I. Kitap
1.1Hristiyanlığı kötülemek isteyen Kelsos'un ilk ana noktası şudur: Hristiyanlar, yürürlükteki âdetlere aykırı olarak birbirleriyle gizlice anlaşmalar yaparlar. Çünkü anlaşmaların bir kısmı açıktır, kanunlara uygun yapılanlar böyledir; bir kısmı ise gizlidir, yürürlükteki âdetlere aykırı olarak yapılanlar da böyledir. Hristiyanların birbirlerine karşı beslediği, sevgi denen bağı da kötülemek ister: ona göre bu sevgi ortak tehlikeden doğar ve yeminlerden daha güçlüdür. Kelsos ortak kanunu dilinden düşürmeyip Hristiyanların anlaşmalarının bu kanuna aykırı olduğunu söylediği için, buna şöyle cevap vermek gerekir: Bir adam kanunları kanunsuzluktan ibaret olan İskitlerin arasına düşse ve kaçıp kurtulma fırsatı bulamadan onların yanında yaşamak zorunda kalsa, hakikatin kanunu uğruna — ki bu, İskitlere göre kanunsuzluktur — kendisi gibi düşünenlerle onların âdetlerine aykırı anlaşmalar yapması yerinde olur. Aynı şekilde hakikatin yargısı önünde milletlerin heykellere ve tanrısız çok tanrıcılığa dair kanunları, İskitlerin kanunlarıdır, hatta İskitlerinkinden de dinsiz bir şeydir. Demek ki hakikat uğruna yürürlükteki âdetlere aykırı anlaşmalar yapmak akla aykırı değildir. Bir zorba şehrin yönetimini ele geçirmiş olsa ve birileri onu ortadan kaldırmak için gizlice anlaşmalar yapsa, iyi bir iş yapmış olurlardı. Hristiyanlar da, kendi aralarında İblis denen varlık ve yalan zorbalık ettiği için, İblis'e karşı ve ikna edebildikleri başka insanları — bir tür İskit kanunu ve zorba kanunu olan o kanundan uzaklaşmaları için — kurtarmak üzere, İblis'in koyduğu âdetlere aykırı anlaşmalar yaparlar.
Πρῶτον τῷ Κέλσῳ κεφάλαιόν ἐστι βουλομένῳ διαβαλεῖν χριστιανισμὸν, ὡς συνθήκας κρύβδην πρὸς ἀλλήλους ποιουμένων Χριστιανῶν παρὰ τὰ νενομισμένα, ὅτι τῶν συνθηκῶν αἱ μέν εἰσι φανεραὶ, ὅσαι κατὰ νόμους γίνονται, αἱ δὲ ἀφανεῖς, οσαι παρὰ τὰ νενομισμένα συντελοῦνται. καὶ βούλεται διαβαλεῖν τὴν καλουμένην ἀγάπην Χριστιανῶν πρὸς ἀλλήλους, ἀπὸ τοῦ κοινοῦ κινδύνου ὑφισταμένην καὶ δυναμένην ὑπερόρκια. ἐπεὶ οὖν τὸν κοινὸν νόμον θρυλεῖ παρὰ τοῦτον λέγων Χριστιανοῖς τὰς συνθήκας, λεκτέον πρὸς τοῦτο ὅτι, ὥσπερ εἴ τις παρὰ Σκύθαις νόμους ἀθέσμους ἔχουσι γενόμενος ἀναχωρήσεως μὴ ἔχων καιρὸν βιοῦν παρ᾿ ἐκείνοις ἀναγκάζοιτο, εὐλόγως ἂν οὗτος διὰ τὸ τῆς ἀληθείας νόμον, ὡς πρὸς τοὺς Σκύθας παρανομίαν, καὶ συνθήκας πρὸς τοὺς τὰ αὐτὰ αὐτῷ φρονοῦντας ποιήσαι ἂν παρὰ τὰ ἐκείνοις νενομισμένα· οὕτως παρ᾿ ἀληθείᾳ δικαζούσῃ οἱ νόμοι τῶν ἐθνῶν, οἱ περὶ ἀγαλμάτων καὶ τῆς ἀθέου πολυθεότητος, νόμοι εἰσὶ Σκυθῶν καὶ εἴ τι Σκυθῶν ἀσεβέστερον. οὐκ ἄλογον οὖν συνθήκας παρὰ τὰ νενομισμένα ποιεῖν τὰς ὑπὲρ ἀληθείας. ὥσπερ γὰρ, εἰ ὑπὲρ τοῦ τύραννον προλαβόντα τὰ τῆς πόλεως ἀνελεῖν συνθήκας τινὲς κρύβδην ἐποιοῦντο, καλῶς ἂν ἐποίουν· οὕτω δὴ καὶ Χριστιανοὶ, τυραννοῦντος τοῦ παρ᾿ αὐτοῖς καλουμένου διαβόλου καὶ τοῦ ψεύδους, συνθήκας ποιοῦνται παρὰ τὰ νενομισμένα τῷ διαβόλῳ κατὰ τοῦ διαβόλου καὶ ὑπὲρ σωτηρίας ἑτέρων, οὓς ἂν πεῖσαι δυνηθῶσιν ἀποστῆναι τοῦ ὡσανεὶ Σκυθῶν καὶ τυράννου νόμου.
1.2Ardından öğretinin kökünde barbar olduğunu söyler; açıkça Hristiyanlığın dayandığı Yahudiliği kastetmektedir. Hakkını vermek gerekir ki öğretinin barbarlardan gelmesini kınamaz; barbarları öğretiler bulmaya yetenekli oldukları için över. Ama buna, barbarların bulduklarını yargılamakta, sağlamlaştırmakta ve aretē için uygulamakta Yunanların daha üstün olduğunu ekler. Onun bu sözünden Hristiyanlıktaki doğru öğretilerin savunması için şu sonucu çıkarabiliriz: Yunan öğretilerinden ve eğitiminden gelip bu öğretiye yönelen biri onları yalnız doğru diye yargılamakla kalmaz, onları uygulayarak temellendirir ve Yunan tarzı ispat bakımından eksik görünen yanı da tamamlar; böylece Hristiyanlığın doğruluğunu temellendirmiş olur. Buna şunu da eklemek gerekir: Bu öğretinin kendine has, Yunanların diyalektiğe dayalı ispatından daha tanrısal bir ispatı vardır. Havari bu daha tanrısal ispata "Ruh'un ve gücün" ispatı der. "Ruh'un" ispatı denmesi, okuyanı özellikle Mesih'le ilgili konularda inandırmaya yeten peygamberlikler yüzündendir; "gücün" ispatı denmesi ise olağanüstü mucizeler yüzündendir. Bu mucizelerin gerçekten olduğu başka pek çok şeyle olduğu gibi, izlerinin, bu öğretinin istediği gibi yaşayanlar arasında hâlâ korunmasıyla da temellendirilmelidir.
Ἑξῆς βάρβαρόν φησιν ἄνωθεν εἶναι τὸ δόγμα, δηλονότι τὸν ἰουδαϊσμὸν, οὗ χριστιανισμὸς ἤρτηται. καὶ εὐγνωμόνως γε οὐκ ὀνειδίζει ἐπὶ τῇ ἀπὸ βαρβάρων ἀρχῇ τῷ λόγῳ, ἐπαινῶν ὡς ἱκανοὺς εὑρεῖν δόγματα τοὺς βαρβάρους· προστίθησι δὲ τούτοις ὅτι κρῖναι καὶ βεβαιώσασθαι καὶ ἀσκῆσαι πρὸς ἀρετὴν τὰ ὑπὸ βαρβάρων εὑρεθέντα ἀμείνονές εἰσιν Ἕλληνες. τοῦτ᾿ οὖν ἡμῖν ἐστιν ἐκ τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ λεγομένων εἰς ἀπολογίαν περὶ τῶν ἐν χριστιανισμῷ κειμένων, ὄντων ἀληθῶν, ὅτι ἀπὸ Ἑλληνικῶν τις δογμάτων καὶ γυμνασίων ἐλθὼν ἐπὶ τὸν λόγον οὐ μόνον κρίνοι ἂν αὐτὰ ἀληθῆ ἀλλὰ καὶ ἀσκήσας κατασκευάσαι ἂν καὶ τὸ δοκοῦν ἐλλιπὲς ὡς πρὸς Ἑλληνικὴν ἀπόδειξιν ἀναπληρώσαι, κατασκευάζων τὴν χριστιανισμοῦ ἀληθότητα. λεκτέον δ᾿ ἔτι πρὸς τοῦτο ὅτι ἔστι τις οἰκεία ἀπόδειξις τοῦ λόγου, θειοτέρα παρὰ τὴν ἀπὸ διαλεκτικῆς Ἑλληνικήν. ταύτην δὲ τὴν θειοτέραν ὁ ἀπόστολος ὀνομάζει ἀπόδειξιν „πνεύματος καὶ δυνάμεως.“ [ὡς] „πνεύματος“ μὲν διὰ τὰς προφητείας ἱκανὰς πιστοποιῆσαι τὸν ἐντυγχάνοντα μάλιστα εἰς τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ, „δυνάμεως“ δὲ διὰ τὰς τεραστίους δυνάμεις, ἃς κατασκευαστέον γεγονέναι καὶ ἐκ πολλῶν μὲν ἄλλων καὶ ἐκ τοῦ ἴχνη δὲ αὐτῶν ἔτι σῴζεσθαι παρὰ τοῖς κατὰ τὸ βούλημα τοῦ λόγου βιοῦσι.
1.3Bundan sonra Hristiyanların hoşlarına giden şeyleri gizlice yaptıklarını ve öğrettiklerini söyler ve bunu boş yere yapmadıklarını, çünkü başlarının üstünde asılı duran ölüm cezasından kaçındıklarını ekler; bu tehlikeyi de Sokrates gibi kişilerin felsefe yüzünden karşılaştığı tehlikelere benzetir. Pythagoras ve başka filozoflar gibi kişilerin de diyebilirdi. Buna şöyle cevap vermek gerekir: Atinalılar Sokrates konusunda hemen pişman oldular, onun hakkında içlerinde hiçbir kırgınlık kalmadı; Pythagoras konusunda da öyle. Nitekim Pythagorasçılar, Büyük Yunanistan denen İtalya'da okullarını uzun süre sürdürdüler. Hristiyanlara gelince, Roma senatosu, zaman zaman başa geçen imparatorlar, ordular, halklar ve iman edenlerin akrabaları bu öğretiye savaş açtılar; bu öğreti tanrısal bir güçle başını kaldırıp yükselmeseydi, bu kadar insanın tuzağı karşısında yenilir ve onlar da onu durdururlardı. Oysa o, kendisine tuzak kuran bütün dünyayı yendi.
Μετὰ ταῦτα περὶ τοῦ κρύφα Χριστιανοὺς τὰ ἀρέσκοντα ἑαυτοῖς ποιεῖν καὶ διδάσκειν εἰπὼν, καὶ ὅτι οὐ μάτην τοῦτο ποιοῦσιν, ἅτε διωθούμενοι τὴν ἐπηρτημένην αὐτοῖς δίκην τοῦ θανάτου, ὁμοιοῖ τὸν κίνδυνον κινδύνοις τοῖς συμβεβηκόσιν ἐπὶ φιλοσοφίᾳ ὡς Σωκράτει· ἐδύνατο λέγειν καὶ ὡς Πυθαγόρᾳ καὶ ἄλλοις φιλοσόφοις. λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο ὅτι ἐπὶ Σωκράτει μὲν εὐθέως Ἀθηναῖοι μετενόησαν, καὶ οὐδὲν παρέμεινεν αὐτοῖς περὶ αὐτοῦ πικρὸν οὐδ᾿ ἐπὶ Πυθαγόρᾳ· οἱ γοῦν Πυθαγόρειοι ἐπὶ πλεῖον τὰς διατριβὰς συνεστήσαντο ἐν Ἰταλίᾳ, τῇ κληθείσῃ μεγάλῃ Ἑλλάδι· ἐπὶ δὲ Χριστιανοῖς ἡ Ῥωμαίων σύγκλητος βουλὴ καὶ οἱ κατὰ καιρὸν βασιλεῖς καὶ τὰ στρατιωτικὰ καὶ οἱ δῆμοι καὶ οἱ τῶν πιστευόντων συγγενεῖς προσπολεμήσαντες τῷ λόγῳ ἐκώλυσαν ἂν αὐτὸν νικηθέντα ὑπὸ τῆς τῶν τοσούτων ἐπιβουλῆς, εἰ μὴ θείᾳ δυνάμει ὑπερέκυψε καὶ ὑπερανέβη, ὡς νικῆσαι ὅλον κόσμον αὐτῷ ἐπιβουλεύοντα.
1.4Ahlak alanını nasıl kötülemeye çalıştığını da görelim: Ona göre bu öğretinin ahlak kısmı öteki filozoflarda da ortaktır, saygın ve yeni bir öğreti değildir. Buna şöyle cevap verilmeli: Tanrı'nın adil bir yargısı olduğunu ileri sürenler için, herkes ortak kavramlar uyarınca ahlak alanında sağlıklı bir önkavrayışa sahip olmasaydı, işlenen günahların cezalandırılmasının yolu kapanmış olurdu. Bu yüzden aynı Tanrı'nın peygamberler ve Kurtarıcı aracılığıyla öğrettiği şeyleri bütün insanların ruhlarına ekmiş olmasında şaşılacak bir şey yoktur. Böylece her insan, "kanunun" isteğini kendi yüreğinde "yazılı" taşıdığından, tanrısal yargıda hiçbir mazeret ileri süremesin. Yunanların masal saydığı bir anlatıda Kutsal Yazı buna işaret eder: Tanrı'nın buyrukları kendi "parmağıyla" yazıp Musa'ya verdiğini, buzağı yapanların kötülüğünün de onları "kırdığını" anlatır; sanki günahın taşkını onları silip süpürdü demek ister gibi. Musa taşları yonttuktan sonra Tanrı onları ikinci kez yazıp yeniden verdi; sanki peygamberlik sözü, ilk günahtan sonra ruhu Tanrı'nın ikinci yazısı için hazırlıyordu.
Ἴδωμεν καὶ ὡς τὸν ἠθικὸν τόπον οἴεται διαβαλεῖν τῷ κοινὸν εἶναι καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους φιλοσόφους ὡς οὐ σεμνόν τι καὶ καινὸν μάθημα. πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι τοῖς εἰσάγουσι κρίσιν δικαίαν θεοῦ ἀπεκέκλειστο ἂν ἡ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις δίκη, μὴ πάντων ἐχόντων κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας πρόληψιν ὑγιῆ περὶ τοῦ ἠθικοῦ τόπου. διόπερ οὐδὲν θαυμαστὸν τὸν αὐτὸν θεὸν ἅπερ ἐδίδαξε διὰ τῶν προφητῶν καὶ τοῦ σωτῆρος ἐγκατεσπαρκέναι ταῖς ἁπάντων ἀνθρώπων ψυχαῖς· ἵν᾿ ἀναπολόγητος ἐν τῇ θείᾳ κρίσει πᾶς ἄνθρωπος ᾖ, ἔχων τὸ βούλημα „τοῦ νόμου γραπτὸν“ ἐν τῇ ἑαυτοῦ καρδίᾳ· ὅπερ ᾐνίξατο ἐν ᾧ νομίζουσιν Ἕλληνες μύθῳ ὁ λόγος ποιήσας τὸν θεὸν γεγραφέναι τῷ ἰδίῳ „δακτύλῳ“ τὰς ἐντολὰς καὶ Μωϋσεῖ δεδωκέναι, ἃς „συνέτριψεν“ ἡ κακία τῶν μοσχοποιησάντων, ὡς εἰ ἔλεγεν, ἐπέκλυσεν ἡ χύσις τῆς ἁμαρτίας. δεύτερον δὲ γράψας πάλιν ἔδωκε λατομήσαντος λίθους Μωϋσέως ὁ θεὸς, οἱονεὶ τοῦ προφητικοῦ λόγου εὐτρεπίζοντος ψυχὴν μετὰ τὴν πρώτην ἁμαρτίαν δευτέροις γράμμασι τοῦ θεοῦ.
1.5Putperestliğe dair görüşleri bu öğretinin kendine has görüşleri olarak ortaya koyar, üstelik bunları destekler de: Hristiyanların insan eliyle yapılmış şeyleri tanrı saymadığını, çünkü en bayağı ve huyu kötü zanaatkârların yaptığı, çoğu zaman da adaletsiz insanların hazırladığı şeylerin tanrı olmasının akla yatmadığını söyler. Sonra bunun ilk kez Hristiyanlarca bulunmadığını, ortak bir görüş olduğunu göstermek isteyerek Herakleitos'un şu sözünü aktarır: "Cansız şeylere tanrılara yaklaşır gibi yaklaşanlar, evlerle sohbet eden birinin yaptığını yaparlar." Bu konuda da şunu söylemek gerekir: Ahlak alanının geri kalanında olduğu gibi burada da insanlara bazı kavramlar ekilmiştir; Herakleitos da, Yunanlardan ya da barbarlardan başka biri de bunları temel alarak bu görüşü temellendirmeyi düşünmüştür. Nitekim Kelsos, Herodotos'un anlatısına dayanarak Perslerin de böyle düşündüğünü belirtir. Biz de şunu ekleyelim: Kitionlu Zenon da Devlet'inde şöyle der: "Tapınak kurmaya hiç gerek olmayacak; çünkü yapı ustalarının ve zanaatkârların işi olan hiçbir şeyi kutsal, çok değerli ve mukaddes saymamak gerekir." Açıktır ki bu öğreti hakkında da yapılması gereken şey, insanların "yüreklerine" Tanrı'nın harfleriyle yazılmıştır.
Τὰ δὲ περὶ τῆς εἰδωλολατρείας ὡς ἴδια τῶν ἀπὸ τοῦ λόγου ἐκτιθέμενος καὶ ὑποκατασκευάζει λέγων αὐτοὺς διὰ τοῦτο μὴ νομίζειν αὐτοὺς χειροποιήτους θεοὺς, ἐπεὶ μὴ εὔλογόν ἐστι τὰ ὑπὸ φαυλοτάτων δημιουργῶν καὶ μοχθηρῶν τὸ ἦθος εἰργασμένα εἶναι θεοὺς, πολλάκις καὶ ὑπὸ ἀδίκων ἀνθρώπων κατασκευασθέντα. ἐν τοῖς ἑξῆς οὖν θέλων αὐτὸ κοινοποιῆσαι ὡς οὐ πρῶτον ὑπὸ τούτου εὑρεθὲν ἐκτίθεται Ἡρακλείτου λέξιν τὴν λέγουσαν· „ὅμοια, ὡς εἴ τις τοῖς δόμοις λεσχηνεύοιτο, ποιεῖν τοὺς προσιόντας ὡς θεοῖς τοῖς ἀψύχοις.“ οὐκοῦν καὶ περὶ τούτου λεκτέον ὅτι ὁμοίως τῷ ἄλλῳ ἠθικῷ τόπῳ ἐγκατεσπάρησαν τοῖς ἀνθρώποις ἔννοιαι, ἀφ᾿ ὧν καὶ ὁ Ἡράκλειτος καὶ εἴ τις ἄλλος Ἑλλήνων ἢ βαρβάρων τοῦτ᾿ ἐνενόησε κατασκευάσαι. ἐκτίθεται γὰρ καὶ Πέρσας τοῦτο φρονοῦντας, παρατιθέμενος Ἡρόδοτον ἱστοροῦντα αὐτό. προσθήσομεν δὲ καὶ ἡμεῖς ὅτι καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐν τῇ Πολιτείᾳ φησίν· „ἱερά τε οἰκοδομεῖν οὐδὲν δεήσει· ἱερὸν γὰρ οὐδὲν χρὴ νομίζειν οὐδὲ πολλοῦ ἄξιον καὶ ἅγιον, οἰκοδόμων τε ἔργον καὶ βαναύσων.“ σαφὲς οὖν ὅτι καὶ περὶ τούτου τοῦ δόγματος γέγραπται „ἐν ταῖς καρδίαις“ τῶν ἀνθρώπων γράμμασι θεοῦ τὸ πρακτέον.
1.6Bundan sonra Kelsos, neye dayandığını bilmediğim bir şekilde, Hristiyanların birtakım daimōnların adları ve büyülü sözlerle güç kazanır göründüğünü söyler; sanırım daimōnlara karşı sözler okuyup onları kovanlara dair anlatılanları ima ediyor. Ama açıkça bu öğretiye iftira ettiği anlaşılıyor. Çünkü Hristiyanlar büyülü sözlerle değil, İsa'nın adıyla ve onunla ilgili anlatıların söylenmesiyle güç kazanırlar. Bunların söylenmesi çoğu zaman daimōnları insanlardan ayrılmaya zorlamıştır; hele söyleyenler bunları sağlıklı bir hâlle ve içtenlikle iman ederek söylediklerinde. İsa'nın adı daimōnlara karşı öyle güçlüdür ki kimi zaman kötü insanların ağzından anıldığında bile işe yarar. İsa bunu öğretirken şöyle diyordu: "O gün birçokları bana, 'Senin adınla cinleri kovduk, mucizeler yaptık' diyecekler." Kelsos'un bunu isteyerek mi gözden kaçırıp kötü niyetle davrandığını, yoksa bilmeden mi yaptığını bilmiyorum. Devamında Kurtarıcı'yı da suçlar: Ona göre İsa, yapmış göründüğü olağanüstü şeyleri büyücülükle yapabilmişti; başkalarının da aynı bilgileri öğrenip aynı şeyi yapacaklarını, bunu Tanrı'nın gücüyle yaptıklarını söyleyerek övüneceklerini önceden görmüştü; İsa bu kişileri kendi topluluğundan kovar. Kelsos onu şöyle suçlar: Aynı suçlarla yükümlü olduğu hâlde onları haklı olarak kovuyorsa kendisi de kötüdür; bunları yaptığı için kendisi kötü değilse, onun gibi davrananlar da kötü değildir. Ama İsa'nın bunları nasıl yaptığı sorusu çürütülemez görünse bile, Hristiyanların hiçbir büyü sözü pratiği kullanmadan, İsa'nın adıyla ve Kutsal Yazı'ya göre güvenilir sayılan başka sözlerle başarıya ulaştıkları açıktır.
Μετὰ ταῦτα οὐκ οἶδα πόθεν κινούμενος ὁ Κέλσος φησὶ δαιμόνων τινῶν ὀνόμασι καὶ κατακηλήσεσι δοκεῖν ἰσχύειν Χριστιανοὺς, ὡς οἶμαι αἰνισσόμενος τὰ περὶ τῶν κατεπᾳδόντων τοὺς δαίμονας καὶ ἐξελαυνόντων. ἔοικε δὲ σαφῶς συκοφαντεῖν τὸν λόγον. οὐ γὰρ κατακηλήσεσιν ἰσχύειν δοκοῦσιν ἀλλὰ τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ μετὰ τῆς ἀπαγγελίας τῶν περὶ αὐτὸν ἱστοριῶν. ταῦτα γὰρ λεγόμενα πολλάκις τοὺς δαίμονας πεποίηκεν ἀνθρώπων χωρισθῆναι. καὶ μάλισθ᾿ ὅταν οἱ λέγοντες ἀπὸ διαθέσεως ὑγιοῦς καὶ πεπιστευκυίας γνησίως αὐτὰ λέγωσι, τοσοῦτον μέν γε δύναται τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ κατὰ τῶν δαιμόνων, ὡς ἔσθ᾿ ὅτε καὶ ὑπὸ φαύλων ὀνομαζόμενον ἀνύειν· ὅπερ διδάσκων ὁ Ἰησοῦς ἔλεγε τό· „πολλοὶ ἐροῦσί μοι ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ· τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια ἐξεβάλομεν καὶ δυνάμεις ἐποιήσαμεν.“ τοῦτο δ᾿ οὐκ οἶδα πότερον ἑκὼν παρεῖδε καὶ κακουργεῖ ὁ Κέλσος ἢ μὴ ἐπιστάμενος. κατηγορεῖ δ᾿ ἐν τοῖς ἑξῆς καὶ τοῦ σωτῆρος, ὡς γοητείᾳ δυνηθέντος ἃ ἔδοξε παράδοξα πεποιηκέναι καὶ προϊδόντος ὅτι μέλλουσι καὶ ἄλλοι τὰ αὐτὰ μαθήματα ἐγνωκότες ποιεῖν τὸ αὐτὸ, σεμνυνόμενοι τῷ θεοῦ δυνάμει ποιεῖν· οὕστινας ἀπελαύνει τῆς ἑαυτοῦ πολιτείας ὁ Ἰησοῦς. καὶ κατηγορεῖ αὐτοῦ ὅτι, εἰ δικαίως ἀπελαύνει καὶ αὐτὸς ἔνοχος ὢν τοῖς αὐτοῖς, φαῦλός ἐστιν· εἰ δ᾿ αὐτὸς οὐ φαῦλος ταῦτα ποιήσας, οὐδ᾿ οἱ ὁμοίως αὐτῷ πράττοντες. ἄντικρυς δὲ, κἂν δοκῇ ἀνέλεγκτον εἶναι τὸ περὶ τοῦ Ἰησοῦ, πῶς ταῦτα ἐποίησε, σαφὲς ὅτι Χριστιανοὶ οὐδεμιᾷ μελέτῃ ἐπῳδῶν χρώμενοι τυγχάνουσιν ἀλλὰ τῷ ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ καὶ ἄλλων λόγων πεπιστευμένων κατὰ τὴν θείαν γραφήν.
1.7Sonra Kelsos öğretiye sık sık gizli dediği için bu noktada da çürütülmelidir; çünkü Hristiyanların vaazını neredeyse bütün dünya, filozofların görüşlerinden daha iyi bilmektedir. İsa'nın bir bakireden doğuşunu, çarmıha gerilişini, pek çok kişinin inandığı dirilişini ve günah işleyenleri hak ettikleri gibi cezalandıran, adilleri ise ödüle layık gören ilan edilmiş yargıyı kim bilmez? Dirilişe dair sır bile, anlaşılmadığı hâlde imansızlar tarafından alay konusu edilerek dillerde dolaşır. Bütün bunlar ortadayken öğretinin gizli olduğunu söylemek büsbütün saçmadır. Dışa dönük öğretilerin ötesinde, çoğunluğa ulaşmayan bazı şeylerin bulunması ise yalnız Hristiyanların öğretisine değil, filozofların öğretisine de özgüdür. Onlarda da bazı öğretiler dışa dönük, bazıları içe dönüktü. Pythagoras'ı dinleyenlerden kimileri yalnız "o söyledi"yi işitiyordu; kimilerine ise dinsizlerin ve henüz arınmamış kulakların duymasına layık olmayan şeyler gizlice öğretiliyordu. Yunan dünyasında ve barbarlar arasında her yerde bulunan gizem dinleri de gizli oldukları hâlde kötülenmemiştir. Bu yüzden Kelsos, Hristiyanlıktaki gizliliği doğru dürüst anlamadan onu boş yere kötülüyor.
Εἶτ᾿ ἐπεὶ πολλάκις ὀνομάζει κρύφιον τὸ δόγμα, καὶ ἐν τούτῳ αὐτὸν ἐλεγκτέον, σχεδὸν παντὸς τοῦ κόσμου ἐγνωκότος τὸ κήρυγμα Χριστιανῶν μᾶλλον ἢ τὰ τοῖς φιλοσόφοις ἀρέσκοντα. τίνα γὰρ λανθάνει ἡ ἐκ παρθένου γέννησις Ἰησοῦ καὶ ὁ ἐσταυρωμένος καὶ ἡ παρὰ πολλοῖς πεπιστευμένη ἀνάστασις αὐτοῦ καὶ ἡ καταγγελλομένη κρίσις, κολάζουσα μὲν κατ᾿ ἀξίαν τοὺς ἁμαρτάνοντας γέρως δ᾿ ἀξιοῦσα τοὺς δικαίους; ἀλλὰ καὶ μὴ νοηθὲν τὸ περὶ τῆς ἀναστάσεως μυστήριον θρυλεῖται γελώμενον ὑπὸ τῶν ἀπίστων. ἐπὶ τούτοις οὖν λέγειν κρύφιον εἶναι τὸ δόγμα πάνυ ἐστὶν ἄτοπον· τὸ δ᾿ εἶναί τινα οἷον μετὰ τὰ ἐξωτερικὰ, μὴ εἰς τοὺς πολλοὺς φθάνοντα, οὐ μόνου ἴδιον τοῦ Χριστιανῶν λόγου ἀλλὰ γὰρ καὶ τοῦ φιλοσόφων, παρ᾿ οἷς τινες μὲν ἦσαν ἐξωτερικοὶ λόγοι ἕτεροι δὲ ἐσωτερικοί· καί τινες μὲν ἀκούοντες Πυθαγόρου, ὡς „αὐτὸς ἔφα,“ ἄλλοι δ᾿ ἐν ἀποῤῥήτῳ διδασκόμενοι μενοι τὰ μὴ ἄξια φθάνειν εἰς ἀκοὰς βεβήλους καὶ μηδέπω κεκαθαρμένας. καὶ πάντα δὲ τὰ πανταχοῦ μυστήρια κατὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν βάρβαρον κρύφια ὄντα οὐ διαβέβληται· διόπερ μάτην μηδὲ νοήσας ἀκριβῶς τὸ κρύφιον τοῦ χριστιανισμοῦ διαβάλλει αὐτό.
1.8Hristiyanlık için ölümüne tanıklık edenlerin bir bakıma ustalıkla savunuculuğunu yapıyor gibi görünür; şöyle der: "İyi bir öğretiye bağlı olan kişinin, bu yüzden insanlar arasında tehlikeye düşecek olsa bile, öğretiden vazgeçmesi, vazgeçmiş gibi görünmesi ya da onu inkâr etmesi gerektiğini söylemiyorum." Hristiyanlığın görüşlerini benimseyip de benimsemiyormuş gibi görünenleri ya da inkâr edenleri kınar; öğretiye bağlı olanın vazgeçmiş gibi görünmemesi ya da onu inkâr etmemesi gerektiğini söyler. Kelsos'un kendi kendisiyle çeliştiği gösterilmelidir. Çünkü başka yazılarından Epikurosçu olduğu anlaşılıyor; burada ise öğretiyi daha makul biçimde suçluyormuş gibi görünmek için Epikuros'un görüşlerini benimsediğini açıklamaz ve insanda topraktan olandan daha üstün, Tanrı'yla akraba bir şey bulunduğunu ileri sürer. Bu şey, yani psykhē, kimde iyi durumdaysa, onların bütünüyle akrabasına — Tanrı'yı kastediyor — yöneldiğini ve onun hakkında hep bir şey işitmeyi ve onu hatırlamayı özlediklerini söyler. Ruhundaki sahteliğe bak: İyi bir öğretiye bağlı olanın, bu yüzden insanlar arasında tehlikeye düşecek olsa bile, öğretiden vazgeçmemesi, vazgeçmiş gibi görünmemesi ve onu inkâr etmemesi gerektiğini söyledikten sonra kendisi bunların tam tersine düşer. Çünkü Epikurosçu olduğunu açıklarsa, şu ya da bu şekilde takdir-i ilâhîyi kabul eden ve var olanların başına Tanrı'yı koyanları suçlamakta inandırıcı olamayacağını biliyordu. Bize ulaşan bilgilere göre Kelsos adında iki Epikurosçu yaşamıştır: biri daha önce, Nero zamanında; bu ise Hadrianus zamanında ve daha sonra.
Ἔοικε δὲ μετὰ δεινότητος συναγορεύειν πως τοῖς μαρτυροῦσι τῷ χριστιανισμῷ μέχρι θανάτου λέγων· καὶ οὐ τοῦτο λέγω, ὡς χρὴ τὸν ἀγαθοῦ δόγματος περιεχόμενον, εἰ μέλλει δι᾿ αὐτὸ κινδυνεύειν παρ᾿ ἀνθρώποις, ἀποστῆναι τοῦ δόγματος ἢ πλάσασθαι ὡς ἀφέστηκεν ἢ ἔξαρνον γενέσθαι. καὶ καταγινώσκει γε τῶν φρονούντων μὲν τὰ χριστιανισμοῦ προσποιουμένων δὲ μὴ φρονεῖν ἢ ἀρνουμένων, λέγων μὴ δεῖν τὸν ἐν τῷ δόγματι πλάσασθαι ὡς ἀφέστηκεν ἢ ἔξαρνον αὐτοῦ γενέσθαι. ἐλεγκτέον δὴ ὡς τὰ ἐναντία ἑαυτῷ λέγοντα τὸν Κέλσον. εὑρίσκεται μὲν γὰρ ἐξ ἄλλων συγγραμμάτων Ἐπικούρειος ὤν· ἐνταῦθα δὲ διὰ τὸ δοκεῖν εὐλογώτερον κατηγορεῖν τοῦ λόγου μὴ ὁμολογῶν τὰ Ἐπικούρου προσποιεῖται κρεῖττόν τι τοῦ γηΐνου εἶναι ἐν ἀνθρώπῳ συγγενὲς θεοῦ καί φησιν ὅτι οἷς τοῦτο εὖ ἔχει, τουτέστιν ἡ ψυχὴ, πάντη ἐφίεται τοῦ συγγενοῦς, λέγει δὲ τοῦ θεοῦ, καὶ ἀκούειν ἀεί τι ⟨(καὶ)⟩ ἀναμιμνήσκεσθαι περὶ ἐκείνου ποθοῦσιν. ὅρα οὖν τὸ νόθον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς, ὅτι προειπὼν, ὡς χρὴ τὸν ἀγαθοῦ δόγματος περιεχόμενον, καὶ εἰ μέλλει δι᾿ αὐτὸ κινδυνεύειν παρ᾿ ἀνθρώποις, μὴ ἀφίστασθαι τοῦ δόγματος μηδὲ πλάσασθαι ὡς ἀφέστηκε μηδ᾿ ἔξαρνον γενέσθαι, αὐτὸς τοῖς ἐναντίοις πᾶσι περιπίπτει. ᾔδει γὰρ ὅτι ὁμολογῶν Ἐπικούρειος εἶναι οὐκ ἂν ἔχοι τὸ ἀξιόπιστον ἐν τῷ κατηγορεῖν τῶν ὅπως ποτὲ πρόνοιαν εἰσαγόντων καὶ θεὸν ἐφιστάντων τοῖς οὖσι. δύο δὲ παρειλήφαμεν Κέλσους γεγονέναι Ἐπικουρείους, τὸν μὲν πρότερον κατὰ Νέρωνα τοῦτον δὲ κατὰ Ἀδριανὸν καὶ κατωτέρω.
1.9Bundan sonra Kelsos, öğretileri logosa uyarak ve akıl rehberliğinde kabul etmeye çağırır; çünkü ona göre birtakım görüşlere böyle onay vermeyen kişi mutlaka aldanır. Akılsızca inananları Kybele'nin dilenci rahiplerine ve kâhinlere, Mithras ve Sabazios tapıcılarına, Hekate'nin ya da başka bir dişi daimōnun veya daimōnların hayaletlerine — hangisine rastlarsa — kapılanlara benzetir. Nasıl o çevrelerde çoğu zaman kötü insanlar kolay aldanan kişilerin cehaletinden yararlanıp onları istedikleri yere sürüklüyorsa, Hristiyanlar arasında da aynı şeyin olduğunu söyler. Bazılarının inandıkları şeyler hakkında hesap vermek ya da hesap sormak bile istemediklerini, "Sorgulama, inan" ve "İmanın seni kurtaracak" sözlerine başvurduklarını söyler. Onlara göre "dünyadaki bilgelik kötü, akılsızlık iyidir" dediklerini de ileri sürer. Buna şöyle cevap verilmeli: Herkesin hayatın işlerini bırakıp kendini felsefeye vermesi mümkün olsaydı, kimsenin bu yoldan başka bir yol izlemesi gerekmezdi. Çünkü Hristiyanlıkta da — kaba bir şey söylemiş olmayayım diye böyle diyorum — inanılan şeylerin sorgulanması, peygamberlerdeki muammaların, İncillerdeki benzetmelerin ve sembolik olarak olmuş ya da kanun olarak konmuş sayısız başka şeyin açıklanması daha az bulunmaz. Ama bu, kısmen hayatın zorunlulukları, kısmen de insanların zayıflığı yüzünden imkânsızsa — çünkü logosa koşan pek az kişi vardır —, çoğunluğa yardım etmek için İsa'nın milletlere bıraktığı yoldan daha iyi hangi yol bulunabilir?
İman edenlerin, daha önce içinde yuvarlandıkları kötülük taşkınından sıyrılmış olan kalabalığı hakkında şunu soralım: Akılsızca inanarak huylarının bir ölçüde yatışması ve günahlar yüzünden cezalandırılanlara, iyi işler için ödüllendirilenlere dair imandan yarar görmeleri mi onlar için daha iyidir, yoksa kendilerini sözlerin sorgulanmasına verinceye dek, yalın bir imanla Tanrı'ya dönüşlerini kabul etmemek mi? Açıktır ki pek azı dışında hepsi, yalnızca inanmaktan elde ettikleri şeyi bile elde edemeyecek ve en kötü hayatın içinde kalacaklardır. Öyleyse bu öğretinin insanlığa duyduğu sevginin insan hayatına Tanrı'nın işi olmaksızın gelmediğini temellendiren başka bir şey varsa, bu da onlara katılmalıdır. Çünkü dindar bir insan, pek çok hastayı iyileştiren bir beden hekiminin bile şehirlere ve milletlere Tanrı'nın işi olmaksızın geldiğini düşünmez; çünkü insanlar arasında iyi olan hiçbir şey Tanrı'nın işi olmaksızın olmaz. Pek çok kişinin bedenini iyileştiren ya da daha iyi bir duruma getiren kişi Tanrı'nın işi olmaksızın iyileştirmiyorsa, pek çok kişinin ruhunu iyileştiren, onları döndüren ve daha iyi kılan, onları her şeyin üstündeki Tanrı'ya bağlayan, her eylemi O'nun hoşnutluğuna yöneltmeyi ve söylenen, yapılan, hatta akla gelen şeylerin en küçüğüne varıncaya dek Tanrı'nın hoşnut olmadığı her şeyden kaçınmayı öğreten kişi için bu ne kadar daha doğrudur!
Μετὰ ταῦτα προτρέπει ἐπὶ τὸ λόγῳ ἀκολουθοῦντας καὶ λογικῷ ὁδηγῷ παραδέχεσθαι δόγματα, ὡς πάντως ἀπάτης γινομένης τῷ μὴ οὕτω συγκατατιθεμένῳ τισί· καὶ ἐξομοιοῖ τοὺς ἀλόγως πιστεύοντας μητραγύρταις καὶ τερατοσκόποις, Μίθραις τε καὶ Σαβαδίοις. καὶ ὅτῳ τις προσέτυχεν, Ἑκάτης ἢ ἄλλης δαίμονος ἢ δαιμόνων φάσμασιν. ὡς γὰρ ἐν ἐκείνοις πολλάκις μοχθηροὶ ἄνθρωποι ἐπιβαίνοντες τῇ ἰδιωτείᾳ τῶν εὐεξαπατήτων ἄγουσιν αὐτοὺς ᾗ βούλονται, οὕτως φησὶ καὶ ἐν τοῖς Χριστιανοῖς γίνεσθαι. φησὶ δέ τινας μηδὲ βουλομένους διδόναι ἢ λαμβάνειν λόγον περὶ ὧν πιστεύουσι χρῆσθαι τῷ „μὴ ἐξέταζε ἀλλὰ πίστευσον“ καὶ „ἡ πίστις σου σώσει σε.“ καί φησιν αὐτοὺς λέγειν· „κακὸν ἡ ἐν τῷ κόσμῳ σοφία ἀγαθὸν δ᾿ ἡ μωρία.“ λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο ὅτι εἰ μὲν οἷόν τε πάντας καταλιπόντας τὰ τοῦ βίου πράγματα σχολάζειν τῷ φιλοσοφεῖν, ἄλλην ὁδὸν οὐ μεταδιωκτέον οὐδενὶ ἢ ταύτην μόνην. εὑρεθήσεται γὰρ ἐν τῷ χριστιανισμῷ οὐκ ἐλάττων, ἵνα μὴ φορτικόν τι εἴπω, ἐξέτασις τῶν πεπιστευμένων καὶ διήγησις τῶν ἐν τοῖς προφήταις αἰνιγμάτων καὶ τῶν ἐν τοῖς εὐαγγελίοις παραβολῶν καὶ ἄλλων μυρίων συμβολικῶς γεγενημένων ἢ νενομοθετημένων. εἰ δὲ τοῦτ᾿ ἀμήχανον πῇ μὲν διὰ τὰς τοῦ βίου ἀνάγκας πῇ δὲ καὶ διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀσθένειαν, σφόδρα ὀλίγων ἐπὶ τὸν λόγον ᾀττόντων, ποία ἂν ἄλλη βελτίων μέθοδος πρὸς τὸ τοῖς πολλοῖς βοηθῆσαι εὑρεθείη τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ τοῖς ἔθνεσι παραδοθείσης; καὶ πυνθανόμεθά γε περὶ τοῦ πλήθους τῶν πιστευόντων, τὴν πολλὴν χύσιν τῆς κακίας ἀποθεμένων, ἐν ᾗ πρότερον ἐκαλινδοῦντο· πότερον βέλτιόν ἐστιν αὐτοῖς ἀλόγως πιστεύουσι κατεστάλθαι πως τὰ ἤθη καὶ ὠφελῆσθαι διὰ τὴν περὶ τῶν κολαζομένων ἐπὶ ἁμαρτίαις καὶ τιμωμένων ἐπὶ ἔργοις χρηστοῖς πίστιν, ἢ μὴ προσίεσθαι αὐτῶν τὴν ἐπιστροφὴν μετὰ ψιλῆς πίστεως, ἕως ἂν ἐπιδῶσιν ἑαυτοὺς ἐξετάσει λόγων; φανερῶς γὰρ οἱ πάντες παρ᾿ ἐλαχίστους οὐδὲ τοῦτο λήψονται, ὅπερ εἰλήφασιν ἐκ τοῦ ἁπλῶς πεπιστευκέναι, ἀλλὰ μενοῦσιν ἐν κακίστῳ βίῳ. εἴπερ οὖν ἄλλο τι κατασκευαστικόν ἐστι τοῦ τὸ φιλάνθρωπον τοῦ λόγου οὐκ ἀθεεὶ τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιδεδημηκέναι, καὶ τοῦτ᾿ αὐτοῖς συγκαταριθμητέον. ὁ γὰρ εὐλαβὴς οὐδὲ σωμάτων ἰατρὸν, πολλοὺς ἐπὶ τὸ βέλτιον νοσοῦντας ἀγαγόντα, οἰήσεται ἀθεεὶ πόλεσι καὶ ἔθνεσιν ἐπιδημεῖν· οὐδὲν γὰρ χρηστὸν ἐν ἀνθρώποις ἀθεεὶ γίνεται. εἰ δὲ ὁ πολλῶν σώματα θεραπεύσας ἢ ἐπὶ τὸ βέλτιον προαγαγὼν οὐκ ἀθεεὶ θεραπεύει, πόσῳ πλέον ὁ πολλῶν ψυχὰς θεραπεύσας καὶ ἐπιστρέψας καὶ βελτιώσας, καὶ ἀναρτήσας αὐτὰς θεοῦ τοῦ ἐπὶ πᾶσι καὶ διδάξας πᾶσαν πρᾶξιν ἀναφέρειν ἐπὶ τὴν ἐκείνου ἀρέσκειαν καὶ πάντ᾿ ἐκκλίνειν, ὅσ᾿ ἀπάρεστά εἰσι θεῷ, μέχρι τοῦ ἐλαχίστου τῶν λεγομένων ἢ πραττομένων ἢ καὶ εἰς ἐνθύμησιν ἐρχομένων;
1.10Sonra iman konusunu dillerinden düşürmedikleri için şunu söylemek gerekir: Biz imanı çoğunluk için yararlı bir şey olarak kabul ediyor ve her şeyi bırakıp aklın sorgulamasını izleyemeyenlere akla dayanmadan da inanmayı öğrettiğimizi itiraf ediyoruz. Onlar ise bunu itiraf etmedikleri hâlde fiilen aynısını yapıyorlar. Felsefeye özendirilip kendini filozofların okullarından birine şans eseri atan kişi, ya böyle bir öğretmene rastlamış olduğu için ya da o okulun daha üstün olduğuna inandığı için oraya gider; başka bir sebeple değil. Bütün filozofların ve farklı okulların sözlerini, bunlardan birinin çürütülüp ötekinin temellendirilişini dinlemeyi beklemeden Stoacı, Platoncu, Peripatetik, Epikurosçu ya da filozofların herhangi bir okulundan olmayı seçer. Bunu itiraf etmek istemeseler de, akla dayanmayan bir atılımla, sözgelişi Stoacı öğretiyi uygulamaya yönelirler ve ötekileri bırakırlar: Platoncu öğretiyi ötekilerden daha aşağı diye küçümserler, Peripatetik öğretiyi de en insanca öğreti olduğu ve öteki okullardan daha açık yüreklilikle insani iyileri kabul ettiği için küçümserler. Kimileri de ilk karşılaşmada, yeryüzünde kötülerin ve iyilerin başına gelenler yüzünden takdir-i ilâhî konusunda sarsılıp aceleyle takdir-i ilâhî diye hiçbir şey olmadığına onay vermiş, Epikuros'un ve Kelsos'un öğretisini seçmişlerdir.
Εἶτ᾿ ἐπεὶ τὰ περὶ τῆς πίστεως θρυλοῦσι, λεκτέον ὅτι ἡμεῖς μὲν παραλαμβάνοντες αὐτὴν ὡς χρήσιμον τοῖς πολλοῖς ὁμολογοῦμεν διδάσκειν πιστεύειν καὶ ἀλόγως τοὺς μὴ δυναμένους πάντα καταλιπεῖν καὶ ἀκολουθεῖν ἐξετάσει λόγου, ἐκεῖνοι δὲ τοῦτο μὴ ὁμολογοῦντες τοῖς ἔργοις αὐτὸ ποιοῦσι. τίς γὰρ προτραπεὶς ἐπὶ φιλοσοφίαν καὶ ἀποκληρωτικῶς ἐπί τινα αἵρεσιν ἑαυτὸν φιλοσόφων ῥίψας ἢ τῷ εὐπορηκέναι τοιοῦδε διδασκάλου ἄλλως ἐπὶ τοῦτο ἔρχεται ἢ τῷ πιστεύειν τὴν αἵρεσιν ἐκείνην κρείττονα εἶναι; οὐ γὰρ περιμείνας ἀκοῦσαι τοὺς πάντων φιλοσόφων λόγους καὶ τῶν διαφόρων αἱρέσεων καὶ τὴν ἀνατροπὴν τροπὴν μὲν τῶνδε κατασκευὴν δὲ ἑτέρων, οὕτως αἱρεῖται ἤτοι Στωϊκὸς ἢ Πλατωνικὸς ἢ Περιπατητικὸς ἢ Ἐπικούρειος εἶναι ἢ ὁποιασδήποτε φιλοσόφων αἱρέσεως· ἀλλ᾿ ἀλόγῳ τινὶ, κἂν μὴ βούλωνται τοῦτο ὁμολογεῖν, φορᾷ ἔρχονται ἐπὶ τὸ ἀσκῆσαι. φέρ᾿ εἰπεῖν. τὸν Στωϊκὸν λόγον, καταλιπόντες τοὺς λοιπούς· τὸν Πλατωνικὸν ὑπερφρονήσαντες ὡς ταπεινότερον τῶν ἄλλων ἢ τὸν Περιπατητικὸν ὡς ἀνθρωπικώτατον καὶ μᾶλλον τῶν λοιπῶν αἱρέσεων εὐγνωμόνως ὁμολογοῦντα τὰ ἀνθρώπινα ἀγαθά. καὶ ἀπὸ πρώτης δὲ προσβολῆς ταραχθέντες τινὲς εἰς τὸν περὶ προνοίας λόγον ἐκ τῶν ἐπὶ γῆς γινομένων φαύλοις καὶ σπουδαίοις προπετέστερον συγκατέθεντο τῷ μηδαμῶς εἶναι πρόνοιαν καὶ τὸν Ἐπικούρου καὶ Κέλσου εἵλοντο λόγον.
1.11Öyleyse, söylediğimiz gibi, Yunanlar ya da barbarlar arasında okul kurmuş olanlardan birine inanmak gerekiyorsa, her şeyin üstündeki Tanrı'ya ve yalnız O'na tapılması gerektiğini, geri kalan şeylerin ise ya var olmadıkları için ya da var olup saygıya layık olsalar bile secdeye ve tapınmaya layık olmadıkları için bir kenara bırakılması gerektiğini öğretene inanmak neden daha doğru olmasın? Bu konularda yalnız inanmakla kalmayıp olayları akılla da inceleyen kişi, aklına gelen ve derinlemesine araştırarak bulduğu ispatları söyleyecektir. İnsanın bütün işleri imana bağlıyken, o işlerdense Tanrı'ya inanmak neden daha makul olmasın? Kim denize açılır, evlenir, çocuk sahibi olur ya da tohumu toprağa saçar da daha iyi şeylerle karşılaşacağına inanmaz? Oysa tersinin olması da mümkündür, hatta kimi zaman olur. Yine de daha iyi şeylerle, dilediği şeylerle karşılaşacağına duyduğu iman, herkesi belirsiz ve başka türlü sonuçlanabilecek işlere bile cesaretle girişmeye yöneltir. Sonucunun ne olacağı belirsiz olan her işte hayatı ayakta tutan şey umut ve gelecekle ilgili iyimser bir imansa, iman eden kişinin bu imanı — açılınan denize, ekilen toprağa, evlenilen kadına ve insanlar arasındaki öteki şeylere duyulan imandan çok — bütün bunları yaratan Tanrı'ya ve aşırı bir yüce gönüllülük ve tanrısal bir büyüklükle bu öğretiyi dünyanın her yanındaki insanlara ulaştırmayı göze alan kişiye yöneltmesi neden daha makul olmasın? O, büyük tehlikeleri ve onursuz sayılan bir ölümü insanlar uğruna göğüslemişti; başlangıçta ikna olup öğretisine hizmet edenlere de her türlü tehlikeye ve her an bekledikleri ölümlere rağmen, insanların kurtuluşu için dünyanın her yanına gitmeyi göze almayı öğretmişti.
Εἴπερ οὖν δεῖ πιστεύειν, ὡς ὁ λόγος ἐδίδαξεν. ἑνί τινι τῶν αἱρέσεις εἰσηγησαμένων ἐν Ἕλλησιν ἢ βαρβάροις. πῶς οὐχὶ μᾶλλον τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ καὶ τῷ διδάσκοντι τοῦτον μόνον δεῖν σέβειν τὰ δὲ λοιπὰ, ἤτοι ὡς μὴ ὄντα ἢ ὡς ὄντα μὲν καὶ τιμῆς ἄξια οὐ μὴν καὶ προσκυνήσεως καὶ σεβασμοῦ, παρορᾶν; περὶ ὧν ὁ μὴ πιστεύων μόνον ἀλλὰ καὶ λόγῳ θεωρῶν τὰ πράγματα ἐρεῖ τὰς ὑποπιπτούσας αὐτῷ καὶ εὑρισκομένας ἐκ τοῦ πάνυ ζητεῖν ἀποδείξεις. πῶς δ᾿ οὐκ εὐλογώτερον, πάντων τῶν ἀνθρωπίνων πίστεως ἠρτημένων. ἐκείνων μᾶλλον πιστεύειν τῷ θεῷ; τίς γὰρ πλεῖ ἢ γαμεῖ ἢ παιδοποιεῖται ἢ ῥίπτει τὰ σπέρματα ἐπὶ τὴν γῆν μὴ τὰ κρείττονα πιστεύων ἀπαντήσεσθαι. δυνατοῦ ὄντος καὶ τοῦ ἐναντία γενέσθαι καὶ ἔστιν ὅτε γινομένου; ἀλλ᾿ ὅμως ἡ περὶ τοῦ τὰ κρείττονα καὶ τὰ κατ᾿ εὐχὴν ἀπαντήσεσθαι πίστις τολμᾶν πάντας ποιεῖ καὶ ἐπὶ τὰ ἄδηλα καὶ δυνατὰ ἄλλως συμβῆναι. εἰ δὲ συνέχει τὸν βίον ἐν πάσῃ πράξει ἀδήλῳ, ὅπως ἐκβήσεται. ἡ ἐλπὶς καὶ ἡ περὶ τῶν μελλόντων χρηστοτέρα πίστις, πῶς οὐ μᾶλλον αὕτη παραληφθήσεται εὐλόγως τῷ πιστεύοντι ὑπὲρ τὴν πλεομένην θάλασσαν καὶ γῆν σπειρομένην καὶ γυναῖκα γαμουμένην καὶ τὰ λοιπὰ ἐν ἀνθρώποις πράγματα τῷ ταῦτα πάντα δημιουργήσαντι θεῷ καὶ τῷ μετὰ ὑπερβαλλούσης μεγαλονοίας καὶ θείας μεγαλοφροσύνης τολμήσαντι τοῦτον τὸν λόγον παραστῆσαι τοῖς πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης μετὰ μεγάλων κινδύνων καὶ θανάτου νομιζομένου ἀτίμου, ἃ ὑπέμεινεν ὑπὲρ ἀνθρώπων, διδάξας καὶ τοὺς ὑπηρετεῖσθαι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ πεισθέντας μετὰ πάντων κινδύνων καὶ τῶν ἀεὶ προσδοκωμένων θανάτων τολμῆσαι ἀποδημῆσαι πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας;
1.12Kelsos aynen şöyle der: "Bana, sınamaya çalışan biri olarak değil (çünkü her şeyi biliyorum), herkesle eşit derecede ilgilenen biri olarak cevap vermek isterlerse iyi olur. İstemezler de alıştıkları gibi 'Sorgulama' ve benzerlerini söylerlerse, en azından söyledikleri şeylerin ne olduğunu ve nereden aktığını öğretmek zorundadırlar" vb. Onun büyük bir kibirle cüret ettiği "her şeyi biliyorum" sözüne şöyle cevap verilmeli: Peygamberleri, özellikle de herkesin kabul ettiği gibi muammalarla ve çoğunluk için kapalı sözlerle dolu olan peygamberleri okumuş olsaydı; İncillerdeki benzetmeleri, kanunun ve Yahudi tarihinin geri kalan yazılarını ve havarilerin sözlerini okumuş, okurken de iyi niyetle sözlerin anlamına girmek istemiş olsaydı, böyle küstahlaşmaz, "her şeyi biliyorum" demezdi. Bu yazılarla uğraşmış olan bizler bile "her şeyi biliyorum" demeyiz; çünkü hakikat bize sevgilidir. Hiçbirimiz "Epikuros'un bütün görüşlerini biliyorum" demez ya da Platon'un bütün görüşlerini bildiğini söylemeye cesaret etmez; çünkü onları yorumlayanlar arasında bile bu kadar anlaşmazlık vardır. "Stoacıların bütün görüşlerini" ya da "Peripatetiklerin bütün görüşlerini biliyorum" demeye kimin cüreti olur? Meğer ki Kelsos "her şeyi biliyorum" sözünü kendi cehaletlerinin farkında olmayan bazı duyarsız, sıradan insanlardan duymuş ve böyle öğretmenlerden ders aldığı için her şeyi bildiğini sanmış olsun. Bana öyle geliyor ki Kelsos, Mısır'a gidip de şöyle davranan birine benzer: Orada Mısır bilgeleri atalarından kalma yazılara dayanarak kendi aralarında tanrısal sayılan şeyler hakkında derin felsefe yaparlar; sıradan insanlar ise bazı masallar işitir, anlamlarını bilmedikleri hâlde onlarla övünürler. Bu kişi Mısırlıların sıradan insanlarından ders almış, hiçbir rahiple görüşmemiş, hiçbirinden Mısırlıların gizli öğretilerini öğrenmemiş olduğu hâlde, Mısırlıların her şeyini bildiğini sanar. Mısırlıların bilgeleri ve sıradan insanları hakkında söylediğimi Persler için de görmek mümkündür: Onlarda gizli ayinler vardır; bunlar aralarındaki bilginler tarafından akılla anlaşılarak yüceltilir, çoğunluk ve daha yüzeysel olanlar tarafından ise sembolik olarak icra edilir. Aynı şey Süryaniler, Hintliler ve hem masalları hem yazıları olan bütün halklar için de söylenmelidir.
