Ksenophon
Ev İdaresi
Οἰκονομικός
1.11. Bölüm
Bir keresinde onun ev idaresi üzerine de şöyle konuştuğunu duydum: "Söyle bana, Kritobulos," dedi, "ev idaresi, hekimlik, demircilik ve marangozluk gibi bir epistēmēnin adı mıdır?" "Bana öyle geliyor," dedi Kritobulos.
ἤκουσα δέ ποτε αὐτοῦ καὶ περὶ οἰκονομίας τοιάδε διαλεγομένου· εἰπέ μοι, ἔφη, ὦ Κριτόβουλε, ἆρά γε ἡ οἰκονομία ἐπιστήμης τινὸς ὄνομά ἐστιν, ὥσπερ ἡ ἰατρικὴ καὶ ἡ χαλκευτικὴ καὶ ἡ τεκτονική; ἔμοιγε δοκεῖ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος.
1.2"Peki bu tekhnēlerin her birinin işinin ne olduğunu söyleyebildiğimiz gibi ev idaresinin işinin ne olduğunu da söyleyebilir miyiz?" "Bana kalırsa," dedi Kritobulos, "iyi bir ev idarecisinin işi kendi evini iyi idare etmektir."
ἦ καὶ ὥσπερ τούτων τῶν τεχνῶν ἔχοιμεν ἂν εἰπεῖν ὅ τι ἔργον ἑκάστης, οὕτω καὶ τῆς οἰκονομίας δυναίμεθʼ ἂν εἰπεῖν ὅ τι ἔργον αὐτῆς ἐστι; δοκεῖ γοῦν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, οἰκονόμου ἀγαθοῦ εἶναι εὖ οἰκεῖν τὸν ἑαυτοῦ οἶκον.
1.3"Peki biri ona başkasının evini emanet etse, isterse onu da kendi evi gibi iyi idare edemez mi?" dedi Sokrates. "Çünkü marangozluğu bilen kendisi için ne yapabiliyorsa başkası için de aynı şekilde yapabilir; ev idarecisi de öyle." "Bana öyle geliyor, Sokrates."
ἦ καὶ τὸν ἄλλου δὲ οἶκον, ἔφη ὁ Σωκράτης, εἰ ἐπιτρέποι τις αὐτῷ, οὐκ ἂν δύναιτο, εἰ βούλοιτο, εὖ οἰκεῖν, ὥσπερ καὶ τὸν ἑαυτοῦ; ὁ μὲν γὰρ τεκτονικὴν ἐπιστάμενος ὁμοίως ἂν καὶ ἄλλῳ δύναιτο ἐργάζεσθαι ὅ τι περ καὶ ἑαυτῷ, καὶ ὁ οἰκονομικός γʼ ἂν ὡσαύτως. ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες.
1.4"Demek bu tekhnēyi bilen biri, kendisinin parası olmasa bile, başkasının evini inşa ederek nasıl ücret alıyorsa idare ederek de ücret alabilir?" dedi Sokrates. "Zeus hakkı için, hem de yüklü bir ücret," dedi Kritobulos, "eğer bir evi üstlenip gereken bütün masrafları karşılayabilir ve artı sağlayarak evi büyütebilirse."
ἔστιν ἄρα, ἔφη ὁ Σωκράτης, τὴν τέχνην ταύτην ἐπισταμένῳ, καὶ εἰ μὴ αὐτὸς τύχοι χρήματα ἔχων, τὸν ἄλλου οἶκον οἰκονομοῦντα ὥσπερ καὶ οἰκοδομοῦντα μισθοφορεῖν; νὴ Δία καὶ πολύν γε μισθόν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, φέροιτʼ ἄν, εἰ δύναιτο οἶκον παραλαβὼν τελεῖν τε ὅσα δεῖ καὶ περιουσίαν ποιῶν αὔξειν τὸν οἶκον.
1.5"Peki ev bize göre nedir? Konutla aynı şey mi, yoksa insanın konutun dışında sahip olduğu her şey de evden mi sayılır?" "Bana kalırsa," dedi Kritobulos, "insanın sahip olduğu her şey, sahibinin şehrinde bile olmasa, evden sayılır."
οἶκος δὲ δὴ τί δοκεῖ ἡμῖν εἶναι; ἆρα ὅπερ οἰκία, ἢ καὶ ὅσα τις ἔξω τῆς οἰκίας κέκτηται, πάντα τοῦ οἴκου ταῦτά ἐστιν; ἐμοὶ γοῦν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, δοκεῖ, καὶ εἰ μηδʼ ἐν τῇ αὐτῇ πόλει εἴη τῷ κεκτημένῳ, πάντα τοῦ οἴκου εἶναι ὅσα τις κέκτηται.
1.6"Bazı insanların düşmanları da yok mu?" "Zeus hakkı için, bazılarının hem de pek çok." "Düşmanları da onların mülkü mü sayacağız?" "Gülünç olurdu," dedi Kritobulos, "düşmanları çoğaltan bir de bunun için ücret alsa."
οὐκοῦν καὶ ἐχθροὺς κέκτηνταί τινες; νὴ Δία καὶ πολλούς γε ἔνιοι. ἦ καὶ κτήματα αὐτῶν φήσομεν εἶναι τοὺς ἐχθρούς; γελοῖον μεντἂν εἴη, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, εἰ ὁ τοὺς ἐχθροὺς αὔξων προσέτι καὶ μισθὸν τούτου φέροι.
1.7"Çünkü bir adamın evinin, sahip olduklarıyla aynı şey olduğunu düşünmüştük." "Zeus hakkı için," dedi Kritobulos, "sahip olduğu iyi şeylerle; kötü bir şeye, Zeus hakkı için, ben mülk demem." "Anlaşılan sen herkese faydalı olan şeylere mülk diyorsun." "Elbette," dedi; "zarar verenleri ise mal değil, ziyan sayarım."
ὅτι τοι ἡμῖν ἐδόκει οἶκος ἀνδρὸς εἶναι ὅπερ κτῆσις. νὴ Δίʼ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, ὅ τι γε τις ἀγαθὸν κέκτηται· οὐ μὰ Δίʼ οὐκ εἴ τι κακόν, τοῦτο κτῆμα ἐγὼ καλῶ. σὺ δʼ ἔοικας τὰ ἑκάστῳ ὠφέλιμα κτήματα καλεῖν. πάνυ μὲν οὖν, ἔφη· τὰ δέ γε βλάπτοντα ζημίαν ἔγωγε νομίζω μᾶλλον ἢ χρήματα.
1.8"Öyleyse biri bir at satın alıp onu kullanmayı bilmezse, ondan düşüp başına kötülük gelirse, at onun için mal sayılmaz mı?" "Sayılmaz, madem mal iyi bir şeydir." "Demek toprak da, onu işlerken zarar edecek şekilde işleyen için mal değildir." "Toprak da mal değildir elbet, insanı beslemek yerine aç bırakıyorsa."
κἂν ἄρα γέ τις ἵππον πριάμενος μὴ ἐπίστηται αὐτῷ χρῆσθαι, ἀλλὰ καταπίπτων ἀπʼ αὐτοῦ κακὰ λαμβάνῃ, οὐ χρήματα αὐτῷ ἐστιν ὁ ἵππος; οὔκ, εἴπερ τὰ χρήματά γʼ ἐστὶν ἀγαθόν. οὐδʼ ἄρα γε ἡ γῆ ἀνθρώπῳ ἐστὶ χρήματα, ὅστις οὕτως ἐργάζεται αὐτὴν ὥστε ζημιοῦσθαι ἐργαζόμενος. οὐδὲ ἡ γῆ μέντοι χρήματά ἐστιν, εἴπερ ἀντὶ τοῦ τρέφειν πεινῆν παρασκευάζει.
1.9"Koyunlar için de aynı şey geçerli değil mi: biri koyunları kullanmayı bilmediği için zarar ederse koyunlar da onun için mal olmaz?" "Bana göre olmaz." "Demek sen, anlaşılan, fayda verenleri mal sayıyorsun, zarar verenleri saymıyorsun." "Öyle."
οὐκοῦν καὶ τὰ πρόβατα ὡσαύτως, εἴ τις διὰ τὸ μὴ ἐπίστασθαι προβάτοις χρῆσθαι ζημιοῖτο, οὐδὲ τὰ πρόβατα χρήματα τούτῳ εἴη ἄν; οὔκουν ἔμοιγε δοκεῖ. σὺ ἄρα, ὡς ἔοικε, τὰ μὲν ὠφελοῦντα χρήματα ἡγῇ, τὰ δὲ βλάπτοντα οὐ χρήματα. οὕτως.
1.10"Demek aynı şeyler, onları kullanmayı bilen için maldır, bilmeyen için mal değildir. Tıpkı auloslar gibi: aulosu kayda değer biçimde çalmayı bilen için maldır, bilmeyen için faydasız taşlardan farkı yoktur; meğer ki onları satsın."
ταὐτὰ ἄρα ὄντα τῷ μὲν ἐπισταμένῳ χρῆσθαι αὐτῶν ἑκάστοις χρήματά ἐστι, τῷ δὲ μὴ ἐπισταμένῳ οὐ χρήματα· ὥσπερ γε αὐλοὶ τῷ μὲν ἐπισταμένῳ ἀξίως λόγου αὐλεῖν χρήματά εἰσι, τῷ δὲ μὴ ἐπισταμένῳ οὐδὲν μᾶλλον ἢ ἄχρηστοι λίθοι, εἰ μὴ ἀποδιδοῖτό γε αὐτούς.
1.11"Öyleyse karşımıza şu çıkıyor: onları kullanmayı bilmeyenler için auloslar satılırsa maldır, satılmayıp elde tutulursa mal değildir." "Evet Sokrates, konuşmamız tutarlı ilerliyor, madem fayda verenlerin mal olduğunu söyledik. Satılmayan auloslar mal değildir, çünkü hiçbir işe yaramazlar; satılırlarsa maldır."
τοῦτʼ ἄρα φαίνεται ἡμῖν, ἀποδιδομένοις μὲν οἱ αὐλοὶ χρήματα, μὴ ἀποδιδομένοις δὲ ἀλλὰ κεκτημένοις οὔ, τοῖς μὴ ἐπισταμένοις αὐτοῖς χρῆσθαι. καὶ ὁμολογουμένως γε, ὦ Σώκρατες, ὁ λόγος ἡμῖν χωρεῖ, ἐπείπερ εἴρηται τὰ ὠφελοῦντα χρήματα εἶναι. μὴ πωλούμενοι μὲν γὰρ οὐ χρήματά εἰσιν οἱ αὐλοί· οὐδὲν γὰρ χρήσιμοί εἰσι· πωλούμενοι δὲ χρήματα.
1.12Buna karşılık Sokrates şöyle dedi: "Satmayı bilirse. Ama onları da kullanmayı bilmediği bir şeye karşılık satarsa, senin sözüne göre satıldıklarında da mal olmazlar." "Sokrates, anlaşılan paranın da, onu kullanmayı bilmeyen için mal olmadığını söylüyorsun."
πρὸς ταῦτα δʼ ὁ Σωκράτης εἶπεν· ἂν ἐπίστηταί γε πωλεῖν. εἰ δὲ πωλοίη αὖ πρὸς τοῦτο ᾧ μὴ ἐπίσταιτο χρῆσθαι, οὐδὲ πωλούμενοί εἰσι χρήματα κατά γε τὸν σὸν λόγον. λέγειν ἔοικας, ὦ Σώκρατες, ὅτι οὐδὲ τὸ ἀργύριόν ἐστι χρήματα, εἰ μή τις ἐπίσταιτο χρῆσθαι αὐτῷ.
1.13"Sen de bana, insanın fayda sağlayabildiği şeylerin mal olduğunda anlaşıyor gibisin. Biri parayı, mesela bir hetaira satın alıp onun yüzünden bedenini, psykhēsini ve evini daha kötü hâle getirecek şekilde kullanırsa, para ona nasıl hâlâ faydalı olur?" "Hiçbir şekilde; meğer ki yiyenleri çıldırtan banotu denen otu da mal sayalım."
καὶ σὺ δέ μοι δοκεῖς οὕτω συνομολογεῖν, ἀφʼ ὧν τις ὠφελεῖσθαι δύναται, χρήματα εἶναι. εἰ γοῦν τις χρῷτο τῷ ἀργυρίῳ ὥστε πριάμενος οἷον ἑταίραν διὰ ταύτην κάκιον μὲν τὸ σῶμα ἔχοι, κάκιον δὲ τὴν ψυχήν, κάκιον δὲ τὸν οἶκον, πῶς ἂν ἔτι τὸ ἀργύριον αὐτῷ ὠφέλιμον εἴη; οὐδαμῶς, εἰ μή πέρ γε καὶ τὸν ὑοσκύαμον καλούμενον χρήματα εἶναι φήσομεν, ὑφʼ οὗ οἱ φαγόντες παραπλῆγες γίγνονται.
1.14"Öyleyse para, Kritobulos, onu kullanmayı bilmeyen için, mal sayılmayacak kadar uzağa itilsin. Peki dostlar? Biri onları kendisine fayda sağlayacak şekilde kullanmayı bilirse onlara ne diyeceğiz?" "Zeus hakkı için, mal," dedi Kritobulos; "hem de öküzlerden çok daha fazla mal, eğer öküzlerden daha faydalıysalar."
τὸ μὲν δὴ ἀργύριον, εἰ μή τις ἐπίσταιτο αὐτῷ χρῆσθαι, οὕτω πόρρω ἀπωθείσθω, ὦ Κριτόβουλε, ὥστε μηδὲ χρήματα εἶναι. οἱ δὲ φίλοι, ἄν τις ἐπίστηται αὐτοῖς χρῆσθαι ὥστε ὠφελεῖσθαι ἀπʼ αὐτῶν, τί φήσομεν αὐτοὺς εἶναι; χρήματα νὴ Δίʼ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, καὶ πολύ γε μᾶλλον ἢ τοὺς βοῦς, ἂν ὠφελιμώτεροί γε ὦσι τῶν βοῶν.
1.15"Öyleyse senin sözüne göre düşmanlar da onlardan fayda sağlayabilen için maldır." "Bana öyle geliyor." "Demek düşmanları da onlardan fayda sağlayacak şekilde kullanmayı bilmek iyi bir ev idarecisinin işidir." "Hem de kesinlikle." "Görüyorsun ya, Kritobulos," dedi, "kaç sıradan insanın evi, kaç tiranın evi savaş sayesinde büyümüştür."
καὶ οἱ ἐχθροί γε ἄρα κατά γε τὸν σὸν λόγον χρήματά εἰσι τῷ δυναμένῳ ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν ὠφελεῖσθαι. ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ. οἰκονόμου ἄρα ἐστὶν ἀγαθοῦ καὶ τοῖς ἐχθροῖς ἐπίστασθαι χρῆσθαι ὥστε ὠφελεῖσθαι ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν. ἰσχυρότατά γε. καὶ γὰρ δὴ ὁρᾷς, ἔφη, ὦ Κριτόβουλε, ὅσοι μὲν δὴ οἶκοι ἰδιωτῶν ηὐξημένοι εἰσὶν ἀπὸ πολέμου, ὅσοι δὲ τυράννων.
1.16"Bunlar bana güzel söylenmiş gibi geliyor, Sokrates," dedi Kritobulos. "Ama şuna ne diyeceğiz: bazı insanların, çalışarak evlerini büyütebilecekleri epistēmēleri ve imkânları olduğunu görüyoruz, ama bunu yapmak istemediklerini fark ediyoruz; bu yüzden de epistēmēlerinin onlara hiçbir faydası olmuyor. Bunlar için de ne epistēmēleri mal sayılır ne de mülkleri, öyle değil mi?"
ἀλλὰ γὰρ τὰ μὲν καλῶς ἔμοιγε δοκεῖ λέγεσθαι, ὦ Σώκρατες, ἔφη ὁ Κριτόβουλος· ἐκεῖνο δʼ ἡμῖν τί φαίνεται, ὁπόταν ὁρῶμέν τινας ἐπιστήμας μὲν ἔχοντας καὶ ἀφορμὰς ἀφʼ ὧν δύνανται ἐργαζόμενοι αὔξειν τοὺς οἴκους, αἰσθανώμεθα δὲ αὐτοὺς ταῦτα μὴ θέλοντας ποιεῖν, καὶ διὰ τοῦτο ὁρῶμεν ἀνωφελεῖς οὔσας αὐτοῖς τὰς ἐπιστήμας; ἄλλο τι ἢ τούτοις αὖ οὔτε αἱ ἐπιστῆμαι χρήματά εἰσιν οὔτε τὰ κτήματα;
1.17"Kölelerden mi söz etmeye çalışıyorsun, Kritobulos?" dedi Sokrates. "Zeus hakkı için, hayır; en soylu sayılan bazı kimselerden söz ediyorum. Kimini savaş, kimini barış epistēmēlerine sahip görüyorum, ama bunları işlemek istemiyorlar; bence de tam efendileri olmadığı için."
περὶ δούλων μοι, ἔφη ὁ Σωκράτης, ἐπιχειρεῖς, ὦ Κριτόβουλε, διαλέγεσθαι; οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη, οὐκ ἔγωγε, ἀλλὰ καὶ πάνυ εὐπατριδῶν ἐνίων γε δοκούντων εἶναι, οὓς ἐγὼ ὁρῶ τοὺς μὲν πολεμικάς, τοὺς δὲ καὶ εἰρηνικὰς ἐπιστήμας ἔχοντας, ταύτας δὲ οὐκ ἐθέλοντας ἐργάζεσθαι, ὡς μὲν ἐγὼ οἶμαι, διʼ αὐτὸ τοῦτο ὅτι δεσπότας οὐκ ἔχουσιν.
1.18"Mesut olmayı dilediği, sahip olduklarından iyi şeyler elde etmek istediği hâlde onları yönetenler tarafından bunu yapmaktan alıkonuluyorlarsa, nasıl efendileri olmaz?" dedi Sokrates. "Peki görünmeden onları yöneten bu kimseler kim?" dedi Kritobulos.
καὶ πῶς ἄν, ἔφη ὁ Σωκράτης, δεσπότας οὐκ ἔχοιεν, εἰ εὐχόμενοι εὐδαιμονεῖν καὶ ποιεῖν βουλόμενοι ἀφʼ ὧν ⟨ἂν⟩ ἔχοιεν ἀγαθὰ ἔπειτα κωλύονται ποιεῖν ταῦτα ὑπὸ τῶν ἀρχόντων; καὶ τίνες δὴ οὗτοί εἰσιν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, οἳ ἀφανεῖς ὄντες ἄρχουσιν αὐτῶν;
1.19"Zeus hakkı için," dedi Sokrates, "görünmez değiller, hatta apaçık ortadalar. En kötü efendiler oldukları da senin gözünden kaçmıyor; tabii tembelliği, psykhē gevşekliğini ve ihmalkârlığı kötülük sayıyorsan.
ἀλλὰ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Σωκράτης, οὐκ ἀφανεῖς εἰσιν, ἀλλὰ καὶ πάνυ φανεροί. καὶ ὅτι πονηρότατοί γέ εἰσιν οὐδὲ σὲ λανθάνουσιν, εἴπερ πονηρίαν γε νομίζεις ἀργίαν τʼ εἶναι καὶ μαλακίαν ψυχῆς καὶ ἀμέλειαν.
1.20Kendilerini haz gibi gösteren başka aldatıcı efendiler de var: zar oyunları, faydasız insanlarla düşüp kalkmalar. Zaman geçtikçe, aldatılanların gözünde bile aslında hazla kaplanmış acılar oldukları ortaya çıkar; bunlar insanlara hükmedip onları faydalı işlerden alıkoyar."
καὶ ἄλλαι δʼ εἰσὶν ἀπατηλαί τινες δέσποιναι προσποιούμεναι ἡδοναὶ εἶναι, κυβεῖαί τε καὶ ἀνωφελεῖς ἀνθρώπων ὁμιλίαι, αἳ προϊόντος τοῦ χρόνου καὶ αὐτοῖς τοῖς ἐξαπατηθεῖσι καταφανεῖς γίγνονται ὅτι λῦπαι ἄρα ἦσαν ἡδοναῖς περιπεπεμμέναι, αἳ διακωλύουσιν αὐτοὺς ἀπὸ τῶν ὠφελίμων ἔργων κρατοῦσαι.
1.21"Ama Sokrates," dedi, "bunlar yüzünden çalışmaktan alıkonulmayan, bilakis çalışmaya ve gelir yolları bulmaya pek hevesli başkaları da var; yine de evlerini tüketiyor, çaresizlik içinde kıvranıyorlar."
ἀλλὰ καὶ ἄλλοι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐργάζεσθαι μὲν οὐ κωλύονται ὑπὸ τούτων, ἀλλὰ καὶ πάνυ σφοδρῶς πρὸς τὸ ἐργάζεσθαι ἔχουσι καὶ μηχανᾶσθαι προσόδους· ὅμως δὲ καὶ τοὺς οἴκους κατατρίβουσι καὶ ἀμηχανίαις συνέχονται.
1.22"Bunlar da köledir," dedi Sokrates, "hem de pek zalim efendilerin: kimi oburluğun, kimi şehvetin, kimi ayyaşlığın, kimi de bir takım ahmakça ve masraflı şan tutkularının. Bunlar ele geçirdikleri insanlara öyle zalimce hükmeder ki onları genç ve çalışabilir gördükçe kazandıklarını getirip kendi arzularına harcamaya zorlar; yaşlılık yüzünden çalışamaz hâle geldiklerini fark edince de onları kötü bir yaşlılığa terk edip bu kez başka köleleri kullanmaya çalışırlar.
δοῦλοι γάρ εἰσι καὶ οὗτοι, ἔφη ὁ Σωκράτης, καὶ πάνυ γε χαλεπῶν δεσποτῶν, οἱ μὲν λιχνειῶν, οἱ δὲ λαγνειῶν, οἱ δὲ οἰνοφλυγιῶν, οἱ δὲ φιλοτιμιῶν τινων μώρων καὶ δαπανηρῶν, ἃ οὕτω χαλεπῶς ἄρχει τῶν ἀνθρώπων ὧν ἂν ἐπικρατήσωσιν, ὥσθʼ ἕως μὲν ἂν ὁρῶσιν ἡβῶντας αὐτοὺς καὶ δυναμένους ἐργάζεσθαι, ἀναγκάζουσι φέρειν ἃ ἂν αὐτοὶ ἐργάσωνται καὶ τελεῖν εἰς τὰς αὑτῶν ἐπιθυμίας, ἐπειδὰν δὲ αὐτοὺς ἀδυνάτους αἴσθωνται ὄντας ἐργάζεσθαι διὰ τὸ γῆρας, ἀπολείπουσι τούτους κακῶς γηράσκειν, ἄλλοις δʼ αὖ πειρῶνται δούλοις χρῆσθαι.
1.23Ama Kritobulos, özgürlüğümüz için bunlara karşı, silahla bizi köleleştirmeye çalışanlara karşı olduğundan daha az savaşmamalıyız. Düşmanlar, güzel ve iyi kimselerse, birilerini köleleştirdiklerinde çoğunu yola getirip daha iyi olmaya zorlamış, kalan ömürlerini daha kolay yaşamalarını sağlamışlardır; böyle efendiler ise hükmettikleri sürece insanların bedenlerine, psykhēlerine ve evlerine eziyet etmekten hiç vazgeçmezler."
ἀλλὰ δεῖ, ὦ Κριτόβουλε, πρὸς ταῦτα οὐχ ἧττον διαμάχεσθαι περὶ τῆς ἐλευθερίας ἢ πρὸς τοὺς σὺν ὅπλοις πειρωμένους καταδουλοῦσθαι. πολέμιοι μὲν οὖν ἤδη ὅταν καλοὶ κἀγαθοὶ ὄντες καταδουλώσωνταί τινας, πολλοὺς δὴ βελτίους ἠνάγκασαν εἶναι σωφρονίσαντες, καὶ ῥᾷον βιοτεύειν τὸν λοιπὸν χρόνον ἐποίησαν· αἱ δὲ τοιαῦται δέσποιναι αἰκιζόμεναι τὰ σώματα τῶν ἀνθρώπων καὶ τὰς ψυχὰς καὶ τοὺς οἴκους οὔποτε λήγουσιν, ἔστʼ ἂν ἄρχωσιν αὐτῶν.
2.12. Bölüm
Kritobulos bunun üzerine aşağı yukarı şöyle dedi: "Bu tür şeyler hakkında söylediklerini yeterince dinlediğimi sanıyorum. Kendimi yokladığımda bunlara karşı oldukça kendime hâkim olduğumu görüyorum. Bu yüzden evimi neyi yaparak büyütebileceğim konusunda bana öğüt verirsen, senin efendi dediğin bunların beni engelleyeceğini sanmıyorum. Bildiğin iyi bir öğüt varsa çekinmeden ver. Yoksa Sokrates, bizim yeterince zengin olduğumuza mı hükmettin, hiç paraya ihtiyacımız yok mu sanıyorsun?"
ὁ οὖν Κριτόβουλος ἐκ τούτων ὧδέ πως εἶπεν· ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τοιούτων ἀρκούντως πάνυ μοι δοκῶ τὰ λεγόμενα ὑπὸ σοῦ ἀκηκοέναι· αὐτὸς δʼ ἐμαυτὸν ἐξετάζων δοκῶ μοι εὑρίσκειν ἐπιεικῶς τῶν τοιούτων ἐγκρατῆ ὄντα, ὥστʼ εἴ μοι συμβουλεύοις ὅ τι ἂν ποιῶν αὔξοιμι τὸν οἶκον, οὐκ ἄν μοι δοκῶ ὑπό γε τούτων ὧν σὺ δεσποινῶν καλεῖς κωλύεσθαι· ἀλλὰ θαρρῶν συμβούλευε ὅ τι ἔχεις ἀγαθόν· ἢ κατέγνωκας ἡμῶν, ὦ Σώκρατες, ἱκανῶς πλουτεῖν καὶ οὐδὲν δοκοῦμέν σοι προσδεῖσθαι χρημάτων;
2.2"Benden söz ediyorsan," dedi Sokrates, "ben hiç paraya ihtiyacım olmadığını, yeterince zengin olduğumu düşünüyorum. Sen ise, Kritobulos, bence pek yoksulsun; Zeus hakkı için, bazen sana çok acıyorum."
οὔκουν ἔγωγε, ἔφη ὁ Σωκράτης, εἰ καὶ περὶ ἐμοῦ λέγεις, οὐδέν μοι δοκῶ προσδεῖσθαι χρημάτων, ἀλλʼ ἱκανῶς πλουτεῖν· σὺ μέντοι, ὦ Κριτόβουλε, πάνυ μοι δοκεῖς πένεσθαι, καὶ ναὶ μὰ Δίʼ ἔστιν ὅτε καὶ πάνυ οἰκτίρω σε ἐγώ.
2.3Kritobulos gülerek, "Tanrılar aşkına, Sokrates," dedi, "satılsa senin mallarının ne kadar, benimkilerin ne kadar getireceğini sanıyorsun?" "Ben sanıyorum ki," dedi Sokrates, "iyi bir alıcıya rastlarsam evimle birlikte bütün varlığım kolayca beş mina eder. Seninkilerin ise bunun yüz katından fazla edeceğini kesin biliyorum."
καὶ ὁ Κριτόβουλος γελάσας εἶπε· καὶ πόσον ἂν πρὸς τῶν θεῶν οἴει, ὦ Σώκρατες, ἔφη, εὑρεῖν τὰ σὰ κτήματα πωλούμενα, πόσον δὲ τὰ ἐμά; ἐγὼ μὲν οἶμαι, ἔφη ὁ Σωκράτης, εἰ ἀγαθοῦ ὠνητοῦ ἐπιτύχοιμι, εὑρεῖν ἄν μοι σὺν τῇ οἰκίᾳ καὶ τὰ ὄντα πάντα πάνυ ῥᾳδίως πέντε μνᾶς· τὰ μέντοι σὰ ἀκριβῶς οἶδα ὅτι πλέον ἂν εὕροι ἢ ἑκατονταπλασίονα τούτου.
2.4"Bunu bildiğin hâlde sen paraya ihtiyacın olmadığını düşünüyor, bana ise yoksulluğum yüzünden acıyor musun?" "Çünkü benim varlığım bana yetecek kadarını sağlamaya yeter," dedi. "Senin büründüğün gösterişe ve şöhretine ise şimdi sahip olduğunun üç katı daha eklense, o bile bence sana yetmez."
κᾆτα οὕτως ἐγνωκὼς σὺ μὲν οὐχ ἡγῇ προσδεῖσθαι χρημάτων, ἐμὲ δὲ οἰκτίρεις ἐπὶ τῇ πενίᾳ; τὰ μὲν γὰρ ἐμά, ἔφη, ἱκανά ἐστιν ἐμοὶ παρέχειν τὰ ἐμοὶ ἀρκοῦντα· εἰς δὲ τὸ σὸν σχῆμα ὃ σὺ περιβέβλησαι καὶ τὴν σὴν δόξαν, οὐδʼ εἰ τρὶς ὅσα νῦν κέκτησαι προσγένοιτό σοι, οὐδʼ ὣς ἂν ἱκανά μοι δοκεῖ εἶναί σοι.
2.5"Nasıl yani?" dedi Kritobulos. Sokrates açıkladı: "Önce, görüyorum ki çok sayıda ve büyük kurbanlar kesmek zorundasın; yoksa ne tanrıların ne insanların sana katlanacağını sanmıyorum. Sonra birçok yabancıyı ağırlaman, hem de cömertçe ağırlaman gerekiyor. Sonra vatandaşlara yemek verip iyilik etmen gerekiyor, yoksa yardımcısız kalırsın.
πῶς δὴ τοῦτʼ; ἔφη ὁ Κριτόβουλος. ἀπεφήνατο ὁ Σωκράτης· ὅτι πρῶτον μὲν ὁρῶ σοι ἀνάγκην οὖσαν θύειν πολλά τε καὶ μεγάλα, ἢ οὔτε θεοὺς οὔτε ἀνθρώπους οἶμαί σε ἂν ἀνασχέσθαι· ἔπειτα ξένους προσήκει σοι πολλοὺς δέχεσθαι, καὶ τούτους μεγαλοπρεπῶς· ἔπειτα δὲ πολίτας δειπνίζειν καὶ εὖ ποιεῖν, ἢ ἔρημον συμμάχων εἶναι.
2.6Şehrin de sana şimdiden büyük masraflar yüklediğini görüyorum: at beslemek, koro donatmak, gymnasion masraflarını karşılamak, başkanlık yapmak. Hele savaş çıkarsa biliyorum ki sana trieres donatımı ve öyle ağır vergiler yükleyecekler ki kolay kolay altından kalkamayacaksın. Bunlardan birinde eksik davrandığın kanısı uyanırsa da, biliyorum, Atinalılar seni kendi mallarını çalarken yakalamışlar gibi cezalandıracaklar.
ἔτι δὲ καὶ τὴν πόλιν αἰσθάνομαι τὰ μὲν ἤδη σοι προστάττουσαν μεγάλα τελεῖν, ἱπποτροφίας τε καὶ χορηγίας καὶ γυμνασιαρχίας καὶ προστατείας, ἂν δὲ δὴ πόλεμος γένηται, οἶδʼ ὅτι καὶ τριηραρχίας [;μισθοὺς]; καὶ εἰσφορὰς τοσαύτας σοι προστάξουσιν ὅσας σὺ οὐ ῥᾳδίως ὑποίσεις. ὅπου δʼ ἂν ἐνδεῶς δόξῃς τι τούτων ποιεῖν, οἶδʼ ὅτι σε τιμωρήσονται Ἀθηναῖοι οὐδὲν ἧττον ἢ εἰ τὰ αὑτῶν λάβοιεν κλέπτοντα.
2.7Üstelik görüyorum ki zengin olduğunu sanıyorsun, para kazanmanın yollarını aramayı ihmal ediyor, sanki buna imkânın varmış gibi aklını çocukça işlere veriyorsun. Bu yüzden onulmaz bir kötülüğe uğrayıp büyük bir darlığa düşmenden korkup sana acıyorum.
πρὸς δὲ τούτοις ὁρῶ σε οἰόμενον πλουτεῖν, καὶ ἀμελῶς μὲν ἔχοντα πρὸς τὸ μηχανᾶσθαι χρήματα, παιδικοῖς δὲ πράγμασι προσέχοντα τὸν νοῦν, ὥσπερ ἐξόν σοι. ὧν ἕνεκα οἰκτίρω σε μή τι ἀνήκεστον κακὸν πάθῃς καὶ εἰς πολλὴν ἀπορίαν καταστῇς.
2.8Bana gelince, bir şeye ihtiyacım olsa, sen de bilirsin ki bana yardım edecek kimseler var; pek az bir şey sağlasalar bile benim geçimimi bolluğa boğarlar. Senin dostların ise kendi durumları seninkinden çok daha yeterli olduğu hâlde, yine de senden fayda görmeyi umarak gözlerini sana dikiyorlar."
καὶ ἐμοὶ μέν, εἴ τι καὶ προσδεηθείην, οἶδʼ ὅτι καὶ σὺ γιγνώσκεις ὡς εἰσὶν οἳ καὶ ἐπαρκέσειαν ἂν ὥστε πάνυ μικρὰ πορίσαντες κατακλύσειαν ἂν ἀφθονίᾳ τὴν ἐμὴν δίαιταν· οἱ δὲ σοὶ φίλοι πολὺ ἀρκοῦντα σοῦ μᾶλλον ἔχοντες τῇ ἑαυτῶν κατασκευῇ ἢ σὺ τῇ σῇ ὅμως ὡς παρὰ σοῦ ὠφελησόμενοι ἀποβλέπουσι.
2.9Kritobulos, "Buna karşı söyleyecek bir şeyim yok, Sokrates," dedi. "Ama artık beni himayene alma vakti geldi, gerçekten acınacak hâle düşmeyeyim." Bunu duyan Sokrates şöyle dedi: "Kendi yaptığın şeyi tuhaf bulmuyor musun, Kritobulos? Az önce zengin olduğumu söylediğimde, zenginliğin ne olduğunu bile bilmiyormuşum gibi bana güldün; beni çürütüp senin malının yüzde birine bile sahip olmadığımı kabul ettirene kadar da durmadın. Şimdi ise seni himayeme almamı ve büsbütün gerçek bir yoksul olmaman için ilgilenmemi istiyorsun."
καὶ ὁ Κριτόβουλος εἶπεν· ἐγὼ τούτοις, ὦ Σώκρατες, οὐκ ἔχω ἀντιλέγειν· ἀλλʼ ὥρα σοι προστατεύειν ἐμοῦ, ὅπως μὴ τῷ ὄντι οἰκτρὸς γένωμαι. ἀκούσας οὖν ὁ Σωκράτης εἶπε· καὶ οὐ θαυμαστὸν δοκεῖς, ὦ Κριτόβουλε, τοῦτο σαυτῷ ποιεῖν, ὅτι ὀλίγῳ μὲν πρόσθεν, ὅτε ἐγὼ ἔφην πλουτεῖν, ἐγέλασας ἐπʼ ἐμοὶ ὡς οὐδὲ εἰδότι ὅ τι εἴη πλοῦτος, καὶ πρότερον οὐκ ἐπαύσω πρὶν ἐξήλεγξάς με καὶ ὁμολογεῖν ἐποίησας μηδὲ ἑκατοστὸν μέρος τῶν σῶν κεκτῆσθαι, νῦν δὲ κελεύεις προστατεύειν μέ σου καὶ ἐπιμελεῖσθαι ὅπως ἂν μὴ παντάπασιν ἀληθῶς πένης γένοιο;
2.10"Çünkü görüyorum, Sokrates, sen insanı zengin eden bir işi biliyorsun: artı sağlamayı. Az şeyden artı çıkaranın çok şeyden pek kolayca büyük artı çıkaracağını umuyorum."
ὁρῶ γάρ σε, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἕν τι πλουτηρὸν ἔργον ἐπιστάμενον περιουσίαν ποιεῖν. τὸν οὖν ἀπʼ ὀλίγων περιποιοῦντα ἐλπίζω ἀπὸ πολλῶν γʼ ἂν πάνυ ῥᾳδίως πολλὴν περιουσίαν ποιῆσαι.
2.11"Az önce konuşurken bana ağzımı açmaya bile fırsat vermeden ne dediğini hatırlamıyor musun? Atları kullanmayı bilmeyen için atlar mal değildir, toprak da, koyunlar da, para da, kullanmayı bilmediği başka hiçbir şey de. Gelirler bu tür şeylerden gelir; ama hiçbirine baştan beri hiç sahip olmamış ben, bunlardan herhangi birini kullanmayı nasıl öğrenmiş olabilirim sanıyorsun?"
οὔκουν μέμνησαι ἀρτίως ἐν τῷ λόγῳ ὅτε οὐδʼ ἀναγρύζειν μοι ἐξουσίαν ἐποίησας, λέγων ὅτι τῷ μὴ ἐπισταμένῳ ἵπποις χρῆσθαι οὐκ εἴη χρήματα οἱ ἵπποι οὐδὲ ἡ γῆ οὐδὲ τὰ πρόβατα οὐδὲ ἀργύριον οὐδὲ ἄλλο οὐδὲ ἓν ὅτῳ τις μὴ ἐπίσταιτο χρῆσθαι; εἰσὶ μὲν οὖν αἱ πρόσοδοι ἀπὸ τῶν τοιούτων· ἐμὲ δὲ πῶς τινὶ τούτων οἴει ἂν ἐπιστηθῆναι χρῆσθαι, ᾧ τὴν ἀρχὴν οὐδὲν πώποτʼ ἐγένετο τούτων;
2.12"Ama malı olmasa bile insanın ev idaresi diye bir epistēmēye sahip olabileceğine karar vermiştik. O hâlde senin de bilmene ne engel?" "Zeus hakkı için, insanın aulos çalmayı bilmesine ne engel olursa o: ne kendisi hiç aulos edinmiş ne de başkası kendi auloslarında öğrenmesine izin vermişse. Ev idaresi konusunda benim durumum da böyle.
ἀλλʼ ἐδόκει ἡμῖν, καὶ εἰ μὴ χρήματά τις τύχοι ἔχων, ὅμως εἶναί τις ἐπιστήμη οἰκονομίας. τί οὖν κωλύει καὶ σὲ ἐπίστασθαι; ὅπερ νὴ Δία καὶ αὐλεῖν ἂν κωλύσειεν ἄνθρωπον ἐπίστασθαι, εἰ μήτε αὐτὸς πώποτε κτήσαιτο αὐλοὺς μήτε ἄλλος αὐτῷ παράσχοι ἐν τοῖς αὑτοῦ μανθάνειν· οὕτω δὴ καὶ ἐμοὶ ἔχει περὶ τῆς οἰκονομίας.
2.13Ne öğrenmek için alet olarak kendi malım oldu ne de başkası bana kendi malını idare etmeyi bıraktı; şimdi senin bırakmak istemen hariç. İlk kez kithara çalmayı öğrenenler lirleri de bozar; ben de senin evinde ev idaresini öğrenmeye kalkışırsam belki evini büsbütün mahvederim."
οὔτε γὰρ αὐτὸς ὄργανα χρήματα ἐκεκτήμην, ὥστε μανθάνειν, οὔτε ἄλλος πώποτέ μοι παρέσχε τὰ ἑαυτοῦ διοικεῖν ἀλλʼ ἢ σὺ νυνὶ ἐθέλεις παρέχειν. οἱ δὲ δήπου τὸ πρῶτον μανθάνοντες κιθαρίζειν καὶ τὰς λύρας λυμαίνονται· καὶ ἐγὼ δὴ εἰ ἐπιχειρήσαιμι ἐν τῷ σῷ οἴκῳ μανθάνειν οἰκονομεῖν, ἴσως ἂν καταλυμηναίμην ἄν σου τὸν οἶκον.
2.14Buna karşılık Kritobulos, "Sokrates," dedi, "zorunlu işlerimi daha kolay taşımam için bana hiçbir yardımda bulunmamak için pek hevesle kaçmaya çalışıyorsun." "Zeus hakkı için, hayır," dedi Sokrates; "bildiğim her şeyi seve seve anlatacağım.
πρὸς ταῦτα ὁ Κριτόβουλος εἶπε· προθύμως γε, ὦ Σώκρατες, ἀποφεύγειν μοι πειρᾷ μηδέν με συνωφελῆσαι εἰς τὸ ῥᾷον ὑποφέρειν τὰ ἐμοὶ ἀναγκαῖα πράγματα. οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Σωκράτης, οὐκ ἔγωγε, ἀλλʼ ὅσα ἔχω καὶ πάνυ προθύμως ἐξηγήσομαί σοι.
2.15Sanırım ateş istemeye gelsen ve bende olmasa, alabileceğin başka bir yere seni götürsem bana kızmazdın; benden su istesen, bende olmadığı için seni bunun için de başka bir yere götürsem, eminim buna da kızmazdın; müzik öğrenmek istesen de sana müzikte benden çok daha usta, üstelik onlardan öğrenmek istersen sana minnet duyacak kimseler göstersem, bunu yaptığım için bana ne diye kızasın?"
οἶμαι δʼ ἂν καὶ εἰ ἐπὶ πῦρ ἐλθόντος σου καὶ μὴ ὄντος παρʼ ἐμοί, εἰ ἄλλοσε ἡγησάμην ὁπόθεν σοι εἴη λαβεῖν, οὐκ ἂν ἐμέμφου μοι, καὶ εἰ ὕδωρ παρʼ ἐμοῦ αἰτοῦντί σοι αὐτὸς μὴ ἔχων ἄλλοσε καὶ ἐπὶ τοῦτο ἤγαγον, οἶδʼ ὅτι οὐδʼ ἂν τοῦτό μοι ἐμέμφου, καὶ εἰ βουλομένου μουσικὴν μαθεῖν σου παρʼ ἐμοῦ δείξαιμί σοι πολὺ δεινοτέρους ἐμοῦ περὶ μουσικὴν καί σοι χάριν ⟨ἂν⟩ εἰδότας, εἰ ἐθέλοις παρʼ αὐτῶν μανθάνειν, τί ἂν ἔτι μοι ταῦτα ποιοῦντι μέμφοιο;
2.16"Haklı olarak kızamazdım, Sokrates." "Öyleyse, Kritobulos, şimdi benden öğrenmek için ısrar ettiğin şeylerde benden çok daha usta başkalarını sana göstereceğim. İtiraf edeyim, şehirde her konuda en çok bilenlerin kimler olduğuyla ilgilenmişimdir.
οὐδὲν ἂν δικαίως γε, ὦ Σώκρατες. ἐγὼ τοίνυν σοι δείξω, ὦ Κριτόβουλε, ὅσα νῦν λιπαρεῖς παρʼ ἐμοῦ μανθάνειν πολὺ ἄλλους ἐμοῦ δεινοτέρους [;τοὺς]; περὶ ταῦτα. ὁμολογῶ δὲ μεμεληκέναι μοι οἵτινες ἕκαστα ἐπιστημονέστατοί εἰσι τῶν ἐν τῇ πόλει.
2.17Bir zamanlar aynı işlerden kimilerinin pek yoksul, kimilerinin pek zengin olduğunu fark edip şaşırdım ve bunun sebebini incelemeye değer buldum. İnceleyince bunun pek doğal olarak gerçekleştiğini gördüm.
καταμαθὼν γάρ ποτε ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἔργων τοὺς μὲν πάνυ ἀπόρους ὄντας, τοὺς δὲ πάνυ πλουσίους, ἀπεθαύμασα, καὶ ἔδοξέ μοι ἄξιον εἶναι ἐπισκέψεως ὅ τι εἴη τοῦτο. καὶ ηὗρον ἐπισκοπῶν πάνυ οἰκείως ταῦτα γιγνόμενα.
2.18Bu işleri gelişigüzel yapanların zarar ettiğini gördüm; dikkatle ve gayretle ilgilenenlerin ise daha hızlı, daha kolay ve daha kârlı iş yaptıklarını anladım. Sanırım sen de isteyip onlardan öğrenirsen, tanrı karşı çıkmadıkça pek usta bir para kazanıcı olursun."
τοὺς μὲν γὰρ εἰκῇ ταῦτα πράττοντας ζημιουμένους ἑώρων, τοὺς δὲ γνώμῃ συντεταμένῃ ἐπιμελουμένους καὶ θᾶττον καὶ ῥᾷον καὶ κερδαλεώτερον κατέγνων πράττοντας. παρʼ ὧν ἂν καὶ σὲ οἶμαι, εἰ βούλοιο, μαθόντα, εἴ σοι ὁ θεὸς μὴ ἐναντιοῖτο, πάνυ ἂν δεινὸν χρηματιστὴν γενέσθαι.
3.13. Bölüm
Bunları duyan Kritobulos, "Artık seni bırakmayacağım, Sokrates," dedi, "vaat ettiklerini şu dostların önünde bana gösterinceye kadar." "Peki, Kritobulos," dedi Sokrates, "önce sana, kimilerinin çok parayla işe yaramaz evler yaptığını, kimilerinin ise çok daha azıyla gereken her şeye sahip evler yaptığını gösterirsem, sana ev idaresinin işlerinden birini göstermiş sayılır mıyım?"
ἀκούσας ταῦτα ὁ Κριτόβουλος εἶπε· νῦν τοι, ἔφη, ἐγώ σε οὐκέτι ἀφήσω, ὦ Σώκρατες, πρὶν ἄν μοι ἃ ὑπέσχησαι ἐναντίον τῶν φίλων τουτωνὶ ἀποδείξῃς. τί οὖν, ἔφη ὁ Σωκράτης, ὦ Κριτόβουλε, ἄν σοι ἀποδεικνύω πρῶτον μὲν οἰκίας τοὺς μὲν ἀπὸ πολλοῦ ἀργυρίου ἀχρήστους οἰκοδομοῦντας, τοὺς δὲ ἀπὸ πολὺ ἐλάττονος πάντα ἐχούσας ὅσα δεῖ, ἦ δόξω ἕν τί σοι τοῦτο τῶν οἰκονομικῶν ἔργων ἐπιδεικνύναι;
3.2"Elbette," dedi Kritobulos. "Peki bunun ardından geleni göstersem: kimileri pek çok ve her türlü eşyaya sahip, ama ihtiyaç duyduklarında onları kullanamıyor, sağlam olup olmadıklarını bile bilmiyorlar; bu yüzden hem kendileri çok sıkılıyor hem de hizmetkârlarını çok sıkıyorlar. Kimileri ise bunlardan hiç fazla, hatta daha az şeye sahip oldukları hâlde ihtiyaç duyduklarını hemen kullanıma hazır buluyorlar."
καὶ πάνυ γʼ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος. τί δʼ ἂν τὸ τούτου ἀκόλουθον μετὰ τοῦτό σοι ἐπιδεικνύω, τοὺς μὲν πάνυ πολλὰ καὶ παντοῖα κεκτημένους ἔπιπλα, καὶ τούτοις, ὅταν δέωνται, μὴ ἔχοντας χρῆσθαι μηδὲ εἰδότας εἰ σῶά ἐστιν αὐτοῖς, καὶ διὰ ταῦτα πολλὰ μὲν αὐτοὺς ἀνιωμένους, πολλὰ δὲ ἀνιῶντας τοὺς οἰκέτας· τοὺς δὲ οὐδὲν πλέον ἀλλὰ καὶ μείονα τούτων κεκτημένους ἔχοντας εὐθὺς ἕτοιμα [;ὅταν]; ὧν ἂν δέωνται χρῆσθαι.
3.3"Bunun sebebi, Sokrates, birilerinde her şeyin rastgele bir yere atılmış, ötekilerde ise her şeyin bir yerde düzenle konmuş olmasından başka ne olabilir?" "Zeus hakkı için, evet," dedi Sokrates; "hem de rastgele bir yerde değil, uygun olan yerde düzenlenmiş." "Bunu da ev idaresine ait bir şey olarak söylüyorsun bence," dedi Kritobulos.
ἄλλο τι οὖν τούτων ἐστίν, ὦ Σώκρατες, αἴτιον ἢ ὅτι τοῖς μὲν ὅπου ἔτυχεν ἕκαστον καταβέβληται, τοῖς δὲ ἐν χώρᾳ ἕκαστα τεταγμένα κεῖται; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Σωκράτης· καὶ οὐδʼ ἐν χώρᾳ γʼ ἐν ᾗ ἔτυχεν, ἀλλʼ ἔνθα προσήκει, ἕκαστα διατέτακται. λέγειν τί μοι δοκεῖς, ἔφη, καὶ τοῦτο, ὁ Κριτόβουλος, τῶν οἰκονομικῶν.
3.4"Peki sana hizmetkârları da göstersem: bir yerde neredeyse hepsi zincire vurulmuş, yine de sık sık kaçıyorlar; başka bir yerde ise serbestler, hem çalışmak hem de kalmak istiyorlar. Sana ev idaresinin görülmeye değer bir işini daha göstermiş sayılmaz mıyım?" "Zeus hakkı için," dedi Kritobulos, "hem de fazlasıyla."
τί οὖν, ἄν σοι, ἔφη, καὶ οἰκέτας αὖ ἐπιδεικνύω ἔνθα μὲν πάντας ὡς εἰπεῖν δεδεμένους, καὶ τούτους θαμινὰ ἀποδιδράσκοντας, ἔνθα δὲ λελυμένους καὶ ἐθέλοντάς τε ἐργάζεσθαι καὶ παραμένειν, οὐ καὶ τοῦτό σοι δόξω ἀξιοθέατον τῆς οἰκονομίας ἔργον ἐπιδεικνύναι; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, καὶ σφόδρα γε.
3.5"Peki birbirine pek benzeyen çiftçilik yapanları da göstersem: kimileri çiftçilik yüzünden mahvolduklarını söylüyor ve darlık içindeler, kimileri ise çiftçilikten ihtiyaç duydukları her şeyi bol bol ve güzelce elde ediyorlar?" "Zeus hakkı için, evet," dedi Kritobulos. "Belki de yalnız gereken şeylere değil, kendilerine ve evlerine zarar veren şeylere de para harcıyorlardır."
ἂν δὲ καὶ παραπλησίους γεωργίας γεωργοῦντας, τοὺς μὲν ἀπολωλέναι φάσκοντας ὑπὸ γεωργίας καὶ ἀποροῦντας, τοὺς δὲ ἀφθόνως καὶ καλῶς πάντα ἔχοντας ὅσων δέονται ἀπὸ τῆς γεωργίας; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος. ἴσως γὰρ ἀναλίσκουσιν οὐκ εἰς ἃ δεῖ μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἃ βλάβην φέρει αὐτῷ καὶ τῷ οἴκῳ.
3.6"Belki böyleleri de vardır," dedi Sokrates. "Ama ben bunları değil, çiftçilik yaptıklarını söyledikleri hâlde zorunlu ihtiyaçlarına bile harcayacak paraları olmayanları kastediyorum." "Bunun sebebi ne olabilir, Sokrates?" "Seni bunların yanına da götüreceğim," dedi Sokrates; "seyredince anlarsın elbet." "Zeus hakkı için, anlayabilirsem."
εἰσὶ μέν τινες ἴσως, ἔφη ὁ Σωκράτης, καὶ τοιοῦτοι. ἀλλʼ ἐγὼ οὐ τούτους λέγω, ἀλλʼ οἳ οὐδʼ εἰς τἀναγκαῖα ἔχουσι δαπανᾶν, γεωργεῖν φάσκοντες. καὶ τί ἂν εἴη τούτου αἴτιον, ὦ Σώκρατες; ἐγώ σε ἄξω καὶ ἐπὶ τούτους, ἔφη ὁ Σωκράτης· σὺ δὲ θεώμενος δήπου καταμαθήσῃ. νὴ Δίʼ, ἔφη, ἂν δύνωμαί γε.
3.7"Öyleyse seyrederken anlayıp anlamayacağını kendinde denemelisin. Şimdiye kadar seni komedi seyretmek için sabahın köründe kalkıp pek uzun yollar yürürken, beni de seninle seyretmeye hevesle ikna etmeye çalışırken bilirim; ama böyle bir işe beni hiç çağırmadın." "Demek sana gülünç görünüyorum, Sokrates."
οὐκοῦν χρὴ θεώμενον σαυτοῦ ἀποπειρᾶσθαι εἰ γνώσῃ. νῦν δʼ ἐγὼ σὲ σύνοιδα ἐπὶ μὲν κωμῳδῶν θέαν καὶ πάνυ πρῲ ἀνιστάμενον καὶ πάνυ μακρὰν ὁδὸν βαδίζοντα καὶ ἐμὲ ἀναπείθοντα προθύμως συνθεᾶσθαι· ἐπὶ δὲ τοιοῦτον οὐδέν με πώποτε ἔργον παρεκάλεσας. οὐκοῦν γελοῖός σοι φαίνομαι εἶναι, ὦ Σώκρατες.
3.8"Zeus hakkı için, kendine çok daha gülünç görünmelisin," dedi. "Peki sana at yetiştirmekten de kimilerinin geçim sıkıntısına düştüğünü, kimilerinin ise at işi sayesinde pek varlıklı olup kazançlarıyla da övündüklerini göstersem?" "Bunları ben de görüyorum, her iki türden insanı da tanıyorum; ama kazananlardan biri olamıyorum."
σαυτῷ δὲ πολὺ νὴ Δίʼ, ἔφη, γελοιότερος. ἂν δὲ καὶ ἀφʼ ἱππικῆς σοι ἐπιδεικνύω τοὺς μὲν εἰς ἀπορίαν τῶν ἐπιτηδείων ἐληλυθότας, τοὺς δὲ διὰ τὴν ἱππικὴν καὶ πάνυ εὐπόρους ὄντας καὶ ἅμα ἀγαλλομένους ἐπὶ τῷ κέρδει; οὐκοῦν τούτους μὲν καὶ ἐγὼ ὁρῶ καὶ οἶδα ἑκατέρους, καὶ οὐδέν τι μᾶλλον τῶν κερδαινόντων γίγνομαι.
3.9"Çünkü onları trajedi ve komedi oyuncularını seyrettiğin gibi seyrediyorsun; sanırım şair olmak için değil, bir şey görüp duymaktan zevk almak için. Bu belki doğrudur da, çünkü şair olmak istemiyorsun; ama atlarla uğraşmak zorunda olduğun hâlde bu işte acemi kalmamaya bakmazsan akılsızlık etmiş olmaz mısın? Hele aynı atlar hem kullanmak için iyi hem satmak için kârlıyken?"
θεᾷ γὰρ αὐτοὺς ᾗπερ τοὺς τραγῳδούς τε καὶ κωμῳδούς, οὐχ ὅπως ποιητὴς οἴομαι γένῃ, ἀλλʼ ὅπως ἡσθῇς ἰδών τι ἢ ἀκούσας· καὶ ταῦτα μὲν ἴσως οὕτως ὀρθῶς ἔχει (οὐ γὰρ ποιητὴς βούλει γενέσθαι), ἱππικῇ δʼ ἀναγκαζόμενος χρῆσθαι οὐ μῶρος οἴει εἶναι εἰ μὴ σκοπεῖς ὅπως μὴ ἰδιώτης ἔσει τούτου τοῦ ἔργου, ἄλλως τε καὶ τῶν αὐτῶν ἵππων ἀγαθῶν εἴς τε τὴν χρῆσιν καὶ κερδαλέων εἰς πώλησιν ὄντων;
3.10"Bana tay terbiye etmemi mi söylüyorsun, Sokrates?" "Zeus hakkı için, hayır; çiftçileri de çocukken satın alıp yetiştirmeni söylemiyorum. Ama bana öyle geliyor ki atların da insanların da hem hemen işe yarayan hem de giderek daha iyi hâle gelen bir yaşı var. Sana karılarını öyle kullananları da gösterebilirim ki onları evlerini birlikte büyütmekte yardımcı ediniyorlar; başkalarını da öyle kullananları ki karıları evlerini elden geldiğince mahvediyor."
πωλοδαμνεῖν με κελεύεις, ὦ Σώκρατες; οὐ μὰ Δίʼ οὐδέν τι μᾶλλον ἢ καὶ γεωργοὺς ἐκ παιδίων ὠνούμενον κατασκευάζειν, ἀλλʼ εἶναί τινές μοι δοκοῦσιν ἡλικίαι καὶ ἵππων καὶ ἀνθρώπων, αἳ εὐθύς τε χρήσιμοί εἰσι καὶ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἐπιδιδόασιν. ἔχω δʼ ἐπιδεῖξαι καὶ γυναιξὶ ταῖς γαμεταῖς τοὺς μὲν οὕτω χρωμένους ὥστε συνεργοὺς ἔχειν αὐτὰς εἰς τὸ συναύξειν τοὺς οἴκους, τοὺς δὲ ᾗ ὅτι πλεῖστον λυμαίνονται.
3.11"Bunda kocayı mı suçlamalı, Sokrates, karıyı mı?" "Koyun çoğunlukla kötü durumdaysa çobanı suçlarız," dedi Sokrates; "at çoğunlukla huysuzluk ediyorsa biniciyi kınarız. Karıya gelince, kocası ona iyi şeyleri öğrettiği hâlde kötü davranıyorsa belki kabahat haklı olarak karınındır; ama kocası güzel ve iyi şeyleri öğretmeden, bunları bilmeyen biri olarak onu kullanıyorsa, kabahat haklı olarak kocanın olmaz mı?
καὶ τούτου πότερα χρή, ὦ Σώκρατες, τὸν ἄνδρα αἰτιᾶσθαι ἢ τὴν γυναῖκα; πρόβατον μέν, ἔφη ὁ Σωκράτης, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἂν κακῶς ἔχῃ, τὸν νομέα αἰτιώμεθα, καὶ ἵππος ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἂν κακουργῇ, τὸν ἱππέα κακίζομεν· τῆς δὲ γυναικός, εἰ μὲν διδασκομένη ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς τἀγαθὰ κακοποιεῖ, ἴσως δικαίως ἂν ἡ γυνὴ τὴν αἰτίαν ἔχοι· εἰ δὲ μὴ διδάσκων τὰ καλὰ κἀγαθὰ ἀνεπιστήμονι τούτων χρῷτο, ἆρʼ οὐ δικαίως ἂν ὁ ἀνὴρ τὴν αἰτίαν ἔχοι;
3.12Her hâlükârda, Kritobulos," dedi, "burada bulunanlar dost olduğumuza göre, bize doğruyu söylemelisin. Önemli işlerden karından daha çoğunu emanet ettiğin başka biri var mı?" "Kimse yok," dedi. "Karınla konuştuğundan daha az konuştuğun biri var mı?"
πάντως δʼ, ἔφη, ὦ Κριτόβουλε (φίλοι γάρ ἐσμεν οἱ παρόντες) ἀπαληθεῦσαι δεῖ πρὸς ἡμᾶς. ἔστιν ὅτῳ ἄλλῳ τῶν σπουδαίων πλείω ἐπιτρέπεις ἢ τῇ γυναικί; οὐδενί, ἔφη. ἔστι δὲ ὅτῳ ἐλάττονα διαλέγῃ ἢ τῇ γυναικί;
3.13"Varsa da pek az," dedi. "Onunla evlendiğinde pek genç bir kızdı, elden geldiğince az şey görmüş ve duymuştu, değil mi?" "Kesinlikle." "Öyleyse söylemesi ya da yapması gerekenlerden bir şey bilmesi, yanlış yapmasından çok daha şaşırtıcı olur."
εἰ δὲ μή, οὐ πολλοῖς γε, ἔφη. ἔγημας δὲ αὐτὴν παῖδα νέαν μάλιστα καὶ ὡς ἐδύνατο ἐλάχιστα ἑωρακυῖαν καὶ ἀκηκουῖαν; μάλιστα. οὐκοῦν πολὺ θαυμαστότερον εἴ τι ὧν δεῖ λέγειν ἢ πράττειν ἐπίσταιτο ἢ εἰ ἐξαμαρτάνοι.
3.14"Peki senin iyi karıları var dediğin kimseler, Sokrates, karılarını kendileri mi terbiye etmiş?" "İncelemekten iyisi yok. Seni Aspasia ile de tanıştıracağım; bütün bunları sana benden daha bilgili bir şekilde gösterir.
οἷς δὲ σὺ λέγεις ἀγαθὰς εἶναι γυναῖκας, ὦ Σώκρατες, ἦ αὐτοὶ ταύτας ἐπαίδευσαν; οὐδὲν οἷον τὸ ἐπισκοπεῖσθαι. συστήσω δέ σοι ἐγὼ καὶ Ἀσπασίαν, ἣ ἐπιστημονέστερον ἐμοῦ σοι ταῦτα πάντα ἐπιδείξει.
3.15Ben, evin iyi bir ortağı olan karının, iyiliğe katkı bakımından kocaya tam denk düştüğünü düşünüyorum. Çünkü mülkler eve çoğunlukla kocanın işleri sayesinde girer, harcamaların çoğu ise karının kilerciliğiyle yapılır; bunlar iyi yürüdüğünde evler büyür, kötü yürüdüğünde küçülür.
νομίζω δὲ γυναῖκα κοινωνὸν ἀγαθὴν οἴκου οὖσαν πάνυ ἀντίρροπον εἶναι τῷ ἀνδρὶ ἐπὶ τὸ ἀγαθόν. ἔρχεται μὲν γὰρ εἰς τὴν οἰκίαν διὰ τῶν τοῦ ἀνδρὸς πράξεων τὰ κτήματα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, δαπανᾶται δὲ διὰ τῶν τῆς γυναικὸς ταμιευμάτων τὰ πλεῖστα· καὶ εὖ μὲν τούτων γιγνομένων αὔξονται οἱ οἶκοι, κακῶς δὲ τούτων πραττομένων οἱ οἶκοι μειοῦνται.
3.16Sanırım öteki epistēmēlerin her birini kayda değer biçimde işleyenleri de sana gösterebilirim, buna ihtiyacın olduğunu düşünüyorsan."
οἶμαι δέ σοι καὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν τοὺς ἀξίως λόγου ἑκάστην ἐργαζομένους ἔχειν ἂν ἐπιδεῖξαί σοι, εἰ τι προσδεῖσθαι νομίζεις.
4.14. Bölüm
"Ama hepsini göstermene ne gerek var, Sokrates?" dedi Kritobulos. "Bütün tekhnēler için olması gerektiği gibi işçiler edinmek kolay değil, bunların hepsinde deneyim kazanmak da mümkün değil. Bana epistēmēlerin en güzel görünenlerini, benim uğraşmama en çok yakışacak olanları, hem kendilerini hem onları yapanları göster; sen de bunları öğreterek elinden gelen yardımı yap."
ἀλλὰ πάσας μὲν τί σε δεῖ ἐπιδεικνύναι, ὦ Σώκρατες; ἔφη ὁ Κριτόβουλος· οὔτε γὰρ κτήσασθαι πασῶν τῶν τεχνῶν ἐργάτας ῥᾴδιον οἵους δεῖ, οὔτε ἔμπειρον γενέσθαι αὐτῶν οἷόν τε, ἀλλʼ αἳ δοκοῦσι κάλλισται τῶν ἐπιστημῶν καὶ ἐμοὶ πρέποι ἂν μάλιστα ἐπιμελομένῳ, ταύτας μοι καὶ αὐτὰς ἐπιδείκνυε καὶ τοὺς πράττοντας αὐτάς, καὶ αὐτὸς δὲ ὅ τι δύνασαι συνωφέλει εἰς ταῦτα διδάσκων.
4.2"Güzel söylüyorsun, Kritobulos," dedi. "'Bayağı' denen tekhnēlerin adı kötüye çıkmıştır; şehirlerde hor görülmeleri de pek yerindedir. Çünkü hem onları yapanların hem de onlarla uğraşanların bedenlerini bozarlar; onları oturmaya, gölgede yaşamaya, kimilerini de bütün günü ateş başında geçirmeye zorlarlar. Bedenler kadınlaştıkça psykhēler de çok daha güçsüz olur.
ἀλλὰ καλῶς, ἔφη, λέγεις, ὦ Κριτόβουλε. καὶ γὰρ αἵ γε βαναυσικαὶ καλούμεναι καὶ ἐπίρρητοί εἰσι καὶ εἰκότως μέντοι πάνυ ἀδοξοῦνται πρὸς τῶν πόλεων. καταλυμαίνονται γὰρ τὰ σώματα τῶν τε ἐργαζομένων καὶ τῶν ἐπιμελομένων, ἀναγκάζουσαι καθῆσθαι καὶ σκιατραφεῖσθαι, ἔνιαι δὲ καὶ πρὸς πῦρ ἡμερεύειν. τῶν δὲ σωμάτων θηλυνομένων καὶ αἱ ψυχαὶ πολὺ ἀρρωστότεραι γίγνονται.
4.3Bayağı denen tekhnēler, dostlarla ve şehirle ilgilenmeye de en az vakit bırakır. Bu yüzden böyle insanlar hem dostlarına karşı kötü davranan hem de vatanlarını kötü savunan kimseler sayılır. Bazı şehirlerde, özellikle savaşçı sayılanlarda, vatandaşlardan hiç kimsenin bayağı tekhnēlerle uğraşmasına izin bile verilmez."
καὶ ἀσχολίας δὲ μάλιστα ἔχουσι καὶ φίλων καὶ πόλεως συνεπιμελεῖσθαι αἱ βαναυσικαὶ καλούμεναι. ὥστε οἱ τοιοῦτοι δοκοῦσι κακοὶ καὶ φίλοις χρῆσθαι καὶ ταῖς πατρίσιν ἀλεξητῆρες εἶναι. καὶ ἐν ἐνίαις μὲν τῶν πόλεων, μάλιστα δὲ ἐν ταῖς εὐπολέμοις δοκούσαις εἶναι, οὐδʼ ἔξεστι τῶν πολιτῶν οὐδενὶ βαναυσικὰς τέχνας ἐργάζεσθαι.
4.4"Peki bize hangileriyle uğraşmamızı öğütlersin, Sokrates?" "Pers kralını örnek almaktan utanmayalım, ne dersin?" dedi Sokrates. "Onun çiftçiliği ve savaş tekhnēsini en güzel ve en zorunlu uğraşlar arasında saydığını, ikisiyle de büyük bir dikkatle ilgilendiğini söylüyorlar." Kritobulos bunu duyunca şöyle dedi: "Pers kralının çiftçilikle de ilgilendiğine inanıyor musun, Sokrates?"
ἡμῖν δὲ δὴ ποίαις συμβουλεύεις, ὦ Σώκρατες, χρῆσθαι; ἆρʼ, ἔφη ὁ Σωκράτης, μὴ αἰσχυνθῶμεν τὸν Περσῶν βασιλέα μιμήσασθαι; ἐκεῖνον γάρ φασιν ἐν τοῖς καλλίστοις τε καὶ ἀναγκαιοτάτοις ἡγούμενον εἶναι ἐπιμελήμασι γεωργίαν τε καὶ τὴν πολεμικὴν τέχνην τούτων ἀμφοτέρων ἰσχυρῶς ἐπιμελεῖσθαι. καὶ ὁ Κριτόβουλος ἀκούσας ταῦτα εἶπε·
4.5"Şöyle incelersek, Kritobulos," dedi Sokrates, "belki ilgilenip ilgilenmediğini anlarız. Savaş işleriyle büyük bir dikkatle ilgilendiğinde anlaşıyoruz: haraç aldığı her kavmin valisine, kaç atlıya, okçuya, sapancıya ve hasır kalkanlı askere yiyecek vermesi gerektiğini buyurmuştur; bunlar hem onun yönettiklerini zapt etmeye yetecek, hem de düşmanlar saldırırsa ülkeyi savunacaktır.
καὶ τοῦτο, ἔφη, πιστεύεις, ὦ Σώκρατες, βασιλέα τὸν Περσῶν γεωργίας τι συνεπιμελεῖσθαι; ὧδʼ ἄν, ἔφη ὁ Σωκράτης, ἐπισκοποῦντες, ὦ Κριτόβουλε, ἴσως ἂν καταμάθοιμεν εἴ τι συνεπιμελεῖται. τῶν μὲν γὰρ πολεμικῶν ἔργων ὁμολογοῦμεν αὐτὸν ἰσχυρῶς ἐπιμελεῖσθαι, ὅτι ἐξ ὁπόσωνπερ ἐθνῶν λαμβάνει ⟨τι⟩, τέταχε τῷ ἄρχοντι ἑκάστῳ εἰς ὁπόσους δεῖ διδόναι τροφὴν ἱππέας καὶ τοξότας καὶ σφενδονήτας καὶ γερροφόρους, οἵτινες τῶν τε ὑπʼ αὐτοῦ ἀρχομένων ἱκανοὶ ἔσονται κρατεῖν καὶ ἂν πολέμιοι ἐπίωσιν,
4.6Bunlardan ayrı olarak kalelerde de muhafızlar besler. Muhafızlara yiyeceği, bununla görevlendirilmiş vali verir; kral ise her yıl paralı askerleri ve silahlanması buyrulmuş ötekileri denetler. Kalelerdekiler dışında hepsini toplanma yeri denen yerde bir araya getirir; kendi oturduğu yerin çevresindekileri kendisi gözden geçirir, uzakta oturanları denetlemeye ise güvendiği adamları gönderir.
ἀρήξουσι τῇ χώρᾳ, χωρὶς δὲ τούτων φύλακας ἐν ταῖς ἀκροπόλεσι τρέφει· καὶ τὴν μὲν τροφὴν τοῖς φρουροῖς δίδωσιν ὁ ἄρχων ᾧ τοῦτο προστέτακται, βασιλεὺς δὲ κατʼ ἐνιαυτὸν ἐξέτασιν ποιεῖται τῶν μισθοφόρων καὶ τῶν ἄλλων οἷς ὡπλίσθαι προστέτακται, καὶ πάντας ἅμα συνάγων πλὴν τοὺς ἐν ταῖς ἀκροπόλεσιν ἔνθα δὴ ὁ σύλλογος καλεῖται· καὶ τοὺς μὲν ἀμφὶ τὴν ἑαυτοῦ οἴκησιν αὐτὸς ἐφορᾷ, τοὺς δὲ πρόσω ἀποικοῦντας πιστοὺς πέμπει ἐπισκοπεῖν·
4.7Kale komutanlarından, bin kişilik birliklerin komutanlarından ve satraplardan, buyrulan sayıyı eksiksiz tutan ve bunları iyi atlar ve silahlarla donatılmış hâlde sunanları hem rütbelerle yükseltir hem de büyük armağanlarla zenginleştirir. Kale komutanlığını ihmal eden ya da ondan çıkar sağlayan yöneticileri bulursa ağır şekilde cezalandırır, görevden alıp yerlerine başka sorumlular atar. Bunu yaptığına göre savaş işleriyle ilgilendiği bize tartışmasız görünüyor.
καὶ οἳ μὲν ἂν φαίνωνται τῶν φρουράρχων καὶ τῶν χιλιάρχων καὶ τῶν σατραπῶν τὸν ἀριθμὸν τὸν τεταγμένον ἔκπλεων ἔχοντες, καὶ τούτους δοκίμοις ἵπποις τε καὶ ὅπλοις κατεσκευασμένους παρέχωσι, τούτους μὲν τοὺς ἄρχοντας καὶ ταῖς τιμαῖς αὔξει καὶ δώροις μεγάλοις καταπλουτίζει, οὓς δʼ ἂν εὕρῃ τῶν ἀρχόντων ἢ καταμελοῦντας τῶν φρουραρχιῶν ἢ κατακερδαίνοντας, τούτους χαλεπῶς κολάζει καὶ παύων τῆς ἀρχῆς ἄλλους ἐπιμελητὰς καθίστησι. τῶν μὲν δὴ πολεμικῶν ἔργων ταῦτα ποιῶν δοκεῖ ἡμῖν ἀναμφιλόγως ἐπιμελεῖσθαι.
4.8Ayrıca ülkenin, içinden geçerken görebildiği kısmını kendisi gözden geçirip sınar; kendisi göremediği kısmı ise güvendiği adamları göndererek denetletir. Yöneticilerden ülkeyi şenlikli, toprağı işlenmiş, her bölgenin yetiştirdiği ağaçlar ve ürünlerle dolu tutanları fark ederse onlara başka topraklar da ekler, armağanlarla süsler, şerefli makamlarla onurlandırır. Ülkeyi atıl ve az nüfuslu gördüğü yöneticileri ise, bu ister sertlikleri, ister küstahlıkları, ister ihmalleri yüzünden olsun, cezalandırıp görevden alır, yerlerine başka yöneticiler atar.
ἔτι δὲ ὁπόσην μὲν τῆς χώρας διελαύνων ἐφορᾷ αὐτός, καὶ δοκιμάζει, ὁπόσην δὲ μὴ αὐτὸς ἐφορᾷ, πέμπων πιστοὺς ἐπισκοπεῖται. καὶ οὓς μὲν ἂν αἰσθάνηται τῶν ἀρχόντων συνοικουμένην τε τὴν χώραν παρεχομένους καὶ ἐνεργὸν οὖσαν τὴν γῆν καὶ πλήρη δένδρων τε ὧν ἑκάστη φέρει καὶ καρπῶν, τούτοις μὲν χώραν τε ἄλλην προστίθησι καὶ δώροις κοσμεῖ καὶ ἕδραις ἐντίμοις γεραίρει, οἷς δʼ ἂν ὁρᾷ ἀργόν τε τὴν χώραν οὖσαν καὶ ὀλιγάνθρωπον ἢ διὰ χαλεπότητα ἢ διʼ ὕβριν ἢ διʼ ἀμέλειαν, τούτους δὲ κολάζων καὶ παύων τῆς ἀρχῆς ἄρχοντας ἄλλους καθίστησι.
4.9Bunu yaptığına göre, toprağın orada oturanlar tarafından işlenmesiyle, muhafızlar tarafından iyi korunmasıyla ilgilendiğinden daha az mı ilgileniyor? Bu iki iş için atanmış yöneticiler de aynı kişiler değil: kimi oturanları ve işçileri yönetip onlardan vergi toplar, kimi de silahlıları ve muhafızları yönetir.
ταῦτα ποιῶν δοκεῖ ἧττον ἐπιμελεῖσθαι ὅπως ἡ γῆ ἐνεργὸς ἔσται ὑπὸ τῶν κατοικούντων ἢ ὅπως εὖ φυλάξεται ὑπὸ τῶν φρουρούντων; καὶ εἰσὶ δʼ αὐτῷ οἱ ἄρχοντες διατεταγμένοι ἐφʼ ἑκάτερον οὐχ οἱ αὐτοί, ἀλλʼ οἱ μὲν ἄρχουσι τῶν κατοικούντων τε καὶ τῶν ἐργατῶν, καὶ δασμοὺς ἐκ τούτων ἐκλέγουσιν, οἱ δʼ ἄρχουσι τῶν ὡπλισμένων ⟨τε καὶ τῶν⟩ φρουρῶν.
4.10Kale komutanı ülkeyi yeterince savunmazsa, oturanların yöneticisi ve işlerle ilgilenen kişi, muhafız olmadığı için çalışamadıklarını söyleyerek kale komutanını şikâyet eder; kale komutanı işlere barış sağladığı hâlde yönetici ülkeyi az nüfuslu ve atıl bırakırsa bu kez onu kale komutanı şikâyet eder.
κἂν μὲν ὁ φρούραρχος μὴ ἱκανῶς τῇ χώρᾳ ἀρήγῃ, ὁ τῶν ἐνοικούντων ἄρχων καὶ τῶν ἔργων ἐπιμελούμενος κατηγορεῖ τοῦ φρουράρχου, ὅτι οὐ δύνανται ἐργάζεσθαι διὰ τὴν ἀφυλαξίαν, ἂν δὲ παρέχοντος τοῦ φρουράρχου εἰρήνην τοῖς ἔργοις ὁ ἄρχων ὀλιγάνθρωπόν τε παρέχηται καὶ ἀργὸν τὴν χώραν, τούτου αὖ κατηγορεῖ ὁ φρούραρχος.
4.11Çünkü ülkeyi kötü işleyenler hemen hemen ne muhafızları besleyebilir ne vergileri ödeyebilir. Bir satrap atanan yerde ise bu ikisiyle de o ilgilenir."
καὶ γὰρ σχεδόν τι οἱ κακῶς τὴν χώραν ἐργαζόμενοι οὔτε τοὺς φρουροὺς τρέφουσιν οὔτε τοὺς δασμοὺς δύνανται ἀποδιδόναι. ὅπου δʼ ἂν σατράπης καθιστῆται, οὗτος ἀμφοτέρων τούτων ἐπιμελεῖται.
4.12Bunun üzerine Kritobulos şöyle dedi: "Kral bunları yapıyorsa, Sokrates, bence çiftçilik işleriyle savaş işlerinden hiç de az ilgilenmiyor."
ἐκ τούτων ὁ Κριτόβουλος εἶπεν· οὐκοῦν εἰ μὲν δὴ ταῦτα ποιεῖ βασιλεύς, ὦ Σώκρατες, οὐδὲν ἔμοιγε δοκεῖ ἧττον τῶν γεωργικῶν ἔργων ἐπιμελεῖσθαι ἢ τῶν πολεμικῶν.
4.13"Bundan başka," dedi Sokrates, "oturduğu ve uğradığı bütün ülkelerde paradeisos denen, toprağın yetiştirmek istediği bütün güzel ve iyi şeylerle dolu bahçelerin olmasıyla ilgilenir; mevsim engel olmadıkça vaktinin çoğunu da bu bahçelerde geçirir."
ἔτι δὲ πρὸς τούτοις, ἔφη ὁ Σωκράτης, ἐν ὁπόσαις τε χώραις ἐνοικεῖ καὶ εἰς ὁπόσας ἐπιστρέφεται, ἐπιμελεῖται τούτων ὅπως κῆποί τε ἔσονται, οἱ παράδεισοι καλούμενοι, πάντων καλῶν τε κἀγαθῶν μεστοὶ ὅσα ἡ γῆ φύειν θέλει, καὶ ἐν τούτοις αὐτὸς τὰ πλεῖστα διατρίβει, ὅταν μὴ ἡ ὥρα τοῦ ἔτους ἐξείργῃ.
4.14"Zeus hakkı için, Sokrates," dedi Kritobulos, "vakit geçirdiği yerlerde paradeisosların ağaçlarla ve toprağın yetiştirdiği bütün öteki güzel şeylerle en güzel şekilde donatılmasıyla da ilgilenmesi gerekir elbet."
νὴ Δίʼ, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, ἀνάγκη τοίνυν, ὦ Σώκρατες, ἔνθα γε διατρίβει αὐτός, καὶ ὅπως ὡς κάλλιστα κατεσκευασμένοι ἔσονται οἱ παράδεισοι ἐπιμελεῖσθαι δένδρεσι καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασι καλοῖς ὅσα ἡ γῆ φύει.
4.15"Bazıları," dedi Sokrates, "kralın armağan dağıtırken önce savaşta iyi olanları çağırdığını söyler, çünkü savunacak kimse olmazsa çok toprak sürmenin faydası yoktur; ikinci olarak da toprakları en iyi şekilde donatıp işleyenleri çağırır, çünkü çalışanlar olmazsa yiğitler de yaşayamaz der.
φασὶ δέ τινες, ἔφη ὁ Σωκράτης, ὦ Κριτόβουλε, καὶ ὅταν δῶρα διδῷ ὁ βασιλεύς, πρῶτον μὲν εἰσκαλεῖν τοὺς πολέμῳ ἀγαθοὺς γεγονότας, ὅτι οὐδὲν ὄφελος πολλὰ ἀροῦν, εἰ μὴ εἶεν οἱ ἀρήξοντες· δεύτερον δὲ τοὺς κατασκευάζοντας τὰς χώρας ἄριστα καὶ ἐνεργοὺς ποιοῦντας, λέγοντα ὅτι οὐδʼ ἂν οἱ ἄλκιμοι δύναιντο ζῆν, εἰ μὴ εἶεν οἱ ἐργαζόμενοι.
4.16En büyük ünü kazanmış kral olan Kyros'un da bir keresinde armağan almaya çağrılanlara, her iki armağanı da haklı olarak kendisinin alması gerektiğini söylediği anlatılır; çünkü toprağı donatmakta da, donatılmış olanı savunmakta da en iyisi kendisiymiş."
λέγεται δὲ καὶ Κῦρός ποτε, ὅσπερ εὐδοκιμώτατος δὴ βασιλεὺς γεγένηται, εἰπεῖν τοῖς ἐπὶ τὰ δῶρα κεκλημένοις ὅτι αὐτὸς ἂν δικαίως τὰ ἀμφοτέρων δῶρα λαμβάνοι· κατασκευάζειν τε γὰρ ἄριστος εἶναι ἔφη χώραν καὶ ἀρήγειν τοῖς κατεσκευασμένοις.
4.17"Bunu söylediyse Kyros, Sokrates," dedi Kritobulos, "toprakları işleyip donatmakla, savaşçı olmakla övündüğünden az övünmüyordu."
Κῦρος μὲν τοίνυν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, ὦ Σώκρατες, καὶ ἐπηγάλλετο οὐδὲν ἧττον, εἰ ταῦτα ἔλεγεν, ἐπὶ τῷ χώρας ἐνεργοὺς ποιεῖν καὶ κατασκευάζειν ἢ ἐπὶ τῷ πολεμικὸς εἶναι.
4.18"Zeus hakkı için, evet," dedi Sokrates; "Kyros yaşasaydı en iyi yönetici olacağa benziyor. Bunun daha birçok kanıtını verdi; hele krallık için kardeşiyle savaşmaya giderken Kyros'un yanından krala hiç kimsenin kaçmadığı, kralın yanından ise on binlercesinin Kyros'a geçtiği anlatılır.
καὶ ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Σωκράτης, Κῦρός γε, εἰ ἐβίωσεν, ἄριστος ἂν δοκεῖ ἄρχων γενέσθαι· καὶ τούτου τεκμήρια ἄλλα τε πολλὰ παρέσχηται καὶ ὁπότε περὶ τῆς βασιλείας τῷ ἀδελφῷ ἐπορεύετο μαχούμενος, παρὰ μὲν Κύρου οὐδεὶς λέγεται αὐτομολῆσαι πρὸς βασιλέα, παρὰ δὲ βασιλέως πολλαὶ μυριάδες πρὸς Κῦρον.
4.19Bence bir yöneticinin aretēsinin büyük bir kanıtı da, insanların ona isteyerek itaat etmesi ve tehlikelerde yanında kalmak istemesidir. Onun dostları da sağken onunla birlikte savaştı, ölünce de cesedinin başında savaşarak hepsi onunla birlikte öldü; Ariaios hariç. Ariaios da o sırada sol kanatta bulunuyordu.
ἐγὼ δὲ καὶ τοῦτο ἡγοῦμαι μέγα τεκμήριον ἄρχοντος ἀρετῆς εἶναι, ᾧ ἂν ἑκόντες πείθωνται καὶ ἐν τοῖς δεινοῖς παραμένειν ἐθέλωσιν. ἐκείνῳ δὲ καὶ οἱ φίλοι ζῶντί τε συνεμάχοντο καὶ ἀποθανόντι συναπέθανον πάντες περὶ τὸν νεκρὸν μαχόμενοι πλὴν Ἀριαίου· Ἀριαῖος δʼ ἔτυχεν ἐπὶ τῷ εὐωνύμῳ κέρατι τεταγμένος.
4.20Bu Kyros'un, müttefiklerden gelen armağanları getiren Lysandros'a başka iltifatlar yanında Sardeis'teki paradeisosu da gösterdiği anlatılır; bunu Lysandros bir zaman Megara'da bir dostuna kendisi anlatmış.
οὗτος τοίνυν ὁ Κῦρος λέγεται Λυσάνδρῳ, ὅτε ἦλθεν ἄγων αὐτῷ τὰ παρὰ τῶν συμμάχων δῶρα, ἄλλα τε φιλοφρονεῖσθαι, ὡς αὐτὸς ἔφη ὁ Λύσανδρος ξένῳ ποτέ τινι ἐν Μεγάροις διηγούμενος, καὶ τὸν ἐν Σάρδεσι παράδεισον ἐπιδεικνύναι αὐτὸν ἔφη.
4.21Lysandros ağaçların güzelliğine, eşit aralıklarla dikilmelerine, ağaç sıralarının dosdoğru, her şeyin güzelce düzgün açılı olmasına, gezinirken onlara eşlik eden pek çok tatlı kokuya hayran kalmış ve hayranlığını şöyle dile getirmiş: "Kyros, ben bütün bunlara güzelliklerinden ötürü hayranım, ama senin için bunların her birini ölçüp düzenleyene çok daha hayranım."
ἐπεὶ δὲ ἐθαύμαζεν αὐτὸν ὁ Λύσανδρος ὡς καλὰ μὲν τὰ δένδρα εἴη, διʼ ἴσου δὲ τὰ πεφυτευμένα, ὀρθοὶ δὲ οἱ στίχοι τῶν δένδρων, εὐγώνια δὲ πάντα καλῶς εἴη, ὀσμαὶ δὲ πολλαὶ καὶ ἡδεῖαι συμπαρομαρτοῖεν αὐτοῖς περιπατοῦσι, καὶ ταῦτα θαυμάζων εἶπεν· ἀλλʼ ἐγώ τοι, ὦ Κῦρε, πάντα μὲν ⟨ταῦτα⟩ θαυμάζω ἐπὶ τῷ κάλλει, πολὺ δὲ μᾶλλον ἄγαμαι τοῦ καταμετρήσαντός σοι καὶ διατάξαντος ἕκαστα τούτων·
4.22Kyros bunu duyunca sevinmiş ve şöyle demiş: "Lysandros, bunların hepsini ben ölçtüm, ben düzenledim; bazılarını kendim de diktim."
ἀκούσαντα δὲ ταῦτα τὸν Κῦρον ἡσθῆναί τε καὶ εἰπεῖν· ταῦτα τοίνυν, ὦ Λύσανδρε, ἐγὼ πάντα καὶ διεμέτρησα καὶ διέταξα, ἔστι δʼ αὐτῶν, φάναι, ἃ καὶ ἐφύτευσα αὐτός.
4.23Lysandros, kendi anlattığına göre, ona bakıp giysilerinin güzelliğini görmüş, kokusunu almış, gerdanlıklarının, bileziklerinin ve üzerindeki öteki süslerin güzelliğini fark etmiş ve şöyle demiş: "Ne diyorsun, Kyros? Bunlardan bazılarını kendi ellerinle mi diktin?"
καὶ ὁ Λύσανδρος ἔφη, ἀποβλέψας εἰς αὐτὸν καὶ ἰδὼν τῶν τε ἱματίων τὸ κάλλος ὧν εἶχε καὶ τῆς ὀσμῆς αἰσθόμενος καὶ τῶν στρεπτῶν καὶ τῶν ψελίων τὸ κάλλος καὶ τοῦ ἄλλου κόσμου οὗ εἶχεν, εἰπεῖν· τί λέγεις, φάναι, ὦ Κῦρε; ἦ γὰρ σὺ ταῖς σαῖς χερσὶ τούτων τι ἐφύτευσας;
4.24Kyros da şöyle cevap vermiş: "Buna şaşıyor musun, Lysandros? Mithra adına yemin ederim ki sağlığım yerindeyken, savaş ya da çiftçilik işlerinden birine çalışarak ya da her zaman bir şeyde üstün gelmeye uğraşarak terlemeden hiç akşam yemeği yemedim."
καὶ τὸν Κῦρον ἀποκρίνασθαι· θαυμάζεις τοῦτο, [;ἔφη,]; ὦ Λύσανδρε; ὄμνυμί σοι τὸν Μίθρην, ὅτανπερ ὑγιαίνω, μηπώποτε δειπνῆσαι πρὶν ἱδρῶσαι ἢ τῶν πολεμικῶν τι ἢ τῶν γεωργικῶν ἔργων μελετῶν ἢ ἀεὶ ἕν γέ τι φιλοτιμούμενος.
4.25Lysandros, kendi söylediğine göre, bunu duyunca onun elini sıkıp şöyle demiş: "Kyros, bence mesut olman haklı; çünkü iyi bir adam olarak mesutsun."
καὶ αὐτὸς μέντοι ἔφη ὁ Λύσανδρος ἀκούσας ταῦτα δεξιώσασθαί τε αὐτὸν καὶ εἰπεῖν· δικαίως μοι δοκεῖς, ὦ Κῦρε, εὐδαίμων εἶναι· ἀγαθὸς γὰρ ὢν ἀνὴρ εὐδαιμονεῖς.
5.15. Bölüm
"Bunları anlatıyorum, Kritobulos," dedi Sokrates, "çünkü pek talihli olanlar bile çiftçilikten uzak duramaz. Onunla uğraşmak hem bir tür keyif, hem evin büyümesi, hem de bedeni, hür bir adama yakışan her şeyi yapabilecek şekilde idmana sokmak gibi görünüyor.
ταῦτα δέ, ὦ Κριτόβουλε, ἐγὼ διηγοῦμαι, ἔφη ὁ Σωκράτης, ὅτι τῆς γεωργίας οὐδʼ οἱ πάνυ μακάριοι δύνανται ἀπέχεσθαι. ἔοικε γὰρ ἡ ἐπιμέλεια αὐτῆς εἶναι ἅμα τε ἡδυπάθειά τις καὶ οἴκου αὔξησις καὶ σωμάτων ἄσκησις εἰς τὸ δύνασθαι ὅσα ἀνδρὶ ἐλευθέρῳ προσήκει.
5.2Önce, insanların yaşamak için ihtiyaç duyduklarını toprak, işleyenlere verir; keyif sürmeye yarayanları da üstüne ekler.
πρῶτον μὲν γὰρ ἀφʼ ὧν ζῶσιν οἱ ἄνθρωποι, ταῦτα ἡ γῆ φέρει ἐργαζομένοις, καὶ ἀφʼ ὧν τοίνυν ἡδυπαθοῦσι, προσεπιφέρει·
5.3Sonra sunakları ve heykelleri süslemeye, insanların kendilerini süslemeye yarayan şeyleri de en tatlı kokular ve manzaralarla birlikte sağlar. Sonra birçok katığın kimini yetiştirir, kimini besler; çünkü hayvancılık tekhnēsi de çiftçiliğe bağlıdır; böylece hem kurban kesip tanrıları hoşnut edebilir hem kendimiz kullanabiliriz.
ἔπειτα δὲ ὅσοις κοσμοῦσι βωμοὺς καὶ ἀγάλματα καὶ οἷς αὐτοὶ κοσμοῦνται, καὶ ταῦτα μετὰ ἡδίστων ὀσμῶν καὶ θεαμάτων παρέχει· ἔπειτα δὲ ὄψα πολλὰ τὰ μὲν φύει, τὰ δὲ τρέφει· καὶ γὰρ ἡ προβατευτικὴ τέχνη συνῆπται τῇ γεωργίᾳ, ὥστε ἔχειν καὶ θεοὺς ἐξαρέσκεσθαι θύοντας καὶ αὐτοὺς χρῆσθαι.
5.4İyi şeyleri bol bol verirken onları yumuşaklıkla almaya izin vermez; kışın soğuğuna, yazın sıcağına katlanmaya alıştırır. Elleriyle kendisi çalışanları idmana sokarak güçlerini artırır; işi gözetimle yürütenleri ise sabah erkenden kaldırıp hızlı yürümeye zorlayarak erkekçe kılar. Çünkü tarlada da şehirde de en önemli işlerin hep bir vakti vardır.
παρέχουσα δʼ ἀφθονώτατα τἀγαθὰ οὐκ ἐᾷ ταῦτα μετὰ μαλακίας λαμβάνειν, ἀλλὰ ψύχη τε χειμῶνος καὶ θάλπη θέρους ἐθίζει καρτερεῖν. καὶ τοὺς μὲν αὐτουργοὺς διὰ τῶν χειρῶν γυμνάζουσα ἰσχὺν αὐτοῖς προστίθησι, τοὺς δὲ τῇ ἐπιμελείᾳ γεωργοῦντας ἀνδρίζει πρῴ τε ἐγείρουσα καὶ πορεύεσθαι σφοδρῶς ἀναγκάζουσα. καὶ γὰρ ἐν τῷ χώρῳ καὶ ἐν τῷ ἄστει ἀεὶ ἐν ὥρᾳ αἱ ἐπικαιριώταται πράξεις εἰσίν.
5.5Sonra biri şehri atla savunmak isterse, atı beslemek için en elverişli iş çiftçiliktir; yaya savunmak isterse, bedeni güçlü kılar. Toprak, köpeklere kolayca yiyecek sağlayıp av hayvanlarını da besleyerek insanı ava da heveslendirir.
ἔπειτα ἄν τε σὺν ἵππῳ ἀρήγειν τις τῇ πόλει βούληται, τὸν ἵππον ἱκανωτάτη ἡ γεωργία συντρέφειν, ἄν τε πεζῇ, σφοδρὸν τὸ σῶμα παρέχει· θήραις τε ἐπιφιλοπονεῖσθαι συνεπαίρει τι ἡ γῆ καὶ κυσὶν εὐπέτειαν τροφῆς παρέχουσα καὶ θηρία συμπαρατρέφουσα.
5.6Çiftçilikten fayda gören atlar ve köpekler de karşılığında araziye fayda sağlar: at, onunla ilgilenen kişiyi sabah erken işinin başına taşır ve geç saate kadar kalabilmesini sağlar; köpekler de yabani hayvanları ürünlere ve koyunlara zarar vermekten alıkoyar, ıssızlıkta güvenlik sağlar.
ὠφελούμενοι δὲ καὶ οἱ ἵπποι καὶ αἱ κύνες ἀπὸ τῆς γεωργίας ἀντωφελοῦσι τὸν χῶρον, ὁ μὲν ἵππος πρῴ τε κομίζων τὸν κηδόμενον εἰς τὴν ἐπιμέλειαν καὶ ἐξουσίαν παρέχων ὀψὲ ἀπιέναι, αἱ δὲ κύνες τά τε θηρία ἀπερύκουσαι ἀπὸ λύμης καρπῶν καὶ προβάτων καὶ τῇ ἐρημίᾳ τὴν ἀσφάλειαν συμπαρέχουσαι.
5.7Toprak, ürünlerini ortada, güçlü olan alsın diye yetiştirdiğinden çiftçileri ülkeyi silahla savunmaya da bir ölçüde kışkırtır.
παρορμᾷ δέ τι καὶ εἰς τὸ ἀρήγειν σὺν ὅπλοις τῇ χώρᾳ καὶ ἡ γῆ τοὺς γεωργοὺς ἐν τῷ μέσῳ τοὺς καρποὺς τρέφουσα τῷ κρατοῦντι λαμβάνειν.
5.8Koşmaya, atmaya, sıçramaya hangi tekhnē insanı çiftçilikten daha yetkin kılar? Hangi tekhnē emek verene daha cömertçe karşılık verir? Hangisi kendisiyle ilgileneni daha tatlı karşılar, yanına gelene neye ihtiyacı varsa alsın diye uzatır?
καὶ δραμεῖν δὲ καὶ βαλεῖν καὶ πηδῆσαι τίς ἱκανωτέρους τέχνη γεωργίας παρέχεται; τίς δὲ τοῖς ἐργαζομένοις πλείω τέχνη ἀντιχαρίζεται; τίς δὲ ἥδιον τὸν ἐπιμελόμενον δέχεται προτείνουσα προσιόντι λαβεῖν ὅ τι χρῄζει;
5.9Hangisi yabancıları daha cömertçe ağırlar? Kışı bol ateş ve sıcak banyolarla geçirmek için bir kır yerinden daha elverişli neresi var? Yazı sular, rüzgârlar ve gölgelerle geçirmek için tarladan daha tatlı neresi?
τίς δὲ ξένους ἀφθονώτερον δέχεται; χειμάσαι δὲ πυρὶ ἀφθόνῳ καὶ θερμοῖς λουτροῖς ποῦ πλείων εὐμάρεια ἢ ἐν χώρῳ τῳ; ποῦ δὲ ἥδιον θερίσαι ὕδασί τε καὶ πνεύμασι καὶ σκιαῖς ἢ κατʼ ἀγρόν;
5.10Başka hangisi tanrılara daha yakışır turfanda adaklar sunar, ya da daha bol bayramlar gösterir? Hangisi hizmetkârlara daha sevimli, karıya daha tatlı, çocuklara daha özlenen, dostlara daha hoş gelir?
τίς δὲ ἄλλη θεοῖς ἀπαρχὰς πρεπωδεστέρας παρέχει ἢ ἑορτὰς πληρεστέρας ἀποδεικνύει; τίς δὲ οἰκέταις προσφιλεστέρα ἢ γυναικὶ ἡδίων ἢ τέκνοις ποθεινοτέρα ἢ φίλοις εὐχαριστοτέρα;
5.11Hür bir insanın bundan daha tatlı bir mülke sahip olması ya da bundan daha tatlı, hayat için daha faydalı bir uğraş bulması bana şaşılacak bir şey gibi geliyor.
ἐμοὶ μὲν θαυμαστὸν δοκεῖ εἶναι εἴ τις ἐλεύθερος ἄνθρωπος ἢ κτῆμά τι τούτου ἥδιον κέκτηται ἢ ἐπιμέλειαν ἡδίω τινὰ ταύτης ηὕρηκεν ἢ ὠφελιμωτέραν εἰς τὸν βίον.
5.12Üstelik toprak tanrıça olduğu için, öğrenebilenlere adaleti de öğretir; çünkü ona en iyi hizmet edenlere karşılığında en çok iyiliği yapar.
ἔτι δὲ ἡ γῆ θεὸς οὖσα τοὺς δυναμένους καταμανθάνειν καὶ δικαιοσύνην διδάσκει· τοὺς γὰρ ἄριστα θεραπεύοντας αὐτὴν πλεῖστα ἀγαθὰ ἀντιποιεῖ.
5.13Çiftçilikle uğraşıp sert ve erkekçe yetişenler bir gün kalabalık ordular yüzünden işlerinden yoksun kalsalar bile, hem psykhēce hem bedence iyi hazırlandıkları için, bir tanrı engel olmazsa, kendilerini engelleyenlerin topraklarına gidip geçineceklerini oradan alabilirler. Savaşta yiyeceği çiftçilik aletleriyle aramaktansa silahlarla aramak çoğu zaman daha güvenlidir de.
ἐὰν δʼ ἄρα καὶ ὑπὸ πλήθους ποτὲ στρατευμάτων τῶν ἔργων στερηθῶσιν οἱ ἐν τῇ γεωργίᾳ ἀναστρεφόμενοι καὶ σφοδρῶς καὶ ἀνδρικῶς παιδευόμενοι, οὗτοι εὖ παρεσκευασμένοι καὶ τὰς ψυχὰς καὶ τὰ σώματα, ἂν μὴ θεὸς ἀποκωλύῃ, δύνανται ἰόντες εἰς τὰς τῶν ἀποκωλυόντων λαμβάνειν ἀφʼ ὧν θρέψονται. πολλάκις δʼ ἐν τῷ πολέμῳ καὶ ἀσφαλέστερόν ἐστι σὺν τοῖς ὅπλοις τὴν τροφὴν μαστεύειν ἢ σὺν τοῖς γεωργικοῖς ὀργάνοις.
5.14Çiftçilik birbirine yardım etmeyi de öğretir. Çünkü düşmanın üzerine insanlarla birlikte gitmek gerekir, toprağı işlemek de insanlarla birlikte yapılır.
συμπαιδεύει δὲ καὶ εἰς τὸ ἐπαρκεῖν ἀλλήλοις ἡ γεωργία. ἐπί τε γὰρ τοὺς πολεμίους σὺν ἀνθρώποις δεῖ ἰέναι, τῆς τε γῆς σὺν ἀνθρώποις ἐστὶν ἡ ἐργασία.
5.15Bu yüzden iyi çiftçilik yapacak olan, işçilerini hem istekli hem itaate hazır hâle getirmelidir; düşmana asker götüren de aynı şeyleri sağlamalıdır: iyilerin yapması gerekeni yapanlara armağan vererek, düzeni bozanları cezalandırarak.
τὸν οὖν μέλλοντα εὖ γεωργήσειν δεῖ τοὺς ἐργαστῆρας καὶ προθύμους παρασκευάζειν καὶ πείθεσθαι θέλοντας· τὸν δὲ ἐπὶ πολεμίους ἄγοντα ταὐτὰ δεῖ μηχανᾶσθαι δωρούμενόν τε τοῖς ποιοῦσιν ἃ δεῖ ποιεῖν τοὺς ἀγαθοὺς καὶ κολάζοντα τοὺς ἀτακτοῦντας.
5.16Çiftçinin de işçilerini, komutanın askerlerini teşvik ettiğinden daha az teşvik etmemesi gerekir. Köleler de iyi umutlara hürlerden daha az değil, hatta daha çok ihtiyaç duyar ki kalmak istesinler.
καὶ παρακελεύεσθαι δὲ πολλάκις οὐδὲν ἧττον δεῖ τοῖς ἐργάταις τὸν γεωργὸν ἢ τὸν στρατηγὸν τοῖς στρατιώταις· καὶ ἐλπίδων δὲ ἀγαθῶν οὐδὲν ἧττον οἱ δοῦλοι τῶν ἐλευθέρων δέονται, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον, ὅπως μένειν ἐθέλωσι.
5.17Çiftçiliğin öteki tekhnēlerin anası ve sütannesi olduğunu söyleyen de güzel söylemiş. Çünkü çiftçilik iyi giderse öteki tekhnēlerin hepsi de güçlenir; toprağın çorak kalmak zorunda kaldığı yerde ise öteki tekhnēler de hem karada hem denizde neredeyse söner."
καλῶς δὲ κἀκεῖνος εἶπεν ὃς ἔφη τὴν γεωργίαν τῶν ἄλλων τεχνῶν μητέρα καὶ τροφὸν εἶναι. εὖ μὲν γὰρ φερομένης τῆς γεωργίας ἔρρωνται καὶ αἱ ἄλλαι τέχναι ἅπασαι, ὅπου δʼ ἂν ἀναγκασθῇ ἡ γῆ χερσεύειν, ἀποσβέννυνται καὶ αἱ ἄλλαι τέχναι σχεδόν τι καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν.
5.18Bunları duyan Kritobulos şöyle dedi: "Bunları güzel söylüyorsun bence, Sokrates. Ama çiftçilikteki işlerin çoğunu insanın önceden kestiremeyeceği açık. Dolu, kırağı, kuraklık, aşırı yağmurlar, pas hastalığı ve başka şeyler çoğu zaman iyi tasarlanmış ve iyi yapılmış işleri boşa çıkarır; en güzel şekilde beslenmiş koyunları da bazen gelen bir hastalık en kötü şekilde yok eder."
ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ Κριτόβουλος εἶπεν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔμοιγε, ὦ Σώκρατες, καλῶς δοκεῖς λέγειν· ὅτι δὲ τῆς γεωργικῆς τὰ πλεῖστά ἐστιν ἀνθρώπῳ ἀδύνατα προνοῆσαι, ⟨δῆλον·⟩ καὶ γὰρ χάλαζαι καὶ πάχναι ἐνίοτε καὶ αὐχμοὶ καὶ ὄμβροι ἐξαίσιοι καὶ ἐρυσῖβαι καὶ ἄλλα πολλάκις τὰ καλῶς ἐγνωσμένα καὶ πεποιημένα ἀφαιροῦνται· καὶ πρόβατα δʼ ἐνίοτε κάλλιστα τεθραμμένα νόσος ἐλθοῦσα κάκιστα ἀπώλεσεν.
5.19Bunları duyan Sokrates şöyle dedi: "Ben de sanıyordum ki, Kritobulos, tanrıların çiftçilik işlerine de savaş işlerinden az hükmetmediğini biliyorsun. Savaştakilerin, savaş işlerine girişmeden önce tanrıları hoşnut ettiklerini, neyi yapıp neyi yapmamaları gerektiğini kurbanlarla ve kuş işaretleriyle sorduklarını görüyorsun sanırım.
ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ Σωκράτης εἶπεν· ἀλλʼ ᾤμην ἔγωγέ σε, ὦ Κριτόβουλε, εἰδέναι ὅτι οἱ θεοὶ οὐδὲν ἧττόν εἰσι κύριοι τῶν ἐν τῇ γεωργίᾳ ἔργων ἢ τῶν ἐν τῷ πολέμῳ. καὶ τοὺς μὲν ἐν τῷ πολέμῳ ὁρᾷς, οἶμαι, πρὸ τῶν πολεμικῶν πράξεων ἐξαρεσκομένους τοὺς θεοὺς καὶ ἐπερωτῶντας θυσίαις καὶ οἰωνοῖς ὅ τι τε χρὴ ποιεῖν καὶ ὅ τι μή·
5.20Çiftçilik işleri için tanrıların gönlünü almanın daha az gerekli olduğunu mu sanıyorsun? İyi bil ki," dedi, "itidalli insanlar yaş ve kuru ürünleri, öküzleri, atları, koyunları, kısacası bütün mülkleri için tanrılara hizmet ederler."
περὶ δὲ τῶν γεωργικῶν πράξεων ἧττον οἴει δεῖν τοὺς θεοὺς ἱλάσκεσθαι; εὖ γὰρ ἴσθι, ἔφη, ὅτι οἱ σώφρονες καὶ ὑπὲρ ὑγρῶν καὶ ξηρῶν καρπῶν καὶ βοῶν καὶ ἵππων καὶ προβάτων καὶ ὑπὲρ πάντων γε δὴ τῶν κτημάτων τοὺς θεοὺς θεραπεύουσιν.
6.16. Bölüm
"Bunu güzel söylüyorsun bence, Sokrates," dedi, "her işe tanrılarla birlikte başlamaya çalışmamızı öğütlerken; çünkü tanrılar barış işlerine de savaş işlerinden az hükmetmiyor. Bunu böyle yapmaya çalışacağız. Sen de ev idaresi üzerine konuşurken bıraktığın yerden devam edip ardından geleni sonuna kadar anlatmaya çalış. Çünkü şimdiye kadar söylediklerini dinledikten sonra nasıl yaşamam gerektiğini öncekinden biraz daha iyi seçebildiğimi sanıyorum."
ἀλλὰ ταῦτα μέν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καλῶς μοι δοκεῖς λέγειν κελεύων πειρᾶσθαι σὺν τοῖς θεοῖς ἄρχεσθαι παντὸς ἔργου, ὡς τῶν θεῶν κυρίων ὄντων οὐδὲν ἧττον τῶν εἰρηνικῶν ἢ τῶν πολεμικῶν ἔργων. ταῦτα μὲν οὖν πειρασόμεθα οὕτω ποιεῖν. σὺ δʼ ἡμῖν ἔνθεν λέγων περὶ τῆς οἰκονομίας ἀπέλιπες, πειρῶ τὰ τούτων ἐχόμενα διεκπεραίνειν, ὡς καὶ νῦν μοι δοκῶ ἀκηκοὼς ὅσα εἶπες μᾶλλόν τι ἤδη διορᾶν ἢ πρόσθεν ὅ τι χρὴ ποιοῦντα βιοτεύειν.
6.2"Peki," dedi Sokrates, "önce anlaşarak ele aldığımız şeylerin üzerinden geçsek de, elimizden gelirse geri kalanını da yine anlaşarak ele almaya çalışsak, nasıl olur?"
τί οὖν, ἔφη ὁ Σωκράτης, ἄρα, εἰ πρῶτον μὲν ἐπανέλθοιμεν ὅσα συνομολογοῦντες διεληλύθαμεν, ἵνʼ, ἄν πως δυνώμεθα, πειραθῶμεν οὕτω καὶ τὰ λοιπὰ διεξιέναι συνομολογοῦντες;
6.3"Mal ortaklığı yapanların hesabı tartışmasız gözden geçirmesi nasıl hoşsa," dedi Kritobulos, "söz ortaklığı yapanların da konuştukları konuları anlaşarak ele alması öyle hoştur."
ἡδὺ γοῦν ἐστιν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, ὥσπερ καὶ χρημάτων κοινωνήσαντας ἀναμφιλόγως διελθεῖν, οὕτω καὶ λόγων κοινωνοῦντας περὶ ὧν ἂν διαλεγώμεθα συνομολογοῦντας διεξιέναι.
6.4"Ev idaresinin bir epistēmēnin adı olduğuna karar vermiştik," dedi Sokrates; "bu epistēmē de insanların evlerini büyütebildiği epistēmē olarak görünmüştü; ev de bize mülkün tamamıyla aynı şey olarak görünmüştü; mülke de herkese hayatta faydalı olan şey demiştik; faydalı şeylerin de insanın kullanmayı bildiği şeylerin hepsi olduğu ortaya çıkmıştı.
οὐκοῦν, ἔφη ὁ Σωκράτης, ἐπιστήμης μέν τινος ἔδοξεν ἡμῖν ὄνομα εἶναι ἡ οἰκονομία, ἡ δὲ ἐπιστήμη αὕτη ἐφαίνετο ᾗ οἴκους δύνανται αὔξειν ἄνθρωποι, οἶκος δʼ ἡμῖν ἐφαίνετο ὅπερ κτῆσις ἡ σύμπασα, κτῆσιν δὲ τοῦτο ἔφαμεν εἶναι ὅ τι ἑκάστῳ εἴη ὠφέλιμον εἰς τὸν βίον, ὠφέλιμα δὲ ὄντα ηὑρίσκετο πάντα ὁπόσοις τις ἐπίσταιτο χρῆσθαι.
6.5Bütün epistēmēleri öğrenmemizin mümkün olmadığını düşünmüştük; şehirlerle birlikte bayağı denen tekhnēleri de reddetmiştik, çünkü hem bedenleri bozuyor hem psykhēleri kırıyor görünüyorlar.
πάσας μὲν οὖν τὰς ἐπιστήμας οὔτε μαθεῖν οἷόν τε ἡμῖν ἐδόκει, συναπεδοκιμάζομέν τε ταῖς πόλεσι τὰς βαναυσικὰς καλουμένας τέχνας, ὅτι καὶ τὰ σώματα καταλυμαίνεσθαι δοκοῦσι καὶ τὰς ψυχὰς καταγνύουσι.
6.6Bunun en açık kanıtının şu olacağını söylemiştik: düşmanlar ülkeye girerken biri çiftçileri ve zanaatkârları ayrı ayrı oturtup, ülkeyi savunmayı mı, yoksa toprağı bırakıp surları korumayı mı uygun bulduklarını sorsa.
τεκμήριον δὲ σαφέστατον γενέσθαι ἂν τούτου ἔφαμεν, εἰ πολεμίων εἰς τὴν χώραν ἰόντων διακαθίσας τις τοὺς γεωργοὺς καὶ τοὺς τεχνίτας χωρὶς ἑκατέρους ἐπερωτῴη πότερα δοκεῖ ἀρήγειν τῇ χώρᾳ ἢ ὑφεμένους τῆς γῆς τὰ τείχη διαφυλάττειν.
6.7Böyle bir durumda toprakla uğraşanların savunmaya oy vereceğini, zanaatkârların ise savaşmayıp alıştıkları gibi ne zahmete ne tehlikeye girerek oturmaya oy vereceğini düşünmüştük.
οὕτως γὰρ ἂν τοὺς μὲν ἀμφὶ γῆν ἔχοντας ᾠόμεθʼ ἂν ψηφίζεσθαι ἀρήγειν, τοὺς δὲ τεχνίτας μὴ μάχεσθαι, ἀλλʼ ὅπερ πεπαίδευνται καθῆσθαι μήτε πονοῦντας μήτε κινδυνεύοντας.
6.8Güzel ve iyi bir adam için en iyi uğraşın ve epistēmēnin, insanların geçimlerini ondan sağladığı çiftçilik olduğuna karar vermiştik.
ἐδοκιμάσαμεν δὲ ἀνδρὶ καλῷ τε κἀγαθῷ ἐργασίαν εἶναι καὶ ἐπιστήμην κρατίστην γεωργίαν, ἀφʼ ἧς τὰ ἐπιτήδεια ἄνθρωποι πορίζονται.
6.9Çünkü bu uğraş öğrenmesi en kolay, yapması en tatlı uğraş olarak görünmüştü; bedenleri en güzel ve en sağlam hâle getirir, psykhēlere de dostlarla ve şehirle ilgilenmeye en çok vakit bırakır.
αὕτη γὰρ ἡ ἐργασία μαθεῖν τε ῥᾴστη ἐδόκει εἶναι καὶ ἡδίστη ἐργάζεσθαι, καὶ τὰ σώματα κάλλιστά τε καὶ εὐρωστότατα παρέχεσθαι, καὶ ταῖς ψυχαῖς ἥκιστα ἀσχολίαν παρέχειν φίλων τε καὶ πόλεων συνεπιμελεῖσθαι.
6.10Çiftçiliğin, gerekli şeyleri surların dışında yetiştirip besleyerek, onu işleyenleri yiğit olmaya da bir ölçüde kışkırttığını düşünmüştük. Bu yüzden şehirler nezdinde en itibarlı geçim yolu da budur, çünkü topluma en iyi ve en iyi niyetli vatandaşları kazandırıyor gibi görünür."
συμπαροξύνειν δέ τι ἐδόκει ἡμῖν καὶ εἰς τὸ ἀλκίμους εἶναι ἡ γεωργία ἔξω τῶν ἐρυμάτων τὰ ἐπιτήδεια φύουσά τε καὶ τρέφουσα τοὺς ἐργαζομένους. διὰ ταῦτα δὲ καὶ εὐδοξοτάτη εἶναι πρὸς τῶν πόλεων αὕτη ἡ βιοτεία, ὅτι καὶ πολίτας ἀρίστους καὶ εὐνουστάτους παρέχεσθαι δοκεῖ τῷ κοινῷ.
6.11Kritobulos şöyle dedi: "Sokrates, geçimini çiftçilikten sağlamanın en güzel, en iyi ve en tatlı yol olduğuna yeterince ikna olduğumu sanıyorum. Ama hem çiftçilikten ihtiyaçlarını bol bol karşılayacak şekilde çiftçilik yapanların, hem de çiftçiliğin kendilerine kâr getirmeyeceği şekilde çalışanların sebeplerini anladığını söylemiştin; ikisini de senden seve seve dinlerim ki iyi olanı yapalım, zararlı olanı yapmayalım."
καὶ ὁ Κριτόβουλος· ὅτι μέν, ὦ Σώκρατες, κάλλιστόν τε καὶ ἄριστον καὶ ἥδιστον ἀπὸ γεωργίας τὸν βίον ποιεῖσθαι πάνυ μοι δοκῶ πεπεῖσθαι ἱκανῶς· ὅτι δὲ ἔφησθα καταμαθεῖν τὰ αἴτια τῶν τε οὕτω γεωργούντων ὥστε ἀπὸ τῆς γεωργίας ἀφθόνως ἔχειν ὧν δέονται καὶ τῶν οὕτως ἐργαζομένων ὡς μὴ λυσιτελεῖν αὐτοῖς τὴν γεωργίαν, καὶ ταῦτʼ ⟨ἄν⟩ μοι δοκῶ ἡδέως ἑκάτερα ἀκούειν σου, ὅπως ἃ μὲν ἀγαθά ἐστι ποιῶμεν, ἃ δὲ βλαβερὰ μὴ ποιῶμεν.
6.12"Peki, Kritobulos," dedi Sokrates, "sana en baştan bir adamla nasıl tanıştığımı anlatsam? Bana öyle gelmişti ki o, 'güzel ve iyi adam' denen o adı gerçekten hak eden adamlardandı." "Böyle dinlemeyi çok isterim," dedi Kritobulos, "çünkü ben de bu adı hak etmeye can atıyorum."
τί οὖν, ἔφη ὁ Σωκράτης, ὦ Κριτόβουλε, ἄν σοι ἐξ ἀρχῆς διηγήσωμαι ὡς συνεγενόμην ποτὲ ἀνδρί, ὃς ἐμοὶ ἐδόκει εἶναι τῷ ὄντι τούτων τῶν ἀνδρῶν ἐφʼ οἷς τοῦτο τὸ ὄνομα δικαίως ἐστὶν ὃ καλεῖται καλός τε κἀγαθὸς ἀνήρ; πάνυ ἄν, ἔφη ὁ Κριτόβουλος, βουλοίμην ἂν οὕτως ἀκούειν, ὡς καὶ ἔγωγε ἐρῶ τούτου τοῦ ὀνόματος ἄξιος γενέσθαι.
6.13"Sana onu incelemeye nasıl yöneldiğimi de anlatayım," dedi Sokrates. "İyi marangozları, iyi demircileri, iyi ressamları, heykeltıraşları ve bu türden başkalarını dolaşıp onların beğenilmiş güzel işlerini seyretmeme pek kısa bir zaman yetti.
λέξω τοίνυν σοι, ἔφη ὁ Σωκράτης, ὡς καὶ ἦλθον ἐπὶ τὴν σκέψιν αὐτοῦ. τοὺς μὲν γὰρ ἀγαθοὺς τέκτονας, χαλκέας ἀγαθούς, ζωγράφους ἀγαθούς, ἀνδριαντοποιούς, καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, πάνυ ὀλίγος μοι χρόνος ἐγένετο ἱκανὸς περιελθεῖν τε καὶ θεάσασθαι τὰ δεδοκιμασμένα καλὰ ἔργα αὐτοῖς εἶναι.
6.14Ama bu 'güzel ve iyi' denen saygın adı taşıyanları da inceleyip ne yaptıkları için bu adı hak ettiklerini anlamak için psykhēm onlardan biriyle tanışmayı çok istiyordu.
ὅπως δὲ δὴ καὶ τοὺς ἔχοντας τὸ σεμνὸν ὄνομα τοῦτο τὸ καλός τε κἀγαθὸς ἐπισκεψαίμην, τί ποτε ἐργαζόμενοι τοῦτʼ ἀξιοῖντο καλεῖσθαι, πάνυ μου ἡ ψυχὴ ἐπεθύμει αὐτῶν τινι συγγενέσθαι.
6.15Önce, 'güzel' sözü 'iyi'ye eklendiği için güzel gördüğüm herkese yaklaşıp, güzelliğe iyiliğin eklendiğini bir yerde görebilir miyim diye anlamaya çalıştım.
καὶ πρῶτον μὲν ὅτι προσέκειτο τὸ καλὸς τῷ ἀγαθῷ, ὅντινα ἴδοιμι καλόν, τούτῳ προσῄειν καὶ ἐπειρώμην καταμανθάνειν εἴ που ἴδοιμι προσηρτημένον τῷ καλῷ τὸ ἀγαθόν.
6.16Ama durum öyle değilmiş; görünüşçe güzel olanlardan bazılarının psykhēce pek kötü olduğunu fark eder gibi oldum. Bu yüzden güzel görünüşü bırakıp güzel ve iyi denenlerden birine gitmeye karar verdim.
ἀλλʼ οὐκ ἄρα εἶχεν οὕτως, ἀλλʼ ἐνίους ἐδόκουν καταμανθάνειν τῶν καλῶν τὰς μορφὰς πάνυ μοχθηροὺς ὄντας τὰς ψυχάς. ἔδοξεν οὖν μοι ἀφέμενον τῆς καλῆς ὄψεως ἐπʼ αὐτῶν τινα ἐλθεῖν τῶν καλουμένων καλῶν τε κἀγαθῶν.
6.17İskhomakhos'un erkek, kadın, yabancı, vatandaş herkes tarafından güzel ve iyi diye anıldığını duyduğum için onunla tanışmayı denemeye karar verdim."
ἐπεὶ οὖν τὸν Ἰσχόμαχον ἤκουον πρὸς πάντων καὶ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν καὶ ξένων καὶ ἀστῶν καλόν τε κἀγαθὸν ἐπονομαζόμενον, ἔδοξέ μοι τούτῳ πειραθῆναι συγγενέσθαι.
7.17. Bölüm
Bir gün onu Özgürlük Zeus'unun stoasında otururken gördüm; boş göründüğü için yanına gidip oturdum ve şöyle dedim: "İskhomakhos, hiç alışkın olmadığın hâlde neden boş oturuyorsun? Seni çoğu zaman ya bir iş yaparken ya da çarşıda hiç de boş olmadan görürüm."
ἰδὼν οὖν ποτε αὐτὸν ἐν τῇ τοῦ Διὸς τοῦ ἐλευθερίου στοᾷ καθήμενον, ἐπεί μοι ἔδοξε σχολάζειν, προσῆλθον αὐτῷ καὶ παρακαθιζόμενος εἶπον· τί, ὦ Ἰσχόμαχε, οὐ μάλα εἰωθὼς σχολάζειν κάθησαι; ἐπεὶ τά γε πλεῖστα ἢ πράττοντά τι ὁρῶ σε ἢ οὐ πάνυ σχολάζοντα ἐν τῇ ἀγορᾷ.
7.2"Şimdi de görmezdin, Sokrates," dedi İskhomakhos, "eğer burada bazı yabancıları beklemeye söz vermeseydim." "Böyle bir işin olmadığında, tanrılar aşkına," dedim, "nerede vakit geçiriyor, ne yapıyorsun? Çünkü ne yaptığın için 'güzel ve iyi' diye anıldığını senden çok öğrenmek istiyorum; evde oturmadığın belli, bedeninin hâli de öyle birinin hâline benzemiyor."
οὐδὲ ἄν γε νῦν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ὦ Σώκρατες, ἑώρας, εἰ μὴ ξένους τινὰς συνεθέμην ἀναμένειν ἐνθάδε. ὅταν δὲ μὴ πράττῃς τι τοιοῦτον, πρὸς τῶν θεῶν, ἔφην ἐγώ, ποῦ διατρίβεις καὶ τί ποιεῖς; ἐγὼ γάρ τοι πάνυ βούλομαί σου πυθέσθαι τί ποτε πράττων καλὸς κἀγαθὸς κέκλησαι, ἐπεὶ οὐκ ἔνδον γε διατρίβεις οὐδὲ τοιαύτη σου ἡ ἕξις τοῦ σώματος καταφαίνεται.
7.3İskhomakhos 'ne yaptığın için güzel ve iyi diye anıldığını' soruma güldü ve bana öyle geldi ki hoşlandı; şöyle dedi: "Seninle benim hakkımda konuşurken bazılarının bana bu adı verip vermediğini bilmiyorum. Çünkü trieres donatımı ya da koro masrafı için beni mal değişimine (antidosis) çağırdıklarında kimse 'güzel ve iyi'yi aramıyor; açıkça babamın adıyla birlikte İskhomakhos diye çağırıyorlar. Sorduğun şeye gelince, Sokrates, hiç evde vakit geçirmem. Çünkü evimin içindeki işleri karım da kendi başına pekâlâ idare edebilir."
καὶ ὁ Ἰσχόμαχος γελάσας ἐπὶ τῷ τί ποιῶν καλὸς κἀγαθὸς κέκλησαι, καὶ ἡσθείς, ὥς γʼ ἐμοὶ ἔδοξεν, εἶπεν· ἀλλʼ εἰ μὲν ὅταν σοι διαλέγωνται περὶ ἐμοῦ τινες καλοῦσί με τοῦτο τὸ ὄνομα οὐκ οἶδα· οὐ γὰρ δή, ὅταν γέ με εἰς ἀντίδοσιν καλῶνται τριηραρχίας ἢ χορηγίας, οὐδείς, ἔφη, ζητεῖ τὸν καλόν τε κἀγαθόν, ἀλλὰ σαφῶς, ἔφη, ὀνομάζοντές με Ἰσχόμαχον πατρόθεν προσκαλοῦνται. ἐγὼ μὲν τοίνυν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὅ με ἐπήρου, οὐδαμῶς ἔνδον διατρίβω. καὶ γὰρ δή, ἔφη, τά γε ἐν τῇ οἰκίᾳ μου πάνυ καὶ αὐτὴ ἡ γυνή ἐστιν ἱκανὴ διοικεῖν.
7.4"İşte bunu da senden çok seve seve öğrenmek isterim, İskhomakhos," dedim: "karını olması gerektiği gibi olsun diye kendin mi terbiye ettin, yoksa ona düşen işleri idare etmeyi bilir hâlde mi babasından ve annesinden aldın?"
ἀλλὰ καὶ τοῦτο, ἔφην, ἔγωγε, ὦ Ἰσχόμαχε, πάνυ ἂν ἡδέως σου πυθοίμην, πότερα αὐτὸς σὺ ἐπαίδευσας τὴν γυναῖκα ὥστε εἶναι οἵαν δεῖ ἢ ἐπισταμένην ἔλαβες παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ τῆς μητρὸς διοικεῖν τὰ προσήκοντα αὐτῇ.
7.5"Nasıl bilir hâlde alabilirdim onu, Sokrates?" dedi. "Bana geldiğinde henüz on beş yaşında değildi; ondan önceki zamanı da olabildiğince az görsün, az duysun, az sorsun diye büyük bir özen altında geçirmişti.
καὶ τί ἄν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐπισταμένην αὐτὴν παρέλαβον, ἣ ἔτη μὲν οὔπω πεντεκαίδεκα γεγονυῖα ἦλθε πρὸς ἐμέ, τὸν δʼ ἔμπροσθεν χρόνον ἔζη ὑπὸ πολλῆς ἐπιμελείας ὅπως ὡς ἐλάχιστα μὲν ὄψοιτο, ἐλάχιστα δʼ ἀκούσοιτο, ἐλάχιστα δʼ ἔροιτο;
7.6Yünü alıp bir giysi çıkarmayı bilerek ve hizmetçilere eğirme işlerinin nasıl verildiğini görmüş olarak gelmesi bile yeterli sayılmaz mı sence? Yemeye içmeye gelince, Sokrates, pek güzel terbiye edilmiş olarak geldi; bu da bana hem erkek hem kadın için en büyük terbiye gibi geliyor."
οὐ γὰρ ἀγαπητόν σοι δοκεῖ εἶναι, εἰ μόνον ἦλθεν ἐπισταμένη ἔρια παραλαβοῦσα ἱμάτιον ἀποδεῖξαι, καὶ ἑωρακυῖα ὡς ἔργα ταλάσια θεραπαίναις δίδοται; ἐπεὶ τά γε ἀμφὶ γαστέρα, ἔφη, πάνυ καλῶς, ὦ Σώκρατες, ἦλθε πεπαιδευμένη· ὅπερ μέγιστον ἔμοιγε δοκεῖ παίδευμα εἶναι καὶ ἀνδρὶ καὶ γυναικί.
7.7"Peki öteki konularda, İskhomakhos," dedim, "karını ilgilenmesi gereken işlere yetecek şekilde kendin mi terbiye ettin?" "Zeus hakkı için, evet," dedi İskhomakhos, "ama önce kurban kesip, benim öğretmeyi, onun da ikimiz için en iyi olanı öğrenmeyi başarması için dua etmeden işe girişmedim."
τὰ δʼ ἄλλα, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, αὐτὸς ἐπαίδευσας τὴν γυναῖκα ὥστε ἱκανὴν εἶναι ὧν προσήκει ἐπιμελεῖσθαι; οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος,
7.8"Karın da seninle birlikte kurban kesip aynı şeyler için dua etti mi?" dedim. "Hem de nasıl," dedi İskhomakhos; "tanrılara olması gerektiği gibi biri olacağına dair çok söz verdi; öğretilenleri ihmal etmeyeceği de belliydi."
οὐ πρίν γε καὶ ἔθυσα καὶ ηὐξάμην ἐμέ τε τυγχάνειν διδάσκοντα καὶ ἐκείνην μανθάνουσαν τὰ βέλτιστα ἀμφοτέροις ἡμῖν. οὐκοῦν, ἔφην ἐγώ, καὶ ἡ γυνή σοι συνέθυε καὶ συνηύχετο ταὐτὰ ταῦτα; καὶ μάλα γʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, πολλὰ ὑπισχνουμένη μὲν πρὸς τοὺς θεοὺς γενέσθαι οἵαν δεῖ, καὶ εὔδηλος ἦν ὅτι οὐκ ἀμελήσει τῶν διδασκομένων.
7.9"Tanrılar aşkına, İskhomakhos," dedim, "ona ilk olarak neyi öğretmeye başladın, anlat bana. Çünkü bunları anlatmanı, bana en güzel güreş ya da at yarışını anlatmandan daha zevkle dinlerim."
πρὸς θεῶν, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, τί πρῶτον διδάσκειν ἤρχου αὐτήν, διηγοῦ μοι· ὡς ἐγὼ ταῦτʼ ἂν ἥδιόν σου διηγουμένου ἀκούοιμι ἢ εἴ μοι γυμνικὸν ἢ ἱππικὸν ἀγῶνα τὸν κάλλιστον διηγοῖο.
7.10İskhomakhos şöyle cevap verdi: "Ne mi, Sokrates? Bana alışıp konuşacak kadar evcilleşince ona aşağı yukarı şöyle sordum: 'Söyle bana, hanım, benim seni neden aldığımı, annenle babanın da seni neden bana verdiğini hiç düşündün mü?
καὶ ὁ Ἰσχόμαχος ἀπεκρίνατο· τί δʼ; ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐπεὶ ἤδη μοι χειροήθης ἦν καὶ ἐτετιθάσευτο ὥστε διαλέγεσθαι, ἠρόμην αὐτὴν ὧδέ πως· εἰπέ μοι, ὦ γύναι, ἆρα ἤδη κατενόησας τίνος ποτὲ ἕνεκα ἐγώ τε σὲ ἔλαβον καὶ οἱ σοὶ γονεῖς ἔδοσάν σε ἐμοί;
7.11Yatacak başka birini bulmakta zorluk çekmeyeceğimiz senin için de açık, biliyorum. Ama ben kendim için, annenle baban da senin için, ev ve çocuklar için en iyi ortağı kimi alabileceğimizi düşündük; ben seni seçtim, annenle baban da, anlaşılan, bulabildikleri arasından beni seçti.
ὅτι μὲν γὰρ οὐκ ἀπορία ἦν μεθʼ ὅτου ἄλλου ἐκαθεύδομεν ἄν, οἶδʼ ὅτι καὶ σοὶ καταφανὲς τοῦτʼ ἐστί. βουλευόμενος δʼ ἔγωγε ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ οἱ σοὶ γονεῖς ὑπὲρ σοῦ τίνʼ ἂν κοινωνὸν βέλτιστον οἴκου τε καὶ τέκνων λάβοιμεν, ἐγώ τε σὲ ἐξελεξάμην καὶ οἱ σοὶ γονεῖς, ὡς ἐοίκασιν, ἐκ τῶν δυνατῶν ἐμέ.
7.12Tanrı bir gün bize çocuk verirse, o zaman onları nasıl en iyi şekilde terbiye edeceğimizi düşünürüz; çünkü olabildiğince iyi yardımcılara ve yaşlılığımızda bize bakacaklara sahip olmak da ikimiz için ortak bir iyiliktir.
τέκνα μὲν οὖν ἂν θεός ποτε διδῷ ἡμῖν γενέσθαι, τότε βουλευσόμεθα περὶ αὐτῶν ὅπως ὅτι βέλτιστα παιδεύσομεν αὐτά· κοινὸν γὰρ ἡμῖν καὶ τοῦτο ἀγαθόν, συμμάχων καὶ γηροβοσκῶν ὅτι βελτίστων τυγχάνειν·
7.13Şimdi ise bu ev ikimizin ortak evi. Ben bütün varlığımı ortaya koyuyorum, sen de getirdiğin her şeyi ortaya koydun. Hangimizin sayıca daha çok şey kattığını hesaplamamalı; şunu iyi bilmeli ki hangimiz daha iyi bir ortaksa, o daha değerli olanı katmış olur.'
νῦν δὲ δὴ οἶκος ἡμῖν ὅδε κοινός ἐστιν. ἐγώ τε γὰρ ὅσα μοι ἔστιν ἅπαντα εἰς τὸ κοινὸν ἀποφαίνω, σύ τε ὅσα ἠνέγκω πάντα εἰς τὸ κοινὸν κατέθηκας. καὶ οὐ τοῦτο δεῖ λογίζεσθαι, πότερος ἄρα ἀριθμῷ πλείω συμβέβληται ἡμῶν, ἀλλʼ ἐκεῖνο εὖ εἰδέναι, ὅτι ὁπότερος ἂν ἡμῶν βελτίων κοινωνὸς ᾖ, οὗτος τὰ πλείονος ἄξια συμβάλλεται.
7.14Karım buna şöyle cevap verdi, Sokrates: 'Sana ne yardımım dokunabilir ki? Benim ne gücüm var? Her şey senin elinde; annem bana benim işimin itidalli olmak olduğunu söyledi.'
ἀπεκρίνατο δέ μοι, ὦ Σώκρατες, πρὸς ταῦτα ἡ γυνή· τί δʼ ἂν ἐγώ σοι, ἔφη, δυναίμην συμπρᾶξαι; τίς δὲ ἡ ἐμὴ δύναμις; ἀλλʼ ἐν σοὶ πάντα ἐστίν· ἐμὸν δʼ ἔφησεν ἡ μήτηρ ἔργον εἶναι σωφρονεῖν.
7.15'Zeus hakkı için, hanım,' dedim, 'babam da bana öyle söyledi. Ama itidalli bir erkekle kadının işi, sahip olduklarının olabildiğince iyi durumda olmasını, güzel ve adil yoldan da olabildiğince çok şey eklenmesini sağlamaktır.'
ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφην ἐγώ, ὦ γύναι, καὶ γὰρ ἐμοὶ ὁ πατήρ. ἀλλὰ σωφρόνων τοί ἐστι καὶ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς οὕτω ποιεῖν, ὅπως τά τε ὄντα ὡς βέλτιστα ἕξει καὶ ἄλλα ὅτι πλεῖστα ἐκ τοῦ καλοῦ τε καὶ δικαίου προσγενήσεται.
7.16'Peki,' dedi karım, 'evi büyütmeye katkıda bulunmak için neyi yapabileceğimi görüyorsun?' 'Zeus hakkı için,' dedim, 'tanrıların seni yapabilecek şekilde yarattığı, kanunun da onayladığı şeyleri olabildiğince iyi yapmaya çalış.'
καὶ τί δή, ἔφη, ὁρᾷς, ἡ γυνή, ὅ τι ἂν ἐγὼ ποιοῦσα συναύξοιμι τὸν οἶκον; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφην ἐγώ, ἅ τε οἱ θεοὶ ἔφυσάν σε δύνασθαι καὶ ὁ νόμος συνεπαινεῖ, ταῦτα πειρῶ ὡς βέλτιστα ποιεῖν.
7.17'Bunlar ne ki?' dedi. 'Bence en değersiz şeyler değiller,' dedim, 'meğer ki kovandaki ana arı da en değersiz işlerin başında duruyor olsun.
καὶ τί δὴ ταῦτʼ ἐστιν; ἔφη ἐκείνη. οἶμαι μὲν ἔγωγε, ἔφην, οὐ τὰ ἐλαχίστου ἄξια, εἰ μή πέρ γε καὶ ἡ ἐν τῷ σμήνει ἡγεμὼν μέλιττα ἐπʼ ἐλαχίστου ἀξίοις ἔργοις ἐφέστηκεν.
7.18Çünkü, hanım,' dedim, 'bana öyle geliyor ki tanrılar da dişi ve erkek denen bu çifti, ortaklıkları için kendilerine en faydalı olsun diye pek düşünüp taşınarak bir araya getirmiş.
ἐμοὶ γάρ τοι, ἔφη φάναι, καὶ οἱ θεοί, ὦ γύναι, δοκοῦσι πολὺ διεσκεμμένως μάλιστα τὸ ζεῦγος τοῦτο συντεθεικέναι ὃ καλεῖται θῆλυ καὶ ἄρρεν, ὅπως ὅτι ὠφελιμώτατον ᾖ αὑτῷ εἰς τὴν κοινωνίαν.
7.19Önce canlı türleri tükenmesin diye bu çift birbiriyle çocuk yapar; sonra bu çiftten, en azından insanlar için, yaşlılıklarında kendilerine bakacak kimseler sağlanır; sonra da insanların yaşayışı hayvanlarınki gibi açık havada geçmez, besbelli ki çatıya ihtiyaç duyar.
πρῶτον μὲν γὰρ τοῦ μὴ ἐκλιπεῖν ζῴων γένη τοῦτο τὸ ζεῦγος κεῖται μετʼ ἀλλήλων τεκνοποιούμενον, ἔπειτα τὸ γηροβοσκοὺς κεκτῆσθαι ἑαυτοῖς ἐκ τούτου τοῦ ζεύγους τοῖς γοῦν ἀνθρώποις πορίζεται· ἔπειτα δὲ καὶ ἡ δίαιτα τοῖς ἀνθρώποις οὐχ ὥσπερ τοῖς κτήνεσίν ἐστιν ἐν ὑπαίθρῳ, ἀλλὰ στεγῶν δεῖται δῆλον ὅτι.
7.20Ama çatı altına koyacak bir şeyleri olacak insanların, açık havadaki işleri yapacak birine ihtiyacı vardır. Nadas, ekim, dikim ve otlatma, bunların hepsi açık hava işleridir; geçimlik şeyler de bunlardan çıkar.
δεῖ μέντοι τοῖς μέλλουσιν ἀνθρώποις ἕξειν ὅ τι εἰσφέρωσιν εἰς τὸ στεγνὸν τοῦ ἐργασομένου τὰς ἐν τῷ ὑπαίθρῳ ἐργασίας. καὶ γὰρ νεατὸς καὶ σπόρος καὶ φυτεία καὶ νομαὶ ὑπαίθρια ταῦτα πάντα ἔργα ἐστίν· ἐκ τούτων δὲ τὰ ἐπιτήδεια γίγνεται.
7.21Bunlar çatı altına getirilince de onları koruyacak ve çatı altında yapılması gereken işleri görecek birine ihtiyaç vardır. Yeni doğan çocukların beslenmesi de çatı ister, üründen ekmek yapmak da; yünden giysi işlemek de öyle.
δεῖ δʼ αὖ, ἐπειδὰν ταῦτα εἰσενεχθῇ εἰς τὸ στεγνόν, καὶ τοῦ σώσοντος ταῦτα καὶ τοῦ ἐργασομένου δʼ ἃ τῶν στεγνῶν ἔργα δεόμενά ἐστι. στεγνῶν δὲ δεῖται καὶ ἡ τῶν νεογνῶν τέκνων παιδοτροφία, στεγνῶν δὲ καὶ αἱ ἐκ τοῦ καρποῦ σιτοποιίαι δέονται· ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τῆς ἐσθῆτος ἐκ τῶν ἐρίων ἐργασία.
7.22Hem içerdeki hem dışarıdaki bu iki iş de emek ve özen istediği için, tanrı da bana kalırsa tabiatları baştan buna göre hazırlamış: kadının tabiatını içerdeki işlere ve uğraşlara, erkeğinkini dışarıdakilere.
ἐπεὶ δʼ ἀμφότερα ταῦτα καὶ ἔργων καὶ ἐπιμελείας δεῖται τά τε ἔνδον καὶ τὰ ἔξω, καὶ τὴν φύσιν, φάναι, εὐθὺς παρεσκεύασεν ὁ θεός, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, τὴν μὲν τῆς γυναικὸς ἐπὶ τὰ ἔνδον ἔργα καὶ ἐπιμελήματα, ⟨τὴν δὲ τοῦ ἀνδρὸς ἐπὶ τὰ ἔξω⟩.
7.23Erkeğin bedenini ve psykhēsini soğuklara, sıcaklara, yolculuklara ve seferlere daha çok katlanabilecek şekilde donatmış; bu yüzden dışarıdaki işleri ona vermiş. Kadının bedenini ise bunlara daha az dayanıklı yarattığı için,' dedim, 'bana öyle geliyor ki tanrı içerdeki işleri ona vermiş.
ῥίγη μὲν γὰρ καὶ θάλπη καὶ ὁδοιπορίας καὶ στρατείας τοῦ ἀνδρὸς τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν μᾶλλον δύνασθαι καρτερεῖν κατεσκεύασεν· ὥστε τὰ ἔξω ἐπέταξεν αὐτῷ ἔργα· τῇ δὲ γυναικὶ ἧττον τὸ σῶμα δυνατὸν πρὸς ταῦτα φύσας τὰ ἔνδον ἔργα αὐτῇ, φάναι ἔφη, προστάξαι μοι δοκεῖ ὁ θεός.
7.24Kadına yeni doğan çocukları besleme işini hem tabiatına koyduğunu hem de ona buyurduğunu bildiği için, yeni doğan bebekleri sevmekten de ona erkekten daha büyük bir pay vermiş.
εἰδὼς δὲ ὅτι τῇ γυναικὶ καὶ ἐνέφυσε καὶ προσέταξε τὴν τῶν νεογνῶν τέκνων τροφήν, καὶ τοῦ στέργειν τὰ νεογνὰ βρέφη πλέον αὐτῇ ἐδάσατο ἢ τῷ ἀνδρί.
7.25İçeri getirilenleri koruma işini de kadına buyurduğu için, korumak bakımından psykhēnin ürkek olmasının kötü olmadığını bilen tanrı korkudan da kadına erkekten daha büyük bir pay vermiş. Dışarıdaki işleri yapanın da, biri haksızlık ederse savunma yapması gerekeceğini bildiği için, ona da gözü peklikten daha büyük pay vermiş.
ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ φυλάττειν τὰ εἰσενεχθέντα τῇ γυναικὶ προσέταξε, γιγνώσκων ὁ θεὸς ὅτι πρὸς τὸ φυλάττειν οὐ κάκιόν ἐστι φοβερὰν εἶναι τὴν ψυχὴν πλέον μέρος καὶ τοῦ φόβου ἐδάσατο τῇ γυναικὶ ἢ τῷ ἀνδρί. εἰδὼς δὲ ὅτι καὶ ἀρήγειν αὖ δεήσει, ἐάν τις ἀδικῇ, τὸν τὰ ἔξω ἔργα ἔχοντα, τούτῳ αὖ πλέον μέρος τοῦ θράσους ἐδάσατο.
7.26İkisinin de vermesi ve alması gerektiği için belleği ve özeni ikisine ortak olarak vermiş; öyle ki dişi soyun mu erkek soyun mu bunlarda üstün olduğunu ayırt edemezsin.
ὅτι δʼ ἀμφοτέρους δεῖ καὶ διδόναι καὶ λαμβάνειν, τὴν μνήμην καὶ τὴν ἐπιμέλειαν εἰς τὸ μέσον ἀμφοτέροις κατέθηκεν. ὥστε οὐκ ἂν ἔχοις διελεῖν πότερα τὸ ἔθνος τὸ θῆλυ ἢ τὸ ἄρρεν τούτων πλεονεκτεῖ.
7.27Gereken şeylerde kendine hâkim olmayı da ikisine ortak olarak vermiş; tanrı, hangisi daha iyiyse, ister erkek ister kadın olsun, bu iyilikten onun daha çok pay almasına izin vermiş.
καὶ τὸ ἐγκρατεῖς δὲ εἶναι ὧν δεῖ εἰς τὸ μέσον ἀμφοτέροις κατέθηκε, καὶ ἐξουσίαν ἐποίησεν ὁ θεὸς ὁπότερος ἂν ᾖ βελτίων, εἴθʼ ὁ ἀνὴρ εἴθʼ ἡ γυνή, τοῦτον καὶ πλέον φέρεσθαι τούτου τοῦ ἀγαθοῦ.
7.28İkisinin tabiatı her şeye aynı ölçüde yatkın olmadığı için birbirlerine daha çok ihtiyaç duyarlar; çift de kendisi için daha faydalı hâle gelmiştir, çünkü birinin eksik kaldığı şeyi öbürü yapabilir.
διὰ δὲ τὸ τὴν φύσιν μὴ πρὸς πάντα ταὐτὰ ἀμφοτέρων εὖ πεφυκέναι, διὰ τοῦτο καὶ δέονται μᾶλλον ἀλλήλων καὶ τὸ ζεῦγος ὠφελιμώτερον ἑαυτῷ γεγένηται, ἃ τὸ ἕτερον ἐλλείπεται τὸ ἕτερον δυνάμενον.
7.29Bizim de, hanım,' dedim, 'tanrının her birimize neyi buyurduğunu bilerek, ikimizin de kendine düşeni olabildiğince iyi yapmaya çalışmamız gerekir.
ταῦτα δέ, ἔφην, δεῖ ἡμᾶς, ὦ γύναι, εἰδότας, ἃ ἑκατέρῳ ἡμῶν προστέτακται ὑπὸ τοῦ θεοῦ, πειρᾶσθαι ὅπως ὡς βέλτιστα τὰ προσήκοντα ἑκάτερον ἡμῶν διαπράττεσθαι.
7.30Kanun da,' dedim, 'erkeği ve kadını evlilikle birleştirerek bunu onaylıyor. Tanrı onları çocukların ortakları yaptığı gibi, kanun da evin ortakları kılıyor. Kanun, tanrının her birini daha iyi yapabilecek şekilde yarattığı şeyleri güzel sayar. Çünkü kadın için içerde kalmak dışarıda dolaşmaktan daha güzeldir, erkek için ise içerde kalmak dışarıdaki işlerle ilgilenmekten daha ayıptır.
συνεπαινεῖ δέ, ἔφη φάναι, καὶ ὁ νόμος αὐτά, συζευγνὺς ἄνδρα καὶ γυναῖκα· καὶ κοινωνοὺς ὥσπερ τῶν τέκνων ὁ θεὸς ἐποίησεν, οὕτω καὶ ὁ νόμος ⟨τοῦ οἴκου⟩ κοινωνοὺς καθίστησι. καὶ καλὰ δὲ εἶναι ὁ νόμος ἀποδείκνυσιν ⟨ἃ⟩ καὶ ὁ θεὸς ἔφυσεν ἑκάτερον μᾶλλον δύνασθαι. τῇ μὲν γὰρ γυναικὶ κάλλιον ἔνδον μένειν ἢ θυραυλεῖν, τῷ δὲ ἀνδρὶ αἴσχιον ἔνδον μένειν ἢ τῶν ἔξω ἐπιμελεῖσθαι.
7.31Biri tanrının yarattığına aykırı davranırsa, düzeni bozduğu belki tanrıların gözünden kaçmaz; kendi işlerini ihmal ettiği ya da kadının işlerini yaptığı için de cezasını çeker.
εἰ δέ τις παρʼ ἃ ὁ θεὸς ἔφυσε ποιεῖ, ἴσως τι καὶ ἀτακτῶν τοὺς θεοὺς οὐ λήθει καὶ δίκην δίδωσιν ἀμελῶν τῶν ἔργων τῶν ἑαυτοῦ ἢ πράττων τὰ τῆς γυναικὸς ἔργα.
7.32Bana öyle geliyor ki,' dedim, 'ana arı da tanrının ona buyurduğu böyle işlerle uğraşıyor.' 'Ana arının ne işleri var da benim yapmam gereken işlere benziyor?' dedi.
δοκεῖ δέ μοι, ἔφην, καὶ ἡ τῶν μελιττῶν ἡγεμὼν τοιαῦτα ἔργα ὑπὸ τοῦ θεοῦ προστεταγμένα διαπονεῖσθαι. καὶ ποῖα δή, ἔφη ἐκείνη, ἔργα ἔχουσα ἡ τῶν μελιττῶν ἡγεμὼν ἐξομοιοῦται τοῖς ἔργοις οἷς ἐμὲ δεῖ πράττειν;
7.33'Şu,' dedim: 'o kovanda kalarak arıların tembel olmasına izin vermez; dışarıda çalışması gerekenleri işe gönderir, her birinin getirdiğini bilir ve kabul eder, kullanılması gerekene kadar korur. Kullanma vakti gelince de her birine hakkını dağıtır.
ὅτι, ἔφην ἐγώ, ἐκείνη γε ἐν τῷ σμήνει μένουσα οὐκ ἐᾷ ἀργοὺς τὰς μελίττας εἶναι, ἀλλʼ ἃς μὲν δεῖ ἔξω ἐργάζεσθαι ἐκπέμπει ἐπὶ τὸ ἔργον, καὶ ἃ ἂν αὐτῶν ἑκάστη εἰσφέρῃ οἶδέ τε καὶ δέχεται, καὶ σῴζει ταῦτα ἔστʼ ἂν δέῃ χρῆσθαι. ἐπειδὰν δὲ ἡ ὥρα τοῦ χρῆσθαι ἥκῃ, διανέμει τὸ δίκαιον ἑκάστῃ.
7.34İçeride örülen peteklerin de başında durur ki güzel ve çabuk örülsün; doğan yavrularla da büyüsünler diye ilgilenir. Büyüyüp çalışacak hâle gelince de onları yeni yetişenlerden bir önderle birlikte göçe yollar.'
καὶ ἐπὶ τοῖς ἔνδον δʼ ἐξυφαινομένοις κηρίοις ἐφέστηκεν, ὡς καλῶς καὶ ταχέως ὑφαίνηται, καὶ τοῦ γιγνομένου τόκου ἐπιμελεῖται ὡς ἐκτρέφηται· ἐπειδὰν δὲ ἐκτραφῇ καὶ ἀξιοεργοὶ οἱ νεοττοὶ γένωνται, ἀποικίζει αὐτοὺς σὺν τῶν ἐπιγόνων τινὶ ἡγεμόνι.
7.35'Ben de mi bunları yapmak zorunda kalacağım?' dedi karım. 'Elbette,' dedim, 'içerde kalman, hizmetkârlardan işi dışarıda olanları birlikte göndermen, içerde iş görmesi gerekenlerin başında durman gerekecek; getirilenleri teslim almalı, bunlardan harcanması gerekeni dağıtmalı, artırılması gerekeni ise önceden düşünüp korumalısın ki bir yıla ayrılmış harcama bir ayda tükenmesin.
ἦ καὶ ἐμὲ οὖν, ἔφη ἡ γυνή, δεήσει ταῦτα ποιεῖν; δεήσει μέντοι σε, ἔφην ἐγώ, ἔνδον τε μένειν καὶ οἷς μὲν ἂν ἔξω τὸ ἔργον ᾖ τῶν οἰκετῶν, τούτους συνεκπέμπειν, οἷς δʼ ἂν ἔνδον ἔργον ἐργαστέον,
7.36Sana yün getirildiğinde de ihtiyacı olanlara giysi yapılmasıyla ilgilenmelisin. Kuru tahılın güzelce yenir hâle gelmesiyle de ilgilenmelisin.
τούτων σοι ἐπιστατητέον, καὶ τά τε εἰσφερόμενα ἀποδεκτέον καὶ ἃ μὲν ἂν αὐτῶν δέῃ δαπανᾶν σοὶ διανεμητέον, ἃ δʼ ἂν περιττεύειν δέῃ, προνοητέον καὶ φυλακτέον ὅπως μὴ ἡ εἰς τὸν ἐνιαυτὸν κειμένη δαπάνη εἰς τὸν μῆνα δαπανᾶται. καὶ ὅταν ἔρια εἰσενεχθῇ σοι, ἐπιμελητέον ὅπως οἷς δεῖ ἱμάτια γίγνηται. καὶ ὅ γε ξηρὸς σῖτος ὅπως καλῶς ἐδώδιμος γίγνηται ἐπιμελητέον.
7.37Ama sana düşen işlerden biri,' dedim, 'belki daha nankör görünecek: hizmetkârlardan hastalananların hepsinin bakılmasıyla ilgilenmen gerekecek.' 'Zeus hakkı için,' dedi karım, 'bu en hoş iş olur, eğer iyi bakılanlar minnet duyacak ve eskisinden daha iyi niyetli olacaklarsa.'"
ἓν μέντοι τῶν σοὶ προσηκόντων, ἔφην ἐγώ, ἐπιμελημάτων ἴσως ἀχαριστότερον δόξει εἶναι, ὅτι, ὃς ἂν κάμνῃ τῶν οἰκετῶν, τούτων σοι ἐπιμελητέον πάντων ὅπως θεραπεύηται. νὴ Δίʼ, ἔφη ἡ γυνή, ἐπιχαριτώτατον μὲν οὖν, ἂν μέλλωσί γε οἱ καλῶς θεραπευθέντες χάριν εἴσεσθαι καὶ εὐνούστεροι ἢ πρόσθεν ἔσεσθαι.
7.38"Ben de," dedi İskhomakhos, "onun cevabına hayran kalıp şöyle dedim: 'Hanım, arılar da kovandaki ana arının bu tür ileri görüşlülükleri yüzünden ona öyle bağlanmıyor mu ki, o kovanı terk edince hiçbir arı geride kalmayı düşünmez, hepsi peşinden gider?'
καὶ ἐγώ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἀγασθεὶς αὐτῆς τὴν ἀπόκρισιν εἶπον· ἆρά γε, ὦ γύναι, διὰ τοιαύτας τινὰς προνοίας καὶ τῆς ἐν τῷ σμήνει ἡγεμόνος αἱ μέλιτται οὕτω διατίθενται πρὸς αὐτήν, ὥστε, ὅταν ἐκείνη ἐκλίπῃ, οὐδεμία οἴεται τῶν μελιττῶν ἀπολειπτέον εἶναι, ἀλλʼ ἕπονται πᾶσαι;
7.39Karım da bana şöyle cevap verdi: 'Önderin işleri bana değil de daha çok sana düşmüyorsa şaşarım. Çünkü sen dışarıdan bir şey getirilmesiyle ilgilenmesen, benim içerdekileri korumam ve dağıtmam sanırım gülünç görünürdü.'
καὶ ἡ γυνή μοι ἀπεκρίνατο· θαυμάζοιμʼ ἄν, ἔφη, εἰ μὴ πρὸς σὲ μᾶλλον τείνοι τὰ τοῦ ἡγεμόνος ἔργα ἢ πρὸς ἐμέ. ἡ γὰρ ἐμὴ φυλακὴ τῶν ἔνδον καὶ διανομὴ γελοία τις ἄν, οἶμαι, φαίνοιτο, εἰ μὴ σύγε ἐπιμελοῖο ὅπως ἔξωθέν τι εἰσφέροιτο.
7.40'Getirilenleri koruyacak kimse olmasa,' dedim, 'benim getirmem de gülünç görünürdü. Delik küpe su taşıdığı söylenenlere, boşuna emek verdikleri düşünüldüğü için nasıl acındığını görmüyor musun?' 'Zeus hakkı için,' dedi karım, 'gerçekten zavallıdırlar, eğer bunu yapıyorlarsa.'"
γελοία δʼ αὖ, ἔφην ἐγώ, ἡ ἐμὴ εἰσφορὰ φαίνοιτʼ ἄν, εἰ μὴ εἴη ὅστις τὰ εἰσενεχθέντα σῴζοι. οὐχ ὁρᾷς, ἔφην ἐγώ, οἱ εἰς τὸν τετρημένον πίθον ἀντλεῖν λεγόμενοι ὡς οἰκτίρονται, ὅτι μάτην πονεῖν δοκοῦσι; νὴ Δίʼ, ἔφη ἡ γυνή, καὶ γὰρ τλήμονές εἰσιν, εἰ τοῦτό γε ποιοῦσιν.
7.41"'Sana özgü başka uğraşlar da var, hanım,' dedim, 'bunlar sana tatlı gelir: eğirme bilmeyen bir kızı alıp bilir hâle getirdiğinde ve değeri iki katına çıktığında; kilercilik ve hizmet bilmeyen birini alıp bilgili, güvenilir ve hizmete yatkın yaptığında, paha biçilmez birine sahip olduğunda; evine itidalli ve faydalı olanlara iyilik edebildiğinde, biri kötü çıkarsa da onu cezalandırabildiğinde.
ἄλλαι δέ τοι, ἔφην ἐγώ, ἴδιαι ἐπιμέλειαι, ὦ γύναι, ἡδεῖαί σοι γίγνονται, ὁπόταν ἀνεπιστήμονα ταλασίας λαβοῦσα ἐπιστήμονα ποιήσῃς καὶ διπλασίου σοι ἀξία γένηται, καὶ ὁπόταν ἀνεπιστήμονα ταμιείας καὶ διακονίας παραλαβοῦσα ἐπιστήμονα καὶ πιστὴν καὶ διακονικὴν ποιησαμένη παντὸς ἀξίαν ἔχῃς, καὶ ὁπόταν τοὺς μὲν σώφρονάς τε καὶ ὠφελίμους τῷ σῷ οἴκῳ ἐξῇ σοι εὖ ποιῆσαι, ἐὰν δέ τις πονηρὸς φαίνηται, ἐξῇ σοι κολάσαι·
7.42Ama en tatlısı şu: benden daha iyi olduğun görülürse beni de kendi hizmetkârın yaparsın; yaş ilerledikçe evde daha az saygı göreceğinden korkman gerekmez; bilakis yaşlandıkça bana ortak, çocuklarımıza da evin koruyucusu olarak ne kadar iyileşirsen evde o kadar saygı göreceğine güvenebilirsin.
τὸ δὲ πάντων ἥδιστον, ἐὰν βελτίων ἐμοῦ φανῇς, καὶ ἐμὲ σὸν θεράποντα ποιήσῃ, καὶ μὴ δέῃ σε φοβεῖσθαι μὴ προϊούσης τῆς ἡλικίας ἀτιμοτέρα ἐν τῷ οἴκῳ γένῃ, ἀλλὰ πιστεύῃς ὅτι πρεσβυτέρα γιγνομένη ὅσῳ ἂν καὶ ἐμοὶ κοινωνὸς καὶ παισὶν οἴκου φύλαξ ἀμείνων γίγνῃ, τοσούτῳ καὶ τιμιωτέρα ἐν τῷ οἴκῳ ἔσει.
7.43Çünkü güzel ve iyi şeyler,' dedim, 'insanların hayatında gençliğin tazeliğiyle değil, aretēlerle artar.' Ona ilk konuştuklarımdan bunları hatırlıyorum sanırım, Sokrates."
τὰ γὰρ καλά τε κἀγαθά, ἐγὼ ἔφην, οὐ διὰ τὰς ὡραιότητας, ἀλλὰ διὰ τὰς ἀρετὰς εἰς τὸν βίον τοῖς ἀνθρώποις ἐπαύξεται. τοιαῦτα μέν, ὦ Σώκρατες, δοκῶ μεμνῆσθαι αὐτῇ τὰ πρῶτα διαλεχθείς.
8.18. Bölüm
"Peki, İskhomakhos," dedim, "bu sözlerin onu ilgilenmeye daha çok kışkırttığını fark ettin mi?" "Zeus hakkı için, evet," dedi İskhomakhos; "bir keresinde, getirilenlerden bir şey istediğimde onu bana veremediği için pek üzülüp kıpkırmızı olduğunu da biliyorum.
ἦ καὶ ἐπέγνως τι, ὦ Ἰσχόμαχε, ἔφην ἐγώ, ἐκ τούτων αὐτὴν κεκινημένην μᾶλλον πρὸς τὴν ἐπιμέλειαν; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ δηχθεῖσάν γε οἶδα αὐτὴν καὶ ἐρυθριάσασαν σφόδρα ὅτι τῶν εἰσενεχθέντων τι αἰτήσαντος ἐμοῦ οὐκ εἶχέ μοι δοῦναι.
8.2Onu üzgün görünce şöyle dedim: 'Senden istediğim şeyi veremiyorsun diye hiç üzülme, hanım. Bir şeye ihtiyaç duyup onu kullanamamak açık bir yoksulluktur; ama bir şeyi arayıp bulamamak, onun olmadığını bilip hiç aramamaktan daha az acı veren bir yoksunluktur. Ama bunda senin kabahatin yok,' dedim; 'kabahat benim: neyi nereye koyacağını, nereden alacağını bilesin diye sana her şeyin nerede durması gerektiğini düzenleyip teslim etmedim.
καὶ ἐγὼ μέντοι ἰδὼν ἀχθεσθεῖσαν αὐτὴν εἶπον· μηδέν τι, ἔφην, ἀθυμήσῃς, ὦ γύναι, ὅτι οὐκ ἔχεις δοῦναι ὅ σε αἰτῶν τυγχάνω. ἔστι μὲν γὰρ πενία αὕτη σαφής, τὸ δεόμενόν τινος μὴ ἔχειν χρῆσθαι· ἀλυποτέρα δὲ αὕτη ἡ ἔνδεια, τὸ ζητοῦντά τι μὴ δύνασθαι λαβεῖν, ἢ τὴν ἀρχὴν μηδὲ ζητεῖν εἰδότα ὅτι οὐκ ἔστιν. ἀλλὰ γάρ, ἔφην ἐγώ, τούτων οὐ σὺ αἰτία, ἀλλʼ ἐγὼ οὐ τάξας σοι παρέδωκα ὅπου χρὴ ἕκαστα κεῖσθαι, ὅπως εἰδῇς ὅπου τε δεῖ τιθέναι καὶ ὁπόθεν λαμβάνειν.
8.3Hanım, insanlar için düzen kadar kullanışlı ve güzel bir şey yoktur. Koro da insanlardan oluşur; ama her biri gelişigüzel ne yaparsa yaparsa bir kargaşa görünür, seyretmesi de zevksizdir; düzenle hareket edip ses çıkardıklarında ise aynı insanlar hem seyretmeye hem dinlemeye değer görünür.
ἔστι δʼ οὐδὲν οὕτως, ὦ γύναι, οὔτʼ εὔχρηστον οὔτε καλὸν ἀνθρώποις ὡς τάξις. καὶ γὰρ χορὸς ἐξ ἀνθρώπων συγκείμενός ἐστιν· ἀλλʼ ὅταν μὲν ποιῶσιν ὅ τι ἂν τύχῃ ἕκαστος, ταραχή τις φαίνεται καὶ θεᾶσθαι ἀτερπές, ὅταν δὲ τεταγμένως ποιῶσι καὶ φθέγγωνται, ἅμα οἱ αὐτοὶ οὗτοι καὶ ἀξιοθέατοι δοκοῦσιν εἶναι καὶ ἀξιάκουστοι.
8.4Ordu da, hanım,' dedim, 'düzensizse pek karmakarışıktır; düşman için ele geçirmesi en kolay, dostlar için görmesi en şerefsiz ve en faydasız şeydir: eşek, ağır piyade, yük taşıyan, hafif piyade, atlı, araba hepsi bir arada. Böyle olup birbirlerini engellerlerse nasıl yürüyebilirler: yürüyen koşanı, koşan duranı, araba atlıyı, eşek arabayı, yük taşıyan ağır piyadeyi engellerse?
καὶ στρατιά γε, ἔφην ἐγώ, ὦ γύναι, ἄτακτος μὲν οὖσα ταραχωδέστατον, καὶ τοῖς μὲν πολεμίοις εὐχειρωτότατον, τοῖς δὲ φίλοις ἀκλεέστατον ὁρᾶν καὶ ἀχρηστότατον, ὄνος ὁμοῦ, ὁπλίτης, σκευοφόρος, ψιλός, ἱππεύς, ἅμαξα· —πῶς γὰρ ἂν πορευθείησαν, ⟨ἐὰν⟩ ἔχοντες οὕτως ἐπικωλύσωσιν ἀλλήλους, ὁ μὲν βαδίζων τὸν τρέχοντα, ὁ δὲ τρέχων τὸν ἑστηκότα, ἡ δὲ ἅμαξα τὸν ἱππέα, ὁ δὲ ὄνος τὴν ἅμαξαν, ὁ δὲ σκευοφόρος τὸν ὁπλίτην;
8.5Hele savaşmak gerekirse böyle bir hâldeyken nasıl savaşırlar? Çünkü içlerinden saldıranlardan kaçmak zorunda olanlar, kaçarken silahlıları ezip geçmeye yeter.
εἰ δὲ καὶ μάχεσθαι δέοι, πῶς ἂν οὕτως ἔχοντες μαχέσαιντο; οἷς γὰρ ἀνάγκη αὐτῶν τοὺς ἐπιόντας φεύγειν, οὗτοι ἱκανοί εἰσι φεύγοντες καταπατῆσαι τοὺς ὅπλα ἔχοντας·
8.6Düzenli bir ordu ise dostlar için görülecek en güzel, düşmanlar için en çetin şeydir. Çok sayıda ağır piyadenin düzen içinde yürüdüğünü hangi dost zevkle seyretmez; birlikler hâlinde at süren atlılara kim hayran olmaz; ağır piyadeleri, atlıları, peltastları, okçuları, sapancıları ayrı ayrı dizilmiş, komutanlarının ardından düzenle giderken gören hangi düşman korkmaz?
—τεταγμένη δὲ στρατιὰ κάλλιστον μὲν ἰδεῖν τοῖς φίλοις, δυσχερέστατον δὲ τοῖς πολεμίοις. τίς μὲν γὰρ οὐκ ἂν φίλος ἡδέως θεάσαιτο ὁπλίτας πολλοὺς ἐν τάξει πορευομένους, τίς δʼ οὐκ ἂν θαυμάσειεν ἱππέας κατὰ τάξεις ἐλαύνοντας, τίς δὲ οὐκ ἂν πολέμιος φοβηθείη ἰδὼν διηυκρινημένους ὁπλίτας, ἱππέας, πελταστάς, τοξότας, σφενδονήτας, καὶ τοῖς ἄρχουσι τεταγμένως ἑπομένους;
8.7Hem düzen içinde yürüdüklerinde on binlerce kişi bile olsalar, her biri tek başınaymış gibi hepsi sakince yürür; çünkü boşalan yeri hep arkadakiler doldurur.
ἀλλὰ καὶ πορευομένων ἐν τάξει, κἂν πολλαὶ μυριάδες ὦσιν, ὁμοίως ὥσπερ εἷς ἕκαστος καθʼ ἡσυχίαν πάντες πορεύονται· εἰς γὰρ τὸ κενούμενον ἀεὶ ⟨οἱ⟩ ὄπισθεν ἐπέρχονται.
8.8İnsanla tıklım tıklım dolu bir trieres de hızlı gitmesinden başka ne yüzden düşmana korkunç, dostlara görülmeye değer gelir? İçindekiler birbirini neden rahatsız etmez; düzen içinde oturdukları, düzen içinde öne eğilip düzen içinde geriye yaslandıkları, düzen içinde binip indikleri için değil mi?
καὶ τριήρης δέ τοι ἡ σεσαγμένη ἀνθρώπων διὰ τί ἄλλο φοβερόν ἐστι πολεμίοις ἢ φίλοις ἀξιοθέατον ἢ ὅτι ταχὺ πλεῖ; διὰ τί δὲ ἄλλο ἄλυποι ἀλλήλοις εἰσὶν οἱ ἐμπλέοντες ἢ διότι ἐν τάξει μὲν κάθηνται, ἐν τάξει δὲ προνεύουσιν, ἐν τάξει δʼ ἀναπίπτουσιν, ἐν τάξει δʼ ἐμβαίνουσι καὶ ἐκβαίνουσιν;
8.9Düzensizlik ise bana, bir çiftçinin arpayı, buğdayı ve baklagilleri aynı yere doldurması, sonra arpa ekmeği, buğday ekmeği ya da katık gerektiğinde ayrılmış olanı alıp kullanmak yerine ayıklamak zorunda kalması gibi geliyor.
ἡ δʼ ἀταξία ὅμοιόν τί μοι δοκεῖ εἶναι οἷόνπερ εἰ γεωργὸς ὁμοῦ ἐμβάλοι κριθὰς καὶ πυροὺς καὶ ὄσπρια, κἄπειτα, ὁπότε δέοι ἢ μάζης ἢ ἄρτου ἢ ὄψου, διαλέγειν δέοι αὐτῷ ἀντὶ τοῦ λαβόντα διηυκρινημένοις χρῆσθαι.
8.10Sen de, hanım, bu kargaşayı istemiyor, varlığımızı tam bir bilgiyle idare etmek, ondan ne gerekirse kolayca alıp kullanmak, ben bir şey istediğimde de bana gönül hoşluğuyla vermek istiyorsan, her şey için uygun bir yer seçelim; oraya koyup hizmetçiye oradan almayı ve yine oraya koymayı öğretelim. Böylece neyin yerinde olup neyin olmadığını bileceğiz: yer, eksik olanı kendisi arar; bakım isteyeni göz yoklar; her şeyin nerede olduğunu bilmek de onu çabucak ele verir, böylece kullanmakta zorluk çekmeyiz.'
καὶ σὺ οὖν, ὦ γύναι, ⟨εἰ⟩ τοῦ μὲν ταράχου τούτου μὴ δέοιο, βούλοιο δʼ ἀκριβῶς διοικεῖν τὰ ὄντα εἰδέναι καὶ τῶν ὄντων εὐπόρως λαμβάνουσα ὅτῳ ἂν δέῃ χρῆσθαι, καὶ ἐμοί, ἐάν τι αἰτῶ, ἐν χάριτι διδόναι, χώραν τε δοκιμασώμεθα τὴν προσήκουσαν ἑκάστοις ἔχειν καὶ ἐν ταύτῃ θέντες διδάξωμεν τὴν διάκονον λαμβάνειν τε ἐντεῦθεν καὶ κατατιθέναι πάλιν εἰς ταύτην· καὶ οὕτως εἰσόμεθα τά τε σῶα ὄντα καὶ τὰ μή· ἡ γὰρ χώρα αὐτὴ τὸ μὴ ὂν ποθήσει, καὶ ⟨τὸ⟩ δεόμενον θεραπείας ἐξετάσει ἡ ὄψις, καὶ τὸ εἰδέναι ὅπου ἕκαστόν ἐστι ταχὺ ἐγχειριεῖ, ὥστε μὴ ἀπορεῖν χρῆσθαι.
8.11Bir zamanlar, Sokrates, büyük Phoinike gemisini görmeye bindiğimde eşyaların en güzel ve en kusursuz düzenini gördüğümü sandım. Çünkü pek küçük bir kapta pek çok eşyanın ayrı ayrı yerleştirildiğini gördüm.
καλλίστην δέ ποτε καὶ ἀκριβεστάτην ἔδοξα σκευῶν τάξιν ἰδεῖν, ὦ Σώκρατες, εἰσβὰς ἐπὶ θέαν εἰς τὸ μέγα πλοῖον τὸ Φοινικικόν. πλεῖστα γὰρ σκεύη ἐν σμικροτάτῳ ἀγγείῳ διακεχωρισμένα ἐθεασάμην.
8.12Bir gemi pek çok tahta ve örme takımla demir atar ve denize açılır; 'asılı' denen pek çok takımla yol alır; düşman gemilerine karşı pek çok araçla donatılmıştır; adamlar için pek çok silah taşır; insanların evde kullandıkları bütün eşyaları da her sofra topluluğu için taşır. Bunların yanı sıra gemi sahibinin kazanç için taşıdığı yüklerle de doludur.
διὰ πολλῶν μὲν γὰρ δήπου, ἔφη, ξυλίνων σκευῶν καὶ πλεκτῶν ὁρμίζεται ναῦς καὶ ἀνάγεται, διὰ πολλῶν δὲ τῶν κρεμαστῶν καλουμένων πλεῖ, πολλοῖς δὲ μηχανήμασιν ἀνθώπλισται πρὸς τὰ πολέμια πλοῖα, πολλὰ δὲ ὅπλα τοῖς ἀνδράσι συμπεριάγει, πάντα δὲ σκεύη ὅσοισπερ ἐν οἰκίᾳ χρῶνται ἄνθρωποι τῇ συσσιτίᾳ ἑκάστῃ κομίζει· γέμει δὲ παρὰ πάντα φορτίων ὅσα ναύκληρος κέρδους ἕνεκα ἄγεται.
8.13Söylediğim bütün bu şeyler, on sedirlik ölçülü bir odadan pek de büyük olmayan bir yerde duruyordu. Her birinin öyle yerleştirildiğini gördüm ki ne birbirini engelliyor, ne aranmaya ihtiyaç duyuyor, ne dağınık duruyor, ne de hemen kullanılmak istendiğinde vakit kaybettirecek kadar zor çözülür biçimde bağlıydı.
καὶ ὅσα λέγω, ἔφη, ἐγώ, πάντα οὐκ ἐν πολλῷ τινι μείζονι χώρᾳ ἔκειτο ἢ ἐν δεκακλίνῳ στέγῃ συμμέτρῳ. καὶ οὕτω κείμενα ἕκαστα κατενόησα ὡς οὔτε ἄλληλα ἐμποδίζει οὔτε μαστευτοῦ δεῖται οὔτε ἀσυσκεύαστά ἐστιν οὔτε δυσλύτως ἔχει, ὥστε διατριβὴν παρέχειν, ὅταν τῳ ταχὺ δέῃ χρῆσθαι.
8.14Dümencinin, pruva gözcüsü denen yardımcısını da her şeyin yerini öyle iyi bilir buldum ki orada olmasa bile her şeyin nerede durduğunu ve kaç tane olduğunu, okuma yazma bilen birinin 'Sokrates' adında kaç harf olduğunu ve her birinin nerede durduğunu söyleyebileceği gibi söyleyebilirdi.
τὸν δὲ τοῦ κυβερνήτου διάκονον, ὃς πρῳρεὺς τῆς νεὼς καλεῖται, οὕτως ηὗρον ἐπιστάμενον ἑκάστων τὴν χώραν ὡς καὶ ἀπὼν ἂν εἴποι ὅπου ἕκαστα κεῖται καὶ ὁπόσα ἐστὶν οὐδὲν ἧττον ἢ ὁ γράμματα ἐπιστάμενος εἴποι ἂν Σωκράτους καὶ ὁπόσα γράμματα καὶ ὅπου ἕκαστον τέτακται.
8.15Bu adamı boş vaktinde gemide kullanılması gereken her şeyi yoklarken de gördüm," dedi İskhomakhos. "Bu yoklamasına şaşırıp ne yaptığını sordum. O da şöyle dedi: 'Yabancı, bir şey olursa diye gemideki şeylerin nasıl durduğuna bakıyorum: eksik bir şey var mı, ya da bir şey kullanışsız biçimde mi konmuş?
εἶδον δέ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ ἐξετάζοντα τοῦτον αὐτὸν ἐν τῇ σχολῇ πάντα ὁπόσοις ἄρα δεῖ ἐν τῷ πλοίῳ χρῆσθαι. θαυμάσας δέ, ἔφη, τὴν ἐπίσκεψιν αὐτοῦ ἠρόμην τί πράττοι. ὁ δʼ εἶπεν· ἐπισκοπῶ, ἔφη, ὦ ξένε, εἴ τι συμβαίνοι γίγνεσθαι, πῶς κεῖται, ἔφη, τὰ ἐν τῇ νηί, ἢ εἴ τι ἀποστατεῖ ἢ εἰ δυστραπέλως τι σύγκειται.
8.16Çünkü tanrı denizde fırtına koparınca ne gerekeni aramaya ne de kullanışsız duranı çıkarıp vermeye vakit olur. Tanrı ahmakları tehdit eder ve cezalandırır. Hata yapmayanları yok etmezse bile ona şükür; hele işini çok iyi görenleri kurtarırsa tanrılara çok şükür.'
οὐ γάρ, ἔφη, ἐγχωρεῖ, ὅταν χειμάζῃ ὁ θεὸς ἐν τῇ θαλάττῃ, οὔτε μαστεύειν ὅτου ἂν δέῃ οὔτε δυστραπέλως ἔχον διδόναι. ἀπειλεῖ γὰρ ὁ θεὸς καὶ κολάζει τοὺς βλᾶκας. ἐὰν δὲ μόνον μὴ ἀπολέσῃ τοὺς μὴ ἁμαρτάνοντας, πάνυ ἀγαπητόν· ἐὰν δὲ καὶ πάνυ καλῶς ὑπηρετοῦντας σῴζῃ, πολλὴ χάρις, ἔφη, τοῖς θεοῖς.
8.17Ben de bu donatımın kusursuzluğunu görünce karıma şöyle dedim: 'Gemidekiler küçücük gemilerde bile yer buluyor, şiddetle sallanırken bile düzeni koruyor, çok korkarken bile alınması gerekeni bulabiliyorsa, bizim evde her şey için ayrılmış büyük yerler varken, evimiz de sağlam zemine otururken her birine güzel ve kolay bulunur bir yer bulamazsak, bu pek büyük bir ahmaklık, büyük bir anlayışsızlık olmaz mı?
ἐγὼ οὖν κατιδὼν ταύτην τὴν ἀκρίβειαν τῆς κατασκευῆς ἔλεγον τῇ γυναικὶ ὅτι πάνυ ἂν ἡμῶν εἴη βλακικόν, εἰ οἱ μὲν ἐν τοῖς πλοίοις καὶ μικροῖς οὖσι χώρας εὑρίσκουσι, καὶ σαλεύοντες ἰσχυρῶς ὅμως σῴζουσι τὴν τάξιν, καὶ ὑπερφοβούμενοι ὅμως εὑρίσκουσι τὸ δέον λαμβάνειν, ἡμεῖς δὲ καὶ διῃρημένων ἑκάστοις θηκῶν ἐν τῇ οἰκίᾳ μεγάλων καὶ βεβηκυίας τῆς οἰκίας ἐν δαπέδῳ, εἰ μὴ εὑρήσομεν καλὴν καὶ εὐεύρετον χώραν ἑκάστοις αὐτῶν, πῶς οὐκ ἂν πολλὴ ἡμῶν ἀσυνεσία εἴη;
8.18Eşyaların düzenli olmasının ne kadar iyi olduğunu, evde her birine uygun bir yer bulup koymanın ne kadar kolay olduğunu söyledik.
ὡς μὲν δὴ ἀγαθὸν τετάχθαι σκευῶν κατασκευὴν καὶ ὡς ῥᾴδιον χώραν ἑκάστοις αὐτῶν εὑρεῖν ἐν οἰκίᾳ θεῖναι ὡς ἑκάστοις συμφέρει εἴρηται·
8.19Ayakkabılar, hangi türden olursa olsun, sıra sıra dizildiğinde ne güzel görünür; giysileri, hangi türden olursa olsun, ayrı ayrı konmuş görmek güzeldir; yatak örtüleri güzeldir, tunç kaplar güzeldir, sofra takımları güzeldir; ağırbaşlı birinin değil de bir şıkın en çok alay edeceği şey de güzeldir: tencerelerin bile düzgünce dizildiklerinde ahenkli görünmesi.
ὡς δὲ καλὸν φαίνεται, ἐπειδὰν ὑποδήματα ἐφεξῆς κέηται, κἂν ὁποῖα ᾖ, καλὸν δὲ ἱμάτια κεχωρισμένα ἰδεῖν, κἂν ὁποῖα ᾖ, καλὸν δὲ στρώματα, καλὸν δὲ χαλκία, καλὸν δὲ τὰ ἀμφὶ τραπέζας, καλὸν δὲ καὶ ὃ πάντων καταγελάσειεν ἂν μάλιστα οὐχ ὁ σεμνὸς ἀλλʼ ὁ κομψός, [;ὅτι]; καὶ χύτρας [;φησὶν]; εὔρυθμον φαίνεσθαι εὐκρινῶς κειμένας—
8.20Geri kalan her şey de buradan başlayarak düzen içinde konunca daha güzel görünür; çünkü her biri bir eşya korosu gibi görünür, hepsinin ortası da, her biri yolu kapatmadan durduğu için güzel görünür; tıpkı halka hâlinde dans eden bir koronun yalnız kendisinin güzel bir manzara olmayıp ortasının da güzel ve temiz görünmesi gibi.
τὰ δὲ ἄλλα ἤδη που ἀπὸ τούτου ἅπαντα καλλίω φαίνεται κατὰ κόσμον κείμενα· χορὸς γὰρ σκευῶν ἕκαστα φαίνεται, καὶ τὸ μέσον δὲ πάντων τούτων καλὸν φαίνεται, ἐκποδὼν ἑκάστου κειμένου· ὥσπερ καὶ κύκλιος χορὸς οὐ μόνον αὐτὸς καλὸν θέαμά ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τὸ μέσον αὐτοῦ καλὸν καὶ καθαρὸν φαίνεται—
8.21Bunları doğru söyleyip söylemediğimi, hanım,' dedim, 'hiçbir zarara uğramadan, pek de zahmet çekmeden deneyebiliriz. Hem yerleri öğrenecek ve her şeyi yerine koymayı hatırlayacak birini bulmanın zor olduğunu düşünüp de umutsuzluğa kapılmamalı, hanım.
εἰ δὲ ἀληθῆ ταῦτα λέγω, ἔξεστιν, ἔφην, ὦ γύναι, καὶ πεῖραν λαμβάνειν αὐτῶν οὔτε τι ζημιωθέντας οὔτε τι πολλὰ πονήσαντας. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦτο δεῖ ἀθυμῆσαι, ὦ γύναι, ἔφην ἐγώ, ὡς χαλεπὸν εὑρεῖν τὸν μαθησόμενόν τε τὰς χώρας καὶ μεμνησόμενον καταχωρίζειν ἕκαστα.
8.22Bütün şehrin her şeyin bizden on bin kat fazlasına sahip olduğunu biliyoruz; yine de hizmetkârlardan hangisine çarşıdan bir şey alıp getirmesini söylesen hiçbiri şaşırmaz; her biri her şeyi almak için nereye gitmesi gerektiğini bildiğini gösterir. Bunun sebebi de,' dedim, 'her şeyin düzenlenmiş bir yerde durmasından başka bir şey değildir.
ἴσμεν γὰρ δήπου ὅτι μυριοπλάσια ἡμῶν ἅπαντα ἔχει ἡ πᾶσα πόλις, ἀλλʼ ὅμως, ὁποῖον ἂν τῶν οἰκετῶν κελεύσῃς πριάμενόν τί σοι ἐξ ἀγορᾶς ἐνεγκεῖν, οὐδεὶς ἀπορήσει, ἀλλὰ πᾶς εἰδὼς φανεῖται ὅποι χρὴ ἐλθόντα λαβεῖν ἕκαστα. τούτου μέντοι, ἔφην ἐγώ, οὐδὲν ἄλλο αἴτιόν ἐστιν ἢ ὅτι ἐν χώρᾳ κεῖται τεταγμένῃ.
8.23Oysa bir insanı ararken, hele o da seni arıyorsa, çoğu zaman bulmadan önce vazgeçersin. Bunun sebebi de yine her birinin nerede beklemesi gerektiğinin düzenlenmemiş olmasından başka bir şey değildir.' Eşyaların düzeni ve kullanımı hakkında onunla böyle konuştuğumu hatırlıyorum sanırım."
ἄνθρωπον δέ γε ζητῶν, καὶ ταῦτα ἐνίοτε ἀντιζητοῦντα, πολλάκις ἄν τις πρότερον, πρὶν εὑρεῖν, ἀπείποι. καὶ τούτου αὖ οὐδὲν ἄλλο αἴτιόν ἐστιν ἢ τὸ μὴ εἶναι τεταγμένον ὅπου ἕκαστον δεῖ ἀναμένειν. περὶ μὲν [;γὰρ]; δὴ τάξεως σκευῶν καὶ χρήσεως τοιαῦτα αὐτῇ διαλεχθεὶς δοκῶ μεμνῆσθαι.
9.19. Bölüm
"Peki, İskhomakhos," dedim, "büyük bir gayretle öğrettiklerine karın kulak veriyor gibi göründü mü sana?" "Ne olacak? Elbette ilgileneceğine söz verdi; çaresizlik içindeyken bir çıkış yolu bulmuş gibi sevindiği de besbelliydi. Söylediğim düzeni bir an önce kurmam için bana yalvardı."
καὶ τί δή; ἡ γυνὴ ἐδόκει σοι, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, πώς τι ὑπακούειν ὧν σὺ ἐσπούδαζες διδάσκων; τί δέ, εἰ μὴ ὑπισχνεῖτό γε ἐπιμελήσεσθαι καὶ φανερὰ ἦν ἡδομένη ἰσχυρῶς, ὥσπερ ἐξ ἀμηχανίας εὐπορίαν τινὰ ηὑρηκυῖα, καὶ ἐδεῖτό μου ὡς τάχιστα ᾗπερ ἔλεγον διατάξαι.
9.2"Peki, İskhomakhos," dedim, "bu düzeni nasıl kurdun?" "Ne olacak? Önce evin neye elverişli olduğunu ona göstermenin doğru olacağını düşündüm. Çünkü evimiz süslemelerle bezenmiş değildir, Sokrates; odaları tam şu düşünülerek yapılmıştır: içlerine konacak şeyler için olabildiğince elverişli kaplar olsunlar. Öyle ki her oda, kendisinde durması yakışan şeyleri adeta kendisi çağırıyordu.
καὶ πῶς δή, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, διέταξας αὐτῇ; τί δʼ, εἰ μὴ τῆς γε οἰκίας τὴν δύναμιν ἔδοξέ μοι πρῶτον ἐπιδεῖξαι αὐτῇ. οὐ γὰρ ποικίλμασι κεκόσμηται, ὦ Σώκρατες, ἀλλὰ τὰ οἰκήματα ᾠκοδόμηται πρὸς αὐτὸ τοῦτο ἐσκεμμένα, ὅπως ἀγγεῖα ὡς συμφορώτατα ᾖ τοῖς μέλλουσιν ἐν αὐτοῖς ἔσεσθαι· ὥστε αὐτὰ ἐκάλει τὰ πρέποντα εἶναι ἐν ἑκάστῳ.
9.3Sağlam bir yerdeki yatak odası en değerli yaygıları ve eşyaları çağırıyordu; çatının altındaki kuru yerler tahılı, serin yerler şarabı, aydınlık yerler de ışık isteyen işleri ve eşyaları.
ὁ μὲν γὰρ θάλαμος ἐν ὀχυρῷ ὢν τὰ πλείστου ἄξια καὶ στρώματα καὶ σκεύη παρεκάλει, τὰ δὲ ξηρὰ τῶν στεγνῶν τὸν σῖτον, τὰ δὲ ψυχεινὰ τὸν οἶνον, τὰ δὲ φανὰ ὅσα φάους δεόμενα ἔργα τε καὶ σκεύη ἐστί.
9.4Ona, yazın serin, kışın ılık olacak biçimde güzelce döşenmiş oturma odalarını da gösterdim. Evin bütünüyle güneye açıldığını da gösterdim; böylece kışın güneş, yazın gölge aldığı apaçık görülüyordu.
καὶ διαιτητήρια δὲ τοῖς ἀνθρώποις ἐπεδείκνυον αὐτῇ κεκαλλωπισμένα τοῦ μὲν θέρους ἔχειν ψυχεινά, τοῦ δὲ χειμῶνος ἀλεεινά. καὶ σύμπασαν δὲ τὴν οἰκίαν ἐπέδειξα αὐτῇ ὅτι πρὸς μεσημβρίαν ἀναπέπταται, ὥστε εὔδηλον εἶναι ὅτι χειμῶνος μὲν εὐήλιός ἐστι, τοῦ δὲ θέρους εὔσκιος.
9.5Kadınlar bölümünü de gösterdim. Burası erkekler bölümünden sürgülü bir kapıyla ayrılmıştı; içeriden çıkmaması gereken bir şey dışarı çıkarılmasın, hizmetkârlar da bizim haberimiz olmadan çocuk yapmasın diye. Çünkü iyi hizmetkârlar çocuk sahibi olunca çoğunlukla bize daha çok bağlanırlar; kötüler ise eşleşince kötülük yapmaya daha çok imkân bulurlar.
ἔδειξα δὲ καὶ τὴν γυναικωνῖτιν αὐτῇ, θύρᾳ βαλανωτῇ ὡρισμένην ἀπὸ τῆς ἀνδρωνίτιδος, ἵνα μήτε ἐκφέρηται ἔνδοθεν ὅ τι μὴ δεῖ μήτε τεκνοποιῶνται οἱ οἰκέται ἄνευ τῆς ἡμετέρας γνώμης. οἱ μὲν γὰρ χρηστοὶ παιδοποιησάμενοι εὐνούστεροι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἱ δὲ πονηροὶ συζυγέντες εὐπορώτεροι πρὸς τὸ κακουργεῖν γίγνονται.
9.6Bunları gezip gördükten sonra," dedi, "eşyaları türlerine göre ayırmaya geçtik. İşe önce kurbanlarda kullandığımız şeyleri bir araya toplayarak başladık. Ardından kadının bayramlarda takıp giydiklerini, erkeğin bayramlık ve savaşlık giysilerini ayırdık; sonra kadınlar bölümünün yaygılarını, erkekler bölümünün yaygılarını, kadın ayakkabılarını, erkek ayakkabılarını.
ἐπεὶ δὲ ταῦτα διήλθομεν, ἔφη, οὕτω δὴ ἤδη κατὰ φυλὰς διεκρίνομεν τὰ ἔπιπλα. ἠρχόμεθα δὲ πρῶτον, ἔφη, ἁθροίζοντες, οἷς ἀμφὶ θυσίας χρώμεθα. μετὰ ταῦτα κόσμον γυναικὸς τὸν εἰς ἑορτὰς διῃροῦμεν, ἐσθῆτα ἀνδρὸς τὴν εἰς ἑορτὰς καὶ πόλεμον, καὶ στρώματα ἐν γυναικωνίτιδι, στρώματα ἐν ἀνδρωνίτιδι, ὑποδήματα γυναικεῖα, ὑποδήματα ἀνδρεῖα.
9.7Silahlar bir yana, yün işleme aletleri bir yana, ekmek yapma takımı bir yana, yemek pişirme takımı bir yana, banyo eşyaları bir yana, hamur tekneleri bir yana, sofra takımı bir yana. Bütün bunları da her gün kullanılanlar ve şölenlerde kullanılanlar diye ayrıca ayırdık.
ὅπλων ἄλλη φυλή, ἄλλη ταλασιουργικῶν ὀργάνων, ἄλλη σιτοποιικῶν, ἄλλη ὀψοποιικῶν, ἄλλη τῶν ἀμφὶ λουτρόν, ἄλλη ἀμφὶ μάκτρας, ἄλλη ἀμφὶ τραπέζας. καὶ ταῦτα πάντα διεχωρίσαμεν, οἷς τε ἀεὶ δεῖ χρῆσθαι καὶ τὰ θοινητικά.
9.8Bir ayda tüketilecekleri ayrı, bir yıllık olarak hesaplanmış olanları da ayrı koyduk; böyle yapınca işin sonunda nasıl çıkacağı daha az gözden kaçar. Bütün eşyaları türlerine göre ayırdıktan sonra her birini kendisine uygun yere taşıdık.
χωρὶς δὲ καὶ τὰ κατὰ μῆνα δαπανώμενα ἀφείλομεν, δίχα δὲ καὶ τὰ εἰς ἐνιαυτὸν ἀπολελογισμένα κατέθεμεν. οὕτω γὰρ ἧττον λανθάνει ὅπως πρὸς τὸ τέλος ἐκβήσεται. ἐπεὶ δὲ ἐχωρίσαμεν πάντα κατὰ φυλὰς τὰ ἔπιπλα, εἰς τὰς χώρας τὰς προσηκούσας ἕκαστα διηνέγκαμεν.
9.9Bundan sonra hizmetkârların her gün kullandığı eşyaları, yani ekmek, yemek ve yün işinde kullanılanları ve buna benzer ne varsa, bunları kullanacak olanlara nereye koymaları gerektiğini göstererek teslim ettik ve sağlam tutmalarını buyurduk.
μετὰ δὲ τοῦτο ὅσοις μὲν τῶν σκευῶν καθʼ ἡμέραν χρῶνται οἱ οἰκέται, οἷον σιτοποιικοῖς, ὀψοποιικοῖς, ταλασιουργικοῖς, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον, ταῦτα μὲν αὐτοῖς τοῖς χρωμένοις δείξαντες ὅπου δεῖ τιθέναι, παρεδώκαμεν καὶ ἐπετάξαμεν σῶα παρέχειν·
9.10Bayramlarda, konuk ağırlarken ya da arada bir yapılan işlerde kullandıklarımızı ise kilerci kadına teslim ettik. Yerlerini gösterdik, her birini tek tek sayıp yazdık; sonra ona bunlardan kime ne gerekirse vermesini, kime ne verdiğini aklında tutmasını, geri aldığında da her birini nereden aldıysa oraya koymasını söyledik.
ὅσοις δʼ εἰς ἑορτὰς ἢ ξενοδοκίας χρώμεθα ἢ εἰς τὰς διὰ χρόνου πράξεις, ταῦτα δὲ τῇ ταμίᾳ παρεδώκαμεν, καὶ δείξαντες τὰς χώρας αὐτῶν καὶ ἀπαριθμήσαντες καὶ γραψάμενοι ἕκαστα εἴπομεν αὐτῇ διδόναι τούτων ὅτῳ δέοι ἕκαστον, καὶ μεμνῆσθαι ὅ τι ἄν τῳ διδῷ, καὶ ἀπολαμβάνουσαν κατατιθέναι πάλιν ὅθενπερ ἂν ἕκαστα λαμβάνῃ.
9.11Kilerciliği de iyice araştırıp en çok kendine hâkim olduğunu düşündüğümüz kadına verdik: midesine, şaraba, uykuya ve erkeklerle düşüp kalkmaya karşı. Bundan başka, hafızası en güçlü görünen, ihmal edip de bizden ceza görmemeyi önceden düşünen ve bize hoş bir şey yaparsa karşılığında bizden nasıl bir ödül alacağını gözeten kadını seçtik.
τὴν δὲ ταμίαν ἐποιησάμεθα ἐπισκεψάμενοι ἥτις ἡμῖν ἐδόκει εἶναι ἐγκρατεστάτη καὶ γαστρὸς καὶ οἴνου καὶ ὕπνου καὶ ἀνδρῶν συνουσίας, πρὸς τούτοις δὲ ἣ τὸ μνημονικὸν μάλιστα ἐδόκει ἔχειν καὶ τὸ προνοεῖν μή τι κακὸν λάβῃ παρʼ ἡμῶν ἀμελοῦσα, καὶ σκοπεῖν ὅπως χαριζομένη τι ἡμῖν ὑφʼ ἡμῶν ἀντιτιμήσεται.
9.12Ona bize karşı iyi niyet beslemeyi de öğrettik: sevindiğimizde sevincimize ortak ettik, üzücü bir şey olduğunda da üzüntümüze. Evi büyütmeye gönülden istekli olmayı da ona öğrettik; bunun için onu işlerimizden haberdar ettik ve başarılarımızdan pay verdik.
ἐδιδάσκομεν δὲ αὐτὴν καὶ εὐνοϊκῶς ἔχειν πρὸς ἡμᾶς, ὅτʼ εὐφραινοίμεθα, τῶν εὐφροσυνῶν μεταδιδόντες, καὶ εἴ τι λυπηρὸν εἴη, εἰς ταῦτα παρακαλοῦντες. καὶ τὸ προθυμεῖσθαι δὲ συναύξειν τὸν οἶκον ἐπαιδεύομεν αὐτήν, ἐπιγιγνώσκειν αὐτὴν ποιοῦντες καὶ τῆς εὐπραγίας αὐτῇ μεταδιδόντες.
9.13Adaleti de ona aşıladık: adil olanları adil olmayanlardan daha çok itibar görür kıldık, adillerin adil olmayanlardan daha zengin ve hür insana daha yakışır biçimde yaşadığını gösterdik. Onu da bu mertebeye yerleştirdik.
καὶ δικαιοσύνην δʼ αὐτῇ ἐνεποιοῦμεν τιμιωτέρους τιθέντες τοὺς δικαίους τῶν ἀδίκων καὶ ἐπιδεικνύοντες πλουσιώτερον καὶ ἐλευθεριώτερον βιοτεύοντας τῶν ἀδίκων· καὶ αὐτὴν δὲ ἐν ταύτῃ τῇ χώρᾳ κατετάττομεν.
9.14Bütün bunlardan sonra, Sokrates," dedi, "karıma, her şeyin düzeni korunsun diye kendisi ilgilenmezse bunların hiçbir faydası olmayacağını söyledim. İyi kanunlarla yönetilen şehirlerde bile vatandaşların güzel kanunlar yazmakla yetinmediğini, ayrıca kanun bekçileri seçtiklerini öğrettim. Bu bekçiler gözetim yapar, kanuna uygun davrananı över, kanunlara aykırı davrananı cezalandırır.
ἐπὶ δὲ τούτοις πᾶσιν εἶπον, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐγὼ τῇ γυναικὶ ὅτι πάντων τούτων οὐδὲν ὄφελος, εἰ μὴ αὐτὴ ἐπιμελήσεται ὅπως διαμένῃ ἑκάστῳ ἡ τάξις. ἐδίδασκον δὲ αὐτὴν ὅτι καὶ ἐν ταῖς εὐνομουμέναις πόλεσιν οὐκ ἀρκεῖν δοκεῖ τοῖς πολίταις, ἂν νόμους καλοὺς γράψωνται, ἀλλὰ καὶ νομοφύλακας προσαιροῦνται, οἵτινες ἐπισκοποῦντες τὸν μὲν ποιοῦντα τὰ νόμιμα ἐπαινοῦσιν, ἂν δέ τις παρὰ τοὺς νόμους ποιῇ, ζημιοῦσι.
9.15Karıma, kendisini de evdekilerin kanun bekçisi saymasını söyledim," dedi. "Kale komutanı nöbetçileri nasıl denetlerse, o da istediği zaman eşyaları denetlemeli; meclis atları ve atlıları nasıl muayene ederse, o da her şeyin yerli yerinde olup olmadığını muayene etmeliydi. Bir kraliçe gibi de, elindeki imkân ölçüsünde, hak edeni övüp onurlandırmalı, gerekeni azarlayıp cezalandırmalıydı.
νομίσαι οὖν ἐκέλευον, ἔφη, τὴν γυναῖκα καὶ αὐτὴν νομοφύλακα τῶν ἐν τῇ οἰκίᾳ εἶναι, καὶ ἐξετάζειν δέ, ὅταν δόξῃ αὐτῇ, τὰ σκεύη, ὥσπερ ὁ φρούραρχος τὰς φυλακὰς ἐξετάζει, καὶ δοκιμάζειν εἰ καλῶς ἕκαστον ἔχει, ὥσπερ ἡ βουλὴ ἵππους καὶ ἱππέας δοκιμάζει, καὶ ἐπαινεῖν δὲ καὶ τιμᾶν ὥσπερ βασίλισσαν τὸν ἄξιον ἀπὸ τῆς παρούσας δυνάμεως, καὶ λοιδορεῖν καὶ κολάζειν τὸν τούτων δεόμενον.
9.16Bundan başka ona," dedi, "eşyalar konusunda hizmetkârlardan daha çok iş yüklersem, buna kızmasının haklı olmayacağını öğrettim. Hizmetkârların efendinin malından payının ancak onu taşımak, bakımını yapmak ya da korumak kadar olduğunu gösterdim; efendi vermedikçe hiçbirini kullanamazlar. Oysa her şey efendinindir; her birini dilediği işte kullanır.
πρὸς δὲ τούτοις ἐδίδασκον αὐτήν, ἔφη, ὡς οὐκ ἂν ἄχθοιτο δικαίως, εἰ πλείω αὐτῇ πράγματα προστάττω ἢ τοῖς οἰκέταις περὶ τὰ κτήματα, ἐπιδεικνύων ὅτι τοῖς μὲν οἰκέταις μέτεστι τῶν δεσποσύνων χρημάτων τοσοῦτον ὅσον φέρειν ἢ θεραπεύειν ἢ φυλάττειν, χρῆσθαι δὲ οὐδενὶ αὐτῶν ἔξεστιν, ὅτῳ ἂν μὴ δῷ ὁ κύριος· δεσπότου δὲ ἅπαντά ἐστιν ᾧ ἂν βούληται ἕκαστα χρῆσθαι.
9.17Mallar korununca en büyük faydayı, yok olunca en büyük zararı kim görüyorsa, onlarla ilgilenmenin de en çok ona düştüğünü gösterdim."
ὅτῳ οὖν καὶ σῳζομένων μεγίστη ὄνησις καὶ φθειρομένων μεγίστη βλάβη, τούτῳ καὶ τὴν ἐπιμέλειαν μάλιστα προσήκουσαν ἀπέφαινον.
9.18"Peki, İskhomakhos," dedim, "bunları dinleyince karın sana nasıl uydu?" "Ne olacak, Sokrates?" dedi. "Malımızla ilgilenmek gerektiğini öğretirken ona ağır şeyler buyurduğumu sanıyorsam yanıldığımı söyledi. Bana anlattığına göre, kendi şeylerini ihmal etmesini buyursaydım bu, evin nimetleriyle ilgilenmek zorunda kalmasından çok daha ağır olurdu.
τί οὖν; ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, ταῦτα ἀκούσασα ἡ γυνή πώς σοι ὑπήκουε; τί δέ, ἔφη, εἰ μὴ εἶπέ γέ μοι, ὦ Σώκρατες, ὅτι οὐκ ὀρθῶς γιγνώσκοιμι, εἰ οἰοίμην χαλεπὰ ἐπιτάττειν διδάσκων ὅτι ἐπιμελεῖσθαι δεῖ τῶν ὄντων. χαλεπώτερον γὰρ ἄν, ἔφη φάναι, εἰ αὐτῇ ἐπέταττον ἀμελεῖν τῶν ἑαυτῆς ἢ εἰ ἐπιμελεῖσθαι δεήσει τῶν οἰκείων ἀγαθῶν.
9.19Çünkü itidalli bir kadına kendi çocuklarıyla ilgilenmek nasıl tabiatça onları ihmal etmekten daha hoş geliyorsa, insanın kendi malı olduğu için sevinç veren şeylerle ilgilenmesinin de onları ihmal etmekten daha hoş olduğunu düşünüyormuş."
πεφυκέναι γὰρ δοκεῖ, ἔφη, ὥσπερ καὶ τέκνων τὸ ἐπιμελεῖσθαι τῇ σώφρονι τῶν ἑαυτῆς ἢ ἀμελεῖν, οὕτω καὶ τῶν κτημάτων ὅσα ἴδια ὄντα εὐφραίνει ἥδιον τὸ ἐπιμελεῖσθαι νομίζειν ἔφη εἶναι τῇ σώφρονι τῶν ἑαυτῆς ἢ ἀμελεῖν.
10.110. Bölüm
Kadının ona böyle cevap verdiğini duyunca, dedi Sokrates, şöyle dedim: "Hera hakkı için, İskhomakhos, karının erkekçe bir akla sahip olduğunu gösteriyorsun." "Sana onun pek yüce gönüllü başka davranışlarını da anlatmak isterim," dedi İskhomakhos; "benden bir kez duymasıyla hemen uyduğu şeyler." "Hangileri?" dedim. "Anlat. Çünkü yaşayan bir kadının aretēsini öğrenmek, Zeuksis bana güzel bir kadının resmini yapıp gösterse ondan çok daha hoşuma gider."
καὶ ἐγὼ ἀκούσας, ἔφη ὁ Σωκράτης, ἀποκρίνασθαι τὴν γυναῖκα αὐτῷ ταῦτα, εἶπον· νὴ τὴν Ἥραν, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ἀνδρικήν γε ἐπιδεικνύεις τὴν διάνοιαν τῆς γυναικός. καὶ ἄλλα τοίνυν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, θέλω σοι πάνυ μεγαλόφρονα αὐτῆς διηγήσασθαι, ἅ μου ἅπαξ ἀκούσασα ταχὺ ἐπείθετο. τὰ ποῖα; ἔφην ἐγώ· λέγε· ὡς ἐμοὶ πολὺ ἥδιον ζώσης ἀρετὴν γυναικὸς καταμανθάνειν ἢ εἰ Ζεῦξίς μοι καλὴν εἰκάσας γραφῇ γυναῖκα ἐπεδείκνυεν.
10.2Bunun üzerine İskhomakhos anlatmaya başladı: "Bir gün onu gördüm, Sokrates: olduğundan daha beyaz görünsün diye yüzüne bolca beyaz düzgün, gerçekte olduğundan daha kırmızı görünsün diye bolca allık sürmüş, tabiatça olduğundan daha uzun görünsün diye de yüksek ayakkabılar giymişti.
ἐντεῦθεν δὴ λέγει ὁ Ἰσχόμαχος· ἐγὼ τοίνυν, ἔφη, ἰδών ποτε αὐτήν, ὦ Σώκρατες, ἐντετριμμένην πολλῷ μὲν ψιμυθίῳ, ὅπως λευκοτέρα ἔτι δοκοίη εἶναι ἢ ἦν, πολλῇ δʼ ἐγχούσῃ, ὅπως ἐρυθροτέρα φαίνοιτο τῆς ἀληθείας, ὑποδήματα δʼ ἔχουσαν ὑψηλά, ὅπως μείζων δοκοίη εἶναι ἢ ἐπεφύκει,
10.3'Söyle bana, hanım,' dedim, 'malımın ortağı olarak beni hangi durumda daha çok sevilmeye değer bulursun? Sana varlığımı olduğu gibi gösterip ne sahip olduğumdan fazlasıyla övünsem ne de sahip olduklarımdan hiçbir şeyi saklasam mı? Yoksa seni aldatmaya çalışsam, sahip olduğumdan fazlasının bende olduğunu söylesem, sana sahte gümüş gösterip içi tahta yaldızlı gerdanlıklara ve boyası uçacak mor kumaşlara hakiki desem mi?'
εἰπέ μοι, ἔφην, ὦ γύναι, ποτέρως ἄν με κρίναις ἀξιοφίλητον μᾶλλον εἶναι χρημάτων κοινωνόν, εἴ σοι αὐτὰ τὰ ὄντα ἀποδεικνύοιμι, καὶ μήτε κομπάζοιμι ὡς πλείω τῶν ὄντων ἔστι μοι, μήτε ἀποκρυπτοίμην τι τῶν ὄντων μηδέν, ἢ εἰ πειρῴμην σε ἐξαπατᾶν λέγων τε ὡς πλείω ἔστι μοι τῶν ὄντων, ἐπιδεικνύς τε ἀργύριον κίβδηλον [;δηλοίην σε]; καὶ ὅρμους ὑποξύλους καὶ πορφυρίδας ἐξιτήλους φαίην ἀληθινὰς εἶναι;
10.4O da hemen sözümü kesti: 'Aman, öyle deme!' dedi. 'Sakın öyle biri olma. Öyle biri olsaydın seni candan sevemezdim.' 'Peki, hanım,' dedim, 'biz bedenlerimizi de birbirimizle paylaşmak için bir araya gelmedik mi?' 'İnsanlar öyle diyor,' dedi.
καὶ ὑπολαβοῦσα εὐθύς, εὐφήμει, ἔφη· μὴ γένοιο σὺ τοιοῦτος· οὐ γὰρ ἂν ἔγωγέ σε δυναίμην, εἰ τοιοῦτος εἴης, ἀσπάσασθαι ἐκ τῆς ψυχῆς. οὐκοῦν, ἔφην ἐγώ, συνεληλύθαμεν, ὦ γύναι, ὡς καὶ τῶν σωμάτων κοινωνήσοντες ἀλλήλοις; φασὶ γοῦν, ἔφη, οἱ ἄνθρωποι.
10.5'O hâlde,' dedim, 'bedenimin ortağı olarak da beni hangi durumda daha çok sevilmeye değer bulursun? Bedenimin sağlıklı ve güçlü olmasına özen gösterip onu sana öyle sunmaya çalışsam ve bu sayede tenim gerçekten güzel bir renkte olsa mı? Yoksa kırmızı aşı boyasıyla boyanıp gözlerimin altına ten rengi boya sürsem, kendimi sana öyle gösterip seni aldatarak seninle yatsam, sana kendi tenim yerine aşı boyasını görüp dokunmayı sunsam mı?'
ποτέρως ἂν οὖν, ἔφην ἐγώ, τοῦ σώματος αὖ δοκοίην εἶναι ἀξιοφίλητος μᾶλλον κοινωνός, εἴ σοι τὸ σῶμα πειρῴμην παρέχειν τὸ ἐμαυτοῦ ἐπιμελόμενος ὅπως ὑγιαῖνόν τε καὶ ἐρρωμένον ἔσται, καὶ διὰ ταῦτα τῷ ὄντι εὔχρως σοι ἔσομαι, ἢ εἴ σοι μίλτῳ ἀλειφόμενος καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπαλειφόμενος ἀνδρεικέλῳ ἐπιδεικνύοιμί τε ἐμαυτὸν καὶ συνείην ἐξαπατῶν σε καὶ παρέχων ὁρᾶν καὶ ἅπτεσθαι μίλτου ἀντὶ τοῦ ἐμαυτοῦ χρωτός;
10.6'Ben,' dedi o, 'ne aşı boyasına sana dokunmaktan daha zevkle dokunurum, ne ten boyasının rengini senin teninin renginden daha zevkle görürüm, ne de gözlerini boyanmış hâlde sağlıklı hâlinden daha zevkle görürüm.'
ἐγὼ μέν, ἔφη ἐκείνη, οὔτʼ ἂν μίλτου ἁπτοίμην ἥδιον ἢ σοῦ οὔτʼ ἂν ἀνδρεικέλου χρῶμα ὁρῴην ἥδιον ἢ τὸ σὸν οὔτʼ ἂν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπαληλιμμένους ἥδιον ὁρῴην τοὺς σοὺς ἢ ὑγιαίνοντας.
10.7Ben de ona şöyle dedim," diye anlattı İskhomakhos: "'Benim de, hanım, beyaz düzgünün ya da allığın rengine senin teninin renginden daha çok hoşlanmadığımı bil. Tanrılar nasıl atlara en hoş şey olarak atları, sığırlara sığırları, koyunlara koyunları yarattıysa, insanlar da insanın temiz bedenini en hoş şey sayarlar.
καὶ ἐμὲ τοίνυν νόμιζε, εἰπεῖν ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ὦ γύναι, μήτε ψιμυθίου μήτε ἐγχούσης χρώματι ἥδεσθαι μᾶλλον ἢ τῷ σῷ, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ θεοὶ ἐποίησαν ἵπποις μὲν ἵππους, βουσὶ δὲ βοῦς ἥδιστον, προβάτοις δὲ πρόβατα, οὕτω καὶ οἱ ἄνθρωποι ἀνθρώπου σῶμα καθαρὸν οἴονται ἥδιστον εἶναι·
10.8Bu aldatmacalar dışarıdakileri belki fark ettirmeden aldatabilir; ama hep bir arada yaşayanlar birbirlerini aldatmaya kalkışırlarsa yakalanmaları kaçınılmazdır. Ya sabah hazırlanmadan yataktan kalkarken yakalanırlar, ya ter onları ele verir, ya gözyaşı foyalarını meydana çıkarır, ya da yıkanırken olduğu gibi görünürler.'"
αἱ δʼ ἀπάται αὗται τοὺς μὲν ἔξω πως δύναιντʼ ἂν ἀνεξελέγκτως ἐξαπατᾶν, συνόντας δὲ ἀεὶ ἀνάγκη ἁλίσκεσθαι, ἂν ἐπιχειρῶσιν ἐξαπατᾶν ἀλλήλους. ἢ γὰρ ἐξ εὐνῆς ἁλίσκονται ἐξανιστάμενοι πρὶν παρασκευάσασθαι ἢ ὑπὸ ἱδρῶτος ἐλέγχονται ἢ ὑπὸ δακρύων βασανίζονται ἢ ὑπὸ λουτροῦ ἀληθινῶς κατωπτεύθησαν.
10.9"Tanrılar aşkına," dedim, "buna ne cevap verdi?" "Ne olacak?" dedi. "O günden sonra bir daha böyle bir şeyle hiç uğraşmadı; kendini temiz ve yakışır bir hâlde göstermeye çalıştı. Bana da, yalnızca güzel sanılmakla kalmayıp gerçekten güzel görünebilmesi için verebileceğim bir öğüt olup olmadığını sordu.
τί οὖν πρὸς θεῶν, ἔφην ἐγώ, πρὸς ταῦτα ἀπεκρίνατο; τί δέ, ἔφη, εἰ μὴ τοῦ ⟨γε⟩ λοιποῦ τοιοῦτον μὲν οὐδὲν πώποτε ἔτι ἐπραγματεύσατο, καθαρὰν δὲ καὶ πρεπόντως ἔχουσαν ἐπειρᾶτο ἑαυτὴν ἐπιδεικνύναι. καὶ ἐμὲ μέντοι ἠρώτα εἴ τι ἔχοιμι συμβουλεῦσαι ὡς ἂν τῷ ὄντι καλὴ φαίνοιτο, ἀλλὰ μὴ μόνον δοκοίη.
10.10Ben de ona, Sokrates," dedi, "bir köle gibi hep oturmamasını öğütledim. Tanrıların yardımıyla evin hanımına yakışır biçimde dokuma tezgâhının başında durmalı, başkasından daha iyi bildiği bir şey varsa öğretmeli, daha az bildiğini de öğrenmeliydi. Ekmekçi kadına da göz atmalı, kilerci kadın erzakı ölçüp dağıtırken yanında durmalı, ortalığı dolaşıp her şeyin olması gereken yerde olup olmadığını denetlemeliydi. Çünkü bunlar bana hem işe özen hem de gezinti gibi geldi.
καὶ ἐγὼ μέντοι, ὦ Σώκρατες, ἔφη, συνεβούλευον αὐτῇ μὴ δουλικῶς ἀεὶ καθῆσθαι, ἀλλὰ σὺν τοῖς θεοῖς πειρᾶσθαι δεσποτικῶς πρὸς μὲν τὸν ἱστὸν προσστᾶσαν ὅ τι μὲν βέλτιον ἄλλου ἐπίσταιτο ἐπιδιδάξαι, ὅ τι δὲ χεῖρον ἐπιμαθεῖν, ἐπισκέψασθαι δὲ καὶ σιτοποιόν, παραστῆναι δὲ καὶ ἀπομετρούσῃ τῇ ταμίᾳ, περιελθεῖν δʼ ἐπισκοπουμένην καὶ εἰ κατὰ χώραν ἔχει ᾗ δεῖ ἕκαστα. ταῦτα γὰρ ἐδόκει μοι ἅμα ἐπιμέλεια εἶναι καὶ περίπατος.
10.11Hamuru ıslatıp yoğurmanın, giysileri ve yaygıları silkeleyip katlamanın da iyi bir idman olduğunu söyledim. Böyle çalışırsa daha iştahla yiyeceğini, daha sağlıklı olacağını ve teninin gerçekten daha güzel bir renkte görüneceğini söyledim.
ἀγαθὸν δὲ ἔφην εἶναι γυμνάσιον καὶ τὸ δεῦσαι καὶ μάξαι καὶ ἱμάτια καὶ στρώματα ἀνασεῖσαι καὶ συνθεῖναι. γυμναζομένην δὲ ἔφην οὕτως ἂν καὶ ἐσθίειν ἥδιον καὶ ὑγιαίνειν μᾶλλον καὶ εὐχροωτέραν φαίνεσθαι τῇ ἀληθείᾳ.
10.12Hem hanımın görünüşü, bir hizmetçiyle yarışırken ondan daha temiz ve daha yakışır giyimli olduğunda, kocanın arzusunu kamçılar; hele bir de zorla hizmet etmek yerine kendi isteğiyle gönül hoşluğu sunuyorsa.
καὶ ὄψις δέ, ὁπόταν ἀνταγωνίζηται διακόνῳ καθαρωτέρα οὖσα πρεπόντως τε μᾶλλον ἠμφιεσμένη, κινητικὸν γίγνεται ἄλλως τε καὶ ὁπόταν τὸ ἑκοῦσαν χαρίζεσθαι προσῇ ἀντὶ τοῦ ἀναγκαζομένην ὑπηρετεῖν.
10.13Hep ağır başlı ağır başlı oturan kadınlar ise kendilerini süslenip püslenmiş ve aldatan kadınlarla kıyaslanmaya bırakırlar. Şimdi de, Sokrates, iyi bil ki karım, ona öğrettiğim ve sana şimdi anlattığım gibi bir düzen içinde yaşıyor."
αἱ δʼ ἀεὶ καθήμεναι σεμνῶς πρὸς τὰς κεκοσμημένας καὶ ἐξαπατώσας κρίνεσθαι παρέχουσιν ἑαυτάς. καὶ νῦν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, οὕτως εὖ ἴσθι ἡ γυνή μου κατεσκευασμένη βιοτεύει ὥσπερ ἐγὼ ἐδίδασκον αὐτὴν καὶ ὥσπερ νῦν σοι λέγω.
11.111. Bölüm
Bunun üzerine şöyle dedim: "İskhomakhos, karının işleri hakkında şimdilik yeterince dinlediğimi düşünüyorum; ikiniz de pek övgüye değersiniz. Şimdi de bana kendi işlerini anlat," dedim; "hem sen ün kazandığın şeyleri anlatmaktan hoşnut olursun, hem de ben güzel ve iyi bir adamın işlerini baştan sona dinleyip elimden geldiğince öğrenince sana çok minnettar kalırım."
ἐντεῦθεν δʼ ἐγὼ εἶπον· ὦ Ἰσχόμαχε, τὰ μὲν δὴ περὶ τῶν τῆς γυναικὸς ἔργων ἱκανῶς μοι δοκῶ ἀκηκοέναι τὴν πρώτην, καὶ ἄξιά γε πάνυ ἐπαίνου ἀμφοτέρων ὑμῶν. τὰ δʼ αὖ σὰ ἔργα, ἔφην ἐγώ, ἤδη μοι λέγε, ἵνα σύ τε ἐφʼ οἷς εὐδοκιμεῖς διηγησάμενος ἡσθῇς κἀγὼ τὰ τοῦ καλοῦ κἀγαθοῦ ἀνδρὸς ἔργα τελέως διακούσας καὶ καταμαθών, ἂν δύνωμαι, πολλήν σοι χάριν εἰδῶ.
11.2"Zeus hakkı için," dedi İskhomakhos, "hep yapageldiğim şeyleri sana seve seve anlatırım, Sokrates; bir şeyi iyi yapmıyor gibi görünürsem beni düzeltirsin."
ἀλλὰ νὴ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ πάνυ ἡδέως σοι, ὦ Σώκρατες, διηγήσομαι ἃ ἐγὼ ποιῶν διατελῶ, ἵνα καὶ μεταρρυθμίσῃς με, ἐάν τί σοι δοκῶ μὴ καλῶς ποιεῖν.
11.3"Ama ben," dedim, "güzel ve iyi bir adam olarak tamamlanmış birini nasıl haklı olarak düzeltebilirim? Hele ki boş laf eden ve havayı ölçen biri olarak bilinirken, üstelik bütün suçlamaların en akılsızcası sayılan yoksul adını taşırken?
ἀλλʼ ἐγὼ μὲν δή, ἔφην, πῶς ἂν δικαίως μεταρρυθμίσαιμι ἄνδρα ἀπειργασμένον καλόν τε κἀγαθόν, καὶ ταῦτα ὢν ἀνὴρ ὃς ἀδολεσχεῖν τε δοκῶ καὶ ἀερομετρεῖν καί, τὸ πάντων δὴ ἀνοητότατον δοκοῦν εἶναι ἔγκλημα, πένης καλοῦμαι;
11.4Bu lakap beni pek çok üzerdi, İskhomakhos, eğer geçenlerde yabancı Nikias'ın atına rastlayıp peşinden onu seyreden bir sürü insan görmeseydim ve bazılarının ondan uzun uzun söz ettiğini duymasaydım. Ben de seyise yaklaşıp atın çok parası olup olmadığını sordum.
καὶ πάνυ μεντἄν, ὦ Ἰσχόμαχε, ἦν ἐν πολλῇ ἀθυμίᾳ τῷ ἐπικλήματι τούτῳ, εἰ μὴ πρῴην ἀπαντήσας τῷ Νικίου τοῦ ἐπηλύτου ἵππῳ εἶδον πολλοὺς ἀκολουθοῦντας αὐτῷ θεατάς, πολὺν δὲ λόγον ἐχόντων τινῶν περὶ αὐτοῦ ἤκουον· καὶ δῆτα ἠρόμην προσελθὼν τὸν ἱπποκόμον εἰ πολλὰ εἴη χρήματα τῷ ἵππῳ.
11.5O da sorum yüzünden aklım yerinde değilmiş gibi yüzüme bakıp 'Bir atın nasıl parası olur?' dedi. Bunu duyunca yüreklendim: demek ki yoksul bir atın da, psykhēsi tabiatça iyiyse, iyi bir at olması câizmiş.
ὁ δὲ προσβλέψας με ὡς οὐδὲ ὑγιαίνοντα τῷ ἐρωτήματι εἶπε· πῶς δʼ ἂν ἵππῳ χρήματα γένοιτο; οὕτω δὴ ἐγὼ ἀνέκυψα ἀκούσας ὅτι ἐστὶν ἄρα θεμιτὸν καὶ πένητι ἵππῳ ἀγαθῷ γενέσθαι, εἰ τὴν ψυχὴν φύσει ἀγαθὴν ἔχοι.
11.6Madem benim de iyi bir adam olmam câiz, işlerini baştan sona anlat; dinleyerek öğrenebildiğim kadarını, yarından başlayarak ben de taklit etmeye çalışayım. Çünkü yarın," dedim, "aretēye başlamak için iyi bir gün."
ὡς οὖν θεμιτὸν καὶ ἐμοὶ ἀγαθῷ ἀνδρὶ γενέσθαι διηγοῦ τελέως τὰ σὰ ἔργα, ἵνα, ὅ τι ἂν δύνωμαι ἀκούων καταμαθεῖν, πειρῶμαι καὶ ἐγώ σε ἀπὸ τῆς αὔριον ἡμέρας ἀρξάμενος μιμεῖσθαι. καὶ γὰρ ἀγαθή ἐστιν, ἔφην ἐγώ, ἡμέρα ὡς ἀρετῆς ἄρχεσθαι.
11.7"Sen şaka ediyorsun, Sokrates," dedi İskhomakhos, "ama yine de hayatımı geçirirken elimden geldiğince uygulamaya çalıştığım şeyleri sana anlatacağım.
σὺ μὲν παίζεις, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ὦ Σώκρατες, ἐγὼ δὲ ὅμως σοι διηγήσομαι ἃ ἐγὼ ὅσον δύναμαι πειρῶμαι ἐπιτηδεύων διαπερᾶν τὸν βίον.
11.8Şunu öğrendiğimi sanıyorum: tanrılar, yapılması gerekeni bilmeyen ve bunun yerine getirilmesine özen göstermeyen insanların işlerinin iyi gitmesini câiz kılmamışlar; aklı başında ve özenli olanlardan da kimine mesut olmayı bahşediyor, kimine bahşetmiyorlar. Bu yüzden işe tanrılara ibadet ederek başlarım. Sonra da, dua ettiğimde sağlığa, beden gücüne, şehirde itibara, dostlarımın iyi niyetine, savaşta şerefle kurtulmaya ve dürüstçe artan bir servete kavuşmam câiz olsun diye ona göre davranmaya çalışırım."
ἐπεὶ γὰρ καταμεμαθηκέναι δοκῶ ὅτι οἱ θεοὶ τοῖς ἀνθρώποις ἄνευ μὲν τοῦ γιγνώσκειν τε ἃ δεῖ ποιεῖν καὶ ἐπιμελεῖσθαι ὅπως ταῦτα περαίνηται οὐ θεμιτὸν ἐποίησαν εὖ πράττειν, φρονίμοις δʼ οὖσι καὶ ἐπιμελέσι τοῖς μὲν διδόασιν εὐδαιμονεῖν, τοῖς δʼ οὔ, οὕτω δὴ ἐγὼ ἄρχομαι μὲν τοὺς θεοὺς θεραπεύων, πειρῶμαι δὲ ποιεῖν ὡς ἂν θέμις ᾖ μοι εὐχομένῳ καὶ ὑγιείας τυγχάνειν καὶ ῥώμης σώματος καὶ τιμῆς ἐν πόλει καὶ εὐνοίας ἐν φίλοις καὶ ἐν πολέμῳ καλῆς σωτηρίας καὶ πλούτου καλῶς αὐξομένου.
11.9Bunları duyunca, "Demek, İskhomakhos," dedim, "zengin olmak, malın çok olup da onlarla uğraşırken derdinin de çok olması umurunda?" "Hem de pek," dedi İskhomakhos, "sorduğun şeyler umurumda. Çünkü tanrıları cömertçe onurlandırmak, dostlarıma bir şeye ihtiyaç duyduklarında yardım etmek ve elimden geldiği kadarıyla şehrin para yüzünden süssüz kalmamasını sağlamak bana hoş görünüyor, Sokrates."
καὶ ἐγὼ ἀκούσας ταῦτα· μέλει γὰρ δή σοι, ὦ Ἰσχόμαχε, ὅπως πλουτῇς καὶ πολλὰ χρήματα ἔχων πολλὰ ἔχῃς πράγματα τούτων ἐπιμελόμενος; καὶ πάνυ γʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, μέλει μοι τούτων ὧν ἐρωτᾷς· ἡδὺ γάρ μοι δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, καὶ θεοὺς μεγαλείως τιμᾶν καὶ φίλους, ἄν τινος δέωνται, ἐπωφελεῖν καὶ τὴν πόλιν μηδὲν ⟨τὸ⟩ κατʼ ἐμὲ χρήμασιν ἀκόσμητον εἶναι.
11.10"Söylediklerin güzel şeyler, İskhomakhos," dedim, "hem de gerçekten güçlü bir adama yakışır. Nasıl yakışmasın? Pek çok insan başkalarına muhtaç olmadan yaşayamaz; pek çoğu da kendine yetecek kadarını sağlayabilirse hâline şükreder. Oysa yalnız kendi evini idare etmekle kalmayıp şehri süsleyecek ve dostlarının yükünü hafifletecek kadar fazlasını edinebilenleri nasıl varlıklı ve güçlü adamlar saymamalı?
καὶ γὰρ καλά, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, ἐστὶν ἃ σὺ λέγεις, καὶ δυνατοῦ γε ἰσχυρῶς ἀνδρός· πῶς γὰρ οὔ; ὅτε πολλοὶ μὲν εἰσὶν ἄνθρωποι οἳ οὐ δύνανται ζῆν ἄνευ τοῦ ἄλλων δεῖσθαι, πολλοὶ δὲ ἀγαπῶσιν, ἂν δύνωνται τὰ ἑαυτοῖς ἀρκοῦντα πορίζεσθαι. οἱ δὲ δὴ δυνάμενοι μὴ μόνον τὸν ἑαυτῶν οἶκον διοικεῖν, ἀλλὰ καὶ περιποιεῖν ὥστε καὶ τὴν πόλιν κοσμεῖν καὶ τοὺς φίλους ἐπικουφίζειν, πῶς τούτους οὐχὶ βαθεῖς τε καὶ ἐρρωμένους ἄνδρας χρὴ νομίσαι;
11.11Ama bu tür insanları övmeyi çoğumuz beceririz," dedim. "Sen bana, İskhomakhos, başladığın yerden anlat: sağlığına nasıl özen gösteriyorsun? Beden gücüne nasıl? Savaştan da şerefle kurtulman senin için nasıl câiz oluyor? Para kazanma konusunu," dedim, "bunlardan sonra dinlesem de olur."
ἀλλὰ γὰρ ἐπαινεῖν μέν, ἔφην ἐγώ, τοὺς τοιούτους πολλοὶ δυνάμεθα· σὺ δέ μοι λέξον, ὦ Ἰσχόμαχε, ἀφʼ ὧνπερ ἤρξω, πῶς ὑγιείας ἐπιμελῇ; πῶς τῆς τοῦ σώματος ῥώμης; πῶς θέμις εἶναί σοι καὶ ἐκ πολέμου καλῶς σῴζεσθαι; τῆς δὲ χρηματίσεως πέρι καὶ μετὰ ταῦτα, ἔφην ἐγώ, ἀρκέσει ἀκούειν.
11.12"Bence, Sokrates," dedi İskhomakhos, "bunların hepsi birbirine bağlıdır. Yeterince yiyeceği olan biri doğru biçimde çalışıp yorulursa sağlığını daha kolay korur, yoruldukça gücü artar; savaş işlerinde idman yaparsa daha şerefle kurtulur; doğru biçimde özen gösterip gevşemezse evinin büyümesi de daha olasıdır."
ἀλλʼ ἔστι μέν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ὥς γε ἐμοὶ δοκεῖ, ὦ Σώκρατες, ἀκόλουθα ταῦτα πάντα ἀλλήλων. ἐπεὶ γὰρ ἐσθίειν τις τὰ ἱκανὰ ἔχει, ἐκπονοῦντι μὲν ὀρθῶς μᾶλλον δοκεῖ μοι ἡ ὑγίεια παραμένειν, ἐκπονοῦντι δὲ μᾶλλον ἡ ῥώμη προσγίγνεσθαι, ἀσκοῦντι δὲ τὰ τοῦ πολέμου κάλλιον σῴζεσθαι, ὀρθῶς δὲ ἐπιμελομένῳ καὶ μὴ καταμαλακιζομένῳ μᾶλλον εἰκὸς τὸν οἶκον αὔξεσθαι.
11.13"Buraya kadar seni izliyorum, İskhomakhos," dedim: "çalışıp yorulan, özen gösteren ve idman yapan insanın iyi şeylere daha çok eriştiğini söylüyorsun. Ama sağlam bir bünye ve güç için nasıl bir çalışma yaptığını, savaş işlerinde nasıl idman yaptığını, dostlarına yardım edip şehri güçlendirecek kadar fazlalık elde etmek için nasıl özen gösterdiğini," dedim, "seve seve öğrenmek isterim."
ἀλλὰ μέχρι μὲν τούτου ἕπομαι, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, ὅτι ἐκπονοῦντα φῂς καὶ ἐπιμελόμενον καὶ ἀσκοῦντα ἄνθρωπον μᾶλλον τυγχάνειν τῶν ἀγαθῶν, ὁποίῳ δὲ πόνῳ χρῇ πρὸς τὴν εὐεξίαν καὶ ῥώμην καὶ ὅπως ἀσκεῖς τὰ τοῦ πολέμου καὶ ὅπως ἐπιμελεῖ τοῦ περιουσίαν ποιεῖν ὡς καὶ φίλους ἐπωφελεῖν καὶ πόλιν ἐπισχύειν, ταῦτα ἂν ἡδέως, ἔφην ἐγώ, πυθοίμην.
11.14"Ben, Sokrates," dedi İskhomakhos, "görmem gereken biri varsa onu daha evdeyken yakalayabileceğim bir saatte yataktan kalkmayı âdet edinmişimdir. Şehirde yapılacak bir iş varsa, onunla uğraşmayı gezinti yerine sayarım.
ἐγὼ τοίνυν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὁ Ἰσχόμαχος, ἀνίστασθαι μὲν ἐξ εὐνῆς εἴθισμαι ἡνίκʼ ⟨ἂν⟩ ἔτι ἔνδον καταλαμβάνοιμι, εἴ τινα δεόμενος ἰδεῖν τυγχάνοιμι. κἂν μέν τι κατὰ πόλιν δέῃ πράττειν, ταῦτα πραγματευόμενος περιπάτῳ τούτῳ χρῶμαι·
11.15Şehirde zorunlu bir iş yoksa, uşak atı önden çiftliğe götürür; ben de çiftliğe giden yolu yürüyerek gezintimi yaparım. Bu belki, Sokrates, kapalı koşu yolunda gezinmekten daha iyidir.
ἂν δὲ μηδὲν ἀναγκαῖον ᾖ κατὰ πόλιν, τὸν μὲν ἵππον ὁ παῖς προάγει εἰς ἀγρόν, ἐγὼ δὲ περιπάτῳ χρῶμαι τῇ εἰς ἀγρὸν ὁδῷ ἴσως ἄμεινον, ὦ Σώκρατες, ἢ εἰ ἐν τῷ ξυστῷ περιπατοίην.
11.16Çiftliğe varınca, ister fidan dikiyor olsunlar, ister nadas sürüyor, ister tohum ekiyor, ister ürünü taşıyor, her işin nasıl yapıldığını gözden geçiririm; o anki yöntemden daha iyisini biliyorsam düzeltirim.
ἐπειδὰν δὲ ἔλθω εἰς ἀγρόν, ἄν τέ μοι φυτεύοντες τυγχάνωσιν ἄν τε νειοποιοῦντες ἄν τε σπείροντες ἄν τε καρπὸν προσκομίζοντες, ταῦτα ἐπισκεψάμενος ὅπως ἕκαστα γίγνεται, μεταρρυθμίζω, ἐὰν ἔχω τι βέλτιον τοῦ παρόντος.
11.17Bundan sonra çoğunlukla ata biner, savaşta zorunlu olan binicilik hareketlerine elimden geldiğince benzeyen bir binicilik yaparım. Ne yamaçtan, ne inişten, ne hendekten, ne de su arkından kaçınırım; ama bunları yaparken atı topal etmemeye elden geldiğince dikkat ederim.
μετὰ δὲ ταῦτα ὡς τὰ πολλὰ ἀναβὰς ἐπὶ τὸν ἵππον ἱππασάμην ἱππασίαν ὡς ἂν ἐγὼ δύνωμαι ὁμοιοτάτην ταῖς ἐν τῷ πολέμῳ ἀναγκαίαις ἱππασίαις, οὔτε πλαγίου οὔτε κατάντους οὔτε τάφρου οὔτε ὀχετοῦ ἀπεχόμενος, ὡς μέντοι δυνατὸν ταῦτα ποιοῦντα ἐπιμέλομαι μὴ ἀποχωλεῦσαι τὸν ἵππον.
11.18Bu iş bitince uşak atı yerde yuvarlandırıp eve götürür; giderken şehirde ihtiyacımız olan bir şey varsa onu da çiftlikten getirir. Ben ise kâh yürüyerek kâh koşarak eve dönüp kazıyıcıyla terimi sıyırırım. Sonra, Sokrates, günü ne aç ne de fazla tok geçirecek kadar öğle yemeği yerim."
ἐπειδὰν δὲ ταῦτα γένηται, ὁ παῖς ἐξαλίσας τὸν ἵππον οἴκαδε ἀπάγει, ἅμα φέρων ἀπὸ τοῦ χώρου ἄν τι δεώμεθα εἰς ἄστυ. ἐγὼ δὲ τὰ μὲν βάδην τὰ δὲ ἀποδραμὼν οἴκαδε ἀπεστλεγγισάμην. εἶτα δὲ ἀριστῶ, ὦ Σώκρατες, ὅσα μήτε κενὸς μήτε ἄγαν πλήρης διημερεύειν.
11.19"Hera hakkı için, İskhomakhos," dedim, "yaptıkların pek hoşuma gidiyor. Çünkü sağlık ve güç için yapılanları, savaş idmanlarını ve servete gösterilen özeni aynı zaman içinde bir arada yürütmek, bütün bunlar bana hayranlık verici görünüyor.
νὴ τὴν Ἥραν, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, ἀρεσκόντως γέ μοι ταῦτα ποιεῖς. τὸ γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ συνεσκευασμένοις χρῆσθαι τοῖς τε πρὸς τὴν ὑγίειαν καὶ τοῖς πρὸς τὴν ῥώμην παρασκευάσμασι καὶ τοῖς εἰς τὸν πόλεμον ἀσκήμασι καὶ ταῖς τοῦ πλούτου ἐπιμελείαις, ταῦτα πάντα ἀγαστά μοι δοκεῖ εἶναι.
11.20Her birine doğru özen gösterdiğine dair yeterli kanıtlar da sunuyorsun: seni tanrıların yardımıyla çoğunlukla sağlıklı ve güçlü görüyoruz; en iyi biniciler ve en zenginler arasında sayıldığını da biliyoruz."
καὶ γὰρ ὅτι ὀρθῶς ἑκάστου τούτων ἐπιμελῇ ἱκανὰ τεκμήρια παρέχῃ· ὑγιαίνοντά τε γὰρ καὶ ἐρρωμένον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ σὺν τοῖς θεοῖς σε ὁρῶμεν καὶ ἐν τοῖς ἱππικωτάτοις τε καὶ πλουσιωτάτοις λεγόμενόν σε ἐπιστάμεθα.
11.21"Ama bunları yaptığım için, Sokrates," dedi, "birçok kişi beni asılsız davalarla taciz ediyor. Sen ise belki birçok kişinin bana güzel ve iyi adam dediğini söyleyeceğimi sanıyordun."
ταῦτα τοίνυν ἐγὼ ποιῶν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὑπὸ πολλῶν πάνυ συκοφαντοῦμαι, σὺ δʼ ἴσως ᾤου με ἐρεῖν ὡς ὑπὸ πολλῶν καλὸς κἀγαθὸς κέκλημαι.
11.22"Ben de tam bunu soracaktım, İskhomakhos," dedim: "bir gün gerekirse hesap verip hesap sorabilmek için buna da özen gösteriyor musun?" "Sence, Sokrates," dedi, "tam da bunun üzerinde durmadan çalışmıyor muyum? Kimseye haksızlık etmediğimi, elimden geldiğince birçok kişiye iyilik ettiğimi savunmaya hazırlanırım. İnsanları suçlamaya da hazırlanmıyor muyum sence? Kimilerinin tek tek birçok kişiye, kimilerinin de şehre haksızlık ettiğini, kimseye iyilik etmediğini fark ettikçe."
ἀλλὰ καὶ ἔμελλον δὲ ἐγώ, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, τοῦτο ἐρήσεσθαι, εἴ τινα καὶ τούτου ἐπιμέλειαν ποιῇ, ὅπως δύνῃ λόγον διδόναι καὶ λαμβάνειν, ἄν τινί ποτε δέῃ. οὐ γὰρ δοκῶ σοι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, αὐτὰ ταῦτα διατελεῖν μελετῶν, ἀπολογεῖσθαι μὲν ὅτι οὐδένα ἀδικῶ, εὖ δὲ ποιῶ πολλοὺς ὅσον ἂν δύνωμαι, κατηγορεῖν δὲ οὐ δοκῶ σοι μελετᾶν ἀνθρώπων, ἀδικοῦντας μὲν καὶ ἰδίᾳ πολλοὺς καὶ τὴν πόλιν καταμανθάνων τινάς, εὖ δὲ ποιοῦντας οὐδένα;
11.23"Ama bunları söze dökme alıştırması da yapıyor musun, onu da açıkla bana, İskhomakhos," dedim. "Konuşma alıştırmasına hiç ara vermem, Sokrates," dedi. "Hizmetkârlardan biri birini suçladığında ya da kendini savunduğunda dinler, çürütmeye çalışırım; ya dostlarımın yanında birini kınar ya da överim; ya da yakınlarımdan bazılarını, birbirlerine düşman olmaktansa dost olmalarının kendi işlerine geleceğini öğretmeye çalışarak barıştırırım.
ἀλλʼ εἰ καὶ ἑρμηνεύειν τοιαῦτα μελετᾷς, τοῦτό μοι, ἔφην ἐγώ, ἔτι, ὦ Ἰσχόμαχε, δήλωσον. οὐδὲν μὲν οὖν, ὦ Σώκρατες, παύομαι, ἔφη, λέγειν μελετῶν. ἢ γὰρ κατηγοροῦντός τινος τῶν οἰκετῶν ἢ ἀπολογουμένου ἀκούσας ἐλέγχειν πειρῶμαι, ἢ μέμφομαί τινα πρὸς τοὺς φίλους ἢ ἐπαινῶ, ἢ διαλλάττω τινὰς τῶν ἐπιτηδείων πειρώμενος διδάσκειν ὡς συμφέρει αὐτοῖς φίλους εἶναι μᾶλλον ἢ πολεμίους,
11.24Ya da yanında bulunduğumuz bir komutanı birlikte eleştiririz, haksız yere suçlanan birini savunuruz, ya da haksız yere itibar gören birini aramızda suçlarız. Çoğu zaman da bir konuyu görüşürken yapmak istediğimiz şeyleri över, yapmak istemediklerimizi yereriz.
⟨ἢ⟩ ἐπιτιμῶμέν τινι στρατηγῷ συμπαρόντες, ἢ ἀπολογούμεθα ὑπέρ του, εἴ τις ἀδίκως αἰτίαν ἔχει, ἢ κατηγοροῦμεν πρὸς ἀλλήλους, εἴ τις ἀδίκως τιμᾶται. πολλάκις δὲ καὶ βουλευόμενοι ἃ μὲν ἂν ἐπιθυμῶμεν πράττειν, ταῦτα ἐπαινοῦμεν, ἃ δʼ ἂν μὴ βουλώμεθα πράττειν, ταῦτα μεμφόμεθα.
11.25Hatta, Sokrates," dedi, "birçok kez usulünce yargılanıp ne ceza çekmem ya da ne ödemem gerektiğine karar verildi." "Kim yargıladı, İskhomakhos?" dedim. "Bu benim gözümden kaçmış." "Karım," dedi. "Peki kendini nasıl savunuyorsun?" dedim. "Doğruyu söylemek işime geldiğinde gayet iyi; yalan söylemek gerektiğinde ise, Sokrates, Zeus hakkı için, zayıf sözü güçlü kılamıyorum." Ben de şöyle dedim: "Belki de, İskhomakhos, yalanı doğru kılamıyorsun."
ἤδη δʼ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καὶ διειλημμένως πολλάκις ἐκρίθην ὅ τι χρὴ παθεῖν ἢ ἀποτεῖσαι. ὑπὸ τοῦ, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε; ἐμὲ γὰρ δὴ τοῦτο ἐλάνθανεν. ὑπὸ τῆς γυναικός, ἔφη. καὶ πῶς δή, ἔφην ἐγώ, ἀγωνίζει; ὅταν μὲν ἀληθῆ λέγειν συμφέρῃ, πάνυ ἐπιεικῶς· ὅταν δὲ ψευδῆ, τὸν ἥττω λόγον, ὦ Σώκρατες, οὐ μὰ τὸν Δία οὐ δύναμαι κρείττω ποιεῖν. καὶ ἐγὼ εἶπον· ἴσως γάρ, ὦ Ἰσχόμαχε, τὸ ψεῦδος οὐ δύνασαι ἀληθὲς ποιεῖν.
12.112. Bölüm
"Ama artık gitmek istiyorsan, İskhomakhos," dedim, "seni alıkoymayayım." "Zeus hakkı için hayır, Sokrates," dedi; "çarşı tamamen dağılmadan zaten gitmem."
ἀλλὰ γάρ, ἔφην ἐγώ, μή σε κατακωλύω, ὦ Ἰσχόμαχε, ἀπιέναι ἤδη βουλόμενον. μὰ Δίʼ, ἔφη, ὦ Σώκρατες· ἐπεὶ οὐκ ἂν ἀπέλθοιμι πρὶν ⟨ἂν⟩ παντάπασιν ἡ ἀγορὰ λυθῇ.
12.2"Zeus hakkı için," dedim, "'güzel ve iyi adam' diye anılma unvanını yitirmemek için pek titizsin. Şimdi belki ilgilenmen gereken pek çok iş varken, yabancılarla sözleştiğin için sözünden dönmemek adına onları bekliyorsun." "Ama, Sokrates," dedi İskhomakhos, "senin söylediğin işler de ihmal edilmiyor; çiftliklerde kâhyalarım var."
νὴ Δίʼ, ἔφην ἐγώ, φυλάττῃ γὰρ ἰσχυρῶς μὴ ἀποβάλῃς τὴν ἐπωνυμίαν, τὸ ἀνὴρ καλὸς κἀγαθὸς κεκλῆσθαι. νῦν γὰρ πολλῶν σοι ἴσως ὄντων ἐπιμελείας δεομένων, ἐπεὶ συνέθου τοῖς ξένοις, ἀναμένεις αὐτούς, ἵνα μὴ ψεύσῃ. ἀλλά τοι, ὦ Σώκρατες, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, οὐδʼ ἐκεῖνά μοι ἀμελεῖται ἃ σὺ λέγεις· ἔχω γὰρ ἐπιτρόπους ἐν τοῖς ἀγροῖς.
12.3"Peki, İskhomakhos," dedim, "bir kâhyaya ihtiyaç duyduğunda ne yaparsın? Kâhyalığa yatkın bir adam nerede varsa öğrenip onu satın almaya mı çalışırsın, tıpkı bir dülgere ihtiyaç duyduğunda dülgerliği bilen birini nerede görürsen onu edinmeye çalıştığın gibi? Eminim öyle yaparsın. Yoksa kâhyalarını kendin mi yetiştirirsin?"
πότερα δέ, ἐγὼ ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ὅταν δεηθῇς ἐπιτρόπου, καταμαθὼν ἄν που ᾖ ἐπιτροπευτικὸς ἀνήρ, τοῦτον πειρᾷ ὠνεῖσθαι, ὥσπερ, ὅταν τέκτονος δεηθῇς, καταμαθὼν εὖ οἶδʼ ὅτι ἄν που ἴδῃς τεκτονικόν, τοῦτον πειρᾷ κτᾶσθαι, ἢ αὐτὸς παιδεύεις τοὺς ἐπιτρόπους;
12.4"Zeus hakkı için, Sokrates," dedi, "kendim yetiştirmeye çalışırım. Ben yokken benim yerime işlerle ilgilenmeye yetecek kişinin benim bildiklerimden başka neyi bilmesi gerekir ki? Madem işlerin başında durmaya yeterliyim, kendi bildiklerimi başkasına da öğretebilirim elbet."
αὐτὸς νὴ Δίʼ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, πειρῶμαι παιδεύειν. καὶ γὰρ ὅστις μέλλει ἀρκέσειν, ὅταν ἐγὼ ἀπῶ, ἀντʼ ἐμοῦ ἐπιμελόμενος, τί αὐτὸν καὶ δεῖ ἄλλο ἐπίστασθαι ἢ ἅπερ ἐγώ; εἴπερ γὰρ ἱκανός εἰμι τῶν ἔργων προστατεύειν, κἂν ἄλλον δήπου δυναίμην διδάξαι ἅπερ αὐτὸς ἐπίσταμαι.
12.5"O hâlde," dedim, "senin yerine iş görmeye yetecekse, önce sana ve senin olanlara karşı iyi niyet beslemesi gerekecek. İyi niyet olmadan bir kâhyanın epistēmēsi, ne türden olursa olsun, ne işe yarar?" "Zeus hakkı için, hiçbir işe," dedi İskhomakhos; "zaten ilk önce bana ve benimkilere iyi niyet beslemeyi öğretmeye çalışırım."
οὐκοῦν εὔνοιαν πρῶτον, ἔφην ἐγώ, δεήσει αὐτὸν ἔχειν σοὶ καὶ τοῖς σοῖς, εἰ μέλλει ἀρκέσειν ἀντὶ σοῦ παρών. ἄνευ γὰρ εὐνοίας τί ὄφελος καὶ ὁποίας τινὸς οὖν ἐπιτρόπου ἐπιστήμης γίγνεται; οὐδὲν μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἀλλά τοι τὸ εὐνοεῖν ἐμοὶ καὶ τοῖς ἐμοῖς ἐγὼ πρῶτον πειρῶμαι παιδεύειν.
12.6"Peki, tanrılar aşkına," dedim, "dilediğin kişiye sana ve seninkilere iyi niyet beslemeyi nasıl öğretiyorsun?" "Zeus hakkı için, iyilik ederek," dedi İskhomakhos; "tanrılar bize bir nimeti bol bol verdikçe."
καὶ πῶς, ἐγὼ ἔφην, πρὸς τῶν θεῶν εὔνοιαν ἔχειν σοὶ καὶ τοῖς σοῖς διδάσκεις ὅντινα ἂν βούλῃ; εὐεργετῶν νὴ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ὅταν τινὸς ἀγαθοῦ οἱ θεοὶ ἀφθονίαν διδῶσιν ἡμῖν.
12.7"Yani," dedim, "nimetlerinden yararlananların sana iyi niyet beslediğini ve sana iyilik etmek istediğini söylüyorsun." "Çünkü iyi niyet kazanmanın en iyi aracı bu, görüyorum, Sokrates."
τοῦτο οὖν λέγεις, ἔφην ἐγώ, ὅτι οἱ ἀπολαύοντες τῶν σῶν ἀγαθῶν εὖνοί σοι γίγνονται καὶ ἀγαθόν τί σε βούλονται πράττειν; τοῦτο γὰρ ὄργανον, ὦ Σώκρατες, εὐνοίας ἄριστον ὁρῶ ὄν.
12.8"Peki, İskhomakhos," dedim, "sana iyi niyet beslerse, sırf bu yüzden kâhyalığa yeterli olacak mı? Görmüyor musun, hemen hemen bütün insanlar kendilerine de iyi niyet beslediği hâlde, birçoğu olmasını istedikleri iyi şeylerin kendilerine gelmesi için özen göstermeye yanaşmaz?"
ἂν δὲ δὴ εὔνους σοι γένηται, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ἦ τούτου ἕνεκα ἱκανὸς ἔσται ἐπιτροπεύειν; οὐχ ὁρᾷς ὅτι καὶ ἑαυτοῖς εὖνοι πάντες ὄντες ὡς εἰπεῖν ἄνθρωποι, πολλοὶ αὐτῶν εἰσὶν οἳ οὐκ ἐθέλουσιν ἐπιμελεῖσθαι ὅπως αὐτοῖς ἔσται ταῦτα ἃ βούλονται εἶναί σφισι τὰ ἀγαθά;
12.9"Ama Zeus hakkı için," dedi İskhomakhos, "böylelerini kâhya yapmak istediğimde onlara özen göstermeyi de öğretirim."
ἀλλὰ ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, τοιούτους ὅταν ἐπιτρόπους βούλωμαι καθιστάναι, καὶ ἐπιμελεῖσθαι διδάσκω.
12.10"Tanrılar aşkına, nasıl?" dedim. "Ben birini özenli kılmanın asla öğretilemeyecek bir şey olduğunu sanıyordum." "Öğretilemez de zaten, Sokrates," dedi, "en azından önüne gelen herkese özenli olmayı öğretmek mümkün değildir."
πῶς, ἔφην ἐγώ, πρὸς τῶν θεῶν; τοῦτο γὰρ δὴ ἐγὼ παντάπασιν οὐ διδακτὸν ᾤμην εἶναι, τὸ ἐπιμελῆ ποιῆσαι. οὐδὲ γάρ ἐστιν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐφεξῆς γε οὕτως οἷόν τε πάντας διδάξαι ἐπιμελεῖς εἶναι.
12.11"Peki, kimlere mümkün?" dedim. "Bunları bana açıkça belirt." "Önce, Sokrates," dedi, "şaraba karşı nefsine hâkim olamayanları özenli kılamazsın; çünkü sarhoşluk yapılması gereken her şeyi unutturur."
ποίους μὲν δή, ἐγὼ ἔφην, οἷόν τε; πάντως μοι σαφῶς τούτους διασήμηνον. πρῶτον μέν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, τοὺς οἴνου ἀκρατεῖς οὐκ ἂν δύναιο ἐπιμελεῖς ποιῆσαι· τὸ γὰρ μεθύειν λήθην ἐμποιεῖ πάντων τῶν πράττειν δεομένων.
12.12"Peki," dedim, "özen gösteremeyenler yalnız buna karşı nefsine hâkim olamayanlar mı, yoksa başkaları da var mı?" "Zeus hakkı için var," dedi İskhomakhos: "uykuya karşı nefsine hâkim olamayanlar da. Çünkü uyuyan kimse ne kendisi yapılması gerekeni yapabilir ne de başkalarına yaptırabilir."
οἱ οὖν τούτου ἀκρατεῖς μόνοι, ἐγὼ ἔφην, ἀδύνατοί εἰσιν ἐπιμελεῖσθαι ἢ καὶ ἄλλοι τινές; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ οἵ γε τοῦ ὕπνου· οὔτε γὰρ ἂν αὐτὸς δύναιτο καθεύδων τὰ δέοντα ποιεῖν οὔτε ἄλλους παρέχεσθαι.
12.13"Peki," dedim, "bu özeni öğrenemeyecek olanlar yalnız bunlar mı, yoksa bunlardan başkaları da var mı?" "Bana öyle geliyor ki," dedi İskhomakhos, "aşk işlerine hastalık derecesinde düşkün olanlar da bundan başka bir şeye özen göstermeyi öğrenemezler.
τί οὖν; ἐγὼ ἔφην, οὗτοι αὖ μόνοι ἀδύνατοι ἡμῖν ἔσονται ταύτην τὴν ἐπιμέλειαν διδαχθῆναι ἢ καὶ ἄλλοι τινὲς πρὸς τούτοις; ἔμοιγέ τοι δοκοῦσιν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ οἱ τῶν ἀφροδισίων δυσέρωτες ἀδύνατοι εἶναι διδαχθῆναι ἄλλου τινὸς μᾶλλον ἐπιμελεῖσθαι ἢ τούτου·
12.14Çünkü sevgilisiyle ilgilenmekten daha tatlı bir umut ya da uğraş bulmak kolay değildir; yapılacak iş başa geldiğinde de sevdiğinden ayrı kalmaktan daha ağır bir ceza bulmak kolay değildir. Bu yüzden böyle olduğunu anladığım kimseleri işlerin başına koymaya kalkışmaktan bile vazgeçerim."
οὔτε γὰρ ἐλπίδα οὔτʼ ἐπιμέλειαν ἡδίονα ῥᾴδιον εὑρεῖν τῆς τῶν παιδικῶν ἐπιμελείας, οὐδὲ μήν, ὅταν παρῇ τὸ πρακτέον, τιμωρίαν χαλεπωτέραν εὐπετές ἐστι τοῦ ἀπὸ τῶν ἐρωμένων κωλύεσθαι. ὑφίεμαι οὖν καὶ οὓς ἂν τοιούτους γνῶ ὄντας μηδʼ ἐπιχειρεῖν ἐπιμελητὰς τούτων τινὰς καθιστάναι.
12.15"Peki," dedim, "kazanca tutkun olanlar? Onlar da çiftlik işlerine özen göstermeyi öğrenemezler mi?" "Zeus hakkı için, hiç de öyle değil," dedi İskhomakhos; "aksine bu işlere özen göstermeye pek kolay yönlendirilirler. Onlara özen göstermenin kazançlı olduğunu göstermekten başka bir şey gerekmez."
τί δέ, ἔφην ἐγώ, οἵτινες αὖ ἐρωτικῶς ἔχουσι τοῦ κερδαίνειν, ἦ καὶ οὗτοι ἀδύνατοί εἰσιν εἰς ἐπιμέλειαν τῶν κατʼ ἀγρὸν ἔργων παιδεύεσθαι; οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, οὐδαμῶς γε, ἀλλὰ καὶ πάνυ εὐάγωγοί εἰσιν εἰς τὴν τούτων ἐπιμέλειαν· οὐδὲν γὰρ ἄλλο δεῖ ἢ δεῖξαι μόνον αὐτοῖς ὅτι κερδαλέον ἐστὶν ἡ ἐπιμέλεια.
12.16"Ya ötekiler," dedim, "senin istediğin şeylere karşı kendine hâkim olup kazanca da ölçülü düşkünlük gösterenler? Onlara, istediğin işlere özen göstermeyi nasıl öğretiyorsun?" "Pek basit, Sokrates," dedi. "Özen gösterdiklerini görünce hem över hem de onurlandırmaya çalışırım; ihmal ettiklerini görünce de onlara dokunacak sözler söylemeye ve dokunacak şeyler yapmaya çalışırım."
τοὺς δὲ ἄλλους, ἔφην ἐγώ, εἰ ἐγκρατεῖς τέ εἰσιν ὧν σὺ κελεύεις καὶ πρὸς τὸ φιλοκερδεῖς εἶναι μετρίως ἔχουσι, πῶς ἐκδιδάσκεις ὧν σὺ βούλει ἐπιμελεῖς γίγνεσθαι; ἁπλῶς, ἔφη, πάνυ, ὦ Σώκρατες. ὅταν μὲν γὰρ ἐπιμελομένους ἴδω, καὶ ἐπαινῶ καὶ τιμᾶν πειρῶμαι αὐτούς, ὅταν δὲ ἀμελοῦντας, λέγειν τε πειρῶμαι καὶ ποιεῖν ὁποῖα δήξεται αὐτούς.
12.17"Haydi, İskhomakhos," dedim, "sözü özen göstermeye yetiştirilenlerden biraz saptırıp bana yetiştirme hakkında şunu da açıkla: kendisi ihmalkâr olan biri başkalarını özenli kılabilir mi?"
ἴθι, ἐγὼ ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, καὶ τόδε μοι παρατραπόμενος τοῦ λόγου περὶ τῶν παιδευομένων εἰς τὴν ἐπιμέλειαν δήλωσον περὶ τοῦ παιδεύεσθαι, εἰ οἷόν τέ ἐστιν ἀμελῆ αὐτὸν ὄντα ἄλλους ποιεῖν ἐπιμελεῖς.
12.18"Zeus hakkı için hayır," dedi İskhomakhos; "kendisi müzikten anlamayan birinin başkalarını müzikten anlar kılmasından daha fazla değil. Öğretmen bir şeyi kötü gösteriyorsa onu iyi yapmayı öğrenmek zordur; efendi ihmalkârlığı örnek veriyorsa hizmetkârın özenli olması da zordur.
οὐ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, οὐδέν γε μᾶλλον ἢ ἄμουσον ὄντα αὐτὸν ἄλλους μουσικοὺς ποιεῖν. χαλεπὸν γὰρ τοῦ διδασκάλου πονηρῶς τι ὑποδεικνύοντος καλῶς τοῦτο ποιεῖν μαθεῖν, καὶ ἀμελεῖν γε ὑποδεικνύοντος τοῦ δεσπότου χαλεπὸν ἐπιμελῆ θεράποντα γενέσθαι.
12.19Kısaca söylemek gerekirse, kötü bir efendinin iyi hizmetkârlarını gördüğümü sanmıyorum; iyi bir efendinin kötü hizmetkârlarını ise gördüm, ama cezasız kalmadılar. Birilerini özenli kılmak isteyen, işleri gözetlemeli ve denetlemeli; iyi görülen işler için emeği geçene minnetini göstermeye istekli olmalı, ihmal edene de hak ettiği cezayı vermekten çekinmemeli.
ὡς δὲ συντόμως εἰπεῖν, πονηροῦ μὲν δεσπότου οἰκέτας οὐ δοκῶ χρηστοὺς καταμεμαθηκέναι· χρηστοῦ μέντοι πονηροὺς ἤδη εἶδον, οὐ μέντοι ἀζημίους γε. τὸν δὲ ἐπιμελητικοὺς βουλόμενον ποιήσασθαί τινας καὶ ἐφορατικὸν δεῖ εἶναι τῶν ἔργων καὶ ἐξεταστικὸν καὶ χάριν θέλοντα τῶν καλῶς τελουμένων ἀποδιδόναι τῷ αἰτίῳ, καὶ δίκην μὴ ὀκνοῦντα τὴν ἀξίαν ἐπιθεῖναι τῷ ἀμελοῦντι.
12.20Bir barbarın verdiği söylenen cevap da bence pek yerinde," dedi İskhomakhos. "Kral iyi bir at bulmuş, onu bir an önce semirtmek istemiş ve atlardan anladığı düşünülen birine atı en çabuk neyin semirttiğini sormuş. Adamın da 'efendinin gözü' dediği anlatılır. Bana öyle geliyor ki, Sokrates," dedi, "başka işlerde de güzel ve iyi şeyleri en çok efendinin gözü ortaya çıkarır."
καλῶς δέ μοι δοκεῖ ἔχειν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ ἡ τοῦ βαρβάρου λεγομένη ἀπόκρισις, ὅτε βασιλεὺς ἄρα ἵππου ἐπιτυχὼν ἀγαθοῦ παχῦναι αὐτὸν ὡς τάχιστα βουλόμενος ἤρετο τῶν δεινῶν τινα ἀμφʼ ἵππους δοκούντων εἶναι τί τάχιστα παχύνει ἵππον· τὸν δʼ εἰπεῖν λέγεται ὅτι δεσπότου ὀφθαλμός. οὕτω δʼ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καὶ τἆλλα μοι δοκεῖ δεσπότου ὀφθαλμὸς τὰ καλά τε κἀγαθὰ μάλιστα ἐργάζεσθαι.
13.113. Bölüm
"Birine," dedim, "senin istediğin şeylere özen göstermesi gerektiğini iyice kafasına yerleştirdiğinde, o kişi artık kâhyalığa yeterli olur mu, yoksa iyi bir kâhya olacaksa öğrenmesi gereken başka bir şey de var mı?"
ὅταν ⟨δὲ⟩ παραστήσῃς τινί, ἔφην ἐγώ, τοῦτο καὶ πάνυ ἰσχυρῶς, ὅτι δεῖ ἐπιμελεῖσθαι ὧν ἂν σὺ βούλῃ, ἦ ἱκανὸς ἤδη ἔσται ὁ τοιοῦτος ἐπιτροπεύειν, ἤ τι καὶ ἄλλο προσμαθητέον αὐτῷ ἔσται, εἰ μέλλει ἐπίτροπος ἱκανὸς ἔσεσθαι;
13.2"Zeus hakkı için var," dedi İskhomakhos; "neyi, ne zaman ve nasıl yapacağını bilmesi gerekir. Yoksa bunları bilmeyen bir kâhya, hastaya sabah akşam bakıp da hastaya neyin iyi geleceğini bilmeyen bir hekimden daha mı çok işe yarar?"
ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἔτι μέντοι λοιπὸν αὐτῷ ἐστι γνῶναι ὅ τι τε ποιητέον καὶ ὁπότε καὶ ὅπως, εἰ δὲ μή, τί μᾶλλον ἐπιτρόπου ἄνευ τούτων ὄφελος ἢ ἰατροῦ ὃς ἐπιμελοῖτο μὲν κάμνοντός τινος πρῴ τε ἰὼν καὶ ὀψέ, ὅ τι δὲ συμφέρον τῷ κάμνοντι ποιεῖν εἴη, τοῦτο μὴ εἰδείη;
13.3"İşlerin nasıl yapılacağını da öğrenirse," dedim, "başka bir şeye daha ihtiyacı olacak mı, yoksa artık senin için tam bir kâhya mı olacak?" "Bence," dedi, "çalışanları yönetmeyi de öğrenmesi gerekir."
ἐάν γε μὴν καὶ τὰ ἔργα μάθῃ ὡς ἔστιν ἐργαστέα, ἔτι τινός, ἔφην ἐγώ, προσδεήσεται, ἢ ἀποτετελεσμένος ἤδη οὗτός σοι ἔσται ἐπίτροπος; ἄρχειν γε, ἔφη, οἶμαι δεῖν αὐτὸν μαθεῖν τῶν ἐργαζομένων.
13.4"Peki," dedim, "sen kâhyalarını yönetmeye yeterli olacak biçimde de yetiştiriyor musun?" "Çalışıyorum ya," dedi İskhomakhos. "Tanrılar aşkına," dedim, "insanları yönetmeye yatkın olmayı nasıl öğretiyorsun?" "Pek basit bir yolla, Sokrates," dedi; "öyle ki duyunca belki gülersin."
ἦ οὖν, ἔφην ἐγώ, καὶ σὺ ἄρχειν ἱκανοὺς εἶναι παιδεύεις τοὺς ἐπιτρόπους; πειρῶμαί γε δή, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος. καὶ πῶς δή, ἔφην ἐγώ, πρὸς τῶν θεῶν τὸ ἀρχικοὺς εἶναι ἀνθρώπων παιδεύεις; φαύλως, ἔφη, πάνυ, ὦ Σώκρατες, ὥστε ἴσως ἂν καὶ καταγελάσαις ἀκούων.
13.5"Bu iş gülünecek bir şey değil, İskhomakhos," dedim. "İnsanları yönetmeye yatkın kılabilen biri, insanlara efendilik etmeyi de öğretebilir elbette; efendilik etmeyi öğretebilen de krallık etmeyi. Bu yüzden bunu yapabilen kişi bana gülünmeyi değil, büyük övgüyü hak ediyor gibi görünüyor."
οὐ μὲν δὴ ἄξιόν γʼ, ἔφην ἐγώ, τὸ πρᾶγμα καταγέλωτος, ὦ Ἰσχόμαχε. ὅστις γάρ τοι ἀρχικοὺς ἀνθρώπων δύναται ποιεῖν, δῆλον ὅτι οὗτος καὶ δεσποτικοὺς ἀνθρώπων δύναται διδάσκειν, ὅστις δὲ δεσποτικοὺς δύναται ποιεῖν, καὶ βασιλικούς. ὥστε οὐ καταγέλωτός μοι δοκεῖ ἄξιος εἶναι ἀλλʼ ἐπαίνου μεγάλου ὁ τοῦτο δυνάμενος ποιεῖν.
13.6"Bak, Sokrates," dedi, "öbür hayvanlar itaat etmeyi şu iki yoldan öğrenirler: itaatsizliğe kalkıştıklarında cezalandırılarak, gönülden hizmet ettiklerinde de iyilik görerek.
οὐκοῦν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, τὰ μὲν ἄλλα ζῷα ἐκ δυοῖν τούτοιν τὸ πείθεσθαι μανθάνουσιν, ἔκ τε τοῦ ὅταν ἀπειθεῖν ἐπιχειρῶσι κολάζεσθαι καὶ ἐκ τοῦ ὅταν προθύμως ὑπηρετῶσιν εὖ πάσχειν.
13.7Taylar terbiyecilerine boyun eğmeyi böyle öğrenir: itaat edince hoş bir şeye kavuşur, itaat etmeyince başları belaya girer; ta ki terbiyecinin istediği gibi hizmet edene kadar.
οἵ τε γοῦν πῶλοι μανθάνουσιν ὑπακούειν τοῖς πωλοδάμναις τῷ ὅταν μὲν πείθωνται τῶν ἡδέων τι αὐτοῖς γίγνεσθαι, ὅταν δὲ ἀπειθῶσι πράγματα ἔχειν, ἔστʼ ἂν ὑπηρετήσωσι κατὰ γνώμην τῷ πωλοδάμνῃ·
13.8Köpek yavruları da akılca da dilce de insanlardan çok aşağıda oldukları hâlde aynı yolla etrafta koşmayı, takla atmayı ve başka birçok şeyi öğrenirler. İtaat edince istedikleri bir şeyi alırlar, ihmal edince cezalandırılırlar.
καὶ τὰ κυνίδια δὲ πολὺ τῶν ἀνθρώπων καὶ τῇ γνώμῃ καὶ τῇ γλώττῃ ὑποδεέστερα ὄντα ὅμως καὶ περιτρέχειν καὶ κυβιστᾶν καὶ ἄλλα πολλὰ μανθάνει τῷ αὐτῷ τούτῳ τρόπῳ. ὅταν μὲν γὰρ πείθηται, λαμβάνει τι ὧν δεῖται, ὅταν δὲ ἀμελῇ, κολάζεται.
13.9İnsanları ise sözle de, itaat etmenin işlerine geleceğini göstererek daha kolay yola getirmek mümkündür. Kölelere gelince, hayvanlara yaraşır görünen terbiye de itaati öğretmekte pek etkilidir; çünkü midelerinin arzularını karşılayarak gönüllerini hoş edersen onlardan çok şey elde edebilirsin. Şerefe düşkün tabiatlar ise övgüyle de kamçılanır. Çünkü bazı tabiatlar övgüye, başkalarının yiyeceğe ve içeceğe acıktığından daha az acıkmaz.
ἀνθρώπους δʼ ἔστι πιθανωτέρους ποιεῖν καὶ λόγῳ, ἐπιδεικνύοντα ὡς συμφέρει αὐτοῖς πείθεσθαι, τοῖς δὲ δούλοις καὶ ἡ δοκοῦσα θηριώδης παιδεία εἶναι πάνυ ἐστὶν ἐπαγωγὸς πρὸς τὸ πείθεσθαι διδάσκειν· τῇ γὰρ γαστρὶ αὐτῶν ἐπὶ ταῖς ἐπιθυμίαις προσχαριζόμενος ἂν πολλὰ ἁνύτοις παρʼ αὐτῶν. αἱ δὲ φιλότιμοι τῶν φύσεων καὶ τῷ ἐπαίνῳ παροξύνονται. πεινῶσι γὰρ τοῦ ἐπαίνου οὐχ ἧττον ἔνιαι τῶν φύσεων ἢ ἄλλαι τῶν σίτων τε καὶ ποτῶν.
13.10Böylece hem insanları daha kolay yola getirmek için kendi yaptığım şeyleri kâhya yapmak istediğim kişilere öğretirim, hem de onlara şöyle yardımcı olurum: çalışanlara vermem gereken giysilerin ve ayakkabıların hepsini bir örnek yaptırmam; kimini daha kötü, kimini daha iyi yaptırırım ki daha iyi çalışanı daha iyileriyle ödüllendirmek, daha kötüsüne de daha aşağılarını vermek mümkün olsun.
ταῦτά τε οὖν, ὅσαπερ αὐτὸς ποιῶν οἶμαι πιθανωτέροις ἀνθρώποις χρῆσθαι, διδάσκω οὓς ἂν ἐπιτρόπους βούλωμαι καταστῆσαι καὶ τάδε συλλαμβάνω αὐτοῖς· ἱμάτιά τε γὰρ ἃ δεῖ παρέχειν ἐμὲ τοῖς ἐργαστῆρσι καὶ ὑποδήματα οὐχ ὅμοια πάντα ποιῶ, ἀλλὰ τὰ μὲν χείρω, τὰ δὲ βελτίω, ἵνα ᾖ τὸν κρείττω τοῖς βελτίοσι τιμᾶν, τῷ δὲ χείρονι τὰ ἥττω διδόναι.
13.11Çünkü bana öyle geliyor ki, Sokrates," dedi, "işlerin kendi elleriyle görüldüğünü, gerektiğinde ne emek vermek ne de tehlikeye atılmak isteyenlerin de kendileriyle aynı payı aldığını görünce iyilerin pek şevki kırılır.
πάνυ γάρ μοι δοκεῖ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἀθυμία ἐγγίγνεσθαι τοῖς ἀγαθοῖς, ὅταν ὁρῶσι τὰ μὲν ἔργα διʼ αὑτῶν καταπραττόμενα, τῶν δὲ ὁμοίων τυγχάνοντας ἑαυτοῖς τοὺς μήτε πονεῖν μήτε κινδυνεύειν ἐθέλοντας, ὅταν δέῃ.
13.12Bu yüzden ben de daha iyilerin daha kötülerle hiçbir şekilde eşit pay almasını uygun görmem. Kâhyaları da, en değerli olanlara en iyi şeyleri dağıttıklarını gördüğümde överim; birinin dalkavukluk yüzünden ya da başka işe yaramaz bir gönül hoşluğu yüzünden kayırıldığını görürsem göz yummam, azarlarım ve bunun, Sokrates, kendi işine bile gelmediğini öğretmeye çalışırım."
αὐτός τε οὖν οὐδʼ ὁπωστιοῦν τῶν ἴσων ἀξιῶ τοὺς ἀμείνους τοῖς κακίοσι τυγχάνειν, τούς τε ἐπιτρόπους, ὅταν μὲν εἰδῶ διαδεδωκότας τοῖς πλείστου ἀξίοις τὰ κράτιστα, ἐπαινῶ, ἂν δὲ ἴδω ἢ κολακεύμασί τινα προτιμώμενον ἢ καὶ ἄλλῃ τινὶ ἀνωφελεῖ χάριτι, οὐκ ἀμελῶ, ἀλλʼ ἐπιπλήττω καὶ πειρῶμαι διδάσκειν, ὦ Σώκρατες, ὅτι οὐδʼ αὑτῷ σύμφορα ταῦτα ποιεῖ.
14.114. Bölüm
"İskhomakhos," dedim, "yönetmeye de yeterli olup çalışanları itaat ettirebildiğinde, onu artık tam bir kâhya mı sayarsın, yoksa saydığın bu niteliklere sahip olan birinin hâlâ bir şeye ihtiyacı var mı?"
ὅταν δέ, ὦ Ἰσχόμαχε, ἔφην ἐγώ, καὶ ἄρχειν ἤδη ἱκανός σοι γένηται ὥστε πειθομένους παρέχεσθαι, ἦ ἀποτετελεσμένον τοῦτον ἡγῇ ἐπίτροπον, ἢ ἔτι τινὸς προσδεῖται ὁ ταῦτα ἔχων ἃ σὺ εἴρηκας;
14.2"Zeus hakkı için var," dedi İskhomakhos: "efendinin malına el sürmemesi, hırsızlık yapmaması gerekir. Ürünü elinde tutan biri, işlerin kâra geçmesine yetecek kadarını bırakmayacak ölçüde onu ortadan kaldırmaya cüret ederse, tarımı onun özeniyle yürütmenin ne faydası olur?"
ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, τοῦ γε ἀπέχεσθαι τῶν δεσποσύνων καὶ μὴ κλέπτειν. εἰ γὰρ ὁ τοὺς καρποὺς μεταχειριζόμενος τολμῴη ἀφανίζειν ὥστε μὴ λείπειν λυσιτελοῦντας τοῖς ἔργοις, τί ἂν ὄφελος εἴη τὸ διὰ τῆς τούτου ἐπιμελείας γεωργεῖν;
14.3"Bu tür adaleti öğretmeyi de üstleniyor musun?" dedim. "Elbette," dedi İskhomakhos; "ama bu öğrettiklerime hemen kulak veren herkesi bulamıyorum.
ἦ καὶ ταύτην οὖν, ἔφην ἐγώ, τὴν δικαιοσύνην σὺ ὑποδύει διδάσκειν; καὶ πάνυ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος· οὐ μέντοι γε πάντας ἐξ ἑτοίμου εὑρίσκω ὑπακούοντας τῆς διδασκαλίας ταύτης.
14.4Yine de kâh Drakon'un, kâh Solon'un kanunlarından bir şeyler alıp hizmetkârları adalet yoluna sokmaya çalışırım," dedi. "Çünkü bana öyle geliyor ki bu adamlar da kanunlarının çoğunu bu türden bir adaleti öğretmek için koymuşlardır.
καίτοι τὰ μὲν καὶ ἐκ τῶν Δράκοντος νόμων, τὰ δὲ καὶ ἐκ τῶν Σόλωνος πειρῶμαι, ἔφη, λαμβάνων ἐμβιβάζειν εἰς τὴν δικαιοσύνην τοὺς οἰκέτας. δοκοῦσι γάρ μοι, ἔφη, καὶ οὗτοι οἱ ἄνδρες θεῖναι πολλοὺς τῶν νόμων ἐπὶ δικαιοσύνης τῆς τοιαύτης διδασκαλίᾳ.
14.5Kanunlarda hırsızlık yapanın cezalandırılacağı, iş üstünde yakalanırsa zincire vurulacağı, girişenlerin de öldürüleceği yazılıdır. Demek ki," dedi, "bunları haksızlık edenler için kirli kazancı kârsız kılmak isteyerek yazmışlardır, bu açık.
γέγραπται γὰρ ζημιοῦσθαι ἐπὶ τοῖς κλέμμασι καὶ δεδέσθαι ἄν τις ἁλῷ ποιῶν καὶ θανατοῦσθαι τοὺς ἐγχειροῦντας. δῆλον οὖν, ἔφη, ὅτι ἔγραφον αὐτὰ βουλόμενοι ἀλυσιτελῆ ποιῆσαι τοῖς ἀδίκοις τὴν αἰσχροκέρδειαν.
14.6Ben de," dedi, "bunlardan bazılarını uygular, kral kanunlarından da başkalarını öne sürerek hizmetkârları ellerinden geçen şeyler konusunda adil kılmaya çalışırım.
ἐγὼ οὖν καὶ τούτων, ἔφη, προσφέρων ἔνια καὶ ἄλλα τῶν βασιλικῶν νόμων προφερόμενος πειρῶμαι δικαίους περὶ τὰ διαχειριζόμενα ἀπεργάζεσθαι τοὺς οἰκέτας.
14.7Çünkü o kanunlar yalnızca suç işleyenlere ceza getirir; kral kanunları ise haksızlık edenleri cezalandırmakla kalmaz, adil olanlara da fayda sağlar. Öyle ki adillerin adil olmayanlardan daha zengin olduğunu gören birçok kişi, kazanca düşkün olsalar bile haksızlık etmemekte sıkı sıkıya dururlar.
ἐκεῖνοι μὲν γὰρ οἱ νόμοι ζημίαι μόνον εἰσὶ τοῖς ἁμαρτάνουσιν, οἱ δὲ βασιλικοὶ νόμοι οὐ μόνον ζημιοῦσι τοὺς ἀδικοῦντας, ἀλλὰ καὶ ὠφελοῦσι τοὺς δικαίους· ὥστε ὁρῶντες πλουσιωτέρους γιγνομένους τοὺς δικαίους τῶν ἀδίκων πολλοὶ καὶ φιλοκερδεῖς ὄντες εὖ μάλα ἐπιμένουσι τῷ μὴ ἀδικεῖν.
14.8İyilik gördükleri hâlde hâlâ haksızlık etmeye çalıştığını fark ettiklerimi ise," dedi, "iflah olmaz açgözlüler sayıp artık hiçbir işte kullanmam.
οὓς δʼ ἂν αἰσθάνωμαι, ἔφη, ὅμως καὶ εὖ πάσχοντας ἔτι ἀδικεῖν πειρωμένους, τούτους ὡς ἀνηκέστους πλεονέκτας ὄντας ἤδη καὶ τῆς χρήσεως ἀποπαύω.
14.9Buna karşılık adil olmaya yalnızca adaletleri sayesinde daha çok şey elde etmek için değil, benim tarafımdan övülmeyi istedikleri için de yöneldiklerini anladıklarıma artık hür insanlara davranır gibi davranırım; onları yalnız zengin etmekle kalmam, güzel ve iyi insanlar olarak onurlandırırım da.
οὓς δʼ ἂν αὖ καταμάθω μὴ τῷ πλέον ἔχειν μόνον διὰ τὴν δικαιοσύνην ἐπαιρομένους δικαίους εἶναι, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἐπαινεῖσθαι ἐπιθυμοῦντας ὑπʼ ἐμοῦ, τούτοις ὥσπερ ἐλευθέροις ἤδη χρῶμαι, οὐ μόνον πλουτίζων ἀλλὰ καὶ τιμῶν ὡς καλούς τε κἀγαθούς.
14.10Çünkü bana öyle geliyor ki, Sokrates," dedi, "şerefe düşkün adam kazanca düşkün adamdan tam bu yönüyle ayrılır: övgü ve itibar için gerektiğinde emek vermeye, tehlikeye atılmaya ve kirli kazançtan uzak durmaya razıdır."
τούτῳ γάρ μοι δοκεῖ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, διαφέρειν ἀνὴρ φιλότιμος ἀνδρὸς φιλοκερδοῦς, τῷ ἐθέλειν ἐπαίνου καὶ τιμῆς ἕνεκα καὶ πονεῖν ὅπου δεῖ καὶ κινδυνεύειν καὶ αἰσχρῶν κερδῶν ἀπέχεσθαι.
15.115. Bölüm
"Diyelim ki birine senin malının iyi olmasını isteme duygusunu aşıladın; aynı kişiye bunların senin için yerine getirilmesine özen gösterme isteğini de aşıladın; ayrıca ona işlerin her birinin nasıl yapılırsa daha faydalı olacağına dair epistēmeyi kazandırdın, bundan başka onu yönetmeye de yeterli kıldın; bütün bunların üstüne bir de toprağın mevsim ürünlerini, tıpkı senin kendin için yaptığın gibi, sana olabildiğince bol sunmaktan hoşlanıyor. O zaman artık böyle birinin başka bir şeye ihtiyacı olup olmadığını sormayacağım; çünkü böyle bir kâhya bana pek değerli görünüyor. Ama, İskhomakhos," dedim, "sözümüzün en baştan savma geçtiğimiz kısmını bırakma."
ἀλλὰ μέντοι ἐπειδάν γε ἐμποιήσῃς τινὶ τὸ βούλεσθαί σοι εἶναι τἀγαθά, ἐμποιήσῃς δὲ τῷ αὐτῷ τούτῳ ⟨τὸ⟩ ἐπιμελεῖσθαι ὅπως ταῦτά σοι ἐπιτελῆται, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ἐπιστήμην κτήσῃ αὐτῷ ὡς ἂν ποιούμενα ἕκαστα τῶν ἔργων ὠφελιμώτερα γίγνοιτο, πρὸς δὲ τούτοις ἄρχειν ἱκανὸν αὐτὸν ποιήσῃς, ἐπὶ δὲ τούτοις πᾶσιν ἥδηταί σοι τὰ ἐκ τῆς γῆς ὡραῖα ἀποδεικνύων ὅτι πλεῖστα ὥσπερ σὺ σαυτῷ, οὐκέτι ἐρήσομαι περὶ τούτου εἰ ἔτι τινὸς ὁ τοιοῦτος προσδεῖται· πάνυ γάρ μοι δοκεῖ ἤδη πολλοῦ ἂν ἄξιος εἶναι ἐπίτροπος ὢν τοιοῦτος. ἐκεῖνο μέντοι, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, μὴ ἀπολίπῃς, ὃ ἡμῖν ἀργότατα ἐπιδεδράμηται τοῦ λόγου.
15.2"Hangi kısmını?" dedi İskhomakhos. "Her işin nasıl yapılması gerektiğini öğrenmenin en önemli şey olduğunu söylemiştin," dedim; "insan neyi ve nasıl yapması gerektiğini bilmedikçe özenin de hiçbir faydası olmayacağını söylemiştin."
τὸ ποῖον; ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος. ἔλεξας δήπου, ἔφην ἐγώ, ὅτι μέγιστον εἴη μαθεῖν ὅπως δεῖ ἐξεργάζεσθαι ἕκαστα· εἰ δὲ μή, οὐδὲ τῆς ἐπιμελείας ἔφησθα ὄφελος οὐδὲν γίγνεσθαι, εἰ μή τις ἐπίσταιτο ἃ δεῖ καὶ ὡς δεῖ ποιεῖν.
15.3Bunun üzerine İskhomakhos şöyle dedi: "Şimdi de bana tarım tekhnēsinin kendisini öğretmemi mi istiyorsun, Sokrates?" "Çünkü," dedim, "onu bilenleri zengin eden, bilmeyenleri ise çok emek vermelerine rağmen darlık içinde yaşatan belki de bu tekhnēdir."
ἐνταῦθα δὴ εἶπεν ὁ Ἰσχόμαχος· τὴν τέχνην με ἤδη, ὦ Σώκρατες, κελεύεις αὐτὴν διδάσκειν τῆς γεωργίας; αὕτη γὰρ ἴσως, ἔφην ἐγώ, ἤδη ἐστὶν ἡ ποιοῦσα τοὺς μὲν ἐπισταμένους αὐτὴν πλουσίους, τοὺς δὲ μὴ ἐπισταμένους πολλὰ πονοῦντας ἀπόρως βιοτεύειν.
15.4"O hâlde, Sokrates," dedi, "bu tekhnēnin insana ne kadar dost olduğunu da dinleyeceksin. En faydalı, uğraşması en hoş, en güzel, tanrılara ve insanlara en sevimli olup üstelik öğrenmesi de en kolay olan bir tekhnē nasıl soylu olmasın? Hayvanlardan da güzel, büyük ve faydalı olup insanlara karşı yumuşak huylu olanlara soylu deriz ya."
νῦν τοίνυν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καὶ τὴν φιλανθρωπίαν ταύτης τῆς τέχνης ἀκούσῃ. τὸ γὰρ ὠφελιμωτάτην οὖσαν καὶ ἡδίστην ἐργάζεσθαι καὶ καλλίστην καὶ προσφιλεστάτην θεοῖς τε καὶ ἀνθρώποις, ἔτι πρὸς τούτοις καὶ ῥᾴστην εἶναι μαθεῖν πῶς οὐχὶ γενναῖόν ἐστι; γενναῖα δὲ δήπου καλοῦμεν καὶ τῶν ζῴων ὁπόσα καλὰ καὶ μεγάλα καὶ ὠφέλιμα ὄντα πραέα ἐστὶ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους.
15.5"Ama, İskhomakhos," dedim, "kâhyaya neler öğretmek gerektiği konusunda anlattıklarını yeterince öğrendiğimi sanıyorum: onu sana karşı nasıl iyi niyetli, nasıl özenli, yönetmeye yatkın ve adil kıldığını anladım sanırım.
ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐγώ, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ἱκανῶς δοκῶ καταμεμαθηκέναι ᾗ εἶπας, καθʼ ἃ δεῖ διδάσκειν τὸν ἐπίτροπον· καὶ γὰρ ᾗ ἔφησθα εὔνουν σοι ποιεῖν αὐτὸν μαθεῖν δοκῶ, καὶ ᾗ ἐπιμελῆ καὶ ἀρχικὸν καὶ δίκαιον.
15.6Ama tarıma doğru biçimde özen gösterecek kişinin neyi, nasıl ve her birini ne zaman yapması gerektiğini öğrenmesi gerektiğini söylemiştin; bu konuyu sözümüzde biraz baştan savma geçtik gibi geliyor bana," dedim.
ὃ δὲ εἶπας ὡς δεῖ μαθεῖν τὸν μέλλοντα ὀρθῶς γεωργίας ἐπιμελεῖσθαι καὶ ἃ δεῖ ποιεῖν καὶ ὡς δεῖ καὶ ὁπότε ἕκαστα, ταῦτά μοι δοκοῦμεν, ἔφην ἐγώ, ἀργότερόν πως ἐπιδεδραμηκέναι τῷ λόγῳ·
15.7"Sanki, söyleneni yazıya geçirebilmesi ve yazılanı okuyabilmesi için kişinin okuma yazma bilmesi gerektiğini söylemişsin gibi. Bunu duysam okuma yazma bilmek gerektiğini duymuş olurdum; ama bunu bilmekle okuma yazmayı hiç de daha iyi bilmiş olmazdım sanırım.
ὥσπερ εἰ εἴποις ὅτι δεῖ γράμματα ἐπίστασθαι τὸν μέλλοντα δυνήσεσθαι τὰ ὑπαγορευόμενα γράφειν καὶ τὰ γεγραμμένα ἀναγιγνώσκειν. ταῦτα γὰρ ἐγὼ ἀκούσας, ὅτι μὲν δεῖ γράμματα ἐπίστασθαι ἠκηκόη ἄν, τοῦτο δὲ εἰδὼς οὐδέν τι οἶμαι μᾶλλον ἂν ἐπισταίμην γράμματα.
15.8Şimdi de tarıma doğru biçimde özen gösterecek kişinin tarımı bilmesi gerektiğine kolayca ikna oldum; ama bunu bilmekle nasıl çiftçilik yapılacağını hiç de daha iyi bilmiyorum.
οὕτω δὲ καὶ νῦν ὅτι μὲν δεῖ ἐπίστασθαι γεωργίαν τὸν μέλλοντα ὀρθῶς ἐπιμελεῖσθαι αὐτῆς ῥᾳδίως πέπεισμαι, τοῦτο μέντοι εἰδὼς οὐδέν τι μᾶλλον ἐπίσταμαι ὅπως δεῖ γεωργεῖν.
15.9Hemen şimdi çiftçilik yapmaya karar versem, hastaları dolaşıp muayene eden ama hastalara neyin iyi geleceğini hiç bilmeyen bir hekime benzerim sanırım. Böyle biri olmayayım diye," dedim, "bana tarımın işlerini öğret."
ἀλλʼ εἴ μοι αὐτίκα μάλα δόξειε γεωργεῖν, ὅμοιος ἄν μοι δοκῶ εἶναι τῷ περιιόντι ἰατρῷ καὶ ἐπισκοποῦντι τοὺς κάμνοντας, εἰδότι δὲ οὐδὲν ὅ τι συμφέρει τοῖς κάμνουσιν. ἵνʼ οὖν μὴ τοιοῦτος ὦ, ἔφην ἐγώ, δίδασκέ με αὐτὰ τὰ ἔργα τῆς γεωργίας.
15.10"Ama, Sokrates," dedi, "öbür tekhnēlerde öğrenci, karnını doyuracak değerde iş çıkarmadan önce öğrenirken yıllarını tüketmek zorundadır; tarım ise öyle öğrenilmesi zor bir şey değildir. Kimini çalışanları seyrederek, kimini dinleyerek hemen öğrenirsin; istersen başkasına da öğretecek kadar. Hem bence," dedi, "onun birçok yanını bildiğin hâlde farkında bile değilsin.
ἀλλὰ μήν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, οὐχ ὥσπερ γε τὰς ἄλλας τέχνας κατατριβῆναι δεῖ μανθάνοντας πρὶν ἄξια τῆς τροφῆς ἐργάζεσθαι τὸν διδασκόμενον, οὐχ οὕτω καὶ ἡ γεωργία δύσκολός ἐστι μαθεῖν, ἀλλὰ τὰ μὲν ἰδὼν ἂν ἐργαζομένους, τὰ δὲ ἀκούσας εὐθὺς ἂν ἐπίσταιο, ὥστε καὶ ἄλλον, εἰ βούλοιο, διδάσκειν. οἴομαι δʼ, ἔφη, πάνυ καὶ λεληθέναι πολλά σε αὐτὸν ἐπιστάμενον αὐτῆς.
15.11Öbür zanaatkârlar, sahip oldukları tekhnēnin en can alıcı noktalarını bir şekilde saklarlar; çiftçilerden ise en güzel fidan dikeni biri seyrederse buna en çok o sevinir, en güzel tohum ekeni de öyle. Güzel yapılmış işlerden hangisini sorsan, nasıl yaptığına dair senden hiçbir şey saklamaz.
καὶ γὰρ δὴ οἱ μὲν ἄλλοι τεχνῖται ἀποκρύπτονταί πως τὰ ἐπικαιριώτατα ἧς ἕκαστος ἔχει τέχνης, τῶν δὲ γεωργῶν ὁ κάλλιστα μὲν φυτεύων μάλιστʼ ἂν ἥδοιτο, εἴ τις αὐτὸν θεῷτο, ὁ κάλλιστα δὲ σπείρων ὡσαύτως· ὅ τι δὲ ἔροιο τῶν καλῶς πεποιημένων, οὐδὲν ὅ τι ἄν σε ἀποκρύψαιτο ὅπως ἐποίησεν.
15.12Öyle görünüyor ki, Sokrates," dedi, "tarım, onunla uğraşanların huyunu da son derece soylu kılıyor."
οὕτω καὶ τὰ ἤθη, ὦ Σώκρατες, ἔφη, γενναιοτάτους τοὺς αὐτῇ συνόντας ἡ γεωργία ἔοικε παρέχεσθαι.
15.13"Giriş güzel," dedim, "dinleyeni sorusundan caydıracak türden değil. Öğrenmesi kolay olduğu için onu bana çok daha seve seve anlat. Kolay şeyleri öğretmek senin için utanılacak bir şey değil; ama onları bilmemek benim için çok daha utanç verici, hele bir de faydalı şeylerse."
ἀλλὰ τὸ μὲν προοίμιον, ἔφην ἐγώ, καλὸν καὶ οὐχ οἷον ἀκούσαντα ἀποτρέπεσθαι τοῦ ἐρωτήματος· σὺ δέ, ὅτι εὐπετές ἐστι μαθεῖν, διὰ τοῦτο πολύ μοι μᾶλλον διέξιθι αὐτήν. οὐ γὰρ σοὶ αἰσχρὸν τὰ ῥᾴδια διδάσκειν ἐστίν, ἀλλʼ ἐμοὶ πολὺ αἴσχιον μὴ ἐπίστασθαι ἄλλως τε καὶ εἰ χρήσιμα ὄντα τυγχάνει.
16.116. Bölüm
"Önce, Sokrates," dedi, "sana şunu göstermek isterim: tarımın en karmaşık yanı olduğu söylenen şey hiç de zor değildir. Bunu söyleyenler, tarımı sözde en ince ayrıntısına kadar anlatan, ama işinde en az çalışan kimselerdir.
πρῶτον μὲν τοίνυν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, τοῦτο ἐπιδεῖξαι βούλομαί σοι ὡς οὐ χαλεπόν ἐστιν ὃ λέγουσι ποικιλώτατον τῆς γεωργίας εἶναι οἱ λόγῳ μὲν ἀκριβέστατα αὐτὴν διεξιόντες, ἥκιστα δὲ ἐργαζόμενοι.
16.2Doğru çiftçilik yapacak kişinin önce toprağın tabiatını bilmesi gerektiğini söylerler." "Bunu söylemekte haklılar," dedim. "Çünkü toprağın ne yetiştirebileceğini bilmeyen, sanırım neyi ekmesi, neyi dikmesi gerektiğini de bilemez."
φασὶ γὰρ τὸν μέλλοντα ὀρθῶς γεωργήσειν τὴν φύσιν χρῆναι πρῶτον τῆς γῆς εἰδέναι. ὀρθῶς γε, ἔφην ἐγώ, ταῦτα λέγοντες. ὁ γὰρ μὴ εἰδὼς ὅ τι δύναται ἡ γῆ φέρειν, οὐδʼ ὅ τι σπείρειν οἶμαι οὐδʼ ὅ τι φυτεύειν δεῖ εἰδείη ἄν.
16.3"Ama," dedi İskhomakhos, "bunu başkasının toprağında da anlamak mümkündür: ürünlere ve ağaçlara bakarak neyi yetiştirebildiğini, neyi yetiştiremediğini görürsün. Bunu anladıktan sonra tanrıya karşı koymanın artık bir yararı yoktur. Çünkü kendi canının istediğini eken ya da diken kişi, toprağın yetiştirip beslemekten hoşlandığını eken kişiden daha bol geçimlik elde etmez.
οὐκοῦν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ ἀλλοτρίας γῆς τοῦτο ἔστι γνῶναι, ὅ τι τε δύναται φέρειν καὶ ὅ τι μὴ δύναται, ὁρῶντα τοὺς καρποὺς καὶ τὰ δένδρα. ἐπειδὰν μέντοι γνῷ τις, οὐκέτι συμφέρει θεομαχεῖν. οὐ γὰρ ἄν, ὅτου δέοιτο αὐτός, τοῦτο σπείρων καὶ φυτεύων μᾶλλον ἂν ἔχοι τὰ ἐπιτήδεια ἢ ὅ τι ἡ γῆ ἥδοιτο φύουσα καὶ τρέφουσα.
16.4Toprak, sahiplerinin tembelliği yüzünden kendi gücünü gösteremiyorsa, onun hakkında komşu bir yerden çoğu zaman komşu bir insana sormaktan daha doğru bilgi edinmek mümkündür.
ἂν δʼ ἄρα διʼ ἀργίαν τῶν ἐχόντων αὐτὴν μὴ ἔχῃ τὴν ἑαυτῆς δύναμιν ἐπιδεικνύναι, ἔστι καὶ παρὰ γείτονος τόπου πολλάκις ἀληθέστερα περὶ αὐτῆς γνῶναι ἢ παρὰ γείτονος ἀνθρώπου πυθέσθαι.
16.5Boş kalmış toprak bile tabiatını gösterir: yabani bitkileri güzel yetiştiren toprak, bakım görünce ekili bitkileri de güzel yetiştirebilir. Toprağın tabiatını böylece tarımda pek deneyimli olmayanlar bile ayırt edebilir."
καὶ χερσεύουσα δὲ ὅμως ἐπιδείκνυσι τὴν αὑτῆς φύσιν· ἡ γὰρ τὰ ἄγρια καλὰ φύουσα δύναται θεραπευομένη καὶ τὰ ἥμερα καλὰ ἐκφέρειν. φύσιν μὲν δὴ γῆς οὕτως καὶ οἱ μὴ πάνυ ἔμπειροι γεωργίας ὅμως δύνανται διαγιγνώσκειν.
16.6"Bu konuda, İskhomakhos," dedim, "artık yeterince cesaret bulduğumu sanıyorum: toprağın tabiatını bilemem korkusuyla tarımdan uzak durmam gerekmiyor.
ἀλλὰ τοῦτο μέν, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, ἱκανῶς ἤδη μοι δοκῶ ἀποτεθαρρηκέναι, ὡς οὐ δεῖ φοβούμενον μὴ οὐ γνῶ τῆς γῆς φύσιν ἀπέχεσθαι γεωργίας.
16.7Balıkçıların durumunu da hatırladım," dedim. "Denizde çalışan bu insanlar, ne bakmak için durur ne de ağır ağır yürürler, tarlaların yanından hızla geçip giderler; yine de topraktaki ürünleri görünce hangi toprağın iyi, hangisinin kötü olduğu konusunda hüküm vermekten çekinmezler, kimini yerer, kimini överler. Üstelik iyi toprak hakkında çoğunlukla tarımda deneyimli olanlarla aynı hükmü verdiklerini görüyorum."
καὶ γὰρ δή, ἔφην, ἀνεμνήσθην τὸ τῶν ἁλιέων, ὅτι θαλαττουργοὶ ὄντες καὶ οὔτε καταστήσαντες ἐπὶ θέαν οὔθʼ ἥσυχοι βαδίζοντες, ἀλλὰ παρατρέχοντες ἅμα τοὺς ἀγρούς, ὅταν ὁρῶσι τοὺς καρποὺς ἐν τῇ γῇ, ὅμως οὐκ ὀκνοῦσιν ἀποφαίνεσθαι περὶ τῆς γῆς ὁποία τε ἀγαθή ἐστι καὶ ὁποία κακή, ἀλλὰ τὴν μὲν ψέγουσι, τὴν δʼ ἐπαινοῦσι. καὶ πάνυ τοίνυν τοῖς ἐμπείροις γεωργίας ὁρῶ αὐτοὺς τὰ πλεῖστα κατὰ ταὐτὰ ἀποφαινομένους περὶ τῆς ἀγαθῆς γῆς.
16.8"Peki, Sokrates," dedi, "tarımla ilgili neyi hatırlatarak başlamamı istersin? Çünkü nasıl çiftçilik yapılacağına dair sana anlatacağım pek çok şeyi zaten bildiğini biliyorum."
πόθεν οὖν βούλῃ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἄρξωμαί σε τῆς γεωργίας ὑπομιμνῄσκειν; οἶδα γὰρ ὅτι ἐπισταμένῳ σοι πάνυ πολλὰ φράσω ὡς δεῖ γεωργεῖν.
16.9"İlk olarak, İskhomakhos," dedim, "şunu öğrenmekten hoşlanırım sanırım, çünkü bu en çok filozof bir adama yakışır: istersem toprağı işleyerek nasıl en çok arpayı ve en çok buğdayı alabilirim?"
ἐκεῖνό μοι δοκῶ, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, πρῶτον ἂν ἡδέως μανθάνειν (φιλοσόφου γὰρ μάλιστά ἐστιν ἀνδρός) ὅπως ἂν ἐγώ, εἰ βουλοίμην, γῆν ἐργαζόμενος πλείστας κριθὰς καὶ πλείστους πυροὺς λαμβάνοιμι.
16.10"Şunu biliyorsun elbette: ekimden önce nadası hazırlamak gerekir."
οὐκοῦν τοῦτο μὲν οἶσθα, ὅτι τῷ σπόρῳ νεὸν δεῖ ὑπεργάζεσθαι;
16.11"Biliyorum," dedim. "Peki," dedi, "toprağı kışın sürmeye başlasak?" "Ama o zaman çamur olur," dedim. "Yazın mı sürelim, sence?" "Toprak öküzlerle sürmek için fazla sert olur," dedim.
οἶδα γάρ, ἔφην ἐγώ. εἰ οὖν ἀρχοίμεθα, ἔφη, ἀροῦν τὴν γῆν χειμῶνος; ἀλλὰ πηλὸς ἂν εἴη, ἐγὼ ἔφην. ἀλλὰ τοῦ θέρους σοι δοκεῖ; σκληρά, ἔφην ἐγώ, ἡ γῆ ἔσται κινεῖν τῷ ζεύγει.
16.12"Galiba bu işe ilkbaharda başlamak gerekiyor," dedi. "Toprağın o sıralar sürülünce en kolay dağılacağı akla yakın," dedim. "Ot da o sıralar ters çevrilince, Sokrates," dedi, "toprağa gübre olur, ama henüz filizlenecek tohumunu dökmemiş olur.
κινδυνεύει ἔαρος, ἔφη, εἶναι τούτου τοῦ ἔργου ἀρκτέον. εἰκὸς γάρ, ἔφην ἐγώ, ἐστι μάλιστα χεῖσθαι τὴν γῆν τηνικαῦτα κινουμένην. καὶ τὴν πόαν γε ἀναστρεφομένην, ἔφη, ὦ Σώκρατες, τηνικαῦτα κόπρον μὲν τῇ γῇ ἤδη παρέχειν, καρπὸν δʼ οὔπω καταβαλεῖν ὥστε φύεσθαι.
16.13Şunu da bildiğini sanıyorum: nadas iyi olacaksa otlardan temizlenmiş ve güneşte olabildiğince pişmiş olması gerekir." "Elbette," dedim, "bunun böyle olması gerektiğini düşünüyorum."
οἶμαι γὰρ δὴ καὶ τοῦτό σʼ ἔτι γιγνώσκειν, ὅτι εἰ μέλλει ἀγαθὴ ἡ νεὸς ἔσεσθαι, ὕλης τε καθαρὰν αὐτὴν εἶναι δεῖ καὶ ὀπτὴν ὅτι μάλιστα πρὸς τὸν ἥλιον. πάνυ γε, ἔφην ἐγώ, καὶ ταῦτα οὕτως ἡγοῦμαι χρῆναι ἔχειν.
16.14"Peki," dedi, "bunun, yazın toprağı olabildiğince sık altüst etmekten daha iyi bir yolla gerçekleşebileceğini düşünür müsün?" "Kesinlikle biliyorum ki," dedim, "otun yüzeye çıkıp sıcakta kuruması ve toprağın güneşte pişmesi için, toprağı yazın ortasında, günün ortasında öküzlerle sürmekten daha iyi bir yol yoktur."
ταῦτʼ οὖν, ἔφη, σὺ ἄλλως πως νομίζεις μᾶλλον ἂν γίγνεσθαι ἢ εἰ ἐν τῷ θέρει ὅτι πλειστάκις μεταβάλοι τις τὴν γῆν; οἶδα μὲν οὖν, ἔφην, ἀκριβῶς ὅτι οὐδαμῶς ἂν μᾶλλον ἡ μὲν ὕλη ἐπιπολάζοι καὶ αὐαίνοιτο ὑπὸ τοῦ καύματος, ἡ δὲ γῆ ὀπτῷτο ὑπὸ τοῦ ἡλίου, ἢ εἴ τις αὐτὴν ἐν μέσῳ τῷ θέρει καὶ ἐν μέσῃ τῇ ἡμέρᾳ κινοίη τῷ ζεύγει.
16.15"Nadası insanlar bellerle kazarak hazırlıyorsa," dedi, "onların da toprağı ve otu birbirinden ayırması gerektiği açık değil mi?" "Evet," dedim, "otu kurusun diye yüzeye atmalı, toprağı da ham kısmı pişsin diye ters çevirmeli."
εἰ δὲ ἄνθρωποι σκάπτοντες τὴν νεὸν ποιοῖεν, ἔφη, οὐκ εὔδηλον ὅτι καὶ τούτους δίχα δεῖ ποιεῖν τὴν γῆν καὶ τὴν ὕλην; καὶ τὴν μέν γε ὕλην, ἔφην ἐγώ, καταβάλλειν, ὡς αὐαίνηται, ἐπιπολῆς, τὴν δὲ γῆν στρέφειν, ὡς ἡ ὠμὴ αὐτῆς ὀπτᾶται.
17.117. Bölüm
"Nadas konusunda, Sokrates," dedi, "ikimizin de aynı şeyi düşündüğünü görüyorsun." "Görüyorum," dedim. "Peki, ekim zamanı konusunda, Sokrates," dedi, "önceki bütün insanların denediği, bugünkülerin de denemekte olduğu ve en iyisi olduğunu anladıkları mevsimde ekmekten başka bir şey mi düşünüyorsun?
περὶ μὲν τῆς νεοῦ ὁρᾷς, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὡς ἀμφοτέροις ἡμῖν ταὐτὰ δοκεῖ. δοκεῖ γὰρ οὖν, ἔφην ἐγώ. περί γε μέντοι τοῦ σπόρου ὥρας ἄλλο τι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, γιγνώσκεις ἢ τὴν ὥραν σπείρειν ἧς πάντες μὲν οἱ πρόσθεν ἄνθρωποι πεῖραν λαβόντες, πάντες δὲ οἱ νῦν λαμβάνοντες, ἐγνώκασι κρατίστην εἶναι;
17.2Sonbahar gelince bütün insanlar gözlerini tanrıya diker: toprağı ne zaman yağmurla ıslatıp ekim yapmalarına izin verecek diye." "Bütün insanlar," dedim, "kuru toprağa elden geldikçe ekim yapmamak gerektiğini de anlamışlardır, İskhomakhos; tanrı buyurmadan ekenler besbelli pek çok zararla boğuşmuşlar."
ἐπειδὰν γὰρ ὁ μετοπωρινὸς χρόνος ἔλθῃ, πάντες που οἱ ἄνθρωποι πρὸς τὸν θεὸν ἀποβλέπουσιν, ὁπότε βρέξας τὴν γῆν ἀφήσει αὐτοὺς σπείρειν. ἐγνώκασι δή γʼ, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, καὶ τὸ μὴ ἐν ξηρᾷ σπείρειν ἑκόντες εἶναι πάντες ἄνθρωποι, δῆλον ὅτι πολλαῖς ζημίαις παλαίσαντες οἱ πρὶν κελευσθῆναι ὑπὸ τοῦ θεοῦ σπείροντες.
17.3"Demek bu konuda bütün insanlar aynı görüşteyiz," dedi İskhomakhos. "Tanrının öğrettiği şeylerde," dedim, "insanlar böyle birleşir. Örneğin kışın, güçleri yetiyorsa kalın giysiler giymenin daha iyi olduğunu da, odunları varsa ateş yakmayı da herkes aynı anda düşünür."
οὐκοῦν ταῦτα μέν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ὁμογνωμονοῦμεν πάντες οἱ ἄνθρωποι. ἃ γὰρ ὁ θεὸς διδάσκει, ἔφην ἐγώ, οὕτω γίγνεται ὁμονοεῖν· οἷον ἅμα πᾶσι δοκεῖ βέλτιον εἶναι ἐν τῷ χειμῶνι παχέα ἱμάτια φορεῖν, ἂν δύνωνται, καὶ πῦρ κάειν ἅμα πᾶσι δοκεῖ, ἂν ξύλα ἔχωσιν.
17.4"Ama ekim konusunda, Sokrates," dedi İskhomakhos, "birçok kişinin görüşü şu noktada ayrılıyor: erken ekim mi en iyisi, orta ekim mi, yoksa en geç ekim mi?" "Tanrı da yılı belli bir düzene göre götürmüyor," dedim; "kimi yıl erken ekime, kimi orta ekime, kimi de en geç ekime en uygun düşüyor."
ἀλλʼ ἐν τῷδε, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, πολλοὶ ἤδη διαφέρονται, ὦ Σώκρατες, περὶ τοῦ σπόρου, πότερον ὁ πρώιμος κράτιστος ἢ ὁ μέσος ἢ ὁ ὀψιμώτατος. καὶ ὁ θεός, ἔφην ἐγώ, οὐ τεταγμένως τὸ ἔτος ἄγει, ἀλλὰ τὸ μὲν τῷ πρωίμῳ κάλλιστα, τὸ δὲ τῷ μέσῳ, τὸ δὲ τῷ ὀψιμωτάτῳ.
17.5"Peki, Sokrates," dedi, "sence hangisi daha iyi: ister çok tohum eksin ister az, bu ekimlerden birini seçip ona bağlı kalmak mı, yoksa en erkenden başlayıp en geçe kadar ekmek mi?" Ben de şöyle dedim:
σὺ οὖν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, πότερον ἡγῇ κρεῖττον εἶναι ἑνὶ τούτων τῶν σπόρων χρῆσθαι ἐκλεξάμενον, ἐάν τε πολὺ ἐάν τε ὀλίγον σπέρμα σπείρῃ τις, ἢ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ πρωιμωτάτου μέχρι τοῦ ὀψιμωτάτου σπείρειν; καὶ ἐγὼ εἶπον·
17.6"Bence, İskhomakhos, ekimin her döneminden pay almak en iyisi. Çünkü her zaman yeterli tahıl almanın, bazen pek çok, bazen de yetmeyecek kadar az almaktan çok daha iyi olduğunu düşünüyorum." "Bu konuda da, Sokrates," dedi, "öğrenci olarak sen öğretmenle, yani benimle aynı görüştesin; üstelik görüşünü benden önce ortaya koyuyorsun."
ἐμοὶ μέν, ὦ Ἰσχόμαχε, δοκεῖ κράτιστον εἶναι παντὸς μετέχειν τοῦ σπόρου. πολὺ γὰρ νομίζω κρεῖττον εἶναι ἀεὶ ἀρκοῦντα σῖτον λαμβάνειν ἢ ποτὲ μὲν πάνυ πολὺν ποτὲ δὲ μηδʼ ἱκανόν. καὶ τοῦτο τοίνυν σύγε, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὁμογνωμονεῖς ἐμοὶ ὁ μανθάνων τῷ διδάσκοντι, καὶ ταῦτα πρόσθεν ἐμοῦ τὴν γνώμην ἀποφαινόμενος.
17.7"Peki," dedim, "tohum serpmenin karmaşık bir tekhnēsi var mı?" "Ona da mutlaka bakalım, Sokrates," dedi. "Tohumun elle serpilmesi gerektiğini sen de biliyorsun herhalde." "Gördüm çünkü," dedim. "Ama kimi," dedi, "düzgün serpebilir, kimi serpemez." "Demek ki bu iş," dedim, "kithara çalanların elinde olduğu gibi alıştırma ister; el akla hizmet edebilsin diye."
τί γάρ, ἔφην ἐγώ, ἐν τῷ ῥίπτειν τὸ σπέρμα ποικίλη τέχνη ἔνεστι; πάντως, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἐπισκεψώμεθα καὶ τοῦτο. ὅτι μὲν γὰρ ἐκ τῆς χειρὸς δεῖ ῥίπτεσθαι τὸ σπέρμα καὶ σύ που οἶσθα, ἔφη. καὶ γὰρ ἑώρακα, ἔφην ἐγώ. ῥίπτειν δέ γε, ἔφη, οἱ μὲν ὁμαλῶς δύνανται, οἱ δʼ οὔ. οὐκοῦν τοῦτο μέν, ἔφην ἐγώ, ἤδη μελέτης δεῖται ὥσπερ τοῖς κιθαρισταῖς ἡ χείρ, ὅπως δύνηται ὑπηρετεῖν τῇ γνώμῃ.
17.8"Elbette," dedi. "Peki ya toprağın kimi daha cılız, kimi daha besiliyse?" "Ne demek istiyorsun?" dedim. "Daha cılız derken daha zayıf, daha besili derken daha güçlü olanı mı?" "Bunu demek istiyorum," dedi, "ve sana soruyorum: her iki toprağa eşit tohum mu verirsin, yoksa hangisine daha çok?"
πάνυ μὲν οὖν, ἔφη· ἂν δέ γε ᾖ, ἔφη, ἡ γῆ ἡ μὲν λεπτοτέρα, ἡ δὲ παχυτέρα; τί τοῦτο, ἐγὼ ἔφην, λέγεις; ἆρά γε τὴν μὲν λεπτοτέραν ὅπερ ἀσθενεστέραν, τὴν δὲ παχυτέραν ὅπερ ἰσχυροτέραν; τοῦτʼ, ἔφη, λέγω, καὶ ἐρωτῶ γέ σε πότερον ἴσον ἂν ἑκατέρᾳ τῇ γῇ σπέρμα διδοίης ἢ ποτέρᾳ ἂν πλέον.
17.9"Ben," dedim, "güçlü şaraba daha çok su katmayı, bir şey taşınacaksa güçlü insana daha çok yük vurmayı düşünürüm; birilerini beslemek gerekirse de daha varlıklılara daha çok kişiyi beslemelerini buyururum. Ama zayıf toprağa daha çok tohum atılırsa, yük hayvanları gibi daha güçlü mü olur? Bunu sen bana öğret."
τῷ μὲν οἴνῳ, ἔφην, ἔγωγε νομίζω τῷ ἰσχυροτέρῳ πλέον ἐπιχεῖν ὕδωρ, καὶ ἀνθρώπῳ τῷ ἰσχυροτέρῳ πλέον βάρος, ἐὰν δέῃ τι φέρειν, ἐπιτιθέναι, κἂν δέῃ τρέφεσθαί τινας, τοῖς δυνατωτέροις τρέφειν ἂν τοὺς πλείους προστάξαιμι. εἰ δὲ ἡ ἀσθενὴς γῆ ἰσχυροτέρα, ἔφην ἐγώ, γίγνεται, ἄν τις πλείονα καρπὸν αὐτῇ ἐμβάλῃ, ὥσπερ τὰ ὑποζύγια, τοῦτο σύ με δίδασκε.
17.10İskhomakhos gülerek şöyle dedi: "Sen şaka ediyorsun, Sokrates. Ama iyi bil ki toprağa tohumu attıktan sonra, toprak gökten bol besin aldığı ve tohumdan yeşillik çıktığı sırada onu yeniden altüst edersen, bu yeşillik toprağa yiyecek olur, gübreden olduğu gibi ona güç gelir. Ama toprağın tohumu sonuna kadar besleyip ürüne ulaştırmasına izin verirsen, zayıf toprağın sonunda bol ürün vermesi zordur. Zayıf bir dişi domuzun da çok sayıda iri yavru büyütmesi zordur."
καὶ ὁ Ἰσχόμαχος γελάσας εἶπεν· ἀλλὰ παίζεις μὲν σύγε, ἔφη, ὦ Σώκρατες. εὖ γε μέντοι, ἔφη, ἴσθι, ἂν μὲν ἐμβαλὼν τὸ σπέρμα τῇ γῇ ἔπειτα ἐν ᾧ πολλὴν ἔχει τροφὴν ἡ γῆ ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ χλόης γενομένης ἀπὸ τοῦ σπέρματος καταστρέψῃς αὐτὸ πάλιν, τοῦτο γίγνεται σῖτος τῇ γῇ, καὶ ὥσπερ ὑπὸ κόπρου ἰσχὺς αὐτῇ ἐγγίγνεται· ἂν μέντοι ἐκτρέφειν ἐᾷς τὴν γῆν διὰ τέλους τὸ σπέρμα εἰς καρπόν, χαλεπὸν τῇ ἀσθενεῖ γῇ ἐς τέλος πολὺν καρπὸν ἐκφέρειν. καὶ συὶ δὲ ἀσθενεῖ χαλεπὸν πολλοὺς ἁδροὺς χοίρους ἐκτρέφειν.
17.11"Yani, İskhomakhos," dedim, "daha zayıf toprağa daha az tohum atmak gerektiğini mi söylüyorsun?" "Zeus hakkı için evet, Sokrates," dedi; "sen de daha zayıf olanların hepsine daha az iş yüklemeyi düşündüğünü söyleyerek buna katılıyorsun."
λέγεις σύ, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, τῇ ἀσθενεστέρᾳ γῇ μεῖον δεῖν τὸ σπέρμα ἐμβαλεῖν; ναὶ μὰ Δίʼ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καὶ σύ γε συνομολογεῖς, λέγων ὅτι νομίζεις τοῖς ἀσθενεστέροις πᾶσι μείω προστάττειν πράγματα.
17.12"Peki, İskhomakhos," dedim, "çapacıları tahılın arasına ne için sokuyorsunuz?" "Kışın çok yağmur yağdığını biliyorsun elbet," dedi. "Bilmez olur muyum?" dedim. "Öyleyse tahılın bir kısmının yağmurla gelen balçığın altında kaldığını, bazı köklerin de sel yüzünden açıkta kaldığını varsayalım. Yağmurlarla birlikte çoğu zaman tahılla beraber yabani ot da fırlar ve onu boğar." "Bunların hepsinin olması akla yakın," dedim.
τοὺς δὲ δὴ σκαλέας, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, τίνος ἕνεκα ἐμβάλλετε τῷ σίτῳ; οἶσθα δήπου, ἔφη, ὅτι ἐν τῷ χειμῶνι πολλὰ ὕδατα γίγνεται. τί γὰρ οὔ; ἔφην ἐγώ. οὐκοῦν θῶμεν τοῦ σίτου καὶ κατακρυφθῆναί τινα ὑπʼ αὐτῶν ἰλύος ἐπιχυθείσης καὶ ψιλωθῆναί τινας ῥίζας ὑπὸ ῥεύματος. καὶ ὕλη δὲ πολλάκις ὑπὸ τῶν ὑδάτων δήπου συνεξορμᾷ τῷ σίτῳ καὶ παρέχει πνιγμὸν αὐτῷ. πάντα, ἔφην ἐγώ, εἰκὸς ταῦτα γίγνεσθαι.
17.13"Peki," dedi, "sence tahılın bu durumda bir yardıma ihtiyacı yok mu?" "Elbette var," dedim. "Balçığın altında kalana ne yaparak yardım edebilirler sence?" "Üstündeki toprağı hafifleterek," dedim. "Ya kökleri açıkta kalana?" dedi. "Ona da yeniden toprak yığarak," dedim.
οὐκοῦν δοκεῖ σοι, ἔφη, ἐνταῦθα ἤδη ἐπικουρίας τινὸς δεῖσθαι ὁ σῖτος; πάνυ μὲν οὖν, ἔφην ἐγώ. τῷ οὖν κατιλυθέντι τί ἂν ποιοῦντες δοκοῦσιν ἄν σοι ἐπικουρῆσαι; ἐπικουφίσαντες, ἔφην ἐγώ, τὴν γῆν. τί δέ, ἔφη, τῷ ἐψιλωμένῳ τὰς ῥίζας; ἀντιπροσαμησάμενοι τὴν γῆν ἄν, ἔφην ἐγώ.
17.14"Peki," dedi, "ya yabani ot tahılla birlikte fırlayıp onu boğuyor, tahılın besinini yağmalıyorsa? Tıpkı işe yaramaz erkek arıların, işçi arıların çalışıp biriktirdiği besini yağmaladığı gibi?" "Zeus hakkı için," dedim, "erkek arıları kovandan atar gibi yabani otu da kesip atmak gerekir."
τί γάρ, ἔφη, ἂν ὕλη πνίγῃ συνεξορμῶσα τῷ σίτῳ καὶ διαρπάζουσα τοῦ σίτου τὴν τροφὴν ὥσπερ οἱ κηφῆνες διαρπάζουσιν ἄχρηστοι ὄντες τῶν μελιττῶν ἃ ἂν ἐκεῖναι ἐργασάμεναι τροφὴν καταθῶνται; ἐκκόπτειν ἂν νὴ Δία [;τὴν τροφὴν]; δέοι τὴν ὕλην, ἔφην ἐγώ, ὥσπερ τοὺς κηφῆνας ἐκ τῶν σμηνῶν ἀφαιρεῖν.
17.15"Demek," dedi, "çapacıları sokmamızı akla yakın buluyorsun." "Elbette. Ama şunu düşünüyorum, İskhomakhos," dedim: "benzetmeleri yerinde getirmek ne kadar etkiliymiş. Erkek arılardan söz ederek beni yabani ota karşı, otun kendisinden söz ettiğin zamandan çok daha fazla öfkelendirdin."
οὐκοῦν, ἔφη, εἰκότως σοι δοκοῦμεν ἐμβαλεῖν τοὺς σκαλέας; πάνυ γε. ἀτὰρ ἐνθυμοῦμαι, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, οἷόν ἐστι τὸ εὖ τὰς εἰκόνας ἐπάγεσθαι. πάνυ γὰρ σύ με ἐξώργισας πρὸς τὴν ὕλην τοὺς κηφῆνας εἰπών, πολὺ μᾶλλον ἢ ὅτε περὶ αὐτῆς τῆς ὕλης ἔλεγες.
18.118. Bölüm
"Bundan sonra," dedim, "galiba hasat geliyor. Bu konuda da bana öğretebileceğin bir şey varsa öğret." "Yeter ki," dedi, "bu konuda da benim bildiklerimi bildiğin ortaya çıkmasın. Tahılın biçilmesi gerektiğini biliyorsun." "Bilmez olur muyum?" dedim. "Peki," dedi, "biçerken rüzgârı arkana mı alırsın, yoksa rüzgâra karşı mı durursun?" "Rüzgâra karşı durmam," dedim; "çünkü saman ve başak kılçıkları yüzüne gelirken biçmek hem gözler hem eller için zor olur sanırım."
ἀτὰρ οὖν, ἔφην ἐγώ, ἐκ τούτου ἄρα θερίζειν εἰκός. δίδασκε οὖν εἴ τι ἔχεις με καὶ εἰς τοῦτο. ἂν μή γε φανῇς, ἔφη, καὶ εἰς τοῦτο ταὐτὰ ἐμοὶ ἐπιστάμενος. ὅτι μὲν οὖν τέμνειν τὸν σῖτον δεῖ οἶσθα. τί δʼ οὐ μέλλω; ἔφην ἐγώ. πότερʼ ⟨ἂν⟩ οὖν τέμνοις, ἔφη, στὰς ἔνθα πνεῖ ἄνεμος ἢ ἀντίος; οὐκ ἀντίος, ἔφην, ἔγωγε· χαλεπὸν γὰρ οἶμαι καὶ τοῖς ὄμμασι καὶ ταῖς χερσὶ γίγνεται ἀντίον ἀχύρων καὶ ἀθέρων θερίζειν.
18.2"Peki, başakları üstten mi keserdin, yoksa dibinden mi?" dedi. "Tahılın sapı kısaysa," dedim, "saman daha bol olsun diye ben aşağıdan keserim; uzunsa ortasından kesmenin doğru olacağını düşünürüm; böylece ne harman dövenler gereksiz yere zahmet çeker ne de savuranlar hiç işlerine yaramayan şeyle uğraşır. Toprakta kalan kısmın da yakılırsa toprağa yararı olacağını, gübreye katılırsa gübreyi çoğaltacağını düşünüyorum."
καὶ ἀκροτομοίης δʼ ἄν, ἔφη, ἢ παρὰ γῆν τέμνοις; ἂν μὲν βραχὺς ᾖ ὁ κάλαμος τοῦ σίτου, ἔγωγʼ, ἔφην, κάτωθεν ἂν τέμνοιμι, ἵνα ἱκανὰ τὰ ἄχυρα μᾶλλον γίγνηται· ἐὰν δὲ ὑψηλὸς ᾖ, νομίζω ὀρθῶς ἂν ποιεῖν μεσοτομῶν, ἵνα μήτε οἱ ἁλοῶντες μοχθῶσι περιττὸν πόνον μήτε οἱ λικμῶντες ὧν οὐδὲν προσδέονται. τὸ δὲ ἐν τῇ γῇ λειφθὲν ἡγοῦμαι καὶ κατακαυθὲν συνωφελεῖν ἂν τὴν γῆν καὶ εἰς κόπρον ἐμβληθὲν τὴν κόπρον συμπληθύνειν.
18.3"Görüyor musun, Sokrates," dedi, "hasat konusunda da benim bildiklerimi bildiğin hâlde suçüstü yakalanıyorsun?" "Galiba," dedim; "harman dövmeyi de bilip bilmediğime bakmak istiyorum." "Tahılın yük hayvanlarıyla dövüldüğünü biliyorsun," dedi.
ὁρᾷς, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὡς ἁλίσκει ἐπʼ αὐτοφώρῳ καὶ περὶ θερισμοῦ εἰδὼς ἅπερ ἐγώ; κινδυνεύω, ἔφην ἐγώ, καὶ βούλομαί γε σκέψασθαι εἰ καὶ ἁλοᾶν ἐπίσταμαι. οὐκοῦν, ἔφη, τοῦτο μὲν οἶσθα, ὅτι ὑποζυγίῳ ἁλοῶσι τὸν σῖτον.
18.4"Bilmez olur muyum?" dedim. "Hepsine de aynı şekilde yük hayvanı denir: öküzlere, katırlara, atlara." "Peki," dedi, "bunların, sürüldükçe tahılı çiğnemekten başka bir şey bildiğini düşünmezsin, değil mi?" "Yük hayvanları başka ne bilebilir ki?" dedim.
τί δʼ οὐκ, ἔφην ἐγώ, οἶδα; καὶ ὑποζύγιά γε καλούμενα πάντα ὁμοίως, βοῦς, ἡμιόνους, ἵππους. οὐκοῦν, ἔφη, ταῦτα μὲν ἡγῇ τοσοῦτον μόνον εἰδέναι, πατεῖν τὸν σῖτον ἐλαυνόμενα; τί γὰρ ἂν ἄλλο, ἔφην ἐγώ, ὑποζύγια εἰδείη;
18.5"Peki, dövülmesi gerekenin dövülüp harmanın düzgün olmasını kim sağlar, Sokrates?" dedi. "Besbelli harmancılar," dedim. "Dövülmemiş olanları çevirip durmadan hayvanların ayaklarının altına attıkça harmanı en iyi biçimde düzleyecekleri ve işi en çabuk bitirecekleri açık." "Bu konuda bilgin benimkinden hiç geri kalmıyor," dedi.
ὅπως δὲ τὸ δεόμενον κόψουσι καὶ ὁμαλιεῖται ὁ ἁλοατός, τίνι τοῦτο .., ὦ Σώκρατες; ἔφη. Δῆλον ὅτι, ἔφην ἐγώ, τοῖς ἐπαλωσταῖς. στρέφοντες γὰρ καὶ ὑπὸ τοὺς πόδας ὑποβάλλοντες τὰ ἄτριπτα ἀεὶ δῆλον ὅτι μάλιστα ὁμαλίζοιεν ἂν τὸν δῖνον καὶ τάχιστα ἁνύτοιεν. ταῦτα μὲν τοίνυν, ἔφη, οὐδὲν ἐμοῦ λείπει γιγνώσκων.
18.6"O hâlde, İskhomakhos," dedim, "bundan sonra tahılı savurarak temizleyeceğiz." "Söyle bana, Sokrates," dedi İskhomakhos, "harman yerinin rüzgâr alan tarafından başlarsan samanın bütün harman yerine savrulacağını biliyor musun?" "Öyle olması kaçınılmaz," dedim.
οὐκοῦν, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, ἐκ τούτου δὴ καθαροῦμεν τὸν σῖτον λικμῶντες. καὶ λέξον γέ μοι, ὦ Σώκρατες, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἦ οἶσθα ὅτι ἂν ἐκ τοῦ προσηνέμου μέρους τῆς ἅλω ἄρχῃ, διʼ ὅλης τῆς ἅλω οἴσεταί σοι τὰ ἄχυρα; ἀνάγκη γάρ, ἔφην ἐγώ.
18.7"Öyleyse samanın tahılın üstüne düşmesi de akla yakın," dedi. "Çünkü samanın tahılın üstünden aşıp harman yerinin boş kısmına varması için yol uzun," dedim. "Ya biri rüzgâr almayan taraftan başlayarak savurursa?" dedi. "Besbelli saman hemen saman yerine gider," dedim.
οὐκοῦν εἰκὸς καὶ ἐπιπίπτειν, ἔφη, αὐτὰ ἐπὶ τὸν σῖτον. πολὺ γάρ ἐστιν, ἔφην ἐγώ, τὸ ὑπερενεχθῆναι τὰ ἄχυρα ὑπὲρ τὸν σῖτον εἰς τὸ κενὸν τῆς ἅλω. ἂν δέ τις, ἔφη, λικμᾷ ἐκ τοῦ ὑπηνέμου ἀρχόμενος; Δῆλον, ἔφην ἐγώ, ὅτι εὐθὺς ἐν τῇ ἀχυροδόκῃ ἔσται τὰ ἄχυρα.
18.8"Tahılı harman yerinin yarısına kadar temizleyince," dedi, "kalan samanı, tahıl böyle yayılı dururken hemen mi savurursun, yoksa önce temiz tahılı harmanın ortasına doğru olabildiğince dar bir yere mi toplarsın?" "Zeus hakkı için, temiz tahılı toplarım," dedim; "saman harman yerinin boş kısmına aşıp gitsin, aynı samanı iki kez savurmam gerekmesin diye."
ἐπειδὰν δὲ καθάρῃς, ἔφη, τὸν σῖτον μέχρι τοῦ ἡμίσεος τῆς ἅλω, πότερον εὐθὺς οὕτω κεχυμένου τοῦ σίτου λικμήσεις τὰ ἄχυρα τὰ λοιπὰ ἢ συνώσας τὸν καθαρὸν πρὸς τὸν πόλον ὡς εἰς στενότατον; συνώσας νὴ Δίʼ, ἔφην ἐγώ, τὸν καθαρὸν σῖτον, ἵνʼ ὑπερφέρηταί μοι τὰ ἄχυρα εἰς τὸ κενὸν τῆς ἅλω, καὶ μὴ δὶς ταὐτὰ ἄχυρα δέῃ λικμᾶν.
18.9"Demek, Sokrates," dedi, "tahılın en çabuk nasıl temizleneceğini başkasına bile öğretebilirsin." "Bunları bildiğimin farkında değilmişim," dedim. "Bir süredir de düşünüyorum: acaba kuyumculuğu, aulos çalmayı ve resim yapmayı da bildiğim hâlde farkında değil miyim? Çünkü bunları da bana kimse öğretmedi, çiftçiliği de; ama insanların çiftçilik yaptığını gördüğüm gibi öbür tekhnēlerle uğraştığını da görüyorum."
σὺ μὲν δὴ ἄρα, ἔφη, ὦ Σώκρατες, σῖτόν γε ὡς ἂν τάχιστα καθαρὸς γένοιτο κἂν ἄλλον δύναιο διδάσκειν. ταῦτα τοίνυν, ἔφην ἐγώ, ἐλελήθη ἐμαυτὸν ἐπιστάμενος. καὶ πάλαι ἐννοῶ ἄρα εἰ λέληθα καὶ χρυσοχοεῖν καὶ αὐλεῖν καὶ ζωγραφεῖν ἐπιστάμενος. ἐδίδαξε γὰρ οὔτε ταῦτά με οὐδεὶς οὔτε γεωργεῖν· ὁρῶ δʼ ὥσπερ γεωργοῦντας καὶ τὰς ἄλλας τέχνας ἐργαζομένους ἀνθρώπους.
18.10"Ben de sana demin söylemedim mi," dedi İskhomakhos, "tarım tekhnēsinin en soylu oluşunun bir sebebi de öğrenmesinin en kolay olmasıdır diye?" "Peki," dedim, "anladım, İskhomakhos: ekimle ilgili şeyleri de bildiğim hâlde bildiğimin farkında değilmişim."
οὐκοῦν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἔλεγον ἐγώ σοι πάλαι ὅτι καὶ ταύτῃ εἴη γενναιοτάτη ἡ γεωργικὴ τέχνη, ὅτι καὶ ῥᾴστη ἐστὶ μαθεῖν. ἄγε δή, ἔφην ἐγώ, οἶδα, ὦ Ἰσχόμαχε· τὰ μὲν δὴ ἀμφὶ σπόρον ἐπιστάμενος ἄρα ἐλελήθειν ἐμαυτὸν ἐπιστάμενος.
19.119. Bölüm
"Ağaç dikmek de tarım tekhnēsine dahil mi?" dedim. "Dahil," dedi İskhomakhos. "O hâlde nasıl olur da," dedim, "ekimle ilgili şeyleri biliyorum da dikimle ilgili şeyleri bilmiyorum?"
ἔστι δʼ οὖν, ἔφην ἐγώ, τῆς γεωργικῆς τέχνης καὶ ἡ τῶν δένδρων φυτεία; ἔστι γὰρ οὖν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος. πῶς ἂν οὖν, ἔφην ἐγώ, τὰ μὲν ἀμφὶ τὸν σπόρον ἐπισταίμην, τὰ δʼ ἀμφὶ τὴν φυτείαν οὐκ ἐπίσταμαι;
19.2"Bilmiyor musun ki?" dedi İskhomakhos. "Nasıl bileyim?" dedim. "Ne nasıl bir toprağa dikmek gerektiğini biliyorum, ne fidan için ne derinlikte çukur kazmak gerektiğini, ne fidanı ne genişlikte ve ne uzunlukta yerleştirmek gerektiğini, ne de fidan toprağa nasıl yerleştirilirse en iyi süreceğini."
οὐ γὰρ σύ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἐπίστασαι· πῶς; ἐγὼ ἔφην, ὅστις μήτʼ ἐν ὁποίᾳ τῇ γῇ δεῖ φυτεύειν οἶδα μήτε ὁπόσον βάθος ὀρύττειν τὸ φυτὸν μήτε ὁπόσον πλάτος μήτε ὁπόσον μῆκος τὸ φυτὸν ἐμβάλλειν μήτε ὅπως ἂν ἐν τῇ γῇ κείμενον τὸ φυτὸν μάλιστʼ ἂν βλαστάνοι.
19.3"Haydi öyleyse," dedi İskhomakhos, "bilmediğini öğren. Fidanlar için nasıl çukurlar kazdıklarını gördüğünü biliyorum." "Hem de çok kez," dedim. "Hiç üç ayaktan daha derin olanını gördün mü?" "Zeus hakkı için," dedim, "iki buçuk ayaktan derinini bile görmedim." "Peki, genişliği üç ayaktan fazla olanını hiç gördün mü?" "Zeus hakkı için," dedim, "iki ayaktan fazlasını bile görmedim."
ἴθι δή, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, μάνθανε ὅ τι μὴ ἐπίστασαι. βοθύνους μὲν γὰρ οἵους ὀρύττουσι τοῖς φυτοῖς οἶδʼ ὅτι ἑώρακας, ἔφη. καὶ πολλάκις ἔγωγʼ, ἔφην. ἤδη τινὰ οὖν αὐτῶν εἶδες βαθύτερον τριπόδου; οὐδὲ μὰ Δίʼ ἔγωγʼ, ἔφην, πενθημιποδίου. τί δέ, τὸ πλάτος ἤδη τινὰ τριπόδου πλέον εἶδες; οὐδὲ μὰ Δίʼ, ἔφην ἐγώ, διπόδου.
19.4"Haydi, şuna da cevap ver," dedi: "derinliği bir ayaktan az olanını hiç gördün mü?" "Zeus hakkı için," dedim, "bir buçuk ayaktan az olanını bile görmedim. Fidanlar bu kadar yüzeye dikilirse, çapalanırken toprağın dışına çıkar," dedim.
ἴθι δή, ἔφη, καὶ τόδε ἀπόκριναί μοι· ἤδη τινὰ εἶδες τὸ βάθος ἐλάττονα ποδιαίου; οὐδὲ μὰ Δίʼ, ἔφην, ἔγωγε τριημιποδίου. καὶ γὰρ ἐξορύττοιτο ἂν σκαπτόμενα, ἔφην ἐγώ, τὰ φυτά, εἰ λίαν γε οὕτως ἐπιπολῆς πεφυτευμένα εἴη.
19.5"Demek şunu yeterince biliyorsun, Sokrates," dedi: "çukuru ne iki buçuk ayaktan derin ne de bir buçuk ayaktan sığ kazarlar." "Bu kadar göz önünde olan bir şeyi görmemek mümkün değil," dedim.
οὐκοῦν τοῦτο μέν, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ἱκανῶς οἶσθα, ὅτι οὔτε βαθύτερον πενθημιποδίου ὀρύττουσιν οὔτε βραχύτερον τριημιποδίου. ἀνάγκη γάρ, ἔφην ἐγώ, τοῦτο ὁρᾶσθαί γε οὕτω καταφανὲς ὄν.
19.6"Peki," dedi, "daha kuru ve daha nemli toprağı görünce tanır mısın?" "Bana kalırsa," dedim, "Lykabettos çevresindeki ve ona benzeyen toprak kurudur, Phaleron bataklığındaki ve ona benzeyen de nemli."
τί δέ, ἔφη, ξηροτέραν καὶ ὑγροτέραν γῆν γιγνώσκεις ὁρῶν; ξηρὰ μὲν γοῦν μοι δοκεῖ, ἔφην ἐγώ, εἶναι ἡ περὶ τὸν Λυκαβηττὸν καὶ ἡ ταύτῃ ὁμοία, ὑγρὰ δὲ ἡ ἐν τῷ Φαληρικῷ ἕλει καὶ ἡ ταύτῃ ὁμοία.
19.7"Peki," dedi, "fidan için derin çukuru kuru toprakta mı kazarsın, nemli toprakta mı?" "Zeus hakkı için, kuru toprakta," dedim; "çünkü nemli toprakta derin kazarsan suya rastlarsın, suyun içine de fidan dikemezsin." "Bence doğru söylüyorsun," dedi. "Peki, çukurlar kazıldıktan sonra fidanları her birine ne zaman yerleştirmek gerektiğini gördün mü?"
πότερα οὖν, ἔφη, ἐν τῇ ξηρᾷ ἂν βαθὺν ὀρύττοις βόθρον τῷ φυτῷ ἢ ἐν τῇ ὑγρᾷ; ἐν τῇ ξηρᾷ νὴ Δίʼ, ἔφην ἐγώ· ἐπεὶ ἔν γε τῇ ὑγρᾷ ὀρύττων βαθύν, ὕδωρ ἂν εὑρίσκοις καὶ οὐκ ἂν δύναιο ἔτι ἐν ὕδατι φυτεύειν. καλῶς μοι δοκεῖς, ἔφη, λέγειν. οὐκοῦν ἐπειδὰν ὀρωρυγμένοι ὦσιν οἱ βόθροι, ὁπηνίκα δεῖ τιθέναι ἑκάτερα τὰ φυτὰ ἤδη εἶδες;
19.8"Elbette," dedim. "Onların bir an önce tutmasını istiyorsan, ne dersin: altlarına işlenmiş toprak koyarsan, çeliğin sürgünü sert toprağa yumuşak toprağın içinden mi daha çabuk ulaşır, yoksa işlenmemiş toprağın içinden mi?" "Besbelli," dedim, "işlenmiş toprakta işlenmemiş topraktakinden daha çabuk sürer."
μάλιστα, ἔφην ἐγώ. σὺ οὖν βουλόμενος ὡς τάχιστα φῦναι αὐτὰ πότερον ὑποβαλὼν ἂν τῆς γῆς τῆς εἰργασμένης οἴει τὸν βλαστὸν τοῦ κλήματος θᾶττον χωρεῖν διὰ τῆς μαλακῆς ἢ διὰ τῆς ἀργοῦ εἰς τὸ σκληρόν; Δῆλον, ἔφην ἐγώ, ὅτι διὰ τῆς εἰργασμένης θᾶττον ἂν ἢ διὰ τῆς ἀργοῦ βλαστάνοι.
19.9"Demek fidanın altına toprak koymak gerekir." "Nasıl gerekmesin?" dedim. "Peki, çeliği bütünüyle dimdik, göğe bakar biçimde koyarsan mı daha iyi kök salacağını düşünürsün, yoksa altına konan toprağın içinde biraz yan yatırıp sırtüstü yatmış bir gamma harfi gibi durmasını sağlarsan mı?"
οὐκοῦν ὑποβλητέα ἂν εἴη τῷ φυτῷ γῆ. τί δʼ οὐ μέλλει; ἔφην ἐγώ. πότερα δὲ ὅλον τὸ κλῆμα ὀρθὸν τιθεὶς πρὸς τὸν οὐρανὸν βλέπον ἡγῇ μᾶλλον ἂν ῥιζοῦσθαι αὐτὸ ἢ καὶ πλάγιόν τι ὑπὸ τῇ ὑποβεβλημένῃ γῇ θείης ἄν, ὥστε κεῖσθαι ὥσπερ γάμμα ὕπτιον;
19.10"Zeus hakkı için, öyle yatırırım; çünkü o zaman toprağın altında daha çok göz olur. Fidanların gözlerden yukarıya doğru sürdüğünü görüyorum; toprağın altındaki gözlerin de aynı şeyi yaptığını düşünüyorum. Toprağın altında çok sürgün çıkınca da fidanın çabuk ve güçlü süreceğini düşünüyorum."
οὕτω νὴ Δία· πλείους γὰρ ἂν οἱ ὀφθαλμοὶ κατὰ τῆς γῆς εἶεν· ἐκ δὲ τῶν ὀφθαλμῶν καὶ ἄνω ὁρῶ βλαστάνοντα τὰ φυτά. καὶ τοὺς κατὰ τῆς γῆς οὖν ὀφθαλμοὺς ἡγοῦμαι τὸ αὐτὸ τοῦτο ποιεῖν. πολλῶν δὲ φυομένων βλαστῶν ⟨κατὰ⟩ τῆς γῆς ταχὺ ἂν καὶ ἰσχυρὸν τὸ φυτὸν ἡγοῦμαι βλαστάνειν.
19.11"Bu konuda da benimle aynı şeyleri biliyormuşsun," dedi. "Peki, toprağı fidanın üstüne yalnızca yığar mıydın, yoksa çevresinde iyice bastırır mıydın?" "Zeus hakkı için, bastırırdım," dedim. "Bastırılmazsa, iyi biliyorum ki gevşek toprak yağmurla çamur olur, güneşle de dibine kadar kurur; öyle ki kökleri ısınan fidanlar nemden çürüme, kuruluktan da kavrulma tehlikesiyle karşı karşıya kalır."
κατὰ ταὐτὰ τοίνυν, ἔφη, καὶ περὶ τούτων γιγνώσκων ἐμοὶ τυγχάνεις. ἐπαμήσαιο δʼ ἂν μόνον, ἔφη, τὴν γῆν, ἢ καὶ σάξαις ἂν εὖ μάλα περὶ τὸ φυτόν; σάττοιμʼ ἄν, ἔφην, νὴ Δίʼ ἐγώ. εἰ μὲν γὰρ μὴ σεσαγμένον εἴη, ὑπὸ μὲν τοῦ ὕδατος εὖ οἶδʼ ὅτι πηλὸς ἂν γίγνοιτο ἡ ἄσακτος γῆ, ὑπὸ δὲ τοῦ ἡλίου ξηρὰ μέχρι βυθοῦ, ὥστε τὰ φυτὰ κίνδυνος [;ὑπὸ μὲν τοῦ ὕδατος]; σήπεσθαι μὲν διʼ ὑγρότητα, αὐαίνεσθαι δὲ διὰ ξηρότητα, [;ἤγουν χαυνότητα τῆς γῆς,]; θερμαινομένων τῶν ῥιζῶν.
19.12"Demek bağ dikimi konusunda da, Sokrates," dedi, "benimle aynı şeyleri biliyormuşsun." "İncir de böyle mi dikilmeli?" dedim. "Sanırım," dedi İskhomakhos, "öbür meyve ağaçlarının hepsi de. Çünkü bağ dikiminde iyi sonuç veren şeylerden hangisini öbür dikimler için uygun bulmazsın ki?"
καὶ περὶ ἀμπέλων ἄρα σύγε, ἔφη, φυτείας, ὦ Σώκρατες, τὰ αὐτὰ ἐμοὶ πάντα γιγνώσκων τυγχάνεις. ἦ καὶ συκῆν, ἔφην ἐγώ, οὕτω δεῖ φυτεύειν; οἶμαι δʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ τἆλλα ἀκρόδρυα πάντα. τῶν γὰρ ἐν τῇ τῆς ἀμπέλου φυτείᾳ καλῶς ἐχόντων τί ἂν ἀποδοκιμάσαις εἰς τὰς ἄλλας φυτείας;
19.13"Ya zeytini nasıl dikeceğiz, İskhomakhos?" dedim. "Bunu da en iyi bildiğin hâlde beni yokluyorsun," dedi. "Zeytin için daha derin çukur kazıldığını görüyorsun; çoğunlukla yol kenarlarında kazılır. Bütün çeliklerin bir kütük parçası taşıdığını görüyorsun; bütün fidanların tepelerine çamur sürüldüğünü ve hepsinin üst kısmının örtüldüğünü de görüyorsun," dedi.
ἐλαίαν δὲ πῶς, ἔφην ἐγώ, φυτεύσομεν, ὦ Ἰσχόμαχε; ἀποπειρᾷ μου καὶ τοῦτο, ἔφη, μάλιστα πάντων ἐπιστάμενος. ὁρᾷς μὲν γὰρ δὴ ὅτι βαθύτερος ὀρύττεται τῇ ἐλαίᾳ βόθρος· καὶ γὰρ παρὰ τὰς ὁδοὺς μάλιστα ὀρύττεται· ὁρᾷς δʼ ὅτι πρέμνα πᾶσι τοῖς φυτευτηρίοις πρόσεστιν· ὁρᾷς δʼ, ἔφη, τῶν φυτῶν πηλὸν ταῖς κεφαλαῖς πάσαις ἐπικείμενον καὶ πάντων τῶν φυτῶν ἐστεγασμένον τὸ ἄνω.
19.14"Hepsini görüyorum," dedim. "Gördüğün hâlde," dedi, "bunlardan hangisini bilmiyorsun? Yoksa, Sokrates, çanak kırığını çamurun üstüne nasıl koyacağını mı bilmiyorsun?" "Zeus hakkı için," dedim, "söylediklerinden bilmediğim hiçbir şey yok, İskhomakhos. Ama yine düşünüyorum: demin bana dikim yapmayı bilip bilmediğimi toptan sorduğunda neden 'hayır' dedim? Çünkü nasıl dikim yapılacağına dair söyleyebileceğim bir şey olduğunu sanmıyordum. Ama sen bana her şeyi tek tek sormaya başlayınca, dediğin gibi, usta bir çiftçi diye anılan senin bildiklerinin aynısını cevap veriyorum.
ὁρῶ, ἔφην ἐγώ, ταῦτα πάντα. καὶ ὁρῶν δή, ἔφη, τί αὐτῶν οὐ γιγνώσκεις; ἢ τὸ ὄστρακον ἀγνοεῖς, ἔφη, ὦ Σώκρατες, πῶς ἂν ἐπὶ τοῦ πηλοῦ ἄνω καταθείης; μὰ τὸν Δίʼ, ἔφην ἐγώ, οὐδὲν ὧν εἶπας, ὦ Ἰσχόμαχε, ἀγνοῶ, ἀλλὰ πάλιν ἐννοῶ τί ποτε, ὅτε πάλαι ἤρου με συλλήβδην εἰ ἐπίσταμαι φυτεύειν, οὐκ ἔφην. οὐ γὰρ ἐδόκουν ἔχειν ἂν εἰπεῖν οὐδὲν ᾗ δεῖ φυτεύειν· ἐπεὶ δέ με καθʼ ἓν ἕκαστον ἐπεχείρησας ἐρωτᾶν, ἀποκρίνομαί σοι, ὡς σὺ φῄς, ἅπερ σὺ γιγνώσκεις ὁ δεινὸς λεγόμενος γεωργός.
19.15Soru sormak bir öğretim midir, İskhomakhos?" dedim. "Çünkü bana her şeyi nasıl sorduğunu ancak şimdi anlıyorum: beni bildiğim şeylerin içinden geçirip bunlara benzeyen ama bildiğimi sanmadığım şeyleri gösteriyor ve sanırım onları da bildiğime beni inandırıyorsun."
ἆρα, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ἡ ἐρώτησις διδασκαλία ἐστίν; ἄρτι γὰρ δή, ἔφην ἐγώ, καταμανθάνω ᾗ με ἐπηρώτησας ἕκαστα· ἄγων γάρ με διʼ ὧν ἐγὼ ἐπίσταμαι, ὅμοια τούτοις ἐπιδεικνὺς ἃ οὐκ ἐνόμιζον ἐπίστασθαι ἀναπείθεις, οἶμαι, ὡς καὶ ταῦτα ἐπίσταμαι.
19.16"Peki," dedi İskhomakhos, "gümüş para hakkında iyi mi değil mi diye sorarak, iyi parayı sahtesinden ayırt etmeyi bildiğine seni inandırabilir miydim? Aulos çalanlar hakkında sorarak aulos çalmayı bildiğine, ressamlar ve bu türden başkaları hakkında sorarak da bu işleri bildiğine inandırabilir miydim?" "Belki," dedim, "madem çiftçiliği iyi bildiğime de beni inandırdın; oysa bu tekhnēyi bana hiç kimsenin öğretmediğini biliyorum."
ἆρʼ οὖν, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, καὶ περὶ ἀργυρίου ἐρωτῶν ἄν σε, πότερον καλὸν ἢ οὔ, δυναίμην ἄν σε πεῖσαι ὡς ἐπίστασαι διαδοκιμάζειν τὰ καλὰ καὶ τὰ κίβδηλα ἀργύρια; καὶ περὶ αὐλητῶν ἂν δυναίμην ἀναπεῖσαι ὡς ἐπίστασαι αὐλεῖν, καὶ περὶ ζωγράφων καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων; ἴσως ἄν, ἔφην ἐγώ, ἐπειδὴ καὶ γεωργεῖν ἀνέπεισάς με ὡς ἐπιστήμων εἴην, καίπερ εἰδότα ὅτι οὐδεὶς πώποτε ἐδίδαξέ με ταύτην τὴν τέχνην.
19.17"Öyle değil, Sokrates," dedi; "sana demin de söyledim: tarım öyle insansever ve yumuşak huylu bir tekhnēdir ki, onu görenleri ve dinleyenleri hemen kendini bilir kılar.
οὐκ ἔστι ταῦτʼ, ἔφη, ὦ Σώκρατες· ἀλλʼ ἐγὼ καὶ πάλαι σοι ἔλεγον ὅτι ἡ γεωργία οὕτω φιλάνθρωπός ἐστι καὶ πραεῖα τέχνη ὥστε καὶ ὁρῶντας καὶ ἀκούοντας ἐπιστήμονας εὐθὺς ἑαυτῆς ποιεῖν.
19.18Birçok şeyi de," dedi, "kendisinden en iyi nasıl yararlanılacağını bizzat kendisi öğretir. Örneğin asma, yakınında bir ağaç varsa ağaçlara tırmanarak kendisini desteklemeyi öğretir; salkımları henüz körpeyken yapraklarını yayarak o mevsimde güneş alan kısımları gölgelemeyi öğretir.
πολλὰ δʼ, ἔφη, καὶ αὐτὴ διδάσκει ὡς ἂν κάλλιστά τις αὐτῇ χρῷτο. αὐτίκα ἄμπελος ἀναβαίνουσα μὲν ἐπὶ τὰ δένδρα, ὅταν ἔχῃ τι πλησίον δένδρον, διδάσκει ἱστάναι αὑτήν· περιπεταννύουσα δὲ τὰ οἴναρα, ὅταν ἔτι αὐτῇ ἁπαλοὶ οἱ βότρυες ὦσι, διδάσκει σκιάζειν τὰ ἡλιούμενα ταύτην τὴν ὥραν·
19.19Üzümlerin artık güneşle tatlanma zamanı gelince de yapraklarını dökerek kendisini çıplak bırakmayı ve meyveyi olgunlaştırmayı öğretir. Ürünü bol olduğundan kimi salkımlarını olgun gösterip kimini daha ham taşıyarak, tıpkı incir toplar gibi her seferinde olgunlaşmış olanı toplamayı öğretir."
ὅταν δὲ καιρὸς ᾖ ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἤδη γλυκαίνεσθαι τὰς σταφυλάς, φυλλορροοῦσα διδάσκει ἑαυτὴν ψιλοῦν καὶ πεπαίνειν τὴν ὀπώραν, διὰ πολυφορίαν δὲ τοὺς μὲν πέπονας δεικνύουσα βότρυς, τοὺς δὲ ἔτι ὠμοτέρους φέρουσα, διδάσκει τρυγᾶν ἑαυτήν, ὥσπερ τὰ σῦκα συκάζουσι, τὸ ὀργῶν ἀεί.
20.120. Bölüm
Bunun üzerine şöyle dedim: "Peki, İskhomakhos, tarımla ilgili şeyleri öğrenmek bu kadar kolaysa ve herkes yapılması gerekeni aynı ölçüde biliyorsa, nasıl oluyor da herkes aynı ölçüde başarılı olmuyor? Kimi bolluk içinde yaşayıp fazlasına sahip oluyor, kimi zorunlu ihtiyaçlarını bile karşılayamayıp üstüne borçlanıyor."
ἐνταῦθα δὴ ἐγὼ εἶπον· πῶς οὖν, ὦ Ἰσχόμαχε, εἰ οὕτω γε καὶ ῥᾴδιά ἐστι μαθεῖν τὰ περὶ τὴν γεωργίαν καὶ πάντες ὁμοίως ἴσασιν ἃ δεῖ ποιεῖν, οὐχὶ καὶ πάντες πράττουσιν ὁμοίως, ἀλλʼ οἱ μὲν αὐτῶν ἀφθόνως τε ζῶσι καὶ περιττὰ ἔχουσιν, οἱ δʼ οὐδὲ τὰ ἀναγκαῖα δύνανται πορίζεσθαι, ἀλλὰ καὶ προσοφείλουσιν;
20.2"Sana söyleyeyim, Sokrates," dedi İskhomakhos. "Çiftçilerin kimini varlıklı, kimini yoksul kılan, epistēmeye sahip olup olmamaları değildir.
ἐγὼ δή σοι λέξω, ὦ Σώκρατες, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος. οὐ γὰρ ἡ ἐπιστήμη οὐδʼ ἡ ἀνεπιστημοσύνη τῶν γεωργῶν ἐστιν ἡ ποιοῦσα τοὺς μὲν εὐπορεῖν, τοὺς δὲ ἀπόρους εἶναι·
20.3Şöyle bir sözün dolaştığını da duymazsın: 'Ev batmış, çünkü ekici tohumu düzgün ekmemiş', ya da 'asma sıralarını doğru dikmemiş', ya da 'asma yetiştiren toprağı tanımayıp kıraç toprağa asma dikmiş', ya da 'ekimden önce nadası hazırlamanın iyi olduğunu bilmiyormuş', ya da 'toprağa gübre karıştırmanın iyi olduğunu bilmiyormuş'.
οὐδʼ ἂν ἀκούσαις, ἔφη, λόγου οὕτω διαθέοντος ὅτι διέφθαρται ὁ οἶκος, διότι οὐχ ὁμαλῶς ὁ σπορεὺς ἔσπειρεν, οὐδʼ ὅτι οὐκ ὀρθῶς τοὺς ὄρχους ἐφύτευσεν, οὐδʼ ὅτι ἀγνοήσας τις τὴν [;γῆν]; φέρουσαν ἀμπέλους ἐν ἀφόρῳ ἐφύτευσεν, οὐδʼ ὅτι ἠγνόησέ τις ὅτι ἀγαθόν ἐστι τῷ σπόρῳ νεὸν προεργάζεσθαι, οὐδʼ ὅτι ἠγνόησέ τις ὡς ἀγαθόν ἐστι τῇ γῇ κόπρον μιγνύναι·
20.4Bunun yerine çok daha sık şunu duyarsın: 'Adam tarladan tahıl alamıyor; çünkü tarlasının ekilmesine de, gübre yapılmasına da özen göstermiyor.' 'Adamın şarabı yok; çünkü ne asma dikmeye ne de var olan asmalarının ürün vermesine özen gösteriyor.' 'Adamın ne zeytinyağı var ne inciri; çünkü bunlara sahip olmak için ne özen gösteriyor ne de bir şey yapıyor.'
ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔστιν ἀκοῦσαι, ἁνὴρ οὐ λαμβάνει σῖτον ἐκ τοῦ ἀγροῦ· οὐ γὰρ ἐπιμελεῖται ὡς αὐτῷ σπείρηται ἢ ὡς κόπρος γίγνηται. οὐδʼ οἶνον ἔχει ἁνήρ· οὐ γὰρ ἐπιμελεῖται ὡς φυτεύσῃ ἀμπέλους οὐδὲ αἱ οὖσαι ὅπως φέρωσιν αὐτῷ. οὐδὲ ἔλαιον οὐδὲ σῦκα ἔχει ἁνήρ· οὐ γὰρ ἐπιμελεῖται οὐδὲ ποιεῖ ὅπως ταῦτα ἔχῃ.
20.5İşte, Sokrates," dedi, "çiftçiler birbirinden böyle şeylerde ayrılır ve başarıları da bu yüzden farklı olur; işlerinde akıllıca bir yöntem bulmuş görünenler arasındaki farktan çok daha fazla.
τοιαῦτʼ, ἔφη, ἐστίν, ὦ Σώκρατες, ἃ διαφέροντες ἀλλήλων οἱ γεωργοὶ διαφερόντως καὶ πράττουσι πολὺ μᾶλλον ἢ [;οἱ]; δοκοῦντες σοφόν τι ηὑρηκέναι εἰς τὰ ἔργα.
20.6Komutanlar da öyledir: savaş işlerinin bazılarında kiminin daha iyi, kiminin daha kötü olması akılca birbirlerinden ayrılmalarından değil, besbelli özenden ileri gelir. Çünkü bütün komutanların ve sıradan insanların da çoğunun bildiği şeyleri komutanlardan kimi yapar, kimi yapmaz.
καὶ οἱ στρατηγοὶ ἔστιν ἐν οἷς τῶν στρατηγικῶν ἔργων οὐ γνώμῃ διαφέροντες ἀλλήλων οἱ μὲν βελτίονες οἱ δὲ χείρονές εἰσιν, ἀλλὰ σαφῶς ἐπιμελείᾳ. ἃ γὰρ καὶ οἱ στρατηγοὶ γιγνώσκουσι πάντες καὶ τῶν ἰδιωτῶν οἱ πλεῖστοι, ταῦτα οἱ μὲν ποιοῦσι τῶν ἀρχόντων οἱ δʼ οὔ.
20.7Örneğin düşman topraklarından geçerken, gerekirse en iyi biçimde savaşabilecekleri bir düzen içinde yürümenin daha iyi olduğunu herkes bilir. Bunu bildikleri hâlde kimi böyle yapar, kimi yapmaz.
οἷον καὶ τόδε γιγνώσκουσιν ἅπαντες ὅτι διὰ πολεμίας πορευομένους βέλτιόν ἐστι τεταγμένους πορεύεσθαι οὕτως ὡς ἂν ἄριστα μάχοιντο, εἰ δέοι. τοῦτο τοίνυν γιγνώσκοντες οἱ μὲν ποιοῦσιν οὕτως οἱ δʼ οὐ ποιοῦσι.
20.8Ordugâhın önüne gece ve gündüz nöbetçiler koymanın daha iyi olduğunu herkes bilir. Ama buna da kimi özen gösterir, kimi göstermez.
φυλακὰς ἅπαντες ἴσασιν ὅτι βέλτιόν ἐστι καθιστάναι καὶ ἡμερινὰς καὶ νυκτερινὰς πρὸ τοῦ στρατοπέδου. ἀλλὰ καὶ τούτου οἱ μὲν ἐπιμελοῦνται ὡς ἔχῃ οὕτως, οἱ δʼ οὐκ ἐπιμελοῦνται.
20.9Dar geçitlerden geçerken de önemli noktaları önceden tutmanın daha iyi olduğunu bilmeyen birini bulmak pek zordur. Ama bunu yapmaya da kimi özen gösterir, kimi göstermez.
ὅταν τε αὖ διὰ στενοπόρων ἴωσιν, οὐ πάνυ χαλεπὸν εὑρεῖν ὅστις οὐ γιγνώσκει ὅτι προκαταλαμβάνειν τὰ ἐπίκαιρα κρεῖττον ἢ μή; ἀλλὰ καὶ τούτου οἱ μὲν ἐπιμελοῦνται οὕτω ποιεῖν, οἱ δʼ οὔ.
20.10Gübre konusunda da herkes onun tarım için en iyi şey olduğunu söyler ve kendiliğinden oluştuğunu görür. Yine de nasıl oluştuğunu iyi bildikleri ve bol bol yapmak kolay olduğu hâlde, kimi onu biriktirmeye özen gösterir, kimi umursamaz.
ἀλλὰ καὶ κόπρον λέγουσι μὲν πάντες ὅτι ἄριστον εἰς γεωργίαν ἐστὶ καὶ ὁρῶσι δὲ αὐτομάτην γιγνομένην· ὅμως δὲ καὶ ἀκριβοῦντες ὡς γίγνεται, καὶ ῥᾴδιον ὂν πολλὴν ποιεῖν, οἱ μὲν καὶ τούτου ἐπιμελοῦνται ὅπως ἁθροίζηται, οἱ δὲ παραμελοῦσι.
20.11Oysa yukarıdaki tanrı suyu verir, bütün çukur yerler gölcük olur; toprak da her türlü yabani otu verir, ekim yapacak kişinin de toprağı temizlemesi gerekir. Ayıkladığı otları suya atarsa, zaman kendiliğinden toprağın hoşlandığı şeyi yapar. Hangi ot, hangi toprak durgun suda gübreye dönüşmez ki?
καίτοι ὕδωρ μὲν ὁ ἄνω θεὸς παρέχει, τὰ δὲ κοῖλα πάντα τέλματα γίγνεται, ἡ γῆ δὲ ὕλην παντοίαν παρέχει, καθαίρειν δὲ δεῖ τὴν γῆν τὸν μέλλοντα σπείρειν· ἃ δʼ ἐκποδὼν ἀναιρεῖται, ταῦτα εἴ τις ἐμβάλλοι εἰς τὸ ὕδωρ, ὁ χρόνος ἤδη αὐτὸς ἂν ποιοίη οἷς ἡ γῆ ἥδεται. ποία μὲν γὰρ ὕλη, ποία δὲ γῆ ἐν ὕδατι στασίμῳ οὐ κόπρος γίγνεται;
20.12Toprak ekim için fazla nemli ya da dikim için fazla tuzlu olduğunda ne kadar bakıma ihtiyaç duyduğunu da herkes bilir: suyun hendeklerle akıtıldığını, tuzun da ıslak olsun kuru olsun tuzsuz her şeyle karıştırılarak giderildiğini. Ama bunlara da kimi özen gösterir, kimi göstermez.
καὶ ὁπόσα δὲ θεραπείας δεῖται ἡ γῆ, ὑγροτέρα γε οὖσα πρὸς τὸν σπόρον ἢ ἁλμωδεστέρα πρὸς φυτείαν, καὶ ταῦτα γιγνώσκουσι μὲν πάντες καὶ ὡς τὸ ὕδωρ ἐξάγεται τάφροις καὶ ὡς ἡ ἅλμη κολάζεται μιγνυμένη πᾶσι τοῖς ἀνάλμοις, καὶ ὑγροῖς [;τε]; καὶ ξηροῖς· ἀλλὰ καὶ τούτων ἐπιμελοῦνται οἱ μὲν οἱ δʼ οὔ.
20.13Biri toprağın ne yetiştirebileceğini hiç bilmese, ne ürününü ne bitkisini görebilse, ne de onun hakkında doğruyu duyabileceği birini bulabilse bile, herkes için toprağı denemek bir atı denemekten çok daha kolay, bir insanı denemekten ise çok daha kolay değil midir? Çünkü toprak aldatmak için hiçbir şey göstermez; neyi yapabildiğini, neyi yapamadığını açıkça ortaya koyar ve doğruyu söyler.
εἰ δέ τις παντάπασιν ἀγνὼς εἴη τί δύναται φέρειν ἡ γῆ, καὶ μήτε ἰδεῖν ἔχοι καρπὸν μηδὲ φυτὸν αὐτῆς, μήτε ὅτου ἀκούσαι τὴν ἀλήθειαν περὶ αὐτῆς ἔχοι, οὐ πολὺ μὲν ῥᾷον γῆς πεῖραν λαμβάνειν παντὶ ἀνθρώπῳ ἢ ἵππου, πολὺ δὲ ῥᾷον ἢ ἀνθρώπου; οὐ γὰρ ἔστιν ὅ τι ἐπὶ ἀπάτῃ δείκνυσιν, ἀλλʼ ἁπλῶς ἅ τε δύναται καὶ ἃ μὴ σαφηνίζει τε καὶ ἀληθεύει.
20.14Bana öyle geliyor ki toprak, her şeyi kolayca tanınır ve öğrenilir kıldığı için kötüleri ve tembelleri de en iyi biçimde sınar. Öbür tekhnēlerde olduğu gibi çalışmayanların 'bilmiyoruz' diye bahane bulması mümkün değildir; toprağın iyilik görünce iyilikle karşılık verdiğini herkes bilir.
δοκεῖ δέ μοι ἡ γῆ καὶ τοὺς κακούς τε καὶ ἀργοὺς τῷ εὔγνωστα καὶ εὐμαθῆ πάντα παρέχειν ἄριστα ἐξετάζειν. οὐ γὰρ ὥσπερ τὰς ἄλλας τέχνας τοῖς μὴ ἐργαζομένοις ἔστι προφασίζεσθαι ὅτι οὐκ ἐπίστανται, γῆν δὲ πάντες οἴδασιν ὅτι εὖ πάσχουσα εὖ ποιεῖ·
20.15Topraktaki tembellik kötü bir psykhēnin apaçık suçlayıcısıdır. Çünkü insanın geçimi için gerekenler olmadan yaşayabileceğine kimse kendini inandırmaz; para getiren başka bir tekhnē bilmeyen ve çiftçilik yapmak da istemeyen biri ya hırsızlıkla, yağmayla ya da dilencilikle geçinmeyi düşünüyordur besbelli, ya da hiç aklını kullanmıyordur."
ἀλλʼ ἡ ἐν γῇ ἀργία ἐστὶ σαφὴς ψυχῆς κατήγορος κακῆς. ὡς μὲν γὰρ ἂν δύναιτο ἄνθρωπος ζῆν ἄνευ τῶν ἐπιτηδείων, οὐδεὶς τοῦτο αὐτὸς αὑτὸν πείθει· ὁ δὲ μήτε ἄλλην τέχνην χρηματοποιὸν ἐπιστάμενος μήτε γεωργεῖν ἐθέλων φανερὸν ὅτι κλέπτων ἢ ἁρπάζων ἢ προσαιτῶν διανοεῖται βιοτεύειν, ἢ παντάπασιν ἀλόγιστός ἐστι.
20.16"Tarımı kârlı ya da kârsız kılmakta büyük fark yaratan bir şey de şudur," dedi: "işçiler varsa, hele birden çoksa, kimi efendi işçilerin zamanında iş başında olmasına özen gösterir, kimi bunu umursamaz. On kişi arasında tek bir adamın zamanında çalışması bile kolayca fark yaratır; bir başkasının vaktinden önce işi bırakıp gitmesi de.
μέγα δὲ ἔφη διαφέρειν εἰς τὸ λυσιτελεῖν γεωργίαν καὶ μὴ λυσιτελεῖν, ὅταν ὄντων ἐργαστήρων καὶ πλεόνων ὁ μὲν ἔχῃ τινὰ ἐπιμέλειαν ὡς τὴν ὥραν αὐτῷ ἐν τῷ ἔργῳ οἱ ἐργάται ὦσιν, ὁ δὲ μὴ ἐπιμελῆται τούτου. ῥᾳδίως γὰρ ἀνὴρ εἷς παρὰ τοὺς δέκα διαφέρει τῷ ἐν ὥρᾳ ἐργάζεσθαι, καὶ ἄλλος γε ἀνὴρ διαφέρει τῷ πρὸ τῆς ὥρας ἀπιέναι.
20.17İnsanların bütün gün ağırdan almasına göz yummak ise kolayca bütün işin yarısı kadar fark eder.
τὸ δὲ δὴ ἐᾶν ῥᾳδιουργεῖν διʼ ὅλης τῆς ἡμέρας τοὺς ἀνθρώπους ῥᾳδίως τὸ ἥμισυ διαφέρει τοῦ ἔργου παντός.
20.18Yolculuklarda da böyledir: iki yüz stadionluk bir yolda, ikisi de genç ve sağlıklı iki insan bazen hız bakımından birbirinden yüz stadion ayrılır; biri yola çıktığı amaç için yürüyüp gider, öbürü ise gönlünü rahata salıp çeşme başlarında, gölgeliklerde dinlenir, etrafı seyreder ve tatlı esintilerin peşine düşerse.
ὥσπερ καὶ ἐν ταῖς ὁδοιπορίαις παρὰ στάδια διακόσια ἔστιν ὅτε τοῖς ἑκατὸν σταδίοις διήνεγκαν ἀλλήλων ἄνθρωποι τῷ τάχει, ἀμφότεροι καὶ νέοι ὄντες καὶ ὑγιαίνοντες, ὅταν ὁ μὲν πράττῃ ἐφʼ ᾧπερ ὥρμηται, βαδίζων, ὁ δὲ ῥᾳστωνεύῃ τῇ ψυχῇ καὶ παρὰ κρήναις καὶ ὑπὸ σκιαῖς ἀναπαυόμενός τε καὶ θεώμενος καὶ αὔρας θηρεύων μαλακάς.
20.19İşlerde de böyledir: kendilerine verilen işi yapanlarla, yapmayıp çalışmamak için bahaneler bulan ve oyalanmalarına göz yumulanlar arasında iş bitirme bakımından büyük fark vardır.
οὕτω δὲ καὶ ἐν τοῖς ἔργοις πολὺ διαφέρουσιν εἰς τὸ ἁνύτειν οἱ πράττοντες ἐφʼ ᾧπερ τεταγμένοι εἰσί, καὶ οἱ μὴ πράττοντες ἀλλʼ εὑρίσκοντες προφάσεις τοῦ μὴ ἐργάζεσθαι καὶ ἐώμενοι ῥᾳδιουργεῖν.
20.20İyi çalışmakla kötü özen göstermek arasındaki fark ise, bütünüyle çalışmakla bütünüyle boş durmak arasındaki fark kadar büyüktür. Asmalar yabani ottan temizlensin diye çapalayanlar, otu daha bol ve daha gür hâle getirecek biçimde çapalıyorsa, buna boş durmak demez misin?
τὸ δὲ δὴ καὶ τὸ καλῶς ἐργάζεσθαι ἢ κακῶς ἐπιμελεῖσθαι, τοῦτο δὴ τοσοῦτον διαφέρει ὅσον ἢ ὅλως ἐργάζεσθαι ἢ ὅλως ἀργὸν εἶναι. ὅταν σκαπτόντων, ἵνα ὕλης καθαραὶ αἱ ἄμπελοι γένωνται, οὕτω σκάπτωσιν ὥστε πλείω καὶ καλλίω τὴν ὕλην γίγνεσθαι, πῶς τοῦτο οὐκ ἀργὸν ἂν φήσαις εἶναι;
20.21Evleri yıkan, aşırı bilgisizlikten çok bu tür şeylerdir. Harcamalar evden eksiksiz çıkıp giderken işler harcamaya göre kâr getirecek biçimde görülmüyorsa, bunun fazlalık yerine darlık getirmesine artık şaşmamak gerek.
τὰ οὖν συντρίβοντα τοὺς οἴκους πολὺ μᾶλλον ταῦτά ἐστιν ἢ αἱ λίαν ἀνεπιστημοσύναι. τὸ γὰρ τὰς μὲν δαπάνας χωρεῖν ἐντελεῖς ἐκ τῶν οἴκων, τὰ δὲ ἔργα μὴ τελεῖσθαι λυσιτελούντως πρὸς τὴν δαπάνην, ταῦτα οὐκέτι δεῖ θαυμάζειν ἐὰν ἀντὶ τῆς περιουσίας ἔνδειαν παρέχηται.
20.22Özen göstermeyi bilen ve tarımla gayretle uğraşanlar için ise, tarımdan para kazanmanın en etkili yolunu babam hem kendisi uyguladı hem de bana öğretti. Hiçbir zaman işlenmiş bir arazi satın almama izin vermezdi; sahiplerinin ihmali ya da güçsüzlüğü yüzünden işlenmemiş ve ağaçsız kalmış bir araziyi almamı öğütlerdi.
τοῖς γε μέντοι ἐπιμελεῖσθαι δυναμένοις καὶ συντεταμένως γεωργοῦσιν ἁνυτικωτάτην χρημάτισιν ἀπὸ γεωργίας καὶ αὐτὸς ἐπετήδευσε καὶ ἐμὲ ἐδίδαξεν ὁ πατήρ. οὐδέποτε γὰρ εἴα χῶρον ἐξειργασμένον ὠνεῖσθαι, ἀλλʼ ὅστις ἢ διʼ ἀμέλειαν ἢ διʼ ἀδυναμίαν τῶν κεκτημένων καὶ ἀργὸς καὶ ἀφύτευτος εἴη, τοῦτον ὠνεῖσθαι παρῄνει.
20.23İşlenmiş araziler hem çok paraya mal olur, hem de artık değerlenmezmiş, derdi. Değerlenmeyenlerin aynı hazzı da vermediğini düşünürdü; insanı en çok sevindirenin, daha iyiye giden her mülk ve her hayvan olduğuna inanırdı. Boş bir hâlden her ürünü veren bir hâle gelen araziden daha çok değerlenen bir şey de yoktur.
τοὺς μὲν γὰρ ἐξειργασμένους ἔφη καὶ πολλοῦ ἀργυρίου γίγνεσθαι καὶ ἐπίδοσιν οὐκ ἔχειν· τοὺς δὲ μὴ ἔχοντας ἐπίδοσιν οὐδὲ ἡδονὰς ὁμοίας ἐνόμιζε παρέχειν, ἀλλὰ πᾶν κτῆμα καὶ θρέμμα τὸ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἰόν, τοῦτο καὶ εὐφραίνειν μάλιστα ᾤετο. οὐδὲν οὖν ἔχει πλείονα ἐπίδοσιν ἢ χῶρος ἐξ ἀργοῦ πάμφορος γιγνόμενος.
20.24İyi bil ki, Sokrates," dedi, "biz birçok araziyi eski değerinin kat kat fazlasına çıkardık. Bu fikir, Sokrates," dedi, "hem çok değerli hem de öğrenmesi öyle kolay ki, şimdi duyduğun için sen de bunu benim kadar bilerek ayrılacaksın; istersen başkasına da öğretirsin.
εὖ γὰρ ἴσθι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ὅτι τῆς ἀρχαίας τιμῆς πολλοὺς πολλαπλασίου χώρους ἀξίους ἡμεῖς ἤδη ἐποιήσαμεν. καὶ τοῦτο, ὦ Σώκρατες, ἔφη, οὕτω μὲν πολλοῦ ἄξιον τὸ ἐνθύμημα, οὕτω δὲ καὶ μαθεῖν ῥᾴδιον, ὥστε νυνὶ ἀκούσας σὺ τοῦτο ἐμοὶ ὁμοίως ἐπιστάμενος ἄπει, καὶ ἄλλον διδάξεις, ἐὰν βούλῃ.
20.25Babam da bunu ne başkasından öğrendi ne de kafa yorarak buldu. Tarıma ve çalışmaya olan sevgisi yüzünden böyle bir araziye heves ettiğini söylerdi; hem yapacak bir işi olsun hem de fayda görürken sevinsin diye.
καὶ ὁ ἐμὸς δὲ πατὴρ οὔτε ἔμαθε παρʼ ἄλλου τοῦτο οὔτε μεριμνῶν ηὗρεν, ἀλλὰ διὰ τὴν φιλογεωργίαν καὶ φιλοπονίαν ἐπιθυμῆσαι ἔφη τοιούτου χώρου ὅπως ἔχοι ὅ τι ποιοίη ἅμα καὶ ὠφελούμενος ἥδοιτο.
20.26Çünkü, Sokrates," dedi, "bana kalırsa babam, Atinalılar içinde tarımı tabiatça en çok seven kişiydi." Bunu duyunca ona sordum: "Peki, İskhomakhos, baban işleyip düzelttiği bütün arazileri elinde mi tutardı, yoksa iyi para bulursa satar mıydı?" "Zeus hakkı için, satardı da," dedi İskhomakhos; "ama çalışmayı sevdiğinden hemen yerine başka bir arazi, işlenmemiş bir arazi satın alırdı."
ἦν γάρ τοι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, φύσει, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, φιλογεωργότατος Ἀθηναίων ὁ ἐμὸς πατήρ. καὶ ἐγὼ μέντοι ἀκούσας τοῦτο ἠρόμην αὐτόν· πότερα δέ, ὦ Ἰσχόμαχε, ὁπόσους ἐξειργάσατο χώρους ὁ πατὴρ πάντας ἐκέκτητο ἢ καὶ ἀπεδίδοτο, εἰ πολὺ ἀργύριον εὑρίσκοι; καὶ ἀπεδίδοτο νὴ Σίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος· ἀλλὰ ἄλλον τοι εὐθὺς ἀντεωνεῖτο, ἀργὸν δέ, διὰ τὴν φιλεργίαν.
20.27"Demek, İskhomakhos," dedim, "babanın tarımı gerçekten tabiatça sevdiğini söylüyorsun; tüccarların tahılı sevmesinden hiç de aşağı kalmayacak biçimde. Tüccarlar da tahılı pek sevdikleri için, en çok nerede bulunduğunu duyarlarsa, Ege'yi, Karadeniz'i ve Sicilya denizini aşıp onun için oraya giderler.
λέγεις, ἔφην ἐγώ, ὦ Ἰσχόμαχε, τῷ ὄντι φύσει τὸν πατέρα φιλογέωργον εἶναι οὐδὲν ἧττον ἢ οἱ ἔμποροι φιλόσιτοί εἰσι. καὶ γὰρ οἱ ἔμποροι διὰ τὸ σφόδρα φιλεῖν τὸν σῖτον, ὅπου ἂν ἀκούσωσι πλεῖστον εἶναι, ἐκεῖσε πλέουσιν ἐπʼ αὐτὸν καὶ Αἰγαῖον καὶ Εὔξεινον καὶ Σικελικὸν πόντον περῶντες·
20.28Sonra ellerinden geldiğince çok tahıl alıp onu denizden taşırlar, hem de kendilerinin bindiği gemiye yükleyerek. Paraya ihtiyaç duyduklarında da onu rastgele bir yerde elden çıkarmazlar; tahılın en çok değer gördüğünü ve insanların ona en çok önem verdiğini duydukları yere götürüp oradakilere teslim ederler. Senin baban da galiba buna benzer biçimde tarımı seviyormuş."
ἔπειτα δὲ λαβόντες ὁπόσον δύνανται πλεῖστον ἄγουσιν αὐτὸν διὰ τῆς θαλάττης, καὶ ταῦτα εἰς τὸ πλοῖον ἐνθέμενοι ἐν ᾧπερ αὐτοὶ πλέουσι. καὶ ὅταν δεηθῶσιν ἀργυρίου, οὐκ εἰκῇ αὐτὸν ὅπου ἂν τύχωσιν ἀπέβαλον, ἀλλʼ ὅπου ἂν ἀκούσωσι τιμᾶσθαί τε μάλιστα τὸν σῖτον καὶ περὶ πλείστου αὐτὸν ποιῶνται οἱ ἄνθρωποι, τούτοις αὐτὸν ἄγοντες παραδιδόασι. καὶ ὁ σὸς δὲ πατὴρ οὕτω πως ἔοικε φιλογέωργος εἶναι.
20.29Buna karşılık İskhomakhos şöyle dedi: "Sen şaka ediyorsun, Sokrates; ama ben, evleri yapıp bitirince satan, sonra da başka evler yapanları da yapı yapmayı sevenlerden saymaktan geri durmam." "Zeus hakkı için, İskhomakhos," dedim, "sana yeminle söylüyorum: herkesin, kendisine fayda sağlayacağını düşündüğü şeyleri tabiatça sevdiğine inanıyorum.
πρὸς ταῦτα δὲ εἶπεν ὁ Ἰσχόμαχος· σὺ μὲν παίζεις, ἔφη, ὦ Σώκρατες· ἐγὼ δὲ καὶ φιλοικοδόμους νομίζω οὐδὲν ἧττον οἵτινες ἂν ἀποδιδῶνται ἐξοικοδομοῦντες τὰς οἰκίας, εἶτʼ ἄλλας οἰκοδομῶσι. νὴ Δία, ἐγὼ δέ γέ σοι, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ἐπομόσας λέγω ἦ μὴν πιστεύειν σοι φύσει [;νομίζειν]; φιλεῖν ταῦτα πάντας ἀφʼ ὧν ἂν ὠφελεῖσθαι νομίζωσιν.
21.121. Bölüm
Ama şunu da düşünüyorum, İskhomakhos," dedim: "bütün konuşmanı ortaya attığın iddiaya ne güzel destek olacak biçimde kurdun. Tarım tekhnēsinin bütün tekhnēlerin en kolay öğrenileni olduğunu öne sürmüştün; şimdi de söylediğin her şeyle bunun böyle olduğuna beni tamamen ikna ettin."
ἀτὰρ ἐννοῶ γε, ἔφην, ὦ Ἰσχόμαχε, ὡς εὖ τῇ ὑποθέσει ὅλον τὸν λόγον βοηθοῦντα παρέσχησαι· ὑπέθου γὰρ τὴν γεωργικὴν τέχνην πασῶν εἶναι εὐμαθεστάτην, καὶ νῦν ἐγὼ ἐκ πάντων ὧν εἴρηκας τοῦθʼ οὕτως ἔχειν παντάπασιν ὑπὸ σοῦ ἀναπέπεισμαι.
21.2"Zeus hakkı için," dedi İskhomakhos, "ama şunda sana katılıyorum, Sokrates: tarımda, şehir işlerinde, ev idaresinde ve savaşta, kısacası bütün işlerde ortak olan yönetme yeteneği bakımından insanlar akılca birbirlerinden çok ayrılır.
νὴ Δίʼ, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἀλλὰ τόδε τοι, ὦ Σώκρατες, τὸ πάσαις κοινὸν ταῖς πράξεσι καὶ γεωργικῇ καὶ πολιτικῇ καὶ οἰκονομικῇ καὶ πολεμικῇ τὸ ἀρχικὸν εἶναι, τοῦτο δὴ συνομολογῶ σοὶ ἐγὼ πολὺ διαφέρειν γνώμῃ τοὺς ἑτέρους τῶν ἑτέρων·
21.3Örneğin bir triērēste," dedi, "açık denizdeyken küreğe asılarak bir günlük yolu almak gerektiğinde, tempo tutanlardan kimi kürekçilerin yüreğini isteyerek emek vermeye kamçılayacak sözler söyleyip şeyler yapabilir, kimi ise öyle anlayışsızdır ki aynı yolu iki katından fazla zamanda alırlar. Birincileri, hem tempo tutan hem söz dinleyenler, terleyip birbirlerini överek karaya çıkarlar; ötekiler ise tek damla ter dökmeden varır, başlarındakinden nefret eder, ondan da nefret görürler.
οἷον καὶ ἐν τριήρει, ἔφη, ὅταν πελαγίζωσι, καὶ δέῃ περᾶν ἡμερινοὺς πλοῦς ἐλαύνοντας, οἱ μὲν τῶν κελευστῶν δύνανται τοιαῦτα λέγειν καὶ ποιεῖν ὥστε ἀκονᾶν τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τὸ ἐθελοντὰς πονεῖν, οἱ δὲ οὕτως ἀγνώμονές εἰσιν ὥστε πλέον ἢ ἐν διπλασίῳ χρόνῳ τὸν αὐτὸν ἁνύτουσι πλοῦν. καὶ οἱ μὲν ἱδροῦντες καὶ ἐπαινοῦντες ἀλλήλους, ὅ τε κελεύων καὶ οἱ πειθόμενοι, ἐκβαίνουσιν, οἱ δὲ ἀνιδρωτὶ ἥκουσι, μισοῦντες τὸν ἐπιστάτην καὶ μισούμενοι.
21.4Komutanlar da bu bakımdan birbirlerinden ayrılırlar," dedi. "Kimi askerlerini ne emek vermeye ne tehlikeye atılmaya istekli kılabilir; zorunlu olmadıkça itaat etmeyi ne uygun görürler ne de isterler, hatta komutana karşı gelmekle övünürler. Bu komutanlar onlara, utanç verici bir şey olduğunda utanmayı bile öğretemezler.
καὶ τῶν στρατηγῶν ταύτῃ διαφέρουσιν, ἔφη, οἱ ἕτεροι τῶν ἑτέρων· οἱ μὲν γὰρ οὔτε πονεῖν ἐθέλοντας οὔτε κινδυνεύειν παρέχονται, πείθεσθαί τε οὐκ ἀξιοῦντας οὐδʼ ἐθέλοντας ὅσον ἂν μὴ ἀνάγκη ᾖ, ἀλλὰ καὶ μεγαλυνομένους ἐπὶ τῷ ἐναντιοῦσθαι τῷ ἄρχοντι· οἱ δὲ αὐτοὶ οὗτοι οὐδʼ αἰσχύνεσθαι ἐπισταμένους παρέχουσιν, ἄν τι τῶν αἰσχρῶν συμβαίνῃ.
21.5Tanrısal, iyi ve bilgili komutanlar ise aynı askerleri, çoğu zaman da başkalarını devralarak, onları utanç verici bir şey yapmaktan utanan, itaat etmenin daha iyi olduğunu düşünen, tek tek ve hep birlikte itaat etmekten gurur duyan, gerektiğinde emek veren ve emek verirken şevki kırılmayan insanlar hâline getirirler.
οἱ δʼ αὖ θεῖοι καὶ ἀγαθοὶ καὶ ἐπιστήμονες ἄρχοντες τοὺς αὐτοὺς τούτους, πολλάκις δὲ καὶ ἄλλους παραλαμβάνοντες, αἰσχυνομένους τε ἔχουσιν αἰσχρόν τι ποιεῖν καὶ πείθεσθαι οἰομένους βέλτιον εἶναι, καὶ ἀγαλλομένους τῷ πείθεσθαι ἕνα ἕκαστον καὶ σύμπαντας, πονεῖν ὅταν δεήσῃ, οὐκ ἀθύμως πονοῦντας.
21.6Bazı sıradan insanlarda nasıl bir çalışma aşkı doğarsa, iyi komutanların elinde bütün orduda da hem çalışma aşkı hem de güzel bir şey yaparken komutan tarafından görülme hırsı doğar.
ἀλλʼ ὥσπερ ἰδιώταις ἔστιν οἷς ἐγγίγνεται φιλοπονία τις, οὕτω καὶ ὅλῳ τῷ στρατεύματι ὑπὸ τῶν ἀγαθῶν ἀρχόντων ἐγγίγνεται καὶ τὸ φιλοπονεῖν καὶ τὸ φιλοτιμεῖσθαι ὀφθῆναι καλόν τι ποιοῦντας ὑπὸ τοῦ ἄρχοντος.
21.7Peşinden gelenler bir komutana karşı böyle bir tutum içine girerse, işte o komutan güçlü bir komutan olur. Zeus hakkı için, askerlerinden daha sağlam bedenli olan, en iyi mızrak ve ok atan, en iyi ata sahip olup en usta atlı ya da en usta hafif piyade gibi tehlikeye en önde atılanlar değil; askerlerine ateşin içinden de, her tehlikenin içinden de geçerek peşlerinden gitmeleri gerektiği duygusunu aşılayabilenler.
πρὸς ὅντινα δʼ ἂν ἄρχοντα διατεθῶσιν οὕτως οἱ ἑπόμενοι, οὗτοι δὴ ἐρρωμένοι γε ἄρχοντες γίγνονται, οὐ μὰ Δίʼ οὐχ οἳ ἂν αὐτῶν ἄριστα τὸ σῶμα τῶν στρατιωτῶν ἔχωσι καὶ ἀκοντίζωσι καὶ τοξεύωσιν ἄριστα καὶ ἵππον ἄριστον ἔχοντες ὡς ἱππικώτατα ἢ πελταστικώτατα προκινδυνεύωσιν, ἀλλʼ οἳ ἂν δύνωνται ἐμποιῆσαι τοῖς στρατιώταις ἀκολουθητέον εἶναι καὶ διὰ πυρὸς καὶ διὰ παντὸς κινδύνου.
21.8Bunu anlayıp pek çok kişinin peşinden gittiği kimselere haklı olarak yüce akıllı denebilir; aklına pek çok elin hizmet etmeye istekli olduğu kişi için de büyük bir elle yürüyor demek yerinde olur. Gerçekten büyük adam da büyük işleri bedenin gücüyle değil, aklıyla başarabilendir.
τούτους δὴ δικαίως ἄν τις καλοίη μεγαλογνώμονας, ᾧ ἂν ταῦτα γιγνώσκοντες πολλοὶ ἕπωνται, καὶ μεγάλῃ χειρὶ εἰκότως οὗτος λέγοιτο πορεύεσθαι οὗ ἂν τῇ γνώμῃ πολλαὶ χεῖρες ὑπηρετεῖν ἐθέλωσι, καὶ μέγας τῷ ὄντι οὗτος ἁνὴρ ὃς ἂν μεγάλα δύνηται γνώμῃ διαπράξασθαι μᾶλλον ἢ ῥώμῃ.
21.9Kişisel işlerde de böyledir: başta duran ister kâhya olsun ister iş başı, işçileri işe istekli, gayretli ve sebatlı kılabilen kişiler iyi şeylere ulaşır ve büyük bir fazlalık sağlar.
οὕτω δὲ καὶ ἐν τοῖς ἰδίοις ἔργοις, ἄν τε ἐπίτροπος ᾖ ὁ ἐφεστηκὼς ἄν τε καὶ ἐπιστάτης, ὃς ἂν δύνηται προθύμους καὶ ἐντεταμένους παρέχεσθαι εἰς τὸ ἔργον καὶ συνεχεῖς, οὗτοι δὴ οἱ ἁνύτοντές εἰσιν ἐπὶ τἀγαθὰ καὶ πολλὴν τὴν περιουσίαν ποιοῦντες.
21.10Efendi işin başına geldiğinde, Sokrates," dedi, "işçilerin kötüsüne en büyük zararı verebilecek ve istekli olanı en çok onurlandırabilecek biri olduğu hâlde işçiler göze çarpan hiçbir şey yapmıyorsa, ben o efendiye hayran olmam. Ama onu görünce işçiler harekete geçiyor, her birine bir şevk, birbirleriyle yarışma isteği ve en iyisi olma hırsı geliyorsa, işte onda krala yakışır bir huyun izleri var derim.
τοῦ δὲ δεσπότου ἐπιφανέντος, ὦ Σώκρατες, ἔφη, ἐπὶ τὸ ἔργον, ὅστις δύναται καὶ μέγιστα βλάψαι τὸν κακὸν τῶν ἐργατῶν καὶ μέγιστα τιμῆσαι τὸν πρόθυμον, εἰ μηδὲν ἐπίδηλον ποιήσουσιν οἱ ἐργάται, ἐγὼ μὲν αὐτὸν οὐκ ἂν ἀγαίμην, ἀλλʼ ὃν ἂν ἰδόντες κινηθῶσι καὶ μένος ἑκάστῳ ἐμπέσῃ τῶν ἐργατῶν καὶ φιλονικία πρὸς ἀλλήλους καὶ φιλοτιμία κρατιστεῦσαι ἑκάστῳ, τοῦτον ἐγὼ φαίην ἂν ἔχειν τι ἤθους βασιλικοῦ.
21.11Bana kalırsa insan eliyle bir şey yapılan her işte bu en önemli şeydir, tarımda da öyle. Ama Zeus hakkı için, bunun artık görerek ya da bir kez dinleyerek öğrenilebileceğini söylemiyorum. Bunu yapabilecek kişinin terbiyeye ihtiyacı olduğunu, iyi bir tabiata sahip olması ve en önemlisi tanrısal bir yanının olması gerektiğini söylüyorum.
καὶ ἔστι τοῦτο μέγιστον, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἐν παντὶ ἔργῳ ὅπου τι διʼ ἀνθρώπων πράττεται, καὶ ἐν γεωργίᾳ δέ. οὐ μέντοι μὰ Δία τοῦτό γε ἔτι ἐγὼ λέγω ἰδόντα μαθεῖν εἶναι, οὐδʼ ἅπαξ ἀκούσαντα, ἀλλὰ καὶ παιδείας δεῖν φημι τῷ ταῦτα μέλλοντι δυνήσεσθαι καὶ φύσεως ἀγαθῆς ὑπάρξαι, καὶ τὸ μέγιστον δὴ θεῖον γενέσθαι.
21.12Çünkü bu iyiliğin, yani gönüllü insanları yönetmenin, bütünüyle insana ait değil, tanrısal olduğunu düşünüyorum; bu, besbelli gerçekten itidale erip erginleşmiş olanlara verilir. İstemeyenlerin başında zorbalık etmeyi ise, bana kalırsa, tanrılar, Tantalos'un Hades'te iki kez ölmekten korkarak sonsuz zamanı geçirdiği anlatıldığı gibi yaşamayı hak ettiğini düşündükleri kişilere verirler."
οὐ γὰρ πάνυ μοι δοκεῖ ὅλον τουτὶ τὸ ἀγαθὸν ἀνθρώπινον εἶναι ἀλλὰ θεῖον, τὸ ἐθελόντων ἄρχειν· ⟨ὃ⟩ σαφῶς δίδοται τοῖς ἀληθινῶς σωφροσύνῃ τετελεσμένοις· τὸ δὲ ἀκόντων τυραννεῖν διδόασιν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, οὓς ἂν ἡγῶνται ἀξίους εἶναι βιοτεύειν ὥσπερ ὁ Τάνταλος ἐν Ἅιδου λέγεται τὸν ἀεὶ χρόνον διατρίβειν φοβούμενος μὴ δὶς ἀποθάνῃ.