Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları
Kavramlar ve Ön Kavrayışlar
83Fr. 83 Kaynak: Aetios, Görüşler IV 11 (Galenos, Felsefe Tarihi 92). His, kavram ve içte konuşulan logos nasıl meydana gelir? Stoacılar şöyle der: İnsan doğduğunda psykhēsinin yönetici kısmı, üzerine yazı yazılmaya hazır bir papirüs gibidir; insan kavramlarının her birini buna yazar. İlk yazma yolu hisler yoluyla olanıdır. Beyaz gibi bir şeyi hissedenler, o şey gittikten sonra onun hatırasını tutarlar; aynı türden birçok hatıra oluşunca da tecrübemiz olduğunu söyleriz, çünkü tecrübe aynı türden tasavvurların çokluğudur. Kavramların bir kısmı söylenen yollarla, tabiî olarak ve hiçbir tekhnē karışmadan oluşur; bir kısmı ise artık bizim öğretimimiz ve çabamızla oluşur. Bu sonunculara yalnız "kavram" (ennoia) denir; öbürlerine ise "ön kavrayış" (prolēpsis) da denir. Bize logos sahibi denmesini sağlayan logosun, ön kavrayışlardan, ilk yedi yıl içinde tamamlandığı söylenir. Düşünce nesnesi (ennoēma), logos sahibi bir canlının düşüncesindeki bir hayaldir; çünkü hayal logos sahibi bir psykhēye geldiğinde ennoēma diye adlandırılır; bu ad nous kelimesinden alınmıştır. Bu yüzden logostan yoksun canlılara gelen şeyler yalnız hayaldir; bize ve tanrılara gelenler ise cins bakımından hayal, tür bakımından ennoēmadır. Tıpkı dinarlar ve statērler gibi: kendi başlarına yalnız dinar ve statērdirler; ama bir gemi kiralamak için verildiklerinde dinar olmalarının yanı sıra "navlun" diye de adlandırılırlar.
Aëtii Plac. IV 11. Πῶς γίνεται ἡ αἴσθησις καὶ ἡ ἔννοια καὶ ὁ κατὰ ἐνδιάθεσιν λόγος. Gal. 92. Οἱ Στωϊκοί φασιν· ὅταν γεννηθῇ ὁ ἄνθρωπος, ἔχει τὸ ἡγεμονικὸν μέρος τῆς ψυχῆς ὥσπερ χάρτην εὔεργον εἰς ἀπογραφήν· εἰς τοῦτο μίαν ἑκάστην τῶν ἐννοιῶν ἐναπογράφεται. - Πρῶτος δὲ [ὁ] τῆς ἀναγραφῆς τρόπος ὁ διὰ τῶν αἰσθήσεων. αἰσθανόμενοι γάρ τινος οἷον λευκοῦ, ἀπελθόντος αὐτοῦ μνήμην ἔχουσιν· ὅταν δὲ ὁμοειδεῖς πολλαὶ μνῆμαι γένωνται, τότε φαμὲν ἔχειν ἐμπειρίαν· ἐμπειρία γάρ ἐστι τὸ τῶν ὁμοειδῶν φαντασιῶν πλῆθος. - Τῶν δὲ ἐννοιῶν αἱ μὲν φυσικῶς γίνονται κατὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους καὶ ἀνεπιτεχνήτως, αἱ δὲ ἥδη δι’ ἡμετέρας διδασκαλίας καὶ ἐπιμελείας· αὗται μὲν οὖν ἔννοιαι καλοῦνται μόνον, ἐκεῖναι δὲ καὶ προλήψεις. - Ὁ δὲ λόγος, καθ’ ὃν προσαγορευόμεθα λογικοὶ ἐκ τῶν προλήψεων συμπληροῦσθαι λέγεται κατὰ τὴν πρώτην ἑβδομάδα. ἔστι δ’ ἐννόημα φάντασμα διανοίας λογικοῦ ζῴου· τὸ γὰρ φάντασμα ἐπειδὰν λογικῇ προσπίπτῃ ψυχῇ, τότε ἐννόημα καλεῖται, εἰληφὸς τοὔνομα παρὰ τοῦ νοῦ. - Διόπερ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις ὅσα προσπίπτει, φαντάσματα μόνον ἐστίν· ὅσα δὲ ἡμῖν καὶ τοῖς θεοῖς, ταῦτα καὶ φαντάσματα κατὰ γένος καὶ ἐννοήματα κατ’ εἶδος· ὥσπερ τὰ δηνάρια καὶ οἱ στατῆρες αὐτὰ μὲν καθ’ αὑτὰ ὑπάρχει δηνάρια ⟨καὶ⟩ στατῆρες· ἐὰν δὲ εἰς πλοίων δοθῇ μίσθωσιν, τηνικαῦτα πρὸς τῷ δηνάρια εἶναι καὶ ναῦλα λέγεται.
84Fr. 84 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 52. Onlara göre kavrayış, beyaz ve siyah, pürüzlü ve düz şeylerde hisle; ispatla çıkarılan şeylerde ise, örneğin tanrıların var olduğu ve dünyayı inayetleriyle gözettikleri gibi, logosla gerçekleşir.
Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 52. ἡ δὲ κατάληψις γίνεται κατ’ αὐτοὺς αἰσθήσει μὲν λευκῶν καὶ μελάνων καὶ τραχέων καὶ λείων, λόγῳ δὲ τῶν δι’ ἀποδείξεως συναγομένων, ὥσπερ τοῦ θεοὺς εἶναι καὶ προνοεῖν τούτους.
85Fr. 85 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VIII 409. [Stoacılar] öne sürdükleri şeyi, yani cisimsiz şeylerin hiçbir şey yapmadığını, bizde tasavvur da meydana getirmediğini, tersine onlara dayanarak tasavvur edenin biz olduğumuzu, örneklerle de inandırıcı kılmaya çalışırlar. Beden eğitmeni ve silah ustası, derler, kimi zaman çocuğun ellerini tutarak ona ritim kazandırır ve belli hareketleri yapmayı öğretir; kimi zaman da uzakta durup ritimle hareket ederek kendini ona taklit edilecek örnek olarak sunar. Bunun gibi, tasavvur ettiren şeylerin bazıları yönetici kısma adeta dokunarak ve temas ederek onda izlerini basar; beyaz, siyah ve genel olarak cisim böyledir. Bazılarının tabiatı ise öyledir ki yönetici kısım onlar tarafından değil, onlara dayanarak tasavvur eder; cisimsiz söylenebilenler (lekta) böyledir.
Sextus adv. mat. VIII 409. οἱ δὲ (scil. Stoici) καὶ δι’ ὑποδειγμάτων πειρῶνται τὸ ἀξιούμενον παραμυθεῖσθαι (scil. ὅτι τὰ ἀσώματα οὐ ποιεῖ τι οὐδὲ φαντασιοῖ ἡμᾶς, ἀλλ’ ἡμεῖς ἐσμεν οἱ ἐπ’ ἐκείνοις φαντασιούμενοι cf. § 406). ὥσπερ γάρ, φασίν, ὁ παιδοτρίβης καὶ ὁ ὁπλομάχος ἔσθ’ ὅτε μὲν λαβόμενος τῶν χειρῶν τοῦ παιδὸς ῥυθμίζει καὶ διδάσκει τινὰς κινεῖσθαι κινήσεις, ἔσθ’ ὅτε δὲ ἄπωθεν ἑστὼς καί πως κινούμενος ἐν ῥυθμῷ παρέχει ἑαυτὸν ἐκείνῳ πρὸς μίμησιν, οὕτω καὶ τῶν φανταστῶν ἔνια μὲν οἱονεὶ ψαύοντα καὶ θιγγάνοντα τοῦ ἡγεμονικοῦ ποιεῖται τὴν ἐν τούτῳ τύ πωσιν, ὁποῖόν ἐστι τὸ λευκὸν καὶ μέλαν καὶ κοινῶς τὸ σῶμα, ἔνια δὲ τοιαύτην ἔχει φύσιν, τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐπ’ αὐτοῖς φαντασιουμένου καὶ οὐχ ὑπ’ αὐτῶν, ὁποῖά ἐστι τὰ ἀσώματα λεκτά.
87Fr. 87 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 52–53. Düşünülen şeylerin bir kısmı doğrudan karşılaşmayla, bir kısmı benzerlikle, bir kısmı orantıyla, bir kısmı yer değiştirmeyle, bir kısmı birleştirmeyle, bir kısmı da zıtlıkla düşünülmüştür. Duyulur şeyler doğrudan karşılaşmayla düşünülmüştür. Benzerlikle düşünülenler, yanımızda bulunan bir şeyden yola çıkılarak düşünülür; Sokrates'in resminden Sokrates'in düşünülmesi gibi. Orantıyla düşünülenler ya büyütülerek düşünülür, Tityos ve Kyklops gibi; ya da küçültülerek, Pygmaios gibi. Yerin merkezi de daha küçük kürelerden yola çıkılarak orantıyla düşünülmüştür. Yer değiştirmeyle düşünülene örnek, göğüste gözlerin bulunmasıdır; birleştirmeyle at-kentauros, zıtlıkla da ölüm düşünülmüştür. Bazı şeyler de bir tür geçişle düşünülür; söylenebilenler (lekta) ve yer gibi. Adil ve iyi bir şey ise tabiî olarak düşünülür; yoksunlukla da örneğin elsiz.
Diocles Magnes apud. Diog. Laërt. VII 52. τῶν-νοουμένων τὰ μὲν κατὰ περίπτωσιν ἐνοήθη, τὰ δὲ καθ’ ὁμοιότητα, τὰ δὲ κατ’ ἀναλογίαν, τὰ δὲ κατὰ μετάθεσιν, τὰ δὲ κατὰ σύνθεσιν, τὰ δὲ κατ’ ἐναντίωσιν. κατὰ περίπτωσιν μὲν οὖν ἐνοήθη τὰ αἰσθητά, καθ’ ὁμοιότητα δὲ [τὰ] ἀπό τινος παρακειμένου, ὡς Σωκράτης ἀπὸ τῆς εἰκόνος, κατ’ ἀναλογίαν δὲ αὐξητικῶς μέν, ὡς ὁ Τιτυὸς καὶ Κύκλωψ, μειωτικῶς δέ, ὡς ὁ Πυγμαῖος. καὶ τὸ κέντρον δὲ τῆς γῆς κατ’ ἀναλογίαν ἐνοήθη ἀπὸ τῶν μικροτέρων σφαιρῶν. κατὰ μετάθεσιν δὲ· οἷον ὀφθαλμοὶ ἐπὶ τοῦ στήθους· κατὰ σύνθεσιν δὲ ἐνοήθη Ἱπποκένταυρος· καὶ κατ’ ἐναντίωσιν θάνατος. νοεῖται δὲ καὶ κατὰ μετάβασίν τινα, ὡς τὰ λεκτὰ καὶ ὁ τόπος. φυσικῶς δὲ νοεῖται δίκαιόν τι καὶ ἀγαθόν· καὶ κατὰ στέρησιν, οἷον ἄχειρ. - Cf. III n. 72.
88Fr. 88 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VIII 56–58. Her düşünme ya histen gelir ya da his olmadan olmaz; ya doğrudan karşılaşmadan gelir ya da doğrudan karşılaşma olmadan olmaz. Bu yüzden yanlış denen tasavvurları da, uykudakiler ya da delilik sırasındakiler gibi, his yoluyla doğrudan karşılaşarak bildiğimiz şeylerden kopuk bulmayız. … Genel olarak, kişinin doğrudan karşılaşarak bilmediği hiçbir şeyi düşünce yoluyla bulmak mümkün değildir. Çünkü böyle bir şey ya karşılaşmada görünmüş şeylere benzerlikle, ya büyütmeyle, ya küçültmeyle, ya da birleştirmeyle elde edilir.
Sextus adv. math. VIII 56. πᾶσα γὰρ νόησις ἀπὸ αἰσθήσεως γίνεται ἢ οὐ χωρὶς αἰσθήσεως, καὶ ἢ ἀπὸ περιπτώσεως ἢ οὐκ ἄνευ περιπτώσεως. ὅθεν οὐδὲ τὰς λεγομένας ψευδεῖς φαντασίας, οἷον τὰς καθ’ ὕπνους ἢ τὰς κατὰ μανίαν, εὑρήσομεν ἀπηρτημένας τῶν διὰ τῆς αἰσθήσεως κατὰ περίπτωσιν ἡμῖν ἐγνωσμένων. - καὶ καθόλου οὐδέν ἐστιν εὑρεῖν κατ’ ἐπίνοιαν ὃ μὴ ἔχει τις αὑτῷ κατὰ περίπτωσιν ἐγνωσμένον. τοῦτο γὰρ ἢ καθ’ ὁμοιότητα τῶν ἐν περιπτώσει πεφηνότων ληφθήσεται ἢ κατὰ παραύξησιν ἢ κατὰ μείωσιν ἢ κατ’ ἐπισύνθεσιν (sequuntur exempla) cf. id. IX 393-395.
89Fr. 89 Kaynak: Galenos, Tıbbi Tarifler 126. Kavram (epinoia), depolanmış bir düşünmedir; düşünme (noēsis) ise logos sahibi bir tasavvurdur.
Galenus defin. medicae 126 Vol. XIX p. 381 K. ἐπίνοιά ἐστιν ἐναποκειμένη νόησις· νόησις δὲ λογικὴ φαντασία.