Εἶτ᾿ ἐπεί φησιν ὁ Κέλσος αὐταῖς λέξεσιν· εἰ μὲν δὴ θελήσουσιν ἀποκρίνεσθαί μοι, ὡς οὐ διαπειρωμένῳ (πάντα γὰρ οἶδα) ἀλλ᾿ ὡς ἐξ ἴσου πάντων κηδομένῳ, εὖ ἂν ἔχοι· εἰ δ᾿ οὐκ ἐθελήσουσιν ἀλλ᾿ ἐροῦσιν, ὥσπερ εἰώθασι, „μὴ ἐξέταζε“ καὶ τὰ ἑξῆς, ἀνάγκη αὐτοὺς ταῦτά τε, φησὶ, διδάξαι ὁποῖ᾿ ἄττα ἐστὶν, ἃ λέγουσι, καὶ ὁπόθεν ἐῤῥύηκε, καὶ τὰ ἑξῆς· λεκτέον δὲ πρὸς τὸ πάντα γὰρ οἶδα, ἀλαζονικώτατα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀποτετολμημένον, ὅτι, εἴπερ ἀνεγνώκει μάλιστα τοὺς προφήτας, ὁμολογουμένων αἰνιγμάτων πεπληρωμένους καὶ λόγων τοῖς πολλοῖς ἀσαφῶν, καὶ εἰ ἐντετεύχει ταῖς εὐαγγελικαῖς παραβολαῖς καὶ τῇ λοιπῇ ⟨(τοῦ)⟩ νόμου καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἱστορίας γραφῇ καὶ ταῖς τῶν ἀποστόλων φωναῖς, καὶ ἀναγνοὺς εὐγνωμόνως ἐβούλετο εἰσελθεῖν εἰς τὸν τῶν λέξεων νοῦν, οὐκ ἂν οὕτως ἐθρασύνετο οὐδ᾿ εἶπε· πάντα γὰρ οἶδα. ὡς οὐδ᾿ ἡμεῖς οἱ τούτοις ἐνδιατρίψαντες εἴποιμεν ἄν· πάντα γὰρ οἶδα, φίλη γὰρ ἡ ἀλήθεια. οὐδεὶς ἡμῶν ἐρεῖ· πάντα γὰρ οἶδα τὰ Ἐπικούρου, ἢ θαῤῥήσει ὅτι πάντα οἶδε τὰ Πλάτωνος, τοσούτων οὐσῶν διαφωνιῶν καὶ παρὰ τοῖς διηγουμένοις αὐτά. τίς γὰρ οὕτω θρασὺς εἰπεῖν· πάντα γὰρ οἶδα τὰ Στωϊκὰ ἢ πάντα τὰ Περιπατητικά; εἰ μὴ ἄρα τὸ πάντα γὰρ οἶδα ἀπό τινων ἰδιωτῶν ἀναισθήτων ἀκούσας, οὐκ αἰσθανομένων τῆς ἑαυτῶν ἀμαθίας. ᾠήθη ὡς τοιούτοις διδασκάλοις χρησάμενος πάντα ἐγνωκέναι. δοκεῖ δέ μοι τοιοῦτόν τι πεποιηκέναι, ὡς εἴ τις τῇ Αἰγύπτῳ ἐπιδημήσας, ἔνθα οἱ μὲν Λἰγυπτίων σοφοὶ κατὰ τὰ πάτρια γράμματα πολλὰ φιλοσοφοῦσι περὶ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς νενομισμένων θείων, οἱ δὲ ἰδιῶται μύθους τινὰς ἀκούοντες. ὧν τοὺς λόγους οὐκ ἐπίστανται, μέγα ἐπ᾿ αὐτοῖς φρονοῦσιν, ᾤετο πάντα τὰ Αἰγυπτίων ἐγνωκέναι, τοῖς ἰδιώταις αὐτῶν μαθητεύσας καὶ μηδενὶ τῶν ἱερέων συμμίξας μηδ᾿ ἀπό τινος αὐτῶν τὰ Αἰγυπτίων ἀπόῤῥητα μαθών. ἃ δ᾿ εἶπον περὶ Αἰγυπτίων σοφῶν τε καὶ ἰδιωτῶν δυνατὸν ἰδεῖν καὶ περὶ Περσῶν· παρ᾿ οἷς εἰσι τελεταὶ. πρεσβευόμεναι μὲν λογικῶς ὑπὸ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς λογίων συμβολικῶς δὲ γινόμεναι ὑπὸ τῶν παρ᾿ αὐτοῖς πολλῶν καὶ ἐπιπολαιοτέρων. τὸ δ᾿ αὐτὸ καὶ περὶ Σύρων καὶ Ἰνδῶν καὶ τῶν ὅσοι καὶ μύθους καὶ γράμματα ἔχουσι λεκτέον.
1.13Kelsos, birçok Hristiyanın "hayattaki bilgelik kötü, akılsızlık iyidir" dediğini ileri sürdüğüne göre, şunu söylemek gerekir: Pavlus'taki sözü olduğu gibi aktarmadan bu öğretiye iftira ediyor. Söz şöyledir: "Aranızda bu çağda kendini bilge sanan biri varsa, bilge olmak için akılsız olsun; çünkü bu dünyanın bilgeliği Tanrı katında akılsızlıktır." Demek ki havari düpedüz "bilgelik Tanrı katında akılsızlıktır" demiyor, "bu dünyanın bilgeliği" diyor. Yine düpedüz "aranızda kendini bilge sanan biri varsa akılsız olsun" demiyor, "bu çağda akılsız olsun ki bilge olsun" diyor. Öyleyse "bu çağın bilgeliği" dediğimiz şey, Kutsal Yazılara göre ortadan kaldırılacak olan, yanlış kanaatlere saplanmış her türlü felsefedir. Akılsızlığa da mutlak anlamda değil, biri bu çağa göre "akılsız" olduğunda iyi deriz. Sözgelişi ruhun ölümsüzlüğüne ve onun başka bedenlere geçişi hakkında söylenenlere inanan Platoncu için de, onların bu görüşlere onay vermesiyle alay eden Stoacılara göre, Platon'un "boş cıvıltılarını" dillerine dolayan Peripatetiklere göre ve takdir-i ilâhîyi kabul edip evrenin başına Tanrı'yı koyanları batıl inançla suçlayan Epikurosçulara göre akılsızlığı benimsemiş olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca bu öğretinin de beğendiği gibi, öğretilere logosla ve bilgelikle onay vermek, yalın imanla onay vermekten çok daha üstündür; öğretinin bunu da, insanları büsbütün yararsız bırakmamak için koşullar gereği istediğini İsa'nın gerçek öğrencisi Pavlus şu sözüyle gösterir: "Tanrı'nın bilgeliği içinde dünya Tanrı'yı bilgelik yoluyla tanımadığı için, Tanrı iman edenleri vaazın akılsızlığı yoluyla kurtarmayı uygun gördü." Bu sözlerle açıkça gösteriliyor ki Tanrı'nın, Tanrı'nın bilgeliği içinde tanınması gerekiyordu. Bu böyle olmadığı için Tanrı ikinci olarak iman edenleri kurtarmayı uygun gördü; ama düpedüz akılsızlıkla değil, vaaz söz konusu olduğu ölçüde akılsızlıkla. Çünkü çarmıha gerilmiş İsa Mesih'in vaaz edilmesi, ilk bakışta vaazın akılsızlığıdır. Bunu sezen Pavlus da şöyle der: "Biz ise çarmıha gerilmiş Mesih'i vaaz ediyoruz; bu, Yahudiler için tökez taşı, milletler için akılsızlıktır; ama çağrılmış olanlar için, Yahudi olsun Yunan olsun, Mesih Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliğidir."
Ἐπεὶ δ᾿ ὁ Κέλσος ἔθηκεν ὡς λεγόμενον ὑπὸ πολλῶν Χριστιανῶν „κακὸν μέν γε ἡ ἐν τῷ βίῳ σοφία ἀγαθὸν δ᾿ ἡ μωρία“. λεκτέον ὅτι συκοφαντεῖ τὸν λόγον. μὴ ἐκθέμενος αὐτὴν τὴν παρὰ τῷ Παύλῳ κειμένην λέξιν οὕτως ἔχουσαν· „εἴ τις δοκεῖ σοφὸς εἶναι ἐν ὑμῖν, ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ μωρὸς γενέσθω. ἵνα γένηται σοφός· ἡ γὰρ σοφία τοῦ κόσμου τούτου μωρία παρὰ θεῷ ἐστιν.“ οὐκοῦν ὁ μὲν ἀπόστολός φησιν οὐχ ἁπλῶς· „ἡ σοφία μωρία παρὰ θεῷ ἐστιν.“ ἀλλ᾿ „ἡ σοφία τοῦ κόσμου τούτου.“ καὶ πάλιν οὐκ „εἴ τις δοκεῖ σοφὸς εἶναι ἐν ὑμῖν“ ἁπαξαπλῶς „μωρὸς γενέσθω,“ ἀλλ᾿ „ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ μωρὸς γενέσθω, ἵνα γένηται σοφός.“ „σοφίαν“ οὖν „τούτου τοῦ αἰῶνος“ λέγομεν τὴν κατὰ τὰς γραφὰς καταργουμένην πᾶσαν ψευδοδοξοῦσαν φιλοσοφίαν· καὶ μωρίαν λέγομεν ἀγαθὸν οὐκ ἀπολελυμένως, ἀλλ᾿ ὅτε τις τῷ αἰῶνι τούτῳ γίνεται „μωρός“· ὡς εἰ λέγοιμεν καὶ τὸν Πλατωνικὸν, πιστεύοντα τῇ ἀθανασίᾳ τῆς ψυχῆς καὶ τοῖς περὶ αὐτῆς λεγομένοις περὶ μετενσωματώσεως, μωρίαν ἀνειληφέναι ὡς πρὸς τοὺς Στωϊκοὺς διασύροντας τὴν τούτων συγκατάθεσιν, καὶ ὡς πρὸς Περιπατητικοὺς θρυλοῦντας τὰ Πλάτωνος „τερετίσματα,“ καὶ ὡς πρὸς Ἐπικουρείους δεισιδαιμονίαν ἐγκαλοῦντας τοῖς εἰσάγουσι πρόνοιαν καὶ θεὸν ἐφιστᾶσι τοῖς ὅλοις. ἔτι δὲ ὅτι καὶ κατὰ τὸ τῷ λόγῳ ἀρέσκον πολλῷ διαφέρει μετὰ λόγου καὶ σοφίας συγκατατίθεσθαι τοῖς δόγμασιν ἤπερ μετὰ ψιλῆς τῆς πίστεως, καὶ ὅτι κατὰ περίστασιν καὶ τοῦτ᾿ ἐβουλήθη ὁ λόγος, ἵνα μὴ πάντῃ ἀνωφελεῖς ἐάσῃ τοὺς ἀνθρώπους, δηλοῖ ὁ τοῦ Ἰησοῦ γνήσιος μαθητὴς Παῦλος εἰπών· „ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν θεὸν, εὐδόκησεν ὁ θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύοντας.“ σαφῶς οὖν διὰ τούτων δηλοῦται ὅτι ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ θεοῦ ἐχρῆν γινώσκεσθαι τὸν θεόν. καὶ ἐπεὶ μὴ τοῦτο γεγένηται οὕτως, δεύτερον εὐδόκησεν ὁ θεὸς σῶσαι τοὺς πιστεύοντας οὐχ ἁπαξαπλῶς διὰ μωρίας ἀλλὰ διὰ μωρίας ὅσον ἐπὶ κηρύγματι. αὐτόθεν γὰρ κηρυσσόμενος Ἰησοῦς Χριστὸς ἐσταυρωμένος μωρία ἐστὶ κηρύγματος· ὡς καὶ ὁ συναισθόμενος αὐτοῦ λέγει Παῦλος ἐν τῷ· „ἡμεῖς δὲ κηρύσσομεν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐσταυρωμένον, Ἰουδαίος μὲν σκάνδαλον ἔθνεσι δὲ μωρίαν, αὐτοῖς δὲ τοῖς κλητοῖς, Ἰουδαίοις τε καὶ Ἕλλησι, Χριστὸν θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν.“
1.14Kelsos, milletlerin pek çoğunda aynı öğretinin akrabalarının bulunduğunu düşünerek böyle bir öğretiyi başlatmış olarak bütün milletlerin adını sayar; ama nedense yalnız Yahudilere iftira eder ve onların milletini — ister ötekilerle birlikte emek vermiş ve aynı şeyleri düşünmüş olsun, ister pek çok konuda onlara benzer öğretiler koymuş olsun — ötekilerin arasında saymaz. Ona şunu sormak yerinde olur: Adını andığı milletlerin eskiliği hakkında barbarların ve Yunanların anlatılarına neden inanıyor da yalnız bu milletin anlatılarını uydurma sayıyor? Her millet kendi geçmişini hakikat sevgisiyle anlattıysa, neden yalnız Yahudilerin peygamberlerine inanmayalım? Musa ve peygamberler kendi öğretilerine yaranmak için kendi tarihleri hakkında pek çok şey yazdılarsa, öteki milletlerin yazarları için de neden benzer şeyi söylemeyelim? Yoksa Mısırlılar kendi anlatılarında Yahudileri kötülediklerinde Yahudiler hakkında güvenilir oluyorlar da, Yahudiler Mısırlılar hakkında aynı şeyleri söylediklerinde, haksız yere çok acı çektiklerini ve bu yüzden Mısırlıların Tanrı tarafından cezalandırıldığını yazdıklarında yalan mı söylüyorlar? Bu yalnız Mısırlılar için söylenmemeli; Asurluların Yahudilerle ilişkisini de buluruz ve bunlar Asurluların eski tarihlerinde anlatılır. Yahudilerin yazarları da — peygamberleri önceden söylemiş gibi görünmemek için "yazarları" diyorum — Asurluları kendi düşmanları olarak kaydetmişlerdir. Bazı milletlere bilge milletler diye inanıp ötekileri tamamen akılsız diye mahkûm eden adamın bencilliğine hemen bak. Kelsos'un şu sözünü dinle: "Kadim zamanlardan beri gelen bir söz vardır; en bilge milletler, şehirler ve bilge adamlar hep onunla uğraşmıştır." Ama Mısırlılar, Asurlular, Hintliler, Persler, Odrysler, Semadirekliler ve Eleusislilerle aynı şekilde Yahudilere de en bilge millet demek istemedi.
Συγγένειαν παρὰ πολλοῖς τῶν ἐθνῶν νομίζων εἶναι ὁ Κέλσος τοῦ αὐτοῦ λόγου πάντα μὲν ὀνομάζει τὰ ἔθνη ὡς ἀρξάμενα τοῦ τοιοῦδε δόγματος· οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως μόνους Ἰουδαίους συκοφαντεῖ, οὐ συγκαταλέγων αὐτῶν τὸ ἔθνος τοῖς λοιποῖς, ὡς εἴτε συμφιλοπονῆσαν ἐκείνοις καὶ ὁμοφρονῆσαν εἴτε παραπλήσια ἐν πολλοῖς δογματίσαν. ἄξιον οὖν αὐτὸν ἐρέσθαι, τί δήποτε ἱστορίαις μὲν βαρβάρων καὶ Ἑλλήνων πεπίστευκε περὶ τῆς ἀρχαιότητος ὧν ὠνόμασε, μόνου δὲ τοῦ ἔθνους τὰς ἱστορίας τούτου ψευδοποιεῖ. εἰ γὰρ ἕκαστοι τὰ παρ᾿ αὐτοῖς ἐξέθεντο φιλαλήθως, τί τοῖς Ἰουδαίων ἀπιστοῦμεν μόνοις προφήταις; εἰ δὲ κεχαρισμένως Μω(??)υσῆς καὶ οἱ προφῆται τῷ ἑαυτῶν λόγῳ πολλὰ ἀνέγραψαν περὶ τῶν παρὰ σφίσιν αὐτοῖς, διὰ τί τὸ παραπλήσιον οὐκ ἐροῦμεν καὶ περὶ τῶν ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι συγγραφέων; ἢ Αἰγύπτιοι μὲν ἐν ταῖς ἑαυτῶν ἱστορίαις Ἰουδαίους κακολογοῦντες πιστοί εἰσι περὶ Ἰουδαίων· ταὐτὰ δὲ λέγοντες Ἰουδαῖοι περὶ Αἰγυπτίων, πολλὰ ἀδίκως πεπονθέναι ἀναγράφοντες ἑαυτοὺς καὶ διὰ τοῦτο λέγοντες αὐτοὺς κεκολάσθαι ὑπὸ θεοῦ, ψεύδονται; καὶ οὐ περὶ Αἰγυπτίων γε μόνων τοῦτο λεκτέον· εὑρήσομεν γὰρ ἐπιπλοκὴν Ἀσσυρίων πρὸς Ἰουδαίους, καὶ ταῦτα ἱστορούμενα ἐν ταῖς Ἀσσυρίων ἀρχαιολογίαις. οὕτω δὲ καὶ Ἀσσυρίους ἀνέγραψαν ἑαυτοῖς πολεμίους οἱ Ἰουδαίων συγγραφεῖς, ἵνα μὴ δόξω προλαμβάνων λέγειν τὸ οἱ προφῆται. ὅρα οὖν εὐθέως τὸ φίλαυτον τοῦ τοῖσδε μέν τισι πιστεύοντος ὡς σοφοῖς ἔθνεσι τῶνδε δὲ καταγινώσκοντος ὡς πάντῃ ἀνοήτων. ἄκουε γὰρ λέγοντος τοῦ Κέλσου ὅτι ἔστιν ἀρχαῖος ἄνωθεν λόγος, περὶ ὃν δὴ ἀεὶ καὶ τὰ ἔθνη τὰ σοφώτατα καὶ πόλεις καὶ ἄνδρες σοφοὶ κατεγένοντο. καὶ οὐκ ἐβουλήθη ἔθνος σοφώτατον εἰπεῖν κἂν παραπλησίως [καὶ] Αἰγυπτίοις καὶ Ἀσσυρίοις καὶ Ἰνδοῖς καὶ Πέρσαις καὶ Ὀδρύσαις καὶ Σαμόθρᾳξι καὶ Ἐλευσινίοις τοὺς Ἰουδαίους.
1.15Kelsos'tan ne kadar üstündür Pythagorasçı Numenios! O, pek çok yerde son derece bilgili olduğunu göstermiş, daha çok öğretiyi incelemiş ve doğru olduğunu düşündüğü şeyleri daha çok kaynaktan toplamıştır. İyi Üzerine adlı eserinin birinci kitabında Tanrı'yı cisimsiz olarak kavramış milletlerden söz ederken bunların arasına Yahudileri de katmış; eserinde peygamberlerin sözlerini kullanmaktan ve onları mecazî olarak yorumlamaktan çekinmemiştir. Hermippos'un da Kanun Koyucular Üzerine adlı eserinin birinci kitabında, Pythagoras'ın kendi felsefesini Yahudilerden alıp Yunanlara getirdiğini anlattığı söylenir. Tarihçi Hekataios'a atfedilen bir Yahudiler Hakkında kitabı da vardır; bu kitapta Yahudi milletine bilge bir millet olarak o kadar yakınlık gösterilir ki, Herennios Philon Yahudiler Üzerine adlı eserinde önce kitabın gerçekten o tarihçiye ait olup olmadığından şüphe eder; sonra da, eğer onunsa, Hekataios'un Yahudilerdeki inandırıcılığa kapılıp onların öğretisine hak vermiş olmasının muhtemel olduğunu söyler.
Πόσῳ δὲ βελτίων Κέλσου καὶ διὰ πολλῶν δείξας εἶναι ἐλλογιμώτατος καὶ πλείονα βασανίσας δόγματα καὶ ἀπὸ πλειόνων συναγαγὼν ἃ ἐφαντάσθη εἶναι ἀληθῆ ὁ Πυθαγόρειος Νουμήνιος, ὅστις ἐν τῷ πρώτῳ περὶ τἀγαθοῦ λέγων περὶ τῶν ἐθνῶν, ὅσα περὶ τοῦ θεοῦ ὡς ἀσωμάτου διείληφεν, ἐγκατέταξεν αὐτοῖς καὶ Ἰουδαίους, οὐκ ὀκνήσας ἐν τῇ συγγραφῇ αὐτοῦ χρήσασθαι καὶ λόγοις προφητικοῖς καὶ τροπολογῆσαι αὐτούς. λέγεται δὲ καὶ Ἕρμιππον ἐν τῷ πρώτῳ περὶ νομοθετῶν ἱστορηκέναι Πυθαγόραν τὴν ἑαυτοῦ φιλοσοφίαν ἀπὸ Ἰουδαίων εἰς Ἕλληνας ἀγαγεῖν. καὶ Ἑκαταίου δὲ τοῦ ἱστορικοῦ φέρεται περὶ Ἰουδαίων βιβλίον. ἐν ᾧ προστίθεται μᾶλλόν πως ὡς σοφῷ τῷ ἔθνει ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς καὶ Ἑρέννιον Φίλωνα ἐν τῷ περὶ Ἰουδαίων συγγράμματι πρῶτον μὲν ἀμφιβάλλειν, εἰ τοῦ ἱστορικοῦ ἐστι τὸ σύγγραμμα, δεύτερον δὲ λέγειν ὅτι, εἴπερ ἐστὶν αὐτοῦ. εἰκὸς αὐτὸν συνηρπάσθαι ἀπὸ τῆς παρὰ Ἰουδαίοις πιθανότητος καὶ συγκατατεθεῖσθαι αὐτῷ τῷ λόγῳ.
1.16Kelsos'un Odrysleri, Semadireklileri, Eleusislileri ve Hiperboreleri en eski ve en bilge milletler arasına koyup da Yahudileri ne bilgeler ne de eskiler arasına almaya layık görmemesine şaşıyorum. Oysa Mısırlılarda, Fenikelilerde ve Yunanlarda Yahudilerin eskiliğine tanıklık eden pek çok eser vardır; bunları buraya aktarmayı gereksiz buldum. Dileyen, Flavius Iosephus'un Yahudilerin eskiliği hakkında yazdığı iki kitabı okuyabilir; orada Yahudilerin eskiliğine tanıklık eden yazarlardan geniş bir derleme sunar. Daha sonra yaşamış Tatianos'un da Yunanlara Söylev'i elimizdedir; o da Yahudilerin ve Musa'nın eskiliği hakkında yazmış olanları büyük bir bilgiyle sıralar. Demek ki Kelsos bunları hakikat adına değil, düşmanlık hevesiyle söylüyor gibidir; amacı, Yahudilere bağlı olan Hristiyanlığın kökenini kötülemektir. Üstelik Homeros'un "Süt İçenler"ini, Galatların Druidlerini ve Getleri, Yahudi öğretilerine akraba görüşler ileri sürdükleri için en bilge ve eski milletler sayar — bunların yazılı eserleri var mı, bilmiyorum —; İbranileri ise elinden geldiğince hem eskilikten hem bilgelikten dışlar. Yine, kendi çağdaşlarına ve eserleri aracılığıyla kendilerinden sonrakilere yararlı olmuş eski ve bilge adamların listesini yaparken Musa'yı bilgeler listesinden çıkarmıştır. Oysa Kelsos'un saydıklarının başına koyduğu Linos'tan milletleri yola getirip ıslah etmiş ne kanunlar ne de sözler kalmıştır; Musa'nın kanunlarını ise bütün dünyaya dağılmış koca bir millet taşır. Bak bakalım, Musa'yı bilgeler listesinden düpedüz kötü niyetle çıkarmış değil midir? Linos'un, Musaios'un, Orpheus'un, Pherekydes'in, Pers Zerdüşt'ün ve Pythagoras'ın bu konuları kavradıklarını, öğretilerini kitaplara geçirdiklerini ve bunların bugüne dek korunduğunu söylerken, tanrı sayılan varlıkların insanlar gibi tutkulara kapıldığını anlatan ve en çok Orpheus'un kaleme aldığı efsaneyi bile bile unutmuştur.
Θαυμάζω δὲ, πῶς Ὀδρύσας μὲν καὶ Σαμόθρᾳκας καὶ Ἐλευσινίους καὶ Ὑπερβορέους ἐν τοῖς ἀρχαιοτάτοις καὶ σοφωτάτοις ἔταξεν ἔθνεσιν ὁ Κέλσος, τοὺς δὲ Ἰουδαίους οὐκ ἠξίωσεν οὔτε εἰς σοφοὺς παραδέξασθαι οὔτε εἰς ἀρχαίους· πολλῶν φερομένων συγγραμμάτων παρὰ Αἰγυπτίοις καὶ Φοίνιξι καὶ Ἕλλησι, μαρτυρούντων αὐτῶν τῇ ἀρχαιότητι, ἅπερ ἐγὼ περισσὸν ἡγησάμην εἶναι παραθέσθαι. δυνατὸν γὰρ τὸν βουλόμενον ἀναγνῶναι τὰ γεγραμμένα Φλαυίῳ Ἰωσήπῳ περὶ τῆς τῶν Ἰουδαίων ἀρχαιότητος ἐν δυσὶν, ὅπου πολλὴν συναγωγὴν συγγραφέων φέρει μαρτυρούντων τῇ Ἰουδαίων ἀρχαιότητι. καὶ Τατιανοῦ δὲ νεωτέρου φέρεται ὁ πρὸς Ἕλληνας λόγος. πολυμαθέστατα ἐκτιθεμένου τοὺς ἱστορήσαντας περὶ τῆς Ἰουδαίων καὶ Μωϋσέως ἀρχαιότητος. ἔοικεν οὖν οὐκ ἀληθῶς ἀλλὰ φιλαπεχθημόνως ὁ Κέλσος ταῦτα λέγειν, σκοπὸν ἔχων κατηγορῆσαι τῆς ἀρχῆς τοῦ χριστιανισμοῦ. ἠρτημένης ἀπὸ Ἰουδαίων. ἀλλὰ καὶ τοὺς μὲν Ὁμήρου Γαλακτοφάγους καὶ τοὺς Γαλατῶν Δρυΐδας καὶ τοὺς Γέτας σοφώτατα λέγει ἔθνη εἶναι καὶ ἀρχαῖα, περὶ τῶν συγγενῶν τοῖς Ἰουδαϊκοῖς λόγοις διαλαμβάνοντας. ὧν οὐκ οἶδα εἰ φέρεται συγγράμματα· Ἑβραίους δὲ μόνον τὸ ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ ἐκβάλλει καὶ τῆς ἀρχαιότητος καὶ τῆς σοφίας. πάλιν τε αὖ κατάλογον ποιούμενος ἀνδρῶν ἀρχαίων καὶ σοφῶν. ὠφελησάντων τοὺς κατ᾿ αὐτοὺς καὶ διὰ συγγραμμάτων τοὺς μετ᾿ αὐτοὺς, Μωϋσέα ἐξέβαλε τοῦ καταλόγου τῶν σοφῶν. καὶ Λίνου μὲν. ὃν προέταξεν ὧν ὠνόμασεν ὁ Κέλσος, οὔτε νόμοι οὔτε λόγοι φέρονται ἐπιστρέψαντες καὶ θεραπεύσαντες ἔθνη· Μωϋσέως δὲ τοὺς νόμους ὅλον ἔθνος φέρει ἐπεσπαρμένον τῇ πάσῃ οἰκουμένῃ. ὅρα οὖν εἰ μὴ αντικρυς κακουργῶν ἐξέβαλε τοῦ καταλόγου τῶν σοφῶν καὶ Μωϋσέα. Λίνον δὲ καὶ Μουσαῖον καὶ Ὀρφέα καὶ τὸν Φερεκύδην καὶ τὸν Πέρσην Ζωροάστρην καὶ Πυθαγόραν φήσας περὶ τῶνδε διειληφέναι. καὶ ἐς βίβλους κατατεθεῖσθαι τὰ ἑαυτῶν δόγματα καὶ πεφυλάχθαι αὐτὰ μέχρι δεῦρο. καὶ ἑκὼν μὲν ἐπελάθετο τοῦ περὶ τῶν νομιζομένων θεῶν μύθου ὡς ἀνθρωποπαθῶν. ἀναγεγραμμένου μάλιστα ὑπὸ Ὀρφέως.
1.17Ardından Musa'nın anlattıklarını suçlarken onları mecazî ve alegorik olarak yorumlayanları kınar. Kitabına Doğru Söz adını veren bu pek soylu adama şöyle denebilirdi: "Be adam, senin bilge şairlerinin ve filozoflarının anlattığı türden büyük felaketlere uğrayan, iğrenç birleşmelere giren, babalarına karşı savaşa çıkan ve onların erkeklik organlarını kesen tanrılar hakkında, böyle büyük şeylere cüret ettiklerinin, böyle şeyler yaptıklarının ve başlarına böyle şeyler geldiğinin yazılmış olmasını ağırbaşlı bir dille savunuyorsun da; Musa ise bu türden şeyleri Tanrı hakkında değil, kutsal melekler hakkında bile değil, yalnız insanlar hakkında ve çok daha hafif biçimde söylediğinde — çünkü onun anlattıklarında hiç kimse Kronos'un Uranos'a yaptığına, Zeus'un babasına yaptığına cüret etmemiştir; 'insanların ve tanrıların babası'nın kendi kızıyla birleşmesi gibi bir şey de yoktur — onun kanun koyduğu insanları aldatıp yoldan çıkardığını mı sanıyorsunuz?" Bana öyle geliyor ki Kelsos, Platon'un Thrasymakhos'una benzer bir şey yapıyor: Thrasymakhos da Sokrates'in adalet hakkında dilediği gibi cevap vermesine izin vermez, "Sakın adaletin yararlı olan olduğunu söyleme, gerekli olan olduğunu da, buna benzer başka bir şey olduğunu da" der. Kelsos da Musa'daki anlatıları kendince suçlamış, onları alegoriyle yorumlayanları da kınamış — gerçi bunların daha ölçülü insanlar olduğunu söyleyerek onları bir parça övmüştür de —; böylece kendi dilediği gibi suçladıktan sonra, cevap verebilecek olanların işin tabiatına uygun biçimde savunma yapmasını adeta engellemektedir.
Ἐν δὲ τοῖς ἑξῆς κατηγορῶν τῆς Μω(??)σέως ἱστορίας αἰτιᾶται τοὺς τροπολογοῦντας καὶ ἀλληγοροῦντας αὐτήν. ἦν δ᾿ ἂν εἰπεῖν πρὸς τὸν γενναιότατον καὶ ἀληθῆ λόγον ἐπιγράψαντα τὸ ἑαυτοῦ βιβλίον. τί δήποτε. ὦ οὗτος. θεοὺς μὲν τηλικαύταις περιπίπτοντας συμφοραῖς. ὁποίας ἀναγράφουσιν οἱ σοφοί σου ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι, καὶ ἐναγέσι μίξεσι χρωμένους καὶ κατὰ τῶν πατέρων στρατευομένους καὶ τὰ αἰδοῖα αὐτῶν ἀποτέμνοντας σεμνολογεῖς ἀναγεγράφθαι τὰ τηλικαῦτα τετολμηκέναι καὶ πεποιηκέναι καὶ πεπονθέναι· ὅταν δὲ Μω(??)σῆς μὴ περὶ θεοῦ τοιαῦτα λέγῃ ἀλλὰ μηδ᾿ ἀγγέλων ἁγίων περὶ δὲ ἀνθρώπων πολλῷ ἐλάττονα (οὐδεὶς γὰρ παρ᾿ αὐτῷ ἐτόλμησεν ὅσα Κρόνος κατὰ τοῦ Οὐρανοῦ οὐδ᾿ ὅσα Ζεὺς κατὰ τοῦ πατρὸς, οὐδ᾿ ὅτι τῇ ἑαυτοῦ θυγατρὶ ὁ „πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε“ συνελήλυθεν), πλανᾶν νομίζετε ἠπατημένους τοὺς νενομοθετημένους ὑπ᾿ αὐτοῦ; δοκεῖ δὲ μοι καὶ παραπλήσιόν τι Κέλσος ποιεῖν τῷ Πλατωνικῷ Θρασυμάχῳ, μὴ ἐπιτρέποντι ὡς βούλεται ἀποκρίνασθαι περὶ τῆς δικαιοσύνης Σωκράτει ἀλλὰ λέγοντι· ὅρα μὴ τὸ συμφέρον εἴπῃς εἶναι τὸ δίκαιον μηδὲ τὸ δέον μηδ᾿ ἄλλο τι τῶν παραπλησίων. καὶ γὰρ οὗτος κατηγορήσας, ὡς οἴεται. τῶν παρὰ Μωϋσεῖ ἱστοριῶν καὶ μεμψάμενος τοῖς ἀλληγοροῦσι μετὰ τοῦ καὶ ἔπαινόν τινα περὶ αὐτῶν λέγειν, ὅτι εἰσὶν οἱ ἐπιεικέστεροι. οἱονεὶ κωλύεται κατηγορήσας, ὡς βούλεται, ἀπολογεῖσθαι τοὺς δυναμένους. ὡς πέφυκεν ἔχειν τὰ πράγματα.
1.18Kitapları kitaplarla karşılaştırmaya davet ederek şöyle diyebiliriz: "Be adam, Linos'un, Musaios'un, Orpheus'un şiirlerini ve Pherekydes'in yazısını getir de Musa'nın kanunlarıyla birlikte incele: anlatıları anlatılarla, ahlak sözlerini kanunlarla ve buyruklarla yan yana koy; hangileri dinleyenleri daha ilk duyuşta yola getirebilir, hangileri ise dinleyeni bozup mahvedebilir, bir bak. Senin yazarlarının takımının, metni olduğu gibi okuyacak olanları pek az düşündüğünü, kendi deyişinle felsefelerini yalnız mecazî ve alegorik yorum yapabilenler için yazdığını gör. Musa ise beş kitabında, söz figürleri üzerinde çalışan ve her yerde iki anlamlı ifadeyi özenle kullanan soylu bir hatip gibi davranmıştır: kanun koyduğu Yahudi kalabalığına ahlak bakımından zarar görecekleri bir fırsat vermemiş, daha kavrayışlı okuyabilen azınlığa, yani onun maksadını araştırabilenlere de derin düşünceyle dolu olmayan bir yazı sunmamıştır. Senin bilge şairlerinin kitapları, öyle görünüyor ki artık korunmuyor bile; okuyan bir yarar görseydi korunurlardı. Musa'nın yazıları ise Yahudi yaşayışına yabancı olan pek çok kişiyi bile, yazıların vaat ettiği gibi, bu kanunları ilk koyup Musa'ya veren Tanrı'nın dünyayı yaratan Tanrı olduğuna inanmaya sevk etmiştir." Çünkü bütün dünyanın yaratıcısının, bütün dünyaya kanun koyduktan sonra, sözlerine her yerdeki insanlara hâkim olabilecek bir güç vermesi yakışırdı. Bunları söylerken henüz İsa'yı ele almıyorum; hâlâ Rab'den çok daha aşağıda olan Musa'nın — sözümüz ilerledikçe gösterileceği gibi — senin bilge şairlerinden ve filozoflarından çok üstün olduğunu gösteriyorum.
Εἴποιμεν δ᾿ ἂν προκαλούμενοι βίβλους βίβλοις παραβάλλεσθαι ὅτι φέρε, ὦ οὗτος. τὰ Λίνου καὶ Μουσαίου καὶ Ὀρφέως ποιήματα καὶ Φερεκύδου τὴν γραφὴν καὶ συνεξέταζε τοῖς Μωϋσέως νόμοις. ἱστορίας ἱστορίαις καὶ ἠθικοὺς λόγους νόμοις καὶ προστάγμασι παρατιθείς· καὶ ὅρα ὁποῖα μᾶλλον ἐπιστρέψαι δύναται καὶ αὐτόθεν τοὺς ἀκούοντας, καὶ τίνα αὐτῶν κἂν ἐπιτρῖψαι τὸν ἀκροατήν· καὶ κατανόει ὅπως τὸ μὲν τάγμα τῶν σῶν συγγραφέων ὀλίγον μὲν ἐφρόντισε τῶν αὐτόθεν ἐντευξομένων. μόνοις δὲ ἄρα τοῖς τροπολογῆσαι καὶ ἀλληγορῆσαι δυναμένοις ἔγραψε τὴν ἰδίαν, ὡς φῇς, φιλοσοφίαν. ὁ δὲ Μω(??)σῆς ἀνάλογον γενναίῳ ῥήτορι σχῆμα μελετῶντι καὶ πανταχοῦ τὴν διπλόην τῆς λέξεως πεφυλαγμένως προφερομένῳ ἐπὶ τῶν πέντε βιβλίων πεποίηκε, μήτε τῷ πλήθει τῶν νομοθετουμένων Ἰουδαίων διδοὺς ἀφορμὰς βλάβης ἐν τῷ ἠθικῷ τόπῳ, μήτε τοῖς ὀλίγοις καὶ συνετώτερον ἐντυγχάνειν δυναμένοις οὐχὶ πλήρη θεωρίας ἐκτιθέμενος, τοῖς ἐρευνᾶν τὸ βούλημα αὐτοῦ δυναμένοις, γραφήν. καὶ τῶν μὲν σοφῶν σου ποιητῶν ἔοικε μηδὲ τὰ βιβλία ἔτι σῴζεσθαι, φυλαχθέντα ἂν, εἰ ὁ ἐντυγχάνων ᾔσθετο ὠφελείας· τοῦ δὲ Μωϋσέως τὰ γράμματα πολλοὺς καὶ τῶν ἀλλοτρίων τῆς παρὰ Ἰουδαίοις ἀναστροφῆς κεκίνηκε πιστεῦσαι, ὅτι κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τῶν γραμμάτων ὁ πρῶτος αὐτὰ νομοθετήσας καὶ Μωϋσεῖ παραδοὺς θεὸς ὁ κτίσας τὸν κόσμον ἦν. καὶ γὰρ ἔπρεπε τὸν ὅλου τοῦ κόσμου δημιουργὸν, νόμους τεθειμένον ὅλῳ τῷ κόσμῳ, δύναμιν παρασχεῖν τοῖς λόγοις. κρατῆσαι τῶν πανταχοῦ δυναμένην. καὶ ταῦτά φημι οὐδέπω περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἐξετάζων ἀλλ᾿ ἔτι Μω(??)σέα, τὸν πολλῷ ἐλάττονα κυρίου, δεικνὺς, ὡς ὁ λόγος παραστήσει. πολλῷ διαφέροντα τῶν σοφῶν σου ποιητῶν καὶ φιλοσόφων.
1.19Bundan sonra Kelsos, Musa'ya göre dünyanın yaratılışını, yani dünyanın henüz on bin yıllık bile olmadığını, bundan çok daha genç olduğunu gösteren anlatıyı sinsice kötülemek isteyerek, niyetini gizleyip dünyanın yaratılmamış olduğunu söyleyenlerin safına katılır. Çünkü ezelden beri birçok yangınla yok oluş ve birçok tufan yaşandığını, Deukalion zamanındaki tufanın daha yeni olup kısa süre önce gerçekleştiğini söylemesi, onu anlayabilenlere, kendi görüşüne göre dünyanın yaratılmamış olduğunu açıkça gösterir. Hristiyanların imanını suçlayan adam söylesin bize: Birçok yangın ve birçok tufan olduğunu, hepsinin en yenisinin de tufanlardan Deukalion zamanındaki, yangınlardan Phaethon zamanındaki olduğunu kabul etmeye hangi ispat edici delillerle mecbur kaldı? Eğer bu konudaki Platon diyaloglarını öne sürerse, ona şöyle deriz: Bizim de, yaratılmış olan her şeyin üstüne yükselmiş ve kendini her şeyin yaratıcısına bağlamış olan Musa'nın temiz ve dindar ruhunda tanrısal bir ruhun yerleşip yaşadığına inanmamız serbesttir; o, Tanrı'ya dair şeyleri Platon'dan ve Yunanlar ile barbarlar arasındaki bilgelerden çok daha açık biçimde ortaya koymuştur. Bizden böyle bir imanın gerekçelerini istiyorsa, önce kendisi hiçbir ispat getirmeden ileri sürdüğü şeylerin gerekçelerini versin; ardından biz de kendi söylediklerimizin böyle olduğunu temellendiririz.
Ἑξῆς τούτοις ὁ Κέλσος λεληθότως βουλόμενος διαβαλεῖν τὴν κατὰ Μωϋσέα κοσμοποιΐαν, ἐμφαίνοντα μηδέπω μυρίων ἐτῶν ἀριθμὸν ἔχειν τὸν κόσμον ἀλλὰ πολλῷ τούτου λειπόμενον, προστίθεται κλέπτων αὐτοῦ τὸ βούλημα τοῖς λέγουσιν ἀγένητον εἶναι τὸν κόσμον. τὸ γὰρ πολλὰς ἐκ παντὸς αἰῶνος ἐκπυρώσεις γεγονέναι πολλὰς δ᾿ ἐπικλύσεις καὶ νεώτερον εἶναι τὸν ἐπὶ Δευκαλίωνος κατακλυσμὸν ἔναγχος γεγενημένον σαφῶς τοῖς ἀκούειν αὐτοῦ δυναμένοις παρίστησι τὸ κατ᾿ αὐτὸν τοῦ κόσμου ἀγένητον. λεγέτω δὴ ἡμῖν ὁ τῇ πίστει Χριστιανῶν ἐγκαλῶν, ποίοις ἀποδεικτικοῖς κοῖς λόγοις ἠναγκάσθη παραδέξασθαι πολλὰς γεγονέναι ἐκπυρώσεις καὶ πολλοὺς κατακλυσμοὺς, πάντων δὲ νεώτερον εἶναι κατακλυσμὸν μὲν τὸν ἐπὶ Δευκαλίωνος ἐκπύρωσιν δὲ τὴν ἐπὶ Φαέθοντος. ἀλλ᾿ ἐὰν προβάλληται τοὺς Πλάτωνος περὶ τούτων διαλόγους, φήσομεν αὐτῷ καὶ ἡμῖν ἐξεῖναι πιστεύειν ἐν καθαρᾷ καὶ εὐσεβεῖ ψυχῇ Μωϋσέως, πᾶν γενητὸν ὑπεραναβάντος καὶ τοῦ δημιουργοῦ τῶν ὅλων ἑαυτὸν ἐξαρτήσαντος. ἐμπεπολιτεῦσθαι πνεῦμα θεῖον. πολλῷ ἐναργέστερον Πλάτωνος καὶ τῶν παρ᾿ Ἕλλησι καὶ παρὰ βαρβάροις σοφῶν τὰ ⟨(τοῦ)⟩ θεοῦ παραστήσαντος. εἰ δ᾿ ἀπαιτεῖ ἡμᾶς λόγους τῆς τοιαύτης πίστεως, διδότω πρότερος περὶ ὧν αὐτὸς ἀναποδείκτως ἀπεφήνατο, καὶ ἑξῆς κατασκευάσομεν τὰ ἡμέτερα ταῦθ᾿ οὕτως ἔχειν.
1.20Üstelik Kelsos, dünyanın henüz on bin yıllık olmadığını söyleyip Yunanların da bunları eski saydığını, çünkü tufanlar ve yangınlar yüzünden daha eski olanları ne gördüklerini ne de hatırladıklarını eklerken, istemeden dünyanın daha yeni olduğuna tanıklık etmiş oldu. Yangınlar ve sulara gömülüşler hakkındaki efsaneyi Kelsos'a, onun gözünde en bilge olan Mısırlılar öğretmiş olsun! Onların bilgeliğinin izleri tapınılan akılsız hayvanlardır; bir de böyle bir Tanrı tapınmasının makul, gizemli ve sırlı olduğunu göstermeye çalışan sözleri. Mısırlılar hayvanlar hakkında kendi sözlerini yüceltip teolojik açıklamalar getirirlerse bilge olurlar; ama Yahudilerin kanununa ve kanun koyucusuna hak vermiş biri her şeyi her şeyin yaratıcısı olan tek Tanrı'ya bağlarsa, Kelsos ve onun gibilerin gözünde, tanrılığı yalnız akıllı ve ölümlü canlılara değil akılsız hayvanlara bile indiren kişiden daha aşağı sayılır — hem de göğün kubbesinden düşüp akılsız hayvanlara, yalnız evcillerine de değil en vahşilerine kadar inen ruh hakkındaki efsanevî ruh göçünden de öteye geçen bir inanç bu! Mısırlılar efsane anlatırsa, bilmecelerle ve sırlarla felsefe yaptıklarına inanılır; ama Musa bütün bir millet için yazıp onlara anlatılar ve kanunlar bırakırsa, sözleri alegoriyi bile kaldırmayan boş efsaneler sayılır.
Πλὴν καὶ ἄκων ἐνέπεσεν ὁ Κέλσος εἰς τὸ μαρτυρεῖν τῷ νεώτερον εἶναι τὸν κόσμον καὶ οὐδέπω μυρίων ἐτῶν εἰπὼν καὶ Ἕλληνας ταῦτα νομίζειν ἀρχαῖα, ὡς πρεσβύτερα διὰ τοὺς κατακλυσμοὺς καὶ τὰς ἐκπυρώσεις οὐ τεθεωρήκασιν οὐδ᾿ ἀπομνημονεύουσιν. ἔστωσαν δὲ τῷ Κέλσῳ τοῦ περὶ τῶν ἐκπυρώσεων καὶ ἐξυδατώσεων μύθου διδάσκαλοι οἱ κατ᾿ αὐτὸν σοφώτατοι Αἰγύπτιοι, ὧν τῆς σοφίας ἴχνη ἄλογα ζῷα προσκυνούμενα καὶ λόγοι παριστάντες εὔλογον εἶναι καὶ ἀνακεχωρηκυῖάν τινα καὶ μυστικὴν τὴν τοιαύτην τοῦ θεοῦ θεραπείαν. κἂν μὲν Αἰγύπτιοι περὶ τῶν ζῴων σεμνύνοντες ἑαυτῶν τὸν λόγον θεολογίας φέρωσι, σοφοί εἰσιν· ἐὰν δὲ ὁ τῷ Ἰουδαίων συγκαταθέμενος νόμῳ καὶ νομοθέτῃ πάντα ἀναφέρῃ ἐπὶ τὸν τῶν ὅλων δημιουργὸν μόνον θεὸν. ἥττων εἶναι παρὰ Κέλσῳ καὶ τοῖς ὁμοίοις αὐτῷ λογίζεται τοῦ μὴ εἰς λογικὰ μόνον καὶ θνητὰ ζῷα ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλογα κατάγοντος τὴν θεότητα ὑπὲρ τὴν μυθικὴν μετενσωμάτωσιν. τὴν περὶ τῆς πιπτούσης ἀπὸ τῶν ἁψίδων τοῦ οὐρανοῦ ψυχῆς καὶ ἕως τῶν ἀλόγων ζῴων, οὐ μόνον ἡμέρων ἀλλὰ καὶ ἀγριωτάτων. καταβαινούσης. καὶ ἐὰν μὲν Αἰγύπτιοι μυθολογῶσι, πιστεύονται πεφιλοσοφηκέναι δι᾿ αἰνιγμῶν καὶ ἀποῤῥήτων, ἐὰν δὲ Μω(??)σῆς ὅλῳ ἔθνει συγγράφων ἱστορίας καὶ νόμους αὐτοῖς καταλίπῃ. μῦθοι κενοὶ νομίζονται μηδ᾿ ἀλληγορίαν ἐπιδεχόμενοι οἱ λόγοι αὐτοῦ·
1.21— çünkü Kelsos ve Epikurosçular böyle düşünür. Kelsos şöyle diyor: "Musa, bilge milletlerde ve ünlü adamlarda bulunan bu söze kulak verip tanrısal bir ad kazandı." Buna da şöyle cevap vermek gerekir: Musa'nın daha eski bir söz duyduğunu ve bunu İbranilere aktardığını kabul edelim. Eğer yanlış, bilgece ve ağırbaşlı olmayan bir söz duyup onu benimsediyse ve idaresi altındakilere aktardıysa suçludur. Ama senin dediğin gibi bilgece ve doğru öğretilere hak verdiyse ve kendi halkını onlarla eğittiyse, suçlanmayı hak eden ne yapmıştır? Keşke Epikuros da, inayet konusunda ondan daha az dinsizce düşünen Aristoteles de, Tanrı'ya cisim diyen Stoacılar da bu sözü duymuş olsalardı! O zaman dünya, inayeti inkâr eden ya da onu bölüp kısıtlayan ya da bozulabilir bir cisimsel ilke ortaya koyan bir öğretiyle dolmazdı. Bu sonuncuya göre Stoacılarda Tanrı da cisimdir; onlar Tanrı'nın dönüşebilir, baştan sona değişebilir ve başkalaşabilir olduğunu, kısacası onu bozacak bir şey bulunursa bozulabileceğini, bozacak bir şey bulunmadığı için de bozulmamak gibi bir talihe sahip olduğunu söylemekten utanmazlar. Oysa Tanrı'nın dönüşmezliğini ve değişmezliğini koruyan Yahudi ve Hristiyan öğretisi dinsiz sayılmıştır; çünkü Tanrı hakkında dinsizce düşünenlerle birlikte dinsizlik etmez, Tanrı'ya dualarında "Sen ise hep aynısın" der. Tanrı'nın da "Ben değişmedim" dediğine iman edilmiştir.
τοῦτο γὰρ Κέλσῳ καὶ τοῖς Ἐπικουρείοις δοκεῖ. Τούτου οὖν, φησὶ, τοῦ λόγου τοῦ παρὰ τοῖς σοφοῖς ἔθνεσι καὶ ἐλλογίμοις ἀνδράσιν ἐπακηκοὼς ὄνομα δαιμόνιον ἔσχε Μωϋσῆς. καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον, ἵν᾿ αὐτῷ συγχωρηθῇ Μω(??)σέα ἀκηκοέναι ἀρχαιοτέρου λόγου καὶ τοῦτον Ἑβραίοις παραδεδωκέναι, ὅτι εἰ μὲν ψευδοῦς λόγου ἀκούσας καὶ μὴ σοφοῦ μηδὲ σεμνοῦ παρεδέξατο αὐτὸν καὶ παρέδωκε τοῖς ὑπ᾿ αὐτὸν, ἔγκλητός ἐστιν· εἰ δ᾿, ὡς σὺ φῂς, συγκατέθετο δόγμασι σοφοῖς καὶ ἀληθέσι καὶ ἐπαίδευσε τοὺς οἰκείους δι᾿ αὐτῶν, τί κατηγορίας ἄξιον πεποίηκεν; ὡς εἴθε καὶ Ἐπίκουρος καὶ ὁ ἔλαττον αὐτοῦ εἰς τὴν πρόνοιαν ἀσεβῶν Ἀριστοτέλης καὶ οἱ σῶμα εἰπόντες τὸν θεὸν Στωϊκοὶ τοῦ λόγου τούτου ἤκουσαν· ἵνα μὴ πληρωθῇ ὁ κόσμος λόγου ἀθετοῦντος πρόνοιαν ἢ διακόπτοντος αὐτὴν ἢ ἀρχὴν φθαρτὴν εἰσάγοντος τὴν σωματικὴν, καθ᾿ ἣν καὶ ὁ θεὸς τοῖς Στωϊκοῖς ἐστι σῶμα, οὐκ αἰδουμένοις λέγειν αὐτὸν τρεπτὸν καὶ δι᾿ ὅλων ἀλλοιωτὸν καὶ μεταβλητὸν καὶ ἁπαξαπλῶς δυνάμενον φθαρῆναι, εἰ ἔχει τὸν φθείροντα, εὐτυχοῦντα δὲ μὴ φθαρῆναι παρὰ τὸ μηδὲν εἶναι τὸ φθεῖρον αὐτόν. ἀλλ᾿ ὁ Ἰουδαίων καὶ Χριστιανῶν λόγος, ὁ τὸ ἄτρεπτον καὶ ἀναλλοίωτον τοῦ θεοῦ τηρῶν, ἀσεβὴς εἶναι νενόμισται, ἐπεὶ μὴ συνασεβεῖ τοῖς ἀσεβῆ περὶ θεοῦ φρονοῦσι λέγων ἐν ταῖς πρὸς τὸ θεῖον εὐχαῖς· „σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ.“ πεπίστευται δὲ καὶ ὁ θεὸς εἰρηκέναι τὸ „οὐκ ἠλλοίωμαι.“
1.22Bundan sonra Kelsos, Yahudilerin uyguladığı sünneti kötülemeden, bunun Mısırlılardan geldiğini söyler; insanlar arasında ilk sünnet olanın İbrahim olduğunu söyleyen Musa'ya değil de Mısırlılara inanmıştır. İbrahim'in adını, onu Tanrı'ya yakın kılarak kaydeden yalnız Musa değildir; cinlere efsun okuyanların birçoğu da sözlerinde "İbrahim'in Tanrısı" ifadesini kullanır. Bunu, adın gücü ve Tanrı'nın bu adil adamla yakınlığı sayesinde bir şey gerçekleştirdikleri için yaparlar; "İbrahim'in Tanrısı" ifadesini bu yüzden kullanırlar, ama İbrahim'in kim olduğunu bilmezler. Aynı şey İshak, Yakup ve İsrail için de söylenmelidir: bunlar tartışmasız İbranice adlar olduğu hâlde, bir tür etkili güç vaat eden Mısırlıların öğretilerine pek çok yerde serpiştirilmiştir. İbrahim'le başlayıp, öğrencilerinin aynı şeyi yapmasını istemeyen İsa tarafından yasaklanan sünnetin anlamını şimdi açıklamak niyetinde değilim. Çünkü şimdi bu konulardaki öğretinin değil, Kelsos'un Yahudi öğretisine karşı ileri sürdüğü suçlamaları çürütecek bir mücadelenin zamanıdır. Kelsos, Hristiyanlığın kökeni Yahudi öğretisinde olduğuna göre, o öğretiyi suçlayıp yanlış olduğunu gösterirse Hristiyanlığın yanlışlığını da daha çabuk ortaya koyacağını sanmaktadır.
Μετὰ ταῦτα τὸ περιτέμνεσθαι τὰ αἰδοῖα μὴ διαβαλὼν ὁ Κέλσος ὑπὸ Ἰουδαίων γινόμενον, φησὶν ἀπὸ Αἰγυπτίων αὐτὸ ἐληλυθέναι, Αἰγυπτίοις μᾶλλον ἢ Μωϋσεῖ πιστεύσας, λέγοντι πρῶτον ἐν ἀνθρώποις περιτετμῆσθαι τὸν Ἀβραάμ. τοῦ δ᾿ Ἀβραὰμ τὸ ὄνομα οὐ Μωυσῆς ἀναγράφει μόνος οἰκειῶν αὐτὸν θεῷ, ἀλλὰ γὰρ καὶ πολλοὶ τῶν ἐπᾳδόντων δαίμονας χρῶνται ἐν τοῖς λόγοις αὐτῶν τῷ „ὁ θεὸς Ἀβραὰμ,“ ποιοῦντες μὲν διὰ τὸ ὄνομα καὶ τὴν πρὸς τὸν δίκαιον τοῦ θεοῦ οἰκειότητα, διὸ παραλαμβάνουσι τὴν „⟨(ὁ)⟩ θεὸς Ἀβραὰμ“ λέξιν. οὐκ ἐπιστάμενοι δὲ, τίς ἐστιν ὁ Ἀβραάμ. τὰ δ᾿ αὐτὰ λεκτέον καὶ περὶ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ περὶ τοῦ Ἰακὼβ καὶ περὶ τοῦ Ἰσραήλ· ἅτινα ὁμολογουμένως Ἑβραῖα ὄντα ὀνόματα πολλαχοῦ τοῖς Αἰγυπτίοις ἐπαγγελλομένοις ἐνέργειάν τινα ἐνέσπαρται μαθήμασι. τὸν δὲ λόγον τῆς περιτομῆς, ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ καὶ κωλυόμενον ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, μὴ βουλομένου τοὺς ἑαυτοῦ μαθητὰς τὸ αὐτὸ ποιεῖν. οὐ πρόκειται νῦν ἑρμηνεύειν. οὐ γὰρ τῆς περὶ τούτων διδασκαλίας ὁ παρὼν καιρὸς ἀλλ᾿ ἀγῶνος καθαιροῦντος τὰ φερόμενα ὑπὸ Κέλσου κατὰ τοῦ Ἰουδαίων λόγου ἐγκλήματα, οἰομένου τάχιον ψευδοποιήσειν τὸν χριστιανισμὸν, ἐὰν τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ ἐν τοῖς Ἰουδαϊκοῖς οὔσης λόγοις κατηγορῶν παραστήσῃ κἀκεῖνον ψευδῆ.
1.23Ardından Kelsos, önderleri Musa'nın peşinden giden keçi ve koyun çobanlarının kaba aldatmacalarla kandırılıp tek bir Tanrı olduğuna inandıklarını söyler. O hâlde göstersin bakalım: Ona göre keçi ve koyun çobanları tanrılara tapmaktan akılsızca vazgeçtilerse, kendisi Yunanların ya da öteki barbarların tanrılarının kalabalığını nasıl temellendirebilir? Muzları Zeus'tan doğuran Mnemosyne'nin ya da Horaları doğuran Themis'in gerçek bir varlığı ve özü olduğunu göstersin; ya da hep çıplak olan Kharisleri ortaya koysun ve onların gerçekten var olabildiğini ispat etsin. Ama Yunanların, cisim kazanmış gibi görünen bu uydurmalarının gerçekte tanrı olduğunu olaylardan yola çıkarak gösteremeyecektir. Yunanların tanrılar hakkındaki efsaneleri, söz gelişi Mısırlılarınkinden neden daha doğru olsun? Mısırlılar kendi dillerinde ne dokuz Muzun annesi Mnemosyne'yi bilirler, ne Horaların annesi Themis'i, ne Kharislerden biri olan Eurynome'yi, ne de onların öteki adlarını. Görünen şeylerden, yani dünyanın düzenli işleyişinden ikna olup onun yaratıcısına tapmak, bütün bu uydurmalardan ne kadar daha etkili ve daha iyidir! Dünya tek olduğu için onun yaratıcısı da tektir; dünya bütünüyle kendi kendisiyle uyum içindedir ve bu yüzden birçok yaratıcı tarafından yapılmış olamaz. Aynı şekilde bütün göğü hareket ettiren birçok ruh tarafından bir arada tutuluyor da olamaz; çünkü sabit yıldızlar küresinin bütününü doğudan batıya taşıyan ve dünyanın ihtiyaç duyduğu, kendi başına tamamlanmış olmayan her şeyi içinde kuşatan tek bir ruh yeter. Bunların hepsi dünyanın parçalarıdır; ama Tanrı bütünün bir parçası değildir; çünkü Tanrı, parçanın eksik olduğu gibi eksik olamaz. Belki daha derin bir inceleme, asıl anlamıyla Tanrı'nın bir parça olmadığı gibi bir bütün de olmadığını gösterecektir; çünkü bütün parçalardan oluşur. Akıl ise her şeyin üstündeki Tanrı'nın, her biri ötekilerin yaptığını yapamayan parçalardan oluştuğunu kabul etmeye razı olmaz.
Ἑξῆς τούτοις φησὶν ὁ Κέλσος ὅτι τῷ ἡγησαμένῳ σφῶν ἑπόμενοι Μωϋσεῖ αἰπόλοι καὶ ποιμένες. ἀγροίκοις ἀπάταις ψυχαγωγηθέντες ἕνα ἐνόμισαν εἶναι θεόν. δεικνύτω τοίνυν πῶς, αἰπόλων καὶ ποιμένων ἀλόγως, ὡς οἴεται, ἀποστάντων τοῦ σέβειν θεοὺς. αὐτὸς δύναται παραστῆσαι τὸ πλῆθος τῶν καθ᾿ Ἕλληνας θεῶν ἢ τοὺς λοιποὺς βαρβάρους. δεικνύτω τοίνυν ὑπόστασιν καὶ οὐσίαν Μνημοσύνης γεννώσης ἀπὸ Διὸς τὰς Μούσας. ἢ Θέμιδος τὰς Ὥρας, ἢ τὰς Χάριτας ἀεὶ γυμνὰς παραστησάτω δύνασθαι κατ᾿ οὐσίαν ὑφεστηκέναι. ἀλλ᾿ οὐ δυνήσεται τὰ Ἑλλήνων ἀναπλάσματα σωματοποιεῖσθαι δοκοῦντα ἀπὸ τῶν πραγμάτων δεικνύναι θεούς. τί γὰρ μᾶλλον οἱ Ἑλλήνων μῦθοι περὶ θεῶν ἀληθεῖς ἢ, φέρ᾿ εἰπεῖν, οἱ Αἰγυπτίων, οὐκ εἰδότων τῇ σφῶν διαλέκτῳ Μνημοσύνην μητέρα Μουσῶν ἐννέα οὐδὲ Θέμιν Ὡρῶν οὐδὲ Εὐρυνόμην μίαν τῶν Χαρίτων οὐδὲ τὰ λοιπὰ ὀνόματα αὐτῶν; πόσῳ οὖν ἐνεργέστερον καὶ πάντων τούτων τῶν ἀναπλασμάτων βέλτιον τὸ ἐκ τῶν ὁρωμένων πειθόμενον τοῖς κατὰ τὴν εὐταξίαν τοῦ κόσμου σέβειν τὸν δημιουργὸν αὐτοῦ ἑνὸς ὄντος ἕνα καὶ συμπνέοντος αὐτοῦ ὅλῳ ἑαυτῷ καὶ διὰ τοῦτο μὴ δυναμένῳ ὑπὸ πολλῶν δημιουργῶν γεγονέναι, ὡς οὐδ᾿ ὑπὸ πολλῶν ψυχῶν συνέχεσθαι ὅλον τὸν οὐρανὸν κινουσῶν· ἀρκεῖ γὰρ μία ἡ φέρουσα ὅλην τὴν ἀπλανῆ ἀπὸ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς καὶ ἐμπεριλαβοῦσα ἔνδον πάντα. ὧν χρείαν ἔχει ὁ κόσμος, τὰ μὴ αὐτοτελῆ. πάντα γὰρ μέρη κόσμου, οὐδὲν δὲ μέρος ὅλου θεός· δεῖ γὰρ εἶναι τὸν θεὸν μὴ ἀτελῆ. ὥσπερ ἐστὶ τὸ μέρος ἀτελές. τάχα δὲ βαθύτερος λόγος δείξει ὅτι κυρίως θεὸς ὥσπερ οὐκ ἔστι μέρος οὕτως οὐδὲ ὅλον, ἐπεὶ τὸ ὅλον ἐκ μερῶν ἐστι· καὶ οὐχ αἱρεῖ λόγος παραδέξασθαι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν εἶναι ἐκ μερῶν. ὧν ἕκαστον οὐ δύναται ὅπερ τὰ ἄλλα μέρη.
1.24Bundan sonra keçi ve koyun çobanlarının tek bir Tanrı'ya inandıklarını söyler: "İster ona En Yüce desinler, ister Adonai, ister Göksel, ister Sebaot, ya da bu dünyayı nerede ve nasıl adlandırmak hoşlarına gidiyorsa öyle; daha fazlasını da bilmediler." Biraz sonra da, her şeyin üstündeki Tanrı'yı Yunanlarda kullanılan adla Zeus diye çağırmakla, söz gelişi Hintlilerdeki ya da Mısırlılardaki şu veya bu adla çağırmak arasında hiçbir fark olmadığını söyler. Buna da şöyle cevap vermek gerekir: Burada konumuza, adların tabiatı hakkındaki derin ve sırlı bir mesele girmektedir. Aristoteles'in düşündüğü gibi adlar uzlaşmayla mı konmuştur? Yoksa Stoacıların sandığı gibi tabiatça mıdır — ilk sesler, adlandırdıkları şeyleri taklit ettiği için; nitekim onlar etimolojinin bazı ilkelerini de bu yüzden ortaya koyarlar —; ya da Epikuros'un öğrettiği gibi adlar yine tabiatçadır ama Stoacıların sandığından başka bir biçimde, yani ilk insanlar şeylere karşı bazı sesleri içlerinden fırlatıp çıkardıkları için mi? Eğer asıl yerinde, Mısır bilgelerinin, Pers büyücülerinin bilginlerinin, Hint filozoflarından Brahmanların ya da Samanaioların, ve böylece her milletin kullandığı bazı etkili adların tabiatını ortaya koyabilirsek; büyü denen şeyin de, Epikuros ve Aristoteles'in takipçilerinin sandığı gibi büsbütün tutarsız bir şey olmadığını, bu işlerde usta olanların ispat ettiği gibi sağlam bir dayanağı bulunduğunu ama ilkelerinin pek az kişi tarafından bilindiğini temellendirebilirsek, o zaman şunu söyleriz: Sebaot adı, Adonai ve İbranilerde büyük bir saygıyla aktarılan öteki adlar, sıradan ve yaratılmış şeyler için değil, her şeyin yaratıcısına yönelen sırlı bir teoloji için konmuştur. Bu yüzden bu adlar, kendilerine özgü sıralamayla birlikte söylendiğinde belli işlerde kullanılabilir; Mısır dilinde söylenen başka adlar da yalnız şu şu işleri yapabilen bazı cinler üzerinde, Pers dilindeki başka adlar başka güçler üzerinde etkilidir; her millette böyledir. Böylece, farklı yerleri pay olarak almış yeryüzü cinlerinin adlarının her yerin ve her milletin diline uygun olarak söylendiği anlaşılacaktır. Bu konularda azıcık da olsa daha yüksek bir kavrayışa ulaşmış olan kişi, farklı adları farklı şeylere uygulamaktan sakınacaktır; yoksa "Tanrı" adını yanlış olarak cansız maddeye verenlere ya da "iyi" sıfatını ilk sebepten veya aretēden ve güzel olandan çekip kör zenginliğe, sağlık ve dinçlik içinde etin, kanın ve kemiklerin uyumuna ya da soyluluk sanılan şeye indirenlere benzer.
Μετὰ ταῦτά φησιν ὅτι οἱ αἰπόλοι καὶ ποιμένες ἕνα ἐνόμισαν θεὸν, εἴτε ὕψιστον εἴτ᾿ Ἀδωναῒ εἴτ᾿ οὐράνιον εἴτε Σαβαὼθ, εἴτε καὶ ὅπῃ καὶ ὅπως χαίρουσιν ὀνομάζοντες τόνδε τὸν κόσμον· καὶ πλεῖον οὐδὲν ἔγνωσαν. καὶ ἑξῆς δέ φησι μηδὲν διαφέρειν τῷ παρ᾿ Ἕλλησι φερομένῳ ὀνόματι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καλεῖν Δία ἢ τῷ δεῖνα, φέρ᾿ εἰπεῖν. παρ᾿ Ἰνδοῖς ἢ τῷ δεῖνα παρ᾿ Αἰγυπτίοις. λεκτέον δὲ καὶ πρὸς τοῦτο ὅτι ἐμπίπτει εἰς τὸ προκείμενον λόγος βαθὺς καὶ ἀπόῤῥητος. ὁ περὶ φύσεως ὀνομάτων· πότερον. ὡς οἴεται Ἀριστοτέλης, θέσει εἰσὶ τὰ ὀνόματα ἢ. ὡς νομίζουσιν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, φύσει, μιμουμένων τῶν πρώτων φωνῶν τὰ πράγματα, καθ᾿ ὧν τὰ ὀνόματα, καθὸ καὶ στοιχεῖά τινα ⟨(τῆς)⟩ ἐτυμολογίας εἰσάγουσιν, ἢ, ὡς διδάσκει Ἐπίκουρος, ἑτἐρως ἢ ὡς οἴονται οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, φύσει ἐστὶ τὰ ὀνόματα, ἀποῤῥηξάντων τῶν πρώτων ἀνθρώπων τινὰς φωνὰς κατὰ τῶν πραγμάτων. ἐὰν τοίνυν δυνηθῶμεν ἐν προηγουμένῳ λόγῳ παραστῆσαι φύσιν ὀνομάτων ἐνεργῶν, ὧν τισι χρῶνται Αἰγυπτίων οἱ σοφοὶ ἢ τῶν παρὰ Πέρσαις μάγων οἱ λόγιοι ἢ τῶν παρ᾿ Ἰνδοῖς φιλοσοφούντων Βραχμᾶνες ἢ Σαμαναῖοι. καὶ οὕτω καθ᾿ ἕκαστον τῶν ἐθνῶν, καὶ κατασκευάσαι οἷοί τε γενώμεθα ὅτι καὶ ἡ καλουμένη μαγεία οὐχ, ὡς οἴονται οἱ ἀπὸ Ἐπικούρου καὶ Ἀριστοτέλους, πρᾶγμά ἐστιν ἀσύστατον πάντῃ ἀλλ᾿, ὡς οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ ἀποδεικνύουσι, συνεστὸς μὲν λόγους δ᾿ ἔχον σφόδρα ὀλίγοις γινωσκομένους· τότ᾿ ἐροῦμεν ὅτι τὸ μὲν Σαβαὼθ ὄνομα καὶ τὸ Ἀδωναῒ καὶ ⟨(ὅσα)⟩ ἄλλα παρ᾿ Ἑβραίοις μετὰ πολλῆς σεμνολογίας παραδιδόμενα οὐκ ἐπὶ τῶν τυχόντων καὶ γενητῶν κεῖται πραγμάτων ἀλλ᾿ ἐπί τινος θεολογίας ἀποῤῥήτου, ἀναφερομένης εἰς τὸν τῶν ὅλων δημιουργόν. διὸ καὶ δύναται ταῦτα τὰ ὀνόματα. λεγόμενα μετά τινος τοῦ συνυφοῦς αὐτοῖς εἱρμοῦ. ἄλλα δὲ κατὰ Αἰγυπτίαν φερόμενα φωνὴν ἐπί τινων δαιμόνων. τῶν τάδε μόνα δυναμένων, καὶ ἄλλα κατὰ τὴν Περσῶν διάλεκτον ἐπὶ ἄλλων δυνάμεων, καὶ οὕτω καθ᾿ ἕκαστον τῶν ἐθνῶν, εἰς χρείας τινὰς παραλαμβάνεσθαι. καὶ οὕτως εὑρεθήσεται τῶν ἐπὶ γῆς δαιμόνων, λαχόντων διαφόρους τόπους, φέρεσθαι τὰ ὀνόματα οἰκείως ταῖς κατὰ τόπον καὶ ἔθνος διαλέκτοις. ὁ τοίνυν μεγαλοφυέστερον κἂν ὀλίγην τούτων περίνοιαν εἰληφὼς εὐλαβηθήσεται ἄλλα ἄλλοις ἐφαρμόζειν ὀνόματα πράγμασι, μή ποτε ὅμοιον πάθῃ τοῖς τὸ θεὸς ὄνομα ἐσφαλμένως φέρουσιν ἐπὶ ὕλην ἄψυχον. ἢ τὴν τοῦ ἀγαθοῦ προσηγορίαν κατασπῶσιν ἀπὸ τοῦ πρώτου αἰτίου ἢ ἀπὸ τῆς ἀρετῆς καὶ τοῦ καλοῦ ἐπὶ τὸν τυφλὸν πλοῦτον καὶ ἐπὶ τὴν σαρκῶν καὶ αἱμάτων καὶ ὀστέων συμμετρίαν ἐν ὑγείᾳ καὶ εὐεξίᾳ ἢ τὴν νομιζομένην εὐγένειαν.
1.25Belki de "Tanrı" adını ya da "iyi" adını layık olmayan şeylere indirmenin tehlikesi, sırlı bir anlayışa göre konmuş adların yerlerini değiştirip daha aşağı şeylere ait olanları daha üstün şeylere, daha üstün şeylere ait olanları daha aşağı şeylere uygulamanın tehlikesinden aşağı değildir. Zeus adı duyulunca hemen onunla birlikte Kronos ile Rhea'nın oğlunun, Hera'nın kocasının, Poseidon'un kardeşinin, Athena ile Artemis'in babasının, kendi kızı Persephone ile birleşenin de duyulduğunu; ya da Apollon adıyla birlikte Leto ile Zeus'un oğlunun, Artemis'in kardeşinin, Hermes'in baba bir kardeşinin, Kelsos'un öğretilerinin babaları olan bilgelerin ve Yunanların eski teologlarının anlattığı daha başka her şeyin duyulduğunu söylemiyorum bile. Çünkü Zeus adının asıl anlamıyla kullanılıp da babasının Kronos, annesinin Rhea olmasının kabul edilmemesi ne keyfî bir ayrım olurdu! Adlandırılan öteki tanrılar için de aynı şeyi yapmak gerekir. Ama bu suçlama, sırlı bir anlayışa göre Sebaot'u, Adonai'yi ya da öteki adlardan birini Tanrı için kullananlara hiç dokunmaz. Adlar hakkındaki sırlı meseleler üzerine felsefe yapabilen kişi, Tanrı'nın meleklerinin adları hakkında da pek çok şey bulur: bunlardan biri Mikail, biri Cebrail, biri de Rafael diye çağrılır; adları, her şeyin Tanrısı'nın iradesine göre evrende gördükleri hizmetlere uygundur. Bizim İsa'mızın adı da adlar hakkındaki benzer bir felsefeye dayanır: Onun adının, kendisinden kovulmuş oldukları kişiler üzerinde etkisini göstererek ruhlardan ve bedenlerden sayısız cini kovduğu artık açıkça görülmüştür. Adlar konusunda şunu da söylemek gerekir: Efsun kullanmada usta olanlar, aynı efsunun kendi dilinde söylendiğinde efsunun vaat ettiği şeyi gerçekleştirebildiğini, ama herhangi başka bir dile çevrildiğinde gevşeyip hiçbir güç taşımadığının görülebileceğini anlatırlar. Demek ki şeyler hakkındaki anlamlar değil, seslerin keyfiyetleri ve özellikleri şu ya da bu iş için kendi içlerinde bir güç taşır. Hristiyanların Zeus'u tanrı ilan etmemek ya da onu başka bir dilde adlandırmamak için ölümüne mücadele etmelerini de böyle gerekçelerle savunacağız. Çünkü onlar ya "Tanrı" ortak adını belirsiz olarak anarlar ya da "her şeyin yaratıcısı, göğün ve yerin yapıcısı, insan soyuna şu şu bilgeleri gönderen" ekiyle birlikte anarlar; zira "Tanrı" adı bu nitelemeyle birlikte kullanıldığında insanlar arasında belli bir güç gösterir. Adların kullanılmasında hiçbir fark gözetmemek gerektiğini düşünenlere karşı adlar konusunda daha pek çok şey söylenebilir. Platon Philebos'ta "Benim ise tanrıların adları konusundaki korkum, Protarkhos, hiç de küçük değil" dediği için hayranlık uyandırıyorsa — çünkü Sokrates'le konuşan Philebos hazza tanrı demişti —, efsanelerde kullanılan adlardan hiçbirini evrenin yaratıcısına yakıştırmayan Hristiyanları bu saygılı dikkatleri yüzünden nasıl daha çok takdir etmeyelim? Ama şimdilik bu kadarı yeter.
Καὶ τάχα οὐκ ἐλάττων ὁ κίνδυνος τῷ τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ ἢ τὸ ὄνομα τοῦ ἀγαθοῦ ἐφ᾿ ἃ μὴ χρὴ κατάγοντι, ἤπερ τῷ τὰ κατά τινα ἀπόῤῥητον λόγον ὀνόματα ἐναλλάσσοντι καὶ τὰ μὲν κατὰ τῶν ἐλαττόνων φέροντι ἐπὶ τὰ κρείττονα τὰ δὲ κατὰ τῶν κρειττόνων ἐπὶ τὰ ἥττονα. καὶ οὐ λέγω ὅτι τῷ Διῒ εὐθέως συνεξακούεται ὁ Κρόνου καὶ Ῥέας υἱὸς καὶ Ἥρας ἀνὴρ καὶ Ποσειδῶνος ἀδελφὸς καὶ Ἀθηνᾶς καὶ Ἀρτέμιδος πατὴρ καὶ ὁ τῇ θυγατρὶ Περσεφόνῃ μιγεὶς, ἢ τῷ Ἀπόλλωνι συνεξακούεται ὁ Λητοῦς καὶ Διὸς υἱὸς καὶ Ἀρτέμιδος ἀδελφὸς καὶ Ἑρμοῦ ὁμοπάτριος ἀδελφὸς, καὶ ὅσα ἄλλα φέρουσιν οἱ σοφοὶ Κέλσου τῶν δογμάτων πατέρες καὶ ἀρχαῖοι θεολόγοι Ἑλλήνων. τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις, κυριολεκτεῖσθαι μὲν τὸν Δία οὐχὶ δὲ καὶ τὸν πατέρα μὲν αὐτοῦ εἶναι Κρόνον μητέρα δὲ Ῥέαν; τὸ δ᾿ ὅμοιον ποιητέον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὀνομαζομένων θεῶν. τοῦτο δὲ τὸ ἔγκλημα οὐδαμῶς ἅπτεται τῶν κατά τινα ἀπόῤῥητον λόγον τὸ Σαβαὼθ τασσόντων ἐπὶ τοῦ θεοῦ ἢ τὸ Ἀδωναῒ ἤ τι τῶν λοιπῶν ὀνομάτων. ὅταν δὲ τὰ περὶ ὀνομάτων τις δύνηται τὰ ἐν ἀποῤῥήτοις φιλοσοφεῖν, πολλὰ ἂν εὕροι καὶ περὶ τῆς ἐπικλήσεως τῶν ἀγγέλων τοῦ θεοῦ· ὧν ὁ μέν τις Μιχαὴλ ἕτερος δὲ Γαβριὴλ καὶ ἄλλος Ῥαφαὴλ καλεῖται. φερωνύμως τοῖς πράγμασιν, ἃ διακονοῦνται κατὰ βούλημα τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων ἐν τῷ παντί. τῆς δ᾿ ὁμοίας ἔχεται περὶ ὀνομάτων φιλοσοφίας καὶ ὁ ἡμέτερος Ἰησοῦς, οὗ τὸ ὄνομα μυρίους ἤδη ἐναργῶς ἑώραται δαίμονας ἐξελάσαν ψυχῶν καὶ σωμάτων, ἐνεργῆσαν εἰς ἐκείνους ἀφ᾿ ὧν ἀπηλάθησαν. ἔτι δ᾿ εἰς τὸν περὶ ὀνομάτων τόπον λεκτέον ὅτι οἱ περὶ τὴν χρῆσιν τῶν ἐπῳδῶν δεινοὶ ἱστοροῦσιν, ὅτι τὴν αὐτὴν ἐπῳδὴν εἰπόντα μὲν τῇ οἰκείᾳ διαλέκτῳ ἔστιν ἐνεργῆσαι ὅπερ ἐπαγγέλλεται ἡ ἐπῳδή· μεταλαβόντα δὲ εἰς ἄλλην οἱανδηποτοῦν φωνὴν ἔστιν ἰδεῖν ἄτονον καὶ οὐδὲν δυναμένην. οὕτως οὐ τὰ σημαινόμενα κατὰ τῶν πραγμάτων ἀλλ᾿ αἱ τῶν φωνῶν ποιότητες καὶ ἰδιότητες ἔχουσί τι δυνατὸν ἐν αὐταῖς πρὸς τάδε τινὰ ἢ τάδε. οὕτω δ᾿ ἀπολογησόμεθα διὰ τῶν τοιούτων καὶ περὶ τοῦ μέχρι θανάτου ἀγωνίζεσθαι Χριστιανοὺς, ἵνα μὴ τὸν Δία θεὸν ἀναγορεύσωσι μηδ᾿ ἄλλῃ διαλέκτῳ αὐτὸν ὀνομάσωσιν. ἢ γὰρ ἀορίστως ὁμολογοῦσι τὸ κοινὸν ὄνομα τὸ θεὸς ἢ καὶ μετὰ προσθήκης τῆς·“ ὁ δημιουργὸς τῶν ὅλων, ὁ ποιητὴς οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁ καταπέμψας τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων τούσδε τινὰς τοὺς σοφούς“· ὡς τῷ ὀνόματι ἐφαρμοζόμενον τὸ θεὸς ὄνομα δύναμίν τινα παρὰ ἀνθρώποις ἐπιτελεῖ. πολλὰ δ᾿ ἂν καὶ ἄλλα λέγοιτο εἰς τὸν περὶ ὀνομάτων τόπον πρὸς τοὺς οἰομένους δεῖν ἀδιαφορεῖν περὶ τῆς χρήσεως αὐτῶν. καὶ εἴπερ θαυμάζεται Πλάτων εἰπὼν ἐν Φιλήβῳ· „τὸ δ᾿ ἐμὸν δέος, ὦ Πρώταρχε. περὶ τὰ ὀνόματα τῶν θεῶν οὐκ ὀλίγον.“ ἐπεὶ Φίληβος θεὸν τὴν ἡδονὴν εἶπεν ὁ προσδιαλεγόμενος τῷ Σωκράτει· πῶς οὐ μᾶλλον τῆς εὐλαβείας ἀποδεξόμεθα Χριστιανοὺς, μηδὲν τῶν ἐν ταῖς μυθοποιΐαις παραλαμβανομένων ὀνομάτων προσάπτοντας τῷ τοῦ παντὸς δημιουργῷ; ἀλλὰ γὰρ τούτων ἐπὶ τοῦ παρόντος ἅλις.
1.26Her şeyi bildiğini iddia eden Kelsos'un Yahudilere nasıl iftira ettiğine bakalım: Onların meleklere taptıklarını ve Musa'nın kendilerine öğrettiği büyücülüğe düşkün olduklarını söylüyor. Musa'nın yazılarının neresinde kanun koyucunun meleklere tapmayı öğrettiğini bulmuş? Hristiyanların ve Yahudilerin işlerini bildiğini iddia eden adam söylesin: "Kendinizi kirletmek için efsuncuların peşine takılmayacaksınız" sözünü de okumuş olan, Musa'nın kanununu kabul etmiş insanlarda büyücülük nasıl olur? Kelsos ardından Yahudilerin de cehaletleri yüzünden nasıl aldanıp yanıldıklarını öğreteceğini vaat ediyor. Eğer Yahudilerin İsa Mesih hakkındaki cehaletini, yani onun hakkındaki peygamberlik sözlerine kulak vermemelerini bulmuş olsaydı, Yahudilerin nasıl yanıldığını gerçekten öğretmiş olurdu; oysa şimdi bunları aklına bile getirmek istemeden, Yahudilerin yanlışı olmayan şeyleri yanlış sanıyor. Kelsos Yahudiler hakkındakileri sonra öğreteceğini vaat ettikten sonra, önce Kurtarıcımızdan, yani Hristiyan olarak doğuşumuzun önderinden söz eder ve onun bu öğretiyi pek az yıl önce başlattığını, Hristiyanlarca Tanrı'nın Oğlu sayıldığını söyler. Onun pek az yıl önce ortaya çıkmış olması hakkında da şunu söyleyeceğiz: İsa'nın, kendi sözünü ve öğretisini bu kadar az yıl içinde yaymak isteyip bunu öylesine başarması — öyle ki dünyamızın pek çok yerinde azımsanmayacak sayıda Yunan ve barbar, bilge ve cahil, onun sözüne bağlanıp Hristiyanlık uğruna, onu inkâr etmemek için ölümüne mücadele etmektedir; başka hiçbir öğretinin uğruna kimsenin böyle yaptığı anlatılmaz — Tanrı'nın yardımı olmadan mı gerçekleşmiştir? Ben sözümüzü pohpohlamadan, olayları dikkatle düşünüp incelemeye çalışarak şunu söylerim: Pek çok hasta bedeni tedavi edenler bile bedenlerin sağlığı yolundaki gayelerine Tanrı'nın yardımı olmadan ulaşmazlar. Eğer biri ruhları da kötülük selinden, ahlaksızlıklardan, haksızlıklardan ve Tanrı'yı hor görmekten kurtarabilse ve bu işinin kanıtı olarak sayısı yüz olan iyileşmiş insan gösterse — konuşmayı bu kadar kişi üzerinden yapalım —, bu kişinin bu yüz insana bunca kötülükten kurtaran sözü Tanrı'nın yardımı olmadan yerleştirdiğini makul olarak kimse söyleyemez değil mi? İnsanlar arasında daha iyi hiçbir şeyin Tanrı'nın yardımı olmadan olmadığına, bunları insafla düşünen kişi hak verecekse, İsa hakkında aynı şeyi nasıl daha da büyük bir güvenle söylemeyecektir? Onun sözüne gelen pek çok kişinin önceki hayatlarını sonraki hayatlarıyla karşılaştırsın: Kelsos'un ve onunla aynı şeyleri düşünenlerin dediği gibi aldatılıp, onların deyişiyle insan hayatını bozan bir öğretiyi kabul etmeden önce her birinin ne ahlaksızlıklar, ne haksızlıklar ve ne açgözlülükler içinde olduğunu; öğretiyi benimsedikten sonra da nasıl daha ölçülü, daha ağırbaşlı ve daha dengeli hâle geldiklerini düşünsün — öyle ki bazıları üstün bir temizlik aşkıyla ve Tanrı'ya daha temiz bir şekilde tapınmak için kanunun izin verdiği cinsel ilişkiye bile yaklaşmaz.
Ἴδωμεν δὲ τίνα τρόπον συκοφαντεῖ Ἰουδαίους ὁ πάντ᾿ ἐπαγγελλόμενος εἰδέναι Κέλσος, λέγων αὐτοὺς σέβειν ἀγγέλους καὶ γοητείᾳ προσκεῖσθαι. ἧς ὁ Μω(??)σῆς αὐτοῖς γέγονεν ἐξηγητής. ποῦ γὰρ τῶν γραμμάτων Μω(??)σέως εὗρε τὸν νομοθέτην παραδιδόντα σέβειν ἀγγέλους. λεγέτω ὁ ἐπαγγελλόμενος εἰδέναι τὰ Χριστιανῶν καὶ Ἰουδαίων, πῶς δὲ καὶ γοητεία παρὰ τοῖς παραδεξαμένοις τὸν Μωϋσέως νόμον ἐστὶν. ἀνεγνωκόσι καὶ τὸ „τοῖς ἐπαοιδοῖς οὐ προσκολληθήσεσθε ἐκμιανθῆναι ἐν αὐτοῖς“; ἐπαγγέλλεται δὲ διδάξειν ἑξῆς, πῶς καὶ Ἰουσαῖοι ὑπὸ ἀμαθίας ἐσφάλησαν ἐξαπατώμενοι. καὶ εἰ μὲν ηὕρισκε τὴν περὶ Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ ἐν Ἰουδαίοις ἀμαθίαν. μὴ κατακούσ ασιτῶν περὶ αὐτοῦ προφητειῶν. ἀληθῶς ἂν ἐδίδαξε. πῶς ἐσφάλησαν Ἰουδαῖοι· νῦν δὲ ταῦτα οὐδὲ βουληθεὶς φαντασθῆναι τὰ μὴ σφάλματα Ἰουδαίων σφάλματα εἶναι ὑπολαμβάνει. ἐπαγγειλάμενος δ᾿ ὁ Κέλσος ὕστερον διδάξειν τὰ περὶ Ἰουδαίων. πρῶτον ποιεῖται τὸν λόγον περὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν. ὡς γενομένου ἡγεμόνος τῇ καθὸ Χριστιανοί ἐσμεν γενέσει ἡμῶν. καί φησιν αὐτὸν πρὸ πάνυ ὀλίγων ἐτῶν τῆς διδασκαλίας ταύτης καθηγήσασθαι. νομισθέντα ὑπὸ Χριστιανῶν υἱὸν εἶναι τοῦ θεοῦ. καὶ περὶ αὐτοῦ δὲ τοῦ πρὸ ὀλίγων ἐτῶν αὐτὸν γεγονέναι τοιαῦτα φήσομεν· ἆρα τὸ ἐν τοσούτοις ἔτεσι βουληθέντα σπεῖραι τὸν ἑαυτοῦ λόγον καὶ διδασκαλίαν τὸν Ἰησοῦν τοσοῦτον δεδυνῆσθαι, ὡς πολλαχοῦ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς οἰκουμένης διατεθῆναι πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ οὐκ ὀλίγους Ἕλληνας καὶ βαρβάρους, σοφοὺς καὶ ἀνοήτους, ὥστε μέχρι θανάτου ἀγωνίζεσθαι ὑπὲρ χριστιανισμοῦ, ἵν᾿ αὐτὸν μὴ ἐξομόσωνται, ὅπερ οὐδεὶς ὑπὲρ ἄλλου δόγματος ἱστόρηται ποιεῖν, ἀθεεὶ γεγένηται; ἐγὼ μὲν οὖν οὐ κολακεύων τὸν λόγον ἀλλὰ πειρώμενος τεθεωρημένως ἐξετάζειν τὰ πράγματα φήσαιμι ἂν ὅτι οὐδ᾿ οἱ σώματα πολλὰ κάμνοντα θεραπεύοντες ἀθεεὶ τυγχάνουσι τοῦ κατὰ τὴν ὑγίειαν τῶν σωμάτων τέλους· εἰ δὲ καὶ ψυχάς τις δύναιτο ἀπαλλάττειν τῆς κατὰ τὴν κακίαν χύσεως καὶ ἀκολαστημάτων καὶ ἀδικοπραγημάτων καὶ τῆς περὶ τὸ θεῖον καταφρονήσεως, καὶ δεῖξιν διδοίη τοῦ τοιούτου ἔργου βελτιωθέντας τὸν ἀριθμὸν ἑκατὸν (ἔστω γὰρ ἐπὶ τοσούτων ὁ λόγος), οὐδὲ τοῦτον ἂν εὐλόγως φήσαι τις οὐκ ἀθεεὶ λόγον τοσούτων κακῶν ἀπαλλακτικὸν ἐμπεποιηκέναι τοῖς ἑκατόν; εἰ δ᾿ ὁ εὐγνωμόνως ταῦτα κατανοῶν συγκαταθήσεται τῷ μηδὲν κρεῖττον ἐν ἀνθρώποις γεγονέναι ἀθεεὶ. πόσῳ πλέον τὸ τοσοῦτον περὶ τοῦ Ἰησοῦ θαῤῥῶν ἀποφανεῖται, συνεξετάζων πολλῶν προσερχομένων αὐτοῦ τῷ λόγῳ ἀρχαιοτέρους βίους μεταγενεστέροις καὶ κατανοῶν, ἐν ὅσαις μὲν ἀκολασίαις ὅσαις δὲ ἀδικίαις καὶ πλεονεξίαις ἕκαστος τῶνδε ἦν. πρὶν, ὥς φησι Κέλσος καὶ οἱ τὰ αὐτὰ αὐτῷ νομίζοντες, ἀπατηθῶσι καὶ παραδέξωνται λόγον λυμαινόμενον, ὡς ἐκεῖνοι λέγουσι. τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον, ἐξ οὗ δὲ παρειλήφασι τὸν λόγον, τίνα τρόπον γεγόνασιν ἐπιεικέστεροι καὶ σεμνότεροι καὶ εὐσταθέστεροι, ὥς τινας αὐτῶν διὰ τὸν ἔρωτα τῆς ὑπερβαλλούσης καθαρότητος καὶ διὰ τὸ καθαρώτερον θρησκεύειν τὸ θεῖον μηδὲ τῶν συγκεχωρημένων ὑπὸ τοῦ νόμου ἅπτεσθαι ἀφροδισίων;
1.27Olayları inceleyen kişi, İsa'nın insan tabiatını aşan bir işe cüret ettiğini ve cüret ettiği şeyi başardığını görecektir. Çünkü başından beri herkes onun sözünün bütün dünyaya yayılmasına karşı koyduğu hâlde — her dönemin kralları, onların emrindeki başkomutanlar ve valiler, kısacası herhangi bir yetki eline verilmiş olan herkes, bir de şehirlerin yöneticileri, askerler ve halklar —, bu söz Tanrı'nın sözü olduğu için tabiatı gereği engellenemez olarak galip geldi. Bunca rakipten daha güçlü çıkınca bütün Yunanistan'a, barbar diyarının ise daha büyük kısmına hâkim oldu ve sayısız ruhu kendi öğrettiği Tanrı tapınmasına çevirdi. Sözün kazandığı bunca insan arasında, cahiller ve kaba insanlar sözde eğitimli olanlardan kat kat fazla olduğuna göre, cahillerin ve kabaların daha kavrayışlı olanlardan kat kat fazla olması kaçınılmazdı. Ama Kelsos bunları düşünmek istemediği için, sözün insan sevgisinin ve "güneşin doğduğu yerden" başlayarak her ruha ulaşmasının bayağı olduğunu sanıyor; bu sözün bayağılığı ve hiçbir şekilde ikna gücü taşımaması yüzünden yalnız cahillere hâkim olduğunu düşünüyor. Oysa kendisi de, sözün yalnız cahilleri İsa'nın öğrettiği Tanrı tapınmasına çektiğini söylemiyor; çünkü aralarında ölçülü, makul ve kavrayışlı, alegoriye de yatkın bazı kişilerin bulunduğunu kabul ediyor.
Ἐξετάζων δέ τις τὰ πράγματα ὄψεται ὅτι μείζω τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐτόλμησεν ὁ Ἰησοῦς καὶ τολμήσας ἤνυσε. πάντων γὰρ ἀρχῆθεν ἀντιπραττόντων τῷ σπαρῆναι τὸν λόγον αὐτοῦ ἐπὶ τὴν ὅλην οἰκουμένην, τῶν τε κατὰ καιροὺς βασιλέων καὶ τῶν ὑπ᾿ αὐτοῖς ἀρχιστρατήγων καὶ ἡγεμόνων πάντων τε ὡς ἔπος εἰπεῖν τῶν ἡντινοῦν ἐξουσίαν ἐγκεχειρισμένων ἔτι δὲ καὶ τῶν κατὰ πόλεις ἀρχόντων καὶ στρατικῶν καὶ δήμων, ἐνίκησε μὴ πεφυκὼς κωλύεσθαι ὡς λόγος θεοῦ. καὶ γενόμενος τοσούτων ἀνταγωνιστῶν ἰσχυρότερος πάσης μὲν Ἑλλάδος ἐπὶ πλεῖον δὲ τῆς βαρβάρου ἐκράτησε καὶ μετεποίησε μυρίας ὅσας ψυχὰς ἐπὶ τὴν κατ᾿ αὐτὸν θεοσέβειαν. ἀναγκαῖον δ᾿ ἦν ἐν πλήθει κρατουμένων ὑπὸ τοῦ λόγου, ὧν πολλαπλασίους οἱ ἰδιῶται καὶ ἀγροικότεροι τῶν ἐν λόγοις γεγυμνασμένων, πολλαπλασίους γενέσθαι τοὺς ἰδιώτας καὶ ἀγροικοτέρους τῶν συνετωτέρων. ἀλλὰ μὴ βουληθεὶς ταῦτα ὁ Κέλσος κατανοῆσαι, τὴν τοῦ λόγου φιλανθρωπίαν καὶ φθάνουσαν ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν ⟨(„ἀπὸ)⟩ ἀνατολῆς ἡλίου“ οἴεται εἶναι ἰδιωτικὴν. διὰ τὸ ἰδιωτικὸν καὶ οὐδαμῶς ἐν λόγοις δυνατὸν ἰδιωτῶν μόνων κρατήσασαν, καίτοι οὐδ᾿ αὐτὸς ἰδιώτας μόνους φησὶν ὑπὸ τοῦ λόγου προσῆχθαι τῇ κατὰ Ἰησοῦν θεοσεβείᾳ· ὁμολογεῖ γὰρ καὶ μετρίους καὶ ἐπιεικεῖς καὶ συνετούς τινας καὶ ἐπ᾿ ἀλληγορίαν ἑτοίμους εἶναι ἐν αὐτοῖς.
1.28Kelsos bir de kişileştirme yapıyor, bir bakıma bir hatibin sahneye çıkardığı bir çocuğu taklit ederek bir Yahudiyi İsa'ya karşı konuşturuyor; bu Yahudi çocukça ve bir filozofun ak saçlarına hiç yakışmayacak şeyler söylüyor. Haydi, gücümüz yettiğince bunları da inceleyip, Kelsos'un söylettiği sözlerde bir Yahudiye her bakımdan uygun düşecek karakteri bile koruyamadığını gösterelim. Kelsos ardından İsa'yla konuşan ve ona göre onu pek çok konuda çürüten bir Yahudi kişileştirir; Yahudi ilk olarak İsa'yı bir bakireden doğduğu masalını uydurmakla suçlar. Ayrıca ona bir Yahudi köyünde, yerli, yoksul ve elinin emeğiyle geçinen bir kadından doğmuş olmasını kınar. Bu kadının, marangozluk yapan kocası tarafından zina ettiği ortaya çıktığı için kovulduğunu söyler. Sonra kocası tarafından kovulup itibarsızca dolaşırken İsa'yı gizlice doğurduğunu; İsa'nın da yoksulluk yüzünden Mısır'a gidip ücretle çalıştığını, orada Mısırlıların övündüğü bazı güçleri denedikten sonra bu güçlerle büyüklenerek geri döndüğünü ve bunlar sayesinde kendini tanrı ilan ettiğini anlatır. Bana gelince, inanmayanların söylediği şeylerden hiçbirini incelemeden bırakmayan, olayları kökünden sorgulayan biri olarak, bütün bunların da İsa'nın Tanrı'nın Oğlu olduğuna dair kehanete layık olmasıyla uyum içinde olduğunu düşünüyorum.
Ἐπεὶ δὲ καὶ προσωποποιεῖ, τρόπον τινὰ μιμησάμενος ἓν ῥήτορος εἰσαγόμενον παιδίον, καὶ εἰσάγει Ἰουδαῖον πρὸς τὸν Ἰησοῦν λέγοντά τινα μειρακιωδῶς καὶ οὐδὲν φιλοσόφου πολιᾶς ἄξιον· φέρε κατὰ δύναμιν καὶ ταῦτα ἐξετάσαντες ἐξελέγξωμεν ὅτι οὐδὲ τὸ ἁρμόζον πάντῃ τῷ Ἰουδαίῳ πρόσωπον ἐν τοῖς λεγομένοις τετήρηκε. μετὰ ταῦτα προσωποποιεῖ Ἰουδαῖον αὐτῷ διαλεγόμενον τῷ Ἰησοῦ καὶ ἐλέγχοντα αὐτὸν περὶ πολλῶν μὲν, ὡς οἴεται, πρῶτον δὲ ὡς πλασαμένου αὐτοῦ τὴν ἐκ παρθένου γένεσιν· ὀνειδίζει δ᾿ αὐτῷ καὶ ἐπὶ τῷ ἐκ κώμης αὐτὸν γεγονέναι Ἰουδαϊκῆς καὶ ἀπὸ γυναικὸς ἐγχωρίου καὶ πενιχρᾶς καὶ χερνήτιδος. φησὶ δ᾿ αὐτὴν καὶ ὑπὸ τοῦ γήμαντος, τέκτονος τὴν τέχνην ὄντος, ἐξεῶσθαι ἐλεγχθεῖσαν ὡς μεμοιχευμένην. εἶτα λέγει ὡς ἐκβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς καὶ πλανωμένη ἀτίμως σκότιον ἐγέννησε τὸν Ἰησοῦν· καὶ ὅτι οὗτος διὰ πενίαν εἰς Αἴγυπτον μισθαρνήσας κἀκεῖ δυνάμεών τινων πειραθεὶς, ἐφ᾿ αἷς Αἰγύπτιοι σεμνύνονται. ἐπανῆλθεν ἐν ταῖς δυνάμεσι μέγα φρονῶν, καὶ δι᾿ αὐτὰς θεὸν αὑτὸν ἀνηγόρευσε. ταῦτα δὲ πάντα τῷ μηδὲν δυναμένῳ ἀβασάνιστον ἐᾶν τῶν λεγομένων ὑπὸ τῶν ἀπιστούντων ἀλλὰ τὴν ἀρχὴν τῶν πραγμάτων ἐξετάζοντι δοκεῖ μοι συμπνεῖν τῷ ἄξιον γεγονέναι τῆς προῤῥήσεως περὶ τοῦ θεοῦ υἱὸν εἶναι τὸν Ἰησοῦν.
1.29İnsanlarda birinin seçkin ve ünlü olmasına, adının dilden dile dolaşmasına katkıda bulunan şeyler şunlardır: anne babası üstün ve itibarlı bir mevkideyse soyu; onu yetiştiren ve oğlunun eğitimine para harcayabilen kişilerin zenginliği; bir de büyük ve tanınmış bir vatan. Ama bütün bunların tersine sahip olan biri, tanınmasına engel olan şeylerin üstüne başını kaldırıp kendisini duyanları sarsabilir ve hakkında farklı şeyler söyleyen bütün dünyaya kendini gösterip tanıtabilirse, böyle bir tabiata, büyük ruhlu olduğu, büyük işlere giriştiği ve hor görülemeyecek bir cesaretle konuştuğu için daha ilk bakışta nasıl hayran olunmaz? Böyle birinin durumunu daha fazla inceleyen kişi şunu da sormaz mı: Sıradanlık ve yoksulluk içinde yetişmiş, hiçbir genel eğitim almamış, kalabalıklarla konuşurken inandırıcı olmasını, halkı yönlendirmesini ve daha çok dinleyici toplamasını sağlayabilecek söz sanatını ve öğretileri öğrenmemiş biri, nasıl olur da kendini yeni öğretileri öğretmeye verir; insan soyuna, Yahudilerin peygamberlerini yüceltmekle birlikte onların âdetlerini ortadan kaldıran ve Yunanların özellikle tanrısal varlık hakkındaki kanunlarını yıkan bir öğreti getirir? Böyle biri, bu şekilde yetişmiş ve — onu kötüleyenlerin de kabul ettiği gibi — hiçbir insandan değerli bir şey öğrenmemiş olduğu hâlde, Tanrı'nın yargısı, kötülüğe verilecek cezalar ve iyilik uğruna verilecek ödüller hakkında nasıl öyle hor görülemeyecek şeyler söyleyebildi ki, söyledikleri yalnız kabaları ve cahilleri değil, daha kavrayışlı olan ve daha sıradan sanılan şeylerin, deyim yerindeyse içeride daha sırlı bir şey barındıran bir örtü altında anlatıldığını görebilen pek çok kişiyi de kendine çekti? Platon'daki Seriphoslu, komutanlığıyla ün kazanmış olan Themistokles'i, ününü kendi karakterinden değil de bütün Yunanistan'ın en tanınmış vatanına sahip olma talihinden aldığı için kınamıştı; insaflı olan ve vatanının da ününe katkıda bulunduğunu gören Themistokles'ten de şu cevabı duymuştu: "Ne ben Seriphoslu olsaydım bu kadar ünlü olurdum, ne de sen Atinalı olma talihine erseydin bir Themistokles olurdun." Bizim İsa'mız ise bir köyde doğmuş olmakla — hem de Yunan olmayan, çoğu insanın gözünde itibarlı bile olmayan bir milletin köyünde — kınanmış, yoksul ve elinin emeğiyle geçinen bir kadının oğlu olduğu ve yoksulluk yüzünden vatanını bırakıp Mısır'da ücretle çalıştığı için kötülenmiştir; verdiğimiz örneğe göre o, yalnız bir Seriphoslu, en küçük ve en bilinmedik adadan biri değil, deyim yerindeyse Seriphosluların en soysuzu olduğu hâlde, bütün insan dünyasını sarsabilmiştir: Atinalı Themistokles'ten de, Pythagoras'tan, Platon'dan ve dünyanın herhangi bir yerindeki başka bilgelerden, krallardan ya da komutanlardan da fazla.
Ἀνθρώποις μὲν γὰρ συμβάλλεται πρὸς τὸ γενέσθαι τινὰ αὐτῶν διάσημον καὶ ἔνδοξον καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ διαβόητον γένος, ὅταν οἱ γονεῖς ἐν ὑπεροχῇ καὶ προαγωγῇ τυγχάνωσι. καὶ πλοῦτος τῶν ἀναθρεψαμένων καὶ δυνηθέντων ἀναλῶσαι εἰς παίδευσιν τοῦ υἱοῦ καὶ πατρὶς μεγάλη τις οὖσα καὶ ἐπίσημος. ὅταν δὲ πάντα τὰ τούτοις ἐναντία ἔχων τις δυνηθῇ ὑπερκύψας τὰ ἐμποδίζοντα αὐτὸν γνωσθῆναι καὶ σεῖσαι τοὺς περὶ αὐτοῦ ἀκούοντας καὶ γενέσθαι ἐμφανὴς καὶ δῆλος οἰκουμένῃ ὅλῃ, τὰ ἀνόμοια λεγούσῃ περὶ αὐτοῦ, πῶς οὐ θανμαστέον τὴν τοιαύτην φύσιν αὐτόθεν μὲν ὡς μεγαλοφυῆ καὶ μεγάλοις ἐπιβάλλουσαν πράγμασι καὶ ἔχουσαν παῤῥησίαν οὐκ εὐκαταφρόνητον; εἰ δὲ καὶ ἐπὶ πλεῖον ἐξετάζοι τις τὰ κατὰ τὸν τοιοῦτον. πῶς οὐκ ἂν ζητήσαι, τίνα τρόπον ἐν εὐτελείᾳ καὶ πενίᾳ ἀνατεθραμμένος καὶ μηδεμίαν ἐγκύκλιον παιδείαν παιδευθεὶς μηδὲ μαθὼν λόγους καὶ δόγματα, ἀφ᾿ ὧν κἂν πιθανὸς γενέσθαι ἐδύνατο ὁμιλεῖν ὄχλοις καὶ δημαγωγεῖν καὶ ἐπάγεσθαι ἀκροατὰς πλείονας, ἐπιδίδωσιν ἑαυτὸν διδασκαλίᾳ καινῶν δογμάτων, ἐπεισάγων τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων λόγον τά τε Ἰουδαίων ἔθη καταλύοντα μετὰ τοῦ σεμνοποιεῖν αὐτῶν τοὺς προφήτας καὶ τοὺς Ἑλλήνων νόμους μάλιστα περὶ τοῦ θείου καθαιροῦντα; πῶς δ᾿ ἂν ὁ τοιοῦτος καὶ οὕτως ἀνατεθραμμένος καὶ μηδὲν (ὡς καὶ οἱ κακολογοῦντες αὐτὸν ὁμολογοῦσι) σεμνὸν παρὰ ἀνθρώπου μαθὼν τοιαῦτα περὶ κρίσεως θεοῦ καὶ κολάσεων μὲν τῶν κατὰ τῆς κακίας τιμῶν δὲ τῶν ὑπὲρ τοῦ καλοῦ λέγειν ἐδύνατο οὐκ εὐκαταφρονήτως, ὥστ᾿ οὐ μόνον ἀγροίκους καὶ ἰδιώτας ἄγεσθαι ὑπὸ τῶν λεγομένων ἀλλὰ καὶ οὐκ ὀλίγους τῶν συνετωτέρων καὶ δυναμένων ἐνορᾶν ἀποκρύψει τῶν εὐτελεστέρων νομιζομένων ἀπαγγέλλεσθαι, περιεχούσῃ τι. ὡς ἔστιν εἰπεῖν. ἔνδον ἀποῤῥητότερον; ὁ μὲν οὖν παρὰ τῷ Πλάτωνι Σερίφιος ὀνειδίζων τῷ Θεμιστοκλεῖ, διαβοήτῳ γεγενημένῳ ἐπὶ τῇ στρατηγίᾳ, ὡς οὐκ ἐκ τοῦ ἰδίου ἤθους τὸ ἔνδοξον ἀνειληφότι ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ εὐτυχηκέναι πατρίδος τῆς ἐν ὅλῃ Ἑλλάδι ἐπισημοτάτης. ἀκήκοεν ἀπὸ εὐγνωμονοῦντος Θεμιστοκλέους καὶ ὁρῶντος ὅτι συνεβάλετο αὐτῷ πρὸς τὸ ἔνδοξον καὶ ἡ πατρὶς, ὅτι „οὔτ᾿ ἂν ἐγὼ Σερίφιος ὢν οὕτως ἔνδοξος ἐγεγόνειν, οὔτε σὺ Ἀθηναῖος εὐτυχήσας γενέσθαι ἐγένου ἂν Θεμιστοκλῆς“· ὁ δ᾿ ἡμέτερος Ἰησοῦς καὶ ὀνειδιζόμενος ὡς ἐκ κώμης γεγονὼς καὶ ταύτης οὐχ Ἑλλαδικῆς οὐδέ τινος ἔθνους ἔθνους ὄντος παρὰ τοῖς πολλοῖς ἐν προαγωγῇ, δυσφημούμενος δὲ καὶ ἐπὶ τῷ πενιχρᾶς καὶ χερνήτιδος υἱὸς εἶναι καὶ διὰ πενίαν καταλιπὼν τὴν πατρίδα ἐν Αἰγύπτῳ μισθαρνῆσαι. καὶ οἱονεὶ πρὸς τὸ ληφθὲν παράδειγμα οὐ μόνον Σερίφιος γεγονὼς καὶ ἀπὸ ἐλαχίστης καὶ ἀσημοτάτης νήσου ἀλλὰ καὶ Σεριφίων, ὡς ἔστιν εἰπεῖν, ὁ ἀγεννέστατος, δεδύνηται σεῖσαι τὴν πᾶσαν ἀνθρώπων οἰκουμένην οὐ μόνον ὑπὲρ Θεμιστοκλέα τὸν Ἀθηναῖον ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ Πυθαγόραν καὶ Πλάτωνα καί τινας ἄλλους τῶν ὁποιποτοῦν τῆς οἰκουμένης σοφῶν ἢ βασιλέων ἢ στρατηγῶν.
