğü karşısında farkına varmayı ve tabiatımızda eksik olanı, eksiklerimizi tamamlayabilecek tek varlık olan Tanrı'dan her zaman istemeyi öğretirken Tanrı'ya küfretmiyor ve ona iftira etmiyoruz.
Ἐπεὶ δέ φησι καὶ τό· τίς οὖν αὕτη ποτὲ ἡ τῶν ἁμαρτωλῶν προτίμησις; καὶ ὅμοια τούτοις ἐπιφέρει, ἀποκρινούμεθα ὅτι καθάπαξ μὲν ἁμαρτωλὸς οὐ προτιμᾶται τοῦ μὴ ἁμαρτωλοῦ· ἔστι δ᾿ ὅτε ἁμαρτωλὸς συναισθόμενος τῆς ἰδίας ἁμαρτίας καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὸ μετανοεῖν πορευόμενος ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ταπεινὸς προτιμᾶται τοῦ ἔλαττον μὲν νομιζομένου εἶναι ἁμαρτωλοῦ, οὐκ οἰομένου δ᾿ αὐτὸν ἁμαρτωλὸν ἀλλ᾿ ἐπαιρομένου ἐπί τισιν, οἷς δοκεῖ συνειδέναι ἑαυτῷ κρείττοσι, καὶ πεφυσιωμένου ἐπ᾿ αὐτοῖς. καὶ τοῦτο δηλοῖ τοῖς βουλομένοις εὐγνωμόνως ἐντυγχάνειν τοῖς εὐαγγελίοις ἡ περὶ τοῦ εἰπόντος τελώνου παραβολή· „ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ“ καὶ περὶ τοῦ καυχησαμένου μετά τινος μοχθηροῦ οἰήματος Φαρισαίου καὶ φήσαντος· „εὐχαριστῶ σοι, ὅτι οὐκ εἰμὶ ὡς οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, ἅρπαγες, ἄδικοι, μοιχοὶ, ἢ καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης.“ ἐπιφέρει γὰρ ὁ Ἰησοῦς τῷ περὶ ἀμφοτέρων λόγῳ τὸ „κατέβη οὗτος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ δεδικαιωμένος παρ᾿ ἐκεῖνον· ὅτι πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, καὶ πᾶς ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται.“ οὐ βλασφημοῦμεν οὖν τὸν θεὸν οὐδὲ καταψευδόμεθα, διδάσκοντες πάνθ᾿ ὁντινοῦν συναισθέσθαι τῆς ἀνθρωπίνης βραχύτητος ὡς πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ μεγαλειότητα καὶ ἀεὶ αἰτεῖν ἀπ᾿ ἐκείνου τὸ ἐνδέον τῇ φύσει ἡμῶν, τοῦ μόνου ἀναπληροῦν τὰ ἐλλιπῆ ἡμῖν δυναμένου.
3.65Kelsos, günah işleyenleri teşvik etmek için böyle şeyler söylediğimizi sanıyor; güya gerçekten iyi ve adil hiçbir insanı kendimize çekemiyormuşuz ve bu yüzden kapılarımızı en dinsizlere, en lanetlilere açıyormuşuz. Oysa topluluğumuzu insafla inceleyen biri görür ki, en lanetli günahlardan dönenlerden çok, hiç de ağır olmayan bir hayattan gelenleri gösterebiliriz. Çünkü kendilerinde daha iyi şeyler bulunduğunu bilenler, Tanrı'nın daha iyilere vereceği ödül hakkında duyurulanların doğru olmasını dilediklerinden, söylenenlere pek kötü yaşamış olanlardan daha kolay onay verirler. Bu sonuncuları ise bizzat vicdanları, her şeyin üstündeki yargıcın onları cezalandıracağını kabul etmekten alıkoyar; o ceza ki bu kadar çok günah işlemiş birine yaraşır ve her şeyin üstündeki yargıç onu doğru akla aykırı olmayarak verir. Bazen pek lanetli olanlar, tövbeye bağlanan ümit yüzünden ceza hakkındaki öğretiyi kabul etmek isteseler bile, günah işleme alışkanlığına kalıcı biçimde boyanmış oldukları için alıkonurlar. Adeta kötülükle silinmez bir boyaya bulanmışlardır; artık ondan kolayca uzaklaşıp düzenli ve doğru akla uygun bir hayata geçemezler. Kelsos da nasılsa bunu fark edip ardından şöyle diyor: "Herkes için açıktır ki tabiatça günah işlemeye yatkın ve buna alışmış olanları kimse, cezalandırarak bile, büsbütün değiştiremez; acıyarak hiç değiştiremez. Çünkü bir tabiatı tamamen değiştirmek son derece zordur. Günahsızlar ise hayatta daha iyi yoldaşlardır."
Οἴεται δ᾿ ὅτι τοιαῦτα εἰς προτροπὴν τῶν ἁμαρτανόντων φαμὲν ὡς μηδένα ἄνδρα τῷ ὄντι χρηστὸν καὶ δίκαιον προσάγεσθαι δυνάμενοι, καὶ ὅτι διὰ τοῦτο τοῖς ἀνοσιωτάτοις καὶ ἐξωλεστάτοις τὰς πύλας ἀνοίγομεν. ἡμεῖς δὲ, εἴ τις κατανοήσαι ἡμῶν εὐγνωμόνως τὸ ἄθροισμα, πλείονας ἔχομεν παραστῆσαι τοὺς οὐκ ἀπὸ χαλεποῦ πάνυ βίου, ἤπερ τοὺς ἀπὸ ἐξωλεστάτων ἁμαρτημάτων ἐπιστρέψαντας. καὶ γὰρ πεφύκασιν οἱ τὰ κρείττονα ἑαυτοῖς συνεγνωκότες, εὐχόμενοι ἀληθῆ εἶναι τὰ κηρυσσόμενα περὶ τῆς ὑπὸ θεοῦ τοῖς κρείττοσιν ἀμοιβῆς, ἑτοιμότερον συγκατατίθεσθαι τοῖς λεγομένοις παρὰ τοὺς πάνυ μοχθηρῶς βεβιωκότας, ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ συνειδότος κωλυομένους παραδέξασθαι ὅτι κολασθήσονται ὑπο τοῦ ἐπὶ πᾶσι δικαστοῦ κολάσει. ἥτις πρέποι ἂν τῷ τὰ τοσαῦτα ἡμαρτηκότι καὶ οὐ παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον προσάγοιτο ὑπὸ τοῦ ἐπὶ πᾶσι δικαστοῦ. ἔσθ᾿ ὅτε δὲ κἂν πάνυ ἐξώλεις παραδέξασθαι βούλωνται τὸν λόγον τὸν περὶ κολάσεως, διὰ τὴν ἐπὶ τῇ μετανοίᾳ ἐλπίδα ἐπιμόνως βεβαμμένοι κωλύονται ἀπὸ τῆς πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν συνηθείας, ὡσπερεὶ δευσοποιηθέντες ἀπὸ τῆς κακίας καὶ μηκέτι δυνάμενοι ἀπ᾿ αὐτῆς ἀποστῆναι εὐχερῶς ἐπὶ τὸν καθεστηκότα καὶ τὸν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον βίον. τοῦτο δὲ καὶ ὁ Κέλσος ἐννοήσας οὐκ οἶδ᾿ ὅπως λέγει ἐν τοῖς ἑξῆς τοιαῦτα· καὶ μὴν παντί που δῆλον ὅτι τοὺς μὲν ἁμαρτάνειν πεφυκότας τε καὶ εἰθισμένους οὐδεὶς ἂν οὐδὲ κολάζων πάντῃ μεταβάλοι. μήτι γε ἐλεῶν· φύσιν γὰρ ἀμεῖψαι τελέως παγχάλεπον· οἱ δ᾿ ἀναμάρτητοι βελτίους κοινωνοὶ βίου.
3.66Bence Kelsos bu sözlerinde de çok yanılıyor. Tabiatça günah işlemeye yatkın ve bunu yapmaya alışmış olanların tamamen değişebileceğini kabul etmiyor, cezalarla bile iyileşebileceklerini düşünmüyor. Oysa açıkça görülüyor ki biz insanların hepsi tabiatça günah işlemeye yatkınız; bazıları ise yalnız yatkın değil, günah işlemeye alışmıştır da. Ama bütün insanlar tamamen değişmeye kapalı değildir. Hem her felsefe okulunda hem de ilahi öğretide, öyle değiştikleri anlatılan kişiler vardır ki en iyi hayatın örneği olarak gösterilirler. Bazıları kahramanlardan Herakles'i ve Odysseus'u, sonrakilerden Sokrates'i, daha dün evvelsi gün yaşamış olanlardan da Musonius'u örnek verir. Dolayısıyla Kelsos, tabiatça günah işlemeye yatkın ve buna alışmış olanların, cezalandırılsalar bile, kimse tarafından büsbütün daha iyiye doğru bir değişime götürülemeyeceğinin herkes için açık olduğunu söylerken yalnız bize karşı değil, soylu biçimde felsefe yapmış ve aretē'yi edinmenin insanlar için mümkün olduğundan ümidini kesmemiş olanlara karşı da yalan söylemiştir. Ama söylemek istediğini titizlikle ortaya koymamış olsa bile, onu insafla dinleyerek, öyle anlaşılsa da sağlıklı konuşmadığını göstereceğiz. Çünkü "Tabiatça günah işlemeye yatkın ve buna alışmış olanları kimse, cezalandırarak bile, büsbütün değiştiremez" dedi; bu sözden anlaşılanı elimizden geldiğince çürüttük.
Καὶ ἐν τούτοις δ᾿ ὁ Κέλσος πάνυ μοι ἐσφάλθαι δοκεῖ, μὴ διδοὺς τοῖς ἁμαρτάνειν πεφυκόσι καὶ τοῦτο πράττειν εἰθισμένοις τὴν παντελῆ μεταβολὴν, ὅστις οὐδ᾿ ἀπὸ κολάσεων αὐτοὺς οἴεται θεραπεύεσθαι. σαφῶς γὰρ φαίνεται ὅτι πάντες μὲν ἄνθρωποι πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν πεφύκαμεν, ἔνιοι δὲ οὐ μόνον πεφύκασιν ὀλλὰ καὶ εἰθισμένοι εἰσὶν ἁμαρτάνειν· ἀλλ᾿ οὐ πάντες ἄνθρωποι ἀπαράδεκτοί εἰσι τῆς παντελοῦς μεταβολῆς. εἰσὶ γὰρ καὶ κατὰ πᾶσαν φιλοσοφίας αἵρεσιν καὶ κατὰ τὸν θεῖον λόγον οἱ τοσοῦτον μεταβεβληκέναι ἱστορούμενοι, ὥστε αὐτοὺς ἐγκεῖσθαι παράδειγμα τοῦ ἀρίστου βίου. καὶ φέρουσί τινες ἡρώων μὲν τὸν Ἡρακλέα καὶ τὸν Ὀδυσσέα, τῶν δ᾿ ὕστερον τὸν Σωκράτην, τῶν δὲ χθὲς καὶ πρώην γεγονότων τὸν Μουσώνιον. οὐ μόνον οὖν καθ᾿ ἡμᾶς ἐψεύσατο ὁ Κέλσος εἰπὼν παντί που δῆλον εἶναι τοὺς ἁμαρτάνειν πεφυκότας καὶ εἰθισμένους ὑπ᾿ οὐδενὸς ἂν οὐδὲ κολαζομένους πάντῃ ἀχθῆναι πρὸς τὴν εἰς τὸ βέλτιον μεταβολὴν. ἀλλὰ καὶ κατὰ τοὺς γενναίως φιλοσοφήσαντας καὶ μὴ ἀπογνόντας τὴν τῆς ἀρετῆς ἀνάληψιν εἶναι δυνατὸν τοῖς ἀνθρώποις. ἀλλ᾿ εἰ καὶ μὴ μετὰ ἀκριβείας ὅπερ ἐβούλετο παρέστησεν. οὐδὲν ἧττον εὐγνωμόνως αὐτοῦ ἀκούοντες καὶ οὕτως αὐτὸν ἐλέγξομεν οὐχ ὑγιῶς λέγοντα. εἶπε μὲν γάρ· τοὺς πεφυκότας ἁμαρτάνειν καὶ εἰθισμένους οὐδεὶς ἂν οὐδὲ κολάζων πάντῃ μεταβάλοι· καὶ τὸ ἐξακουόμενον ἀπὸ τῆς λέξεως ὡς δυνατὸν ἡμῖν ἀνετρέψαμεν.
3.67Muhtemelen şunu göstermek istiyor: En lanetli insanların işlediği türden günahlara yalnız tabiatça yatkın değil, alışmış da olanları kimse, cezalandırarak bile, büsbütün değiştiremez. Bunun da yalan olduğu, felsefe yapmış bazı kişilerin hikâyesiyle ispat edilir. Onu utandırmak isteyen herkesi kabul etsin diye kendisini bir genelevin damında sergileyen efendisine nasılsa boyun eğmeye katlanmış birini hangi insan en lanetliler arasında saymaz? Phaidon hakkında böyle şeyler anlatılır. Bir flütçü kız ve birlikte sefahate daldığı âlemci arkadaşlarıyla, öğrencilerinin bile hayran olduğu bir adamı aşağılamak için son derece ağırbaşlı Ksenokrates'in okuluna dalan kişiye insanların en murdarı demeyecek olan var mı? Yine de logos bunları da döndürmeyi ve felsefede öyle ilerlemelerini sağlamayı başardı ki, biri Platon tarafından Sokrates'in ölümsüzlük hakkındaki konuşmasını anlatmaya ve onun zindandaki metanetini ortaya koymaya layık görüldü. Sokrates baldıran zehrini umursamamış; korkusuzca ve ruhundaki bütün dinginlikle, son derece serinkanlı olan ve hiçbir sıkıntının rahatsız etmediği kimselerin bile ancak güçlükle izleyebileceği kadar çok ve büyük şeyi anlatmıştı. Öteki, Polemon, sefih bir adamken en itidalli insan hâline gelerek, ağırbaşlılığıyla ünlü Ksenokrates'in okulunun başına geçti. Demek ki Kelsos "Tabiatça günah işlemeye yatkın ve buna alışmış olanları kimse, cezalandırarak bile, büsbütün değiştiremez" derken doğruyu söylemiyor.
Εἰκὸς δ᾿ αὐτὸν τοιοῦτον βούλεσθαι δηλοῦν, ὅτι τοὺς πρὸς τὰ τοιάδε ἁμαρτήματα καὶ γινόμενα ὑπὸ τῶν ἐξωλεστάτων οὐ μόνον πεφυκότας ἀλλὰ καὶ εἰθισμένους οὐδεὶς αν οὐδὲ κολάζων πάντῃ μεταβάλοι. καὶ τοῦτο δὲ ψεῦδος ἀπὸ τῆς περί τινων φιλοσοφησάντων ἱστορίας ἀποδείκνυται. τίς γὰρ ἀνθρώπων οὐκ ἂν ἐν τοῖς ἐξωλεστάτοις τάσσοι τὸν ὅπως ποτὲ ὑπομείναντα εἶξαι δεσπότῃ, ἐπὶ τέγους αὐτὸν ἱστάντι, ἵνα πάντα τὸν θέλοντα αὐτὸν καταισχύνειν παραδέξηται; τοιαῦτα δὲ περὶ τοῦ Φαίδωνος ἱστορεῖται. τίς δὲ τὸν μετὰ αὐλητρίδος καὶ κωμαστῶν τῶν συνασωτευσαμένων εἰσβαλόντα εἰς τὴν τοῦ σεμνοτάτου Ξενοκράτους διατριβὴν, ἵν᾿ ἐνυβρίσῃ ἄνδρα, ὃν καὶ οἱ ἑταῖροι ἐθαύμαζον, οὐ φήσει πάντων μιαρώτατον εἶναι ἀνθρώπων; ἀλλ᾿ ὅμως ἴσχυσε λόγος καὶ τούτους ἐπιστρέψας ποιῆσαι ἐπὶ τοσοῦτον διαβεβηκέναι ἐν φιλοσοφίᾳ. ὥστε τὸν μὲν ὑπὸ Πλάτωνος κριθῆναι ἄξιον τοῦ τὸν περὶ τῆς ἀθανασίας διεξοδεῦσαι Σωκράτους λόγον καὶ τὴν ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ εὐτονίαν αὐτοῦ παραστῆσαι, οὐ φροντίσαντος τοῦ κωνείου ἀλλ᾿ ἀδεῶς καὶ μετὰ πάσης γαλήνης τῆς ἐν τῇ ψυχῇ διεξοδεύσαντος τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα, οἷς μόγις παρακολουθεῖν καὶ οἱ πάνυ καθεστηκότες καὶ ὑπὸ μηδεμιᾶς ἐνοχλούμενοι περιστάσεως δύνανται· τὸν δὲ Πολέμωνα, ἐξ ἀσώτου γενόμενον σωφρονέστατον, διαδέξασθαι τὴν τοῦ διαβοήτου ἐπὶ σεμνότητι Ξενοκράτους διατριβήν. οὐκ ἄρα ἀληθεύει Κέλσος λέγων τοὺς πεφυκότας ἁμαρτάνειν καὶ εἰθισμένους οὐδεὶς ἂν οὐδὲ κολάζων πάντῃ μεταβάλοι.
3.68Felsefeden gelen sözlerin düzeninin, kuruluşunun ve ifadesinin, sözü geçen ve başka bakımlardan da kötü yaşamış bu kişiler üzerinde böyle bir etki yapmış olması pek de şaşılacak bir şey değildir. Ama Kelsos'un sıradan insanların sözleri dediği, adeta kudretle dolu tılsımlara benzeyen sözleri incelediğimizde ve bu sözlerin kalabalıkları topluca ahlaksız bir hayattan en dengeli hayata, adaletsiz bir hayattan daha iyi bir hayata, korkak ya da yüreksiz bir hayattan, içlerinde beliren Tanrı saygısı yüzünden ölümü bile küçümseyecek kadar metin bir hayata çağırdığını gördüğümüzde, onlardaki kudrete haklı olarak nasıl hayran olmayalım? Bu öğretiyi başlangıçta temsil eden ve Tanrı'nın kiliselerini kurmak için emek verenlerin "sözü" ve "vaazı" elbette ikna ediciydi; ama bu ikna, Platon'un ya da felsefe yapmış başka birinin bilgeliğini ilan edenlerde, yani insan olan ve insan tabiatından başka bir şeye sahip olmayanlarda bulunan ikna gibi değildi. İsa'nın havarilerindeki ispat Tanrı'dan verilmişti ve inandırıcılığını "ruhtan ve kudretten" alıyordu. Bu yüzden onların sözü, daha doğrusu onlar aracılığıyla Tanrı'nın sözü, en hızlı ve en keskin biçimde yayıldı ve tabiatça günah işlemeye yatkın ve buna alışmış pek çok kişiyi değiştirdi. Hiçbir insan onları cezalandırarak bile değiştiremezdi; ama söz, onları kendi isteğine göre biçimlendirip şekillendirerek dönüştürdü.
Ἀλλὰ τὴν μὲν τάξιν καὶ σύνθεσιν καὶ φράσιν τῶν ἀπὸ φιλοσοφίας λόγων τοιαῦτα εἰς τοὺς προειρημένους πεποιηκέναι. καὶ ἄλλως κακῶς βεβιωκότας. οὐ πάνυ τι θαυμαστόν. ἐπὰν δὲ οὕς φησιν εἶναι ἰδιωτικοὺς λόγους ὁ Κέλσος κατανοήσωμεν, ὡσπερεὶ ἐπῳδὰς δυνάμεως πεπληρωμένους, καὶ τοὺς λόγους θεωρῶμεν, ἀθρόως προτρέποντας πλήθη ἐπὶ τὸν ἐξ ἀκολάστων εἰς τὸν εὐσταθέστατον βίον καὶ τὸν ἐξ ἀδίκων εἰς τὸν χρηστότερον καὶ τὸν ἐκ δειλῶν ἢ ἀνάνδρων εἰς τὸν ἐπὶ τοσοῦτον εὔτονον, ὡς καὶ θανάτου διὰ τὴν φανεῖσαν ἐν αὐτοῖς εὐσέβειαν καταφρονεῖν· πῶς οὐχὶ δικαίως θαυμάσομεν τὴν ἐν αὐτῷ δύναμιν; „ὁ“ γὰρ „λόγος“ τῶν ταῦτα τὴν ἀρχὴν πρεσβευσάντων καὶ καμόντων, ἵνα συστήσωσιν ἐκκλησίας θεοῦ. ἀλλὰ καὶ „τὸ κήρυγμα“ αὐτῶν ἐν πειθοῖ μὲν γέγονεν οὐ τοιαύτῃ δὲ, ὁποία ἐστὶ πειθὼ ἐν τοῖς σοφίαν Πλάτωνος ἐπαγγελλομένοις ἤ τινος τῶν φιλοσοφησάντων. ὄντων ἀνθρώπων καὶ οὐδὲν ἄλλο πλὴν ἀνθρωπίνης φύσεως ἐχόντων· ἡ δ᾿ ἀπόδειξις ἐν τοῖς Ἰησοῦ ἀποστόλοις θεόθεν δοθεῖσα πιστικὴ ἀπὸ „πνεύματος καὶ δυνάμεως.“ διόπερ τάχιστα καὶ ὀξύτατα ἔδραμεν ὁ λόγος αὐτῶν, μᾶλλον δὲ ὁ τοῦ θεοῦ, δι᾿ αὐτῶν μεταβάλλων πολλοὺς τῶν ἁμαρτάνειν πεφυκότων καὶ εἰθισμένων· οὓς οὐδὲ κολάζων μὲν ἄν τις ἄνθρωπος μετέβαλεν, ὁ δὲ λόγος μετεποίησε μορφώσας καὶ τυπώσας αὐτοὺς κατὰ τὸ αὐτοῦ βούλημα.
3.69Kelsos kendi görüşünün gereği olarak, bir tabiatı tamamen değiştirmenin son derece zor olduğunu ekliyor. Biz ise her akıllı ruhun tek bir tabiatı olduğunu biliyor ve evreni yaratanın hiçbirini kötü yaratmadığını söylüyoruz. Ama birçok kişi yetiştirilme biçimleri, sapkınlıklar ve çevrelerinde yankılanan sözler yüzünden kötü olmuştur; öyle ki bazılarında kötülük adeta tabiat hâline gelmiştir. Buna rağmen, kişi kendini her şeyin üstündeki Tanrı'ya emanet etmesi ve her şeyi onu hoşnut etmeyi gözeterek yapması gerektiğini kabul etsin yeter: Tabiat hâline gelmiş kötülüğü değiştirmenin ilahi söz için imkânsız olmak bir yana, hiç de zor olmadığına inanıyoruz. Onun katında
ne aynı onurdadır kötü ile iyi, ne de aynı biçimde ölür tembel adamla çok iş görmüş olan.
Bazıları için değişmek pek zorsa, sebebin onların onayında, yani her şeyin üstündeki Tanrı'nın hayatta yapılan her şey hakkında herkesin adil yargıcı olduğunu kabul etmekte ağır davranmalarında yattığını söylemek gerekir. Çünkü prohairesis ve alıştırma, en zor görünen, hatta abartarak söylersem neredeyse imkânsız olan şeylerde bile çok şey başarır. İnsan tabiatı, tiyatronun ortasında havada gerilmiş bir ipin üstünde yürümek istediğinde, üstelik bu kadar çok ve ağır yük taşırken bunu alıştırma ve dikkat sayesinde yapabilmiştir; peki aretē'ye göre yaşamak istediğinde, önceden pek kötü olmuş olsa bile, buna mı gücü yetmez? Böyle konuşan kişi, ortaya çıkan varlıktan çok akıllı canlıyı yaratan tabiatı suçlamış olmuyor mu, bir bak. Çünkü bu durumda o tabiat insanın tabiatını, hiç de yararlı olmayan böyle zor şeylere muktedir, ama kendi mutluluğuna muktedir olmayacak şekilde yaratmış olurdu. Ama "bir tabiatı tamamen değiştirmek son derece zordur" sözüne bu kadarı yeter.
Ardından Kelsos "Günahsızlar hayatta daha iyi yoldaşlardır" diyor; ama günahsızlar derken kimleri kastettiğini, baştan beri günahsız olanları mı yoksa değişerek günahsız olanları mı kastettiğini açıklamıyor. Baştan beri günahsız olanlar olamaz; değişerek günahsız olanlar ise nadiren bulunur ve kurtarıcı öğretiye geldikleri için böyle olurlar; böyle oldukları için öğretiye gelmezler. Çünkü logos olmadan, hem de olgun bir logos olmadan bir insanın günahsız olması imkânsızdır.
Καὶ ὁ μὲν Κέλσος φησὶ τὰ ἀκόλουθα ἑαυτῷ ἐπιφέρων ὅτι φύσιν ἀμεῖψαι τελέως παγχάλεπον. ἡμεῖς δὲ, μίαν φύσιν ἐπιστάμενοι πάσης λογικῆς ψυχῆς καὶ μηδεμίαν φάσκοντες πονηρὰν ὑπὸ τοῦ κτίσαντος τὰ ὅλα δεδημιουργῆσθαι, γεγονέναι ⟨(δὲ)⟩ πολλοὺς κακοὺς παρὰ τὰς ἀνατροφὰς καὶ τὰς διαστροφὰς καὶ τὰς περιηχήσεις, ὥστε καὶ φυσιωθῆναι ἔν τισι τὴν κακίαν, πειθόμεθα ὅτι τῷ θείῳ λόγῳ ἀμεῖψαι κακίαν φυσιώσασάν ἐστιν οὐ μόνον οὐκ ἀδύνατον ἀλλὰ καὶ οὐ πάνυ χαλεπὸν, ἐπὰν μόνον παραδέξηταί τις ὅτι πιστεύειν δεῖ ἑαυτὸν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ καὶ πάντα πράττειν κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἀρέσκειν ἐκείνῳ· παρ᾿ ᾧ οὐκ ἔστιν ἐν δὲ ἰῇ τιμῇ ἠμὲν κακὸς ἠδὲ καὶ ἐσθλός· οὐδὲ κάτθαν᾿ ὁμῶς ὅ τ᾿ ἀεργὸς ἀνὴρ ὅ τε πολλὰ ἐοργώς. εἰ δὲ καί τισι πάνυ χαλεπόν ἐστι τὸ μεταβάλλειν. τὴν αἰτίαν λεκτέον εἶναι περὶ τὴν συγκατάθεσιν αὐτῶν, ὀκνοῦσαν παραδέξασθαι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν εἶναι ἑκάστῳ δίκαιον κριτὴν περὶ πάντων τῶν ἐν τῷ βίῳ πεπραγμένων. μέγα γὰρ δύναται καὶ πρὸς τὰ δοκοῦντα εἶναι χαλεπώτατα καὶ, ἵνα καθ᾿ ὑπερβολὴν ὀνομάσω, ἐγγύς που ἀδύνατα προαίρεσις καὶ ἄσκησις. ἢ βουληθεῖσα ἀνθρωπίνη φύσις ἐπὶ κάλου βαίνειν, τεταμένου διὰ μέσου τοῦ θεάτρου ἐν μετεώρῳ, καὶ μετὰ τοῦ φέρειν τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα βάρη δεδύνηται τῇ ἀσκήσει καὶ τῇ προσοχῇ τὸ τοιοῦτο ποιῆσαι· βουληθεῖσα δὲ κατ᾿ ἀρετὴν βιῶσαι ἀδυνάτως ἔχει, κἂν ᾖ πρότερον φαυλοτάτη γεγενημένη; ἀλλ᾿ ὅρα μή ποτε ὁ τὰ τοιαῦτα λέγων τῇ δημιουργῷ τοῦ λογικοῦ ζῴου φύσει ἐγκαλεῖ μᾶλλον ἢ τῷ γεγενημένῳ. εἰ πρὸς μὲν τὰ οὕτω χαλεπὰ οὐδαμῶς ὄντα χρήσιμα πεποίηκε δυνατὴν τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν, ἀδύνατον δὲ πρὸς τὴν ἰδίαν μακαριότητα. ἀλλὰ γὰρ ἀρκεῖ καὶ ταῦτα πρὸς τὸ φύσιν γὰρ ἀμεῖψαι τελέως παγχάλεπον. ἑξῆς δέ φησιν ὅτι οἱ ἀναμάρτητοι βελτίους κοινωνοὶ βίου. μὴ σαφηνίσας, τίνας φησὶ τοὺς ἀναμαρτήτους, πότερον τοὺς ἀρχῆθεν ἢ τοὺς ἐκ μεταβολῆς. οἱ μὲν οὖν ἀρχῆθεν ἀδύνατοι, οἱ δ᾿ ἐκ μεταβολῆς σπανίως εἰσὶν εὑρισκόμενοι, οἵτινες ἐκ τοῦ προσεληλυθέναι λόγῳ σῴζοντι τοιοῦτοι γίνονται. οὐχὶ δὲ τοιοῦτοι ὄντες τῷ λόγῳ προσέρχονται· χωρὶς γὰρ λόγου καὶ ταῦτα τελείου ἀμήχανον ἀναμάρτητον γενέσθαι ἄνθρωπον.
3.70Sonra Kelsos, sanki biz söylüyormuşuz gibi, "Tanrı her şeye muktedir olacaktır" diye bir itiraz ortaya atıyor; ama bunun da ne anlamda söylendiğini, "her şey"e neyin dahil olduğunu ve Tanrı'nın nasıl muktedir olduğunu görmüyor. Bunlar hakkında şimdi konuşmak gerekmez; çünkü Kelsos'un kendisi de buna karşı inandırıcı biçimde direnebilecekken direnmedi. Belki buna karşı ileri sürülebilecek inandırıcı itirazı kavramadığı için, belki de kavradığı hâlde o itiraza verilecek cevabı da gördüğü için. Bize göre Tanrı, onlara muktedir olmakla Tanrı olmaktan, iyi olmaktan ve bilge olmaktan çıkmadığı her şeye muktedirdir. Kelsos ise, Tanrı'nın her şeye muktedir olduğunun ne anlamda söylendiğini kavramadığı için "Haksız hiçbir şeyi istemeyecektir" diyor; böylece Tanrı'nın haksızlık yapmaya da muktedir olduğunu, ama bunu istemediğini kabul etmiş oluyor. Biz ise şöyle diyoruz: Tatlı olduğu için tatlandırmak tabiatında olan şey, tek sebebi olan kendisine aykırı olarak acılaştıramaz; ışık olduğu için aydınlatmak tabiatında olan şey karartamaz. Aynı şekilde Tanrı da haksızlık yapamaz; çünkü haksızlık yapma gücü onun tanrılığına ve tanrılığına bağlı bütün gücüne zıttır. Varlıklardan biri haksızlık yapabiliyorsa, tabiatı haksızlığa da yatkın olduğu için yapabilir; çünkü tabiatında haksızlığa hiç muktedir olmamak yoktur.
Εἶτα ἀνθυποφέρει ὡσπερεὶ λεγόμενον ὑφ᾿ ἡμῶν τὸ δυνήσεται πάντα ὁ θεὸς, οὐδὲ τοῦθ᾿ ὁρῶν πῶς λέλεκται, καὶ τίνα πάντα ἐν τούτῳ παραλαμβάνονται, καὶ πῶς δύναται. περὶ ων οὐκ ἀναγκαῖον νῦν λέγειν, οὐδὲ γὰρ αὐτὸς. καίτοι γε δυνάμενος πρὸς αὐτὸ στῆναι πιθανῶς. ἔστη· τάχα μηδὲ παρακολουθῶν τῇ λεχθησομένῃ ἂν κατὰ τούτου πιθανότητι, ἢ παρακολουθῶν μὲν θεωρῶν δὲ καὶ τὴν πρὸς τὸ λεγόμενον ἀπάντησιν. δύναται δὲ καθ᾿ ἡμᾶς πάντα ὁ θεὸς, ἅπερ δυνάμενος τοῦ θεὸς εἶναι καὶ τοῦ ἀγαθὸς εἶναι καὶ σοφὸς εἶναι οὐκ ἐξίσταται. ὁ δὲ Κέλσος φησὶν ὡς μὴ νοήσας, πῶς λέγεται ὁ θεὸς πάντα δύνασθαι, ὅτι οὐκ ἐθελήσει οὐδὲν ἄδικον, διδοὺς ὅτι δύναται μὲν καὶ τὸ ἄδικον, οὐ θέλει δέ. ἡμεῖς δέ φαμεν ὅτι. ὥσπερ οὐ δύναται τὸ πεφυκὸς γλυκαίνειν τῷ γλυκὺ τυγχάνειν πικράζειν παρὰ τὴν αὐτοῦ μόνην αἰτίαν. οὐδὲ τὸ πεφυκὸς φωτίζειν τῷ εἶναι φῶς σκοτίζειν, οὕτως οὐδ᾿ ὁ θεὸς δύναται ἀδικεῖν· ἐναντίον γάρ ἐστιν αὐτοῦ τῇ θειότητι καὶ τῇ κατ᾿ αὐτὴν πάσῃ δυνάμει ἡ τοῦ ἀδικεῖν δύναμις. εἰ δέ τι τῶν ὄντων δύναται ἀδικεῖν τῷ καὶ πρὸς τὸ ἀδικεῖν πεφυκέναι, δύναται ἀδικεῖν οὐκ ἔχον ἐν τῇ φύσει τὸ μηδαμῶς δύνασθαι ἀδικεῖν.
3.71Bundan sonra Kelsos, daha akılla inananların kabul etmediği, belki bazı akılsızların düşündüğü bir şeyi kendi işine gelecek şekilde varsayıyor: Güya Tanrı, acımaya kapılanlar gibi acımaya kapılarak, acındıranların hatırına kötülerin yükünü hafifletirmiş; böyle bir şey yapmayan iyileri ise geri çevirirmiş. Bu da son derece haksız bir şey olurdu. Bize göre Tanrı henüz aretē'ye yönelmemiş hiçbir kötünün yükünü hafifletmez, artık iyi olmuş hiç kimseyi de geri çevirmez. Acındıran hiç kimseyi sırf acındırdığı için hafifletmez ya da, daha yaygın bir kelimeyle söylersem, ona merhamet etmez. Ama işledikleri günahlar yüzünden kendilerini şiddetle mahkûm eden, öyle ki önceden yaptıkları bakımından kendilerini kaybolmuş sayıp adeta kendileri için yas tutan ve ağıt yakan, kayda değer bir değişim de gösterenleri Tanrı tövbeleri sayesinde kabul eder; en kötü bir hayattan değişerek gelenleri de kabul eder. Çünkü aretē onların ruhuna yerleşip önceden ele geçirmiş olan kötülüğü kovduğunda onlara af getirir. Ruha aretē değil de kayda değer bir ilerleme yerleşse bile, bu ilerleme de ne ölçüde ilerleme olduğuna göre kötülüğün yayılmasını kovup yok etmeye yeter; öyle ki kötülük ruhta neredeyse hiç kalmaz.
Μετὰ ταῦτα δὲ αὑτῷ λαμβάνει τὸ μὴ διδόμενον ὑπὸ τῶν λογικώτερον πιστευόντων, τάχα ὑπό τινων ἀνοήτων νομιζόμενον, ὡς ἄρα ὁμοίως τοῖς οἴκτῳ δουλεύουσι δουλεύσας οἴκτῳ τῶν οἰκτιζομένων ὁ θεὸς τοὺς κακοὺς κουφίζει καὶ μηδὲν τοιοῦτο δρῶντας τοὺς ἀγαθοὺς ἀποῤῥίπτει, ὅπερ ἐστὶν ἀδικώτατον. καθ᾿ ἡμᾶς γὰρ ἔτι οὐδένα μὴ προτετραμμένον ἐπ᾿ ἀρετὴν κακὸν κουφίζει ὁ θεὸς καὶ οὐδένα ἤδη ἀγαθὸν ἀποῤῥίπτει, ἀλλὰ καὶ οὐδένα οἰκτιζόμενον παρὰ τὸ οἰκτίζεσθαι κουφίζει ἢ ἐλεεῖ. ἵνα κοινότερον τῷ ἐλέει χρήσωμαι. ἀλλὰ τοὺς σφόδρα ἑαυτῶν ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις κατεγνωκότας, ὡς ἐπὶ τούτῳ οἱονεὶ πενθεῖν καὶ θρηνεῖν ἑαυτοὺς ὡς ἀπολωλότας ὅσον ἐπὶ τοῖς προπεπραγμένοις καὶ ἀξιόλογον ἐπιδεικνυμένους μεταβολὴν, προσίεται τῆς μετανοίας χάριν ὁ θεὸς. καὶ τοὺς ἐκ μεταβολῆς κακίστου βίου. ἀμνηστίαν γὰρ τοῖς τοιούτοις δίδωσιν ἀρετὴ. ἐπιδημοῦσα αὐτῶν ταῖς ψυχαῖς καὶ ἐκβεβληκυῖα τὴν προκαταλαβοῦσαν κακίαν. εἰ δὲ καὶ μὴ ἀρετὴ ἀξιόλογος δὲ προκοπὴ ἐγγένοιτο τῇ ψυχῇ, ἱκανὴ καὶ αὕτη κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ πῶς εἶναι προκοπῆς ἐκβαλεῖν καὶ ἐξαφανίσαι τὴν τῆς κακίας χύσιν. ὥστ᾿ αὐτὴν ἐγγὺς τοῦ μηκέτι τυγχάνειν ἐν τῇ ψυχῇ.
3.72Sonra, öğretimizi öğreten birinin ağzından şöyle diyor: "Bilgeler söylediklerimizden yüz çevirirler; çünkü bilgelik onları saptırır ve ayaklarına dolanır." Buna da şöyle diyeceğiz: Bilgelik "ilahi ve insani" şeylerin ve bunların sebeplerinin epistēmē'siyse, ya da ilahi sözün tarif ettiği gibi "Tanrı'nın kudretinin buğusu, Her Şeye Kadir olanın yüceliğinden süzülen saf bir akıntı", "ebedî ışığın parıltısı, Tanrı'nın etkinliğinin lekesiz aynası ve iyiliğinin sureti"yse, bilge olan hiç kimse Hristiyanlığı bilen bir Hristiyanın söylediklerinden yüz çevirmez; bilgelik onu saptırmaz, ayağına da dolanmaz. Çünkü saptıran gerçek bilgelik değil cehalettir; varlıklar arasında sağlam olan yalnız epistēmē ve hakikattir, bunlar da bilgelikten gelir. Ama bilgeliğin tarifine aykırı olarak, ne olursa olsun bir öğretiyi birtakım safsatalarla ileri süreni bilge diye adlandırırsan, şunu söyleyeceğiz: Senin bilgelik dediğin şeye göre bilge olan kişi gerçekten de Tanrı'nın sözlerinden yüz çevirir; çünkü inandırıcı görünen şeyler ve safsatalar onu saptırır ve ayağına dolanır. Öğretimize göre "kötülüğün bilgisi bilgelik değildir"; deyim yerindeyse "kötülüğün bilgisi" ise yanlış kanaatlere sahip olanlarda ve ufak tefek safsatalarla aldatılmış olanlarda bulunur. Bu yüzden böylelerinde bilgelikten çok cehalet bulunduğunu söylerim.
Εἶτα ὡς ἐκ προσώπου τοῦ διδάσκοντος τὸν ἡμέτερον λόγον τοιαῦτά φησιν· οἱ σοφοὶ γὰρ ἀποτρέπονται τὰ ὑφ᾿ ἡμῶν λεγόμενα. ὑπὸ τῆς σοφίας πλανώμενοι καὶ παραποδιζόμενοι. φήσομεν οὖν καὶ πρὸς τοῦτο ὅτι, εἴπερ ἡ σοφία ἐπιστήμη „θείων“ ἐστὶ „καὶ ἀνθρωπίνων“ πραγμάτων καὶ τῶν τούτων αἰτίων ἢ. ὡς ὁ θεῖος λόγος ὁρίζεται, „ἀτμὶς“ „τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως καὶ ἀπόῤῥοια τῆς τοῦ παντοκράτορος δόξης εἰλικρινὴς“ καὶ „ἀπαύγασμα“ „φωτὸς ἀϊδίου καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς τοῦ θεοῦ ἐνεργείας καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ,“ οὐκ ἄν τις ὢν σοφὸς ἀποτρέποιτο τὰ ὑπὸ Χριστιανοῦ ἐπιστήμονος τοῦ χριστιανισμοῦ λεγόμενα οὐδὲ πλανηθείη ἂν ἢ παραποδίζοιτο ὑπ᾿ αὐτῆς. ἡ γὰρ ἀληθὴς σοφία οὐ πλανᾷ ἀλλ᾿ ἡ ἀμαθία, καὶ μόνον τῶν ὄντων βέβαιον ἐπιστήμη, καὶ ἀλήθεια ἅπερ ἐκ σοφίας παραγίνεται. ἐὰν δὲ παρὰ τὸν τῆς σοφίας ὅρον τὸν ὅ τι ποτ᾿ οὖν δογματίζοντα μετά τινων σοφισμάτων λέγῃς σοφὸν, φήσομεν ὅτι ἀληθῶς ὁ κατὰ τὴν ὑπὸ σοῦ λεγομένην σοφίαν ποιὸς ἀποτρέπεται τοὺς λόγους τοῦ θεοῦ, πλανώμενος ὑπὸ τῶν πιθανοτήτων καὶ σοφισμάτων καὶ παραποδιζόμενος ὑπ᾿ αὐτῶν. καὶ ἐπεὶ κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον „οὐκ ἔστι σοφία πονηρίας ἐπιστήμη,“ „πονηρίας“ δὲ. ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, „ἐπιστήμη“ ἐστὶν ἐν τοῖς ψευδοδοξοῦσι καὶ ὑπὸ σοφισματίων ἠπατημένοις, διὰ τοῦτο ἀμαθίαν εἴποιμι μᾶλλον ἢ σοφίαν ἐν τοῖς τοιούτοις.
3.73Bundan sonra yine Hristiyanlığın sözcüsüne sövüyor ve onun gülünç şeyler anlattığını iddia ediyor; ama gülünç dediği şeyleri ne ispat ediyor ne de açıkça ortaya koyuyor. Sövgüyle, öğretiye gelen kalabalığın çokluğuna takılıp akıllı hiç kimsenin ona inanmadığını söylüyor. Bunu söylerken, kanunlarla yönetilen sıradan insanların çokluğu yüzünden, örneğin Solon'a, Lykurgos'a, Zaleukos'a ya da ötekilerden birine akıllı hiç kimsenin uymadığını söyleyen birine benziyor; hele akıllı derken aretē sahibi kişiyi kastediyorsa. Nasıl ki kanun koyucular bu sıradan insanları, kendilerine yararlı görünen şekilde, belli bir yaşam düzeni ve kanunlarla kuşatmışlarsa, Tanrı da İsa'da her yerdeki insanlara kanun koyarken, akıllı olmayanları da, böylelerinin ne ölçüde daha iyiye götürülebileceğine göre yönetir. Yukarıda da söylediğimiz gibi, Musa'da konuşan Tanrı bunu bildiği için şöyle der: "Onlar beni tanrı olmayanla kıskandırdılar, putlarıyla beni öfkelendirdiler; ben de onları millet olmayanla kıskandıracağım, anlayışsız bir milletle onları öfkelendireceğim." Pavlus da bunu bildiği için şöyle dedi: "Tanrı bilgeleri utandırmak için dünyanın akılsız saydıklarını seçti." Burada "bilgeler" derken, genel olarak ilimlerde ilerlemiş görünen, ama tanrısız çok tanrıcılığa düşmüş olan herkesi kastediyor. Çünkü "bilge olduklarını iddia ederken akılsızlaştılar ve ölümsüz Tanrı'nın yüceliğini ölümlü insana, kuşlara, dört ayaklılara ve sürüngenlere benzeyen suretlerle değiştirdiler."
Μετὰ ταῦτα πάλιν λοιδορεῖται τῷ πρεσβεύοντι χριστιανισμὸν καὶ ἀποφαίνεται μὲν περὶ αὐτοῦ ὡς καταγέλαστα διεξιόντος, οὐκ ἀποδείκνυσι δὲ οὐδὲ ἐναργῶς παρίστησιν ἅ φησιν εἶναι καταγέλαστα. καὶ λοιδορούμενος οὐδένα φρόνιμόν φησι πείθεσθαι τῷ λόγῳ, περισπώμενος ὑπὸ τοῦ πλήθους τῶν προσερχομένων αὐτῷ. ὅμοιον δὲ ποιεῖ καὶ ἐν τούτῳ ⟨(τῷ)⟩ φάσκοντι διὰ τὸ πλῆθος τῶν κατὰ τοὺς νόμους ἀγομένων ἰδιωτῶν ὅτι φρόνιμος οὐδεὶς, φέρ᾿ εἰπεῖν, Σόλωνι ἢ Λυκούργῳ πείθεται ἢ Ζαλεύκῳ ἤ τινι τῶν λοιπῶν, καὶ μάλιστα ἐὰν φρόνιμον λαμβάνῃ τὸν κατ᾿ ἀρετὴν ποιόν. ὡς γὰρ ἐπὶ τούτων κατὰ τὸ φανὲν αὐτοῖς χρήσιμον οἱ νομοθέται πεποιήκασι τὸ τοιαύτῃ ἀγωγῇ αὐτοὺς περιβαλεῖν καὶ νόμοις, οὕτως νομοθετῶν ἐν τῷ Ἰησοῦ ὁ θεὸς τοῖς πανταχοῦ ἀνθρώποις καὶ τοὺς μὴ φρονίμους ἄγει, ὡς οἷόν τε ἐστὶν ἄγεσθαι τοὺς τοιούτους ἐπὶ τὸ βέλτιον. ὅπερ. ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, ἐπιστάμενος ὁ ἐν Μωϋσεῖ θεὸς λέγει τό· „αὐτοὶ παρεζήλωσάν με ἐπ᾿ οὐ θεῷ. παρώργισάν με ἐν τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν· κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπ᾿ οὐκ ἔθνει, ἐπ᾿ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ αὐτούς,“ εἰδὼς δὲ καὶ ὁ Παῦλος εἶπε· „τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ⟨ὁ θεὸς⟩, ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφοὺς,“ „σοφοὺς“ κοινότερον λέγων πάντας τοὺς δοκοῦντας προβεβηκέναι μὲν ἐν μαθήμασιν ἀποπεπτωκότας δὲ εἰς τὴν ἄθεον πολυθεότητα· ἐπεὶ „φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἤλλαξαν τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν.“
3.74Kelsos öğretmeni akılsızları aradığı için de suçluyor. Ona şöyle diyebiliriz: Akılsızlar derken kimleri kastediyorsun? Tam anlamıyla her kötü insan akılsızdır. O hâlde akılsızlar derken kötüleri kastediyorsan, sen insanları felsefeye çekerken kötüleri mi çekmeye çalışırsın, yoksa erdemlileri mi? Erdemlileri olamaz, çünkü onlar zaten felsefeye ermişlerdir; demek ki kötüleri. Kötüleri ise, akılsızları. Sen böylelerinden pek çoğunu felsefeye çekmeye çalışıyorsun; demek ki sen de akılsızları arıyorsun. Ben ise böyle akılsız denilenleri arasam bile, hastaları onlara yardım götürüp güçlendirmek için arayan insan sever bir hekim gibi davranırım. Akılsızlar derken zeki olmayan, daha çok harikalara düşkün olan insanları kastediyorsan, sana şöyle cevap vereceğim: Bunları da elimden geldiğince daha iyi kılmaya çalışırım, ama Hristiyan topluluğunu bunlardan kurmak istemem. Daha çok zeki ve keskin kavrayışlı olanları ararım; çünkü onlar kanunda, peygamberlerde ve İncillerde bilmecelerle ve örtülü biçimde söylenenlerin açıklamasını izleyebilirler. Sen bu yazıları kayda değer hiçbir şey içermiyorlarmış gibi küçümsedin; içlerindeki anlamı sınamadın, yazanların amacına nüfuz etmeye de çalışmadın.
Ἐγκαλεῖ δὲ τῷ διδάσκοντι καὶ ὡς ἀνοήτους ζητοῦντι. πρὸς ὃν εἴποιμεν ἄν· τίνας λέγεις τοὺς ἀνοήτους; κατὰ γὰρ τὸ ἀκριβὲς πᾶς φαῦλος ἀνόητός ἐστιν. εἰ τοίνυν λέγεις ἀνοήτους τοὺς φαύλους. ἆρα σὺ προσάγων ἀνθρώπους φιλοσοφίᾳ φαύλους ζητεῖς προσάγειν ἢ ἀστείους; ἀλλ᾿ οὐχ οἷόν τε ἀστείους, ἤδη γὰρ πεφιλοσοφήκασι· φαύλους ἄρα· εἰ δὲ φαύλους, ἀνοήτους. καὶ ζητεῖς πολλοὺς προσάγειν τοιούτους φιλοσοφίᾳ· καὶ σὺ ἄρα τοὺς ἀνοήτους ζητεῖς. ἐγὼ δὲ. κἂν τοὺς οὕτω λεγομένους ἀνοήτους ζητῶ. ὅμοιον ποιῶ. ὡς εἰ καὶ φιλάνθρωπος ἰατρὸς ἐζήτει τοὺς κάμνοντας, ἵν᾿ αὐτοῖς προσαγάγοι τὰ βοηθήματα καὶ ῥώσῃ αὐτούς. εἰ δ᾿ ἀνοήτους λέγεις τοὺς μὴ ἐντρεχεῖς ἀλλὰ τερατωδεστέρους τῶν ἀνθρώπων, ἀποκρινοῦμαί σοι ὅτι καὶ τούτους μὲν κατὰ τὸ δυνατὸν βελτιοῦν πειρῶμαι. οὐ μὴν ἐκ τούτων βούλομαι συστῆσαι τὸ Χριστιανῶν αθροισμα. ζητῶ γὰρ μᾶλλον τοὺς ἐντρεχεστέρους καὶ ὀξυτέρους ὡς δυναμένους παρακολουθῆσαι τῇ σαφηνείᾳ τῶν αἰνιγμάτων καὶ τῶν μετ᾿ ἐπικρύψεως εἰρημένων ἐν νόμῳ καὶ προφήταις καὶ εὐαγγελίοις, ὧς οὐδὲν ἀξιόλογον περιεχόντων καταπεφρόνηκας, οὐ βασανίσας τὸν ἐν αὐτοῖς νοῦν μηδ᾿ εἰσελθεῖν πειραθεὶς εἰς τὸ βούλημα τῶν γραψάντων.
3.75Kelsos bundan sonra, Hristiyanlığı öğretenin, bedenleri iyileştirmeyi vaat eden ama cehaletinin ortaya çıkmasından korktuğu için insanları bilgili hekimlere kulak vermekten caydıran birine benzediğini söylüyor. Buna da şöyle diyeceğiz: Sıradan insanları uzaklaştırdığımız hekimler dediğin kimlerdir? Felsefe yapanları öğretiye çağırmadığımızı sanmıyorsun ya, ilahi öğretiye çağırdıklarımızı uzaklaştırdığımız hekimlerin onlar olduğunu düşünesin. Ya cevap veremez, çünkü hekim diye kimseyi gösteremez; ya da sıradan insanlara sığınmak zorunda kalır. Onlar da çok tanrı hakkındaki hikâyeleri ve sıradan insanların söyleyebileceği başka şeyleri köle gibi tekrarlayıp dururlar. Her iki durumda da, bilgili hekimlerden caydıran kişiyi sözüne boş yere kattığı ortaya çıkacaktır.
Diyelim ki Epikuros'un felsefesinden ve Epikuros'un yolundan giden, hekim sayılan Epikurosçulardan da onlara aldanmış olanları uzaklaştırıyoruz. Onları, Kelsos'un hekimlerinin yol açtığı ağır bir hastalıktan, yani takdir-i ilahiyi ortadan kaldırıp hazzı iyi diye ortaya koymaktan kurtardığımızda son derece yerinde davranmış olmaz mıyız? Diyelim ki öğretimize çağırdıklarımızı başka filozof hekimlerden, Peripatos'tan gelenlerden de uzaklaştırıyoruz; bunlar bize yönelik takdir-i ilahiyi ve ilahi olanın insanlarla ilişkisini ortadan kaldırırlar. Çağırdıklarımızı her şeyin üstündeki Tanrı'ya bağlanmaya ikna ederek dindar kılıp iyileştirirken, filozof sayılanların sözlerinden gelen büyük yaralardan bize inananları kurtarmış olmaz mıyız? Diyelim ki başkalarını da Stoacı hekimlerden caydırıyoruz: Bunlar bozulabilir bir tanrı ortaya koyar, onun ousia'sının baştan başa dönüşebilen, başkalaşabilen ve değişebilen bir cisim olduğunu söyler, bir gün her şeyi yok edip yalnız tanrıyı geride bırakırlar. Böyle yaparak da bize inananları kötülüklerden kurtarıp, yaratıcıya bağlanmayı ve Hristiyan öğretisinin babasına hayran olmayı öğreten dindar öğretiye götürmüş olmaz mıyız? O baba ki, ruhları döndüren dersleri büyük bir insan sevgisiyle bütün insan soyuna serpilmek üzere düzenlemiştir. Ruh göçü hakkındaki akılsızlığa tutulmuş olanları da, akıllı tabiatı kâh bütünüyle akılsız tabiata, kâh tasavvur gücü bile olmayan tabiata indiren hekimlerden alıp iyileştirsek, onları daha iyi bir ruha kavuşturmuş olmaz mıyız? Çünkü onlar, kötüye ceza payı olarak duyarsızlık ya da akılsızlık verildiğini öğretmeyen, aksine Tanrı'nın kötülere yönelttiği acıların ve cezaların onları döndüren birer ilaç olduğunu gösteren bir öğretiye inanmış olurlar. Akıllıca yaşayan Hristiyanlar daha saf olanlara karşı, babaların büsbütün küçük çocuklarına davrandığı gibi, bunu gözeterek davranırlar.
Biz çocuklara ve ahmak kabalara sığınıp onlara "Hekimlerden kaçın" demeyiz. "Sakın biriniz epistēmē'ye el atmasın" da demeyiz. Epistēmē'nin kötü olduğunu da söylemeyiz; bilginin insanları ruh sağlığından saptırdığını söyleyecek kadar da çıldırmış değiliz. Hiç kimsenin bilgelik yüzünden mahvolduğunu da söylemeyiz. Öğretirken bile "Bana kulak verin" demeyiz; "Evrenin Tanrısı'na ve onun hakkındaki derslerin öğretmeni İsa'ya kulak verin" deriz. Hiçbirimiz, Kelsos'un öğretmen kişisine yakıştırdığı "Sizi yalnız ben kurtaracağım" sözünü öğrencilerine söyleyecek kadar kibirli değildir. Bak, bize karşı ne kadar çok yalan söylüyor! Gerçek hekimlerin, iyileştirmeyi vaat ettikleri kişileri mahvettiğini de söylemiyoruz.
Ἐπεὶ δὲ καὶ μετὰ ταῦτα παραπλήσιόν φησι ποιεῖν τὸν τὰ χριστιανισμοῦ διδάσκοντα τῷ ὑπισχνουμένῳ μὲν ὑγιῆ ποιεῖν τὰ σώματα, ἀποτρέποντι δὲ τοῦ προσέχειν τοῖς ἐπιστήμοσιν ἰατροῖς τῷ ἐλέγχεσθαι ὑπ᾿ αὐτῶν τὴν ἰδιωτείαν αὐτοῦ, καὶ πρὸς ταῦτα ἐροῦμεν· τίνας φῂς ἰατροὺς, ἀφ᾿ ὧν ἀποτρέπομεν τοὺς ἰδιώτας; οὐ γὰρ δὴ ὑπολαμβάνεις τοῖς φιλοσοφοῦσι προσάγειν ἡμᾶς τὴν εἰς τὸν λόγον προτροπὴν, ἵν᾿ ἐκείνους νομίσῃς εἶναι ἰατροὺς, ἀφ᾿ ὧν ἀποτρέπομεν οὓς ἐπὶ τὸν θεῖον καλοῦμεν λόγον. ἤτοι οὖν οὐκ ἀποκρίνεται μὴ ἔχων λέγειν τοὺς ἰατροὺς. ἢ ἀνάγκη αὐτὸν καταφεύγειν ἐπὶ τοὺς ἰδιώτας, οἳ καὶ αὐτοὶ περιηχοῦσιν ἀνδραποδωδῶς τὰ περὶ πολλῶν θεῶν καὶ ὅσα ἄλλα λέγοιεν ἂν ἰδιῶται. ἑκατέρως οὖν ἐλεγχθήσεται μάτην παραλαβὼν ἐν τῷ λόγῳ τὸν ἀποτρέποντα τῶν ἐπιστημόνων ἰατρῶν. ἵνα δὲ καὶ ἀπὸ τῆς Ἐπικούρου φιλοσοφίας καὶ τῶν κατ᾿ Ἐπίκουρον νομιζομένων Ἐπικουρείων ἰατρῶν ἀποτρέπωμεν τοὺς ἐν ἐκείνοις ἀπατωμένους, πῶς οὐχὶ εὐλογώτατα ποιήσομεν ἀφιστάντες νόσου χαλεπῆς, ἣν ἐνεποίησαν οἱ Κέλσου ἰατροὶ. τῆς κατὰ τὴν ἀναίρεσιν τῆς προνοίας καὶ εἰσαγωγὴν τῆς ἡδονῆς ὡς ἀγαθοῦ; ἀλλ᾿ ἔστω ἰατρῶν ἡμᾶς ἄλλων φιλοσόφων ἀφιστάνειν τούτους, οὓς προτρέπομεν ἐπὶ τὸν ἡμέτερον λόγον. τῶν ἀπὸ τοῦ Περιπάτου. ἀναιρούντων τὴν πρὸς ἡμᾶς πρόνοιαν καὶ τὴν σχέσιν πρὸς ἀνθρώπους τοῦ θείου· πῶς οὐχὶ εὐσεβεῖς μὲν ἡμεῖς κατασκευάσομεν καὶ θεραπεύσομεν τοὺς προτετραμμένους, πείθοντες αὐτοὺς ἀνακεῖσθαι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ, μεγάλων δὲ τραυμάτων, τῶν ἀπὸ λόγων νομιζομένων φιλοσόφων, ἀπαλλάσσομεν τοὺς πειθομένους ἡμῖν; ἀλλὰ καὶ ἄλλους δεδόσθω ἡμᾶς ἀποτρέπειν ἀπὸ ἰατρῶν Στωϊκῶν θεὸν φθαρτὸν εἰσαγόντων καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ λεγόντων σῶμα τρεπτὸν δι᾿ ὅλων καὶ ἀλλοιωτὸν καὶ μεταβλητὸν. καί ποτε πάντα φθειρόντων καὶ μόνον τὸν θεὸν καταλειπόντων· πῶς οὐχὶ καὶ οὕτως κακῶν μὲν ἀπαλλάξομεν τοὺς πειθομένους. προσάξομεν δ᾿ εὐσεβεῖ λόγῳ τῷ περὶ τοῦ ἀνακεῖσθαι τῷ δημιουργῷ καὶ θαυμάζειν τὸν πατέρα τῆς Χριστιανῶν διδασκαλίας. φιλανθρωπότατα ἐπιστρεπτικὸν καὶ ψυχῶν μαθήματα οἰκονομήσαντα ἐπισπαρῆναι ὅλῳ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει; ἀλλὰ κἂν τοὺς πεπονθότας τὴν περὶ μετενσωματώσεως ἄνοιαν ἀπὸ ἰατρῶν, τῶν καταβιβαζόντων τὴν λογικὴν φύσιν ὁτὲ μὲν ἐπὶ τὴν ἄλογον πᾶσαν ὁτὲ δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἀφάνταστον. θεραπεύωμεν· πῶς οὐ βελτίονας ταῖς ψυχαῖς κατασκευάσομεν τοὺς πειθομένους λόγῳ. οὐ διδάσκοντι μὲν ἐν κολάσεως μοίρᾳ τῷ φαύλῳ ἀποδίδοσθαι ἀναισθησίαν ἢ ἀλογίαν, παριστάντι δὲ εἶναί τινα φάρμακα ἐπιστρεπτικὰ τοὺς ἀπὸ θεοῦ τοῖς φαύλοις προσαγομένους πόνους καὶ τὰς κολάσεις; τοῦτο γὰρ οἱ φρονίμως Χριστιανοὶ ζῶντες φρονοῦντες οἰκονομοῦσι τοὺς ἁπλουστέρους. ὡς καὶ οἱ πατέρες τοὺς κομιδῇ νηπίους. οὐ γὰρ καταφεύγομεν οὖν ἐπὶ νηπίους καὶ ἠλιθίους ἀγροίκους λέγοντες αὐτοῖς· φεύγετε τοὺς ἰατροὺς. οὐδὲ λέγομεν· ὁρᾶτε μή ποτε τὶς ὑμῶν ἐπιστήμης ἐπιλάβηται. οὐδὲ φάσκομεν ὅτι κακόν ἐστιν ἐπιστήμη, οὐδὲ μεμήναμεν, ἵν᾿ εἴπωμεν ὅτι γνῶσις σφάλλει τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τῆς κατὰ ψυχὴν ὑγείας. ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἀπόλλυσθαι ἀπὸ σοφίας εἴποιμεν ἄν τινα πώποτε, οἵτινες οὐδὲ τὸ ἐμοὶ προσέχετε. κἂν διδάσκωμεν. φαμὲν. ἀλλά· τῷ θεῷ τῶν ὅλων προσέχετε καὶ διδασκάλῳ τῶν περὶ αὐτοῦ μαθημάτων τῷ Ἰησοῦ. οὐδεὶς δ᾿ ἡμῶν οὕτως ἐστὶν ἀλαζὼν, ἵν᾿ ὅπερ Κέλσος περιέθηκε τῷ τοῦ διδάσκοντος προσώπῳ εἴποι πρὸς τοὺς γνωρίμους. τὸ ἐγὼ ὑμᾶς σώσω μόνος. ὅρα οὖν. πόσα ἡμῶν καταψεύδεται. ἀλλ᾿ οὐδέ φαμεν ὅτι οἱ ἀληθῶς ἰατροὶ φθείρουσιν ους ἐπαγγέλλονται θεραπεύειν.
3.76Kelsos bize karşı ikinci bir örnek getiriyor: Bizdeki öğretmen, sarhoş olup sarhoşların arasına giden ve ayık olanları sarhoş diye kötüleyen birine benziyormuş. Göstersin bakalım: Örneğin Pavlus'un yazılarından İsa'nın havarisinin sarhoş olduğunu ve sözlerinin ayık olmadığını, ya da Yuhanna'nın yazdıklarından, düşüncelerinin itidalli ve kötülük sarhoşluğundan kurtulmuş birinin düşünceleri olmadığını göstersin. Hristiyan öğretisini öğreten itidalli hiç kimse sarhoş değildir. Ama Kelsos bunları felsefeye yakışmayacak biçimde bize söverek söylüyor. Hristiyan öğretilerinin sözcüleri olarak ayık olanlardan kimleri kötülüyoruz, Kelsos söylesin. Bize göre cansız şeylere tanrıya konuşur gibi konuşan herkes sarhoştur. Sarhoş da ne kelime! Tapınaklara koşan ve heykellere ya da hayvanlara tanrılara tapar gibi tapanlar düpedüz delidir. Bayağı zanaatkârların, hatta bazen en kötü adamların yaptığı şeylerin gerçek tanrıları onurlandırmak için yapıldığını sananlar da onlardan aşağı kalmayacak kadar delidir.
Καὶ δεύτερον δὲ φέρει καθ᾿ ἡμῶν παράδειγμα φάσκων ὅμοιον ποιεῖν τὸν ἐν ἡμῖν διδάσκαλον, ⟨(ὡς)⟩ εἴ τις μεθύων εἰς μεθύοντας παριὼν κακηγορεῖ τοὺς νήφοντας ὡς μεθύοντας. παραστησάτω γὰρ ἐκ τῶν γραμμάτων, φέρ᾿ εἰπεῖν. Παύλου ὅτι ἐμέθυεν ὁ τοῦ Ἰησοῦ ἀπόστολος καὶ οὐκ ἦσαν οἱ λόγοι αὐτοῦ νήφοντες, ἢ ἐξ ὧν ἔγραψεν Ἰωάννης ὅτι οὐχὶ σωφρονοῦντος καὶ ἀπηλλαγμένου τῆς ἀπὸ κακίας μέθης πνεῖ αὐτοῦ τὰ νοήματα. οὐδεὶς οὖν σωφρονῶν καὶ διδάσκων τὸν Χριστιανῶν λόγον μεθύει. ἀλλ᾿ ἀφιλοσόφως ἡμῖν λοιδορούμενος ταῦτά φησιν ὁ Κέλσος. τίνας δὲ καὶ νήφοντας κακηγοροῦμεν οἱ πρεσβεύοντες τὰ Χριστιανῶν δόγματα. λεγέτω ὁ Κέλσος. πάντες γὰρ καθ᾿ ἡμᾶς μεθύουσιν οἱ τοῖς ἀψύχοις ὡς θεῷ προσλαλοῦντες. καὶ τί λέγω μεθύουσι; μᾶλλον γὰρ μεμήνασιν. εἰς τοὺς νεὼς σπεύδοντες καὶ ὡς θεοῖς τοῖς ἀγάλμασιν ἢ τοῖς ζῴοις προσκυνοῦντες. οὐχ ἧττον δὲ τούτων μαίνονται καὶ οἱ νομίζοντες εἰς τιμὴν θεῶν ἀληθινῶν κατεσκευάσθαι τὰ ὑπὸ βαναύσων καὶ φαυλοτάτων ἔσθ᾿ ὅτε ἀνδρῶν κατασκευαζόμενα.
3.77Bundan sonra öğretmeni bir göz hastasına, öğrencileri de göz hastalarına benzetiyor; onun göz hastalarının yanında keskin görenleri kör diye suçladığını söylüyor. Peki bize göre görmeyenler kimlerdir? Yunanlar değil mi? Dünyadaki şeylerin bunca büyüklüğünden ve yaratılmışların güzelliğinden yola çıkıp yukarı bakamayan, yalnız bunları yaratana tapmak, ona hayran olmak ve onu saymak gerektiğini göremeyenler değil mi? İnsanların yapıp tanrıları onurlandırmak için kullandığı şeylerin hiçbirine, ister yaratıcı Tanrı'dan ayrı ister onunla birlikte olsun, gereği gibi saygı gösterilemeyeceğini göremeyenler değil mi? Çünkü hiçbir şekilde kıyaslanamayacak şeyleri, her yaratılmış tabiatı sonsuz bir üstünlükle aşan sonsuz Tanrı'yla kıyaslamak, zihni kör olanların işidir. Biz keskin görenlerin göz hastası ya da kör olduğunu söylemiyoruz; Tanrı'yı bilmedikleri için tapınaklarda, heykellerde ve kutsal bayram denilen günlerde sürünenlerin nous'unun kör olduğunu söylüyoruz. Hele dinsizliklerinin yanı sıra ahlaksızlık içinde yaşadıklarında, saygıdeğer bir iş ne olabilir diye hiç aramadan utanılacak her şeyi yaptıklarında.
Μετὰ ταῦτ᾿ ἐξομοιοῖ τὸν μὲν διδάσκοντα ὀφθαλμιῶντι τοὺς δὲ μανθάνοντας ὀφθαλμιῶσι καί φησι τοῦτον ἐπὶ τῶν ὀφθαλμιώντων αἰτιᾶσθαι τοὺς ὀξὺ βλέποντας ὡς πεπηρωμένους. τίνες οὖν † εἴποιμεν Ἕλληνες οἱ καθ᾿ ἡμᾶς οὐ βλέποντες ἢ οἱ ἐκ τοῦ τηλικούτου μεγέθους τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τοῦ κάλλους τῶν δημιουργημάτων μὴ δυνάμενοι ἀναβλέψαι καὶ θεωρῆσαι ὅτι προσκυνεῖν καὶ θαυμάζειν καὶ σέβειν χρὴ μόνον τὸν ταῦτα πεποιηκότα, καὶ οὐδὲν τῶν παρ᾿ ἀνθρώποις κατασκευαζομένων καὶ εἰς θεῶν τιμὴν παραλαμβανομένων καθηκόντως ἄν τις σέβοι. εἴτε χωρὶς τοῦ δημιουργοῦ θεοῦ εἴτε καὶ μετ᾿ ἐκείνου; τὰ γὰρ οὐδαμῶς συγκριτὰ συγκρίνειν τῷ ἀπείρῳ, ὑπεροχῇ ὑπερέχοντι πάσης γενητῆς φύσεως. τυφλῶν τὴν διάνοιάν ἐστιν ἔργον. οὐκ ὀφθαλμιῶντας οὖν τοὺς ὀξὺ βλέποντας λέγομεν εἶναι ἢ πεπηρωμένους, ἀλλὰ τοὺς καλινδουμένους ἀγνοίᾳ θεοῦ ἐπὶ τοὺς νεὼς καὶ τὰ ἀγάλματα καὶ τὰς λεγομένας ἱερομηνίας φάσκομεν τετυφλῶσθαι τὸν νοῦν· καὶ μάλιστα ὅτε πρὸς τῇ ἀσεβείᾳ καὶ ἐν ἀσελγείᾳ ζῶσιν, ὅ τι ποτ᾿ ἐστὶν αἰδέσιμον ἔργον μηδὲ ζητοῦντες ἀλλὰ πάντ᾿ αἰσχύνης ἄξια πράττοντες.
3.78Bize bu kadar suçlama yönelttikten sonra, başka şeyler de söyleyebilecekken bunları sessizce geçtiğini göstermek istiyor. Sözleri şöyle: "Bunlar ve bunlara benzer şeyler yüzünden onları suçluyorum —hepsini saymayayım— ve kötü insanları boş ümitlerle kandırmak, daha iyi şeyleri küçümsemeye, onlardan uzak durdukları takdirde daha iyi olacaklarına inandırmak için Tanrı'ya hakaret ederek kusur işlediklerini söylüyorum." Buna da Hristiyanlığa gelenler üzerinde öğretinin yaptığı etkiden yola çıkarak şu cevap verilebilir: Öğretiye pek kötü insanlar değil, daha çok saf ve, çoğunluğun deyişiyle, inceliksiz kimseler çekilir. Bunlar duyurulan cezaların korkusuyla, kendilerini cezalara yol açan şeylerden uzak durmaya iten bu korkuyla, Hristiyanlıktaki Tanrı saygısına kendilerini vermeye çalışırlar. Öğreti onları öyle sarar ki, öğretide ebedî diye adlandırılan cezalardan korktukları için insanların onlara karşı tasarladığı her türlü işkenceyi ve sayısız acıyla gelen ölümü küçümserler. Aklı başında hiç kimse bunun kötü prohairesis'lerin işi olduğunu söylemez. Kendine hâkim olma, itidal, cömertlik ve paylaşım kötü bir prohairesis'ten nasıl doğabilir? Tanrı korkusu da öyle değildir: Öğreti, henüz kendisi için seçilmeye değer olanı görüp onu en büyük iyi olarak ve her vaadin üstünde seçemeyenleri, çoğunluğa yararlı olduğu için bu korkuya çağırır. Bunların hiçbiri, kötülük içinde yaşamayı seçen birinde doğal olarak ortaya çıkmaz.
Μετὰ ταῦτα τοσαῦθ᾿ ἡμᾶς αἰτιασάμενος θέλει ἐμφῆναι ὅτι καὶ ἕτερα ἔχων λέγειν παρασιωπᾷ αὐτά. ἔχει δ᾿ οὕτως αὐτοῦ ἡ λέξις· ταῦτα μὲν αἰτιῶμαι καὶ τὰ τοιαῦτα, ἵνα μὴ πάντ᾿ ἀπαριθμῶ, καί φημι πλημμελεῖν αὐτοὺς ἐπηρεάζοντας εἰς τὸν θεὸν, ἵνα πονηροὺς ἀνθρώπους ὑπάγωνται κούφαις ἐλπίσι καὶ παραπείσωσι καταφρονῆσαι τῶν κρειττόνων, ὡς, ἐὰν ἀπέχωνται αὐτῶν, ἄμεινον αὐτοῖς ἔσται. καὶ πρὸς ταῦτα δὲ λέγοιτ᾿ ἂν ἀπὸ τῆς περὶ τῶν προσερχομένων χριστιανισμῷ ἐνεργείας ὅτι οὐ πάνυ τι πονηροὶ ὑπάγονται τῷ λόγῳ ὅσον οἱ ἁπλούστεροι καὶ (ὡς ἂν οἱ πολλοὶ ὀνομάσαιεν) ἄκομψοι. οὗτοι γὰρ φόβῳ τῷ περὶ τῶν κολάσεων τῶν ἀπαγγελλομένων. κινοῦντι αὐτοὺς καὶ προτρέποντι ἐπὶ τὸ ἀπέχεσθαι τούτων, δι᾿ ἃ αἱ κολάσεις. πειρῶνται ἐπιδιδόναι ἑαυτοὺς τῇ κατὰ χριστιανισμὸν θεοσεβείᾳ· ἐπὶ τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ λόγου κρατούμενοι, ὡς φόβῳ τῶν κατὰ τὸν λόγον ὀνομαζομένων αἰωνίων κολάσεων πάσης τῆς παρ᾿ ἀνθρώποις κατ᾿ αὐτῶν ἐπινοουμένης βασάνου καὶ μετὰ μυρίων πόνων θανάτου καταφρονεῖν· ὅπερ οὐδεὶς ἂν τῶν εὖ φρονούντων φήσαι πονηρῶν προαιρέσεων ἔργον εἶναι. πῶς δ᾿ ἀπὸ προαιρέσεως πονηρᾶς ἐγκράτεια καὶ σωφροσύνη ἀσκεῖται ἢ τὸ μεταδοτικὸν καὶ κοινωνικόν; ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὁ πρὸς τὸ θεῖον φόβος, ἐφ᾿ ὃν ὡς χρήσιμον τοῖς πολλοῖς παρακαλεῖ ὁ λόγος τοὺς μηδέπω δυναμένους τὸ δι᾿ αὑτὸ αἱρετὸν βλέπειν καὶ αἱρεῖσθαι αὐτὸ ὡς μέγιστον ἀγαθὸν καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἐπαγγελίαν· ἐξ ὧν οὐ τοῦτο τῷ κατὰ πονηρίαν αἱρουμένῳ ζῆν ἐγγενέσθαι πέφυκεν.
3.79Biri bu noktada öğretiye inanan çoğunluğun kötülükten çok batıl inanca sahip olduğunu düşünür ve öğretimizi insanları batıl inançlı yaptığı için suçlarsa, ona şöyle diyeceğiz: Kanun koyuculardan biri, vatandaşlara en güzel kanunları koyup koymadığını soran birine, mutlak olarak en güzellerini değil, onların kabul edebileceklerinin en güzellerini koyduğunu söylemiş. Hristiyan öğretisinin babası da aynı şekilde şöyle diyebilir: Ahlakın düzelmesi için çoğunluğun kabul edebileceği en güzel kanunları ve öğretiyi koydum. Günah işleyenleri sahte acılar ve cezalarla değil, gerçek olan ve direnenlerin ıslahı için zorunlu olarak uygulanan acılar ve cezalarla tehdit ettim; ama onlar cezalandıranın amacını ve acıların işlevini her zaman anlamazlar. Çünkü bu da yararlı olacak şekilde, hem hakikate uygun olarak hem de gerektiği gibi örtülü olarak söylenir. Ama genel olarak Hristiyanlığın sözcüleri kötüleri kendilerine çekmezler. İlahi olana hakaret de etmeyiz; çünkü onun hakkında hem doğru olan hem de çoğunluğa açık görünen şeyler söyleriz; ama bu şeyler onlara, öğretiye göre felsefe yapmaya kendini adamış azınlığa olduğu kadar açık değildir.
Ἐὰν δέ τις ἐν τούτοις δεισιδαιμονίαν μᾶλλον ἢ πονηρίαν περὶ τοὺς πολλοὺς τῶν πιστευόντων τῷ λόγῳ εἶναι φαντάζηται καὶ ἐγκαλῇ ὡς δεισιδαίμονας ποιοῦντι τῷ λόγῳ ἡμῶν, φήσομεν πρὸς αὐτὸν ὅτι, ὥσπερ ἔλεγέ τις τῶν νομοθετῶν πρὸς τὸν ἐρωτῶντα, εἰ τοὺς καλλίστους ἔθετο τοῖς πολίταις νόμους, ὅτι οὐ τοὺς καθάπαξ καλλίστους ἀλλ᾿ ὧν ἐδύναντο τοὺς καλλίστους· οὕτω λέγοιτο ἂν καὶ ἀπὸ τοῦ πατρὸς τοῦ Χριστιανῶν λόγου ὅτι ὧν ἐδύναντο οἱ πολλοὶ εἰς βελτίωσιν ἠθῶν τοὺς καλλίστους ἐθέμην νόμους καὶ διδασκαλίαν, πόνους οὐ ψευδεῖς ἀπειλῶν καὶ κολάσεις τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἀλλ᾿ ἀληθεῖς μὲν καὶ ἀναγκαίους εἰς ἐπανόρθωσιν τῶν ἀντιτεινόντων προσαγομένους, οὐ μὴν καὶ πάντως νοούντων τὸ τοῦ κολάζοντος βούλημα καὶ τὸ τῶν πόνων ἔργον· καὶ τοῦτο γὰρ πρὸς τὸ χρήσιμον καὶ κατὰ τὸ ἀληθὲς καὶ μετ᾿ ἐπικρύψεως συμφερόντως λέγεται. πλὴν ὡς ἐπίπαν οὐ πονηροὺς ὑπάγονται οἱ τὰ χριστιανισμοῦ πρεσβεύοντες. ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐπηρεάζομεν εἰς τὸ θεῖον· λέγομεν γὰρ περὶ αὐτοῦ καὶ ἀληθῆ καὶ τοῖς πολλοῖς σαφῆ μὲν εἶναι δοκοῦντα οὐ σαφῆ δ᾿ ὄντα ἐκείνοις ὡς τοῖς ὀλίγοις, φιλοσοφεῖν ἀσκοῦσι τὰ κατὰ τὸν λόγον.
3.80Kelsos Hristiyanlığı benimseyenlerin boş ümitlerle kandırıldığını da söylüyor. Mutlu hayat ve ilahi olanla ortaklık hakkındaki öğretiyi suçlayan bu adama şöyle diyeceğiz: Sana kalırsa, be adam, Pythagoras'ın ve Platon'un ruh hakkındaki öğretisini, yani ruhun tabiatça göğün kubbesine yükselebileceğini ve göklerin ötesindeki yerde mesut seyircilerin seyrettiklerini seyredebileceğini kabul edenler de boş ümitlerle kandırılmış oluyor. Sana göre, ey Kelsos, ruhun ölümden sonra da varlığını sürdürdüğünü kabul eden ve kahraman olup tanrılarla birlikte yaşayacak şekilde yaşayanlar da boş ümitlerle kandırılmış oluyor. Belki "dışarıdan gelen" nous'un ölümsüz olduğuna ve varlığını sürdüreceğine inananlar için de Kelsos boş ümitlerle kandırıldıklarını söyleyebilir. O hâlde mezhebini artık gizlemesin, Epikurosçu olduğunu itiraf etsin ve Yunanlar ile barbarlar arasında ruhun ölümsüzlüğü, ölümden sonra varlığını sürdürmesi ya da nous'un ölümsüzlüğü hakkında söylenmiş, hiç de küçümsenemeyecek sözlere karşı mücadele etsin. Bunların, kendilerine onay verenleri boş ümitlerle aldatan sözler olduğunu, kendi felsefesinin sözlerinin ise boş ümitlerden arınmış olduğunu göstersin: Bu sözler ya iyi ümitlere götürür ya da —ki bu onun görüşüne daha uygundur— ruh hemen ve tamamen yok olduğu için hiçbir ümit uyandırmaz. Meğerki Kelsos ve Epikurosçular, kendi gayeleri olan haz hakkındaki ümidin boş olduğunu kabul etmesinler; onlara göre iyi olan bu hazdır, yani "etin dengeli durumu ve bunun hakkında Epikuros'un beslediği güvenilir ümit."
Ἐπεὶ δὲ καὶ κούφαις ἐλπίσι φησὶν ὑπάγεσθαι τοὺς χριστιανίζοντας ὁ Κέλσος, φήσομεν πρὸς αὐτὸν ἐγκαλοῦντα τῷ περὶ τῆς μακαρίας ζωῆς λόγῳ καὶ τῷ περὶ τῆς πρὸς τὸ θεῖον κοινωνίας ὅτι ὅσον ἐπὶ σοὶ, ὦ οὗτος, κούφαις ὑπάγονται ἐλπίσι καὶ οἱ τὸν Πυθαγόρου καὶ Πλάτωνος παραδεξάμενοι περὶ ψυχῆς λόγον, πεφυκυίας ἀναβαίνειν ἐπὶ τὴν ἁψῖδα τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐν τῷ ὑπερουρανίῳ τόπῳ θεωρεῖν τὰ τῶν εὐδαιμόνων θεατῶν θεάματα. κατὰ σὲ δὲ. ὦ Κέλσε, καὶ οἱ παραδεξάμενοι τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιδιαμονὴν καὶ βιοῦντες, ὥσθ᾿ ἥρωες γενέσθαι καὶ μετὰ θεῶν ἕξειν τὰς διατριβὰς, κούφαις ἐλπίσιν ὑπάγονται. τάχα δὲ καὶ οἱ πεισθέντες περὶ τοῦ „θύραθεν“ νοῦ ὡς ⟨(ἀ)⟩θανάτου, καὶ νοῦ διεξαγωγὴν ἕξοντος. κούφαις ἂν ὑπάγεσθαι λέγοιντο ὑπὸ Κέλσου ἐλπίσιν. ἀγωνισάσθω οὖν μηκέτι κρύπτων τὴν ἑαυτοῦ αἵρεσιν ἀλλ᾿ ὁμολογῶν Ἐπικούρειος εἶναι πρὸς τὰ παρ᾿ Ἕλλησι καὶ βαρβάροις οὐκ εὐκαταφρονήτως λεγόμενα περὶ τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς ἢ τῆς ἐπιδιαμονῆς αὐτῆς ἢ τῆς τοῦ νοῦ ἀθανασίας, καὶ παραδεικνύτω ταῦτα μὲν εἶναι λόγους, κούφαις ἐλπίσιν ἀπατῶντας τοὺς συγκατατιθεμένους αὐτοῖς. τοὺς δὲ τῆς ἑαυτοῦ φιλοσοφίας καθαροὺς εἶναι κούφων ἐλπίδων καὶ ἤτοι προσάγοντας ἐλπίσιν ἀγαθαῖς ἢ. ὅπερ μᾶλλον ἀκόλουθόν ἐστιν αὐτῷ, οὐδεμίαν ἐμποιοῦντας ἐλπίδα διὰ τὴν τῆς ψυχῆς εὐθέως παντελῆ φθοράν. εἰ μὴ ἄρα Κέλσος καὶ οἱ Ἐπικούρειοι οὐ φήσουσι κούφην εἶναι ἐλπίδα τὴν περὶ τοῦ τέλους αὐτῶν τῆς ἡδονῆς, ἥτις κατ᾿ αὐτούς ἐστι τὸ ἀγαθὸν, τὸ τῆς σαρκὸς εὐσταθὲς κατάστημα καὶ τὸ περὶ ταύτης πιστὸν Ἐπικούρῳ ἔλπισμα.
3.81Kelsos'a karşı ruhun ölümsüzlüğü ya da ölümden sonra varlığını sürdürmesi hakkında felsefe yapmış olanları Hristiyan öğretisine uygun düşmeyecek biçimde ele aldığımı sanma. Onlarla bazı ortak noktalarımız olduğu için, gelecekteki mutlu hayatın yalnız İsa'nın getirdiği Tanrı saygısını ve evrenin yaratıcısına karşı saf, temiz ve hiçbir yaratılmış şeyle karışmamış dindarlığı benimsemiş olanlara ait olacağını daha yerinde bir şekilde göstereceğiz. İnsanları hangi daha iyi şeyleri küçümsemeye ikna ettiğimizi isteyen göstersin. Bize göre, kusursuz ve temiz yaşamış, evrenin Tanrısı'na bölünmez ve parçalanmaz bir sevgi beslemiş olanlara düşecek ve Tanrı'nın armağanı olarak karşılarına çıkacak mutlu gaye, Tanrı katında, Mesih'tedir, yani Logos'ta, bilgelikte ve bütün aretē'dedir. İsteyen bunu, Yunanlar ya da barbarlar arasındaki her felsefe okulunun gayesiyle ya da gizem ayinlerinin vaadiyle karşılaştırsın. Ötekilerden birine göre olan gayenin bizimkinden daha iyi olduğunu, onunkinin doğru olduğu için tutarlı, bizimkinin ise Tanrı'nın armağanına ve iyi yaşamış olanlara yakışmadığını, ya da bunların temiz peygamberlerin ruhlarını dolduran ilahi ruh tarafından söylenmediğini göstersin. İsteyen, herkesin insan sözü olduğunu kabul ettiği sözlerin, ilahi olduğu ispat edilen ve Tanrı'dan esinlenerek bildirilmiş sözlerden daha iyi olduğunu göstersin. Hem hangi daha iyi şeylerden uzak durmanın, kabul edenler için daha hayırlı olacağını öğretiyoruz ki? Kaba kaçmazsa söyleyeyim: Kendini her şeyin üstündeki Tanrı'ya emanet etmekten ve kendini, insanı yaratılmış her şeyden uzaklaştırıp canlı ve diri Logos aracılığıyla —ki o hem diri bilgelik hem de Tanrı'nın oğludur— her şeyin üstündeki Tanrı'ya yaklaştıran öğretiye adamaktan daha iyi hiçbir şey düşünülemeyeceği apaçıktır.
Ama Kelsos'un eserine karşı yazdırdığımız üçüncü kitap da burada yeterli bir sınıra ulaştığına göre sözümüzü burada bitirelim; sonraki kitapta Kelsos'un bundan sonra yazdıklarına karşı mücadele edeceğiz.
Μὴ ὑπολάβῃς δέ με οὐχ ἁρμοζόντως τῷ Χριστιανῶν λόγῳ παρειληφέναι πρὸς τὸν Κέλσον τοὺς περὶ τῆς ἀθανασίας ἢ τῆς ἐπιδιαμονῆς τῆς ψυχῆς φιλοσοφήσαντας· πρὸς οὓς κοινά τινα ἔχοντες εὐκαιρότερον παραστήσομεν ὅτι ἡ μέλλουσα μακαρία ζωὴ μόνοις ἔσται τοῖς ⟨(τὴν)⟩ κατὰ τὸν Ἰησοῦν θεοσέβειαν καὶ εἰς τὸν τῶν ὅλων δημιουργὸν εὐσέβειαν εἰλικρινῆ καὶ καθαρὰν καὶ ἄμικτον πρὸς ὅτι ποτ᾿ οὖν γενητὸν παραδεξαμένοις. ποίων δὲ κρειττόνων καταφρονεῖν παραπείθομεν τοὺς ἀνθρώπους, παραδεικνύτω ὁ βουλόμενος· καὶ ἀντιπαραθέτω τὸ καθ᾿ ἡμᾶς παρὰ θεῷ ἐν Χριστῷ, τουτέστι τῷ λόγῳ καὶ τῆ σοφίᾳ καὶ πάσῃ ἀρετῇ. τέλος μακάριον τοῖς ἀμέμπτως καὶ καθαρῶς βιώσασι καὶ τὴν πρὸς τὸν τῶν ὅλων θεὸν ἀγάπην ἀδιαίρετον καὶ ἄσχιστον ἀνειληφόσι συμβησόμενον, καὶ δωρεᾷ θεοῦ ἀπαντησόμενον. τῷ καθ᾿ ἑκάστην φιλόσοφον αἵρεσιν ἐν Ἕλλησιν ἢ βαρβάροις ἢ μυστηριώδη ἐπαγγελίαν τέλει· καὶ δεικνύτω τὸ κατά τινα τῶν ἄλλων τέλος κρεῖττον τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ ἀκόλουθον μὲν ὡς ἀληθὲς ἐκεῖνο τὸ δ᾿ ἡμέτερον οὐχ ἁρμόζον δωρεᾷ θεοῦ οὐδὲ τοῖς εὖ βιώσασιν. ἢ οὐχ ὑπὸ θείου πνεύματος. πληρώσαντος τὰς τῶν καθαρῶν προφητῶν ψυχὰς. ταῦτα λελέχθαι. δεικνύτω δ᾿ ὁ βουλόμενος κρείττονας τοὺς ὁμολογουμένους παρὰ πᾶσιν ἀνθρωπίνους λόγους τῶν ἀποδεικνυμένων θείων καὶ ἐκ θεοφορίας ἀπηγγελμένων. τίνων δὲ καὶ κρειττόνων τοὺς ἀποδεχομένους διδάσκομεν ἄμεινον ἀπαλλάξειν; εἰ γὰρ μὴ φορτικὸν εἰπεῖν, αὐτόθεν φαίνεται ὅτι οὐδὲν οὐκ ἐπινοηθῆναι ὡς κρεῖττον εἶναι δύναται τοῦ ἐμπιστεῦσαι ἑαυτὸν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ καὶ ἀναθεῖναι διδασκαλίᾳ, παντὸς μὲν ἀφιστάσῃ γενητοῦ προσαγούσῃ δὲ δι᾿ ἐμψύχου καὶ ζῶντος λόγου, ὅς ἐστι καὶ σοφία ζῶσα καὶ υἱὸς θεοῦ, τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. ἀλλὰ γὰρ αὐτάρκη περιγραφὴν ἐν τούτοις καὶ τοῦ τρίτου τόμου τῶν πρὸς τὸ Κέλσου σύγγραμμα ἡμῖν ὑπαγορευθέντων εἰληφότος, αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὸν λόγον, ἐν τοῖς ἑξῆς πρὸς τὰ μετὰ τοῦτο γεγραμμένα τῷ Κέλσῳ ἀγωνιούμενοι. # Kitap 4 ### ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΤΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ.