Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları
Kavrayış, Epistēmē ve Kanaat
90Fr. 90 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 151. O adamlar [Arkesilaos'un karşı çıktığı Stoacılar] birbirine bağlı üç şey olduğunu söylerler: epistēmē, kanaat ve bu ikisinin sınırında duran kavrayış. Epistēmē güvenli, sağlam ve logosla sarsılamaz kavrayıştır; kanaat zayıf ve yanlış onaydır; kavrayış ise bunların arasında olandır ve kavrayıcı bir tasavvura verilen onaydır. Onlara göre kavrayıcı tasavvur, doğru olan ve yanlış olamayacak türden olan tasavvurdur. Epistēmēnin yalnız bilgelerde, kanaatin yalnız kötülerde bulunduğunu, kavrayışın ise her ikisinde ortak olduğunu ve hakikatin ölçütünün bu olduğunu söylerler.
Sextus adv. math. VII 151. τρία γὰρ εἶναί φασιν ἐκεῖνοι (Stoici ab Arcesilao impugnati i.e. Zeno et Cleanthes) τὰ συζυγοῦντα ἀλλήλοις, ἐπιστήμην καὶ δόξαν καὶ τὴν ἐν μεθορίᾳ τούτων τεταγμένην κατάληψιν, ὧν ἐπιστήμην μὲν εἶναι τὴν ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν καὶ ἀμετάθετον ὑπὸ λόγου κατάληψιν, δόξαν δὲ τὴν ἀσθενῆ καὶ ψευδῆ συγκατάθεσιν, κατάληψιν δὲ τὴν μεταξὺ τούτων, ἥτις ἐστὶ καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσις· καταληπτικὴ δὲ φαντασία κατὰ τούτους ἐτύγχανεν ἡ ἀληθὴς καὶ τοιαύτη οἵα οὐκ ἂν γένοιτο ψευδής. ὧν τὴν μὲν ἐπιστήμην ἐν μόνοις ὑφίστασθαι λέγουσι τοῖς σοφοῖς, τὴν δὲ δόξαν ἐν μόνοις τοῖς φαύλοις, τὴν δὲ κατάληψιν κοινὴν ἀμφοτέρων εἶναι καὶ ταύτην κριτήριον ἀληθείας καθεστάναι.
91Fr. 91 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VIII 396–397. Stoacılar ispat yollarını en titizlikle işlemiş göründüklerine göre, onlara karşı da biraz konuşalım. Onların ağzından duyabileceğimiz gibi kavrayış, kavrayıcı bir tasavvura verilen onaydır. Bu da iki yanlı bir şey gibi görünür: bir yanı istemeden olur, öbür yanı isteyerek olur ve bizim yargımıza bağlıdır. Çünkü tasavvur etmek irademize bağlı değildi; o şekilde etkilenmek, etkilenene değil, tasavvur ettirene bağlıydı: beyaz bir renk gözümüze çarptığında beyazlık yönünde, tatlı bir şey tadımıza geldiğinde tatlılık yönünde etkilenmek gibi. Bu harekete onay vermek ise tasavvuru kabul edene bağlıydı.
Sextus adv. math. VIII 396. ἐπεὶ καὶ οἱ Στωϊκοὶ μάλιστα δοκοῦσιν ἐξηκριβωκέναι τοὺς ἀποδεικτικοὺς τρόπους, φέρε καὶ πρὸς τούτους ὀλίγα διεξέλθωμεν. - 397. ἔστι μὲν οὖν ἡ κατάληψις, ὡς ἔστι παρ’ αὐτῶν ἀκούειν, καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσις, ἥτις διπλοῦν ἔοικεν εἶναι πρᾶγμα, καὶ τὸ μέν τι ἔχειν ἀκούσιον, τὸ δὲ ἑκούσιον καὶ ἐπὶ τῇ ἡμετέρᾳ κρίσει κείμενον. τὸ μὲν γὰρ φαντασιωθῆναι ἀβούλητον ἦν· καὶ οὐκ ἐπὶ τῷ πάσχοντι ἔκειτο ἀλλ’ ἐπὶ τῷ φαντασιοῦντι τὸ οὑτωσὶ διατεθῆναι, οἷον λευκαντικῶς λευκοῦ ὑποπεσόντος χρώματος ἢ γλυκαντικῶς γλυκέος τῇ γεύσει προσαχθέντος· τὸ δὲ συγκαταθέσθαι τούτῳ τῷ κινήματι ἔκειτο ἐπὶ τῷ παραδεχομένῳ τὴν φαντασίαν.
93Fr. 93 Kaynak: Galenos, Tıbbi Tarifler 7–8. Epistēmē, güvenli ve logosla sarsılmaz bir kavrayıştır. Şöyle de tarif edilebilir: epistēmē, tasavvurlardan hareketle, logos karşısında kusursuz bir kanaat sağlayan sarsılmaz bir melekedir. Tekhnē, hayatta yararlı olan bir gayeye yönelik olarak birlikte talim edilmiş kavrayışlardan oluşan bir sistemdir. Ya da şöyle: tekhnē, tek bir gayeye bağlanan, birlikte talim edilmiş kavrayışlardan oluşan bir sistemdir.
Galenus defin. medicae 7. Vol. XIX p. 350. ἐπιστήμη ἐστὶ κατάληψις ἀσφαλὴς καὶ ἀμετάπτωτος ὑπὸ λόγου. δυνατὸν δὲ καὶ οὕτως ὁρίσασθαι· ἐπιστήμη ἐστὶν ἕξις ἀμετάπτωτος ἐκ φαντασιῶν δόξαν ἀμέμπτως ὑπὸ λόγου παρεχομένη, 8. τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ. ἢ οὕτως· τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένον ἐφ’ ἓν τέλος τὴν ἀναφορὰν ἐχόντων.
94Fr. 94 Kaynak: Dionysios Thraks Şerhleri (Bekker, Anecdota Graeca II, s. 649). Stoacılar şöyle der: Tekhnē, hayatta yararlı olan bir gayeye yönelik olarak tecrübeyle birlikte talim edilmiş kavrayışlardan oluşan bir sistemdir.
Scholia in Dionys. Thrac. p. 649 Bekker Anecd. Gr. II. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ λέγουσι· τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων ἐμπειρίᾳ συγγεγυμνασμένων πρός τι τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ.
95Fr. 95 Kaynak: Philon, Hazırlık Eğitimi Üzerine 141. Tekhnēnin tarifi şudur: yararlı bir gayeye yönelik olarak birlikte talim edilmiş kavrayışlardan oluşan bir sistem ("yararlı" kaydı, kötü tekhnēler yüzünden yerinde olarak eklenmiştir). Epistēmēnin tarifi ise şudur: güvenli, sağlam ve logosla sarsılmaz bir kavrayış. Musikiye, gramere ve bunlara akraba olanlara tekhnē deriz; … felsefeye ve öbür aretēlere ise epistēmē, bunlara sahip olanlara da epistēmē sahibi deriz. Çünkü onlar phronēsis sahibi, itidalli ve filozof kimselerdir; bunlardan hiçbiri, emekle işlenip olgunlaşmış epistēmēnin öğretilerinde yanılmaz; oysa demin sözü edilenler orta düzeydeki tekhnēlerin önermelerinde yanılabilirler.
Philo de congressu erud. gratia § 141 Vol. III p. 101, 5 Wendl. Τέχνης μὲν γὰρ ὅρος οὗτος· σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων, πρός τι τέλος εὔχρηστον (τοῦ εὐχρήστου διὰ τὰς κακοτεχνίας ὑγιῶς προστιθεμένου). Ἐπιστήμης δέ· κατάληψις ἀσφαλὴς καὶ βέβαιος, ἀμετάπτωτος ὑπὸ λόγου. μουσικὴν μὲν οὖν καὶ γραμματικὴν καὶ τὰς συγγενεῖς καλοῦμεν τέχνας — — φιλοσοφίαν δὲ καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἐπιστήμας καὶ τοὺς ἔχοντας αὐτὰς ἐπιστήμονας. φρόνιμοι γάρ εἰσι καὶ σώφρονες καὶ φιλόσοφοι, ὧν οὐδὲ εἷς ἐν τοῖς τῆς διαπεπονημένης ἐπιστήμης σφάλλεται δόγμασι, καθάπερ οἱ προειρημένοι ἐν τοῖς τῶν μέσων τεχνῶν θεωρήμασιν.
96Fr. 96 Kaynak: Sextos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 188. Yine Stoacılar, psykhēye ait iyilerin, yani aretēlerin bir tür tekhnē olduğunu söylerler. Tekhnē, birlikte talim edilmiş kavrayışlardan oluşan bir sistemdir; kavrayışlar da yönetici kısımda meydana gelir. Ama onlara göre pneuma olan yönetici kısımda kavrayışların nasıl depolandığını ve bir tekhnē oluşturacak kadarının nasıl biriktiğini düşünmek mümkün değildir. Çünkü her yeni iz kendinden öncekini silecektir; zira pneuma akışkandır ve her iz basılışında bütünüyle hareket ettiği söylenir.
Sextus Pyrrh. Hypot. III 188. πάλιν οἱ Στωϊκοὶ περὶ ψυχὴν ἀγαθά φασιν εἶναι τέχνας τινὰς τὰς ἀρετάς· τέχνην δὲ εἶναί φασι σύστημα ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων, τὰς δὲ καταλήψεις γίγνεσθαι περὶ τὸ ἡγεμονικόν. Πῶς οὖν ἐν τῷ ἡγεμονικῷ, πνεύματι κατ’ αὐτοὺς ὑπάρχοντι, ἐναπόθεσις γίγνεται καταλήψεων καὶ ἀθροισμὸς τοσούτων ὡς γενέσθαι τέχνην, οὐχ οἷόν τε ἐννοῆσαι, τῆς ἐπιγιγνομένης τυπώσεως ἀεὶ τὴν πρὸ αὐτῆς ἀπαλειψούσης, ἐπεὶ χυτόν τέ ἐστι τὸ πνεῦμα καὶ ἐξ ὅλου κινεῖσθαι λέγεται καθ’ ἑκάστην τύπωσιν.
97Fr. 97 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı XI 182–183. Tekhnē kavrayışlardan oluşan bir sistemdir; kavrayış da kavrayıcı bir tasavvura verilen onaydır. Ayrıca Stoacılara göre kavrayıcı tasavvurun kavrayıcı olduğuna, var olan bir şeyden gelmesine ve o var olanın kendisine uygun olarak izi çıkarılmış ve mühürlenmiş olmasına bakılarak karar verilir; var olan şeyin var olduğu da kavrayıcı bir tasavvur meydana getirmesinden anlaşılır.
Sextus adv. math. XI 182. τέχνη γάρ ἐστι σύστημα ἐκ καταλήψεων, καὶ κατάληψίς ἐστι καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσις. ibid. 183. πρὸς τούτοις ἡ καταληπτικὴ φαντασία κρίνεται κατὰ τοὺς Στωϊκούς, ὅτι καταληπτική ἐστι τῷ ἀπὸ ὑπάρχοντος γενέσθαι καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένως καὶ ἐναπεσφραγισμένως· τό θ’ ὑπάρχον δοκιμάζεται, ὅτι ὑπάρχον ἐστίν, ἐκ τοῦ καταληπτικὴν κινεῖν φαντασίαν. cf. Pyrrh. Hypot. III 242.
98Fr. 98 Kaynak: Sahte Galenos, Matematik Bilime Dayanan Kehanetler 1. Matematik epistēmēsinin gerçekten var olduğunu göstermek için, sözü iyice işlemiş ve hayatın ne olduğunu ortaya koymuş adamlar olan Stoa filozoflarının kanaati de yeterdi.
Ps. Galeni Prognostica ex mathem. scientia 1 Vol. XIX p. 529 K. Περὶ μὲν τοῦ ὑπαρκτὴν εἶναι τὴν μαθηματικὴν ἐπιστήμην ἤρκει καὶ ἡ τῶν Στωϊκῶν φιλοσόφων, ἀνδρῶν καὶ λόγους διεκπεπονημένων καὶ τὸν βίον ὁποῖός ἐστι παραστησάντων δόξα.
99Fr. 99 Kaynak: Philon, Hazırlık Eğitimi Üzerine 146–150. Şunu da bilmeyen yoktur: tek tek bütün bilimlere, önermelerinin kendilerinden filizlendiği ilkeleri ve tohumları felsefe bağışlamıştır. Eşkenar ve çeşitkenar şekilleri, daireleri, çokgenleri ve öbür şekilleri geometri bulmuştur; ama bunların kökleri ve temelleri olan noktanın, çizginin, yüzeyin ve katı cismin tabiatını bulan artık geometri değildir. Çünkü geometri nereden tarif edip de noktanın parçası olmayan şey, çizginin eni olmayan uzunluk, yüzeyin yalnız uzunluğu ve genişliği olan şey, katı cismin de uzunluk, genişlik ve derinlik olmak üzere üç boyutu olan şey olduğunu söyleyebilir? Bunlar felsefeye aittir; tariflerle ilgili bütün inceleme de filozofa düşer. Yazmak ve okumak, daha eksik olan gramerin işidir; bazıları adını değiştirerek ona "okuma yazma öğretimi" (grammatistikē) der. Daha tam olan gramerin işi ise şairlerde ve nesir yazarlarında bulunanları açıklamaktır. Peki gramerciler söz bölümlerini ele aldıklarında, felsefenin buluşlarını çekip alıp başkasının işine el atmış olmuyorlar mı? Çünkü bağlacın, adın, fiilin, cins adının, özel adın ne olduğunu; sözde eksik ve tam olanın, bildirme cümlesinin, evet-hayır sorusunun, bilgi sorusunun, emir cümlesinin (Arnim'in düzeltmesiyle), dilek ve beddua cümlelerinin ne olduğunu incelemek felsefeye özgüdür. Kendi başına tam olan sözler, önermeler ve yüklemler üzerine incelemeleri derleyen odur. Yarı ünlü, ünlü ya da büsbütün ünsüz harfi ayırt etmek, bunların her birinin nasıl söylenegeldiğini görmek, ses, harfler ve söz bölümleri üzerine bütün öğreti felsefe tarafından işlenip tamamlanmamış mıdır?
Philo de congressu erud. gratia § 146 Vol. III p. 102, 15 Wendl. Καίτοιγ’ οὐδὲ τοῦτό τις ἀγνοεῖ, ὅτι πάσαις ταῖς κατὰ μέρος (scil. ἐπιστήμαις) τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ σπέρματα, ἐξ ὧν ἀναβλαστεῖν ἔδοξε τὰ θεωρήματα, φιλοσοφία δεδώρηται. Ἰσόπλευρα γὰρ καὶ σκαληνά, κύκλους τε καὶ πολυγώνια καὶ τὰ ἄλλα σχήματα γεωμετρία προσεξεῦρε· σημείου δὲ καὶ γραμμῆς καὶ ἐπιφανείας καὶ στερεοῦ φύσιν, ἃ δὴ ῥίζαι καὶ θεμέλιοι τῶν λεχθέντων εἰσίν, οὐκέτι γεωμετρία. Πόθεν γὰρ αὐτῇ λέγειν ὁριζομένῃ, ὅτι σημεῖον μέν ἐστιν, οὗ μέρος οὐδέν, γραμμὴ δὲ μῆκος ἀπλατές, ἐπιφάνεια δὲ ὃ μῆκος καὶ πλάτος μόνον ἔχει, στερεὸν δὲ ὃ τὰς τρεῖς ἔχει διαστάσεις, μῆκος, πλάτος, βάθος; Ταῦτα γὰρ ἀνάκειται φιλοσοφίᾳ, καὶ ἡ περὶ ὅρων πραγματεία πᾶσα τῷ φιλοσόφῳ. - Τό γε μὴν γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν γραμματικῆς τῆς ἀτελεστέρας ἐπάγγελμα, ἣν παρατρέποντές τινες γραμματιστικὴν καλοῦσιν· τῆς δὲ τελειοτέρας ἀνάπτυξις τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσιν. Ἐπειδὰν οὖν περὶ τῶν τοῦ λόγου διεξέρχωνται μερῶν, τότε οὐ τὰ φιλοσοφίας εὑρήματα παρασπῶνταί τε καὶ παρεργολαβοῦσι; ταύτης γὰρ ἴδιον ἐξετάζειν, τί σύνδεσμος, τί ὄνομα, τί ῥῆμα, τί κοινὸν ὄνομα, τί ἴδιον, τί ἐλλιπὲς ἐν λόγῳ, τί πλῆρες, τί ἀποφαντόν, τί ἐρώτημα, τί πύσμα, τί περιεκτικόν, τί εὐκτικόν, τί ἀρατικόν. τὰς γὰρ περὶ αὐτοτελῶν καὶ ἀξιωμάτων καὶ κατηγορημάτων πραγματείας ἥδ’ ἐστὶν ἡ συνθεῖσα· ἡμίφωνον δὲ ἢ φωνῆεν ἢ παντελῶς ἄφωνον στοιχεῖον ἰδεῖν καὶ πῶς ἕκαστον τούτων εἴωθε λέγεσθαι, καὶ πᾶσα ἡ περὶ φωνῆς καὶ στοιχείων καὶ τῶν τοῦ λόγου μερῶν ἰδέα, οὐ φιλοσοφίᾳ πεπόνηται καὶ κατήνυσται; (l. 31 expecto: προστακτικόν pro περιεκτικόν)