1.30Olayların tabiatını özenle araştıran kim, onun bütün itibarsızlık sebeplerini yenip ünüyle bunların ve şimdiye kadar ün kazanmış herkesin üstüne çıkabildiğini görüp hayretler içinde kalmaz? Üstelik insanlar arasında ün kazananlar, aynı anda birden fazla şeyle ün kazanabilmişlerse bu nadirdir: Biri bilgeliğiyle, biri komutanlığıyla, barbarlardan bazıları efsunlarla yaptıkları olağanüstü işlerle, başkaları başka şeylerle — ama aynı anda pek çok şeyle değil — hayranlık uyandırmış ve ün kazanmıştır. İsa ise başka şeylerin yanı sıra hem bilgeliği hem mucizeleri hem de yöneticiliği yüzünden hayranlık uyandırır. Çünkü insanları ne bir tiran gibi kanunlara karşı kendisiyle birlikte ayaklanmaya, ne bir haydut gibi peşinden gelenleri insanlara karşı kışkırtarak, ne bir zengin gibi yanına gelenlerin masrafını karşılayarak, ne de herkesçe kınanan türden biri gibi ikna etmiştir; onları, her şeyin Tanrısı hakkındaki öğretinin, O'na tapınmanın ve kendisine göre yaşayanı her şeyin üstündeki Tanrı'ya yakınlaştırabilen her türlü ahlakî yaşayışın öğretmeni olarak ikna etmiştir. Themistokles'in ya da ünlülerden herhangi birinin başına ününe engel olacak hiçbir şey gelmedi. İsa'nın ise, son derece yetenekli bir insanın bile ruhunu itibarsızlık içinde örtmeye yetecek o söylediğimiz şeylere ek olarak, haça gerilerek ölmesi gibi utanç verici görünen bir ölümü, önceden kazanıp yerleşmiş olan ününü de silip süpürmeye ve onun öğretisine hak vermeyenlerin sandığı gibi önceden aldatılmış olanları da aldatmacadan vazgeçirip aldatanı mahkûm etmeye yeterdi.
Τίς οὖν μὴ παρέργως ἀνερευνῶν τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν οὐκ ἂν αὐτὸν καταπλαγείη νικήσαντα καὶ ὑπεραναβῆναι δυνηθέντα τῇ δόξῃ τὰ ποιητικὰ ἀδοξίας πάντα ⟨(καὶ)⟩ πάντας τοὺς πώποτ᾿ ἐνδόξους; καίτοι γε οἱ ἐν ἀνθρώποις ἔνδοξοι σπάνιον εἰ ἐπὶ πλείονα ἅμα τὴν δόξαν ἀναλαβεῖν δεδύνηνται. ὁ μὲν γὰρ ἐπὶ σοφίᾳ ἄλλος δ᾿ ἐπὶ στρατηγίᾳ βαρβάρων δέ τινες ἐπὶ ταῖς παραδόξοις ἐξ ἐπῳδῶν δυνάμεσι καὶ ἄλλοι ἐπ᾿ ἄλλοις οὐ πολλοῖς ἅμα ἐθαυμάσθησαν καὶ ἔνδοξοι γεγένηνται· οὗτος δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις θαυμάζεται καὶ ἐπὶ σοφίᾳ καὶ ἐπὶ δυνάμεσι καὶ ἐπὶ τῷ ἀρχικῷ. ἔπεισε γὰρ οὔθ᾿ ὡς τύραννος συναποστῆναι αὐτῷ τινας τῶν νόμων οὔθ᾿ ὡς λῃστὴς κατ᾿ ἀνθρώπων ἀλείφων τοὺς ἑπομένους οὔθ᾿ ὡς πλούσιος χορηγῶν τοῖς προσιοῦσιν οὔθ᾿ ὥς τις τῶν ὁμολογουμένως ψεκτῶν. ἀλλ᾿ ὡς διδάσκαλος τοῦ περὶ τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων λόγου καὶ τῆς εἰς αὐτὸν θρησκείας καὶ παντὸς ἠθικοῦ τρόπου, δυναμένου οἰκειῶσαι τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ τὸν κατ᾿ αὐτὸν βιώσαντα. καὶ Θεμιστοκλεῖ μὲν ἤ τινι τῶν ἐνδόξων οὐδὲν γέγονε τὸ ἐναντιούμενον τῇ δόξῃ· τούτῳ δὲ πρὸς τοῖς εἰρημένοις, ἱκανῶς δυναμένοις ἐν ἀδοξίᾳ καλύψαι ἀνθρώπου ψυχὴν καὶ πάνυ εὐφυοῦς, καὶ ὁ δοκῶν ἄτιμος εἶναι θάνατος σταυρωθέντι ἱκανὸς ἦν καὶ τὴν φθάσασαν δόξαν καὶ προκαταλαβοῦσαν ἐξαφανίσαι καὶ τοὺς, ὡς οἴονται οἱ μὴ συγκατατιθέμενοι αὐτοῦ τῇ διδασκαλίᾳ, προεξαπατηθέντας ποιῆσαι τῆς μὲν ἀπάτης ἀποστῆναι καταγνῶναι δὲ τοῦ ἀπατήσαντος.
1.31Bunun yanında şuna da hayret edilebilir: İsa'yı kötüleyenlerin dediği gibi, öğrencileri onun ölümden dirildiğini görmemiş ve onun daha tanrısal bir varlık olduğuna ikna olmamışlarsa, öğretmenlerinin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden korkmamak, tehlikenin üzerine yürümek ve İsa'nın istediği gibi kendilerine emanet ettiği sözü öğretmek için vatanlarını terk etmek akıllarına nereden gelmiş olabilir? Bence olayları insafla inceleyen biri, bu insanların, İsa'nın öğretisi uğruna kendilerini tehlikelerle dolu bir hayata adamalarının, onun içlerine yerleştirdiği büyük bir ikna olmadan gerçekleşebileceğini söyleyemez. İsa onlara yalnız kendi öğrettiklerine göre yaşamayı değil, başkalarını da böyle yaşamaya yöneltmeyi öğretmişti; hem de her yerde ve herkese karşı yenilik getirmeye cüret eden ve eski öğretilere ve âdetlere bağlı kalan hiçbir insanı kendine dost olarak tutamayacak olan kişiyi, insan hayatı açısından apaçık bir yıkım beklediği hâlde. İsa'nın öğrencileri yalnız Yahudilere peygamberlik sözlerinden yola çıkarak bu adamın peygamberlerin haber verdiği kişi olduğunu değil, öteki milletlere de daha dün evvelsi gün haça gerilmiş olan bu adamın bu ölümü insan soyu uğruna isteyerek üstlendiğini — tıpkı vatanları uğruna, hüküm süren veba salgınlarını, kıtlıkları ya da deniz yolculuğunu engelleyen fırtınaları dindirmek için ölenler gibi — göstermeye cüret ederken bunu görmüyorlar mıydı? Çünkü olayların tabiatında, sırlı ve çoğunluğun kavrayamayacağı bazı sebeplere göre, ortak iyilik uğruna kendi isteğiyle ölen tek bir adil insanın, vebalara, kıtlıklara, fırtınalara ya da benzeri bir şeye yol açan kötü cinleri savuşturacağı bir düzenin bulunması muhtemeldir. İsa'nın insanlar uğruna haç yoluyla öldüğüne inanmak istemeyenler söylesinler o hâlde: Bazı kişilerin şehirleri ve milletleri saran kötülükleri ortadan kaldırmak için ortak iyilik uğruna öldüğünü anlatan pek çok Yunan ve barbar hikâyesini de kabul etmeyecekler mi? Yoksa o hikâyeler gerçekleşmiş de, insan sanılan bu kişinin, yeryüzüne gelmiş bütün insan ruhlarını boyunduruğu altına almış büyük bir cini, cinlerin hükümdarını yıkmak için ölmesinde mi hiçbir inandırıcılık yok? İsa'nın öğrencileri bunları ve bunlardan da fazlasını — ki bunları muhtemelen İsa'dan gizlice öğrenmişlerdi — görerek, üstelik bir güçle de dolarak — çünkü onlara azim ve cesaret veren, şairlerin anlattığı bir bakire değil, Tanrı'nın gerçek phronēsisi ve bilgeliğiydi —, yalnız Argoslular arasında değil, bütün Yunanlar ve barbarlar arasında da "herkes arasında göze çarpmak ve şanlı bir ün kazanmak" için atıldılar.
Πρὸς τούτοις δὲ θαυμάσαι ἄν τις, πόθεν ἐπῆλθε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ὡς λέγουσιν οἱ κακολογοῦντες τὸν Ἰησοῦν, μὴ ἑωρακόσιν αὐτὸν ἀναστάντα ἀπὸ τῶν νεκρῶν μηδὲ πεισθεῖσιν ὅτι θειότερόν τι ἦν ἐκεῖνος, πρὸς τῷ μὴ φοβηθῆναι τὰ αὐτὰ τῷ διδασκάλῳ παθεῖν καὶ ὁμόσε χωρῆσαι τῷ κινδύνῳ καὶ καταλιπεῖν τὰς πατρίδας ὑπὲρ τοῦ διδάξαι κατὰ τὸ Ἰησοῦ βούλημα τὸν παραδοθέντα αὐτοῖς ὑπ᾿ αὐτοῦ λόγον. οἶμαι γὰρ ὅτι ὁ εὐγνωμόνως ἐξετάζων πράγματα οὐκ ἂν λέγοι τούτους ἑαυτοὺς παραδεδωκέναι περιστατικῷ βίῳ ἕνεκεν τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας χωρίς τινος μεγάλης πειθοῦς, ἣν ἐνεποίησεν αὐτοῖς διδάσκων οὐ μόνον διακεῖσθαι κατὰ τὰ μαθήματα αὐτοῦ ἀλλὰ καὶ ἄλλους διατιθέναι, καὶ διατιθέναι προὔπτου ὄντος ὡς πρὸς τὸν ἀνθρώπων βίον ὀλέθρου τῷ τολμῶντι πανταχοῦ καὶ πρὸς πάντας καινοτομεῖν καὶ μηδένα ἀνθρώπων, ἐμμένοντα τοῖς προτέροις δόγμασι καὶ ἔθεσι, φίλον ἑαυτῷ τηρεῖν. ἆρα γὰρ οὐχ ἑώρων οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ, τολμῶντες οὐ μόνον Ἰουδαίοις ἐκ τῶν προφητικῶν λόγων παριστάνειν ὅτι οὗτος εἴη ὁ προφητευθεὶς, ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ὅτι ὁ χθὲς καὶ πρώην σταυρωθεὶς ἑκὼν τοῦτον τὸν θάνατον ὑπὲρ τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους ἀνεδέξατο, ἀνάλογον τοῖς ἀποθανοῦσιν ὑπὲρ πατρίδων ἐπὶ τῷ σβέσαι λοιμικὰ κρατήσαντα καταστήματα ἢ ἀφορίας ἢ δυσπλοΐας; εἰκὸς γὰρ εἶναι ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων κατά τινας ἀποῤῥήτους καὶ δυσλήπτους τοῖς πολλοῖς λόγους φύσιν τοιαύτην, ὡς ἕνα δίκαιον ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ ἀποθανόντα ἑκουσίως ἀποτροπιασμοὺς ἐμποιεῖν φαύλων δαιμονίων, ἐνεργούντων λοιμοὺς ἢ ἀφορίας ἢ δυσπλοΐας ἤ τι τῶν παραπλησίων. λεγέτωσαν οὖν οἱ βουλόμενοι ἀπιστεῖν τῷ Ἰησοῦν ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀποτεθνηκέναι τρόπῳ σταυροῦ, πότερον οὐδὲ τὰς Ἑλληνικὰς παραδέξονται καὶ βαρβαρικὰς πολλὰς ἱστορίας περὶ τοῦ τινας ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ τεθνηκέναι καθαιρετικῶς τῶν προκαταλαβόντων τὰς πόλεις καὶ τὰ ἔθνη κακῶν· ἢ ἐκεῖνα μὲν γεγένηται οὐδὲν δὲ πιθανὸν ἔχει ὁ νομιζόμενος ἄνθρωπος πρὸς τὸ ἀποθανεῖν ἐπὶ καθαιρέσει μεγάλου δαίμονος καὶ δαιμόνων ἄρχοντος, ὑποτάξαντος ὅλας τὰς ἐπὶ γῆν ἐληλυθυίας ἀνθρώπων ψυχάς; ὁρῶντες δὲ ταῦτα οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ καὶ ἄλλα τούτων πλείονα, ἃ εἰκὸς αὐτοὺς ἐν ἀποῤῥήτῳ ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ μεμαθηκέναι, ἔτι δὲ καὶ δυνάμεώς τινος πληρωθέντες. ἐπεὶ ἔδωκεν αὐτοῖς μένος καὶ θάρσος οὐ ποιητική τις παρθένος ἀλλ᾿ ἡ ἀληθῶς φρόνησις καὶ σοφία τοῦ θεοῦ, ⟨(ἔσπευσαν,)⟩ ἵν᾿ ἔκδηλοι μετὰ πᾶσιν οὐ μόνοις Ἀργείοις γένοιντο ἀλλὰ καὶ πᾶσιν Ἕλλησιν ὁμοῦ καὶ βαρβάροις, καὶ κλέος ἐσθλὸν ἄροιντο.
1.32Ama Yahudinin kişileştirilmesine dönelim. Orada İsa'nın annesinin, nişanlısı olan marangoz tarafından zina ettiği ortaya çıktığı için kovulduğu ve Panthera adlı bir askerden doğurduğu yazılıdır. Bakirenin Panthera ile zina ettiği ve marangozun onu kovduğu masalını uyduranların, bütün bunları Kutsal Ruh'tan olağanüstü gebeliği ortadan kaldırmak için körü körüne uydurup uydurmadıklarına bakalım. Çünkü hikâye son derece olağanüstü olduğu için onu başka bir yoldan da yalanlayabilirlerdi; İsa'nın insanlar arasındaki olağan evliliklerden doğmadığını adeta istemeden kabul etmeleri gerekmezdi. İsa'nın olağanüstü doğuşunu kabul etmeyenlerin bir yalan uydurması elbette beklenen bir şeydi; ama bunu inandırıcı bir biçimde yapmamaları, üstelik bakirenin İsa'ya Yusuf'tan gebe kalmadığını korumaları, uydurmaları dinleyip çürütebilenler için yalanı apaçık ortaya koyuyordu. İnsan soyu uğruna bunca şeye cüret eden ve elinden geldiğince bütün Yunanların ve barbarların tanrısal yargıyı bekleyerek kötülükten uzaklaşmasını ve her şeyi her şeyin yaratıcısını hoşnut edecek biçimde yapmasını sağlayan kişinin olağanüstü bir doğuşa değil de bütün doğuşların en kanunsuzuna ve en utanç vericisine sahip olması makul mü? Yunanlara ve özellikle Kelsos'a — ister bu görüşte olsun ister olmasın, ama Platon'u alıntılıyor — şunu soracağım: Ruhları insan bedenlerine gönderen, bunca şeye cüret edecek, bunca kişiyi eğitecek ve pek çok insanı kötülük selinden çekip çıkaracak olan kişiyi, onu meşru bir evlilik yoluyla bile insan hayatına sokmadan, bütün doğuşların en utanç vericisine mi itti? Yoksa her ruhun, bazı sırlı sebeplere göre — bunu şimdi Kelsos'un sık sık adını andığı Pythagoras, Platon ve Empedokles'e göre söylüyorum — bir bedene girerken layık olduğu ölçüde ve önceki karakterine göre girmesi daha makul değil mi? O hâlde bu ruhun da, pek çok insandan — "bütün insanlardan" deyip okuru peşin hükme sürüklüyor gibi görünmeyeyim — daha yararlı olmak üzere insan hayatına geldiği için, yalnız insan bedenleri arasında seçkin değil, hepsinden üstün bir bedene ihtiyacı olması muhtemeldir.
Ἀλλὰ γὰρ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν τοῦ Ἰουδαίου προσωποποιΐαν, ἐν ᾗ ἀναγέγραπται ἡ τοῦ Ἰησοῦ μήτηρ ὡς ἐξωσθεῖσα ὑπὸ τοῦ μνηστευσαμένου αὐτὴν τέκτονος, ἐλεγχθεῖσα ἐπὶ μοιχείᾳ καὶ τίκτουσα ἀπό τινος στρατιώτου Πανθήρα τοὔνομα· καὶ ἴδωμεν εἰ μὴ τυφλῶς οἱ μυθοποιήσαντες τὴν μοιχείαν τῆς παρθένου καὶ τοῦ Πανθήρα καὶ τὸν τέκτονα ἐξωσάμενον αὐτὴν ταῦτα πάντα ἀνέπλασαν ἐπὶ καθαιρέσει τῆς παραδόξου ἀπὸ ἁγίου πνεύματος συλλήψεως· ἐδύναντο γὰρ ἄλλως ψευδοποιῆσαι διὰ τὸ σφόδρα παράδοξον τὴν ἱστορίαν καὶ μὴ ὡσπερεὶ ἀκουσίως συγκαταθέσθαι ὅτι οὐκ ἀπὸ συνήθων ἀνθρώποις γάμων ὁ Ἰησοῦς ἐγεννήθη. καὶ ἀκόλουθόν γε ἦν τοὺς μὴ συγκαταθεμένους τῇ παραδόξῳ γενέσει τοῦ Ἰησοῦ πλάσαι τι ψεῦδος· τὸ δὲ μὴ πιθανῶς αὐτοὺς τοῦτο ποιῆσαι ἀλλὰ μετὰ τοῦ τηρῆσαι ὅτι οὐκ ἀπὸ τοῦ Ἰωσὴφ παρθένος συνέλαβε τὸν Ἰησοῦν, τοῖς ἀκούειν καὶ ἐλέγχειν ἀναπλάσματα δυναμένοις ἐναργὲς ἦν ψεῦδος. ἆρα γὰρ εὔλογον τὸν τοσαῦτα ὑπὲρ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων τολμήσαντα, ἵνα τὸ ὅσον ἐπ᾿ αὐτῷ πάντες Ἕλληνες καὶ βάρβαροι κρίσιν θείαν προσδοκήσαντες ἀποστῶσι μὲν τῆς κακίας πάντα δὲ πράττωσιν ἀρεσκόντως τῷ τῶν ὅλων δημιουργῷ, παράδοξον μὲν μὴ ἐσχηκέναι γένεσιν πασῶν δὲ γενέσεων παρανομωτάτην καὶ αἰσχίστην; ἐρῶ δὲ ὡς πρὸς Ἕλληνας καὶ μάλιστα Κέλσον, εἴτε φρονοῦντα εἴτε μὴ, πλὴν παρατιθέμενον τὰ Πλάτωνος· ἆρα ὁ καταπέμπων ψυχὰς εἰς ἀνθρώπων σώματα τὸν τοσαῦτα τολμήσοντα καὶ τοσούτους διδάξοντα καὶ ἀπὸ τῆς χύσεως τῆς κατὰ τὴν κακίαν μεταστήσοντα πολλοὺς ἀνθρώπων ἐπὶ τὴν πασῶν αἰσχροτέραν γένεσιν ὤθει, μηδὲ διὰ γάμων γνησίων αὐτὸν εἰσαγαγὼν εἰς τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον; ἢ εὐλογώτερον ἑκάστην ψυχὴν κατά τινας ἀποῤῥήτους λόγους (λέγω δὲ ταῦτα νῦν κατὰ Πυθαγόραν καὶ Πλάτωνα καὶ Ἐμπεδοκλέα, οὓς πολλάκις ὠνόμασεν ὁ Κέλσος,) εἰσκρινομένην σώματι κατ᾿ ἀξίαν εἰσκρίνεσθαι καὶ κατὰ τὰ πρότερα ἤθη; εἰκὸς οὖν καὶ ταύτην τὴν ψυχὴν, πολλῶν (ἵνα μὴ συναρπάζειν δοκῶ, λέγων πάντων) ἀνθρώπων ὠφελιμωτέραν τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιδημοῦσαν, δεδεῆσθαι σώματος, οὐ μόνον ὡς ἐν ἀνθρωπίνοις σώμασι διαφέροντος ἀλλὰ καὶ τοῦ πάντων κρείττονος.
1.33Bir ruh, bazı sırlı sebeplere göre ne tamamen akılsız bir canlının bedeninde ne de saf olarak akıllı bir canlının bedeninde bulunmayı hak ettiği için, öyle ucube bir beden giyer ki böyle doğmuş, başı bedeninin geri kalanıyla orantısız ve çok küçük olan bu kişide akıl bile tam olarak gelişemez; başka bir ruh, ondan biraz daha akıllı olmasını sağlayan bir beden alır, bir başkası daha da akıllı olmasını sağlayan bir beden; çünkü bedenin tabiatı aklın kavrayışına az ya da çok karşı koyar. Eğer böyleyse, neden tamamen olağanüstü bir beden alan bir ruh da olmasın? Bu beden, insanlarla birlikte yaşayabilmesi için onlarla ortak bir şeye, ruhun kötülüğü hiç tatmadan kalabilmesi için de seçkin bir şeye sahip olur. Eğer Zopyros, Loxos ya da Polemon gibi fizyonomicilerin, ya da bu türden şeyler yazıp şaşılacak bir bilgiye sahip olduğunu iddia eden herhangi birinin görüşü, yani bütün bedenlerin ruhların karakterine uygun olduğu görüşü geçerliyse, o zaman hayata olağanüstü biçimde gelecek ve büyük işler yapacak olan ruha, Kelsos'un sandığı gibi zina eden Panthera'dan ve zina eden bir bakireden doğmuş bir beden verilmesi gerekmezdi — çünkü böyle murdar birleşmelerden itidalin, adaletin ve öteki aretēlerin değil, ahlaksızlığın, adaletsizliğin ve öteki kötülüklerin akılsız ve insanlara zararlı bir öğretmeni doğmalıydı —,
Εἰ γὰρ ἥδε μὲν ἡ ψυχὴ, κατά τινας ἀποῤῥήτους λόγους ἀξία γενομένη μὴ πάντῃ μὲν ἐν ἀλόγου γενέσθαι σώματι οὐ μὴν καὶ καθαρῶς ἐν λογικοῦ, ἐνδύεται σῶμα τερατῶδες, ὡς μηδὲ τὸν λόγον συμπληρωθῆναι δύνασθαι τῷ οὑτωσὶ γεγενημένῳ καὶ ἀσύμμετρον ἔχοντι τὴν κεφαλὴν τῷ λοιπῷ σώματι καὶ πάνυ βραχυτέραν, ἑτέρα δὲ τοιόνδε σῶμα ἀναλαμβάνει, ὡς ὀλίγῳ ἐκείνου γενέσθαι λογικωτέρα, καὶ ἄλλη ἔτι μᾶλλον, τῆς φύσεως τοῦ σώματος ἐπὶ πλεῖον ἢ ἐπ᾿ ἔλαττον ἀντιπραττούσης τῇ τοῦ λόγου ἀντιλήψει· διὰ τί οὐχὶ καὶ ψυχή τις ἔσται πάντῃ παράδοξον ἀναλαμβάνουσα σῶμα, ἔχον μέν τι κοινὸν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, ἵνα καὶ συνδιατρῖψαι αὐτοῖς δυνηθῇ, ἔχον δέ τι καὶ ἐξαίρετον, ἵνα τῆς κακίας ἄγευστος ἡ ψυχὴ διαμεῖναι δυνηθῇ; ἐὰν δὲ καὶ τὰ τῶν φυσιογνωμονούντων κρατῇ. εἴτε Ζωπύρου εἴτε Λόξου εἴτε Πολέμωνος εἴτε οὕτινός ποτ᾿ οὖν τοιαῦτα γράψαντος καὶ ἐπαγγειλαμένου εἰδέναι τι θαυμαστὸν, οἰκεῖα τοῖς ἤθεσι τῶν ψυχῶν πάντ᾿ εἶναι τὰ σώματα, τῇ οὖν μελλούσῃ παραδόξως ἐπιδημεῖν τῷ βίῳ καὶ μεγαλοποιεῖν ἔδει γενέσθαι σῶμα ⟨(οὐχ)⟩ ὡς οἴεται Κέλσος, ἀπὸ Πανθήρα μοιχεύσαντος καὶ παρθένου μοιχευ θείσης (ἐκ γὰρ τοιούτων ἀνάγνων μίξεων ἔδει μᾶλλον ἀνόητόν τινα καὶ ἐπιβλαβῆ τοῖς ἀνθρώποις διδάσκαλον ἀκολασίας καὶ ἀδικίας καὶ τῶν λοιπῶν κακῶν γενέσθαι οὐχὶ δὲ σωφροσύνης καὶ δικαιοσύνης καὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν).
1.34peygamberlerin de önceden söylediği gibi, vaat edilen bir işaret uyarınca, doğuşuyla Tanrı'nın insanlarla birlikte olacağını gösteren bir olayın adını taşıyan çocuğu doğuracak bir bakireden doğmuş bir beden gerekirdi. Yahudinin kişileştirilmesine karşı Yeşaya'nın, Immanuel'in bir bakireden doğacağını söyleyen kehanetini aktarmak bana uygun görünüyor. Her şeyi bildiğini iddia eden Kelsos bu kehaneti, ya bilmediği için ya da okuduğu hâlde kendi niyetine aykırı bir görüşü istemeden destekliyor görünmemek için bile bile sustuğundan, aktarmamıştır. Metin şöyledir: "Rab yine Ahaz'a şöyle dedi: Kendin için Tanrın Rab'den derinlikte ya da yükseklikte bir işaret iste. Ahaz da 'İstemem, Rab'bi denemem' dedi. Bunun üzerine Yeşaya şöyle dedi: Dinleyin şimdi, ey Davut'un evi! İnsanları uğraştırmanız size az mı geliyor ki Rab'bi de uğraştırıyorsunuz? Bu yüzden Rab'bin kendisi size bir işaret verecek: İşte, bakire gebe kalacak ve bir oğul doğuracak; onun adını Immanuel koyacaksın." Bunun anlamı "Tanrı bizimledir"dir. Kelsos'un bu kehaneti kötü niyetle aktarmadığı bana şuradan anlaşılıyor: Matta İncili'nden, İsa'nın doğuşunda doğan yıldız ve öteki olağanüstü olaylar gibi pek çok şeyi aktardığı hâlde bu kehaneti hiç anmamıştır. Eğer bir Yahudi kılı kırk yararak, metinde "İşte bakire" değil de onun yerine "İşte genç kız" yazdığını söylerse, ona şöyle deriz: Yetmişlerin "bakire", başkalarının ise "genç kız" diye çevirdiği almah kelimesi, söylendiğine göre Tesniye'de de bir bakire için kullanılmıştır. Orada şöyle der: "Bir erkekle nişanlanmış bakire bir kız varsa ve bir adam onu şehirde bulup onunla yatarsa, ikisini de şehirlerinin kapısına çıkaracaksınız; taşlanacaklar ve ölecekler: genç kız şehirde bağırmadığı için, adam da komşusunun karısını rezil ettiği için." Ardından da şöyle der: "Ama bir adam nişanlı kızı kırda bulur ve ona zorla sahip olup onunla yatarsa, yalnız onunla yatan adamı öldüreceksiniz; genç kıza hiçbir şey yapmayacaksınız; genç kızın ölümü gerektiren bir günahı yoktur."
ἀλλ᾿ ὡς καὶ προφῆται προεῖπον, ἀπὸ παρθένου. κατ᾿ ἐπαγγελίαν σημείου γεννώσης τὸν ἐπώνυμον πράγματος, δηλοῦντος ὅτι ἐπὶ τῇ γενέσει αὐτοῦ μετ᾿ ἀνθρώπων ἔσται θεός. Καὶ οἰκεῖόν γε φαίνεταί μοι πρὸς τὴν τοῦ Ἰουδαίου προσωποποιΐαν παραθέσθαι τὴν τοῦ Ἡσαΐου προφητείαν, λέγουσαν ἐκ παρθένου τεχθήσεσθαι τὸν Ἐμμανουήλ· ἣν οὐκ ἐξέθετο, εἴτε μὴ ἐπιστάμενος ὁ πάντ᾿ ἐπαγγελλόμενος εἰδέναι Κέλσος εἴτ᾿ ἀναγνοὺς μὲν ἑκὼν δὲ σιωπήσας, ἵνα μὴ δοκοίη κατασκευάζειν ἄκων τὸν λόγον ἐναντιούμενον αὐτοῦ τῇ προαιρέσει. ἔχει δ᾿ οὕτως ἡ λέξις· „καὶ προσέθετο κύριος τῷ Ἄχαζ λέγων· αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ κυρίου θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος. καὶ εἶπεν Ἄχαζ· οὐ μὴ αἰτήσω οὐδ᾿ οὐ μὴ πειράσω τὸν κύριον. ⟨(καὶ εἶπεν·)⟩ ἀκούσατε δὴ, οἶκος Δαυὶδ, μὴ μικρὸν ὑμῖν ἀγῶνα παρέχειν ἀνθρώποις, καὶ πῶς κυρίῳ παρέχετε ἀγῶνα; διὰ τοῦτο δώσει κύριος αὐτὸς ὑμῖν σημεῖον· ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουὴλ“, ὅπερ ἑρμηνεύεται „μεθ᾿ ἡμῶν ὁ θεός“. ὅτι δὲ κακουργῶν ὁ Κέλσος οὐκ ἐξέθετο τὴν προφητείαν, δῆλόν μοι γίνεται ἐκ τοῦ παραθέμενον αὐτὸν πολλὰ ἀπὸ τοῦ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγελίου, ὥσπερ τὸν ἀνατείλαντα ἀστέρα ἐπὶ τῇ γενέσει τοῦ Ἰησοῦ καὶ ἄλλα τῶν παραδόξων, μηδὲ τὴν ἀρχὴν τούτου ἐμνημονευκέναι. ἐὰν δὲ Ἰουδαῖος εὑρεσιλογῶν τὸ „ἰδοὺ ἡ παρθένος“ μὴ γεγράφθαι λέγῃ ἀλλ᾿ ἀντ᾿ αὐτοῦ „ἰδοὺ ἡ νεᾶνις“, φήσομεν πρὸς αὐτὸν ὅτι ἡ μὲν λέξις ἡ ἀαλμὰ, ἣν οἱ μὲν ἑβδομήκοντα μετειλήφασι πρὸς τὴν παρθένον ἄλλοι δ᾿ εἰς τὴν νεᾶνιν, κεῖται, ὥς φασι, καὶ ἐν τᾷ Δευτερονομίῳ ἐπὶ παρθένου, οὕτως ἔχουσα·„ἐὰν δὲ γένηται παῖς παρθένος μεμνηστευμένη ἀνδρὶ, καὶ εὑρὼν αὐτὴν ἄνθρωπος ἐν πόλει κοιμηθῇ μετ᾿ αὐτῆς, καὶ ἐξάξετε ἀμφοτέρους ἐπὶ τὴν πύλην τῆς πόλεως αὐτῶν, καὶ λιθοβοληθήσονται λίθοις, καὶ ἀποθανοῦνται· τὴν νεᾶνιν ἐπὶ λόγου, διότι οὐκ ἐβόησεν ἐν τῇ πόλει, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ λόγου, διότι ἐταπείνωσε τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον αὐτοῦ·“ καὶ ἑξῆς· „ἐὰν δὲ ἐν πεδίῳ εὕρῃ ἄνθρωπος τὴν παῖδα τὴν μεμνηστευμένην καὶ βιασάμενος αὐτὴν ὁ ἄνθρωπος κοιμηθῇ μετ᾿ αὐτῆς, ἀποκτενεῖτε τὸν ἄνθρωπον τὸν κοιμώμενον μετ᾿ αὐτῆς μόνον, καὶ τῇ νεάνιδι οὐ ποιήσετε οὐδέν· οὐκ ἔστι τῇ νεάνιδι ἁμάρτημα θανάτου.“
1.35Ama İbranice bir kelimeye dayanarak — üstelik bu kelimeye hak verip vermemek gerektiğini kavrayamayanlara — peygamberin, doğuşu hakkında "Tanrı bizimledir" denen kişinin bir bakireden doğacağını söylediği yolunda bir gerekçe getiriyormuşuz gibi görünmeyelim; haydi, söyleneni doğrudan metnin kendisiyle temellendirelim. Rab'bin Ahaz'a şöyle dediği yazılıdır: "Kendin için Tanrın Rab'den derinlikte ya da yükseklikte bir işaret iste." Ardından verilen işaret gelir: "İşte, bakire gebe kalacak ve bir oğul doğuracak." Bakire olmayan bir genç kadının doğurması ne türden bir işaret olur? Hem "Immanuel"i, yani "Tanrı bizimledir"i doğurmak kime daha çok yakışır: bir erkekle birleşmiş ve kadınca bir deneyimle gebe kalmış bir kadına mı, yoksa hâlâ temiz, iffetli ve bakire olan birine mi? Doğduğunda "Tanrı bizimledir" denecek çocuğu doğurmak ancak böyle birine yakışır. Eğer Yahudi yine kılı kırk yararak bu sözün Ahaz'a, "Kendin için Tanrın Rab'den bir işaret iste" diye söylendiğini ileri sürerse, şöyle karşılık veririz: Ahaz'ın zamanında, doğuşu hakkında "Immanuel, yani Tanrı bizimledir" denen kim doğdu? Hiç kimse bulunamayacaksa, Ahaz'a söylenen sözün aslında Davut'un evine söylendiği açıktır; çünkü Kurtarıcı'nın "beden bakımından Davut'un soyundan" geldiği yazılıdır. Bu işaretin "derinlikte ya da yükseklikte" olduğu da söylenir; çünkü "inen, her şeyi doldurmak için bütün göklerin üstüne çıkanın ta kendisidir." Bunları kehanete hak veren Yahudiye karşı söylüyorum. Kelsos ya da onun taraftarlarından biri de söylesin: Peygamber, peygamberlik kitaplarında yazılı olan bunları ya da başka şeyleri gelecek hakkında hangi akılla söylüyor? Geleceği önceden bilen bir akılla mı, değil mi? Geleceği önceden bilen bir akılla söylüyorsa peygamberlerde tanrısal bir ruh vardı. Geleceği önceden bilen bir akılla söylemiyorsa, Kelsos gelecek hakkında konuşmaya cüret eden ve peygamberliği yüzünden Yahudiler arasında hayranlık uyandıran adamın aklının ne olduğunu ortaya koysun.
Ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν ἀπὸ λέξεως Ἑβραϊκῆς τοῖς μὴ καταλαμβάνουσι, πότερον συγκαταθετέον αὐτῇ ἢ μὴ, φέρειν παραμυθίαν περὶ τοῦ προφήτην εἰρηκέναι ἐκ παρθένου τεχθήσεσθαι τοῦτον, ἐφ᾿ οὗ τῇ γενέσει λέλεκται τὸ „μεθ᾿ ἡμῶν ὁ θεὸς“, φέρε ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς λέξεως παραμυθησώμεθα τὸ λεγόμενον. ὁ μὲν κύριος ἀναγέγραπται εἰρηκέναι τῷ Ἄχαζ· „αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ κυρίου τοῦ θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος,“ ἑξῆς δὲ τὸ διδόμενον σημεῖον τὸ „ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν.“ ποῖον οὖν σημεῖον τὸ νεάνιδα, μὴ παρθένον τεκεῖν; καὶ τίνι μᾶλλον ἁρμόζει γεννῆσαι „Ἐμμανουὴλ,“ τουτέστι „μεθ᾿ ἡμῶν ὁ θεὸς,“ ἆρα γυναικὶ συνουσιασθείσῃ καὶ διὰ πάθους γυναικείου συλλαβούσῃ ἢ ἔτι καθαρᾷ καὶ ἁγνῇ καὶ παρθένῳ; ταύτῃ γὰρ πρέπει γεννᾶν γέννημα, ἐφ᾿ ᾧ τεχθέντι λέγεται τὸ „μεθ᾿ ἡμῶν ὁ θεός.“ ἐὰν δὲ καὶ οὕτως εὑρεσιλογῇ λέγων ὅτι τῷ Ἄχαζ εἴρηται· „αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ κυρίου τοῦ θεοῦ σου,“ ἀπαντήσομεν· κατὰ τοὺς χρόνους τοῦ Ἄχαζ τίς ἐγεννήθη, ἐφ᾿ οἷ τῇ γενέσει λέγεται τὸ „Ἐμμανουὴλ, ὅ ἐστι μεθ᾿ ἡμῶν ὁ θεός,·“ εἰ γὰρ οὐδεὶς εὑρεθήσεται, δηλονότι τὸ τῷ Ἄχαζ εἰρημένον τῷ οἴκῳ εἴρηται Δαυὶδ διὰ τὸ „ἐκ σπέρματος Δαυὶδ“ ἀναγεγράφθαι τὸν σωτῆρα γεγονέναι „τὸ κατὰ σάρκα“· ἀλλὰ καὶ τὸ „σημεῖον“ τοῦτο „εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος“ λέγεται εἶναι, ἐπεὶ „ὁ καταβὰς οὗτός ἐστι καὶ ὁ ἀναβὰς ὑπεράνω πάντων τῶν οὐρανῶν, ἵνα πληρώσῃ τὰ πάντα.“ ταῦτα δὲ λέγω ὡς πρὸς τὸν Ἰουδαῖον συγκατατιθέμενον τῇ προφητείᾳ. λεγέτω δὲ καὶ Κέλσος ἤ τις τῶν σὺν αὐτῷ, ποίῳ νῷ ὁ προφήτης περὶ μελλόντων ἢ ταῦτα ἢ ἕτερα λέγει, ὁπόσα ἀναγέγραπται ἐν ταῖς προφητείαις· ἆρα γὰρ προγνωστικῷ μελλόντων ἢ οὔ; εἰ μὲν γὰρ προγνωστικῷ μελλόντων, θεῖον εἶχον πνεῦμα οἱ προφῆται· εἰ δ᾿ οὐ προγνωστικῷ μελλόντων, παραστησάτω τὸν νοῦν τοῦ ἀποτολμῶντος καὶ λέγοντος περὶ μελλόντων καὶ θαυμαζομένου παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις ἐπὶ προφητείᾳ.
1.36Madem bir kez peygamberler konusuna girdik, söyleyeceklerimiz yalnız peygamberlerin tanrısal ruhla konuştuğuna inanan Yahudilere değil, Yunanların insaflı olanlarına da yararlı olacaktır. Onlara şunu söyleyeceğiz: Yahudiler kendilerine verilen kanunlara bağlı kalacak, aldıkları öğretiye göre yaratıcıya inanacak ve kanun açısından milletlerin çok tanrıcılığına sapmak için bir bahaneleri olmayacaksa, onların da peygamberleri olduğunu kabul etmek zorunludur. Bu zorunluluğu şöyle göstereceğiz: Yahudilerin kanununun kendisinde de yazılı olduğu gibi, "Milletler kehanete ve falcılığa kulak verirler"; o halka ise şöyle denmiştir: "Ama Tanrın Rab sana böyle bir şey vermedi." Bunun ardından da şu gelir: "Tanrın Rab sana kardeşlerinin arasından bir peygamber çıkaracak." Milletler kehanet sözleriyle, kuş uçuşlarıyla, kuş seslerine bakarak, karnından konuşanlar aracılığıyla, kurbanlardan fal baktığını söyleyenler aracılığıyla ya da doğum yıldızlarından fal bakan Keldaniler aracılığıyla falcılık yaptığına, bunların hepsi de Yahudilere yasaklandığına göre, eğer Yahudilerin geleceği bilme konusunda hiçbir avuntusu olmasaydı, geleceği bilmeye yönelik insanca merakın kendisine kapılarak kendi öğretilerini içlerinde tanrısal hiçbir şey bulunmuyormuş gibi hor görürlerdi; Musa'dan sonra hiçbir peygamberi kabul etmezler, onların sözlerini de yazıya geçirmezlerdi; kendi istekleriyle milletlerin kehanet yerlerine ve bilicilerine yönelir ya da kendi aralarında da böyle bir şey kurmaya kalkışırlardı. Bu yüzden, onların peygamberlerinin bu tür şeylere özlem duyanları avutmak için sıradan konularda bile önceden haber vermiş olmasında hiçbir tuhaflık yoktur; nitekim Samuel "kaybolan eşekler" hakkında, Krallar'ın üçüncü kitabında anlatılan peygamber de bir kral oğlunun hastalığı hakkında kehanette bulunmuştur. Yoksa Yahudilerin kanununu savunanlar, putlardan kehanet almak isteyeni nasıl azarlayabilirlerdi? Nitekim İlyas'ın Ahazya'yı azarlayıp şöyle dediğini görürüz: "İsrail'de Tanrı olmadığı için mi Ekron'un tanrısı Baal-Zebub'a danışmaya gidiyorsunuz?"
Ἐπεὶ δ᾿ ἅπαξ εἰς τὸν περὶ τῶν προφητῶν ἤλθομεν λόγον, Ἰουδαίοις μὲν, τοῖς πιστεύουσι θείῳ πνεύματι αὐτοὺς λελαληκέναι, οὐ μόνον οὐκ ἔσται ἀχρήσιμα τὰ ἐποισθησόμενα ⟨(ἀλλὰ)⟩ καὶ τοῖς εὐγνωμονοῦσι δὲ τῶν Ἑλλήνων. πρὸς οὓς ἐροῦμεν ὅτι ἀναγκαῖον παραδέξασθαι ὅτι καὶ Ἰουδαῖοι προφήτας εἶχον, εἴπερ ἔμελλον συνέχεσθαι ἐν τῇ δοθείσῃ αὐτοῖς νομοθεσίᾳ καὶ πιστεύειν τῷ δημιουργῷ, καθάπερ εἰλήφεισαν, καὶ ὅσον ἐπὶ τῷ νόμῳ μὴ ἔχειν ἀφορμὰς ἀποστῆναι εἰς τὴν τῶν ἐθνῶν πολυθεότητα. τὸ δ᾿ ἀναγκαῖον οὕτω παραστήσομεν. „τὰ ἔθνη,“ ὡς γέγραπται καὶ ἐν αὐτῷ τῷ τῶν Ἰουδαίων νόμῳ, „κληδόνων καὶ μαντειῶν ἀκούσονται“· τῷ δὲ λαῷ ἐκείνῳ εἴρηται· „σοὶ δὲ οὐχ οὕτως ἔδωκε κύριος ὁ θεός σου.“ καὶ ἐπιφέρεται τούτῳ τὸ „προφήτην ἐκ τῶν ἀδελφῶν σου ἀναστήσει σοι κύριος ὁ θεός σου.“ εἴπερ οὖν τῶν ἐθνῶν χρωμένων μαντείαις εἴτε διὰ „κληδόνων“ εἴτε δι᾿ οἰωνῶν εἴτε δι᾿ ὀρνίθων εἴτε δι᾿ ἐγγαστριμύθων εἴτε καὶ διὰ τῶν τὴν θυτικὴν ἐπαγγελλομένων εἴτε καὶ διὰ Χαλδαίων γενεθλιαλογούντων, ἅπερ πάντα Ἰουδαίοις ἀπείρητο. Ἰουδαῖοι εἰ μηδεμίαν εἶχον παραμυθίαν γνώσεως τῶν μελλόντων, ὑπ᾿ αὐτῆς ἂν τῆς ἀνθρωπίνης περὶ τὴν γνῶσιν λιχνείας τῶν ἐσομένων ἀγόμενοι κατεφρόνησαν μὲν ἂν τῶν ἰδίων ὡς οὐδὲν ἐχόντων θεῖον ἐν ἑαυτοῖς καὶ οὐκ ἂν μετὰ Μω(??)σέα προφήτην προσήκαντο οὐδ᾿ ἀνέγραψαν αὐτῶν τοὺς λόγους, αὐτόμολοι δὲ ἐπὶ τὸ τῶν ἐθνῶν μαντεῖα καὶ χρηστήρια μετέστησαν ἢ ἐπεχείρησαν ἂν ἱδρῦσαί τι τοιοῦτον καὶ παρ᾿ ἑαυτοῖς. ὥστ᾿ οὐδὲν ἄτοπόν ἐστι καὶ περὶ τῶν τυχόντων τοὺς παρ᾿ αὐτοῖς προφήτας εἰς παραμυθίαν τῶν τὰ τοιαῦτα ποθούντων προειρηκέναι, ὥστε καὶ „περὶ ὄνων ἀπολωλυιῶν“ προφητεύειν τὸν Σαμουὴλ καὶ περὶ νόσου παιδὸς βασιλικοῦ τὸν ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν ἀναγεγραμμένον. πῶς δ᾿ ἂν τῷ βουλομένῳ ἀπὸ τῶν εἰδώλων μαντείαν λαβεῖν ἐπέπλησσον οἱ τὰ τοῦ νόμου Ἰουδαίων πρεσβεύοντες; ὥσπερ εὑρίσκεται Ἠλίας τῷ Ὀχοζίᾳ ἐπιπλήσσων καὶ λέγων· „εἰ παρὰ τὸ μὴ εἶναι θεὸν ἐν Ἰσραὴλ ὑμεῖς πορεύεσθε ἐκζητῆσαι ἐν τῇ Βαὰλ μυῖαν θεὸν Ἀκκαρῶν.“
1.37Öyle sanıyorum ki yalnız Kurtarıcımızın bir bakireden doğacağı değil, Yahudiler arasında peygamberlerin de bulunduğu yeterince temellendirilmiştir. Bu peygamberler gelecek hakkında yalnız Mesih'e, dünya krallıklarına, İsrail'in başına gelecek olanlara, Kurtarıcı'ya iman edecek milletlere ve onun hakkında söylenmiş daha pek çok şeye dair küllî olayları değil, cüzî olayları da önceden söylüyorlardı: Kiş'in kaybolan eşeklerinin nasıl bulunacağı, İsrail kralının oğlunun yakalandığı hastalık ya da yazılmış başka bu türden bir şey gibi. İsa'nın bir bakireden doğduğuna inanmayan Yunanlara şunu da söylemek gerekir: Yaratıcı, çeşitli canlıların doğuşunda, bir canlıda yaptığını dilerse başka canlılarda ve insanların kendisinde de yapabileceğini göstermiştir. Canlılar hakkında yazanların akbabalar için söylediği gibi, erkekle birleşmeyen bazı dişi canlılar bulunur; bu canlı türünün devamını birleşme olmadan sağlar. O hâlde Tanrı, insan soyuna tanrısal bir öğretmen göndermek isteyip de doğacak olanın oluşum ilkesini, erkeklerin kadınlarla birleşmesinden gelen tohumsal ilke yerine başka bir yolla meydana getirdiyse, bunda olağanüstü olan ne var? Yunanların kendilerine göre de bütün insanlar bir erkekle bir kadından doğmamıştır. Çünkü pek çok Yunanın kabul ettiği gibi dünya yaratılmışsa, ilk insanlar birleşmeden değil, topraktan, toprakta oluşmuş tohumsal ilkelerden doğmuş olmalıdır; bence bu, İsa'nın öteki insanlar gibi ama yarı yarıya doğmasından daha olağanüstüdür. Yunanlara karşı Yunan hikâyelerini kullanmakta da bir tuhaflık yoktur; böylece bu olağanüstü hikâyeyi bir tek bizim kullandığımız sanılmasın. Bazıları yalnız eski ve kahramanlık çağına ait hikâyeler hakkında değil, daha dün evvelsi gün olmuş bazı olaylar hakkında da, Platon'un Amphiktione'den doğduğunu, Apollon'dan aldığı tohumla gebe kalan kadını doğurana kadar Ariston'un ona yaklaşmasının engellendiğini mümkün bir şeymiş gibi yazmayı uygun görmüştür. Ama bunlar gerçekten efsanedir; çoğunluktan daha büyük bilgeliğe ve güce sahip olduğunu düşündükleri, bedeninin oluşum ilkesini daha üstün ve daha tanrısal tohumlardan aldığını sandıkları bir adam hakkında böyle bir şey uydurmaya onları yönelten efsaneler; çünkü bunun insanüstü kişilere yakıştığını düşünüyorlardı. Kelsos, İsa'yla konuşan ve onun bakireden doğduğu iddiasıyla — ona göre bir iddiadır bu — alay eden Yahudiyi sahneye çıkarıp ona Danae, Melanippe, Auge ve Antiope hakkındaki Yunan efsanelerini söylettiğine göre, şunu söylemek gerekir: Bu sözler ciddi bir anlatıcıya değil, bir soytarıya yakışırdı.
Δοκεῖ μοι οὖν μετρίως κατεσκευάσθαι οὐ μόνον ὅτι γεννηθήσεται ἐκ παρθένου ὁ σωτὴρ ἡμῶν ἀλλ᾿ ὅτι καὶ προφῆται ἦσαν ἐν Ἰουδαίοις, προλέγοντες οὐ μόνον τὰ καθολικὰ περὶ μελλόντων, ὡς τὰ περὶ Χριστοῦ καὶ τὰ περὶ βασιλειῶν κοσμικῶν καὶ περὶ τῶν συμβησομένων τῷ Ἰσραὴλ καὶ περὶ τῶν πιστευόντων τῷ σωτῆρι ἐθνῶν καὶ πολλῶν ἄλλων τῶν περὶ αὐτοῦ λεχθέντων, ἀλλὰ καὶ τὰ καθ᾿ ἕνα, ὡς περὶ τῶν ὄνων Κὶς ἀπολομένων, πῶς εὑρεθήσονται, καὶ περὶ τῆς νόσου, ἧς ἐνόσησεν ὁ τοῦ βασιλέως Ἰσραὴλ υἱὸς, ἢ εἴ τι ἄλλο ἀναγέγραπται τοιοῦτον. ἔτι δὲ πρὸς Ἕλληνας λεκτέον, ἀπειθοῦντας τῇ ἐκ παρθένου γενέσει τοῦ Ἰησοῦ, ὅτι ὁ δημιουργὸς ἐν τῇ τῶν ποικίλων ζῴων γενέσει ἔδειξεν ὅτι ἦν αὐτῷ βουληθέντι δυνατὸν ποιῆσαι ὅπερ ἐφ᾿ ἑνὸς ζῴου καὶ ἐπ᾿ ἄλλων καὶ ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων. εὑρίσκεται δέ τινα τῶν ζῴων θήλεα, μὴ ἔχοντα ἄῤῥενος κοινωνίαν. ὡς οἱ περὶ ζῴων ἀναγράψαντες λέγουσι περὶ γυπῶν· καὶ τοῦτο τὸ ζῷον χωρὶς μίξεως σῴζει τὴν διαδοχὴν τῶν γενῶν. τί οὖν παράδοξον, εἰ βουληθεὶς ὁ θεὸς θεῖόν τινα διδάσκαλον πέμψαι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων πεποίηκεν ἀντὶ σπερματικοῦ λόγου, τοῦ· ἐκ μίξεως τῶν ἀῤῥένων ταῖς γυναιξὶ, [ποιῆσαι] ἄλλῳ τρόπῳ γενέσθαι τὸν λόγον τοῦ τεχθησομένου: καὶ κατ᾿ αὐτοὺς δὲ τοὺς Ἕλληνας οὐ πάντες ἄνθρωποι ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἐγένοντο. εἰ γὰρ γενητός ἐστιν ὁ κόσμος, ὡς καὶ πολλοῖς Ἑλλήνων ἤρεσεν, ἀνάγκη τοὺς πρώτους μὴ ἐκ συνουσίας γεγονέναι ἀλλ᾿ ἀπὸ γῆς, σπερματικῶν λόγων συστάντων ἐν τῇ γῇ· ὅπερ οἶμαι παραδοξότερον εἶναι τοῦ ἐξ ἡμίσους ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις γενέσθαι τὸν Ἰησοῦν. οὐδὲν δ᾿ ἄτοπον πρὸς Ἕλληνας καὶ Ἑλληνικαῖς ἱστορίαις χρήσασθαι, ἵνα μὴ δοκῶμεν μόνοι τῇ παραδόξῳ ἱστορίᾳ ταύτῃ κεχρῆσθαι. Ἔδοξε γάρ τισιν οὐ περὶ ἀρχαίων τινῶν ἱστοριῶν καὶ ἡρωϊκῶν ἀλλὰ καὶ περί τινων χθὲς καὶ πρώην γενομένων ἀναγράψαι ὡς δυνατὸν ὅτι καὶ Πλάτων ἀπὸ τῆς Ἀμφικτιόνης γέγονε, κωλυθέντος τοῦ Ἀρίστωνος αὐτῇ συνελθεῖν, ἕως ἀποκυήσει τὸν ἐξ Ἀπόλλωνος σπαρέντα. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀληθῶς μῦθοι, κινήσαντες εἰς τὸ ἀναπλάσαι τοιοῦτό τι περὶ ἀνδρὸς, ὃν ἐνόμιζον μείζονα τῶν πολλῶν ἔχοντα σοφίαν καὶ δύναμιν καὶ ἀπὸ κρειττόνων καὶ θειοτέρων σπερμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως τοῦ σώματος εἰληφέναι, ὡς τοῦθ᾿ ἁρμόζον τοῖς μείζοσιν ἢ κατὰ ἄνθρωπον, ἐπεὶ δὲ τὸν Ἰουδαῖον ὁ Κέλσος εἰσήγαγε διαλεγόμενον τῷ Ἰησοῦ καὶ διασύροντα τὴν, ὡς οἴεται, προσποίησιν τῆς ἐκ παρθένου γενέσεως αὐτοῦ, φέροντα τοὺς Ἑλληνικοὺς μύθους περὶ Δανάης καὶ Μελανίππης καὶ Αὔγης καὶ Ἀντιόπης, λεκτέον ὅτι ταῦτα βωμολόχῳ ἔπρεπε τὰ ῥήματα καὶ οὐ σπουδάζοντι ἐν τῇ ἀπαγγελίᾳ.
1.38Kelsos, Matta İncili'nde yazılı olan, İsa'nın Mısır'a gittiğine dair hikâyeyi de alıyor; ama bu konudaki olağanüstü olaylara, yani bunu bir meleğin buyurduğuna da, İsa'nın Yahudiye'yi bırakıp Mısır'da kalmasının bir şeye işaret edip etmediğine de inanmıyor; başka bir şey uyduruyor. İsa'nın gerçekleştirdiği ve onlar sayesinde pek çok kişiyi kendisini Mesih olarak izlemeye ikna ettiği olağanüstü mucizeleri bir bakıma kabul ediyor, ama onları tanrısal bir güçle değil büyüyle yapılmış diye kötülemek istiyor. Çünkü onun gizlice büyütüldüğünü, Mısır'da ücretle çalıştığını, orada bazı güçleri deneyip geri döndüğünü ve bu güçler sayesinde kendini tanrı ilan ettiğini söylüyor. Ben ise bir büyücünün, Tanrı her insanı yaptığı her şey için yargılayacakmış gibi her şeyi yapmaya ikna eden bir öğretiyi öğretmek için nasıl çaba gösterebileceğini, öğretisinin hizmetkârları olarak kullanacağı öğrencilerini de nasıl böyle yetiştirebileceğini anlamıyorum. Öyle yetiştirilen öğrenciler de mucizeler yaparak dinleyicilerini mi kazanıyorlardı, yoksa hiç mucize yapmıyorlar mıydı? Hiç mucize yapmadıklarını, Yunanların diyalektikteki bilgeliğine benzer hiçbir söz ustalığına sahip olmadan sadece iman ederek, gittikleri yerlerde yeni bir öğreti öğretmeye kendilerini verdiklerini söylemek tamamen akıl dışıdır; çünkü neye güvenerek bu öğretiyi öğretiyor ve yenilik getiriyorlardı? Eğer onlar da mucizeler yapıyorlarsa, büyücülerin büyüyü yasaklayan bir öğreti uğruna kendilerini bunca tehlikeye atmış olmaları ne kadar inandırıcı olabilir?
Ἔτι δὲ λαβὼν ἀπὸ τῆς γεγραμμένης ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγελίῳ ἱστορίας περὶ τοῦ εἰς Αἴγυπτον ἀποδεδημηκέναι τὸν Ἰησοῦν τοῖς μὲν παραδόξοις εἰς τοῦτο οὐκ ἐπίστευσεν, οὔθ᾿ ὅτι ἄγγελος τοῦτο ἔχρησεν, οὔτε εἴ τι ᾐνίσσετο ὁ καταλιπὼν τὴν Ἰουδαίαν Ἰησοῦς καὶ Αἰγύπτῳ ἐπιδημῶν· ἀνέπλασε δέ τι ἕτερον. συγκατατιθέμενος μέν πως ταῖς παραδόξοις δυνάμεσιν, ἃς Ἰησοῦς ἐποίησεν, ἐν αἷς τοὺς πολλοὺς ἔπεισεν ἀκολουθεῖν αὐτῷ ὡς Χριστῷ, διαβάλλειν δ᾿ αὐτὰς βουλόμενος ὡς ἀπὸ μαγείας καὶ οὐ θείᾳ δυνάμει γεγενημένας· φησὶ γὰρ αὐτὸν σκότιον τραφέντα, μισθαρνήσαντα εἰς Αἴγυπτον, δυνάμεών τινων πειραθέντα ἐκεῖθεν ἐπανελθεῖν, θεὸν δι᾿ ἐκείνας τὰς δυνάμεις ἑαυτὸν ἀναγορεύοντα. ἐγὼ δ᾿ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως ἂν μάγος ἠγωνίσατο διδάξαι λόγον, πείθοντα πάντα πράττειν, ὡς θεοῦ κρίνοντος ἕκαστον ἐπὶ πᾶσι τοῖς πεπραγμένοις, καὶ ουτω διατιθέντα τοὺς ἑαυτοῦ μαθητὰς, οἷς ἔμελλε χρήσασθαι διακόνοις τῆς ἑαυτοῦ διδασκαλίας. ἆρα γὰρ κἀκεῖνοι οὕτω διδαχθέντες ποιεῖν δυνάμεις ᾕρουν τοὺς ἀκούοντας ἢ οὐδὲ δυνάμεις ἐποίουν; τὸ μὲν οὖν λέγειν ὅτι οὐδαμῶς δυνάμεις ἐποίουν ἀλλὰ πιστεύσαντες οὐδεμιᾷ λόγων ἱκανότητι παραπλησίως τῇ ἐν διαλεκτικῇ Ἑλλήνων σοφίᾳ ἐπέδωκαν ἑαυτοὺς τῷ καινὸν διδάσκειν λόγον οἷς ἂν ἐπιδημήσωσι πάνυ ἐστὶν ἄλογον· τίνι γὰρ θαῤῥοῦντες ἐδίδασκον τὸν λόγον καὶ ἐκαινοτόμουν; εἰ δὲ δυνάμεις ἐτέλουν κἀκεῖνοι, τίνα ἔχει πιθανότητα τὸ μάγους τοσούτοις κινδύνοις ἑαυτοὺς παραβεβληκέναι ⟨(διὰ)⟩ διδασκαλίαν μαγείας ἀπαγορεύουσαν;
1.39Ciddiyetle değil alayla söylenmiş bir söze karşı uğraşmaya gerek görmüyorum: "İsa'nın annesi güzel miydi de Tanrı onunla güzel olduğu için birleşti? Oysa Tanrı'nın tabiatı bozulabilir bir bedene âşık olmaya uygun değildir." Ya da: "Tanrı'nın ona âşık olması akla yakın bile değildi; çünkü ne varlıklı ne de soylu bir kadındı; kimse, komşuları bile onu tanımıyordu." Marangozun ondan nefret edip onu kovduğunu, onu ne tanrısal bir gücün ne de ikna edici bir sözün kurtardığını söyleyerek de alay ediyor. "Bunların," diyor, "Tanrı'nın krallığıyla hiçbir ilgisi yok." Bu sözlerin, kavşaklarda birilerine sövüp ciddiye alınmaya değer hiçbir şey söylemeyenlerin sözlerinden ne farkı olabilir?
Οὐ δοκεῖ μοι ἀγωνίσασθαι πρὸς λόγον, μὴ μετὰ σπουδῆς ἀλλὰ μετὰ χλεύης εἰρημένον· εἰ ἄρα καλὴ ἦν ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ὡς καλῇ αὐτῇ ἐμίγνυτο ὁ θεὸς, οὐ πεφυκὼς ἐρᾶν φθαρτοῦ σώματος; ἢ ὅτι οὐδ᾿ εἰκὸς ἦν ἐρασθήσεσθαι αὐτῆς τὸν θεὸν, οὔσης οὔτ᾿ εὐδαίμονος οὔτε βασιλικῆς, ἐπεὶ μηδεὶς αὐτὴν ᾔδει μηδὲ τῶν γειτόνων· παίζει δὲ λέγων καὶ ὅτι μισουμένην αὐτὴν ὑπὸ τοῦ τέκτονος καὶ ἐκβαλλομένην οὐκ ἔσωσε θεία δύναμις οὐδὲ λόγος πιστικός. οὐδὲν οὖν, φησὶ, ταῦτα πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ βασιλείαν. τί οὖν ταῦτα διαφέροι ἂν τῶν ἐν ταῖς τριόδοις λοιδορουμένων τισὶ καὶ οὐδὲν σπουδῆς ἄξιον λεγόντων;
1.40Bundan sonra Kelsos, Matta İncili'nden ve belki öteki İncillerden de, Kurtarıcı Yahya tarafından vaftiz edilirken üzerine konan güvercinle ilgili anlatıyı alır ve bu anlatılanı bir uydurma diye kötülemek ister. Kurtarıcımızın bir bakireden doğduğu hikâyesini kendince alaya aldıktan sonra, sıradaki olayları sırasıyla ele almaz; çünkü öfke ve düşmanlıkta hiçbir düzen yoktur: öfkelenenler ve düşmanlık besleyenler nefret ettikleri kişileri akıllarına ne gelirse onunla kötülerler; tutkuları suçlamalarını düşünerek ve sırasıyla dile getirmelerine izin vermez. Eğer Kelsos sırayı gözetseydi, İncil'i eline alıp onu suçlamaya niyet ettiğinde, önce ilk anlatıyı yerer, sonra ikincisine geçer, öteki anlatılar için de böyle yapardı. Oysa bizim işlerimizi her şeyi bildiğini iddia eden Kelsos, bakireden doğuştan sonra, vaftizde güvercin suretinde görünen Kutsal Ruh'u suçlar; bundan sonra Kurtarıcımızın gelişinin peygamberlerce önceden haber verilmesini kötüler; ondan sonra da İsa'nın doğuşunun hemen ardından anlatılana, yani yıldız hikâyesine ve çocuğa "secde etmek" için doğudan gelen müneccimlere geri döner. Siz de dikkat ederseniz, Kelsos'un bütün kitabında karmakarışık söylenmiş pek çok şey bulursunuz; öyle ki düzeni gözetmeyi ve aramayı bilenler, bu yüzden de onun büyük bir cüret ve kibirle kitabına Doğru Söz adını verdiğini ortaya koyacaklardır — ünlü filozofların hiçbirinin yapmadığı bir şeydir bu. Platon böyle ve daha belirsiz konularda kesin konuşmanın akıllı birine yakışmadığını söyler; Khrysippos da pek çok yerde kendisini harekete geçiren gerekçeleri sıraladıktan sonra bizi, ondan daha iyisini söyleyecek bulabileceğimiz kişilere havale eder. İşte bunlardan da öteki Yunanlardan da daha bilge olan bu adam, her şeyi bildiğini iddia etmesine uygun olarak kitabına Doğru Söz adını vermiştir.
Ἑξῆς δὲ τούτοις ἀπὸ τοῦ κατὰ Ματθαῖον τάχα δὲ καὶ τῶν λοιπῶν εὐαγγελίων λαβὼν τὰ περὶ τῆς ἐπιπτάσης τῷ σωτῆρι βαπτιζομένῳ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ περιστερᾶς διαβάλλειν βούλεται ὡς πλάσμα τὸ εἰρημένον. διασύρας δὲ, ὡς ᾤετο, τὴν περὶ τοῦ ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι τὸν σωτῆρα ἡμῶν ἱστορίαν οὐ τὰ ἑξῆς τῇ τάξει ἐκτίθεται, ἐπεὶ μηδὲν ἔχει τεταγμένον θυμὸς καὶ ἔχθρα, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἐπελθὸν οἱ ὀργιζόμενοι καὶ οἱ ἐχθραΐζοντες κακηγοροῦσιν οὓς μισοῦσι, μὴ ἐπιτρεπόμενοι ἀπὸ τοῦ πάθους τεθεωρημένως καὶ κατὰ τάξιν λέγειν τὰς κατηγορίας. εἰ μὲν γὰρ τὴν τάξιν ἐτήρει, λαβὼν ἂν τὸ εὐαγγέλιον καὶ κατηγορεῖν αὐτοῦ προθέμενος τῆς πρώτης ἂν ἱστορίας κατειπὼν ἑξῆς ἐπὶ τὴν δευτέραν παρεγίνετο, καὶ οὕτως ἐπὶ τὰς λοιπάς· νυνὶ δὲ μετὰ τὴν ἐκ παρθένου γένεσιν ὁ πάντ᾿ εἰδέναι ἐπαγγειλάμενος Κέλσος τὰ ἡμέτερα κατηγορεῖ τοῦ παρὰ τῷ βαπτίσματι φανέντος ἁγίου πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς, εἶτα μετὰ τοῦτο διαβάλλει τὸ προφητεύεσθαι τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπιδημίαν, καὶ μετὰ ταῦτα ἀνατρέχει ἐπὶ τὸ ἑξῆς τῇ γενέσει τοῦ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμένον, τὸ περὶ τοῦ ἀστέρος διήγημα καὶ τῶν ἐληλυθότων ἀπὸ ἀνατολῆς μάγων „προσκυνῆσαι“ τῷ παιδίῳ. πολλὰ δ᾿ ἂν καὶ αὐτὸς ἐπιτηρῶν εὕροις συγκεχυμένως τῷ Κέλσῳ εἰρημένα δι᾿ ὅλης τῆς βίβλου· ἵνα καὶ διὰ τούτου ὑπὸ τῶν τάξιν ἐπισταμένων τηρεῖν καὶ ζητεῖν ἐλεγχθῇ μετὰ πολλῆς θρασύτητος καὶ ἀλαζονείας ἐπιγράψας ἀληθῆ λόγον τὴν βίβλον αὐτοῦ, ὅπερ τῶν ἐλλογίμων φιλοσόφων οὐδεὶς ἐποίησεν. ὁ μὲν γὰρ Πλάτων φησὶν οὐ κατὰ τὸν νοῦν ἒχοντα εἶναι τὸ διϊσχυρίζεσθαι περὶ τῶν τοιῶνδε καὶ ἀδηλοτέρων· ὁ δὲ Χρύσιππος πολλαχοῦ ἐκθέμενος τὰ κινήσαντα αὐτὸν ἀναπέμπει ἡμᾶς ἐφ᾿ οὓς ἂν εὕροιμεν κρεῖττον αὐτοῦ ἐροῦντας. οὗτος οὖν ὁ καὶ τούτων καὶ τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων σοφώτερος ἀκολούθως τῷ φάσκειν πάντ᾿ εἰδέναι ἀληθῆ λόγον ἐπέγραψεν αὐτοῦ τὸ βιβλίον.
1.41Cevap bulamadığımız için onun bölümlerini bile bile atlıyormuşuz gibi görünmemek için, ileri sürdüğü her şeyi, olayların tabiatındaki bağlantı ve sıraya değil de onun kitabında yazılanların sırasına dikkat ederek, gücümüz yettiğince çözmeye karar verdik. Haydi, Kurtarıcı'nın adeta bedensel olarak güvercin suretinde gördüğü Kutsal Ruh'u kötülerken ne dediğine bakalım. Konuşan hâlâ onun Yahudisidir ve Rabbimiz olduğunu kabul ettiğimiz İsa'ya şöyle der: "Yahya'nın yanında yıkanırken üzerine havadan bir kuş hayaletinin konduğunu söylüyorsun." Sonra onun Yahudisi şöyle sorar: "Güvenilir hangi tanık gördü bu hayaleti, ya da seni Tanrı'ya oğul edinen gökten gelen sesi kim duydu? Senin söylemen ve seninle birlikte cezalandırılanlardan birini tanık göstermen dışında.
Ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν ἑκόντες διὰ τὸ ἀπορεῖν ἀπαντήσεως ὑπερβαίνειν αὐτοῦ τὰ κεφάλαια, ἐκρίναμεν ἕκαστον κατὰ δύναμιν λῦσαι τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ προτιθεμένων. φροντίσαντες οὐ τοῦ ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων εἱρμοῦ καὶ ἀκολουθίας ἀλλὰ τῆς τάξεως τῶν ἐν τῇ βίβλῳ αὐτοῦ ἀναγεγραμμένων. φέρ᾿ οὖν ἴδωμεν, τί ποτε καὶ λέγει διαβάλλων τὸ οἷον σωματικῶς ἑωραμένον ὑπὸ τοῦ σωτῆρος πνεῦμα ἅγιον εἴδει περιστερᾶς· ἔστι δ᾿ ὁ Ἰουδαῖος αὐτῷ ἔτι ταῦτα λέγων, πρὸς ὃν ὁμολογοῦμεν εἶναι κύριον ἡμῶν τὸν Ἰησοῦν· λουομένῳ, φησὶ, σοὶ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ φάσμα ὄρνιθος ἐξ ἀέρος λέγεις ἐπιπτῆναι. εἶτα πυνθανόμενος ὁ παρ᾿ αὐτῷ Ἰουδαῖός φησι· τίς τοῦτο εἶδεν ἀξιόχρεως μάρτυς τὸ φάσμα, ἢ τίς ἤκουσεν ἐξ οὐρανοῦ φωνῆς εἰσποιούσης σε υἱὸν τῷ θεῷ; πλὴν ὅτι σὺ φῂς καί τινα ἕνα ἐπάγῃ τῶν μετὰ σοῦ κεκολασμένων.
1.42Savunmaya başlamadan önce şunu söylemek gerekir: Hemen her tarihî anlatının, doğru olsa bile, gerçekten olduğunu temellendirmeye ve hakkında kesin bir kavrayış oluşturmaya çalışmak son derece zor işlerden biridir, bazı durumlarda da imkânsızdır. Söz gelişi biri Truva Savaşı'nın hiç olmadığını söylesin; özellikle de buna, deniz tanrıçası Thetis ile ölümlü Peleus'tan Akhilleus diye birinin, Zeus'tan Sarpedon'un, Ares'ten Askalaphos ile Ialmenos'un ya da Aphrodite'den Aineias'ın doğduğu gibi imkânsız bir anlatı karıştığı için. Bunun gerçekleştiğini nasıl temellendirebiliriz? Hele ki Yunanlarla Truvalılar arasında İlion'da bir savaşın gerçekten olduğuna dair herkesçe benimsenmiş kanaate nasıl olduysa karışmış olan uydurmanın sıkıştırması altındayken? Yine biri Oidipus ile İokaste'ye ve onlardan doğan Eteokles ile Polyneikes'e, anlatıya yarı bakire bir yaratık olan Sfenks karıştığı için inanmasın; böyle bir şeyi nasıl ispat edebiliriz? Anlatıya böyle hiçbir şey karışmamış olsa bile Epigonoi'ye, Herakleidai'nin dönüşüne ya da başka sayısız olaya dair anlatılar için de durum böyledir. Ama tarihî anlatıları insafla okuyan ve onlarda da aldanmamaya dikkat etmek isteyen kişi hangilerine hak vereceğine, hangilerini böyle şeyleri uyduranların maksadını araştırarak mecazî olarak yorumlayacağına, hangilerine de birilerinin hatırı için yazılmış oldukları için inanmayacağına karar verecektir. Bunu, İncillerde İsa hakkında anlatılan hikâyenin tamamı için önceden söyledik; daha zeki olanları çıplak ve akıl dışı bir imana çağırmak için değil, okuyacak olanların insafa, çok incelemeye ve deyim yerindeyse yazanların maksadına nüfuz etmeye ihtiyaç duyduğunu, böylece her şeyin hangi düşünceyle yazıldığının bulunabileceğini göstermek için.
Πρὶν ἀρξώμεθα τῆς ἀπολογίας. λεκτέον ὅτι σχεδὸν πᾶσαν ἱστορίαν, κἂν ἀληθὴς ᾖ, βούλεσθαι κατασκευάζειν ὡς γεγενημένην καὶ καταληπτικὴν ἐμποιῆσαι περὶ αὐτῆς φαντασίαν τῶν σφόδρα ἐστὶ χαλεπωτάτων καὶ ⟨(ἐν)⟩ ἐνίοις ἀδύνατον. φέρε γάρ τινα λέγειν μὴ γεγονέναι τὸν Ἰλιακὸν πόλεμον μάλιστα διὰ τὸ ἀδύνατον προσπεπλέχθαι λόγον περὶ τοῦ γεγενῆσθαί τινα Ἀχιλλέα θαλασσίας θεᾶς ⟨(Θέτιδος)⟩ υἱὸν καὶ ἀνθρώπου Πηλέως, ἢ Σαρπηδόνα Διὸς, ἢ Ἀσκάλαφον καὶ Ἰάλμενον Ἄρεος, ἢ Αἰνείαν Ἀφροδίτης· πῶς ἂν κατασκευάσαιμεν τὸ τοιοῦτον, μάλιστα θλιβόμενοι ὑπὸ τοῦ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως παρυφανθέντος πλάσματος τῇ κεκρατηκυίᾳ παρὰ πᾶσι δόξῃ περὶ τοῦ ἀληθῶς γεγονέναι τὸν ἐν Ἰλίῳ πόλεμον Ἑλλήνων καὶ Τρώων; φέρε δὲ ⟨(καί)⟩ τινα ἀπιστεῖν περὶ Οἰδίποδος καὶ Ἰοκάστης καὶ τῶν γεννηθέντων ἀπὸ ἀμφοτέρων Ἐτεοκλέους καὶ Πολυνείκους διὰ τὸ προσπεπλέχθαι τῷ λόγῳ τὴν Σφίγγα μιξοπάρθενόν τινα· πῶς ἂν τὸ τοιοῦτον ἀποδείξαιμεν; οὕτω δὲ καὶ τὰ περὶ τῶν Ἐπιγόνων, κἂν μηδὲν τοιοῦτον ἐπιπεπλεγμένον ᾖ τῷ λόγῳ, ἢ περὶ τῆς Ἡρακλειδῶν καθόδου ἢ περὶ ἄλλων μυρίων. ἀλλ᾿ ὁ εὐγνωμόνως ἐντυγχάνων ταῖς ἱστορίαις καὶ βουλόμενος ἑαυτὸν τηρεῖν καὶ ἐν ἐκείναις ἀνεξαπάτητον κρινεῖ, τίσι μὲν συγκαταθήσεται τίνα δὲ τροπολογήσει, τὸ βούλημα ἐρευνῶν τῶν ἀναπλασαμένων τὰ τοιάδε, καὶ τίσιν ἀπιστήσει ὡς διὰ τὴν πρός τινας χάριν ἀναγεγραμμένοις. καὶ τοῦτο προλαβόντες δι᾿ ὅλην τὴν φερομένην ἐν τοῖς εὐαγγελίοις περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἱστορίαν εἰρήκαμεν, οὐκ ἐπὶ ψιλὴν πίστιν καὶ ἄλογον τοὺς ἐντρεχεστέρους ἐκκαλούμενοι, ἀλλὰ βουλόμενοι παραστῆσαι ὅτι εὐγνωμοσύνης χρεία τοῖς ἐντευξομένοις καὶ πολλῆς ἐξετάσεως καὶ, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, εἰσόδου εἰς τὸ βούλημα τῶν γραψάντων, ἵν᾿ εὑρεθῇ, ποίᾳ διανοίᾳ ἕκαστον γέγραπται.
1.43Önce şunu söyleyeceğiz: Kutsal Ruh'un güvercin suretindeki görünüşüne inanmayan kişi Epikurosçu, Demokritosçu ya da Peripatetik olarak gösterilmiş olsaydı, söylenen söz kişileştirilen karaktere uygun düşerdi. Ama en bilge Kelsos şunu bile görmedi: Böyle bir sözü, peygamberlik kitaplarına dayanarak güvercin suretindeki hikâyeden daha çok ve daha olağanüstü şeylere inanan bir Yahudinin ağzına koymuştur. Görünüşe inanmayan ve onu uydurma diye suçlayabileceğini sanan Yahudiye şöyle denebilirdi: "Be adam, Rab Tanrı'nın Âdem'e, Havva'ya, Kabil'e, Nuh'a, İbrahim'e, İshak'a ya da Yakup'a, bu adamlara söylediği yazılı olan sözleri söylediğini sen neyle ispat edebilirsin?" Bu hikâyeyi bir başka hikâyeyle karşılaştırmak için Yahudiye şunu da söyleyebilirim: "Senin Hezekiel'in de 'Gökler açıldı ve Tanrı'nın bir görüntüsünü gördüm' diye yazmıştır; bu görüntüyü anlattıktan sonra da 'Bu, Rab'bin görkeminin benzerinin görüntüsüydü; ve bana söyledi' diye ekler. İsa hakkında yazılanlar, senin sandığın gibi onları açıkça kanıtlayamadığımız için yalansa — yalnız onun tarafından ve, senin farkına vardığını sandığın gibi, cezalandırılanlardan biri tarafından görülüp duyulmuşlarsa nasıl doğru olabilirler diyorsun —, neden Hezekiel'in de 'Gökler açıldı' ve devamını söylerken masal anlattığını söylemeyelim? Yeşaya da 'Orduların Rabbi'ni yüce ve yükseltilmiş bir taht üzerinde otururken gördüm; Seraflar da çevresinde duruyordu, her birinin altı kanadı vardı' ve devamını söylediğinde, gerçekten gördüğünü nereden biliyorsun? Ey Yahudi, sen bunlara yalansız şeyler olarak, peygamberin daha tanrısal bir ruhla yalnız gördüğü değil, söylediği ve yazdığı şeyler olarak inanmışsın. Peki kime inanmak daha uygundur: göklerin kendisine açıldığını ve bir ses duyduğunu ya da 'Orduların Rabbi'ni yüce ve yükseltilmiş bir taht üzerinde otururken' gördüğünü söyleyen Yeşaya'ya ve Hezekiel'e mi, yoksa İsa'ya mı?" Çünkü onların bu kadar büyük hiçbir işi bulunmaz; İsa'nın kahramanlığı ise yalnız beden aldığı zamanla sınırlı kalmamıştır: İsa'nın gücü bugüne kadar da, onun aracılığıyla Tanrı'ya inananları yola getirmekte ve iyileştirmektedir. Bunların onun gücüyle gerçekleştiğinin açık bir kanıtı şudur: Kendisinin de söylediği ve görüldüğü gibi ruhların hasadında çalışacak işçiler yokken, Tanrı'nın her yerdeki harman yerlerine, yani kiliselerine toplanıp getirilen hasat bu kadar büyüktür.
Φήσομεν οὖν πρῶτον ὅτι, εἰ μὲν ὁ ἀπιστῶν τῷ περὶ τοῦ εἴδους τῆς περιστερᾶς φάσματι τοῦ ἁγίου πνεύματος ἀνεγέγραπτο Ἐπικούρειος εἶναι ἢ Δημοκρίτειος ἢ Περιπατητικὸς, χώραν ἂν εἶχεν ἀκόλουθον τῷ προσωποποιουμένῳ τὸ λεγόμενον· νυνὶ δὲ οὐδὲ τοῦθ᾿ ὁ σοφώτατος Κέλσος ἑώρακεν, ὅτι Ἰουδαίῳ, πλείονα πιστεύοντι καὶ παραδοξότερα ἐκ τῶν προφητικῶν γραφῶν τῆς περὶ τοῦ εἴδους τῆς περιστερᾶς ἱστορίας, τὸν τοιοῦτον περιέθηκε λόγον. εἴποι γὰρ ἄν τις τῷ Ἰουδαίῳ, περὶ τοῦ φάσματος ἀπιστοῦντι καὶ οἰομένῳ κατηγορεῖν αὐτοῦ ὡς πλάσματος· σὺ δὲ πόθεν, ὦ οὗτος, ἀποδεῖξαι ἂν ἔχοις ὅτι εἶπε κύριος ὁ θεὸς τῷ Ἀδὰμ ἢ τῇ Εὔᾳ ἢ τῷ Κάϊν ἢ τῷ Νῶε ἢ τῷ Ἀβραὰμ ἢ τῷ Ἰσαὰκ ἢ τῷ Ἰακὼβ τὰ ἀναγεγραμμένα αὐτὸν εἰρηκέναι τοῖς ἀνδράσι τούτοις; ἵνα δὲ τῇ ἱστορίᾳ ταύτῃ ἱστορίαν παραβάλω, εἴποιμ᾿ ἂν πρὸς τὸν Ἰουδαῖον· καὶ ὁ σὸς Ἰεζεκιὴλ ἀνέγραψε λέγων· „ἠνοίχθησαν οἱ οὐρανοὶ, καὶ εἶδον ὅρασιν θεοῦ,“ ηντινα διηγησάμενος ἐπιφέρει αὐτῇ· „αὕτη ἡ ὅρασις ὁμοιώματος δόξης κυρίου· καὶ εἶπε πρός με.“ εἰ γὰρ ψευδῆ τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμένα, ἐπεὶ μὴ ἔχομεν, ὡς ὑπολαμβάνεις, ἐναργῶς παραστῆσαι, πῶς ταῦτά ἐστιν ἀληθῆ ὑπ᾿ αὐτοῦ μόνου ἑωραμένα ἢ ἀκουσθέντα καὶ, ὡς ἔδοξας τετηρηκέναι, καὶ ὑπὸ ἑνὸς τῶν κολασθέντων· τί οὐχὶ μᾶλλον καὶ τὸν Ἰεζεκιὴλ φήσομεν τερατευόμενον εἰρηκέναι τὸ „ἠνοίχθησαν οἱ οὐρανοὶ“ καὶ τὰ ἑξῆς; ἀλλὰ καὶ ἐὰν ὁ Ἡσαΐας φάσκῃ· „εἶδον τὸν κύριον Σαβαὼθ καθήμενον ἐπὶ θρόνου ὑψηλοῦ καὶ ἐπηρμένου· καὶ τὰ Σεραφὶμ εἱστήκεισαν κύκλῳ αὐτοῦ, ἓξ πτέρυγες τῷ ἑνὶ καὶ ἓξ πτέρυγες τῷ ἑνὶ“ καὶ τὰ ἑξῆς, πόθεν, ὅτι ἀληθῶς ἑώρακε; πεπίστευκας γὰρ, ὦ Ἰουδαῖε, τούτοις ὡς ἀψευδέσι καὶ ὑπὸ θειοτέρου πνεύματος οὐ μόνον ἑωραμένοις τῷ προφήτῃ ἀλλὰ καὶ εἰρημένοις καὶ ἀναγεγραμμένοις. τίνι δὲ καὶ πιστεύειν μᾶλλον ἄξιον, φάσκοντι ἀνεῷχθαι αὐτῷ τοὺς οὐρανοὺς καὶ φωνῆς ἀκηκοέναι ἢ ἑωρακέναι „τὸν κύριον Σαβαὼθ καθήμενον ἐπὶ θρόνου ὑψηλοῦ καὶ ἐπηρμένου,“ Ἡσαΐᾳ καὶ Ἰεζεκιὴλ ἢ τῷ Ἰησοῦ; ἐκείνων μὲν γὰρ ἔργον οὐδὲν τηλικοῦτον εὑρίσκεται· τοῦ δὲ Ἰησοῦ τὸ ἀνδραγάθημα οὐ κατὰ τοὺς αὐτοὺς τῆς ἐνσωματώσεως μόνους γέγονε χρόνους. ἀλλὰ καὶ μέχρι τοῦ δεῦρο ἡ Ἰησοῦ δύναμίς ἐστιν ἐνεργοῦσα τὴν ἐπιστροφὴν καὶ τὴν βελτίωσιν ἐν τοῖς πιστεύουσι δι᾿ αὐτοῦ τῷ θεῷ. ἐναργὲς δὲ δεῖγμα τοῦ δυνάμει αὐτοῦ ταῦτα γίνεσθαι τὸ, ὡς αὐτός φησι καὶ καταλαμβάνεται, μὴ ὄντων ἐργατῶν τῶν ἐργαζομένων τὸν θερισμὸν τῶν ψυχῶν, τοσοῦτον εἶναι θερισμὸν συγκομιζομένων καὶ συναγομένων εἰς τὰς πανταχοῦ ἅλωνας τοῦ θεοῦ καὶ ἐκκλησίας.
1.44Bunları Yahudiye, Hristiyan olarak Hezekiel'e ve Yeşaya'ya inanmadığım için değil, ortak olarak inandığımız şeylerden yola çıkıp onu utandırmak için söylüyorum: Böyle şeyleri gördüğünü söyleyen ve muhtemelen gördüğü görüntüyü ve duyduğu sesi öğrencilerine aktaran İsa, inanılmaya onlardan çok daha layıktır. Bir başkası da şunu söyleyebilir: Güvercin suretini ve gökten gelen sesi yazanların hepsi bunları İsa'nın anlatmasından duymadı; ama Musa'ya, dünyanın yaratılışından başlayıp babası İbrahim'e kadar uzanan, kendisinden daha eski tarihi öğreten Ruh, İncili yazanlara da İsa'nın vaftizi sırasında gerçekleşen olağanüstü olayı öğretti. "Bilgelik sözü" denen lütufla donanmış olan kişi, göklerin açılmasının ve güvercin suretinin sebebini de, Kutsal Ruh'un İsa'ya başka bir canlının değil de bu canlının suretinde neden göründüğünü de anlatacaktır. Ama sözümüz şimdi bizden bunu anlatmamızı istemiyor; çünkü amacımız, Kelsos'un, büyük ihtimalle onun inandığı şeylerden daha fazla gerçekleşmiş bir olay hakkındaki inançsızlığı bu türden sözlerle bir Yahudinin ağzına koymasının yerinde olmadığını göstermektir.
Καὶ ταῦτα πρὸς τὸν Ἰουδαῖον λέγω, οὐκ ἀπιστῶν ὁ Χριστιανὸς τῷ Ἰεζεκιὴλ καὶ τῷ Ἡσαΐᾳ, ἀλλὰ δυσωπῶν ἐκ τῶν κοινῇ ἡμῖν πεπιστευμένων ὅτι πολλῷ οὗτος ἐκείνων ἄξιός ἐστι τοῦ πιστεύεσθαι τοιαῦτα λέγων ἑωρακέναι καὶ ὡς εἰκὸς παραδοὺς τοῖς μαθηταῖς ἣν εἶδεν ὄψιν καὶ τὴν φωνὴν ἧς ἤκουσεν. ἄλλος δ᾿ ἄν τις εἴποι ὅτι οὐ πάντες τοῦ Ἰησοῦ ἤκουσαν ταῦτα διηγουμένου οἱ ἀναγράψαντες τὰ περὶ τοῦ εἴδους τῆς περιστερᾶς καὶ τῆς ἐξ οὐρανοῦ φωνῆς· ἀλλὰ τὸ διδάξαν Μωϋσέα πνεῦμα τὴν πρεσβυτέραν αὐτοῦ ἱστορίαν, ἀρξαμένην ἀπὸ τῆς κοσμογενείας μέχρι τῆς κατὰ τὸν Ἀβραὰμ τὸν πατέρα αὐτοῦ, τοῦτ᾿ ἐδίδαξε καὶ τοὺς γράψαντας τὸ εὐαγγέλιον τὸ γενόμενον παράδοξον κατὰ τὸν χρόνον τοῦ βαπτίσματος Ἰησοῦ. ὁ δὲ κοσμηθεὶς χαρίσματι καλουμένῳ „λόγῳ σοφίας“ καὶ τὴν αἰτίαν διηγήσεται τῆς ἀνοίξεως τῶν οὐρανῶν καὶ τοῦ εἴδους τῆς περιστερᾶς, καὶ ὅτι οὐκ ἄλλου τινὸς ζῴου εἴδει ἢ τούτου ἐφάνη τὸ ἅγιον πνεῦμα τῷ Ἰησοῦ. περὶ τούτου δὲ οὐκ ἀπαιτεῖ νῦν ἡμᾶς ὁ λόγος διηγήσασθαι· τὸ γὰρ προκείμενόν ἐστιν ἐλέγξαι τὸν Κέλσον οὐχ ὑγιῶς Ἰουδαίῳ περιθέντα μετὰ τοιῶνδε λόγων ἀπιστίαν περὶ πράγματος, κατὰ τὸ εἰκὸς γενομένου μᾶλλον παρὰ τὰ πεπιστευμένα ὑπ᾿ ἐκείνου.
1.45Bir keresinde, Yahudilerin bilge dediği bazı kişilerle, pek çok kişinin hakemliğinde yaptığım bir tartışmada şöyle bir söz kullandığımı hatırlıyorum: "Söyleyin bana, ey baylar: İnsan soyunun arasına iki kişi geldi; ikisi hakkında da olağanüstü ve insan tabiatını aşan şeyler yazılmıştır. Biri sizin kanun koyucunuz Musa'dır; o kendisi hakkında yazmıştır. Öteki bizim öğretmenimiz İsa'dır; kendisi hakkında hiçbir yazı bırakmamış, öğrencileri İncillerde ona tanıklık etmiştir. Mısırlılar Musa'yı bir sihirbaz, mucizelerini de hokkabazlıkla yapmış görünen biri diye kötüledikleri hâlde Musa'ya doğru söylüyor diye inanılması, İsa'ya ise siz onu suçladığınız için inanılmaması ne keyfî bir ayrımdır! Her ikisine de milletler tanıklık ediyor: Musa'ya Yahudiler; Hristiyanlar ise Musa'nın peygamberliğini inkâr etmeden, hatta İsa hakkındakileri oradan da ispat ederek, onun öğrencilerinin yazdığı olağanüstü olayların doğru olduğunu kabul ediyorlar. Bizden İsa hakkında hesap istiyorsanız, önce ondan önce yaşamış olan Musa hakkında hesap verin; sonra biz de İsa hakkındaki hesabı veririz. Ama siz Musa hakkındaki ispatlardan kaçınıp kaçarsanız, şimdilik size benzer biçimde davranıp biz de ispat getirmeyiz. Yine de Musa hakkında kanıtınız olmadığını kabul edin ve İsa hakkındaki ispatları kanundan ve peygamberlerden dinleyin. İşin şaşırtıcı yanı da şudur: Kanunda ve peygamberlerde İsa hakkında bulunan ispatlardan, hem Musa'nın hem de peygamberlerin Tanrı'nın peygamberleri olduğu ispat edilir."
Μέμνημαι δέ ποτε ἔν τινι πρὸς Ἰουδαίων λεγομένους σοφοὺς διαλέξει χρησάμενος τοιούτῳ λόγῳ. πλειόνων κρινόντων τὸ λεγόμενον· „εἴπατέ μοι, ὦ οὗτοι, δύο τινῶν ἐπιδημησάντων τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, περὶ ὧν παράδοξα καὶ ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἀναγέγραπται, Μωὑσέως λέγω, τοῦ ὑμῶν νομοθέτου περὶ ἑαυτοῦ ἀναγράψαντος, καὶ Ἰησοῦ, τοῦ ἡμετέρου διδασκάλου μηδὲν περὶ ἑαυτοῦ τοῦ σύγγραμμα καταλελοιπότος ἀλλ᾿ ὑπὸ τῶν μαθητῶν ἐν τοῖς εὐαγγελίοις μεμαρτυρημένου· τίς ἡ ἀποκλήρωσις πιστεύεσθαι μὲν Μωϋσέα ὡς ἀληθεύοντα, καίτοι γε Αἰγυπτίων διαβαλλόντων αὐτὸν ὡς γόητα καὶ μαγγανείᾳ τὰς δυνάμεις πεποιηκέναι δοκοῦντα, Ἰησοῦν δὲ ἀπιστεῖσθαι, ἐπεὶ ὑμεῖς αὐτοῦ κατηγορεῖτε; ἔθνη γὰρ ἀμφοτέροις μαρτυρεῖ. Ἰουδαῖοι μὲν Μωϋσεῖ, Χριστιανοὶ δὲ μὴ ἀρνούμενοι τὴν Μω(??)σέως προφητείαν ἀλλὰ κἀκεῖθεν ἀποδεικνύντες τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ παραδέχονται τὰ περὶ αὐτοῦ ἀληθῆ εἶναι παράδοξα ὑπὸ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἀναγεγραμμένα. εἴτε γὰρ λόγον ἀπαιτεῖτε ἡμᾶς περὶ τοῦ Ἰησοῦ, ἀπόδοτε περὶ Μω(??)σέως τοῦ πρὸ αὐτοῦ γενομένου πρότερον. εἶθ᾿ ἑξῆς ἡμεῖς ἀποδώσομεν τὸν περὶ τούτου· ὑμῶν δ᾿ ἀναδυομένων καὶ φευγόντων τὰς περὶ ἐκείνου ἀποδείξεις, ὡς μὲν πρὸς τὸ παρὸν τὸ ὅμοιον ὑμῖν ποιοῦντες οὐκ ἀποδεικνύομεν. οὐδὲν δὲ ἧττον ὁμολογήσατε τὸ μὴ ἔχειν δεῖξιν περὶ Μω(??)σέως καὶ ἀκούσατε τὰς περὶ Ἰησοῦ ἀποδείξεις ἀπὸ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν. καὶ τὸ παράδοξόν γε ἐκ τῶν περὶ Ἰησοῦ ἀποδείξεων ἐν νόμῳ καὶ προφήταις ἀποδείκνυται ὅτι καὶ Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται ἦσαν προφῆται τοῦ θεοῦ.“
1.46Kanun ve peygamberler, İsa'nın vaftizinde güvercin ve gökten gelen ses hakkında yazılmış olana benzer olağanüstü olaylarla doludur. Bence o zaman güvercin suretinde görünen Kutsal Ruh'un kanıtı, İsa'nın gerçekleştirdiği olağanüstü işlerdir; Kelsos onları kötüleyerek İsa'nın bunları Mısırlılardan öğrenip yaptığını söylüyor. Yalnız onları değil, muhtemelen İsa'nın havarilerinin yaptıklarını da kanıt olarak kullanacağım. Çünkü onlar mucizeler ve olağanüstü işler olmadan, yeni sözler ve yeni öğretiler duyan insanları atalarının geleneklerini bırakıp ölüme varan tehlikeleri göze alarak kendi öğretilerini kabul etmeye yöneltemezlerdi. Güvercin suretinde görünen o Kutsal Ruh'un izleri Hristiyanlar arasında hâlâ korunmaktadır: Cin kovarlar, pek çok iyileştirme yaparlar ve Söz'ün iradesine göre geleceğe dair bazı şeyler görürler. Kelsos ya da onun sahneye çıkardığı Yahudi söyleyeceğim şeyle alay etse de yine söyleyeceğim: Pek çok kişi Hristiyanlığa adeta istemeden gelmiştir; bir ruh, onların yönetici aklını Söz'den nefret etmekten birden onun uğruna ölmeye çevirmiş, onlara uyanıkken ya da rüyada görüntüler göstermiştir. Bu türden pek çok şey öğrendik; bizzat yanlarında bulunup gördüğümüz bu olayları yazarsak, inanmayanların kahkahalarına hedef oluruz; çünkü onlar, bunları uydurduğunu sandıkları kişiler gibi bizim de uydurduğumuzu düşünürler. Ama Tanrı vicdanımıza tanıktır: İsa'nın tanrısal öğretisini yalan haberlerle değil, çeşit çeşit açık kanıtlarla temellendirmek istiyoruz. Kutsal Ruh'un İsa'nın üzerine güvercin suretinde indiğine dair yazılanlar hakkında kuşku duyan kişi bir Yahudi olduğuna göre, ona şöyle denebilir: "Be adam, Yeşaya'da 'Şimdi Rab beni ve Ruhunu gönderdi' diyen kim?" Bu sözde, Baba ile Kutsal Ruh'un mu İsa'yı gönderdiği, yoksa Baba'nın mı hem Mesih'i hem de Kutsal Ruh'u gönderdiği belirsizdir; doğru olan ikincisidir. Peygamberin sözü yerine gelsin diye önce Kurtarıcı, sonra Kutsal Ruh gönderildi; kehanetin yerine gelişinin sonrakilerce de bilinmesi gerekiyordu; İsa'nın öğrencileri olanları bu yüzden yazdılar.
Πεπλήρωται δὲ ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται τῶν παραπλησίων παραδόξων τῷ ἀναγραφέντι περὶ τοῦ Ἰησοῦ παρὰ τῷ βαπτίσματι περὶ τῆς περιστερᾶς καὶ τῆς ἐξ οὐρανοῦ φωνῆς. σημεῖον δὲ οἶμαι τοῦ τότε ὀφθέντος ἁγίου πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς τὰ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ παράδοξα γεγενημένα, ἅτινα διαβάλλων Κέλσος φησὶν αὐτὸν παρ᾿ Αἰγυπτίοις μεμαθηκότα πεποιηκέναι. καὶ οὐκ ἐκείνοις γε μόνοις χρήσομαι ἀλλὰ γὰρ κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ οἷς οἱ ἀπόστολοι τοῦ Ἰησοῦ πεποιήκασιν. οὐκ ἂν γὰρ χωρὶς δυνάμεων καὶ παραδόξων ἐκίνουν τοὺς καινῶν λόγων καὶ καινῶν μαθημάτων ἀκούοντας πρὸς τὸ καταλιπεῖν μὲν τὰ πάτρια παραδέξασθαι δὲ μετὰ κινδύνων τῶν μέχρι θανάτου τὰ τούτων μαθήματα. καὶ ἔτι ἴχνη τοῦ ἁγίου ἐκείνου πνεύματος, ὀφθέντος ἐν εἴδει περιστερᾶς, παρὰ Χριστιανοῖς σῴζεται. ἐξεπᾴδουσι δαίμονας καὶ πολλὰς ἰάσεις ἐπιτελοῦσι καὶ ὁρῶσί τινα κατὰ τὸ βούλημα τοῦ λόγου περὶ μελλόντων. κἂν χλευάσῃ δὲ Κέλσος τὸ λεχθησόμενον ἢ ὃν εἰσήγαγεν Ἰουδαῖον, ὅμως λελέξεται ὅτι πολλοὶ ὡσπερεὶ ἄκοντες προσεληλύθασι χριστιανισμῷ, πνεύματός τινος τρέψαντος αὐτῶν τὸ ἡγεμονικὸν αἰφνίδιον ἀπὸ τοῦ μισεῖν τὸν λόγον ἐπὶ τὸ ὑπεραποθανεῖν αὐτοῦ καὶ φαντασιώσαντος αὐτοὺς ὕπαρ ἢ ὄναρ. πολλὰ γὰρ καὶ τοιαῦτα ἱστορήσαμεν· ἅτινα ἐὰν γράφωμεν αὐτοὶ αὐτοῖς παρατυχόντες καὶ ἰδόντες. γέλωτα πλατὺν ὀφλήσομεν τοῖς ἀπίστοις, οἰομένοις ἡμᾶς ὁμοίως οἷς ὑπολαμβάνουσι ταῦτ᾿ ἀναπεπλακέναι καὶ αὐτοὺς πλάσσειν. ἀλλὰ γὰρ θεὸς μάρτυς τοῦ ἡμετέρου συνειδότος, βουλομένου οὐ διὰ ψευδῶν ἀπαγγελιῶν ἀλλὰ διά τινος ἐναργείας ποικίλης συνιστάνειν τὴν Ἰησοῦ θείαν διδασκαλίαν. ἐπεὶ δὲ Ἰουδαῖός ἐστιν ὁ περὶ τοῦ ἀναγεγραμμένου ἁγίου πνεύματος κατεληλυθέναι ἐν εἴδει περιστερᾶς πρὸς τὸν Ἰησοῦν ἀπορῶν, λεκτέον ἂν εἴη πρὸς αὐτόν· ὦ οὗτος, τίς ἐστιν ὁ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ λέγων· „καὶ νῦν κύριος ἀπέστειλέ με καὶ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ;“ ἐν ῳ ἀμφιβόλου ὄντος τοῦ ῥητοῦ, πότερον ὁ πατὴρ καὶ τὸ ἄγιον πνεῦμα ἀπέστειλαν τὸν Ἰησοῦν, ἢ ὁ πατὴρ ἀπέστειλε τόν τε Χριστὸν καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα, τὸ δεύτερόν ἐστιν ἀληθές. καὶ ἐπεὶ ἀπεστάλη ὁ σωτὴρ, εἶτα τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵνα πληρωθῇ τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ προφήτου, ἐχρῆν δὲ τὴν τῆς προφητείας πλήρωσιν ἐγνῶσθαι καὶ τοῖς ἑξῆς· διὰ τοῦτο ἀνέγραψαν οἱ Ἰησοῦ μαθηταὶ τὸ γεγενημένον.
1.47Yahudiyi, Yahya'yı İsa'yı vaftiz eden bir vaftizci olarak bir bakıma kabul ediyormuş gibi konuşturan Kelsos'a şunu söylemek isterdim: Yahya'nın günahların bağışlanması için vaftiz eden bir vaftizci olduğunu, Yahya'dan ve İsa'dan pek sonra olmayan bir zamanda yaşamış biri yazmıştır. Çünkü Iosephus Yahudi Eski Eserleri'nin on sekizinci kitabında Yahya'nın bir vaftizci olduğuna ve vaftiz olanlara arınma vaat ettiğine tanıklık eder. Aynı Iosephus İsa'ya Mesih olarak inanmasa da, Kudüs'ün düşüşünün ve tapınağın yıkılışının sebebini araştırırken — oysa halkın başına bunların, peygamberlerin haber verdiği Mesih'i öldürdükleri için İsa'ya kurdukları tuzak yüzünden geldiğini söylemesi gerekirdi —, adeta istemeden hakikatten pek uzak düşmeyerek bunların Yahudilerin başına, "Mesih denen İsa"nın kardeşi Adil Yakup'un öcü alınsın diye geldiğini söyler; çünkü son derece adil bir insan olduğu hâlde onu öldürmüşlerdi. İsa'nın gerçek öğrencisi Pavlus da bu Yakup'u "Rab'bin kardeşi" olarak gördüğünü söyler; bunu kan bağından ya da birlikte yetişmiş olmalarından çok, karakteri ve sözü yüzünden söyler. Iosephus Kudüs'ün harap edilmesiyle ilgili felaketlerin Yahudilerin başına Yakup yüzünden geldiğini söylüyorsa, bunun Mesih İsa yüzünden olduğunu söylemek nasıl daha makul olmaz? Onun tanrısallığına, kötülük selinden dönmüş, yaratıcıya bağlanmış ve her şeyi onu hoşnut etmeye yöneltmiş insanların oluşturduğu bunca kilise tanıktır.
Ἐβουλόμην δ᾿ ἂν Κέλσῳ, προσωποποιήσαντι τὸν Ἰουδαῖον παραδεξάμενόν πως Ἰωάννην ὡς βαπτιστὴν βαπτίζοντα τὸν Ἰησοῦν, εἰπεῖν ὅτι τὸ Ἰωάννην γεγονέναι βαπτιστὴν, εἰς ἄφεσιν ἁμαρτημάτων βαπτίζοντα, ἀνέγραψέ τις τῶν μετ᾿ οὐ πολὺ τοῦ Ἰωάννου καὶ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένων. ἐν γὰρ τῷ ὀκτωκαιδεκάτῳ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἀρχαιολογίας ὁ Ἰώσηπος μαρτυρεῖ τῷ Ἰωάννῃ ὡς βαπτιστῇ γεγενημένῳ καὶ καθάρσιον τοῖς βαπτισαμένοις ἐπαγγελλομένῳ. ὁ δ᾿ αὐτὸς, καίτοι γε ἀπιστῶν τῷ Ἰησοῦ ὡς Χριστῷ. ζητῶν τὴν αἰτίαν τῆς τῶν Ἱεροσολύμων πτώσεως καὶ τῆς τοῦ ναοῦ καθαιρέσεως, δέον αὐτὸν εἰπεῖν ὅτι ἡ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἐπιβουλὴ τούτων αἰτία γέγονε τῷ λαῷ, ἐπεὶ ἀπέκτειναν τὸν προφητευόμενον Χριστόν· ὁ δὲ καὶ ὥσπερ ἄκων οὐ μακρὰν τῆς ἀληθείας γενόμενός φησι ταῦτα συμβε βηκέναι τοῖς Ἰουδαίοις κατ᾿ ἐκδίκησιν Ἰακώβου τοῦ δικαίου, ὃς ἦν ἀδελφὸς „Ἰησοῦ τοῦ λεγομένου Χριστοῦ,“ ἐπειδήπερ δικαιότατον αὐτὸν ὄντα ἀπέκτειναν. τὸν δὲ Ἰάκωβον τοῦτον ὁ Ἰησοῦ γνήσιος μαθητὴς Παῦλός φησιν ἑωρακέναι ὡς „ἀδελφὸν τοῦ κυρίου.“ οὐ τοσοῦτον διὰ τὸ πρὸς αἵματος συγγενὲς ἢ τὴν κοινὴν αὐτῶν ἀνατροφὴν ὅσον διὰ τὸ ἦθος καὶ τὸν λόγον. εἴπερ οὖν διὰ Ἰάκωβον λέγει συμβεβηκέναι τοῖς Ἰουδαίοις τὰ κατὰ τὴν ἐρήμωσιν τῆς Ἱερουσαλὴμ, πῶς οὐχὶ εὐλογώτερον διὰ Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν τοῦτο φάσκειν γεγονέναι; οὗ τῆς θειότητος μάρτυρες αἱ τοσαῦται τῶν μεταβαλόντων ἀπὸ τῆς χύσεως τῶν κακῶν ἐκκλησίαι καὶ ἠρτημένων τοῦ δημιουργοῦ καὶ πάντ᾿ ἀναφερόντων ἐπὶ τὴν πρὸς ἐκεῖνον ἀρέσκειαν.
1.48Göklerin İsa için açılmasını ve onun duyduğu sesi ortak bir zemine taşıyıp Hezekiel'de, Yeşaya'da ya da başka bir peygamberde benzer şeylerin yazılı olduğunu gösterdiğimizde, Yahudi Hezekiel ve Yeşaya adına bir savunma yapmayacak olsa bile, biz gücümüz yettiğince meseleyi şöyle ortaya koyacağız: Pek çok kişinin rüyada kimi daha tanrısal şeyleri, kimi de gelecekteki hayat olaylarını açıkça ya da bilmecelerle bildiren görüntüler gördüğüne inanılır; bu da inayeti kabul eden herkes için apaçıktır. Öyleyse yönetici aklı rüyada biçimlendiren şeyin, onu uyanıkken de, kendisinde bu biçimlenmenin gerçekleştiği kişinin ya da ondan duyacak olanların yararına biçimlendirebilmesinde ne tuhaflık var? Rüyada, ne bedenin gözleri ne de kulak etkilendiği hâlde, yalnız yönetici akıl bu hâlleri yaşadığı için, duyusal kulağımızın etkilendiği ve gözlerimizle gördüğümüz izlenimini ediniriz; aynı şekilde peygamberlerde de, daha olağanüstü bazı şeyler gördükleri, Rab'bin sözlerini duydukları ya da göklerin açıldığını seyrettikleri yazıldığında, böyle bir şey olmuş olmasında hiçbir tuhaflık yoktur. Çünkü ben, Hezekiel böyle bir şey yazsın diye duyularla algılanan göğün açıldığını ve cisminin açılarak yarıldığını düşünmüyorum. Kurtarıcı hakkında da İncilleri aklıyla dinleyen kişi benzer bir şey anlamalı değil midir? Bu, gökyüzünün bütününün bunca büyük ve bütünlüklü cismini yarıp aşırı saflıkları yüzünden dünyayı yerinden oynatan daha saf insanlara tökez olsa bile. Bu konuyu daha derinden inceleyen kişi şunu söyleyecektir: Kitabın adlandırdığı gibi tanrısal, cins olarak tek bir his vardır; Süleyman'da da söylendiği gibi — "çünkü tanrısal bir his bulacaksın" — onu şimdiden yalnız mutlu insan bulur. Bu hissin türleri vardır: Kerubim ya da Serafim gibi cisimlerden üstün varlıkları görmeye yaratılmış bir görme; varlığı havada olmayan sesleri algılayan bir işitme; gökten inen ve dünyaya hayat veren diri ekmeği tadan bir tatma; aynı şekilde Pavlus'un "Tanrı için Mesih'in güzel kokusu" dediği türden şeyleri koklayan bir koklama; Yahya'nın "hayat sözü hakkında" elleriyle dokunduğunu söylediği dokunma. Mutlu peygamberler bu tanrısal hissi bulmuşlar; tanrısal biçimde görmüşler, tanrısal biçimde işitmişler, aynı şekilde tatmışlar ve deyim yerindeyse duyusal olmayan bir hisle koklamışlardır; Söz'e iman ile dokunmuşlardır, öyle ki ondan bir akıntı gelip onları iyileştirmiştir. Böylece gördüklerini yazdıkları şeyleri görmüşler, duyduklarını söyledikleri şeyleri duymuşlar ve yazdıkları gibi, kendilerine verilen kitabın "tomarı"nı yerken benzer şeyler yaşamışlardır. İshak da böylece oğlunun daha tanrısal "giysilerinin kokusunu kokladı" ve ruhanî bir kutsamayla şunu ekledi: "İşte oğlumun kokusu, Rab'bin kutsadığı verimli bir tarlanın kokusu gibi." Bunlara benzer biçimde, duyusal olmaktan çok aklî bir şekilde İsa cüzamlıya, onu temizlemek için "dokundu"; bence onu iki bakımdan temizledi: Çoğu kişinin anladığı gibi onu yalnız duyusal bir dokunuşla duyusal cüzamdan değil, gerçekten tanrısal olan dokunuşuyla öteki cüzamdan da kurtardı. İşte böyle "Yahya tanıklık edip şöyle dedi: Ruh'un gökten güvercin gibi indiğini ve onun üzerinde kaldığını gördüm. Ben onu tanımıyordum; ama beni suyla vaftiz etmeye gönderen bana şöyle dedi: Ruh'un kimin üzerine inip kaldığını görürsen, Kutsal Ruh'la vaftiz eden odur. Ben de gördüm ve onun Tanrı'nın Oğlu olduğuna tanıklık ettim." Gökler İsa için açıldı; ama o zaman Yahya dışında hiç kimsenin göklerin açıldığını gördüğü yazılmamıştır. Kurtarıcı, göklerin bu açılışını göreceklerini öğrencilerine önceden haber vererek şöyle der: "Size doğrusunu söyleyeyim, göğün açıldığını ve Tanrı'nın meleklerinin İnsanoğlu'nun üzerine çıkıp indiğini göreceksiniz." Pavlus da İsa'nın öğrencisi olduğu için önce göğün açıldığını görmüş, sonra böylece üçüncü göğe kaldırılmıştır. Pavlus'un neden "Bedende miydim, bilmiyorum; bedenin dışında mıydım, bilmiyorum; Tanrı bilir" dediğini şimdi anlatmanın yeri değil. Söylediklerime, Kelsos'un sandığı şeyi de ekleyeceğim: O, göklerin açılmasını ve Ürdün kıyısında Kutsal Ruh'un güvercin suretinde üzerine inmesini İsa'nın kendisinin anlattığını sanıyor; oysa Kitap, İsa'nın bunu gördüğünü söylediğini göstermez. Bu pek soylu adam şunun farkına varmadı: Dağdaki görüntü üzerine öğrencilerine "İnsanoğlu ölümden dirilinceye kadar bu görüntüyü kimseye anlatmayın" diyen kişinin karakterine, Ürdün kıyısında Yahya'nın gördüğü ve duyduğu şeyi öğrencilerine anlatmak uymaz. İsa'nın her yerde kendinden söz etmekten kaçınan karakterinde de bu görülebilir; bu yüzden şöyle der: "Kendim hakkında tanıklık edersem, tanıklığım geçerli olmaz." Kendinden söz etmekten kaçındığı ve Mesih olduğunu sözden çok işleriyle göstermek istediği için Yahudiler ona şöyle der: "Eğer Mesih sensen, bize açıkça söyle." Kelsos'ta güvercin suretindeki Kutsal Ruh hakkında İsa'ya "Senin söylemen ve seninle birlikte cezalandırılanlardan birini tanık göstermen dışında" diyen kişi bir Yahudi olduğuna göre, Kelsos'a bu sözü de Yahudi karakterine uygun olmayan biçimde onun ağzına koyduğunu göstermek gerekir. Çünkü Yahudiler Yahya'yı İsa'yla, Yahya'nın cezalandırılmasını da İsa'nınkiyle ilişkilendirmezler. Demek ki her şeyi bildiğini böbürlenerek iddia eden adam, İsa'ya karşı konuşan Yahudi karakterine hangi sözleri yakıştıracağını bilmediği için bu noktada da çürütülmüş oluyor.
Εἰ καὶ μὴ ἀπολογήσεται οὖν ὁ Ἰουδαῖος περὶ Ἰεζεκιὴλ καὶ Ἡσαΐου, κοινοποιούντων ἡμῶν τὰ περὶ τῆς ἀνοίξεως τῶν οὐρανῶν ἐπὶ Ἰησοῦ καὶ τῆς ἀκουσθείσης αὐτῷ φωνῆς καὶ τὰ ὅμοια εὑρισκόντων ἐν τῷ Ἰεζεκιὴλ ἀναγεγραμμένα καὶ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ ἢ καί τινι ἄλλῳ προφήτῃ. ἡμεῖς γε τὸν λόγον ὅση δύναμις ἡμῖν παραστήσομεν λέγοντες ὅτι, ὥσπερ ὄναρ πεπίστευται πολλοὺς πεφαντασι ῶσθαι τινὰ μὲν θειότερα τινὰ δὲ περὶ μελλόντων βιωτικῶν ἀναγγέλλοντα εἴτε σαφῶς εἴτε καὶ δι᾿ αἰνιγμάτων, καὶ τοῦτ᾿ ἐναργές ἐστι παρὰ πᾶσι τοῖς παραδεξαμένοις πρόνοιαν, οὕτως τί ἄτοπον τὸ τυποῦν τὸ ἡγεμονικὸν ἐν ὀνείρῳ δύνασθαι αὐτὸ τυποῦν καὶ ὕπαρ πρὸς τὸ χρήσιμον τῷ ἐν ᾧ τυποῦται ἢ τοῖς παρ᾿ αὐτοῦ ἀκουσομένοις; καὶ ὥσπερ φαντασίαν λαμβάνομεν ὄναρ ἀκούειν καὶ πλήσσεσθαι τὴν αἰσθητὴν ἀκοὴν καὶ ὁρᾶν δι᾿ ὀφθαλμῶν, οὔτε τῶν τοῦ σώματος ὀφθαλμῶν οὔτε τῆς ἀκοῆς πλησσομένης ἀλλὰ τοῦ ἡγεμονικοῦ ταῦτα πάσχοντος, οὕτως οὐδὲν ἄτοπον τοιαῦτα γεγονέναι ἐπὶ τῶν προφητῶν, ὅτε ἀναγέγραπται ἑωρακέναι τινὰ αὐτοὺς παραδοξότερα ἢ ἀκηκοέναι λόγους κυρίου ἢ τεθεωρηκέναι οὐρανοὺς ἀνοιγομένους. ἐγὼ γὰρ οὐχ ὑπολαμβάνω τὸν αἰσθητὸν οὐρανὸν ἀνεῷχθαι καὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀνοιγνύμενον διῃρῆσθαι, ἵνα ἀναγράψῃ τὸ τοιοῦτον Ἰεζεκιήλ. μή ποτ᾿ οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ σωτῆρος τὸν φρονίμως ἀκούοντα τῶν εὐαγγελίων τὸ ὅμοιον ἐκδεκτέον, κἂν προσκόπτῃ τὸ τοιοῦτον τοῖς ἁπλουστέροις, οἳ διὰ πολλὴν ἁπλότητα κινοῦσι τὸν κόσμον, σχίζοντες τὸ τηλικοῦτον σῶμα ἡνωμένον τοῦ παντὸς οὐρανοῦ. ὁ δὲ βαθύτερον τὸ τοιοῦτον ἐξετάζων ἐρεῖ ὅτι οὔσης, ὡς ἡ γραφὴ ὠνόμασε, θείας τινὸς γενικῆς αἰσθήσεως, ἣν μόνος ὁ μακάριος εὑρίσκει ἤδη κατὰ τὸ λεγόμενον καὶ παρὰ τῷ Σολομῶντι· „ὅτι αἴσθησιν θείαν εὑρήσεις,“ καὶ ὄντων εἰδῶν ταύτης τῆς αἰσθήσεως, ὁράσεως πεφυκυίας βλέπειν τὰ κρείττονα σωμάτων πράγματα, ἐν οἷς δηλοῦται τὰ χερουβὶμ ἢ τὰ σεραφὶμ, καὶ ἀκοῆς ἀντιληπτικῆς φωνῶν οὐχὶ ἐν ἀέρι τὴν οὐσίαν ἐχουσῶν, καὶ γεύσεως χρωμένης ἄρτῳ ζῶντι καὶ ἐξ οὐρανοῦ καταβεβηκότι καὶ ζωὴν διδόντι τῷ κόσμῳ, οὕτω δὲ καὶ ὀσφρήσεως ὀσφραινομένης τοιῶνδε, καθὸ „Χριστοῦ εὐωδία“ λέγει εἶναι „τῷ θεῷ“ Παῦλος, καὶ ἁφῆς, καθ᾿ ἣν Ἰωάννης φησὶ ταῖς χερσὶν ἐψηλαφηκέναι „περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς“· οἱ μακάριοι προφῆται τὴν θείαν αἴσθησιν εὑρόντες καὶ βλέποντες θείως καὶ ἀκούοντες θείως καὶ γευόμενοι ὁμοίως καὶ ὀσφραινόμενοι, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, αἰσθήσει οὐκ αἰσθητῇ καὶ ἁπτόμενοι τοῦ λόγου μετὰ πίστεως, ὥστ᾿ ἀποῤῥοὴν αὐτοῦ ἥκειν εἰς αὐτοὺς θεραπεύσουσαν αὐτοὺς, οὕτως ἑώρων ἃ ἀναγράφουσιν ἑωρακέναι καὶ ἤκουον ἃ λέγουσιν ἀκηκοέναι καὶ τὰ παραπλήσια ἔπασχον, ὡς ἀνέγραφον, ἐσθίοντες „κεφαλίδα“ διδομένην αὐτοῖς βιβλίου. οὕτω δὲ καὶ Ἰσαὰκ „ὠσφράνθη τῆς ὀσμῆς τῶν“ τοῦ υἱοῦ θειοτέρων „ἱματίων“ καὶ ἐπεῖπε πνευματικῇ εὐλογίᾳ τό· „ἰδοὺ ὀσμὴ τοῦ υἱοῦ μου ὡς ὀσμὴ ἀγροῦ πλήρους, ὃν εὐλόγησεν ὁ κύριος.“ παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ νοητῶς μᾶλλον ἢ αἰσθητῶς Ἰησοῦς „ηψατο“ τοῦ λεπροῦ, ἵν᾿ αὐτὸν καθαρίσῃ, ὡς ἐγὼ οἶμαι, διχῶς, ἀπαλλάττων αὐτὸν οὐ μόνον, ὡς οἱ πολλοὶ ἀκούουσι, λέπρας αἰσθητῆς δι᾿ αἰσθητῆς ἁφῆς ἀλλὰ καὶ τῆς ἄλλης διὰ τῆς ὡς ἀληθῶς θείας αὐτοῦ ἁφῆς, οὕτως οὖν „ἐμαρτύρησεν Ἰωάννης λέγων ὅτι τεθέαμαι τὸ πνεῦμα καταβαῖνον ὡς περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐπ᾿ αὐτόν. κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτὸν, ἀλλ᾿ ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν τῷ ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ᾿ αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν πνεύματι ἁγίῳ, κἀγὼ ἑώρακα, καὶ μεμαρτύρηκα ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ.“ καὶ τῷ Ἰησοῦ γε ἠνοίχθησαν οἱ οὐρανοί· καὶ τότε μὲν πλὴν Ἰωάννου οὐδεὶς ἀναγέγραπται ἑωρακέναι ἀνοιχθέντας τοὺς οὐρανούς. τοῦτο δὲ τὸ ἀνοιχθῆναι τοὺς οὐρανοὺς προλέγων τοῖς μαθηταῖς ὁ σωτὴρ ἐσόμενον ὀψομένοις αὐτό φησιν· „ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὄψεσθε τὸν οὐρανὸν ἀνεῳγότα καὶ τοὺς ἀγγέλους τοῦ θεοῦ ἀναβαίνοντας καὶ καταβαίνοντας ἐπὶ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου.“ καὶ οὕτως Παῦλος ἡρπάγη εἰς τρίτον οὐρανὸν, πρότερον ἰδὼν αὐτὸν ἀνοιχθέντα, ἐπεὶ μαθητὴς ἦν Ἰησοῦ. διηγήσασθαι δὲ νῦν, διὰ τί ὁ Παῦλος λέγει τό· „εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος οὐκ οἶδα, ὁ θεὸς οἶδεν,“ οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ καιροῦ. ἔτι δὲ προσθήσω τῷ λόγῳ καὶ αὐτὰ, ἃ οἴεται ὁ Κέλσος, ὅτι αὐτὸς Ἰησοῦς εἶπε τὰ περὶ τὴν ἄνοιξιν τῶν οὐρανῶν καὶ τὸ καταβὰν πνεῦμα ἅγιον ἐπ᾿ αὐτὸν ⟨(ἐν)⟩ εἴδει περιστερᾶς παρὰ τῷ Ἰορδάνῃ· τῆς γραφῆς τοῦτο οὐ παραστησάσης, ὅτι αὐτὸς εἶπε τοῦτο ἑωρακέναι. οὐ συνεῖδε δ᾿ ὁ γενναιότατος ὅτι οὐκ ἔστι κατὰ τὸν εἰπόντα τοῖς μαθηταῖς ἐπὶ τῇ ἐν τῷ ὄρει ὀπτασίᾳ· „μηδενὶ εἴπητε τὸ ὅραμα, ἕως ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ,“ εἰρηκέναι τοῖς μαθηταῖς τὸ παρὰ τῷ Ἰορδάνῃ ὀφθὲν ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου καὶ ἀκουσθέν, ἐνιδεῖν δὲ ἔστι καὶ τῷ τοῦ Ἰησοῦ ἤθει πανταχοῦ περιϊσταμένου τὴν περιαυτολογίαν καὶ διὰ τοῦτο λέγοντος „κἂν ἐγὼ εἴπω περὶ ἐμαυτοῦ, ἡ μαρτυρία μου οὐκ ἔστιν ἀληθής.“ καὶ ἐπὶ περιΐστατο τὴν περιαυτολογίαν καὶ τοῖς ἔργοις μᾶλλον ἐβούλετο δηλοῦν εἶναι Χριστὸς ἤπερ τῇ λέξει, διὰ τοῦτό φασιν οἱ Ἰουδαῖοι πρὸς αὐτόν· „εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, εἰπὲ ἡμῖν παῤῥησίᾳ.“ ἐπεὶ δὲ Ἰουδαῖός ἐστιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ λέγων τῷ Ἰησοῦ περὶ τῶν κατὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν εἴδει περιστρᾶς τό· πλὴν ὅτι σὺ φῂς καί τινα ἕνα ἐπάγῃ τῶν μετὰ σοῦ κεκολασμένων, ἀναγκαῖον αὐτῷ παραστῆσαι ὅτι καὶ τοῦτο οὐκ οἰκείως τῷ Ἰουδαϊκῷ προσώπῳ περιέθηκεν. οὐδὲ γὰρ συνάπτουσι τὸν Ἰωάννην οἱ Ἰουδαῖοι τῷ Ἰησοῦ καὶ τὴν Ἰωάννου τῇ τοῦ Ἰησοῦ κολάσει. καὶ ἐν τούτῳ οὖν ἐλέγχεται ὁ πάντ᾿ ἀλαζονευσάμενος εἰδέναι μὴ ἐγνωκὼς, τίνα προσάψῃ ῥήματα τῷ Ἰουδαϊκῷ πρὸς τὸν Ἰησοῦν προσώπῳ.
1.49Bundan sonra Kelsos, İsa'nın konumunu temellendiren en önemli noktayı, yani onun Yahudilerin peygamberleri, Musa ve ondan sonrakiler, hatta Musa'dan öncekiler tarafından önceden haber verildiğini, nasıl olduysa bile bile atlar. Sanırım bu sözü cevaplayamadığı içindir; tıpkı ne Yahudilerin ne de İsa'nın önceden haber verildiğini kabul etmek istemeyen tarikatların cevaplayamadığı gibi. Belki de İsa hakkındaki kehanetleri bilmiyordu bile. Çünkü Hristiyanların söylediği şeyi, yani pek çok peygamberin Kurtarıcı'nın gelişini önceden haber verdiğini bilseydi, Yahudi karakterinin ağzına bir Yahudiden çok bir Samiriyelinin ya da bir Sadukinin söylemesine yakışacak sözler koymazdı. Kişileştirilen Yahudi de şöyle demezdi: "Ama bir zamanlar Kudüs'te benim bir peygamberim, Tanrı'nın oğlunun, kutsal kişilerin yargıcı ve adaletsizlerin cezalandırıcısı olarak geleceğini söyledi." Çünkü Mesih hakkında kehanette bulunan tek bir peygamber değildir. Yalnız Musa'nın kitaplarını kabul eden Samiriyeliler ya da Sadukiler Mesih'in bu kitaplarda önceden haber verildiğini söyleseler bile, bu kehanet, Musa'nın zamanında henüz adı bile konmamış olan Kudüs'te söylenmiş değildir. Keşke öğretimizi suçlayanların hepsi yalnız olaylardan değil, Kitabın çıplak harflerinden bile bu kadar habersiz olarak Hristiyanlığı suçlasalar! Böylece sözleri, köksüz olanları ve "bir süre için" iman edenleri imandan değil, iman zayıflığından uzaklaştırabilecek sıradan bir inandırıcılığa bile sahip olmazdı. Bir Yahudi de bir peygamberin Tanrı'nın oğlunun geleceğini söylediğini kabul etmez; onların söylediği, Tanrı'nın Mesih'inin geleceğidir. Hatta sık sık bize hemen Tanrı'nın oğlu hakkında sorular sorarlar; sanki böyle biri yokmuş ve önceden haber verilmemiş gibi. Tanrı'nın oğlunun önceden haber verilmediğini söylemiyoruz; söylediğimiz şu: Kelsos "bir zamanlar Kudüs'te benim bir peygamberim, Tanrı'nın oğlunun geleceğini söyledi" sözünü, böyle bir şeyi kabul etmeyen Yahudi karakterinin ağzına yakışmayacak biçimde koymuştur.
Μετὰ ταῦτ᾿ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως τὸ μέγιστον περὶ τῆς συστάσεως τοῦ Ἰησοῦ κεφάλαιον, ὡς ὅτι ἐπροφητεύθη ὑπὸ τῶν παρὰ Ἰουδαίοις προφητῶν, Μωϋσέως καὶ τῶν μετ᾿ αὐτὸν ἢ καὶ πρὸ Μω(??)σέως, παραπίπτει ἑκὼν, ὡς οἶμαι τῷ μὴ δύνασθαι ἀπαντᾶν πρὸς λόγον ὡς οὐδὲ Ἰουδαῖοι οὐδ᾿ ὅσαι αἱρέσεις οὐ βούλονται πεπροφητεῦσθαι τὸν Ἰησοῦν. τάχα δὲ οὐδὲ ᾔδει τὰς περὶ τοῦ Ἰησοῦ προφητείας· οὐκ ἂν γὰρ καταβαλὼν τὰ ὑπὸ Χριστιανῶν λεγόμενα, ὅτι πολλοὶ προφῆται προεῖπον περὶ τῆς τοῦ σωτῆρος ἐπιδημίας, περιέθηκε τῷ τοῦ Ἰουδαίου προσώπῳ ἃ ἥρμοζε Σαμαρεῖ μᾶλλον εἰπεῖν ἢ Σαδδουκαίῳ· καὶ οὐκ ἂν Ἰουδαῖος ὁ ἐν τῇ προσωποποΐᾳ ἔφασκεν· ἀλλ᾿ εἶπεν ἐμὸς προφήτης ἐν Ἱεροσολύμοις ποτὲ ὅτι ἥξει θεοῦ υἱὸς, τῶν ὁσίων κριτὴς καὶ τῶν ἀδίκων κολαστής. οὐ γὰρ εἷς προφήτης τὰ περὶ Χριστοῦ ἐπροφήτευσε· κἂν οἱ μόνου δὲ Μωϋσέως παραδεχόμενοι τὰς βίβλους Σαμαρεῖς ἢ Σαδδουκαῖοι φάσκωσιν ἐν ἐκείναις πεπροφητεῦσθαι τὸν Χριστὸν, ἀλλ᾿ οὔτι γε ἐν Ἱεροσολύμοις, τοῖς μηδέπω ὀνομασθεῖσι κατὰ τὸν Μωϋσέως χρόνον, ἡ προφητεία λέλεκτο. εἴη τοίνυν πάντας τοὺς τοῦ λόγου κατηγόρους ἐν τοσαύτῃ εἶναι ἀγνοίᾳ οὐ μόνον τῶν πραγμάτων ἀλλὰ καὶ ψιλῶν τῶν γραμμάτων τῆς γραφῆς καὶ κατηγορεῖν χριστιανισμοῦ, ἵνα μηδὲ τὴν τυχοῦσαν πιθανότητα ὁ λόγος αὐτῶν ἔχῃ, δυναμένην τοὺς ἀνερματίστους καὶ „πρὸς καιρὸν“ πιστεύοντας ἀφιστάνειν οὐ τῆς πίστεως ἀλλὰ τῆς ὀλιγοπιστίας. Ἰουδαῖος δὲ οὐκ ἂν ὁμολογήσαι ὅτι προφήτης τις εἶπεν ἥξειν θεοῦ υἱόν· ὃ γὰρ λέγουσιν, ἐστὶν ὅτι ἥξει ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ. καὶ πολλάκις γε ζητοῦσι πρὸς ἡμᾶς εὐθέως περὶ υἱοῦ θεοῦ, ὡς οὐδενὸς ὄντος τοιούτου οὐδὲ προφητευθέντος. καὶ οὐ τοῦτό φαμεν, ὅτι οὐ προφητεύεται υἱὸς θεοῦ, ἀλλ᾿ ὅτι οὐχ ἁρμοζόντως τῷ Ἰουδαϊκῷ προσώπῳ, μὴ ὁμολογοῦντι τὸ τοιοῦτο, περιέθηκε τὸ εἶπεν ἐμὸς προφήτης ἐν Ἱεροσολύμοις ποτὲ ὅτι ἥξει θεοῦ υἱός
1.50Sonra, sanki önceden haber verilen tek şey onun kutsal kişilerin yargıcı ve adaletsizlerin cezalandırıcısı olacağıymış, ne doğum yeri, ne Yahudilerin elinden çekeceği acılar, ne dirilişi, ne de yapacağı olağanüstü mucizeler önceden söylenmemiş gibi şöyle der: "Kehanetten sonra doğmuş başka binlerce kişi dururken, bunların önceden haber verildiği kişi neden daha çok sen olasın?" Nasıl olduysa, önceden haber verilenlerin kendileri olduğundan şüphelenilebilme ihtimalini başkalarına da yakıştırmak isteyerek, kimilerinin coşku içinde, kimilerinin de dilencilik ederek Tanrı'nın oğlunun yukarıdan geldiğini söylediğini ileri sürer; oysa Yahudiler arasında bunların olduğunun kabul edildiğini hiç duymadık. O hâlde önce şunu söylemek gerekir: Pek çok peygamber Mesih'le ilgili şeyleri her türlü biçimde önceden haber vermiştir; kimi bilmecelerle, kimi alegoriyle ya da başka bir yolla, kimi de açıkça, kelimesi kelimesine. Kelsos ilerleyen yerlerde, Yahudinin halktan iman edenlere yönelik kişileştirmesinde, İsa'yla ilgili olarak gösterilen kehanetlerin başka olaylara da uygulanabileceğini — hem de büyük bir kurnazlık ve kötü niyetle — söylediği için, pek çok kehanetten birkaçını sunacağız. Dileyen bunları çürütmek için zorlayıcı bir şey söylesin; akıllıca iman edenleri imandan döndürebilecek bir şey.
Εἶτα, ὡς [οὐ] μόνου προφητευθέντος τούτου, ὁσίων αὐτὸν εἶναι κριτὴν καὶ τῶν ἀδίκων κολαστὴν, καὶ μήτε τόπου γενέσεως αὐτοῦ μήτε πάθους αὐτοῦ οὗ ὑπὸ Ἰουδαίων πείσεται μήτ᾿ ἀναστάσεως αὐτοῦ μήτε τεραστίων δὲ ὧν ποιήσει δυνάμεων προειρημένων, φησί· τί μᾶλλον σὺ ἢ ἄλλοι μυρίοι οἱ μετὰ τὴν προφητείαν γε νόμενοί εἰσι. περὶ ὧν ταῦτα ἐπροφητεύετο; καὶ οὐκ οἶδ᾿ ὅπως βουλόμενος καὶ ἑτέροις περιθεῖναι τὸ δύνασθαι ὑπονοεῖσθαι ὅτι αὐτοὶ ἦσαν οἱ προφητευθέντες φησὶν ὅτι οἱ μὲν ἐνθουσιῶντες οἱ δὲ ἀγείροντές φασιν ἥκειν ἄνωθεν υἱὸν θεοῦ· οὐ γὰρ ἱστορήσαμεν ταῦθ᾿ ὁμολογεῖσθαι παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις γεγονέναι. λεκτέον οὖν πρῶτον ὅτι πολλοὶ προφῆται παντοδαπῶς προεῖπον τὰ περὶ Χριστοῦ, οἱ μὲν δι᾿ αἰνιγμάτων οἱ δὲ δι᾿ ἀλληγορίας ἢ ἄλλῳ τρόπῳ τινὲς δὲ καὶ αὐτολεξεί. καὶ ἐπεὶ ἐν τοῖς ἑξῆς φησιν ἐν τῇ τοῦ Ἰουδαίου πρὸς τοὺς ἀπὸ τοῦ λαοῦ πιστεύοντας προσωποποιΐᾳ τὰς εἰς τὰ περὶ τούτου ἀναφερομένας προφητείας δύνασθαι καὶ ἄλλοις ἐφαρμόζειν πράγμασι, δεινῶς καὶ κακούργως τοῦτο λέγων, ὀλίγας ἀπὸ πλειόνων ἐκθησόμεθα· περὶ ὧν ὁ βουλόμενος ἀναγκαστικόν τι εἰς ἀνατροπὴν αὐτῶν εἰπάτω καὶ δυνάμενον ἐντρεχῶς πιστεύοντας μεταστῆσαι ἀπὸ τῆς πίστεως.
1.51Onun doğum yeri hakkında, "önder"in "Beytlehem"den "çıkacağı" şöyle söylenmiştir: "Sen, ey Efrata evi Beytlehem, Yahuda'nın binleri arasında olamayacak kadar küçüksün; ama İsrail'de yönetici olacak kişi senden çıkacak benim için; onun çıkışları başlangıçtan, ebediyet günlerindendir." Bu kehanet, Kelsos'taki Yahudinin söylediği gibi coşku içinde olan, dilencilik eden ve yukarıdan geldiğini söyleyen kişilerin hiçbirine, Beytlehem'de doğduğu ya da bir başkasının deyişiyle halkı yönetmek üzere Beytlehem'den geldiği açıkça gösterilmedikçe uymaz. İsa'nın Beytlehem'de doğduğuna Mika'nın kehanetinden ve İsa'nın öğrencilerinin İncillerde yazdığı anlatıdan sonra başka bir yoldan da ikna olmak isteyen biri varsa, şunu düşünsün: İncil'deki doğum anlatısına uygun olarak Beytlehem'de onun doğduğu mağara ve mağaradaki, kundaklandığı yemlik gösterilmektedir. Gösterilen bu yer o bölgede imana yabancı olanlar arasında bile meşhurdur: Hristiyanların taptığı ve hayranlık duyduğu İsa'nın bu mağarada doğduğu bilinir. Bence Mesih'in gelişinden önce halkın başkâhinleri ve yazıcıları, kehanet açık ve apaçık olduğu için Mesih'in Beytlehem'de doğacağını öğretiyorlardı; bu söz Yahudilerin çoğuna da ulaşmıştı. Bu yüzden Hirodes'in halkın başkâhinlerine ve yazıcılarına sorduğu ve onlardan Mesih'in Davut'un memleketi olan "Yahuda'daki Beytlehem'de" doğacağını duyduğu yazılıdır. Yuhanna İncili'nde de Yahudilerin, Mesih'in Davut'un memleketi olan Beytlehem'de doğacağını söyledikleri anlatılır. Ama Mesih'in gelişinden sonra, onun doğumunun çok önceden haber verildiği düşüncesini yıkmaya çalışanlar bu öğretiyi halkın elinden aldılar. Böylece, mezarı bekleyen ve onun ölülerden dirildiğini gören askerleri ikna edip bunu haber verenlere — görenlere — şöyle diyen kişilerin yaptığına kardeş bir şey yaptılar: "Biz geceleyin uyurken öğrencileri gelip onu çaldı deyin. Bu söz valinin kulağına giderse, biz onu ikna eder, sizi de dertten kurtarırız."
Εἵρηται δὴ περὶ μὲν τοῦ τόπου τῆς γενέσεως αὐτοῦ, ὅτι ἀπὸ „Βηθλεὲμ“ „ἐξελεύσεται ὁ ἡγούμενος,“ τοῦτον τὸν τρόπον· „καὶ σὺ Βηθλεὲμ οἶκος τοῦ Ἐφραθὰ, ὀλιγοστὸς εἶ τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ μοι ἐξελεύσεται τοῦ εἶναι εἰς ἄρχοντα ἐν τῷ Ἰσραὴλ, καὶ αἱ ἔξοδοι αὐτοῦ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος.“ αὕτη δ᾿ ἡ προφητεία οὐδενὶ ἁρμόσαι ἂν τῶν, ὥς φησιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος, ἐνθουσιώντων καὶ ἀγειρόντων καὶ λεγόντων ἄνωθεν ἥκειν, ἐὰν μὴ σαφῶς δεικνύηται ἐκ Βηθλεὲμ γεγεννημένος ἢ, ὡς ἂν εἴποι τις ἄλλος, ἀπὸ Βηθλεὲμ ἐπὶ τὸ ἡγεῖσθαι τοῦ λαοῦ ἐρχόμενος. περὶ δὲ τοῦ γεγεννῆσθαι τὸν Ἰησοῦν ἐν Βηθλεὲμ εἰ βούλεταί τις μετὰ τὴν τοῦ Μιχαία προφητείαν καὶ μετὰ τὴν ἀναγεγραμμένην ἐν τοῖς εὐαγγελίοις ὑπὸ τῶν Ἰησοῦ μαθητῶν ἱστορίαν καὶ ἄλλοθεν πεισθῆναι, κατανοησάτω ὅτι ἀκολούθως τῇ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ περὶ τῆς γενέσεως αὐτοῦ ἱστορίᾳ δείκνυται τὸ ἐν Βηθλεὲμ σπήλαιον, ἔνθα ἐγεννήθη, καὶ ἡ ἐν τῷ σπηλαίῳ φάτνη, ἔνθα ἐσπαργανώθη. καὶ τὸ δεικνύμενον τοῦτο διαβόητόν ἐστιν ἐν τοῖς τόποις καὶ παρὰ τοῖς τῆς πίστεως ἀλλοτρίοις, ὡς ἄρα ἐν τῷ σπηλαίῳ τούτῳ ὁ ὑπὸ Χριστιανῶν προσκυνούμενος καὶ θαυμαζόμενος γεγέννηται Ἰησοῦς. ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι πρὸ μὲν τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας οἱ ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς τοῦ λαοῦ διὰ τὸ σαφὲς καὶ ἐναργὲς τῆς προφητείας ἐδίδασκον ὅτι ὁ Χριστὸς ἐν Βηθλεὲμ γεννηθήσεται. καὶ ἔφθανεν ὁ λόγος οὗτος καὶ ἐπὶ τοὺς πολλοὺς τῶν Ἰουδαίων· ὅθεν καὶ ὁ Ἡρώδης ἀναγέγραπται πυνθανόμενος τῶν ἀρχιερέων καὶ γραμματέων τοῦ λαοῦ ἀκηκοέναι παρ᾿ αὐτῶν ὅτι ὁ Χριστὸς „ἐν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας“ γεννηθήσεται, ὅθεν ἦν ὁ Δαυίδ. ἔτι δὲ καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην λέλεκται Ἰουδαίους εἰρηκέναι ὅτι ὁ Χριστος ἐν Βηθλεὲμ γεννηθήσεται, ὅθεν ὁ Δαυὶδ ἦν. μετὰ δὲ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν οἱ πραγματευόμενοι καθελεῖν τὴν περὶ αὐτοῦ ὑπόληψιν ὡς προφητευθέντος ἄνωθεν περὶ τῆς γενέσεως, τὴν τοιαύτην διδασκαλίαν περιεῖλον ἀπὸ τοῦ λαοῦ· ἀδελφόν τι ποιοῦντες τοῖς πείσασι τοὺς ἑωρακότας αὐτὸν ἀναστάντα ἀπὸ τῶν νεκρῶν στρατιώτας τῶν φρουρούντων τὸ μνημεῖον καὶ τοῦτ᾿ ἀπαγγέλλουσιν εἰρηκέναι τοῖς ἰδοῦσιν· „εἴπατε ὅτι οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἡμῶν κοιμωμένων νυκτὸς ἔκλεψαν αὐτόν. καὶ ἐὰν ἀκουσθῇ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος, ἡμεῖς πείσομεν καὶ ὑμᾶς ἀμερίμνους ποιήσομεν.“
1.52Çünkü çekişme hırsı ve önyargı, insana apaçık şeylere bile gözünü kapattırmak için korkunç bir güçtür; ta ki insanlar bir şekilde alıştıkları, ruhlarını boyayıp kalıcı bir renk vermiş olan öğretileri bırakmasınlar. İnsan başka şeylerdeki alışkanlıklarını, onlardan ayrılması zor olsa bile, öğretilerle ilgili alışkanlıklarından daha kolay bırakır. Gerçi alışmış olanlar o öteki şeyleri de kolayca göz ardı etmezler: Evlere, şehirlere, köylere ya da alıştıkları insanlara bağlanmış olanlar da onları kolay kolay bırakmak istemez. İşte o zaman pek çok Yahudinin de hem kehanetlerin apaçıklığına hem de İsa'nın yaptığı ve başına geldiği yazılı olan olağanüstü olaylara gözünü kapatmasının sebebi bu olmuştur. İnsan tabiatının böyle bir hâl içinde olduğunu, ataların ve vatandaşların en utanç verici ve en anlamsız geleneklerine bile bir kez kapılmış olanların kolay kolay fikir değiştirmediğini düşünenler açıkça görecektir. Söz gelişi bir Mısırlıyı, atalarından devraldığı şeyleri hor görüp şu akılsız hayvanı tanrı saymamaya ya da ölümüne kadar şu hayvanın etini tatmaktan sakınmamaya kolay kolay ikna edemezsiniz. Bu konuyu incelerken Beytlehem'i ve onunla ilgili kehaneti uzun uzun ele aldıysak, bunu zorunlu olarak yaptığımızı düşünüyoruz: Yahudiler arasında İsa hakkındaki kehanetler bu kadar apaçıksa, o geldiğinde neden onun öğretisine hak verip İsa'nın gösterdiği daha iyi şeylere yönelmediler diye soracak olanlara karşı bir savunma yaptık. Bizden iman edenlere de kimse benzer bir şeyle sitem etmesin; çünkü İsa'ya iman hakkında, onları savunmayı öğrenmiş olanların ileri sürdüğü hiç de hor görülemeyecek gerekçeler olduğunu görüyor.
Χαλεπὸν γὰρ φιλονεικία καὶ πρόληψις πρὸς τὸ ποιῆσαι καὶ τοῖς ἐναργέσιν ἀντιβλέψαι, ἵνα μὴ κα ταλείψωσι δόγματα δευσοποιήσαντα, οἷς συνήθεις ἐγένοντό πως, καὶ ποιώσαντα αὐτῶν τὴν ψυχήν. καὶ εὐχερέστερόν γε ἄνθρωπος τὰς περὶ ἄλλα συνηθείας, κἂν δυσαποσπάστως αὐτῶν ἔχῃ, καταλείψαι ἂν ἢ τὰς περὶ τὰ δόγματα. πλὴν οὐδ᾿ ἐκεῖνα εὐχερῶς οἱ συνήθεις παρορῶσιν· οὕτως οὐδ᾿ οἰκίας οὐδὲ πόλεις ἢ κώμας οὐδὲ συνήθεις ἀνθρώπους εὐχερῶς βούλονται καταλιπεῖν οἱ προληφθέντες αὐτοῖς. τοῦτ᾿ οὖν αἴτιον γεγένηται καὶ Ἰουδαίων πολλοῖς τότε τοῦ ἀντιβλέψαι ταῖς ἐναργείαις τῶν τε προφητειῶν καὶ τῶν τεραστίων. ὧν ἐποίησε καὶ πεπονθέναι ἀναγέγραπται ὁ Ἰησοῦς. ὅτι δὲ τοιοῦτόν τι πέπονθεν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, δῆλον ἔσται τοῖς κατανοοῦσιν ὅτι οἱ ἅπαξ προληφθέντες καὶ ἐν αἰσχίσταις καὶ εἰκαίαις παραδόσεσι πατέρων καὶ πολιτῶν οὐκ εὐχερῶς μετατίθενται· οὐ ταχέως γοῦν Αἰγύπτιον πείσαι ἄν τις καταφρονῆσαι ὧν ἐκ πατέρων παρείληφεν, ὥστε μὴ νομίσαι θεὸν τόδε τὸ ἄλογον ζῷον ἢ μέχρι θανάτου φυλάξασθαι ἀπὸ τοῦδε τοῦ ζῴου κρεῶν γεύσασθαι. εἰ καὶ ἐπὶ πλεῖον οὖν τὸν τοιοῦτον λόγον ἐξετάζοντες τὰ περὶ Βηθλεὲμ καὶ τῆς περὶ αὐτῆς προφητείας διεξεληλύθαμεν, νομίζομεν ἀναγκαίως τοῦτο πεποιηκέναι, ἀπολογούμενοι πρὸς τοὺς φήσαντας ἂν ὅτι, εἰ οὕτως ἐναργεῖς ἦσαν αἱ περὶ τοῦ Ἰησοῦ παρὰ Ἰουδαίοις προφητεῖαι, τί δή ποτε ἐλθόντος αὐτοῦ οὐ συγκατέθεντο τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ καὶ μετέθεντο ἐπὶ τὰ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενα κρείττονα. μηδεὶς δ᾿ ἡμῶν τοῖς πιστεύουσι τὸ παραπλήσιον ὀνειδιζέτω. ὁρῶν ὅτι οὐκ εὐκαταφρόνητοι λόγοι ὑπὸ τῶν μεμαθηκότων αὐτοὺς πρεσβεύειν φέρονται περὶ τῆς εἰς τὸν Ἰησοῦν πίστεως.
1.53Bize İsa hakkında apaçık görünen ikinci bir kehanete de ihtiyaç varsa, İsa'nın gelişinden pek çok yıl önce Musa'nın yazdığı kehaneti sunacağız. Musa, Yakup'un ölmek üzereyken oğullarının her biri hakkında kehanette bulunduğunu ve başka sözlerin yanı sıra Yahuda'ya şunu söylediğini anlatır: "Yahuda'dan yönetici, onun soyundan önder eksik olmayacak, ta ki kendisi için saklanmış olanlar gelinceye kadar." Gerçekte Musa'dan çok daha eski olan, ama inanmayanlardan birinin sanabileceği gibi Musa'nın söylediği bu kehaneti okuyan kişi, Musa'nın, aralarında on iki kabile bulunduğu hâlde, Yahudilerin krallarının Yahuda kabilesinden doğup halkı yöneteceğini nasıl önceden söyleyebildiğine hayret eder; bütün halkın Yahudi diye anılması da bu yüzdendir, çünkü hüküm süren kabilenin adını taşırlar. Kehaneti insafla okuyan kişi ikinci olarak şuna da hayret eder: Halkın yöneticilerinin ve önderlerinin Yahuda kabilesinden olacağını söyledikten sonra, bu yönetimin sonunu da nasıl belirlemiştir: "Yahuda'dan yönetici, onun soyundan önder eksik olmayacak, ta ki kendisi için saklanmış olanlar gelinceye kadar; milletlerin beklediği de odur." Çünkü "saklanmış olanlar"ın sahibi, Tanrı'nın Mesih'i, Tanrı'nın vaatlerinin "yöneticisi" geldi. Açıkça yalnız o, kendisinden öncekilerin hepsinden farklı olarak — cesaretle söyleyebilirim ki kendisinden sonrakilerden de farklı olarak — "milletlerin beklediği" olmuştur. Çünkü bütün milletlerden insanlar onun aracılığıyla Tanrı'ya iman etmişlerdir; Yeşaya'nın "Milletler onun adına umut bağlayacak" sözüne göre milletler onun adına umut bağlamıştır. Bu kişi, herkes "kendi günahlarının iplerine sıkıca bağlı" olduğu için "bağlı olanlara" "Çıkın!", cehalet içinde olanlara da "Işığa gelin" demiştir. Bunlar da şöyle önceden haber verilmişti: "Seni milletlere bir antlaşma olarak verdim; ülkeyi yeniden kurman, ıssız mirası sahiplenmen, bağlı olanlara 'Çıkın!', karanlıkta olanlara 'Gün yüzüne çıkın!' demen için." Onun gelişiyle, dünyanın her yerinde daha saf bir imanla iman edenler sayesinde şu sözün gerçekleştiğini görmek mümkündür: "Bütün yollarda otlayacaklar, bütün patikalarda otlakları olacak."
Εἰ δὲ καὶ δευτέρας προφητείας ἐναργοῦς ἡμῖν εἶναι φαινομένης περὶ τοῦ Ἰησοῦ χρεία ἐστὶν, ἐκθησόμεθα τὴν ἀναγραφεῖσαν πρὸ πλείστων ὅσων ἐτῶν τῆς Ἰησοῦ ἐπιδημίας ὑπὸ Μω(??)σέως, φήσαντος τὸν Ἰακὼβ ἀπαλλασσόμενον τοῦ βίου πεπροφητευκέναι ἑκάστῳ τῶν υἱῶν καὶ τῷ Ἰούδᾳ εἰρηκέναι μετὰ καὶ ἄλλων τό· „οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα αὐτῷ.“ ἐντυγχάνων δέ τις τῇ προφητείᾳ ταύτῃ, κατὰ μὲν τὸ ἀληθὲς πολλῷ πρεσβυτέρᾳ τυγχανούσῃ Μω(??)σέως, ὡς δ᾿ ἂν ὑπονοήσαι τις τῶν οὐ πιστῶν, ὑπὸ Μωϋσέως λεχθείσῃ, θαυμάσαι ἂν, πῶς Μωϋσῆς δεδύνηται προειπεῖν ὅτι οἱ τῶν Ἰουδαίων βασιλεύοντες, δώδεκα οὐσῶν φυλῶν ἐν αὐτοῖς, ἀπὸ τῆς Ἰούδα φυλῆς γεννηθέντες ἄρξουσι τοῦ λαοῦ· διὸ καὶ ὁ πᾶς λαὸς Ἰουδαῖοι ὀνομάζονται, τῆς βασιλευούσης φυλῆς ὄντες ἐπώνυμοι. καὶ δεύτερον δ᾿ ἂν θαυμάσαι τὴν προφητείαν ὁ εὐγνωμόνως αὐτῇ ἐντυγχάνων, τίνα τρόπον εἰπὼν ἀπὸ τῆς Ἰούδα φυλῆς ἔσεσθαι τοὺς ἄρχοντας καὶ ἡγεμόνας τοῦ λαοῦ ἔστησε καὶ τὸ τέλος τῆς ἀρχῆς αὐτῆς εἰπὼν οὐκ ἐκλείψειν ἄρχοντα „ἐξ Ἰούδα“ καὶ ἡγούμενον „ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα αὐτῷ, καὶ αὐτὸς προσδοκία ἐθνῶν.“ ἦλθε γὰρ ᾧ ἐστι „τὰ ἀποκείμενα,“ ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ, „ὁ ἄρχων“ τῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ θεοῦ· καὶ σαφῶς γέγονεν οὗτος μόνος παρὰ τοὺς πρὸ αὐτοῦ πάντας, θαῤῥῶν δ᾿ ἂν εἴποιμι καὶ τοὺς μετ᾿ αὐτὸν, „προσδοκία ἐθνῶν“· ἀπὸ γὰρ πάντων τῶν ἐθνῶν πεπιστεύκασι τῷ θεῷ δι᾿ αὐτοῦ, καὶ κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ Ἡσαΐου ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἤλπισαν εἰπόντος· „ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦσιν.“ οὗτος δὲ καὶ εἶπε „τοῖς ἐν δεσμοῖς,“ καθὸ „σειραῖς τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν ἕκαστος σφίγγεται,“ τὸ „ἐξέλθατε“ καὶ τοῖς ἐν τῇ ἀγνοίᾳ τὸ εἰς φῶς ἥκειν, καὶ τούτων οὕτω προφητευθέντων· „καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην ἐθνῶν τοῦ καταστῆσαι τὴν γῆν καὶ κληρονομῆσαι κληρονομίαν ἐρήμου, λέγοντα τοῖς ἐν δεσμοῖς ἐξέλθατε, καὶ τοῖς ἐν σκότει ἀνακαλυφθῆναι.“ καὶ ἔστιν ἰδεῖν ἐπὶ τῇ τούτου παρουσίᾳ διὰ τοὺς πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἁπλούστερον πιστεύοντας πληρούμενον τὸ „καὶ ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς βοσκηθήσονται, καὶ ἐν πάσαις ταῖς τρίβοις ἡ νομὴ αὐτῶν.“
1.54Öğretimizin her şeyini bildiğini iddia eden Kelsos, Kurtarıcı'yı çektiği acılar yüzünden, sanki Babası ona yardım etmemiş ya da kendisi kendine yardım edememiş gibi kınadığına göre, onun acılarının sebebiyle birlikte önceden haber verildiğini göstermek gerekir: Onun insanlar uğruna ölmesi ve mahkûm edildiği için yara alması insanların yararınaydı. Peygamberlerin bulunmadığı milletlerden gelenlerin onu "anlayacağı" da önceden söylenmiş, insanlar arasında "itibarsız bir görünüş"le görüneceği de söylenmişti. Metin şöyledir: "İşte kulum anlayışla davranacak; yükseltilecek, yüceltilecek ve pek yükseklere çıkarılacak. Pek çokları sana nasıl şaşakaldıysa, senin görünüşün de insanlar arasında öyle itibarsız olacak, görkemin de insanlardan uzak olacak. Böylece pek çok millet ona hayret edecek, krallar ağızlarını kapayacaklar; çünkü kendilerine onun hakkında haber verilmemiş olanlar görecek, duymamış olanlar anlayacak. Ya Rab, bizim duyurduğumuza kim inandı? Rab'bin kolu kime açıldı? Onun önünde bir çocuk gibi, susuz toprakta bir kök gibi haber verdik: Onun ne güzel bir görünüşü ne de görkemi vardır. Onu gördük, ne görünüşü ne de güzelliği vardı; görünüşü itibarsızdı, bütün insanlardan daha aşağıydı. Darbe yemiş, hastalığa katlanmayı bilen bir adamdı; yüzü çevrilmişti; hor görüldü, hiçe sayıldı. O bizim günahlarımızı taşıyor ve bizim için acı çekiyor; biz ise onu sıkıntı içinde, darbe altında ve eziyet içinde sandık. Oysa o bizim günahlarımız yüzünden yaralandı, bizim kanunsuzluklarımız yüzünden hastalandı; esenliğimiz için verilen terbiye onun üzerindeydi; onun yarasıyla biz şifa bulduk. Hepimiz koyunlar gibi yolumuzu şaşırdık, her insan kendi yolunda saptı; Rab de onu bizim günahlarımıza teslim etti. O ise eziyet gördüğü hâlde ağzını açmıyor; kesime götürülen bir koyun gibi, kırkıcısının önünde sesi çıkmayan bir kuzu gibi ağzını açmıyor. Alçaltılmışlığı içinde hükmü kaldırıldı; onun soyunu kim anlatacak? Çünkü onun hayatı yeryüzünden alınıyor; halkımın kanunsuzlukları yüzünden ölüme götürüldü."
Ἐπεὶ δὲ ὁ ἐπαγγελλόμενος εἰδέναι τὰ τοῦ λόγου πάντα Κέλσος ὀνειδίζει τῷ σωτῆρι ἐπὶ τῷ πάθει ὡς μὴ βοηθηθέντι ὑπὸ τοῦ πατρὸς ἢ μὴ δυνηθέντι ἑαυτῷ βοηθῆσαι. παραθετέον ὅτι τὸ πάθος αὐτοῦ ἐπροφητεύετο μετὰ τῆς αἰτίας. ὅτι χρήσιμον ἦν ἀνθρώποις τὸ ἐκεῖνον ὑπὲρ αὐτῶν ἀποθανεῖν καὶ μώλωπα τὸν ἐπὶ τῷ καταδεδικάσθαι παθεῖν. προείρητο δὲ καὶ ὅτι „συνήσουσιν“ αὐτὸν οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, παρ᾿ οἷς οὐ γεγόνασιν οἱ προφῆται, καὶ λέλεκτο ὅτι „εἶδος ἄτιμον“ ἐν ἀνθρώποις φαινόμενον ἔχων ὀφθήσεται. οὕτω δ᾿ ἔχει ἡ λέξις· „ἰδοὺ συνήσει ὁ παῖς μου, καὶ ὑψωθήσεται καὶ δοξασθήσεται καὶ μετεωρισθήσεται σφόδρα. ὃν τρόπον ἐκστήσονται ἐπὶ σὲ πολλοὶ, οὕτως ἀδοξήσει ἀπὸ ἀνθρώπων τὸ εἶδός σου, καὶ ἡ δόξα σου ἀπο τῶν ἀνθρώπων. οὕτως θαυμάσονται ἔθνη πολλὰ ἐπ᾿ αὐτῷ, καὶ συνέξουσι βασιλεῖς τὸ στόμα αὐτῶν· ὅτι οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται, καὶ οἳ οὐκ ἀκηκόασι συνήσουσι. κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; καὶ ὁ βραχίων κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη; ἀνηγγείλαμεν ὡς παιδίον ἐναντίον αὐτοῦ, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ· οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ οὐδὲ δόξα. καὶ εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος. ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον καὶ ἐκλεῖπον παρὰ πάντας ἀνθρώπους· ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὢν καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν, ὅτι ἀπέστραπται τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. ἠτιμάσθη καὶ οὐκ ἐλογίσθη. οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται, καὶ ἡμεῖς ἐλογισάμεθα αὐτὸν εἶναι ἐν πόνῳ καὶ ἐν πληγῇ καὶ ἐν κακώσει. αὐτὸς δὲ ἐτραυματίσθη διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν· παιδεία εἰρήνης ἡμῶν ἐπ᾿ αὐτὸν. τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν. πάντες ὡς πρόβατα ἐπλανήθημεν, ἄνθρωπος τῇ ὁδῷ αὐτοῦ ἐπλανήθη· καὶ κύριος παρέδωκεν αὐτὸν ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν. καὶ αὐτὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα αὐτοῦ· ⟨ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα αὐτοῦ.⟩ ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη· τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ, ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον.“
1.55Bir keresinde Yahudilerin bilge dediği bazı kişilerle yaptığım bir tartışmada bu kehanetleri kullandığımı hatırlıyorum. Yahudi bu kehanetlerin, sanki tek bir kişi hakkındaymış gibi bütün halk hakkında söylendiğini ileri sürdü: Halk dağılmış ve darbe yemişti, öyle ki Yahudilerin öteki milletler arasına serpilmiş olması vesilesiyle pek çok kişi Yahudiliğe geçsin. "Senin görünüşün insanlar arasında itibarsız olacak", "Kendilerine onun hakkında haber verilmemiş olanlar görecek" ve "Darbe yemiş bir adam" sözlerini de böyle açıklıyordu. O tartışmada, tek bir kişi hakkında önceden haber verilmiş bu sözleri onların bütün halka bağlamasının makul olmadığını gösteren pek çok şey söylendi. Ben de "O bizim günahlarımızı taşıyor ve bizim için acı çekiyor" ile "Oysa o bizim günahlarımız yüzünden yaralandı, bizim kanunsuzluklarımız yüzünden hastalandı" sözlerini söyleyenin kim olduğunu, "Onun yarasıyla biz şifa bulduk" diyenin kim olduğunu soruyordum. Çünkü bunları, günahlar içinde bulunup Kurtarıcı'nın acı çekmesiyle şifa bulanlar —ister o halktan olsunlar ister milletlerden— söylüyor; peygamber bunları önceden görmüş ve Kutsal Ruh'tan aldığı ilhamla onların ağzından konuşturmuştur. Onu en çok sıkıştırdığımızı düşündüğümüz söz ise şuydu: "Halkımın kanunsuzlukları yüzünden ölüme götürüldü." Eğer onlara göre kehanet edilen halksa, Tanrı'nın halkından başka biri değilse bu kişi nasıl "Tanrı'nın halkının kanunsuzlukları yüzünden ölüme götürüldü" diye anılır? Bu kişi kim olabilir, İsa Mesih değilse? Ona iman eden bizler onun "yarasıyla şifa bulduk"; o, içimizdeki "yönetimlerin ve hükümranlıkların" silahlarını aldı ve onları çarmıh ağacında "açıkça" teşhir etti. Kehanetteki her şeyi açıklamak ve hiçbirini incelenmemiş bırakmamak başka bir zamanın işidir. Bunları da uzun uzun söyledim; bence Kelsos'taki Yahudinin aktarılan sözü yüzünden zorunluydu.
Μέμνημαι δέ ποτε ἔν τινι πρὸς τοὺς λεγομένους παρὰ Ἰουδαίοις σοφοὺς [ἐν]ζητήσει ταῖς προφητείαις ταύταις χρησάμενος, ἐφ᾿ οἷς ἔλεγεν ὁ Ἰουδαῖος ταῦτα πεπροφητεῦσθαι ὡς περὶ ἑνὸς τοῦ ὅλου λαοῦ, καὶ γενομένου ἐν τῇ διασπορᾷ καὶ πληγέντος, ἵνα πολλοὶ προσήλυτοι γένωνται τῇ προφάσει τοῦ ἐπεσπάρθαι Ἰουδαίους τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι. καὶ οὕτω διηγεῖτο τὸ „ἀδοξήσει ἀπὸ ἀνθρώπων τὸ εἶδός σου“ καὶ τὸ „οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται“ καὶ τὸ ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὤν.“ πολλὰ μὲν οὖν τότ᾿ ἐν τῇ ζητήσει λέλεκται τὰ ἐλέγχοντα ὅτι περί τινος ἑνὸς ταῦτα προφητευόμενα οὐκ εὐλόγως ἐκεῖνοι ἀνάγουσιν ἐπὶ ὅλον τὸν λαόν. ἐπυνθανόμην δὲ, τίνος ἂν εἴη πρόσωπον τὸ λέγον· „οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται“ καὶ τό· „αὐτὸς δὲ ἐτραυματίσθη διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν,“ καὶ τίνος πρόσωπον ἦν τὸ φάσκον· „τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν.“ σαφῶς γὰρ οἱ ἐν ταῖς ἁμαρτίαις γενόμενοι καὶ ἰαθέντες ἐκ τοῦ τὸν σωτῆρα πεπονθέναι, εἴτ᾿ ἀπὸ τοῦ λαοῦ ἐκείνου εἴτε καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ταῦτα λέγουσι παρὰ τῷ προφήτῃ προεωρακότι καὶ ἀπὸ ἁγίου πνεύματος ταῦτα προσωποποιήσαντι. μάλιστα δ᾿ ἐδόξαμεν θλίβειν ἀπὸ τῆς φασκούσης λέξεως τό· „ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον.“ εἰ γὰρ ὁ λαὸς κατ᾿ ἐκείνους εἰσὶν οἱ προφητευόμενοι, πῶς „ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ“ τοῦ θεοῦ λέγεται ἦχθαι „εἰς θάνατον“ οὗτος, εἰ μὴ ἕτερος ὢν παρὰ τὸν λαὸν τοῦ θεοῦ; τίς δ᾿ οὗτος, εἰ μὴ Ἰησοῦς Χριστὸς, οὗ „τῷ μώλωπι“ „ἰάθημεν“ οἱ εἰς αὐτὸν πιστεύοντες, ἀπεκδυσαμένου „τὰς“ ἐν ἡμῖν „ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας“ καὶ „παῤῥησίᾳ“ δειγματίσαντος αὐτὰς ἐν τῷ ξύλῳ; ἕκαστον δὲ τῶν ἐν τῇ προφητείᾳ σαφηνίσαι καὶ μηδὲν ἀβασάνιστον αὐτῶν παραλιπεῖν ἄλλου καιροῦ ἐστι. καὶ ταῦτα δ᾿ ἐπὶ πλεῖον εἴρηται, ὡς νομίζω, ἀναγκαίως διὰ τὴν ἐκκειμένην τοῦ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαίου λέξιν.
1.56Kelsos'un, onun Yahudisinin ve İsa'ya iman etmemiş olanların hepsinin gözünden kaçan şey şudur: Kehanetler Mesih'in iki gelişi olduğunu söyler. Birincisi insanca acılara daha açık ve daha alçakgönüllüdür; Mesih insanlarla birlikte yaşayıp Tanrı'ya götüren yolu öğretsin ve insan hayatında bulunan hiç kimseye, gelecek yargıyı bilmediği yolunda bir mazeret payı bırakmasın diye. Öteki ise görkemli ve yalnızca tanrısaldır; tanrısallığa karışmış insanca acılara açık hiçbir şey taşımaz. Kehanetleri aktarmak uzun sürer; şimdilik kırk dördüncü mezmurdan alınan şu kadarı yeter. Bu mezmurun başlığında başka şeylerin yanı sıra "Sevgili için bir ilahi" diye de yazılıdır; orada şu sözlerle açıkça Tanrı diye anılır: "Dudaklarına lütuf döküldü; bu yüzden Tanrı seni sonsuza dek kutsadı. Kılıcını beline kuşan, ey güçlü olan, zarafetinle ve güzelliğinle! Gerin, başarıyla ilerle ve hakikat, yumuşak huyluluk ve adalet uğruna hüküm sür; sağ elin seni harika biçimde yönlendirecek. Okların bilenmiştir, ey güçlü olan; halklar senin altına düşecek, kralın düşmanlarının yüreğine saplanacak." Ardından gelen sözlere dikkatle bak; orada Tanrı diye anılıyor: "Ey Tanrı, tahtın sonsuzlar sonsuzuna kadardır; krallığının asası doğruluk asasıdır. Adaleti sevdin, kanunsuzluktan nefret ettin; bu yüzden Tanrı, senin Tanrın, seni arkadaşlarından üstün kılarak sevinç yağıyla meshetti." Şunu da düşün: Peygamber, "tahtı sonsuzlar sonsuzuna kadar" olan ve "krallığının asası doğruluk asası" olan Tanrı'ya hitap ederek, bu Tanrı'nın, kendisinin Tanrısı olan Tanrı tarafından meshedildiğini söylüyor; meshedilmesinin sebebi de onun "arkadaşlarından üstün olarak" adaleti sevmesi ve kanunsuzluktan nefret etmesidir. Bilge sayılan bir Yahudiyi bu sözle çok sıkıştırdığımı hatırlıyorum. Bu söz karşısında çaresiz kalınca kendi Yahudiliğine uygun şeyler söyledi: "Ey Tanrı, tahtın sonsuzlar sonsuzuna kadardır; krallığının asası doğruluk asasıdır" sözünün her şeyin Tanrısı'na, "Adaleti sevdin, kanunsuzluktan nefret ettin; bu yüzden Tanrı, senin Tanrın, seni meshetti" ve devamının ise Mesih'e söylendiğini ileri sürdü.
Ἔλαθε δὲ τὸν Κέλσον καὶ τὸν παρ᾿ αὐτῷ Ἰουδαῖον καὶ πάντας, ὅσοι τῷ Ἰησοῦ μὴ πεπιστεύκασιν, ὅτι αἱ προφητεῖαι δύο λέγουσιν εἶναι τὰς Χριστοῦ ἐπιδημίας, τὴν μὲν προτέραν ἀνθρωποπαθεστέραν καὶ ταπεινοτέραν, ἵνα σὺν ἀνθρώποις ὢν ὁ Χριστὸς διδάξῃ τὴν φέρουσαν πρὸς θεὸν ὁδὸν καὶ μηδενὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἀπολογίας καταλίπῃ τόπον ὡς οὐκ ἐγνωκότι περὶ τῆς ἐσομένης κρίσεως, τὴν δ᾿ ἑτέραν ἔνδοξον καὶ μόνον θειοτέραν, οὐδὲν ἐπιπεπλεγμένον τῇ θειότητι ἔχουσαν ἀνθρωποπαθές. παραθέσθαι δὲ καὶ τὰς προφητείας πολὺ ἂν εἴη· ἀρκεῖ δ᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ ἀπὸ ⟨(τοῦ)⟩ τεσσαρακοστοῦ καὶ τετάρτου ψαλμοῦ, ὃς καὶ ἐπιγέγραπται πρὸς ἄλλοις εἶναι καὶ „ᾠδὴ ὑπὲρ τοῦ ἀγαπητοῦ,“ ἔνθα καὶ θεὸς ἀνηγόρευται σαφῶς διὰ τούτων· „ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου· διὰ τοῦτο εὐλόγησέ σε ὁ θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα. περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατὲ τῇ ὡραιότητί σου καὶ τῷ κάλλει σου, καὶ ἔντεινον καὶ κατευοδοῦ καὶ βασίλευε ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πρᾳότητος καὶ δικαιοσύνης, καὶ ὁδηγήσει σε θαυμαστῶς ἡ δεξιά σου. τὰ βέλη σου ἠκονημένα, δυνατὲ, λαοὶ ὑποκάτω σου πεσοῦνται ἐν καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ βασιλέως.“ πρόσχες δ᾿ ἐπιμελῶς τοῖς ἑξῆς, ἔνθα θεὸς εἴρηται· „ὁ θρόνος σου,“ γάρ φησιν, „ὁ θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. ἠγάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ θεὸς ὁ θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου.“ καὶ κατανόει ὅτι θεῷ ὁμιλῶν ὁ προφήτης, οὗ „ὁ θρόνος“ ἐστὶν „εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος,“ καὶ „ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας“ αὐτοῦ, τοῦτον τὸν θεόν φησι κεχρῖσθαι ὑπὸ θεοῦ, ὃς ἦν αὐτοῦ θεός· κεχρῖσθαι δὲ, ἐπεὶ „παρὰ τοὺς μετόχους“ αὐτοῦ οὗτος ἠγάπησε „δικαιοσύνην“ καὶ ἐμίσησεν „ἀνομίαν.“ καὶ μέμνημαί γε πάνυ θλίψας τὸν Ἰουδαῖον νομιζόμενον σοφὸν ἐκ τῆς λέξεως ταύτης· ὃς πρὸς αὐτὴν ἀπο ρῶν εἶπε τὰ τῷ ἑαυτοῦ ἰουδαϊσμῷ ἀκόλουθα, εἶπε πρὸς μὲν τὸν τῶν ὅλων θεὸν εἰρῆσθαι τὸ „ὁ θρόνος σου, ὁ θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου.“ πρὸς δὲ τὸν Χριστὸν τὸ „ἠγάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ θεὸς ὁ θεός σου“ καὶ τὰ ἑξῆς.
1.57Kelsos'un Yahudisi Kurtarıcı'ya bir de şunu söyler: "Eğer tanrısal inayete göre doğmuş her insanın Tanrı'nın oğlu olduğunu söylüyorsan, senin bir başkasından ne farkın olabilir?" Ona şöyle diyeceğiz: Pavlus'un deyişiyle artık korkuyla terbiye edilmeyip iyiyi kendisi için seçen herkes Tanrı'nın oğludur; ama İsa, aretēsi yüzünden Tanrı'nın oğlu diye anılan herkesten çok çok farklıdır; çünkü o, böyle olanların adeta kaynağı ve ilkesidir. Pavlus'un sözü şöyledir: "Çünkü yine korkuya götüren bir kölelik ruhu almadınız; evlatlık ruhunu aldınız, onunla 'Abba, Baba!' diye sesleniriz." Kelsos'taki Yahudinin dediğine göre de binlerce kişi, onun hakkında önceden haber verilen şeylerin kendileri hakkında söylendiğini ileri sürerek İsa'yı çürütecekmiş. Kelsos'un, hayatta ortaya çıkıp İsa'ya benzer bir şey yapmak ve kendilerini Tanrı'nın oğlu ya da Tanrı'nın gücü ilan etmek isteyen bazı kişileri bilip bilmediğini bilmiyoruz. Ama bu konuları hakikat sevgisiyle incelediğimiz için şunu söyleyeceğiz: İsa'nın doğumundan önce Yahudiler arasında kendisinin "büyük biri" olduğunu söyleyen Theudas adında biri çıktı; o ölünce, onun aldattıkları dağıldı. Ondan sonra, İsa'nın doğmuş olduğu anlaşılan "nüfus sayımı günlerinde", Celileli Yahuda diye biri, bilge ve yenilikçi biri olarak Yahudi halkından pek çok kişiyi peşine takıp ayaklandırdı; o da cezasını bulunca öğretisi yıkıldı, pek az ve önemsiz kişi arasında kaldı. İsa'nın zamanından sonra da Samiriyeli Dositheos, Samiriyelileri Musa'nın önceden haber verdiği Mesih'in kendisi olduğuna ikna etmek istedi ve öğretisiyle bazılarını etkilemiş gibi göründü. Ama Elçilerin İşleri'nde yazılı olan Gamaliel'in pek bilgece söylediği sözü aktarmak, o kişilerin vaatle hiçbir ilgisi olmadığını, ne Tanrı'nın oğulları ne de onun güçleri olduklarını, Mesih İsa'nın ise gerçekten Tanrı'nın Oğlu olduğunu göstermek bakımından yersiz değildir. Gamaliel orada şöyle demişti: "Bu tasarı ve bu söz insanlardan geliyorsa yıkılacaktır" — nitekim ötekilerin işleri de onlar ölünce yıkıldı —; "ama Tanrı'dan geliyorsa, bu adamın öğretisini yıkamayacaksınız; sakın Tanrı'ya karşı savaşanlar durumuna düşmeyin." Samiriyeli büyücü Simon da büyüsüyle bazı kişileri ayartmak istedi. O zaman bazılarını aldattı; ama şimdi bütün dünyada sayıları bence otuzu bulan Simoncu bulmak mümkün değildir; belki gerçekte olandan fazlasını bile söyledim. Filistin çevresinde pek az vardır; dünyanın geri kalanında ise, kendisi hakkında yaymak istediği şöhretin aksine, adı hiçbir yerde anılmaz. Adının anıldığı yerlerde de Elçilerin İşleri'nden anılır; onun hakkında bunları söyleyenler Hristiyanlardır ve olayların apaçıklığı Simon'un tanrısal hiçbir şey olmadığına tanıklık etmiştir.
Ἔτι δὲ πρὸς τὸν σωτῆρα αὐτῷ ὁ Ἰουδαῖός φησιν ὅτι, εἰ τοῦτο λέγεις, ὅτι πᾶς ἄνθρωπος κατὰ θείαν πρόνοιαν γεγονὼς υἱός ἐστι θεοῦ, τί ἂν σὺ ἄλλου διαφέροις; πρὸς ὃν ἐροῦμεν ὅτι πᾶς μὲν ὁ, ὡς ὁ Παῦλος ὠνόμασε, μηκέτι ὑπὸ φόβου παιδαγωγούμενος ἀλλὰ δι᾿ αὑτὸ τὸ καλὸν αἱρούμενος υἱός ἐστι θεοῦ· οὗτος δὲ πολλῷ καὶ μακρῶ διαφέρει παντὸς τοῦ διὰ τὴν ἀρετὴν χρηματίζοντος υἱοῦ τοῦ θεοῦ, ὅστις ὡσπερεὶ πηγή τις καὶ ἀρχὴ τῶν τοιούτων τυγχάνει. ἡ δὲ τοῦ Παύλου λέξις οὕτως ἔχει· „οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλ᾿ ἐλάβετε πνεῦμα υἱοθεσίας, ἐν ᾧ κράζομεν· Ἀββὰ ὁ πατήρ.“ τινὲς δὲ καὶ ἐλέγξουσιν, ὥς φησιν ὁ παρὰ Κέλσῳ Ἰουδαῖος, μυρίοι τὸν Ἰησοῦν φάσκοντες περὶ ἑαυτῶν ταῦτα εἰρῆσθαι, ἅπερ περὶ ἐκείνου ἐπροφητεύετο. οὐκ οἴδαμεν οὖν εἰ ὁ Κέλσος ἠπίστατό τινας ἐπιδημήσαντας τῷ βίῳ καὶ τὸ παραπλήσιον βουληθέντας ποιεῖν τῷ Ἰησοῦ καὶ θεοῦ υἱοὺς αὑτοὺς ἀναγορεύειν ἢ θεοῦ δύναμιν. ἐπεὶ δὲ φιλαλήθως τὰ κατὰ τοὺς τόπους ἐξετάζομεν, ἐροῦμεν ὅτι Θευδᾶς πρὸ τῆς γενέσεως Ἰησοῦ γέγονέ τις παρὰ Ἰουδαίοις „μέγαν“ „τινὰ ἑαυτὸν“ λέγων· οὗ ἀποθανόντος οἱ ἀπατηθέντες ὑπ᾿ αὐτοῦ διεσκεδάσθησαν. καὶ μετ᾿ ἐκεῖνον „ἐν ταῖς τῆς ἀπογραφῆς ἡμέραις,“ ὅτ᾿ ἔοικε γεγεννῆσθαι ὁ Ἰησοῦς, Ἰούδας τις Γαλιλαῖος πολλοὺς ἑαυτῷ συναπέστησεν ἀπὸ τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων ὡς σοφὸς καὶ καινοτομῶν τινα· οὗ καὶ αὐτοῦ δίκας τίσαντος ἡ διδασκαλία καθῃρέθη πάνυ ἐν ὀλίγοις καὶ ἐλαχίστοις μείνασα. καὶ μετὰ τοὺς Ἰησοῦ δὲ χρόνους ἠθέλησε καὶ ὁ Σαμαρεὺς Δοσίθεος πεῖσαι Σαμαρεῖς ὅτι αὐτὸς εἴη ὁ προφητευόμενος ὑπὸ Μω(??)σέως Χριστὸς, καὶ ἔδοξέ τινων τῇ ἑαυτοῦ διδασκαλίᾳ κεκρατηκέναι. ἀλλὰ τὸ εἰρημένον πάνυ σοφῶς ὑπὸ τοῦ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων ἀναγεγραμμένου Γαμαλιὴλ οὐκ ἄλογον παραθέμενον δεῖξαι, πῶς ἐκεῖνοι μὲν ἀλλότριοι τῆς ἐπαγγελίας ησαν, οὔτε υἱοὶ θεοῦ οὔτε δυνάμεις ὄντες αὐτοῦ, ὁ δὲ Χριστὸς ὁ Ἰησοῦς ἀληθῶς ην υἱὸς θεοῦ. εἶπε δ᾿ ἐκεῖ ὁ Γαμαλιήλ· „ὅτι ἐὰν ᾖ ἐξ ἀνθρώπων ἡ βουλὴ αὕτη καὶ ὁ λόγος οὗτος, καταλυθήσεται,“ ὡς καὶ τὰ ἐκείνων κατελύθη ἀποθανόντων· „ἐὰν δὲ ᾖ ἐκ θεοῦ οὐ δυνήσεσθε καταλῦσαι τὴν τούτου διδασκαλίαν, μή ποτε καὶ θεομάχοι εὑρεθῆτε.“ ἠθέλησε δὲ καὶ Σίμων ὁ Σαμαρεὺς μάγος τῇ μαγείᾳ ὑφελέσθαι τινάς. καὶ τότε μὲν ἠπάτησε, νυνὶ δὲ τοὺς πάντας ἐν τῇ οἰκουμένῃ οὐκ ἔστι Σιμωνιανοὺς εὑρεῖν τὸν ἀριθμὸν οἶμαι τριάκοντα, καὶ τάχα πλείονας εἶπον τῶν ὄντων. εἰσὶ δὲ περὶ τὴν Παλαιστίνην σφόδρα ἐλάχιστοι· τῆς δὲ λοιπῆς οἰκουμένης οὐδαμοῦ τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καθ᾿ ἣν ἠθέλησε δόξαν περὶ ἑαυτοῦ διασκεδάσαι. παρὰ γὰρ οἷς φέρεται, ἐκ τῶν Πράξεων τῶν ἀποστόλων φέρεται· Χριστινανοὶ δ᾿ εἰσὶν οἱ ταῦτα περὶ αὐτοῦ λέγοντες, καὶ ἡ ἐνάργεια ἐμαρτύρησεν ὅτι οὐδὲν θεῖον ὁ Σίμων ἦν.
1.58Bundan sonra Kelsos'un Yahudisi, İncil'deki müneccimler yerine, İsa'nın, doğuşu üzerine harekete geçip onu daha bebekken bir tanrı olarak secde etmek için gelen Keldanilerden söz ettiğini söyler; bunların durumu tetrark Hirodes'e bildirdiklerini, onun da aynı zamanda doğmuş olanları öldürmek için adam gönderdiğini, onlarla birlikte İsa'yı da ortadan kaldıracağını sandığını, yoksa İsa yeterince uzun yaşarsa kral olacağından korktuğunu anlatır. Burada, müneccimleri Keldanilerden ayırt etmeyen, onların iddialarının farklı olduğunu görmeyen ve bu yüzden İncil metnine iftira eden adamın yanlış anlamasına bak! Müneccimleri harekete geçiren şeyi de nasıl olduysa geçiştirmiş, yazıldığı gibi bunun onların "doğuda" gördükleri bir "yıldız" olduğunu söylememiştir. O hâlde buna da ne denmesi gerektiğine bakalım. "Doğuda" görülen "yıldız"ın yeni bir yıldız olduğunu, alışılmış yıldızların hiçbirine, ne sabit yıldızlar küresindekilere ne de daha aşağıdaki kürelerdekilere benzemediğini; zaman zaman ortaya çıkan kuyrukluyıldızlar, ışık hüzmeleri, sakallı yıldızlar, fıçı biçimli yıldızlar ya da Yunanlar onların farklı türlerini nasıl adlandırmayı seviyorlarsa, onlarla aynı cinsten olduğunu düşünüyoruz. Bunu şöyle temellendiriyoruz:
Μετὰ ταῦτα ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος ἀντὶ τῶν ἐν τῷ εὐαγγελίῳ μάγων Χαλδαίους φησὶν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ λελέχθαι κινηθέντας ἐπὶ τῇ γενέσει αὐτοῦ ἐληλυθέναι. προσκυνήσοντας αὐτὸν ἔτι νήπιον ὡς θεόν· καὶ Ἡρώδῃ τῷ τετράρχῃ τοῦτο δεδηλωκέναι· τὸν δὲ πέμψαντα ἀποκτεῖναι τοὺς ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ γεγεννημένους, οἰόμενον καὶ τοῦτον ἀνελεῖν σὺν αὐτοῖς, μή πως τὸν αὐτάρκη ἐπιβιώσας χρόνον βασιλεύσῃ. ὅρα οὖν ἐν τούτῳ τὸ παράκουσμα τοῦ μὴ διακρίνοντος μάγους Χαλδαίων μηδὲ τὰς ἐπαγγελίας διαφόρους οὔσας αὐτῶν θεωρήσαντος καὶ διὰ τοῦτο καταψευσαμένου τῆς εὐαγγελικῆς γραφῆς. οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως καὶ τὸ κινῆσαν τοὺς μάγους σεσιώπηκε καὶ οὐκ εἶπεν αὐτὸ εἶναι „ἀστέρα“ ὀφθέντα ὑπ᾿ αὐτῶν „ἐν τῇ ἀνατολῇ“ κατὰ τὸ γεγραμμένον. ἴδωμεν οὖν καὶ πρὸς ταῦτα τί λεκτέον. τὸν ὀφθέντα „ἀστέρα ἐν τῇ ἀνατολῇ“ καινὸν εἶναι νομίζομεν καὶ μηδενὶ τῶν συνήθων παραπλήσιον, οὔτε τῶν ἐν τῇ ἀπλανεῖ οὔτε τῶν ἐν ταῖς κατωτέρω σφαίραις, ἀλλὰ τῷ γένει τοιοῦτον γεγονέναι, ὁποῖοι κατὰ καιρὸν γινόμενοι κομῆται ἢ δοκίδες ἢ πωγωνίαι ἢ πίθοι ἢ ὅπως ποτὲ φίλον Ἕλλησιν ὀνομάζειν τὰς διαφορὰς αὐτῶν. κατασκευάζομεν δὲ τοῦτον τὸν τρόπον τὸ τοιοῦτον.
1.59Bu tür yıldızların büyük olaylarda ve yeryüzündeki en büyük değişikliklerde doğduğu gözlemlenmiştir; krallıkların el değiştirmesine, savaşlara ya da insanlar arasında olup yeryüzündeki işleri sarsabilecek başka şeylere işaret ederler. Stoacı Khairemon'un kuyrukluyıldızlar hakkındaki eserinde, kuyrukluyıldızların bazen iyi olaylar olacağı zaman da doğduğunu okuduk; bu konudaki hikâyeleri de anlatır. Kuyrukluyıldız denen ya da ona benzer bir yıldız yeni krallıklarda ya da yeryüzündeki başka büyük olaylarda doğuyorsa, insan soyunda yenilik yapacak, yalnız Yahudilere değil Yunanlara ve pek çok barbar millete de bir öğreti getirecek olanın doğuşunda bir yıldızın doğmasında şaşılacak ne var? Şunu da söyleyebilirim: Kuyrukluyıldızlar hakkında, şu krallık döneminde ya da şu zamanlarda şöyle bir kuyrukluyıldız doğacak diyen hiçbir kehanet yoktur; ama İsa'nın doğuşunda doğan yıldız hakkında, Musa'nın yazdığına göre Balam şöyle kehanette bulunmuştur: "Yakup'tan bir yıldız doğacak, İsrail'den bir adam çıkacak." Müneccimler hakkında İsa'nın doğuşunda yazılanları ve yıldızın görülmesini de incelemek gerekirse, şunları söyleyebiliriz; bir kısmını Yunanlara, bir kısmını Yahudilere karşı.
Ἐπὶ μεγάλοις τετήρηται πράγμασι καὶ μεγίσταις μεταβολαῖς τῶν ἐπὶ γῆς ἀνατέλλειν τοὺς τοιούτους ἀστέρας, σημαίνοντας ἢ μεταστάσεις βασιλειῶν ἢ πολέμους ἢ ὅσα δύναται ἐν ἀνθρώποις συμβῆναι, σεῖσαι τὰ ἐπὶ γῆς δυνάμενα. ἀνέγνωμεν δ᾿ ἐν τῷ περὶ κομητῶν Χαιρήμονος τοῦ Στωϊκοῦ συγγράμματι, τίνα τρόπον ἔσθ᾿ ὅτε καὶ ἐπὶ Χρηστοῖς ἐσομένοις κομῆται ἀνέτειλαν, καὶ ἐκτίθεται τὴν περὶ τούτων ἱστορίαν. εἴπερ οὖν ἐπὶ βασιλείαις καιναῖς ἢ ἄλλοις μεγάλοις συμπτώμασιν ἐπὶ γῆς ἀνατέλλει ὁ καλούμενος κομήτης ἤ τις τῶν παραπλησίων ἀστὴρ, τί θαυμαστὸν ἐπὶ τῇ γενέσει τοῦ καινοτομεῖν μέλλοντος ἐν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων καὶ διδασκαλίαν ἐπεισάγειν οὐ μόνον Ἰουδαίοις ἀλλὰ καὶ Ἕλλησι πολλοῖς δὲ καὶ τοῖς βαρβάρων ἔθνεσιν ἀστέρα ἀνατεταλκέναι; ἐγὼ δ᾿ εἴποιμ᾿ ἂν ὅτι περὶ μὲν τῶν κομητῶν οὐδεμία προφητεία φέρεται, ὡς ὅτι κατὰ τήνδε τὴν βασιλείαν ἢ τούσδε τοὺς χρόνους ἀνατελεῖ τοιόσδε κομήτης· περὶ δὲ τοῦ ἐπὶ τῇ γενέσει τοῦ Ἰησοῦ ἀνατείλαντος ἐπροφήτευσε Βαλαὰμ λέγων, ὡς ἀνέγραψε Μωϋσῆς· „ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ Ἰακὼβ. καὶ ἀναστήσεται ἄνθρωπος ἐξ Ἰσραήλ.“ εἰ δὲ δεήσει καὶ τὰ περὶ τῶν μάγων ἀναγραφέντα ἐπὶ τῇ γενέσει τοῦ Ἰησοῦ καὶ τοῦ ὦφθαι τὸν ἀστέρα ἐξετάσαι, τοιαῦτα ἂν εἴποιμεν, τινὰ μὲν πρὸς Ἕλληνας ἄλλα δὲ πρὸς Ἰουδαίους.
1.60Yunanlara şunu söyleriz: Müneccimler cinlerle temas kurar ve onları öğrendikleri ve istedikleri işler için çağırarak bu tür şeyler yaparlar; ama bu, cinlerden ve onları çağıran efsundan daha tanrısal ve daha güçlü hiçbir şey görünmediği ya da söylenmediği sürece geçerlidir. Daha tanrısal bir görünüş gerçekleşirse, cinlerin etkileri yıkılır; çünkü tanrısallığın ışığına bakamazlar. İsa'nın doğuşunda da, Luka'nın yazdığı ve benim de inandığım gibi, "göksel ordudan bir kalabalık" Tanrı'yı överek "En yücelerde Tanrı'ya yücelik olsun, yeryüzünde esenlik, insanlar arasında hoşnutluk" dediği için, cinlerin bu yüzden güçten düşüp zayıfladıkları muhtemeldir: Büyücülükleri çürütülmüş, etkileri ortadan kalkmıştı; onları yıkan yalnız İsa'nın doğuşu için yeryüzünün çevresine gelen melekler değil, İsa'nın ruhu ve onun içindeki tanrısallıktı. Bunun üzerine müneccimler, daha önce bazı efsunlar ve hokkabazlıklarla yaptıkları alışılmış işleri yapmak isteyince sebebi araştırdılar; bunun büyük bir sebep olduğuna hükmettiler ve gökte tanrısal bir işaret görünce onun neye işaret ettiğini görmek istediler. Bana öyle geliyor ki ellerinde Musa'nın da yazdığı Balam kehanetleri vardı — çünkü Balam da bu tür işlerde ustaydı —; orada yıldız hakkındaki sözü ve "Ona göstereceğim ama şimdi değil; onu mutlu sayıyorum ama yakın değil" sözünü bulunca, yıldızla birlikte önceden haber verilen adamın hayata gelmiş olduğunu tahmin ettiler; onun, kendilerine alışkanlıkla görünen ve etki eden bütün cinlerden üstün olduğunu önceden kavrayıp ona "secde etmek" istediler. Bir "kralın" doğduğuna inanarak ya da nerede doğacağını bilerek, ama nasıl bir krallıkta hüküm süreceğini bilmeden Yahudiye'ye geldiler. Getirdikleri "armağanları", deyim yerindeyse Tanrı ile ölümlü bir insandan oluşan birine "sundular": kral olduğu için "altını", ölecek olduğu için "mürü", Tanrı olduğu için de günnüğü simge olarak; onun doğduğu yeri öğrendikten sonra "sundular". Ama insanlara yardım eden meleklerin üstünde bulunan, insan soyunun Kurtarıcısı Tanrı olduğu için, bir melek müneccimlerin İsa'ya secde etmeye gelmekteki dindarlığını ödüllendirdi: Onlara Hirodes'e gitmemelerini, memleketlerine başka bir yoldan dönmelerini bildirdi.
Πρὸς μὲν οὖν Ἕλληνας, ὅτι μάγοι δαίμοσιν ὁμιλοῦντες καὶ τούτους ἐφ᾿ ἃ μεμαθήκασι καὶ βούλονται καλοῦντες ποιοῦσι μὲν τὸ τοιοῦτον, ὅσον οὐδὲν θειότερον καὶ ἰσχυρότερον τῶν δαιμόνων καὶ τῆς καλούσης αὐτοὺς ἐπῳδῆς ἐπιφαίνεται ἢ λέγεται· ἐὰν δὲ θειοτέρα τις ἐπιφάνεια γένηται, καθαιροῦνται αἱ τῶν δαιμόνων ἐνέργειαι, μὴ δυνάμεναι ἀντιβλέψαι τῷ τῆς θειότητος φωτί. εἰκὸς οὖν καὶ κατὰ τὴν τοῦ Ἰησοῦ γένεσιν, ἐπεὶ „πλῆθος στρατιᾶς οὐρανίου,“ ὡς ὁ Λουκᾶς ἀνέγραψε κἀγὼ πείθομαι, ᾔνεσε τὸν θεὸν καὶ ἔλεγε· „δόξα ἐν ὑψίστοις θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία,“ διὰ τοῦτο οἱ δαίμονες ἠτόνησαν καὶ ἐξησθένησαν, ἐλεγχθείσης αὐτῶν τῆς γοητείας καὶ καταλυθείσης τῆς ἐνεργείας, οὐ μόνον ὑπὸ τῶν ἐπιδημησάντων τῷ περιγείῳ τόπῳ ἀγγέλων διὰ τὴν Ἰησοῦ γένεσιν καθαιρεθέντες ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῆς ψυχῆς τοῦ Ἰησοῦ καὶ τῆς ἐν αὐτῷ θειότητος. οἱ τοίνυν μάγοι τὰ συνήθη πράττειν θέλοντες, ἅπερ πρότερον διά τινων ἐπῳδῶν καὶ μαγγανειῶν ἐποίουν, ἐζήτησαν τὴν αἰτίαν, μεγάλην αὐτὴν εἶναι τεκμαιρόμενοι, καὶ ἰδόντες θεοσημίαν ἐν οὐρανῷ ἐβούλοντο τὸ σημαινόμενον ἀπ᾿ αὐτῆς ἰδεῖν. δοκεῖ μοι οὖν ὅτι ἔχοντες τοῦ Βαλαὰμ ἃς καὶ Μω(??)σῆς ἀνέγραψε προφητείας, ὡς καὶ αὐτοῦ περὶ τὰ τοιαῦτα γενομένου δεινοῦ, καὶ εὑρόντες ἐκεῖ περὶ τοῦ ἄστρου καὶ τὸ „δείξω αὐτῷ. καὶ οὐχὶ νῦν· μακαρίζω, καὶ οὐκ ἐγγιεῖ“ ἐστοχάσαντο τὸν μετὰ τοῦ ἄστρου προφητεύομενον ἄνθρωπον ἐπιδεδημηκέναι τῷ βίῳ, καὶ ὡς πάντων δαιμόνων καὶ τῶν ἐν ἔθει αὐτοῖς φανταζομένων καὶ ἐνεργούντων κρείττονα προλαβόντες „προσκυνῆσαι“ ἠθέλησαν. ἧκον οὖν ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν, ὅτι μὲν „βασιλεύς“ τις γεγέννηται πειθόμενοι ἢ ποῦ γεννηθήσεται γινώσκοντες, τίνα δὲ βασιλείαν βασιλεύσων οὐκ ἐπιστάμενοι· φέροντες μὲν „δῶρα“, ⟨(ἃ)⟩, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, συνθέτῳ τινὶ ἐκ θεοῦ καὶ ἀνθρώπου θνητοῦ „προσήνεγκαν“, σύμβολα μὲν ὡς βασιλεῖ τὸν „χρυσὸν“ ὡς δὲ τεθνηξομένῳ τὴν „σμύρναν“, ὡς δὲ θεῷ τὸν λιβανωτόν· „προσήνεγκαν“ δὲ μαθόντες τὸν τόπον τῆς γενέσεως αὐτοῦ. ἀλλ᾿ ἐπεὶ θεὸς ἦν ὁ ὑπὲρ τοὺς βοηθοῦντας ἀνθρώποις ἀγγέλους ἐνυπάρχων σωτὴρ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, ἄγγελος ἠμείψατο τὴν τῶν μάγων ἐπὶ τὸ προσκυνῆσαι τὸν Ἰησοῦν εὐσέβειαν, χρηματίσας αὐτοῖς μὴ ἥκειν πρὸς τὸν Ἡρώδην ἀλλ᾿ ἐπανελθεῖν ἄλλῃ ὁδῷ εἰς τὰ οἰκεῖα.
1.61Hirodes'in yeni doğan çocuğa tuzak kurması, Kelsos'un Yahudisi bunun gerçekten olduğuna inanmasa da, şaşılacak bir şey değildir. Çünkü kötülük kör bir şeydir; kaderden daha güçlüymüş gibi onu yenmek ister. Hirodes de bu hâle düştü: Yahudilerin bir kralının doğduğuna inandı, bu inancına kesin bir onay da verdi; ama şunu görmedi: Bu çocuk ya mutlaka kraldır ve hüküm sürecektir, ya da hüküm sürmeyecektir ve onu öldürmek boşunadır. Kötülüğü yüzünden çelişkili yargılar içinde olarak, başından beri Kurtarıcı'ya tuzak kuran, onun büyük biri olduğunu ve olacağını sezmiş olan kör ve kötü İblis tarafından yönlendirilip onu öldürmek istedi. Kelsos inanmasa da, olayların gidişini gözeten bir "melek", Yusuf'a çocukla ve annesiyle birlikte "Mısır'a" çekilmesini bildirdi; Hirodes ise Yahudilerin yeni doğan kralını da onlarla birlikte ortadan kaldıracağını sanarak "Beytlehem'deki ve çevresindeki" bütün çocukları "öldürttü". Çünkü insanların kurtuluşu için korunmaya ve gözetilmeye layık olanları koruyan uyumaz gücü görmüyordu. Bunların ilki, onur ve her türlü üstünlük bakımından herkesten büyük olan İsa'ydı; o, Hirodes'in sandığı türden değil, Tanrı'nın, yönetilenlerin iyiliği için krallık vermesine yakışan türden bir kral olacaktı: Uyruklarına deyim yerindeyse sıradan ve ne iyi ne kötü sayılabilecek bir iyilik değil, onları gerçekten Tanrı'nın kanunlarıyla terbiye edip onlara bağlayacak bir iyilik yapacak bir kral. İsa da bunu bildiği için, çoğu insanın anladığı anlamda kral olduğunu reddederek, ama kendi krallığının seçkinliğini öğreterek şöyle der: "Benim krallığım bu dünyadan olsaydı, hizmetkârlarım Yahudilere teslim edilmeyeyim diye savaşırlardı; ama benim krallığım bu dünyadan değil." Kelsos bunları görmüş olsaydı şöyle demezdi: "Eğer sen büyüyüp onun yerine kral olmayasın diye yapıldıysa, madem büyüdün, neden kral olmuyorsun da Tanrı'nın oğlu olduğun hâlde korkudan sinip oradan oraya sürünerek böyle soysuzca dilenip duruyorsun?" Oysa tehlikelerden ölçülü bir tedbirle kaçınıp onların üzerine yürümemek soysuzluk değildir; bu, ölüm korkusundan değil, hayatta yararlı biçimde bulunarak başkalarına fayda sağlamak için yapılır; ta ki insan tabiatını üstlenmiş olanın, insanlar için yararlı bir şey taşıyan bir insan ölümüyle ölmesinin uygun zamanı gelinceye kadar. Bu da İsa'nın insanlar uğruna öldüğünü anlayan için açıktır; bunun hakkında daha önce gücümüz yettiğince konuştuk.
Εἰ δ᾿ Ἡρώδης ἐπεβούλευσε τῷ γεννηθέντι, κἂν μὴ πιστεύσῃ ἀληθῶς τοῦτο γεγονέναι ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος, οὐ θαυμαστόν. τυφλὸν γάρ τι ἐστὶν ἡ πονηρία καὶ βουλομένη ὡς ἰσχυροτέρα τοῦ χρεὼν νικᾶν αὐτό. ὅπερ καὶ Ἡρώδης παθὼν καὶ πεπίστευκε βασιλέα γεγεννῆσθαι Ἰουδαίων καὶ ἀνομολογουμένην εἶχε τῇ πίστει ταύτῃ συγκατάθεσιν, μὴ ἰδὼν ὅτι ἤτοι πάντως βασιλεύς ἐστι καὶ βασιλεύσει, ἢ οὐ βασιλεύσει καὶ μάτην ἀναιρεθήσεται. ἐβουλήθη οὖν αὐτὸν ἀποκτεῖναι, μαχομένας διὰ τὴν κακίαν ἔχων κρίσεις ὑπὸ τοῦ τυφλοῦ καὶ πονηροῦ διαβόλου κινούμενος, ὃς καὶ ἀρχῆθεν ἐπεβούλευε τῷ σωτῆρι, φαντασθεὶς αὐτὸν εἶναί τινα μέγαν καὶ ἔσεσθαι. „ἄγγελος“ μὲν οὖν ἐχρημάτισε τῷ Ἰωσὴφ τὴν ἀκολουθίαν τῶν πραγμάτων τηρῶν, κἂν μὴ πιστεύῃ Κέλσος, ἀναχωρῆσαι μετὰ τοῦ παιδὸς καὶ τῆς μητρὸς αὐτοῦ „εἰς Αἴγυπτον“ ὁ δ᾿ Ἡρώδης „ἀνεῖλε“ πάντα τὰ „ἐν Βηθλεὲμ“ καὶ „τοῖς ὁρίοις αὐτῆς“ παιδία, ὡς συναναιρήσων τὸν γεννηθέντα Ἰουδαίων βασιλέα. οὐγὰρ ἑώρα τὴν ἀκοίμητον φρουρὸν δύναμιν τῶν ἀξίων φρουρεῖσθαι καὶ τηρεῖσθαι τῇ σωτηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων, ὧν πρῶτος πάντων τιμῇ καὶ ὑπεροχῇ πάσῃ μείζων ἦν ὁ Ἰησοῦς, βασιλεὺς, οὐχ ὡς Ἡρώδης ᾤετο, ἐσόμενος, ἀλλ᾿ ὡς ἔπρεπε τὸν θεὸν διδόναι βασιλείαν ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τῶν βασιλευομένων τῷ οὐ μέσην καὶ ἀδιάφορον, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω, εὐεργεσίαν εὐεργετήσοντι τοὺς ὑποτεταγμένους ἀλλὰ νόμοις ἀληθῶς θεοῦ παιδεύσοντι καὶ ὑπάξοντι αὐτούς· ὅπερ καὶ Ἰησοῦς ἐπιστάμενος καὶ ἀρνούμενος μὲν τὸ εἶναι, ὡς οἱ πολλοὶ ἐκδέχονται, βασιλεὺς διδάσκων δὲ τὸ ἐξαίρετον τῆς ἑαυτοῦ βασιλείας φησὶ τό· „εἰ ἦν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ, οἱ ὑπηρέται οἱ ἐμοὶ ἠγωνίζοντο ἂν, ἵνα μὴ παραδοθῶ τοῖς Ἰουδαίοις· νυνὶ δὲ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἡ βασιλεία ἡ ἐμή.“ ταῦτα δ᾿ εἰ ἑωράκει ὁ Κέλσος, οὐκ ἂν ἔλεγεν· εἰ δ᾿ ὅπως μὴ σὺ αὐξηθεὶς ἀντ᾿ ἐκείνου βασιλεύῃς, τί ἐπειδή γε ηὐξήθης, οὐ βασιλεύεις, ἀλλ᾿ ὁ τοῦ θεοῦ παῖς οὕτως ἀγεννῶς ἀγείρεις κυπτάζων ὑπὸ φόβου καὶ περιφθειρόμενος ἄνω κάτω; οὐκ ἔστι δ᾿ ἀγεννὲς τὸ μετ᾿ οἰκονομίας περιϊστάμενον τοὺς κινδύνους μὴ ὁμόσε αὐτοῖς χωρεῖν, οὐ διὰ φόβον θανάτου ἀλλ᾿ ὑπὲρ τοῦ χρησίμως αὐτὸν τῷ βίῳ ἐπιδημοῦντα ἑτέρους ὠφελεῖν, ἕως ἐπιστῇ ὁ ἐπιτήδειος καιρὸς τοῦ τὸν ἀνειληφότα ἀνθρωπίνην φύσιν ἀνθρώπου θάνατον ἀποθανεῖν, ἔχοντά τι χρήσιμον τοῖς ἀνθρώποις· ὅπερ δῆλόν ἐστι τῷ νοήσαντι τὸν Ἰησοῦν ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀποθανεῖν· περὶ οὗ κατὰ δύναμιν ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἴπομεν.
1.62Bundan sonra Kelsos, havarilerin sayısını bile bilmeden, İsa'nın kendine on ya da on bir kadar namı kötüye çıkmış adam, gümrükçüler ve denizcilerin en kötüleri bağladığını, onlarla birlikte oradan oraya kaçtığını, yiyeceğini utanç verici ve sefil bir biçimde topladığını söylediği için, haydi bunları da gücümüz yettiğince ele alalım. Kelsos'un okumamış göründüğü İncil sözlerini okuyanlar için açıktır ki İsa on iki havari seçmiştir: Matta gümrükçüydü; Kelsos'un karmakarışık biçimde denizci dediği kişiler ise belki Yakup ile Yuhanna'dır, çünkü onlar tekneyi ve "babaları Zebedi'yi" bırakıp İsa'nın ardından gittiler. Çünkü geçimleri için ağ kullanan Petrus ile kardeşi Andreas denizciler arasında değil, Kitabın yazdığı gibi balıkçılar arasında sayılmalıdır. Gümrükçü Levi de İsa'nın ardından gitmiş olsun; ama Markos İncili'nin bazı nüshaları dışında havarilerinin sayısına dahil değildi. Ötekilerin İsa'ya öğrenci olmadan önce geçimlerini hangi işlerle sağladıklarını öğrenmedik. Buna karşı da şunu söylüyorum: İsa'nın havarileri hakkındakileri akıllıca ve insafla inceleyebilenler için açıktır ki bu insanlar Hristiyanlığı tanrısal bir güçle öğretiyor ve insanları Tanrı'nın sözüne bağlamayı başarıyorlardı. Çünkü dinleyenleri etkileyen şey, onlarda bulunan, Yunanların diyalektik ya da retorik tekhnēlerine göre bir konuşma gücü ve anlatım düzeni değildi. Bana öyle geliyor ki İsa, çoğunluğun gözünde bilge sayılan, kalabalıkların hoşuna gidecek biçimde düşünüp konuşabilecek bazı kişileri seçip onları öğretisinin hizmetkârları olarak kullansaydı, bir okulun başındaki filozoflarınkine benzer bir yöntemle vaaz etmiş olduğundan pek haklı olarak şüphelenilirdi. O zaman da sözün tanrısal olduğu yolundaki iddia ortaya çıkmazdı; çünkü söz ve vaaz, ifadedeki ve kelimelerin dizilişindeki bilgeliğin ikna gücüne dayanırdı; "iman" da, dünya filozoflarının öğretileri hakkındaki imanına benzer biçimde, "Tanrı'nın gücüne" değil "insanların bilgeliğine" dayanırdı. Oysa şimdi, ilk harfleri bile öğrenmemiş balıkçıları ve gümrükçüleri — İncil onlar hakkında böyle yazar, Kelsos da bu konuda, cahillikleri hakkında doğru söyledikleri için onlara inanmıştır — yalnız Yahudilerle İsa'ya iman hakkında cesaretle konuşurken değil, öteki milletler arasında da onu vaaz edip başarıya ulaşırken gören kim, onların bu ikna gücünü nereden aldığını sormaz? Çünkü bu, çoğunluğun bildiği türden bir ikna gücü değildi. "Ardımdan gelin, sizi insan balıkçıları yapacağım" sözünü İsa'nın havarilerinde tanrısal bir güçle gerçekleştirdiğini kim söylemez? Pavlus da bu gücü göstererek, daha önce de söylediğimiz gibi şöyle der: "Sözüm ve vaazım insan bilgeliğinin ikna edici sözlerine değil, Ruh'un ve gücün ispatına dayanıyordu; öyle ki imanımız insanların bilgeliğine değil, Tanrı'nın gücüne dayansın." Çünkü İncil'in vaaz edilmesini önceden bilerek haber veren peygamberlerde söylendiği gibi, "Rab, müjdeyi büyük bir güçle ilan edenlere söz verdi; sevgilinin güçlerinin kralı"; öyle ki "Sözü hızla koşacak" diyen kehanet de gerçekleşsin. Gerçekten de görüyoruz ki İsa'nın havarilerinin "sesi bütün yeryüzüne, sözleri dünyanın uçlarına ulaştı." Bu yüzden güçle ilan edilen sözü dinleyenler güçle dolarlar; bu gücü hem tutumlarıyla, hem hayatlarıyla, hem de hakikat uğruna ölümüne mücadele etmeleriyle gösterirler. Ama bazıları, İsa aracılığıyla Tanrı'ya iman ettiklerini söyleseler de boştur; tanrısal bir güce sahip olmadıkları hâlde Tanrı'nın sözüne yönelmiş gibi görünürler. Kurtarıcı'nın söylediği bir İncil sözünü daha önce de anmış olsam da, şimdi de yeri gelmişken onu kullanacağım; böylece hem Kurtarıcımızın İncil'in vaaz edilmesi hakkındaki önbilgisinin pek tanrısal biçimde ortaya konduğunu, hem de sözün, öğretmenler olmadan, tanrısal güçle gelen bir ikna gücüyle iman edenlere hâkim olan kudretini göstermiş olacağım. İsa şöyle der: "Hasat çok, ama işçiler az; bu yüzden hasadın Rabbi'ne yalvarın ki hasadına işçiler göndersin."
Μετὰ ταῦτα δ᾿ ἐπεὶ μηδὲ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀποστόλων ἐπιστάμενος δέκα εἶπεν ἢ ἕνδεκά τινας ἐξαρτησάμενον τὸν Ἰησοῦν ἑαυτῷ ἐπιῤῥήτους ἀνθρώπους, τελώνας καὶ ναύτας τοὺς πονηροτάτους, μετὰ τούτων τῇδε κἀκεῖσε αὐτὸν ἀποδεδρακέναι, αἰσχρῶς καὶ γλίσχρως τροφὰς συνάγοντα, φέρε καὶ περὶ τούτων κατὰ τὸ δυνατὸν διαλάβωμεν. φανερὸν δέ ἐστι τοῖς ἐντυγχάνουσιν εὐαγγελικοῖς λόγοις, οὓς οὐδ᾿ ἀνεγνωκέναι ὁ Κέλσος φαίνεται, ὅτι δώδεκα ἀποστόλους ὁ Ἰησοῦς ἐπελέξατο, τελώνην μὲν τὸν Ματθαῖον, οὓς δ᾿ εἶπε συγκεχυμένως ναύτας τάχα τὸν Ἰάκωβον καὶ τὸν Ἰωάννην φησὶν, ἐπεὶ καταλιπόντες τὸ πλοῖον καὶ „τὸν πατέρα αὐτῶν Ζεβεδαῖον“ ἠκολούθησαν τῷ Ἰησοῦ. τὸν γὰρ Πέτρον καὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ Ἀνδρέαν, ἀμφιβλήστρῳ χρωμένους διὰ τὰς ἀναγκαίας τροφὰς, οὐκ ἐν ναύταις ἀλλ᾿, ὡς ἀνέγραψεν ἡ γραφὴ, ἐν ἁλιεῦσιν ἀριθμητέον. ἔστω δὲ καὶ ὁ Λευὴς τελώνης ἀκολουθήσας τῷ Ἰησοῦ· ἀλλ᾿ οὔτι γε τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ ἦν εἰ μὴ κατά τινα τῶν ἀντιγράφων τοῦ κατὰ Μάρκον εὐαγγελίου. τῶν δὲ λοιπῶν οὐ μεμαθήκαμεν τὰ ἔργα, ὅθεν πρὸ τῆς μαθητείας τοῦ Ἰησοῦ περιεποίουν ἑαυτοῖς τὰς τροφάς. φημὶ οὖν καὶ πρὸς ταῦτα ὅτι τοῖς δυναμένοις φρονίμως καὶ εὐγνωμόνως ἐξετάζειν τὰ περὶ τοὺς ἀποστόλους τοῦ Ἰησοῦ φαίνεται ὅτι δυνάμει θείᾳ ἐδίδασκον οὗτοι τὸν χριστιανισμὸν καὶ ἐπετύγχανον ὑπάγοντες ἀνθρώπους τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ. οὐ γὰρ ἡ εἰς τὸ λέγειν δύναμις καὶ τάξις ἀπαγγελίας κατὰ τὰς Ἑλλήνων διαλεκτικὰς ἢ ῥητορικὰς τέχνας ἦν ἐν αὐτοῖς ὑπαγομένη τοὺς ἀκούοντας. δοκεῖ δέ μοι ὅτι σοφοὺς μέν τινας ὡς πρὸς τὴν τῶν πολλῶν ὑπόληψιν καὶ ἱκανοὺς πρὸς τὸ νοεῖν ἀρεσκόντως πλήθεσι καὶ λέγειν ἐπιλεξάμενος καὶ χρησάμενος αὐτοῖς διακόνοις τῆς διδασκαλίας ὁ Ἰησοῦς εὐλογώτατ᾿ ἂν ὑπενοήθη ὁμοίᾳ φιλοσόφοις κεκηρύχθαι ἀγωγῇ, αἱρέσεώς τινος προϊσταμένοις· καὶ οὐκέτ᾿ ἂν ἡ περὶ τοῦ θεῖον εἶναι τον λόγον ἐπαγγελία ἀνεφαίνετο, ἅτε τοῦ λόγου ὄντος καὶ τοῦ κηρύγματος ἐν πειθοῖς τῆς ἐν φράσει καὶ συνθέσει τῶν λέξεων σοφίας· καὶ ἦν ἂν „ἡ πίστις“ ὁμοίως τῇ τῶν τοῦ κόσμου φιλοσόφων περὶ τῶν δογμάτων πίστει „ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων“ καὶ οὐκ „ἐν δυνάμει θεοῦ“· νυνὶ δὲ τίς βλέπων ἁλιεῖς καὶ τελώνας μηδὲ τὰ πρῶτα γράμματα μεμαθηκότας (ὡς τὸ εὐαγγέλιον ἀναγράφει περὶ αὐτῶν καὶ ὁ Κέλσος κατὰ ταῦτα πεπίστευκεν αὐτοῖς, ἀληθεύουσι περὶ τῆς ἰδιωτείας αὐτῶν), τεθαῤῥηκότως οὐ μόνον Ἰουδαίοις ὁμιλοῦντας περὶ τῆς εἰς τὸν Ἰησοῦν πίστεως ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι κηρύσσοντας αὐτὸν καὶ ἀνύοντας, οὐκ ἂν ζητήσαι, πόθεν ἦν αὐτοῖς δύναμις πειστική; οὐ γὰρ ἡ νενομισμένη τοῖς πολλοῖς. καὶ τίς οὐκ ἂν λέγοι ὅτι τὸ „δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων“ δυνάμει τινὶ θείᾳ ἐν τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ ἐπλήρωσεν ὁ Ἰησοῦς; ἥντινα καὶ ὁ Παῦλος παριστὰς, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, φησί· „καὶ ὁ λόγος μου καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις ἀλλ᾿ ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵν᾿ ἡ πίστις ἡμῶν μὴ ᾖ ἐν σοφίᾳ ἁνθρώπων ἀλλ᾿ ἐν δυνάμει θεοῦ.“ κατὰ γὰρ τὰ εἰρημένα ἐν τοῖς προφήταις, προγνωστικῶς ἀπαγγέλλουσι περὶ τῆς κηρύξεως τοῦ εὐαγγελίου, „κύριος ἔδωκε ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ, ὁ βασιλεὺς τῶν δυνάμεων τοῦ ἀγαπητοῦ,“ ἵνα καὶ ἡ λέγουσα προφητεία· „ἕως τάχους δραμεῖται ὁ λόγος αὐτοῦ“ πληρωθῇ. καὶ βλέπομέν γε ὅτι „εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ“ τῶν ἀποστόλων Ἰησοῦ „φθόγγος, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.“ διὰ τοῦτο δυνάμεως μὲν πληροῦνται οἱ λόγου τοῦ μετὰ δυνάμεως ἀπαγγελλομένου ἀκούοντες, ἣν ἐπιδείκνυνται τῇ τε διαθέσει καὶ τῷ βίῳ καὶ τῷ ἕως θανάτου ἀγωνίζεσθαι περὶ τῆς ἀληθείας· διάκενοι δέ τινες εἰσὶ, κἂν ἐπαγγέλλωνται πιστεύειν τῷ θεῷ διὰ τοῦ Ἰησοῦ, οἱ μὴ δύναμιν θείαν ἔχοντες προσάγεσθαι δοκοῦντες τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ. εἰ καὶ ἀνωτέρω δ᾿ ἐμνήσθην εὐαγγελικοῦ ῥητοῦ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος εἰρημένου, οὐδὲν ἧττον καὶ νῦν αὐτῷ κατὰ καιρὸν χρήσομαι, παριστὰς καὶ τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν περὶ τῆς τοῦ εὐαγγελίου κηρύξεως πρόγνωσιν θειότατα δηλουμένην καὶ τὴν τοῦ λόγου ἰσχὺν, χωρὶς διδασκάλων κρατοῦσαν τῶν πιστευόντων τῇ μετὰ δυνάμεως θείας πειθοῖ. φησὶ δὴ ὁ Ἰησοῦς· „ὁ μὲν θερισμὸς πολὺς, οἱ δὲ ἐργάται ὀλίγοι· δεήθητε οὖν τοῦ κυρίου τοῦ θερισμοῦ, ὅπως ἐκβάλῃ ἐργάτας εἰς τὸν θερισμὸν αὐτοῦ.“
1.63Kelsos İsa'nın havarilerine namı kötüye çıkmış adamlar, gümrükçüler ve denizcilerin en kötüleri dediği için, bu konuda da şunu söyleyeceğiz: Öyle görünüyor ki Kelsos öğretimizi suçlamak için yazılanlara istediği yerde inanıyor, aynı kitaplarda bildirilen ve kendini gösteren tanrısallığı kabul etmemek için ise İncillere inanmıyor. Oysa yazanların daha kötü şeyleri de yazmalarından hakikat sevgilerini görüp daha tanrısal şeyler hakkında da onlara inanması gerekirdi. Barnabas'ın genel mektubunda —Kelsos havarilerin namı kötüye çıkmış ve en kötü insanlar olduğunu belki oradan alıp söylemiştir— İsa'nın "kendi havarilerini, her türlü kanunsuzluktan daha kanunsuz olan kişiler arasından seçtiği" yazılıdır. Luka İncili'nde de Petrus İsa'ya şöyle der: "Benden uzaklaş, ya Rab, çünkü ben günahkâr bir adamım." Sonradan İsa'nın havarisi olan Pavlus da Timoteos'a mektubunda şöyle der: "Bu söz güvenilirdir: İsa Mesih dünyaya günahkârları kurtarmak için geldi; onların ilki de benim." Kelsos'un, İsa'dan sonra Mesih'teki kiliseleri kuran Pavlus hakkında bir şey söylemeyi nasıl olduysa unuttuğunu ya da aklına getirmediğini anlamıyorum. Muhtemelen Pavlus hakkındaki anlatının kendisine bir savunma gerektireceğini görüyordu: Tanrı'nın kilisesine zulmetmiş, iman edenlere karşı öyle acımasızca mücadele etmişti ki İsa'nın öğrencilerini ölüme bile teslim etmek istiyordu; sonra öyle değişti ki "Kudüs'ten İliryakum'a kadar Mesih'in müjdesini her yere ulaştırdı" ve "başkasının temeli üzerine" bina kurmamak için Tanrı'nın Mesih'teki müjdesinin hiç vaaz edilmediği yerlerde "müjdeyi duyurmayı onur meselesi yaptı." İsa'nın insan soyuna ruhlar için ne büyük bir hekimliğe sahip olduğunu göstermek isteyerek namı kötüye çıkmış ve en kötü insanları seçmesinde, onları kendileri aracılığıyla Mesih'in müjdesine gelenler için en temiz karakterin örneği olacak kadar ilerletmesinde ne tuhaflık var?
Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐπιῤῥήτους εἶπεν ἀνθρώπους, τελώνας καὶ ναύτας πονηροτάτους λέγων ὁ Κέλσος τοὺς ἀποστόλους Ἰησοῦ, καὶ περὶ τούτου φήσομεν ὅτι ἔοικεν, ἵνα μὲν ἐγκαλέσῃ τῷ λόγῳ, πιστεύειν ὅπου θέλει τοῖς γεγραμμένοις. ἵνα δὲ τὴν ἐμφαινομένην θειότητα ἐν τοῖς αὐτοῖς βιβλίοις ἀπαγγελλομένην μὴ παραδέξηται, ἀπιστεῖν τοῖς εὐαγγελίοις· δέον τὸ φιλάληθες ἰδόντα τῶν γραψάντων ἐκ τῆς περὶ τῶν χειρόνων ἀναγραφῆς πιστεῦσαι καὶ περὶ τῶν θειοτέρων. γέγραπται δὴ ἐν τῇ Βαρνάβα καθολικῇ ἐπιστολῇ, ὅθεν ὁ Κέλσος λαβὼν τάχα εἶπεν εἶναι ἐπιῤῥήτους καὶ πονηροτάτους τοὺς ἀποστόλους, ὅτι „ἐξελέξατο τοὺς ἰδίους ἀποστόλους“ Ἰησοῦς, „ὄντας ὑπὲρ πᾶσαν ἀνομίαν ἀνομωτέρους.“ καὶ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ δὲ τῷ κατὰ Αουκᾶν φησι πρὸς τὸν Ἰησοῦν ὁ Πέτρος· „ἔξελθε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι ἀνὴρ ἁμαρτωλός εἰμι, κύριε.“ ἀλλὰ καὶ ὁ Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Τιμόθεόν φησι, καὶ αὐτὸς ὕστερον ἀπόστολος Ἰησοῦ γενόμενος, ὅτι „πιστὸς ὁ λόγος,“ „ὅτι Ἰησοῦς Χριστὸς ἦλθεν εἰς τὸν κόσμον ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτός εἰμι ἐγώ.“ οὐκ οἶδα δ᾿ ὅπως ἐπελάθετο ἢ οὐκ ἐνόησεν περὶ Παύλου τι εἰπεῖν, τοῦ μετὰ τὸν Ἰησοῦν τὰς ἐν Χριστῷ πήξαντος ἐκκλησίας. εἰκὸς γὰρ ὅτι ἑώρα δεῖσθαι αὐτῷ ἀπολογίας τὸν περὶ Παύλου λόγον, πῶς διώξας τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ καὶ πικρῶς ἀγωνισάμενος κατὰ τῶν πιστευόντων, ὡς καὶ εἰς θάνατον παραδιδόναι ἐθέλειν τοὺς Ἰησοῦ μαθητὰς, ὕστερον ἐπὶ τοσοῦτον μετεβάλετο, ὡς „ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ πεπληρωκέναι τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ“ καὶ „φιλοτιμούμενον εὐαγγελίζεσθαι,“ ὥστε „μὴ ἐπ᾿ ἀλλότριον θεμέλιον“ οἰκοδομεῖν, ἀλλ᾿ ὅπου μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἐκηρύχθη τὸ ἐν Χριστῷ εὐαγγέλιον τοῦ θεοῦ. τί οὖν ἄτοπον βουλόμενον παραστῆσαι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων τὸν Ἰησοῦν, ὁπηλίκην ἔχει ψυχῶν ἰατρικὴν, τοὺς ἐπιῤῥήτους καὶ πονηροτάτους ἐπιλέξασθαι καὶ τούτους προαγαγεῖν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστ᾿ αὐτοὺς παράδειγμα εἶναι ἤθους καθαρωτάτου τοῖς δι᾿ αὐτῶν προσαγομένοις τῷ Χριστοῦ εὐαγγελίῳ;
1.64Değişmiş olanları önceki hayatları yüzünden kınayacaksak, Phaidon'u da felsefe yaptığı hâlde suçlamamızın zamanı gelmiş demektir; çünkü anlatıldığına göre Sokrates onu bir genelevden alıp felsefe sohbetine getirmişti. Ksenokrates'in ardılı Polemon'un sefahatini de felsefeye karşı bir kusur olarak sayacağız; oysa orada da felsefenin şu yanını takdir etmek gerekir: Onları ikna edenlerdeki söz, bunca büyük kötülüklere kapılmış insanları onlardan çekip çıkarabilmiştir. Yunanlarda sefih ve son derece kötü bir hayattan dönüp felsefe yapan tek bir Phaidon — ikincisi var mı bilmiyorum — ve tek bir Polemon vardır; İsa'nın yanında ise yalnız o zamanki on iki kişi değil, her zaman ve kat kat fazlası vardır. Bunlar ölçülü insanlardan oluşan bir topluluk hâline gelerek önceki hâlleri hakkında şöyle derler: "Bir zamanlar biz de akılsız, söz dinlemez, yolunu şaşırmış, türlü türlü arzulara ve hazlara köle olmuş, kötülük ve kıskançlık içinde yaşayan, iğrenç, birbirinden nefret eden insanlardık; ama Kurtarıcımız Tanrı'nın iyiliği ve insan sevgisi ortaya çıkınca", "yeniden doğuşun yıkanmasıyla ve üzerimize bolca döktüğü Ruh'un yenilemesiyle" böyle olduk. Çünkü Mezmurlar'da kehanette bulunan kişinin öğrettiği gibi, Tanrı "sözünü gönderdi, onları iyileştirdi ve onları çürümüşlüklerinden kurtardı." Söylediklerime şunu da ekleyebilirim: Khrysippos Tutkuların Tedavisi Üzerine adlı eserinde, insanlardaki ruh tutkularını yatıştırmak için, hangi öğretinin doğru olduğu üzerinde durmadan, tutkulara kapılmış olanları farklı okullara göre tedavi etmeye çalışır ve şöyle der: Gaye haz olsa bile tutkular şöyle tedavi edilmelidir; iyilerin üç cinsi olsa bile bu öğretiye göre de tutkulara tutulmuş olanlar yine böyle kurtarılmalıdır. Hristiyanlığı suçlayanlar ise bu öğreti vesilesiyle kaç kişinin tutkularının, kaç kişinin kötülük selinin dindiğini, kaç kişinin vahşi karakterinin evcilleştiğini görmüyorlar. Toplumsal yarara önem verdiklerini söyleyerek övündüklerine göre, insanları yeni bir yöntemle pek çok kötülükten çekip çıkaran bu öğretiye teşekkür etmeleri, ona hakikat değilse bile insan soyuna sağladığı yarar bakımından tanıklık etmeleri gerekirdi.
Εἰ δ᾿ ἐπὶ τῷ προτέρῳ βίῳ ὀνειδίζειν μέλλοιμεν τοῖς μεταβαλοῦσιν, ὥρα καὶ Φαίδωνος ἡμᾶς κατηγορεῖν καὶ φιλοσοφήσαντος, ἐπεὶ, ὡς ἡ ἱστορία φησὶν, ἀπὸ [οἰκήματος] στέγους αὐτὸν μετήγαγεν εἰς φιλόσοφον διατριβὴν ὁ Σωκράτης. ἀλλὰ καὶ τὴν Πολέμωνος ἀσωτίαν, τοῦ διαδεξαμένου Ξενοκράτην, ὀνειδίσομεν φιλοσοφίᾳ· δέον κἀκεῖ τοῦτ᾿ αὐτῆς ἀποδέξασθαι. ὅτι δεδύνηται ὁ ἐν τοῖς πείσασι λόγος ἀπὸ τηλικούτων μεταστῆσαι κακῶν τοὺς προκατειλημμένους ἐν αὐτοῖς. καὶ παρὰ μὲν τοῖς Ἕλλησιν εἷς τις Φαίδων καὶ οὐκ οἶδα εἰ δεύτερος καὶ εἷς Πολέμων μεταβαλόντες ἀπὸ ἀσώτου καὶ μοχθηροτάτου βίου ἐφιλοσόφησαν, παρὰ δὲ τῷ Ἰησοῦ οὐ μόνοι τότε οἱ δώδεκα ἀλλ᾿ ἀεὶ καὶ πολλαπλασίους, οἵτινες γενόμενοι σωφρόνων χορὸς λέγουσι περὶ τῶν προτέρων· „ἦμεν γάρ ποτε καὶ ἡμεῖς ἀνόητοι. ἀπειθεῖς, πλανώμενοι, δουλεύοντες ἐπιθυμίαις καὶ ἡδοναῖς ποικίλαις, ἐν κακίᾳ καὶ φθόνῳ διάγοντες, στυγητοὶ, μισοῦντες ἀλλήλους· ὅτε δ᾿ ἡ χρηστότης καὶ ἡ φιλανθρωπία ἐπεφάνη τοῦ σωτῆρος ἡμῶν θεοῦ,“ „διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως τοῦ πνεύματος. οὗ ἐξέχεεν ἐφ᾿ ἡμᾶς πλουσίως,“ τοιοίδε γεγόναμεν. „ἐξαπέστειλε“ γὰρ ὁ θεὸς „τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσατο αὐτοὺς καὶ ἐῤῥύσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν,“ ὡς ὁ ἐν ψαλμοῖς προφητεύσας ἐδίδαξε. καὶ ταῦτα δ᾿ ἂν προσθείην τοῖς λεγομένοις, ὅτι Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ παθῶν θεραπευτικῷ πειρᾶται ὑπὲρ τοῦ καταστεῖλαι τὰ ἐν ἀνθρώποις πάθη τῶν ψυχῶν, μὴ προσποιησάμενος ποῖόν τι τῆς ἀληθείας ἐστὶ δόγμα, θεραπεύειν κατὰ τὰς διαφόρους αἱρέσεις τοὺς ἐν τοῖς πάθεσι προκατειλημμένους καί φησιν ὅτι, κἂν ἡδονὴ τέλος ᾖ, οὑτωσὶ θεραπευτέον τὰ πάθη· κἂν τρία γένη τῶν ἀγαθῶν, οὐδὲν ἧττον κατὰ τὸν λόγον τοῦτον τῶν παθῶν οὕτως ἀπαλλακτέον τοὺς ἐνεχομένους αὐτοῖς. οἱ δὲ κατήγοροι τοῦ χριστιανισμοῦ οὐχ ὁρῶσιν, ὅσων πάθη καὶ ὅσων χύσις κακίας καταστέλλεται καὶ ὅσων ἄγρια ἤθη ἡμεροῦται προφάσει τοῦ λόγου. ᾧ ἔδει αὐχοῦντας αὐτοὺς τὸ κοινωνικὸν χάριτας ὁμολογεῖν, καινῇ μεθόδῳ πολλῶν κακῶν μεταστήσαντι τοὺς ἀνθρώπους, καὶ μαρτυρεῖν γε αὐτῷ εἰ καὶ μὴ ἀλήθειαν ἀλλὰ τὸ λυσιτελὲς τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει.
1.65İsa, öğrencilerine aceleci olmamayı öğreterek onlara "Sizi bu şehirde kovalarlarsa öbürüne kaçın; öbüründe de kovalarlarsa yine bir başkasına kaçın" diyordu; öğretirken de onlara, tehlikelerin üzerine gelişigüzel, zamansız ve akılsızca yürümemeye dikkat eden dengeli bir hayatın örneği oluyordu. Kelsos bunu da kötü niyetle çarpıtıp kötülüyor; onun Yahudisi İsa'ya "Öğrencilerinle birlikte oradan oraya kaçıyorsun" diyor. İsa'ya ve öğrencilerine yönelttiği iftiraya benzer bir şeyin Aristoteles hakkında da anlatıldığını söyleyeceğiz. Aristoteles, Atinalıların dinsizce bulduğu bazı felsefe öğretileri yüzünden dinsizlikten kendisine karşı bir mahkeme kurulmak üzere olduğunu görünce Atina'dan çekilip derslerini Khalkis'te verdi; dostlarına da şöyle bir gerekçe göstermişti: "Atina'dan gidelim; Atinalılara Sokrates'e karşı işledikleri suça benzer ikinci bir suçu üstlenmeleri için bahane vermeyelim, felsefeye ikinci kez dinsizlik etmesinler." Kelsos bir de İsa'nın öğrencileriyle birlikte yiyeceğini utanç verici ve sefil bir biçimde toplayarak dolaştığını söylüyor. Toplamanın utanç verici ve sefil olduğunu nereden çıkardığını söylesin! Çünkü İncillerde, "hastalıklarından iyileştirilmiş bazı kadınlar", aralarında "Suzanna" da vardı, öğrencilere "kendi mallarından" yiyecek sağlıyorlardı. Felsefe yapıp kendini öğrencilerinin yararına adamış olanlardan hangisi ihtiyaçlarını onlardan karşılamazdı? Yoksa onlar bunu yerinde ve güzel bir şekilde yapıyorlardı da, aynı şeyi İsa'nın öğrencileri yapınca Kelsos tarafından yiyeceklerini utanç verici ve sefil bir biçimde topladıkları için mi suçlanıyorlar?
Ἐπεὶ δὲ μὴ προπετεῖς εἶναι διδάσκων τοὺς μαθητὰς ὁ Ἰησοῦς ἔλεγεν αὐτοῖς τό· „ἐὰν διώκωσιν ὑμᾶς ἐν τῇ πόλει ταύτῃ, φεύγετε εἰς τὴν ἑτέραν· κἂν ἐν τῇ ἑτέρᾳ διώκωσι, πάλιν φεύγετε εἰς τὴν ἄλλην,“ καὶ διδάσκων παράδειγμα αὐτοῖς ἐγίνετο εὐσταθοῦς βίου, οἰκονομοῦντος μὴ εἰκῆ μηδ᾿ ἀκαίρως καὶ ἀλόγως ὁμόσε χωρεῖν τοῖς κινδύνοις· τοῦτο πάλιν κακουργῶν ὁ Κέλσος διαβάλλει, καί φησι πρὸς τὸν Ἰησοῦν ὁ παρ᾿ αὐτῷ Ἰουδαῖος ὅτι μετὰ τῶν μαθητῶν τῇδε κἀκεῖσε ἀποδιδράσκεις. ὅμοιον δὲ ᾗ πεποίηται κατὰ Ἰησοῦ καὶ τῶν μαθητῶν διαβολῇ φήσομεν εἶναι καὶ τὸ περὶ Ἀριστοτέλους ἱστορούμενον· οὗτος γὰρ ἰδὼν συγκροτεῖσθαι μέλλον κατ᾿ αὐτοῦ δικαστήριον ὡς κατὰ ἀσεβοῦς διά τινα δόγματα τῆς φιλοσοφίας αὐτοῦ, ἃ ἐνόμισαν εἶναι ἀσεβῆ Ἀθηναῖοι, ἀναχωρήσας ἀπὸ τῶν Ἀθηνῶν ἐν Χαλκίδι τὰς διατριβὰς ἐποιήσατο, ἀπολογησάμενος τοῖς γνωρίμοις καὶ λέγων· „ἀπίωμεν ἀπὸ τῶν Ἀθηνῶν, ἵνα μὴ πρόφασιν δῶμεν Ἀθηναίοις τοῦ δεύτερον ἄγος ἀναλαβεῖν παραπλήσιον τῷ κατὰ Σωκράτους, καὶ ἵνα μὴ δεύτερον εἰς φιλοσοφίαν ἀσεβήσωσι.“ φησὶ δὲ τὸν Ἰησοῦν μετὰ τῶν μαθητῶν αἰσχρῶς καὶ γλίσχρως τὰς τροφὰς συλλέγοντα περιεληλυθέναι. πόθεν λαβὼν, ἀπαγγελλέτω, τὸ αἰσχρὸν καὶ τὸ γλίσχρον τῆς συλλογῆς· ἐν γὰρ τοῖς εὐαγγελίοις „γυναῖκές τινες,“ „τεθεραπευμέναι ἀπὸ“ τῶν „ἀσθενειῶν“ αὐτῶν, ἐν αἷς ἦν καὶ „Σουσάννα“, παρεῖχον τοῖς μαθηταῖς „ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐταῖς“ τροφάς. τίς δὲ τῶν φιλοσοφούντων καὶ ἀνακειμένων ὠφελίᾳ γνωρίμων οὐκ ἀπ᾿ αὐτῶν ἐλάμβανε τὰ πρὸς τὰς χρείας; ἢ ἐκεῖνοι μὲν τοῦτο καθηκόντως ἐποίουν καὶ καλῶς, ἐπὰν δ᾿ οἱ Ἰησοῦ μαθηταὶ πράττωσιν αὐτὸ, κατηγοροῦνται ὑπὸ Κέλσου ὡς αἰσχρῶς καὶ γλίσχρως συλλέγοντες τὰς τροφάς;
1.66Bunların ardından Kelsos'taki Yahudi İsa'ya şöyle der: "Daha bebekken boğazlanmayasın diye neden Mısır'a götürülmen gerekti? Bir tanrının ölümden korkması akla yakın değildi. Ama gökten bir melek gelip sana ve yakınlarına, geride kalıp ölmeyesiniz diye kaçmanızı buyurdu. Senin için daha önce iki melek göndermiş olan yüce Tanrı, kendi oğlunu orada koruyamaz mıydı?" Kelsos bu sözlerde, İsa'da insan bedeni ve ruhu içinde tanrısal hiçbir şey olmadığını düşünüyor; dahası onun bedeninin de Homeros'un efsanelerinde anlatılan türden bir beden olması gerektiğini sanıyor. Nitekim İsa'nın haçta dökülen kanıyla alay ederek şöyle diyor: "Mutlu tanrılarda akan türden bir ikhor değildi o." Biz ise İsa'nın kendisine inanıyoruz: İçindeki tanrısallık hakkında "Yol, hakikat ve hayat benim" ve buna benzer şeyler söylediğinde de, bir insan bedeninde bulunduğu hakkında "Şimdi ise size hakikati söylemiş bir insan olan beni öldürmek istiyorsunuz" dediğinde de. Bu yüzden onun bileşik bir varlık olduğunu söylüyoruz. Bir insan olarak hayata gelişini gözeten kişinin, ölüme varan bir tehlikenin üzerine zamansızca yürümemesi gerekiyordu. Aynı şekilde onu yetiştirenlerin de, tanrısal bir melek tarafından yönlendirilerek onu götürmeleri gerekiyordu. Bildirimde bulunan melek önce şöyle demişti: "Davut oğlu Yusuf, karın Meryem'i yanına almaktan korkma; çünkü onda oluşan, Kutsal Ruh'tandır." İkinci olarak da: "Kalk, çocuğu ve annesini al, Mısır'a kaç; ben sana söyleyinceye kadar orada kal; çünkü Hirodes çocuğu öldürmek için arayacak." Bunlarda yazılanlar bana hiç de olağanüstü görünmüyor. Çünkü Kitabın her iki yerinde de meleğin bunları Yusuf'a rüyada söylediği anlatılır; rüyada birilerine şunu şunu yapmaları gerektiğinin bildirilmesi, ister bir melek ister başka bir şey ruha görüntü göstersin, daha başka pek çok kişinin de başına gelir. Bir kez insan olmuş olanın, tehlikelerden kaçınmak için insanca bir yolla yönlendirilmesinde ne tuhaflık var? Bu, başka türlü olması imkânsız olduğundan değil, İsa'nın kurtuluşunun mümkün olan yol ve düzen içinde sağlanması gerektiğindendir. Çocuk İsa'nın Hirodes'in tuzağından sıvışıp onu yetiştirenlerle birlikte tuzak kuranın "ölümüne kadar" "Mısır'a" gitmesi daha iyiydi; İsa'yı gözeten inayetin, çocuğu öldürmek isteyen Hirodes'in iradesini engellemesinden, ya da şairlerin "Hades'in miğferi" dediği şeyi ya da buna benzer bir şeyi İsa'nın çevresine koymasından, ya da onu öldürmeye gelenleri Sodom'dakiler gibi çarpmasından daha iyiydi. Çünkü ona yapılan yardımın son derece olağanüstü ve fazlasıyla göze batan bir şey olması, onun Tanrı'nın tanıklık ettiği bir insan olarak görünen insanda daha tanrısal bir şey bulunduğunu öğretme isteğine yararlı olmazdı. Bu daha tanrısal şey, asıl anlamıyla Tanrı'nın Oğlu, Tanrı Söz, Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği, Mesih denendi. Ama bileşik varlık hakkında ve insan olan İsa'nın nelerden oluştuğu hakkında konuşmanın şimdi zamanı değil; çünkü bu, deyim yerindeyse iman edenlerin kendi aralarında ele alınacak bir araştırmadır.
Ἐπὶ δὲ τούτοις ἐξῆς ὁ Ἰουδαῖος πρὸς τὸν Ἰησοῦν παρὰ τῷ Κέλσῳ λέγει· τί δὲ καί σε νήπιον ἔτι ἐχρῆν εἰς Αἴγυπτον ἐκκομίζεσθαι, μὴ ἀποσφαγῇς; θεὸν γὰρ οὐκ εἰκὸς ἦν περὶ θανάτου δεδιέναι. ἀλλ᾿ ἄγγελος μὲν ἧκεν ἐξ οὐρανοῦ, κελεύων σοι καὶ τοῖς σοῖς οἰκείοις φεύγειν, μὴ ἐγκαταλειφθέντες ἀποθάνητε. φυλάσσειν δέ σε αὐτόθι ὁ δύο ἤδη διὰ σὲ πεπομφὼς ἀγγέλους, ὁ μέγας θεὸς τὸν ἴδιον υἱὸν, οὐκ ἐδύνατο; οἴεται δ᾿ [ἡμᾶς] ἐν τούτοις ὁ Κέλσος μὴ θεῖόν τι εἶναι ἐν ἀνθρωπίνῳ σώματι καὶ ψυχῇ κατὰ τὸν Ἰησοῦν, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ τοιοῦτον γεγονέναι, ὁποῖον Ὁμήρου μῦθοι εἰσάγουσι. παίζων γοῦν τὸ ἐπὶ τῷ σταυρῷ προχυθὲν αἷμα τοῦ Ἰησοῦ φησιν ὅτι οὐκ ἦν ἰχὼρ, οἷός περ τε ῥέει μακάρεσσι θεοῖσιν. ἡμεῖς δ᾿ αὐτῷ πιστεύοντες Ἰησοῦ περὶ μὲν τῆς ἐν αὐτῷ θειότητος λέγοντι· „ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωὴ,“ καὶ εἴ τι τούτοις παραπλήσιον, περὶ δὲ τοῦ. ὅτι ἐν ἀνθρωπίνῳ σώματι ἦν, ταῦτα φάσκοντι· „νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι, ἄνθρωπον, ὅστις τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα,” σύνθετόν τι χρῆμά φαμεν αὐτὸν γεγονέναι. καὶ ἐχρῆν τὸν προνοούμενον τῆς ὡς ἀνθρώπου ἑαυτοῦ εἰς τὸν βίον ἐπιδημίας μὴ ἀκαίρως ὁμόσε χωρεῖν τῷ ἕως θανάτου κινδύνῳ. οὕτως δὲ ἔδει αὐτὸν καὶ ὑπὸ τῶν ἀνατρεφόντων ἄγεσθαι. ὑπὸ θείου ἀγγέλου οἰκονομουμένων· πρότερον μὲν λέγοντος τοῦ χρηματίζοντος· „Ἰωσὴφ υἱὸς Δαυὶδ, μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ πνεύματος ἁγίου ἐστὶ,“ δεύτερον δέ· „ἐγερθεὶς παράλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ, καί φεῦγε εἰς Αἴγυπτον, καὶ ἴσθι ἐκεῖ ἕως ἂν εἴπω σοι· μέλλει γὰρ Ἡρώσης ζητεῖν τὸ παιδίον τοῦ ἀπολέσαι αὐτό.“ ἐν τούτοις δ᾿ οὐδὲ πάνυ παράδοξόν μοι φαίνεται τὸ ἀναγεγραμμένον. ὄναρ γὰρ τῷ Ἰωσὴφ καθ᾿ ἑκάτερον τόπον τῆς γραφῆς λέγεται ἄγγελος ταῦτ᾿ εἰρηκέναι· τὸ δὲ ὄναρ δηλοῦσθαί τισι τάδε ποιεῖν καὶ ἄλλοις πλείοσι συμβαίνει, εἴτ᾿ ἀγγέλου εἴθ᾿ οὑτινοσοῦν φαντασιοῦντος τὴν ψυχήν. τί οὖν ἄτοπον τὸν ἅπαξ ἐνανθρωπήσαντα καὶ κατ᾿ ἀνθρωπίνην ἀγωγὴν οἰκονομεῖσθαι πρὸς τὸ ἐκκλίνειν κινδύνους, οὐ τῷ ἄλλως ἀδύνατον εἶναι τοιοῦτον γενέσθαι ἀλλὰ τῷ δεῖν τὸ ἐγχωροῦν ὁδῷ καὶ τάξει περὶ τῆς σωτηρίας τοῦ Ἰησοῦ ᾠκονομῆσθαι; καὶ βέλτιόν γε ἦν ὑπεκστῆναι τὸ παιδίον Ἰησοῦν τὴν Ἡρώδου ἐπιβουλὴν καὶ ἀποδημῆσαι μετὰ τῶν τρεφόντων αὐτὸ „εἰς Αἴγυπτον“ „ἕως τῆς τελευτῆς“ τοῦ ἐπιβουλεύοντος, ἢ τὴν περὶ τοῦ Ἰησοῦ πρόνοιαν κωλύειν τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν Ἡρώδου ἀναιρεῖν τὸ παιδίον θέλοντος ἢ τὴν λεγομένην παρὰ τοῖς ποιηταῖς „Ἄϊδος κυνέην“ ἤ τι παραπλήσιον ποιεῖν εἶναι περὶ τὸν Ἰησοῦν ἢ πατάξαι ὁμοίως τοῖς ἐν Σοδόμοις τοὺς ἥκοντας ἐπὶ τὴν ἀναίρεσιν αὐτοῦ. τὸ γὰρ πάνυ παράδοξον τῆς ἐπ᾿ αὐτὸν βοηθείας καὶ ἐπὶ πλέον ἐμφανὲς οὐκ ἦν χρήσιμον τῷ βούλεσθαι αὐτὸν διδάξαι ὡς ἄνθρωπον μαρτυρούμενον ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἔχειν τι θειότερον ἐν τῷ βλεπομένῳ ἀνθρώπῳ· ὅπερ ἦν ὁ κυρίως υἱὸς θεοῦ, θεὸς λόγος, θεοῦ δύναμις καὶ θεοῦ σοφία, ὁ καλούμενος Χριστός. οὐ καιρὸς δὲ νῦν τὰ περὶ τοῦ συνθέτου, καὶ ἐξ ὧν συνέκειτο ⟨(ὁ)⟩ ἐνανθρωπήσας Ἰησοῦς, διηγήσασθαι. οὔσης τινὸς καὶ, ἵν᾿ οὕτως ὀνομάσω. οἰκείας ζητήσεως τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸν τόπον.
1.67Bundan sonra Kelsos'taki Yahudi, sanki bilgiye meraklı, Yunan kültürüyle yetişmiş bir Yunanlıymış gibi şöyle diyor: "Eski efsaneler Perseus'a, Amphion'a, Aiakos'a ve Minos'a tanrısal bir soy yakıştırdılar; biz onlara da inanmadık. Yine de inandırıcılıktan yoksun görünmesinler diye onların büyük, şaşırtıcı ve gerçekten insanüstü işlerini gösterdiler. Peki sen, sözle ya da işle güzel yahut şaşırtıcı ne yaptın? Tapınakta sana Tanrı'nın oğlu olduğunu gösteren açık bir alamet ortaya koyman için meydan okuduğumuz hâlde bize hiçbir şey göstermedin." Buna şöyle cevap vermek gerekir: Yunanlılar, saydıkları kişilerden birinin, insan hayatına yararlı, parlak, sonraki kuşaklara kadar uzanan ve onların tanrısal bir soydan geldiğini söyleyen efsaneyi inandırıcı kılacak büyüklükte bir işini göstersinler bize. Ama İsa'nın ortaya koyduklarına yakın, hatta ondan biraz aşağı bir şey bile gösteremeyecekler o adamlar hakkında; meğer ki bizi yine efsanelere ve kendi hikâyelerine götürsünler, bizden onlara akla aykırı biçimde inanmamızı, bunlara ise apaçık kanıtlara rağmen inanmamamızı istesinler. Biz şunu söylüyoruz: İsa'nın işi, insanların yaşadığı bütün dünyadır. Dünyanın her yanında, İsa aracılığıyla Tanrı'nın kiliseleri vardır; bunlar sayısız kötülükten dönmüş insanların topluluklarıdır. Üstelik İsa'nın adı bugün de insanların aklını başından alan çılgınlıkları, cinleri ve hastalıkları uzaklaştırıyor; dünyevi çıkarlar ya da birtakım insani ihtiyaçlar yüzünden inanıyor görünen değil, Tanrı, Mesih ve gelecek yargı hakkındaki öğretiyi içtenlikle kabul edenlerde de şaşılacak bir yumuşaklık, ahlakta bir ölçülülük, insan sevgisi, iyilik ve uysallık doğuruyor.
Μετὰ ταῦτά φησιν ὁ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαῖος ὡς φιλομαθής τις Ἕλλην καὶ τὰ Ἑλλήνων πεπαιδευμένος ὅτι οἱ μὲν παλαιοὶ μῦθοι Περσεῖ καὶ Ἀμφίονι καὶ Αἰακῷ καὶ Μίνωϊ θείαν σπορὰν νείμαντες (οὐδ᾿ αὐτοῖς ἐπιστεύσαμεν) ὅμως ἐπέδειξαν αὐτῶν ἔργα μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἀληθῶς τε ὑπὲρ ἄνθρωπον, ἵνα μὴ ἀπίθανοι δοκῶσι· σὺ δὲ δὴ. τί καλὸν ἢ θαυμάσιον ἔργῳ ἢ λόγῳ πεποίηκας; ἡμῖν οὐδὲν ἐπεδείξω, καίτοι προκαλουμένων ἐν τῷ ἱερῷ σε παρασχέσθαι τι ἐναργὲς γνώρισμα, ὡς εἴης ὁ τοῦ θεοῦ παῖς. πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι δεικνύτωσαν ἡμῖν Ἕλληνες τῶν κατειλεγμένων τινὸς βιωφελὲς λαμπρὸν καὶ παρατεῖναν ἐπὶ τὰς ὕστερον γενεὰς καὶ τηλικοῦτον ἔργον, ὡς ἐμποιεῖν πιθανότητα τῷ περὶ αὐτῶν μύθῳ, λέγοντι ἀπὸ θείας αὐτοὺς γεγονέναι σπορᾶς. ἀλλὰ γὰρ οὐδὲν δείξουσιν οὐδὲ μικρῷ ἐλάττω περὶ οὓς ἀνέγραψεν ἄνδρας ὧν παρέστησεν ὁ Ἰησοῦς. ἐὰν ἄρα μὴ ἐπὶ μύθους ἀνάγωσιν ἡμᾶς Ἕλληνες καὶ τὰς παρ᾿ αὐτοῖς ἱστορίας, θέλοντες ἡμᾶς μὲν ἐκείνοις ἀλόγως πιστεύειν τούτοις δὲ καὶ μετὰ πολλὴν ἐνάργειαν ἀπιστεῖν· αὐτοί φαμεν οὖν ὅτι τοῦ Ἰησοῦ τὸ ἔργον ἡ πᾶσα ἔχει ἀνθρώπων οἰκουμένη, ᾗ παροικοῦσιν αἱ τοῦ θεοῦ διὰ Ἰησοῦ ἐκκλησίαι τῶν μεταβαλόντων ἀπὸ μυρίων ὅσων κακῶν. καὶ ἔτι γε τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐκστάσεις μὲν διανοίας ἀνθρώπων ἀφίστησι καὶ δαίμονας ἤδη δὲ καὶ νόσους, ἐμποιεῖ δὲ θαυμασίαν τινὰ πρᾳότητα καὶ καταστολὴν τοῦ ἤθους καὶ φιλανθρωπίαν καὶ χρηστότητα καὶ ἡμερότητα ἐν τοῖς μὴ διὰ τὰ βιωτικὰ ἤ τινας χρείας ἀνθρωπικὰς ὑποκριναμένοις ἀλλὰ παραδεξαμένοις γνησίως τὸν περὶ θεοῦ καὶ Χριστοῦ καὶ τῆς ἐσομένης κρίσεως λόγον.
1.68Bunların ardından Kelsos, İsa'nın yaptığı gösterilecek büyük işlerden çekinerek (biz bunların çoğundan ancak birkaçını söyledik), iyileştirmeler, diriltme ve az sayıda ekmeğin birçok insanı doyurup ardından bol artık kaldığı hakkında yazılanların, ya da öğrencilerin abartıp masallaştırarak anlattığını düşündüğü başka işlerin gerçek olduğunu kabul eder gibi yapıyor ve onlara şunu ekliyor: "Haydi, bunları senin yaptığına inanalım." Sonra hemen bunları büyücülerin işleriyle bir tutuyor; sanki onlar daha şaşırtıcı şeyler vadediyormuş gibi. Bir de Mısırlılardan öğrenmiş kimselerin yaptıklarıyla aynı kefeye koyuyor: Bunlar meydanların ortasında birkaç obol karşılığında kutsal bilgilerini satan, insanlardan cin çıkaran, üfleyerek hastalıkları giderdiğini ileri süren, kahramanların ruhlarını çağıran, var olmayan pahalı ziyafetler, sofralar, tatlılar ve yemekler gösteren, gerçekte canlı olmayıp yalnız hayalde öyle görünen şeyleri canlıymış gibi hareket ettiren kimselerdir. Ve şöyle diyor: "Bunları onlar yapıyor diye onları Tanrı'nın oğulları mı sayacağız? Yoksa bunların kötü ve talihsiz insanların uğraşları olduğunu mu söylemeliyiz?"
Görüyorsun ki bu sözlerle sihrin var olduğunu bir bakıma kabul ediyor. Sihir üzerine birçok kitap yazan Kelsos ile bu Kelsos aynı kişi midir, bilmiyorum. Ama işine yarayacağı için İsa hakkında anlatılanları sihirle yapılanlara benzetiyor. Eğer İsa da sihirbazlar gibi işlerini yalnız gösteriş olsun diye yapmakla kalsaydı, bunlar gerçekten benzer olurdu. Oysa büyücülerden hiçbiri yaptıklarıyla seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağırmaz; gösterilerine şaşakalanları Tanrı korkusuyla eğitmez; görenleri, Tanrı tarafından aklanacak kimseler gibi yaşamaya ikna etmeye çalışmaz. Büyücüler bunların hiçbirini yapmazlar, çünkü insanları düzeltmekle uğraşmaya ne güçleri yeter ne de istekleri vardır; zira kendileri de en çirkin ve en utanç verici günahlarla doludurlar. Ama yaptığı olağanüstü işlerle olup biteni seyredenleri ahlaklarını düzeltmeye çağıran kişinin, yalnız gerçek öğrencilerine değil, öbür insanlara da kendini en iyi hayatın örneği olarak sunmuş olması nasıl akla yakın olmasın? Öyle ki öğrenciler insanları Tanrı'nın isteğine göre eğitmeye yönelsinler; öbürleri de onun sözünden, ahlakından ve olağanüstü işlerinden nasıl yaşamak gerektiğini daha çok öğrenerek her şeyi her şeyin üstündeki Tanrı'yı hoşnut etmeye bağlayarak yapsınlar. İsa'nın hayatı böyle idiyse, biri onu makul olarak büyücülerin prohairesisiyle nasıl karşılaştırabilir? Kendi ilan ettiği gibi, soyumuza iyilik etmek için insan bedeninde görünmüş bir Tanrı olduğuna nasıl inanmayabilir?
Ἑξῆς δὲ τούτοις ὁ Κέλσος ὑπιδόμενος τὰ ἐπιδειχθησόμενα ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένα μεγάλα, περὶ ὧν ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν εἰρήκαμεν, προσποιεῖται συγχωρεῖν ἀληθῆ εἶναι ὅσα περὶ θεραπειῶν ἢ ἀναστάσεως ἢ περὶ ἄρτων ὀλίγων θρεψάντων πολλοὺς ἀναγέγραπται, ἀφ᾿ ὧν λείψανα πολλὰ καταλέλειπται, ἢ ὅσα ἄλλα οἴεται τερατευσαμένους τοὺς μαθητὰς ἱστορηκέναι, καὶ ἐπιφέρει αὐτοῖς· φέρε πιστεύσωμεν εἶναί σοι ταῦτ᾿ εἰργασμένα. καὶ εὐθέως κοινοποιεῖ αὐτὰ πρὸς τὰ ἔργα τῶν γοήτων, ὡς ὑπισχνουμένων θαυμασιώτερα, καὶ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν μαθόντων ἀπὸ Αἰγυπτίων ἐπιτελούμενα, ἐν μέσαις ἀγοραῖς ὀλίγων ὀβολῶν ἀποδομένων τὰ σεμνὰ μαθήματα καὶ δαίμονας ἀπὸ ἀνθρώπων ἐξελαυνόντων καὶ νόσους ἀποφυσώντων καὶ ψυχὰς ἡρώων ἀνακαλούντων δεῖπνά τε πολυτελῆ καὶ τραπέζας καὶ πέμματα καὶ ὄψα τὰ οὐκ ὄντα δεικνύντων καὶ ὡς ζῷα κινούντων οὐκ ἀληθῶς ὄντα ζῷα ἀλλὰ μέχρι φαντασίας φαινόμενα τοιαῦτα, καὶ φησιν· ἆρ᾿ ἐπεὶ ταῦτα ποιοῦσιν ἐκεῖνοι, δεήσει ἡμᾶς αὐτοὺς ἡγεῖσθαι υἱοὺς εἶναι θεοῦ; ἢ λεκτέον αὐτὰ ἐπιτηδεύματα εἶναι ἀνθρώπων πονηρῶν καὶ κακοδαιμόνων; ὁρᾷς ὡς διὰ τούτων οἱονεὶ παραδέχεται μαγείαν εἶναι, οὐκ οἶδα εἰ ὁ αὐτὸς ὢν τῷ γράψαντι κατὰ μαγείας βιβλία πλείονα· πλὴν ὡς χρήσιμον αὐτῷ εἰς τὰ προκείμενα τοῖς ἀπὸ μαγείας ὁμοιοῖ τὰ περὶ Ἰησοῦ ἱστορούμενα. καὶ ἦν ἂν ὅμοια, εἰ μέχρι ἀποδείξεως ὁμοίως τοῖς μαγγανεύουσιν ἔφθανεν δείξας· νυνὶ δὲ οὐδεὶς μὲν τῶν γοήτων δι᾿ ὧν ποιεῖ ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν καλεῖ τοὺς θεασαμένους οὐδὲ φόβῳ θεοῦ παιδαγωγεῖ τοὺς καταπλαγέντας τὰ θεάματα οὐδὲ πειρᾶται πείθειν οὕτω ζῆν τοὺς ἰδόντας, ὡς δικαιωθησομένους ὑπὸ θεοῦ· καὶ οὐδὲν τούτων ποιοῦσι γόητες, ἐπειδὴ οὐ δύνανται ἢ μηδὲ βούλονται μηδὲ θέλουσι πραγματεύσασθαι τὰ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων διορθώσεως, ἅτε καὶ αὐτοὶ πλήρεις ὄντες αἰσχίστων καὶ ἐπιῤῥητοτάτων ἁμαρτημάτων· ὁ δὲ δι᾿ ὧν ἐποίει παραδόξων ἐπὶ τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν τοὺς θεωροῦντας τὰ γινόμενα καλῶν, πῶς οὐκ εἰκὸς ὅτι παρεῖχεν ἑαυτὸν οὐ μόνον τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς παράδειγμα ἀρίστου βίου; ἵνα καὶ οἱ μαθηταὶ προτραπῶσιν ἐπὶ τὸ διδάσκειν κατὰ τὸ τοῦ θεοῦ βούλημα τοὺς ἀνθρώπους, καὶ οἱ λοιποὶ πλέον διδαχθέντες ἀπὸ τοῦ λόγου ἢ καὶ τοῦ ἤθους καὶ τῶν παραδόξων, ὡς χρὴ βιοῦν, πάντα πράττωσι κατ᾿ ἀναφορὰν τοῦ ἀρέσκειν τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ. εἰ δὲ τοιοῦτος ἦν ὁ τοῦ Ἰησοῦ βίος, πῶς εὐλόγως ἄν τις αὐτὸν τῇ προαιρέσει τῶν γοήτων παραβάλοι καὶ μὴ κατ᾿ ἐπαγγελίαν τοῦ θεὸν εἶναι πιστεύοι ἐν ἀνθρωπίνῳ φανέντα σώματι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους ἡμῶν;
1.69Bundan sonra Kelsos konuyu birbirine karıştırıyor ve bir mezhebin söylediklerini, tanrısal sözü benimsemiş herkese Hristiyanların ortak suçu gibi yükleyerek şöyle diyor: "Bir tanrının bedeni seninki gibi olmazdı." Biz buna karşı diyoruz ki İsa, bir kadından doğarak hayata geldiği için insani ve insanca bir ölümü kabul edebilen bir beden almıştır. Bu yüzden onun, başka niteliklerinin yanında, büyük bir mücadeleci de olduğunu söylüyoruz; çünkü insan bedeni bütün insanlar gibi "her bakımdan denenmiş", ama insanlar gibi günahla değil, "günahsız" olarak denenmiştir. Bize açıkça görünüyor ki "o hiç günah işlemedi, ağzında hile bulunmadı"; Tanrı da "günahı bilmeyen" onu, temiz biri olarak, günah işlemiş herkes için feda etti. Sonra Kelsos şöyle diyor: "Ey İsa, senin tohumlandığın gibi tohumlanmış bir beden, bir tanrının bedeni olamaz." Ama şundan çekinmişti: Eğer İsa yazıldığı gibi doğmuşsa, bedeni bir bakıma sıradan bedenlerden daha tanrısal, bir anlamda da Tanrı'nın bedeni olabilirdi. Ne var ki o, İsa'nın Kutsal Ruh'tan rahme düştüğüne dair yazılanlara inanmıyor; bakireyi baştan çıkaran Panthera adlı birinden doğduğuna inanıyor. Bu yüzden "Senin tohumlandığın gibi tohumlanmış bir beden, bir tanrının bedeni olamaz" dedi. Ama bu konuda yukarıda daha uzun konuştuk.
Μετὰ ταῦτα φύρων τὸν λόγον καὶ τὰ ὑπὸ αἱρέσεώς τινος λεγόμενα ὡς κοινὰ Χριστιανῶν ἐγκλήματα πᾶσι τοῖς ἀπὸ τοῦ θείου προσάγων λόγου φησὶν ὅτι θεοῦ οὐκ ἂν εἴη τοιοῦτον σῶμα, οἷον τὸ σόν. ἀλλ᾿ ἡμεῖς πρὸς ταῦτα σῶμα αὐτὸν λέγομεν ἀνειληφέναι ὡς ἀπὸ θηλείας τῷ βίῳ ἐπιδημήσαντα ἀνθρώπινον καὶ θανάτου ἀνθρωπίνου δεκτικόν. διὸ πρὸς τοῖς ἄλλοις αὐτόν φαμεν καὶ μέγαν ἀγωνιστὴν γεγονέναι, διὰ τὸ ἀνθρώπινον σῶμα „πεπειρασμένον“ μὲν ὁμοίως πᾶσιν ἀνθρώποις „κατὰ πάντα“ οὐκέτι δ᾿ ὡς ἄνθρωποι μεθ᾿ ἁμαρτίας ἀλλὰ πάντῃ „χωρὶς ἁμαρτίας.“ τρανῶς γὰρ ἡμῖν φαίνεται „ὅτι ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ“· καὶ „μὴ γνόντα“ αὐτὸν „ἁμαρτίαν“ ὡς καθαρὸν παρέδωκεν ὑπὲρ πάντων τῶν ἡμαρτηκότων ὁ θεός. εἶτα ὁ Κέλσος φησὶν ὅτι οὐκ ἂν εἴη θεοῦ σῶμα τὸ οὕτω σπαρὲν, ὡς σὺ, ὦ Ἰησοῦ, ἐσπάρης. πλὴν ὑπείδετο ὅτι εἰ, ὡς γέγραπται, γεγέννητο, δύναταί πως εἶναι τὸ σῶμα αὐτοῦ καὶ θειότερον παρὰ τοῖς πολλοῖς καὶ κατά τι σημαινόμενον θεοῦ σῶμα. ἀλλὰ γὰρ ἀπιστεῖ τοῖς ἀναγραφεῖσι περὶ τῆς ἐξ ἁγίου πνεύματος συλλήψεως αὐτοῦ καὶ πιστεύει αὐτὸν ὑπό τινος Πανθήρα φθείραντος τὴν παρθένον ἐσπάρθαι· διόπερ εἶπεν ὅτι οὐκ ἂν εἴη θεοῦ σῶμα οὕτω σπαρὲν, ὡς σὺ ἐσπάρης. ἀλλὰ γὰρ περὶ τούτων ἐν τοῖς ἀνωτέρω πλείονα εἰρήκαμεν.
1.70Kelsos, bir tanrının bedeninin böyle yiyeceklerle de beslenmediğini söylüyor; çünkü Müjde metinlerinden İsa'nın yemek yediğini ve neler yediğini gösterebileceğini sanıyor. Peki, öyle olsun. İsa'nın öğrencileriyle birlikte Fısıh yemeğini yediğini söylesin; yalnız "Bu Fısıh yemeğini sizinle birlikte yemeyi çok arzuladım" dediğini değil, gerçekten de yediğini. Yakup'un kuyusunun başında susayıp su içtiğini de söylesin. Bunun bizim onun bedeni hakkında söylediklerimizle ne ilgisi var? Dirilişten sonra balık yediği de açıkça görülüyor; çünkü bize göre o, "bir kadından" doğduğu için bir beden almıştır. Kelsos, "Bir tanrının bedeni böyle bir ses de, böyle bir ikna yolu da kullanmaz" diyor. Bunlar da değersiz ve hiç ciddiye alınmayacak sözler. Ona şöyle denecektir: Yunanlıların tanrı olduğuna inandığı Pythios ve Didymeus da Pythia'nın ya da Milet'teki kâhine kadının sesi gibi bir ses kullanıyor; yine de Yunanlılar bu yüzden ne Pythios'u, ne Didymeus'u, ne de tek bir yere yerleşmiş öteki Yunan tanrılarından herhangi birini tanrı değil diye suçlamıyorlar. Tanrı'nın, kudretle bildirildiği için dinleyenlerde tarifsiz bir ikna gücü uyandıran bir ses kullanması bundan çok daha iyiydi.
Λέγει δ᾿ ὅτι οὐδὲ τοιαῦτα σιτεῖται σῶμα θεοῦ, ὡς ἔχων αὐτὸν παραστῆσαι ἀπὸ τῶν εὐαγγελικῶν γραμμάτων σιτούμενον, καὶ ποῖα σιτούμενον. ἀλλ᾿ ἔστω, λεγέτω αὐτὸν βεβρωκέναι μετὰ τῶν μαθητῶν τὸ πάσχα, οὐ μόνον εἰπόντα τό· „ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ πάσχα φαγεῖν μεθ᾿ ὑμῶν“ ἀλλὰ καὶ βεβρωκότα, λεγέτω δ᾿ αὐτὸν καὶ διψήσαντα παρὰ τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακὼβ πεπωκέναι· τί τοῦτο πρὸς τὰ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ ὑφ᾿ ἡμῶν λεγόμενα; σαφῶς δὲ φαίνεται ἰχθύος μετὰ τὴν ἀνάστασιν βεβρωκώς· κατὰ γὰρ ἡμᾶς σῶμα ἀνείληφεν, ὡς γενόμενος „ἐκ γυναικός.“ ἀλλ᾿ οὐδὲ σῶμα, φησὶ, θεοῦ χρῆται τοιαύτῃ φωνῇ οὐδὲ τοιᾷδε πειθοῖ. καὶ ταῦτα δ᾿ εὐτελῆ καὶ σφόδρα εὐκαταφρόνητα· λελέξεται γὰρ πρὸς αὐτὸν ὅτι χρῆται ὁ πεπιστευμένος παρ᾿ Ἕλλησιν εἶναι θεὸς ὁ Πύθιος καὶ ὁ Διδυμεὺς τοιᾷδε φωνῇ τῇ τῆς Πυθίας ἢ τῆς ἐν Μιλήτῳ γενομένης προφήτιδος· καὶ οὐ διὰ τοῦτο ἐγκαλεῖται παρ᾿ Ἕλλησιν ὡς οὐ θεὸς ὁ Πύθιος ἢ ὁ Διδυμεὺς ἤ τις ἄλλος τοιοῦτος ἑνὶ τόπῳ ἐγκαθιδρυμένος Ἑλληνικὸς θεός. πολλῷ δὲ τούτου βέλτιον ἦν χρήσασθαι τὸν θεὸν φωνῇ ἐμποιούσῃ διὰ τὸ μετὰ δυνάμεως ἀπαγγέλλεσθαι ἄφατόν τινα πειθὼ τοῖς ἀκούουσιν.
1.71Sonra dinsizliği ve kötü öğretileri yüzünden, deyim yerindeyse, Tanrı'nın nefret ettiği biri olan Kelsos, İsa'ya sövüp sayarak bunların Tanrı'nın nefret ettiği kötü bir büyücünün işleri olduğunu söylüyor. Oysa adlar ve şeyler gerçek anlamlarıyla incelenirse, Tanrı'nın nefret ettiği bir insan olamaz; çünkü Tanrı var olan her şeyi sever ve yarattıklarından hiçbirinden tiksinmez. Zira nefret ettiği bir şeyi yaratmamıştır. Peygamberlerin bazı sözleri buna benzer bir şey söylüyorsa, bunlar şu küllî ilkeyle açıklanır: Kutsal Yazı, Tanrı hakkında insani duyguları olan biri hakkında konuşur gibi sözler kullanır. İnandırıcı sözler kullanacağını ilan ettiği hâlde, İsa'ya kötü bir adam ve büyücüymüş gibi sövüp sayması gerektiğini düşünen birine savunma olarak ne söylemeli? Bu, bir şeyi ispat eden birinin değil, kaba ve felsefeden nasibini almamış bir duyguya kapılmış birinin işidir. Oysa konuyu ortaya koyup iyi niyetle incelemek ve elden geldiğince akla gelenleri söylemek gerekirdi.
Ama Kelsos'taki Yahudi, İsa'ya karşı sözünü burada bitirdiği için, biz de ona karşı yazdığımız birinci kitabı aşağı yukarı burada bitireceğiz. "Onları hakikatinle yok et" diyen duaya uygun olarak Tanrı yalan sözleri yok eden hakikati bağışlarsa, bundan sonra ikinci konuşturmaya başlayacağız: Kelsos orada Yahudiyi, İsa'ya inananlara bunlardan sonrasını söyler hâlde sahneye koymuştur.
Εἶτά φησι λοιδορούμενος τῷ Ἰησοῦ ὁ διὰ τὴν ἀσέβειαν καὶ τὰ μοχθηρὰ δόγματα, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, θεομισὴς ὅτι ταῦτα θεομισοῦς ἦν τινος καὶ μοχθηροῦ γόητος. καίτοι γε, ἐὰν κυρίως ἐξετάζηται τὰ ὀνόματα καὶ τὰ πράγματα, ἀδύνατον ἔσται ἄνθρωπος θεομισὴς, ἐπεὶ ὁ θεὸς ἀγαπᾷ τὰ ὄντα πάντα καὶ οὐδὲν βδελύσσεται ὧν ἐποίησεν· οὐδὲ γὰρ μισῶν τι κατεσκεύασεν. εἰ δέ τινες λέξεις προφητικαὶ τὸ τοιοῦτο λέγουσι, καθολικῷ λόγῳ διηγήσεως τεύξονται τῷδε, ὅτι ὡς περὶ ἀνθρωποπαθοῦς λέξεσι χρῆται ἡ γραφὴ περὶ τοῦ θεοῦ. τί δὲ δεῖ λέγειν ἀπολογούμενον πρὸς τὸν οἰόμενον ἐν οἷς ἐπαγγέλλεται πιστικοῖς λόγοις δεῖν χρῆσθαι δυσφημίαις καὶ λοιδορίαις ὡς περὶ μοχθηροῦ καὶ γόητος τοῦ Ἰησοῦ; τοῦτο γὰρ οὐκ ἀποδεικνύντος ἀλλ᾿ ἰδιωτικὸν καὶ ἀφιλόσοφον πάθος πεπονθότος ἔργον ἐστὶ, δέον ἐκτιθέμενον τὸ πρᾶγμα εὐγνωμόνως αὐτὸ ἐξετάζειν καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν λέγειν πρὸς αὐτὸ τὰ ὑποπίπτοντα. ἀλλὰ γὰρ ἐν τούτοις καταπαύσαντος τὸν λόγον τοῦ παρὰ τῷ Κέλσῳ Ἰουδαίου πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἡμεῖς αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὴν περιγραφὴν τοῦ πρώτου πρὸς αὐτὸν βιβλίου. θεοῦ δὲ διδόντος τὴν ἐξολοθρεύουσαν τοὺς ψευδεῖς λόγους ἀλήθειαν κατὰ τὴν φάσκουσαν εὐχήν· „ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου ἐξολόθρευσον αὐτοὺς,“ ἀρξόμεθα ἐν τοῖς ἑξῆς δευτέρας προσωποποιΐας, ἐν ᾗ ὁ Ἰουδαῖος αὐτῷ πεποίηται λέγων πρὸς τοὺς πεισθέντας τῷ Ἰησοῦ τὰ μετὰ ταῦτα. # Kitap 2 ### ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ.