Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları
Fizik, 6. kısım
947Fr. 947 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 23, s. 193, 25 Bruns. (Çünkü olan şeylerin çoğu … kendilerindeki kuvve uyarınca henüz hiçbir şeyin sebebi olamadan [yok olmuştur]. Bedenin bazı yerlerinde biten artıklar neyin sebebi diyecekler? Ucubeler neyin sebebi?) Doğrudan üstüne yürüyüp bunların da ⟨sebep⟩ olduğunu söylemek, ama neyin sebebi olduklarının belirsiz olduğuna sığınmak (nitekim kendi inayet anlayışlarında da sık sık bunu yapmak zorunda kalırlar), çıkmazdan kurtulmak için çare uyduranların işidir.
Alexander Aphrod. de fato cp. 23 p. 193, 25 (πολλὰ γὰρ τῶν γινομένων - οὐδενὸς ἔφθη γενόμενα κατὰ τὴν ὑπάρχουσαν δύναμιν αὐτοῖς αἴτια. Τίνος δὲ ἐροῦσιν αἴτια τὰ ἔν τισιν μέρεσιν τοῦ σώματος φυόμενα περιττώματα; τίνος δὲ τὰ τέρατα;). τὸ δ’ ὁμόσε χωροῦντας ⟨αἴτια⟩ μὲν λέγειν καὶ ταῦτα, καταφεύγειν δὲ ἐπὶ τὸ ἄδηλον εἶναι, τίνος αἴτια (ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἐπὶ τῆς προνοίας τῆς κατ’ αὐτοὺς ἀναγκάζονται ποιεῖν πολλάκις) εὐπορίαν ἐστὶ τοῖς ἀπόροις μηχανωμένων.
948Fr. 948 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 25, s. 194, 25 Bruns. Bir şeyi izleyen her şeyin var oluşunun sebebini ondan aldığını ve bir şeyden önce gelen her şeyin onun sebebi olduğunu söylemek nasıl açıkça yanlış olmaz? s. 195, 1. Bu yüzden onların sebepleri açıklama biçimine şaşılabilir: her zaman ilk olmuş olanı kendisinden sonrakinin sebebi sayıyor, sebeplerin bir birbirine bağlanışını ve sürekliliğini kuruyor, hiçbir şeyin sebepsiz olmamasının sebebini de bu sürekliliğe bağlıyorlar. 13. ⟨Oysa⟩ gece gündüzün, kış da yazın sebebi olmadığı, bunlar birbirine bir zincir gibi örülmediği için bunlar sebepsiz olmaz; ya da böyle olmasa dünyanın ve içinde olan ve var olan şeylerin birliği parçalanmaz … Bu yüzden onların söylediği sebepler dizisine, hiçbir şeyin sebepsiz olmamasının sebebini makul olarak bağlamak mümkün değildir.
Alexander Aphrod. de fato cp. 25 p. 194, 25 Bruns. πῶς γὰρ οὐ φανερῶς ψεῦδος τὸ λέγειν πᾶν τὸ ἑπόμενόν τινι ἐξ ἐκείνου τὴν αἰτίαν τοῦ εἶναι ἔχειν καὶ πᾶν τὸ προηγούμενόν τινος αἴτιον ὑπάρχειν ἐκείνῳ; p. 195, 1. ὅθεν καὶ θαυμάσειεν ἄν τις αὐτοὺς τὴν τῶν αἰτίων ἀπόδοσιν τοῦτον ποιουμένους τὸν τρόπον ὡς αἰεὶ τὸ πρῶτον γεγονὸς αἰτιᾶσθαι τοῦ μετὰ τοῦτο καὶ ποιεῖν ἐπισύνδεσίν τινα καὶ συνέχειαν τῶν αἰτίων, καὶ ταύτην τοῦ μηδὲν ἀναιτίως γίνεσθαι φέρεσθαι τὴν αἰτίαν. 13. ⟨οὐ μὴν⟩ ὅτι μὴ ⟨ἡ⟩ νὺξ τῆς ἡμέρας αἰτία ἢ ὁ χειμὼν τοῦ θέρους μηδὲ ἐμπέπλεκται ταῦτα ἀλλήλοις ἁλύσεως δίκην, ἀναιτίως ταῦτα γίνεται, ἢ εἰ μὴ οὕτως γίνοιτο, διασπασθήσεται ἡ τοῦ κόσμου τε καὶ τῶν ἐν αὐτῷ γινομένων τε καὶ ὄντων ἕνωσις. — — ὥστ’ οὐχ ὁ τῶν αἰτίων εἱρμὸς ὑπ’ αὐτῶν λεγόμενος εὐλόγως ἂν τοῦ μηδὲν ἀναιτίως γίνεσθαι φέροιτο τὴν αἰτίαν.
949Fr. 949 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 25, s. 196, 1 Bruns. Sebeplerin, onların dizisinin ve birbirine bağlanışının sonsuza kadar gittiğini, öyle ki ne ilk ne de son bir şeyin bulunduğunu söylemek nasıl saçma olmaz? Bu açıklamaya göre epistēmē de ortadan kalkar; çünkü asıl anlamıyla epistēmē ilk sebeplerin bilgisidir, onlara göre ise sebepler arasında ilk olan yoktur. Düzenin her çiğnenişi, içinde meydana geldiği şeyleri yok etmez; dünyada böyle bir şey olsa bile, bu mutlaka dünyanın saadetini bozmaz; tıpkı hizmetçilerden birinin rastgele bir kötü davranışının evin ve ev sahibinin saadetini bozmaması gibi.
Alexander Aphrod. de fato cp. 25 p. 196, 1 Bruns. πῶς γὰρ οὐκ ἄτοπον τὸ λέγειν ἐπ’ ἄπειρον εἶναι τὰ αἴτια καὶ τὸν εἱρμὸν αὐτῶν καὶ τὴν ἐπισύνδεσιν ὡς μήτε πρῶτόν τι εἶναι μήτε ἔσχατον; - ἀναιροῖτο δ’ ἂν καὶ ἐπιστήμη κατὰ τὸν λόγον τοῦτον, εἴ γε ἐπιστήμη μέν ἐστι κυρίως ἡ τῶν πρώτων αἰτίων γνῶσις, οὐκ ἔστι δὲ κατ’ αὐτοὺς ἐν τοῖς αἰτίοις τὸ πρῶτον. οὐ πᾶσά τε τάξεως παράβασις ἀναιρετικὴ τῶν ἐν οἷς γίνεται - οὐδὲ εἴ τι τοιοῦτον ἐν τῷ κόσμῳ γίνοιτο, πάντως ἤδη τοῦτο λύει τὴν εὐδαιμονίαν τοῦ κόσμου, καθάπερ οὐδὲ τὴν τοῦ οἴκου καὶ τὴν τοῦ δεσπότου ἡ τυχοῦσα τῶν οἰκετῶν ῥᾳδιουργία.
957Fr. 957 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı II 20, c. I s. 149, 22 Koetschau. Yunanlara karşı da Laios'a söylenmiş şu sözü kullanacağız … Geleceği önceden bilen ona şöyle der (Euripides, Phoinikeli Kadınlar 18–20): "Tanrılara rağmen evlat tarlasına tohum ekme; / bir oğul doğurursan, doğan seni öldürür, / bütün evin de kan içinden geçer." Bundan da açıkça anlaşılır ki Laios'un evlat tarlasına tohum ekmemesi mümkündü; çünkü kehanet ona mümkün olmayanı buyurmazdı. Ekmesi de mümkündü; ikisinden hiçbiri zorunlu kılınmış değildi. Tohum ekmekten sakınmadığı için, ekmiş olmanın sonucu olarak Oidipus'un, İokaste'nin ve oğullarının trajedisini yaşamak da onun başına geldi. "Tembel argüman" denen şey de bir sofizm olarak bu türdendir: bir varsayım üzerine hasta birine söylenir ve, sofizm olduğu hâlde, onu sağlığına kavuşmak için hekime başvurmaktan alıkoyar. Argüman şöyledir: "Hastalıktan kalkmak kaderinde varsa, hekimi getirsen de getirmesen de kalkacaksın; ama hastalıktan kalkmamak kaderinde varsa, hekimi getirsen de getirmesen de kalkmayacaksın. Ya hastalıktan kalkmak kaderinde var ya kalkmamak; öyleyse hekimi boşuna getiriyorsun." Bu argümanın karşısına ustaca şöyle bir argüman konur: "Çocuk yapmak kaderinde varsa, bir kadınla birleşsen de birleşmesen de çocuk yapacaksın; ama çocuk yapmamak kaderinde varsa, bir kadınla birleşsen de birleşmesen de çocuk yapmayacaksın. Ya çocuk yapmak kaderinde var ya yapmamak; öyleyse bir kadınla boşuna birleşiyorsun." Kadınla birleşmeyenin çocuk yapması imkânsız ve olanaksız olduğu için kadınla birleşmek nasıl boşuna başvurulan bir şey değilse, hastalıktan kalkmak da hekimlik yoluyla oluyorsa hekime zorunlu olarak başvurulur ve "hekimi boşuna getiriyorsun" sözü yanlıştır. Bütün bunları, bilgeler bilgesi Kelsos "Tanrı olduğu için önceden söyledi ve önceden söylenenin her hâlükârda olması gerekiyordu" derken öne sürdükleri yüzünden aktardık. Çünkü "her hâlükârda" sözünü "zorunlu olarak" anlamında alıyorsa, bunu ona kabul etmeyeceğiz; çünkü olmaması da mümkündü. Ama "her hâlükârda"yı "olacak" anlamında söylüyorsa, argümana hiçbir zarar vermez; çünkü olmaması mümkün olsa bile bunun doğru olmasına hiçbir engel yoktur vb.
Origenes contra Celsum II 20 Vol. I p. 149, 22 Kö. (p. 406 Del.). καὶ πρὸς Ἕλληνας δὲ χρησόμεθα τῷ εἰρημένῳ τοῦτον τὸν τρόπον πρὸς τὸν Λάϊον — — λέγεται τοίνυν πρὸς αὐτὸν ὑπὸ τοῦ προεγνωκότος δὴ τὰ ἐσόμενα· (Eur. Phoen. 18-20) Μὴ σπεῖρε παίδων ἄλοκα δαιμόνων βίᾳ· Εἰ γὰρ τεκνώσεις παῖδʼ, ἀποκτενεῖ σ’ ὁ φύς Καὶ πᾶς σὸς οἶκος βήσεται δι’ αἵματος. Καὶ ἐν τούτῳ τοίνυν δηλοῦται, ὅτι δυνατὸν μὲν ἦν τῷ Λαΐῳ, μὴ σπείρειν τέκνων ἄλοκα· οὐκ ἂν γὰρ τὸ μὴ δυνατὸν προσέταξεν αὐτῷ ὁ χρησμός· δυνατὸν δὲ ἦν καὶ τὸ σπείρειν καὶ οὐδέτερον αὐτῶν κατηνάγκαστο. Ἠκολούθησε δὲ τῷ μὴ φυλαξαμένῳ σπεῖραι παίδων ἄλοκα παθεῖν ἐκ τοῦ ἐσπαρκέναι τὰ τῆς κατὰ Οἰδίποδα καὶ Ἰοκάστην καὶ τοὺς υἱοὺς τραγῳδίας. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἀργὸς καλούμενος λόγος, σόφισμα ὤν, τοιοῦτός ἐστι, λεγόμενος ἐπὶ ὑποθέσεως πρὸς τὸν νοσοῦντα, καὶ ὡς σόφισμα ἀποτρέπων αὐτὸν χρῆσθαι τῷ ἰατρῷ πρὸς ὑγίειαν, καὶ ἔχει γε οὕτως ὁ λόγος· εἰ εἵμαρταί σοι ἀναστῆναι ἐκ τῆς νόσου, ἐάν τε εἰσαγάγῃς τὸν ἰατρὸν ἐάν τε μὴ εἰσαγάγῃς, ἀναστήσῃ· ἀλλὰ καὶ εἰ εἵμαρταί σοι μὴ ἀναστῆναι ἐκ τῆς νόσου, ἐάν τε εἰσαγάγῃς τὸν ἰατρὸν ἐάν τε μὴ εἰσαγάγῃς, οὐκ ἀναστήσῃ· ἤτοι δὲ εἵμαρταί σοι ἀναστῆναι ἐκ τῆς νόσου ἢ εἵμαρταί σοι μὴ ἀναστῆναι· μάτην ἄρα εἰσάγεις τὸν ἰατρόν. Ἀλλὰ χαριέντως τούτῳ τῷ λόγῳ τοιοῦτόν τι παραβάλλεται· εἰ εἵμαρταί σοι τεκνοποιῆσαι, ἐάν τε συνέλθῃς γυναικὶ ἐάν τε μὴ συνέλθῃς, τεκνοποιήσεις, ἀλλὰ καὶ εἰ εἵμαρταί σοι μὴ τεκνοποιῆσαι, ἐάν τε συνέλθῃς γυναικὶ ἢ μὴ συνέλθῃς, οὐ τεκνοποιήσεις· ἤτοι δὲ εἵμαρταί σοι τεκνοποιῆσαι ἢ μὴ τεκνοποιῆσαι· μάτην ἄρα συνέρχῃ γυναικί. - Ὡς γὰρ ἐπὶ τούτου, ἐπεὶ ἀμήχανον καὶ ἀδύνατον τεκνοποιῆσαι τὸν μὴ συνελθόντα γυναικί, οὐ μάτην παραλαμβάνεται τὸ συνελθεῖν γυναικί, οὕτως εἰ τὸ ἀναστῆναι ἐκ τῆς νόσου ὁδῷ τῇ ἀπὸ ἰατρικῆς γίνεται, ἀναγκαίως παραλαμβάνεται ὁ ἰατρὸς καὶ ψεῦδος τὸ 'μάτην εἰσάγεις τὸν ἰατρόν.’ Ὅλα δὲ ταῦτα παρειλήφαμεν δι’ ἃ παρέθετο ὁ σοφώτατος Κέλσος εἰπών· θεὸς ὢν προεῖπε καὶ πάντως ἐχρῆν γενέσθαι τὸ προειρημένον. Εἰ γὰρ τὸ πάντως ἀκούει ἀντὶ τοῦ κατηναγκασμένως, οὐ δώσομεν αὐτῷ· δυνατὸν γὰρ ἦν καὶ μὴ γενέσθαι· εἰ δὲ τὸ πάντως λέγει ἀντὶ τοῦ ἔσται, ὅπερ οὐ κωλύεται εἶναι ἀληθές, κἂν δυνατὸν ᾖ τὸ μὴ γενέσθαι, οὐδὲν λυπεῖ τὸν λόγον etc.
959Fr. 959 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 10, s. 176, 14 Bruns. Her şey kadere göre olsa da mümkün olanın ve olumsal olanın ortadan kalkmadığını söylüyorlar. Gerekçeleri şu: bir şey olmasa bile hiçbir şey onun olmasını engellemiyorsa, onun olması mümkündür; kadere göre olan şeylerin karşıtlarının olması da engellenmiş değildir; bu yüzden bu karşıtlar olmasa da yine de mümkündür. Olmalarının engellenmediğine kanıt olarak da onları engelleyen şeyleri bilmememizi gösteriyorlar; oysa bu engeller her hâlükârda bir şeydir. Çünkü kadere göre olan şeylerin karşıtlarının olmamasının sebebi, bu şeylerin olmasının sebebi olan şeylerin ta kendisidir; madem, dedikleri gibi, aynı şartlar varken karşıt olanların olması imkânsızdır. Ama bu engellerin ne olduğunu bilmediğimiz için, karşıtların olmasının engelsiz olduğunu söylüyorlar. Bunları söylemek nasıl şaka etmek olmaz?
Alexander Aphrod. de fato cp. 10 p. 176, 14 Bruns. τὸ δὲ λέγειν μὴ ἀναιρεῖσθαι πάντων γινομένων καθ’ εἱμαρμένην τὸ δυνατόν τε καὶ τὸ ἐνδεχόμενον, τῷ δυνατὸν μὲν εἶναι γενέσθαι τοῦτο ὃ ὑπ’ οὐδενὸς κωλύεται γενέσθαι κἂν μὴ γένηται, τῶν δὲ καθ’ εἱμαρμένην γινομένων οὐ κεκώλυται τὰ ἀντικείμενα γενέσθαι· διὸ καίτοι μὴ γινόμενα ὅμως ἐστὶ δυνατά καὶ τοῦ μὴ κεκωλῦσθαι γενέσθαι αὐτὰ ἀπόδειξιν φέρειν τὸ ἡμῖν τὰ κωλύοντα αὐτὰ ἄγνωστα εἶναι, πάντως μέν τινα ὄντα· ἃ γάρ ἐστιν αἴτια τοῦ γίνεσθαι τὰ ἀντικείμενα αὐτοῖς καθ’ εἱμαρμένην, ταῦτα καὶ τοῦ μὴ γίνεσθαι τούτοις αἴτια, εἴ γε, ὥς φασιν, ἀδύνατον τῶν αὐτῶν περιεστώτων γίνεσθαι τὰ ἀντικείμενα· ἀλλ’ ὅτι μὴ ἡμῖν ἐστι γνώριμα, τίνα ἐστί, διὰ τοῦτο ἀκώλυτον αὐτῶν τὸ γίνεσθαι λέγουσιν - τὸ δὴ ταῦτα λέγειν πῶς οὐ παιζόντων ἐστίν;
960Fr. 960 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 10, s. 177, 2 Bruns. Mümkün olanın tabiatını söylediğimiz biçimde koruyarak, kadere göre olanların, şaşmaz biçimde olsalar bile, zorunlulukla olmadığını söylüyorlar; çünkü onlara göre bunların karşıtının olması da mümkündür, az önce açıklanan anlamda mümkündür.
Alexander Aphrod. de fato cp. 10 p. 177, 2. σῴζοντες δὲ τὴν τοῦ δυνατοῦ φύσιν οὕτως ὡς εἰρήκαμεν, διὰ τοῦτό φασιν μηδὲ τὰ γιγνόμενα καθ’ εἱμαρμένην, καίτοι ἀπαραβάτως γιγνόμενα, ἐξ ἀνάγκης γίνεσθαι, ὅτι ἐστὶν αὐτοῖς δυνατὸν γενέσθαι καὶ τὸ ἀντικείμενον, δυνατὸν ⟨ὂν⟩ οὕτως ὡς προείρηται.
961Fr. 961 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 10, s. 177, 7 Bruns. Şu söz de buna benzer: "Yarın bir deniz savaşı olacak" önermesi doğru olabilir, ama zorunlu değildir. Çünkü zorunlu olan her zaman doğru olandır; bu önerme ise deniz savaşı olunca artık doğru kalmaz. Bu önerme zorunlu değilse, onun bildirdiği şey, yani bir deniz savaşının olacağı da zorunlulukla değildir. Olacaksa ama zorunlulukla değilse (deniz savaşının olacağı doğru olduğu hâlde zorunlulukla değilse), demek ki olumsal olarak olacaktır. Olumsal olarak olacaksa, bazı şeylerin olumsal olarak olması, her şeyin kadere göre olmasıyla ortadan kalkmaz.
Alexander Aphrod. de fato cp. 10 p. 177, 7 Bruns. ὅμοιον δὲ τούτῳ καὶ τὸ λέγειν, τὸ ἀξίωμα τὸ ἔσται αὔριον ναυμαχία ἀληθὲς μὲν εἶναι δύνασθαι, οὐ μέντοι καὶ ἀναγκαῖον. ἀναγκαῖον μὲν γὰρ τὸ ἀεὶ ἀληθές, τοῦτο δὲ οὐκέτ’ ἀληθὲς μένει, ἐπειδὰν ἡ ναυμαχία γένηται. εἰ δὲ μὴ τοῦτο ἀναγκαῖον, οὐδὲ τὸ ὑπ’ αὐτοῦ σημαινόμενον ἐξ ἀνάγκης τὸ ἔσεσθαι ναυμαχίαν. εἰ δὲ ἔσται μέν, οὐκ ἐξ ἀνάγκης δὲ (ἀληθοῦς ὄντος τοῦ ἔσεσθαι ναυμαχίαν, οὐκ ἐξ ἀνάγκης δέ) ἐνδεχομένως δηλονότι. εἰ δὲ ἐνδεχομένως, οὐκ ἀναιρεῖται τὸ ἐνδεχομένως τινὰ γίνεσθαι ὑπὸ τοῦ πάντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην.
962Fr. 962 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular I 4, s. 10, 8 Bruns. Her şeyin kadere göre olduğunu söyleyenler için, yalnız zorunlulukla olanın mümkün olduğu sonucu çıkar; zorunlulukla olan derken zorla olanı değil, karşıtı imkânsız olanı anlıyoruz. Oysa yalnız her şeyin kadere göre olduğunu söyleyenlere göre zorunlulukla olan, zorunlu olarak olandan farklı bir şey değildir; onların dediği gibi, birinin zorla olan, öbürünün ise sebeplerin birbirini izleyişine göre olan olduğu doğru değildir. Buradan şu da anlaşılır: her şeyin kadere göre olduğunu söyleyenlere göre hiçbir şey zorla olamaz. Çünkü kadere göre olanlar bir sebepler dizisine ve tanrısal bir düzene göre oluyorsa, düzene göre olanların hiçbiri de zorla olmuyorsa, kadere göre olanların hiçbiri zorla olmaz … Kaderin bazı şeyleri, zorlanmadıkça sebeplere boyun eğmeyecek biçimde yaptığını söylemek, tanrısal düzen anlayışına tamamen yabancı görünür. Her şey kadere göre oluyorsa, bir şeyin zorla olması ortadan kalkar; çünkü önceden söylendiği gibi bu da kaderin düzenine göre olurdu. 10, 32. Üstelik kadere göre olanlar inayete göre de oluyorsa, bazılarının inayete göre güzel ve düzenli olan şeylere inayete göre karşı koyması nasıl makul olur?
Alexander Aphrod. quaestiones I 4 p. 10, 8. ἕποιτ’ ἂν τοῖς πάντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην λέγουσιν τὸ δυνατὸν εἶναι μόνον τὸ ἐξ ἀνάγκης, τοῦ ἐξ ἀνάγκης μὴ τοῦ ὡς βιαίου, ἀλλὰ τούτου λαμβανομένου, οὗ τὸ ἀντικείμενον ἀδύνατον. καίτοι κατὰ μόνους τοὺς πάντα καθ’ εἱμαρμένην γίνεσθαι λέγοντας [οὐκ] ἄλλο τι τοῦ ἀναγκαίως γινομένου τὸ γινόμενον [οὔτε γινομένου] ἐξ ἀνάγκης, οὐδ’ ἔστιν τὸ [μὲν] ἐξ ἀνάγκης γινόμενον, ὥς φασιν, τὸ γινόμενον βίᾳ, τὸ δὲ [ἀναγκαίως τὸ] κατὰ τὴν τῶν αἰτίων ἀκολουθίαν. γνώριμον δὲ ἐκ τούτου τὸ μηδὲ δύνασθαί τι γίνεσθαι βίᾳ καθ’ οὓς καθ’ εἱμαρμένην πάντα γίνεται. εἰ γὰρ τὰ καθ’ εἱμαρμένην γινόμενα καθ’ εἱρμὸν αἰτίων γίνεται καὶ κατὰ τάξιν θείαν τινά, οὐδὲν δὲ τῶν κατὰ τάξιν γινομένων τοιαύτην βίᾳ γίνεται, οὐδὲν ἂν τῶν καθ’ εἱμαρμένην γινομένων βίᾳ γίνοιτο. — — τὸ γὰρ λέγειν τὴν εἱμαρμένην ποιεῖν τινα τοιαῦτα, ἃ χωρὶς βίας οὐ πείσεται τοῖς αἰτίοις, παντάπασιν ἀλλότριον ἂν εἶναι δόξαι θείας τάξεως. πάντων ⟨δὲ⟩ καθ’ εἱμαρμένην γινομένων, ἀναιρεῖται τὸ βίᾳ τι γενίσθαι· εἴη γὰρ ἂν καὶ τοῦτο καθ’ εἱμαρμένην τάξιν, ὡς προείρηται. 10, 32. καὶ γὰρ ἔτι πρὸς τούτοις, εἰ τὰ καθ’ εἱμαρμένην γινόμενα καὶ κατὰ πρόνοιαν γίνεται, πῶς εὔλογον κατὰ πρόνοιάν τινας ἀντιπράσσειν τοῖς καλῶς γινομένοις καὶ εὐτάκτως τοῖς κατὰ πρόνοιαν.
963Fr. 963 Kaynak: Stephanos, Aristoteles'in Retorik'ine Şerh s. 263, 23 Rabe. Stoacılar çoğunlukla olanı zorunlu olanla bir tutuyorlardı; çünkü her şeyin zorunluluğa göre olduğunu öğreterek olumsal olanı, yani rastgele olanı, iki yöne de eşit ölçüde olabilen şeyi ortadan kaldırıyorlardı. Burada ise şöyle denir: çoğunlukla olan olumsaldır (çünkü bazen kesintiye uğrar); ama Stoacıların herhalde tarif ettiği gibi, mutlak olarak, yani her zaman ve zorunlu olarak olan değildir.
Stephanus in Aristot. Rhetor. p. 263, 23 Rabe (Comment. graec. XXI, 2). οἱ Στωϊκοὶ - τὸ ἐπὶ τὸ πολὺ ἐταύτιζον τῷ ἀναγκαίῳ· πάντα γὰρ κατὰ τὸ ἀναγκαῖον γινόμενα δογματίζοντες ἀνήρουν τὸ ἐνδεχόμενον ἤγουν τὸ ὁπότερ’ ἔτυχε, τὸ ἐπ’ ἴσης ἐνδεχόμενον. λέγεται οὖν ὧδε, ὅτι τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐνδεχόμενόν ἐστι (διακόπτεται γάρ ποτε), οὐχ ἁπλῶς δὲ ἤγουν ἀεὶ καὶ ἀναγκαίως γινόμενον, ὡς οἱ Στωϊκοὶ ἴσως ὡρίζοντο.
964Fr. 964 Kaynak: Origenes, Tekvin Şerhi II, s. 11 Delarue. Biri "her hâlükârda olacak" sözünü, (Tanrı tarafından) önceden bilinenin olmasının zorunlu olduğu anlamında yorumlarsa, bunu ona kabul etmeyiz … Ama biri "her hâlükârda olacak" sözünü, şunların olacağını, ama başka türlü olmalarının da mümkün olduğunu bildirir biçimde açıklarsa, bunu doğru diye kabul ederiz. Çünkü Tanrı'nın yanılması mümkün değildir; ama olması da olmaması da mümkün olan şeyler hakkında, olacaklarını ya da olmayacaklarını düşünmesi mümkündür … Tanrı'nın bilgisi şöyle diyebilir: "Şu kişinin şunu yapması mümkündür, ama zıddını yapması da mümkündür; ikisi de mümkünken, onun şunu yapacağını biliyorum." Tanrı "Şu insanın uçması mümkün değil" diyebilir; ama birisi hakkında bir kehanet verirken, aynı biçimde "Şu kişinin itidalli olması mümkün değil" demez. Çünkü insanda uçma yetisi hiçbir biçimde yoktur; itidalli olma yetisi de, ölçüsüzlük yetisi de ise vardır. Bu iki yeti de varken, insanı doğru yola döndüren ve eğiten sözlere kulak vermeyen kendini kötü olana bırakır; hakikati arayan ve ona göre yaşamayı dileyen ise iyi olana. Biri hakikati aramaz, çünkü hazza meyleder; öbürü ise ortak kavramlara ve teşvik edici bir söze kapılarak bunları araştırır.
Origenes commentaria in Genesin Tom. II p. 11 Delarue. εἰ μὲν γὰρ τὸ πάντως ἔσται οὕτω τις ἑρμηνεύει, ὡς ἀνάγκην εἶναι γενέσθαι τὸ προεγνωσμένον (scil. ὑπὸ τοῦ θεοῦ), οὐ διδόαμεν αὐτῷ. — — εἰ δέ τις διηγήσεται τὸ πάντως ἔσται κατὰ τὸ σημαίνειν αὐτὸ λέγων ὅτι ἔσται μὲν τάδε τινά, ἐνεδέχετο δὲ καὶ ἑτέρως γενέσθαι, τοῦτο ὡς ἀληθὲς συγχωροῦμεν, τὸν μὲν γὰρ θεὸν οὐκ ἐνδέχεται ψεύσασθαι· ἐνδέχεται δὲ περὶ τῶν ἐνδεχομένων γενέσθαι καὶ μὴ γενέσθαι φρονῆσαι τὸ γενέσθαι αὐτὰ καὶ τὸ μὴ γενέσθαι. — — Καὶ λέγοι ἂν ἡ γνῶσις τοῦ θεοῦ ὅτι ἐνδέχεται μὲν τόνδε τόδε ποιῆσαι, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐναντίον· ἐνδεχομένων δὲ ἀμφοτέρων, οἶδα ὅτι τόδε ποιήσει. οὐ γὰρ ὥσπερ ὁ θεὸς εἴποι ἄν· οὐκ ἐνδέχεται τόνδε τινὰ τὸν ἄνθρωπον πτῆναι, οὕτω χρησμόν, φέρε εἰπεῖν, περὶ τινὸς διδοὺς ἐρεῖ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται τόνδε σωφρονῆσαι. δύναμις μὲν γὰρ οὐκ ἔστι τοῦ πτῆναι οὐδαμῶς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, δύναμις δέ ἐστι τοῦ σωφρονῆσαι καὶ τοῦ ἀκολαστῆσαι· ὧν ἀμφοτέρων δυνάμεων ὑπαρχουσῶν ὁ μὴ προσέχων λόγοις ἐπιστρεπτικοῖς καὶ παιδευτικοῖς ἑαυτὸν ἐπιδίδωσι τῇ χειρίστῃ· κρείττονι δὲ ὁ ζητήσας τὸ ἀληθὲς καὶ βιῶσαι βεβουλημένος κατ’ αὐτό· οὐ ζητεῖ δὲ ὅδε μὲν τἀληθῆ, ἐπεὶ ἐπιῤῥέπει ἐπὶ τὴν ἡδονήν· ὅδε δὲ ἐξετάζει περὶ αὐτῶν, αἱρεθεὶς ὑπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν καὶ λόγου προτρεπτικοῦ.
965Fr. 965 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 333, 1 Diels. Bazıları talihin var olduğunu doğrudan kabul eder ve onun bir sebep olduğunu söyler; ama ne olduğunu söyleyemezler, çünkü onu tanrısal ve daimonik bir şey olduğu, bu yüzden de insan bilgisini aştığı için insan düşüncesine kapalı sayarlar; Stoacılar böyle söylüyor görünür … Talihin tanrısal bir şey olduğu kanaati Aristoteles'ten önce de Yunanlar arasında bulunmuş gibidir; bazılarının sandığı gibi, ilk kez Stoacılar tarafından benimsenmiş değildir.
Simplicius in Aristot. Phys. p. 333, 1 Diels. τινὲς δὲ καὶ αὐτόθεν ὁμολογοῦσιν εἶναι τὴν τύχην καὶ αἰτίαν αὐτὴν εἶναι λέγουσι· τί δέ ἐστιν, οὐκ ἔχουσι λέγειν, ἄδηλον αὐτὴν ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ νομίζοντες, ὡς θεῖόν τι οὖσαν καὶ δαιμόνιον καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἀνθρωπίνην γνῶσιν ὑπερβαῖνον, ὥσπερ οἱ Στωϊκοὶ δοκοῦσι λέγειν. - ἔοικε δὲ ἡ μὲν ὡς περὶ θείου τινὸς τῆς Τύχης οὖσα δόξα καὶ πρὸ τοῦ Ἀριστοτέλους εἶναι παρὰ τοῖς Ἕλλησι καὶ οὐχ ὑπὸ πρώτων νομισθῆναι τῶν Στωϊκῶν, ὥς τινες οἴ⟨ονται⟩
966Fr. 966 Kaynak: Aetios, Görüşler I 29, 7. Anaksagoras ve Stoacılar talihin insan aklına kapalı bir sebep olduğunu söyler; çünkü bazı şeyler zorunluluğa göre, bazıları kadere göre, bazıları prohairesise göre, bazıları talihe göre, bazıları da kendiliğinden olur.
Aëtius Plac. I 29, 7. Ἀναξαγόρας καὶ οἱ Στωϊκοὶ (τὴν τύχην) ἄδηλον αἰτίαν ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ· ἃ μὲν γὰρ εἶναι κατ’ ἀνάγκην, ἃ δὲ καθ’ εἱμαρμένην, ἃ δὲ κατὰ προαίρεσιν, ἃ δὲ κατὰ τύχην, ἃ δὲ κατὰ τὸ αὐτόματον.
967Fr. 967 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine Kitaba Ek s. 179, 6 Bruns. Talihin insan aklına kapalı bir sebep olduğunu söylemek, talihe kendine ait bir tabiat yükleyenlerin değil, talihin insanların sebeplerle kurduğu belli bir ilişkide bulunduğunu söyleyenlerin işidir. Aynı yerde 14. Çünkü talihin bazı insanlara değil de küllî olarak bütün insanlara kapalı bir sebep olduğunu söylerlerse, talihin hiç var olmadığını kabul etmiş olurlar; çünkü kehanetin var olduğunu kabul ediyor ve onu başkalarına kapalı görünen şeyleri bilen bir şey sayıyorlar.
Alexander de anima libri mantissa p. 179, 6 Bruns. τὸ δὲ λέγειν τὴν τύχην αἰτίαν ἄδηλον ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ οὐκ ἔστι φύσιν τινὰ τύχης τιθεμένων, ἀλλ’ ἐν τῇ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὰ αἴτια ποιᾷ σχέσει τὴν τύχην εἶναι λεγόντων. ibid. 14. εἰ γὰρ λέγοιεν μὴ τὴν τισὶν ἀνθρώποις αἰτίαν ἄδηλον εἶναι τὴν τύχην, ἀλλὰ τὴν καθόλου πᾶσιν ἀνθρώποις, οὐδ’ ὅλως εἶναί τι συγχωροῖεν ἂν τὴν τύχην, διδόντες τε εἶναι μαντικὴν καὶ τῶν ἀδήλων δοκούντων εἶναι τοῖς ἄλλοις γνωστικὴν αὐτὴν τιθέμενοι.
968Fr. 968 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 8, s. 173, 13 Bruns. Talihten ve kendiliğinden olan şeyler böyle olduğuna, yani önde gelen bir sebebe göre olmadıklarına göre … her şeyin önceden gelmiş ve önde gelen bazı sebepler yüzünden zorunlulukla var olduğunu ve olduğunu, olan her şeyin önceden konmuş bir sebebi bulunduğunu, o sebep var olunca ya da olunca onun da zorunlu olarak var olacağını ya da olacağını söyleyenlere göre, söylediğimiz şeylerden herhangi biri nasıl korunabilir? Bunların hiçbirini korumadan talih adını başka bir şeye yakıştırıp, o şey her şeyin zorunlulukla olduğu görüşüyle ortadan kalkmadığı için talihin de ortadan kalkmadığını söylemek, sofistlik edenlerin işidir … Çünkü böylece kaderle talihin aynı şey olduğunu, talihi ortadan kaldırmaktan o kadar uzak olduklarını ki olan her şeyin talihten olduğunu söylemelerine bile hiçbir şey engel olmayacaktır.
Alexander Aphrod. de fato cp. 8 p. 173, 13. ὄντων δὴ τῶν ἀπὸ τύχης τε καὶ αὐτομάτως γινομένων τοιούτων, ὡς μὴ γίνεσθαι κατὰ προηγουμένην αἰτίαν — — πῶς ἂν σῴζοιτό τι τῶν προειρημένων καθ’ οὓς πάντα προηγησαμένοις τισὶν αἰτίοις καὶ προηγουμένοις ἐξ ἀνάγκης ἔστι τε τὰ ὄντα καὶ τὰ γινόμενα γίνεται, ἑκάστου τῶν γινομένων αἴτιόν τι προκαταβεβλημένον ἔχοντος, οὗ ὄντος ἢ γεγονότος ἀνάγκη καὶ αὐτὸ ἢ εἶναι ἢ γενέσθαι; τὸ ⟨δὲ⟩ μηδὲν μὲν σῴζοντας τῶν προειρημένων, κατ’ ἄλλου δέ τινος τὸ τῆς τύχης νομοθετήσαντας ὄνομα, τῷ μὴ ἀναιρεῖσθαι ἐκεῖνο ὑπὸ τοῦ πάντα ἐξ ἀνάγκης γίνεσθαι τιθεμένου μηδὲ τὴν τύχην ἀναιρεῖσθαι λέγειν, σοφιζομένων ἐστίν — — οὕτως μὲν γὰρ οὐδὲν κωλύσει λέγειν ταὐτὸν εἱμαρμένην τε εἶναι καὶ τύχην καὶ τοσοῦτον ἀποδεῖν τοῦ τὴν τύχην ἀναιρεῖν, ὡς καὶ πάντα τὰ γινόμενα γίνεσθαι λέγειν ἀπὸ τύχης.
969Fr. 969 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 7, s. 172, 12 Bruns. Biri böyle olan şeylerin tabiatını ortadan kaldırıp zorunlulukla olan şeylere talih adını verirse, bazı şeylerin talihten olması korunmuş olmaz.
Alexander Aphrod. de fato cp. 7 p. 172, 12 Bruns. οὐ γὰρ σώζεται τὸ γίνεσθαί τινα ἀπὸ τύχης, ἂν ἀνελών τις τὴν τῶν οὕτως γινομένων φύσιν ὄνομα θῆται τοῖς γινομένοις ἐξ ἀνάγκης τὴν τύχην.
970Fr. 970 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 8, s. 174, 1 Bruns. Talihi ve kendiliğindeni "insan aklına kapalı sebep" diye tarif edenler, talihe özgü bir anlam getirip onu yasa gibi koymaktan başka ne yapıyor? Bunu kurmak için, hastalığın sebebi kendilerine kapalı kaldığında insanların "kendiliğinden hastalandı" demesine başvurmak da yanlıştır.
Alexander Aphrod. de fato cp. 8 p. 174, 1 Bruns. τί γὰρ ἄλλο ποιοῦσιν οἱ τὴν τύχην καὶ τὸ αὐτόματον ὁριζόμενοι αἰτίαν ἄδηλον ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ ἢ τύχης τι σημαινόμενον ἴδιον εἰσάγουσίν τε καὶ νομοθετοῦσιν; τὸ γὰρ εἰς τὴν τούτου σύστασιν χρήσασθαι τῷ λέγειν τινὰς αὐτομάτως νοσεῖν, ὅταν ἄδηλος ᾖ αὐτοῖς ἡ αἰτία τῆς νόσου, ψεῦδος.
971Fr. 971 Kaynak: Theodoretos, Yunan Hastalıklarının Tedavisi s. 87, 41. Adlarını Poikilē'den (Stoa'dan) alanlar da [talihin] insan aklına kapalı bir sebep [olduğunu söyler].
Theodoretus graec. affect. cur. p. 87, 41. καὶ οἱ ἐκ τῆς Ποικίλης ὠνομασμένοι ἄδηλον αἰτίαν ἀνθρωπίνῳ λόγῳ.
973Fr. 973 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 23, s. 1045b. Bazı filozoflar, dürtüleri dış sebeplerin zorlamasına uğramış görünmekten kurtarmak isteyerek, yöneten kısımda bir tür "ek hamle" hareketi kurarlar; bu hareket en çok birbirinden ayırt edilemeyen şeylerde belirgin olur. Çünkü eşit değerde ve aynı durumda olan iki şeyden birini almak zorunlu olduğunda, ikisi arasında hiçbir fark olmadığından hiçbir sebep birine yöneltmezken, psykhēnin bu ek hamle yetisi kendinden bir eğilim kazanarak çıkmazı aşar. Khrysippos bunlara karşı çıkarak sebepsiz olanla tabiatı zorladıklarını söyler; birçok yerde zarı, teraziyi ve ya kendilerinde ya dışlarında meydana gelen bir sebep ve farklılık olmadan bir seferinde bir, bir seferinde başka bir düşüş ya da eğilim alamayan birçok başka şeyi örnek gösterir. Çünkü ona göre sebepsiz olan da, kendiliğinden olan da hiç yoktur; bazılarının uydurduğu ve "ek hamle" dediği bu durumlarda fark edilmeyen sebepler gizlice işler ve dürtüyü bize sezdirmeden bir yöne yöneltir. Bunlar onun pek çok kez söylediği en bilinen sözler arasındadır.
Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 23 p. 1045 b. Τοῦ κατηναγκάσθαι δοκοῦντος ὑπὸ τῶν ἔξωθεν αἰτιῶν ταῖς ὁρμαῖς ἀπόλυσιν πορίζειν ⟨θέλοντες⟩ ἔνιοι τῶν φιλοσόφων ἐπελευστικήν τινα κίνησιν ἐν τᾷ ἡγεμονικῷ κατασκευάζουσιν, ἐπὶ τῶν ἀπαραλλάκτων μάλιστα γινομένην ἔκδηλον· ὅταν γὰρ δυοῖν ῖσὸν δυναμένων καὶ ὁμοίως ἐχόντων θάτερον ᾖ λαβεῖν ἀνάγκη, μηδεμιᾶς αἰτίας ἐπὶ θάτερον ἀγούσης τῷ μηδὲν τοῦ ἑτέρου διαφέρειν, ἡ ἐπελευστικὴ δύναμις αὕτη τῆς ψυχῆς ἐπίκλισιν ἐξ αὑτῆς λαβοῦσα διέκοψε τὴν ἀπορίαν. Πρὸς τούτους ὁ Χρύσιππος ἀντιλέγων, ὡς βιαζομένους τῷ ἀναιτίῳ τὴν φύσιν, ἐν πολλοῖς παρατίθησι τὸν ἀστράγαλον καὶ τὸν ζυγόν, καὶ πολλὰ τῶν μὴ δυναμένων ἄλλοτε ἄλλας λαμβάνειν πτώσεις καὶ ῥοπὰς ἄνευ τινὸς αἰτίας καὶ διαφορᾶς ἢ περὶ αὐτὰ πάντως ἢ περὶ τὰ ἔξωθεν γινομένης· τὸ γὰρ ἀναίτιον ὅλως ἀνύπαρκτον εἶναι καὶ τὸ αὐτόματον· ἐν δὲ ταῖς πλαττομέναις ὑπ’ ἐνίων καὶ λεγομέναις ταύταις ἐπελεύσεσιν αἰτίας ἀδήλους ὑποτρέχειν, καὶ λανθάνειν ἡμᾶς ἐπὶ θάτερα τὴν ὁρμὴν ἀγούσας. Ταῦτα μὲν οὖν ἐν τοῖς γνωριμοτάτοις ἐστὶ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ πολλάκις εἰρημένων.
975Fr. 975 Kaynak: Hippolytos, Felsefe 21 (DDG s. 571, 11). Onlar da (Khrysippos ve Zenon) her şeyin kadere göre olduğunu ileri sürdüler ve şöyle bir örnek kullandılar: bir arabaya bağlanmış bir köpek, izlemek isterse hem çekilir hem izler; böylece kendi iradesiyle yaptığını zorunlulukla birlikte yapar. İzlemek istemezse, yine de her hâlükârda zorlanacaktır. İnsanlarda da elbette aynısı olur: izlemek istemeseler bile her hâlükârda alınyazılarına girmeye zorlanacaklardır.
Hippolytus Philos. 21 (DDG p. 571, 11). καὶ αὐτοὶ δὲ (scil. Chrysippus et Zeno) τὸ καθ’ εἱμαρμένην εἶναι πάντα διεβεβαιώσαντο παραδείγματι χρησάμενοι τοιούτῳ, ὅτι ὥσπερ ὀχήματος ἐὰν ᾖ ἐξηρτημένος κύων, ἐὰν μὲν βούληται ἕπεσθαι, καὶ ἕλκεται καὶ ἕπεται, ποιῶν καὶ τὸ αὐτεξούσιον μετὰ τῆς ἀνάγκης [οἷον τῆς εἱμαρμένης]· ἐὰν δὲ μὴ βούληται ἕπεσθαι, πάντως ἀναγκασθήσεται· τὸ αὐτὸ δήπου καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· καὶ μὴ βουλόμενοι γὰρ ἀκολουθεῖν ἀναγκασθήσονται πάντως εἰς τὸ πεπρωμένον εἰσελθεῖν.
976Fr. 976 Kaynak: Aetios, Görüşler I 27, 3. Platon kaderi insan psykhēleri ve hayatları bakımından kabul eder, ama yanına bizden gelen sebebi de katar. Stoacılar Platon'a benzer düşünür: zorunluluğun yenilmez ve zorlayıcı bir sebep, kaderin ise sebeplerin düzenli bir örgüsü olduğunu söylerler; bu örgüde bize bağlı olan da yer alır; öyle ki bazı şeyler kaderle belirlenmiş, bazıları belirlenmemiştir.
Aëtius Plac. I 27, 3. Πλάτων ἐγκρίνει μὲν τὴν εἱμαρμένην ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν καὶ βίων, συνεισάγει δὲ καὶ τὴν παρ’ ἡμᾶς αἰτίαν. οἱ Στωϊκοὶ Πλάτωνι ἐμφερῶς· καὶ τὴν μὲν ἀνάγκην ἀνίκητόν φασιν αἰτίαν καὶ βιαστικήν, τὴν δὲ εἱμαρμένην συμπλοκὴν αἰτιῶν τεταγμένην, ἐν ᾗ συμπλοκῇ καὶ τὸ παρ’ ἡμᾶς, ὥστε τὰ μὲν εἱμάρθαι, τὰ δὲ ἀνειμάρθαι.
978Fr. 978 Kaynak: Oinomaos, Eusebios'ta, Müjdeye Hazırlık VI s. 255b. Çünkü yitip gitti, bilgelere kalırsa insan hayatından yitip gitti hayatımızın serbestliği — ister dümen, ister çapa, ister temel demekten hoşlansın insan ona. Biz onu en zorunlu şeylerin hükümranı sayarız; Demokritos ise, yanılmıyorsam, ve Khrysippos, insana ait şeylerin en güzelini biri köle, öbürü yarı köle olarak göstermeye kalkışıyor (krş. Theodoretos VI 8 s. 86, 22). Krş. s. 257b. Demek ki yarı köleliği getiren Khrysippos da değil vb. s. 258b. Her şeyin en gülüncü de şu karışım, şu birleşimdir: hem insanlara bağlı bir şey bulunacak hem de sebepler dizisi hiç eksilmeden var olacak. O çok bilge adamların dediğine göre bu, Euripides'in hikâyesine benzermiş: Laios'un çocuk sahibi olmayı istemesi Laios'un elindeymiş ve bu Apollon'un gözünden kaçmış; ama çocuk sahibi olunca, doğan çocuğun elinden ölmenin kaçınılmaz zorunluluğu onun üzerine çökmüş; işte gelecekteki bu zorunluluk kâhine olacak şeyi önceden sezme imkânı verirmiş. (s. 261a. Ama ey Khrysippos, senin çok sövdüğün Epikuros'u da, sana kalırsa, suçlamalardan aklıyorum; çünkü sık sık ona sövdüğün gibi yumuşak ve adaletsiz olmayı isteyerek seçmemiş biri ne yapsın?)
Oenomaus apud Eusebium praep. evang. VI p. 255b. ἀπόλωλε γάρ, τό γ’ ἐπὶ τοῖς σοφοῖς, ἐκ τοῦ ἀνθρωπίνου βίου, ἀπόλωλεν, εἴτε οἴακά τις αὐτὸ εἴτε ἕρμα εἴτε κρηπῖδα ὀνομάζων χαίρει, τῆς ἡμετέρας ζωῆς ἡ ἐξουσία, ἢν ἡμεῖς μὲν αὐτοκράτορα τῶν ἀναγκαιοτάτων τιθέμεθα, Δημόκριτος δέ γε, εἰ μή τι ἠπάτημαι, καὶ Χρύσιππος, ὁ μὲν δοῦλον, ὁ δὲ ἡμίδουλον ἐπινοεῖ τὸ κάλλιστον τῶν ἀνθρωπίνων ἐπιδεῖξαι (Theodoret VI 8 p. 86, 22). cf. p. 257b. μηδὲ Χρύσιππος ἄρα ὁ τὴν ἡμιδουλείαν εἰσάγων etc. p. 258b. ἐκεῖνο γὰρ δὴ τὸ καταγελαστότατον ἁπάντων, τὸ μίγμα καὶ ἡ σύνοδος τοῦ καὶ ἐπὶ τοῖς ἀνθρώποις τι εἶναι, καὶ εἱρμὸν οὐδὲν ἧττον εἶναι. προσεοικέναι γὰρ αὐτόν, ὡς λέγουσιν οἱ σοφώτατοι, τῷ Εὐριπιδείῳ λόγῳ· τεκνῶσαι μὲν γὰρ ἐθελῆσαι τὸν Λάϊον, κύριον εἶναι τὸν Λάϊον, καὶ τοῦτο ἐκπεφευγέναι τὴν Ἀπολλωνίαν ὄψιν· τεκνώσαντι δ’ αὐτῷ ἐπεῖναι ἀνάγκην ἄφυκτον ὑπὸ τοῦ φύντος αὐτὸν ἀποθανεῖν· οὕτως οὖν τὴν ἐπὶ τῷ μέλλοντι ἀνάγκην παρέχειν τῷ μάντει τὴν τοῦ γενησομένου προαίσθησιν. (p. 261a. ἀλλὰ καὶ τὸν Ἐπίκουρον, ὃν σὺ πολλά, ὁ Χρύσιππε, ἐβλασφήμησας, ἐγὼ τό γε ἐπὶ σοὶ ἀφίημι τῶν ἐγκλημάτων· τί γὰρ πάθῃ ὅς οὐχ ἑκὼν ἦν μαλακὸς οὐδὲ ἄδικος, ὥσπερ πολλάκις αὐτὸν ἐλοιδόρησας;)
979Fr. 979 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 13, s. 181, 13 Bruns. İnsanın karşıt şeylerden birini seçme ve yapma serbestliğini ortadan kaldırarak, bize bağlı olanın bizim aracılığımızla dürtüye göre olan şey olduğunu söylüyorlar. Diyorlar ki: var olan ve olan şeylerin tabiatları başka başka ve farklıdır (canlılarla cansızların tabiatları aynı değildir; üstelik bütün canlılarınki de aynı değildir; çünkü var olanların eidos bakımından farklılıkları tabiatlarının farklılıklarını gösterir); her birinin yaptığı şeyler de kendine özgü tabiatına göre olur: taşın yaptıkları taşın tabiatına, ateşinkiler ateşin tabiatına, canlınınkiler canlının tabiatına göre. İşte her birinin kendi tabiatına göre yaptığı şeylerin hiçbirinin başka türlü olamayacağını, her birinin yaptığı her şeyin zorunlu olarak olduğunu söylüyorlar; ama zorlamadan gelen zorunlulukla değil, şu yüzden: tabiatı böyle olan şey, var olmamaları kendisi için imkânsız olan şartlar böyleyken, o anda başka türlü ve böyle olmayan bir biçimde hareket edemez. Taş, yüksek bir yerden bırakılırsa, hiçbir şey engellemedikçe aşağı düşmemezlik edemez; çünkü kendisinde ağırlık vardır ve bu ağırlık böyle bir hareketin tabiata uygun sebebidir; taşın tabiata uygun hareketine katkıda bulunan dış sebepler de hazır olduğunda, taş zorunlu olarak tabiatı gereği düşer (o anda onu hareket ettiren bu sebeplerin hazır bulunması da her hâlükârda ve zorunlu olarak gerçekleşir). Bunlar hazırken taş yalnız hareket etmemezlik edemez değil, aynı zamanda o anda zorunlu olarak hareket eder; böyle bir hareket de kader tarafından taş aracılığıyla meydana gelir. Öbür şeyler için de aynı açıklama geçerlidir. Cansızlarda nasılsa, canlılarda da öyle olduğunu söylüyorlar. Canlıların da tabiata uygun bir hareketi vardır, bu da dürtüye göre harekettir; çünkü canlı olarak hareket eden her canlı, kader tarafından canlı aracılığıyla meydana gelen dürtüye göre hareketle hareket eder. Durum böyle olduğuna ve kader tarafından dünyada hareketler ve fiiller meydana geldiğine göre — kimi, diyelim, toprak aracılığıyla, kimi hava, kimi ateş, kimi başka bir şey aracılığıyla, kimi de canlılar aracılığıyla (dürtüye göre hareketler böyledir) — kader tarafından canlılar aracılığıyla meydana gelen hareketlerin canlılara bağlı olduğunu söylüyorlar. Zorunluluk bakımından bunlar da öbürleriyle aynı biçimde olur; çünkü dış sebeplerin de o anda zorunlu olarak hazır bulunması gerekir, öyle ki canlılar kendilerinden gelen, dürtüye göre hareketi zorunlu olarak belli bir biçimde gerçekleştirir. Ama bu hareketler dürtü ve onay aracılığıyla olurken öbürlerinin kimi ağırlık, kimi sıcaklık, kimi başka bir şey yüzünden olduğu için, bunu canlılara bağlı sayıyor, öbürlerinin her birini ise, birini taşa, birini ateşe bağlı saymıyorlar. Bize bağlı olan hakkındaki kanaatleri, kısaca söylemek gerekirse, budur.
Alexander Aphrod. de fato cp. 13 p. 181, 13 Bruns. ἀναιροῦντες γὰρ τὸ ἐξουσίαν ἔχειν τὸν ἄνθρωπον τῆς αἱρέσεώς τε καὶ πράξεως τῶν ἀντικειμένων λέγουσιν ἐφ’ ἡμῖν εἶναι τὸ γινόμενον ⟨καθ’ ὁρμὴν⟩ δι’ ἡμῶν. ἐπεὶ γάρ, φασίν, τῶν ὄντων τε καὶ γινομένων αἱ φύσεις ἕτεραί τε καὶ διάφοροι (οὐ γὰρ αἱ αὐταὶ τῶν ἐμψύχων τε καὶ τῶν ἀψύχων, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν ἐμψύχων ἁπάντων αἱ αὐταὶ πάλιν· αἱ γὰρ κατ’ εἶδος τῶν ὄντων διαφοραὶ τὰς τῶν φύσεων αὐτῶν διαφορὰς δεικνύουσιν), γίνεται δὲ τὰ ὑφ’ ἑκάστου γινόμενα κατὰ τὴν οἰκειίαν φύσιν, τὰ μὲν ὑπὸ λίθου κατὰ τὴν λίθου, τὰ δ’ ὑπὸ πυρὸς κατὰ τὴν πυρὸς καὶ τὰ ὑπὸ ζῴου κατὰ τὴν ζῴου, οὐδὲν μὲν τῶν κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ὑφ’ ἑκάστου γινομένων δύνασθαί φασιν ἄλλως ἔχειν, ἀλλ’ ἕκαστον τῶν γινομένων ὑπ’ αὐτῶν γίνεσθαι κατηναγκασμένως, κατ’ ἀνάγκην οὐ τὴν ἐκ βίας, ἀλλ’ ἐκ τοῦ μὴ δύνασθαι τὸ πεφυκὸς οὕτως, ὄντων τῶν περιεστώτων τοιούτων ⟨ἃ⟩ ἀδύνατον αὐτῷ μὴ περιεστάναι, τότε ἄλλως πως καὶ μὴ οὕτως κινηθῆναι. μήτε γὰρ τὸν λίθον, εἰ ἀπὸ ὕψους ἀφεθείη τινός, δύνασθαι μὴ φέρεσθαι κάτω μηδενὸς ἐμποδίζοντος· τῷ ⟨γὰρ⟩ βαρύτητα μὲν ἔχειν αὐτὸν ἐν αὑτῷ, ταύτην δ’ εἶναι τῆς τοιαύτης κινήσεως κατὰ φύσιν ⟨αἰτίαν⟩, ὅταν καὶ τὰ ἔξωθεν αἴτια τὰ πρὸς τὴν κατὰ φύσιν κίνησιν τῷ λίθῳ συντελοῦντα παρῇ, ἐξ ἀνάγκης τὸν λίθον ὡς πέφυκεν φέρεσθαι, (πάντως δ’ αὐτῷ καὶ ἐξ ἀνάγκης παρεῖναι ταῦτα τὰ αἴτια, δι’ ἃ κινεῖται τότε), οὐ μόνον μὴ δυνάμενον μὴ κινεῖσθαι τούτων παρόντων, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνάγκης κινεῖσθαι τότε καὶ γίνεσθαι τὴν τοιαύτην κίνησιν ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης διὰ τοῦ λίθου· ὁ δ’ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων λόγος. ὡς δὲ ἐπὶ τῶν ἀψύχων ἔχει, οὕτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων ἔχειν φασίν. εἶναι γάρ τινα καὶ τοῖς ζῴοις κίνησιν κατὰ φύσιν, ταύτην δ’ εἶναι τὴν καθ’ ὁρμήν· πᾶν γὰρ ζῷον ὡς ζῷον κινούμενον κινεῖσθαι ⟨τὴν⟩ καθ’ ὁρμὴν κίνησιν, ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης διὰ ζῴου γινομένην. οὕτως δὲ τούτων ἐχόντων καὶ γινομένων ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης κινήσεων τε καὶ ἐνεργειῶν ἐν τῷ κόσμῳ τῶν μὲν διὰ γῆς, ἂν οὕτω τύχῃ, τῶν δὲ δι’ ἀέρος, τῶν δὲ διὰ πυρός, τῶν δὲ δι’ ἄλλου τινός, γινομένων δέ τινων καὶ διὰ ζῴων (τοιαῦται δὲ αἱ καθ’ ὁρμὴν κινήσεις), τὰς διὰ τῶν ζῴων ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης γινομένας ἐπὶ τοῖς ζῴοις εἶναι λέγουσιν, ὁμοίως μὲν ὡς πρὸς τὸ ἀναγκαῖον τοῖς ἄλλοις γινομένας ἅπασιν, τῷ δεῖν καὶ τὰ ἐξ ἀνάγκης τὰ ἔξωθεν αἴτια παρεῖναι τότε, ὥστε αὐτὰ τὴν ἐξ ἑαυτῶν τε καὶ καθ’ ὁρμὴν κίνησιν ἐξ ἀνάγκης οὕτω πως ἐνεργεῖν, ὅτι δὲ αὗται μὲν δι’ ὁρμῆς τε καὶ συγκαταθέσεως, ἐκείνων δὲ αἱ μὲν διὰ βαρύτητα γίνονται, αἱ δὲ διὰ θερμότητα, αἱ δὲ κατ’ ἄλλην τινα * * ταύτην μὲν ἐπὶ τοῖς ζῴοις λέγοντες, οὐκέτι δὲ ἐκείνων ἑκάστην τὴν μὲν ἐπὶ τῷ λίθῳ, τὴν δὲ ἐπὶ τῷ πυρί. καὶ τοιαύτη μὲν αὐτῶν ἡ περὶ τοῦ ἐφ’ ἡμῖν δόξα, ὡς δι’ ὀλίγων εἰπεῖν.
980Fr. 980 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 14, s. 183, 5 Bruns. Canlı aracılığıyla olan şeyler, canlı dürtülenmedikçe başka türlü olamayacağından, canlı onay verip dürtülenince olup onay vermeyince olmadıklarından, bunların canlıya bağlı olduğunu söylüyorlar. Bu şeyler onun tarafından zorunlu olarak olacaktır (çünkü başka türlüsü mümkün değildir); ama başka bir şey aracılığıyla değil yalnız onun aracılığıyla, başka türlü değil yalnız böyle olabildikleri için, onların canlıya bağlı olduğunu sanmışlardır.
Alexander Aphrod. de fato cp. 14 p. 183, 5 Bruns. ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἄλλως ⟨ἂν⟩ γένοιτο τὰ διὰ τοῦ ζῴου γινόμενα ἢ ὁρμήσαντος τοῦ ζῴου, ἀλλὰ διὰ τὸ συγκατατίθεσθαι μὲν τὸ ζῷον καὶ ὁρμῆσαι γίνεται, μὴ συγκαταθεμένου δὲ οὐ γίνεται, ταῦτα ἐπὶ τῷ ζῴῳ φασὶν εἶναι, ἐξ ἀνάγκης μὲν ἐσόμενα ὑπ’ αὐτοῦ (οὐ γὰρ οἷόν τε ἄλλως), τῷ δὲ μὴ δύνασθαι δι’ ἄλλου τινὸς ἢ διὰ τούτου γενέσθαι μηδ’ ἄλλως ἢ οὕτως διὰ τούτου, τὸ εἶναι αὐτὰ ἐπὶ τῷ ζῴῳ οἰηθέντες.
981Fr. 981 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 14, s. 183, 21 Bruns. Bunun üzerine onlara şuna da şaşılabilir: ne diye bize bağlı olanın dürtüde ve onayda bulunduğunu söylüyorlar; bu yüzden onu bütün canlılarda aynı biçimde koruyorlar. Oysa bize bağlı olan, bir tasavvur belirince kendiliğimizden tasavvura boyun eğip görünen şeye doğru dürtülenmekte değildir. s. 184, 11. Bize bağlı olan (Aleksandros'un düşündüğü gibi) düşünüp taşınma yoluyla meydana gelen akla dayalı onaydaysa, onlar (Khrysippos ve çevresi) ise onu, akılsızca da meydana geldiği hâlde, onayda ve dürtüde arıyorsa, söyledikleriyle bize bağlı olanı gevşekçe kavradıkları açıkça görülür vb. s. 184, 20. Görünüşe göre bize bağlı olanı dürtüye koyarken argümanı yarıda bırakmışlardır; çünkü bize bağlı olanın düşünüp taşınmada bulunduğunu söyleselerdi sofizmleri artık yürümezdi. Dürtü söz konusu olunca, dürtüye göre olanların canlılara bağlı olduğunu söyleyebiliyorlar, çünkü canlılar aracılığıyla olan şeyleri dürtü olmadan yapmak mümkün değildir; ama bize bağlı olan düşünüp taşınmadaysa vb.
Alexander Aphrod. de fato cp. 14 p. 183, 21 Bruns. ἐπὶ τούτῳ δὲ ἐκεῖνο ἄν τις αὐτῶν θαυμάσειεν, τί παθόντες ἐν τῇ ὁρμῇ τε καὶ συγκαταθέσει τὸ ἐφ’ ἡμῖν φασιν εἶναι, δι’ ὃ καὶ ὁμοίως ἐν πᾶσι τοῖς ζῴοις τηροῦσιν αὐτό. οὐ γὰρ τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἐν τῷ φαντασίας προσπεσούσης εἶξαί τε ἐξ ἑαυτῶν τῇ φαντασίᾳ καὶ ὁρμῆσαι ἐπὶ τὸ φανέν. p. 184, 11. εἰ δὲ τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἐστι ἐν τῇ λογικῇ συγκαταθέσει, ἥτις διὰ τοῦ βουλεύεσθαι γίνεται (ut putat Alex.), οἱ δὲ (scil. Chrys.) ἐν τῇ συγκαταθέσει τε καὶ ὁρμῇ φασιν εἶναι, ὅτι καὶ ἀλόγως γίνεται, δῆλοι δι’ ὧν λέγουσι ῥᾳθυμότερον περὶ τοῦ ἐφ’ ἡμῖν διαλαμβάνοντες etc. p. 184, 20. ἐοίκασι δέ, παραλελοιπότες τὸν λόγον ἐν τῇ ὁρμῇ τὸ ἐφ’ ἡμῖν τίθεσθαι, ὅτι μηκέτ’ ἐν τῷ βουλεύεσθαι λέγουσιν αὐτοῖς τὸ ἐφ’ ἡμῖν εἶναι προχωρεῖ τὸ σόφισμα. ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ὁρμῆς ἔχουσι λέγειν τὸ ἐπὶ τοῖς ζῴοις εἶναι τὰ γινόμενα καθ’ ὁρμήν, ὅτι μὴ οἷά τε χωρὶς ὁρμῆς τὰ δι’ αὐτῶν γινόμενα ποιεῖν, εἰ δ’ ἐν τῷ βουλεύεσθαι τὸ ἐφ’ ἡμῖν etc.
982Fr. 982 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 15, s. 185, 7 Bruns. "Aynı şartlar varken biri bazen böyle bazen başka türlü davranırsa sebepsiz bir hareket getirilmiş olur" sözüne dayanıp, bu yüzden insanın yapacağı şeyin karşıtını yapamayacağını söylemek de belki gözden kaçırılan şeylerdendir.
Alexander Aphrod. de fato cp. 15 p. 185, 7 Bruns. τὸ δ’ ἐποχουμένους τῷ εἰ δὴ τῶν αὐτῶν περιεστώτων ὁτὲ μὲν οὕτως ὁτὲ δὲ ἄλλως ἐνεργήσει τις, ἀναίτιον κίνησιν εἰσάγεσθαι διὰ τοῦτο λέγειν μὴ δύνασθαι οὗ πράξει τις πρᾶξαι τὸ ἀντικείμενον, μήποτε καὶ αὐτὸ τῶν - παρορωμένων.
983Fr. 983 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 15, s. 186, 3 Bruns. Düşünüp taşınanların da görünene onay verdiğini ve bu yüzden onların da öbür canlılar gibi tasavvura uyduğunu söylemek doğru değildir.
Alexander Aphrod. de fato cp. 15 p. 186, 3 Bruns. τὸ δὲ λέγειν καὶ τοὺς βουλευσαμένους τῷ φαινομένῳ συγκατατίθεσθαι καὶ διὰ τοῦτο καὶ τῇ φαντασίᾳ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἕπεσθαι, οὐκ ἀληθές.
984Fr. 984 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 26, s. 196, 13 Bruns. Bize bağlı olanın insanların ortak ön kavrayışının inandığı türden bir şey olmasına karşı ileri sürdükleri güçlükleri dile getirmek akla aykırı değildir; ama bu güçlüklere sanki üzerinde uzlaşılmış şeylermiş gibi dayanıp kendi aleyhlerine olan güçlüklere omuz vermek nasıl büsbütün akla aykırı olmaz? 21. Belki bizim de onların ileri sürdüğü güçlüklerden en çok güvendiklerini ele alıp incelememiz kötü olmaz … Ortaya koydukları güçlüklerden biri şudur: "Bize bağlı olanlar karşıtlarını da yapabildiğimiz şeylerse ve övgüler ile yergiler, teşvikler ile caydırmalar, cezalar ile ödüller böyle şeyler için verilirse, phronēsis sahibi olmak ve aretēlere sahip bulunmak onlara sahip olanlara bağlı olmayacaktır; çünkü onlar artık aretēlerin karşıtı olan kötülükleri kabul edemezler. Aynı biçimde kötülükler de kötülere bağlı değildir; çünkü artık kötü olmamak da onlara bağlı değildir. Ama aretēlerin ve kötülüklerin bize bağlı olmadığını, övgülerin ve yergilerin de bunlar için verilmediğini söylemek saçmadır; demek ki bize bağlı olan böyle bir şey değildir."
Alexander Aphrod. de fato cp. 26 p. 196, 13 Bruns. ἅ δὲ ἀποροῦσιν πρὸς τὸ εἶναι τοιοῦτον τὸ ἐφ' ἡμῖν, ὁποῖον ἡ κοινὴ πρόληψις τῶν ἀνθρώπων πεπίστευκεν, ἀπορεῖν μὲν οὐκ ἄλογον, τὸ δὲ τοῖς ἀπορουμένοις ἐποχουμένους ὡς ὁμολογουμένοις - συναγωνίζεσθαι τοῖς ἀπορουμένοις καθ’ αὑτῶν, πῶς οὐ παντάπασιν ἄλογον; 21. οὐ χεῖρον δὲ ἴσως καὶ ἡμᾶς τῶν ἀπορουμένων ὑφ' αὐτῶν, οἷς μάλιστα θαῤῥοῦσιν, ταῦτα προχειρισαμένους ἐξετάσαι. - ἔστι δή τι τῶν ἀπορουμένων ὑπ' αὐτῶν καὶ τοιοῦτον· Εἰ, φασίν, ταῦτά ἐστιν ἐφ’ ἡμῖν, ὧν καὶ τὰ ἀντικείμενα δυνάμεθα, καὶ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις οἵ τε ἔπαινοι καὶ οἱ ψόγοι προτροπαί τε καὶ άποτροπαὶ κολάσεις τε καὶ τιμαί, οὐκ ἔσται τὸ φρονίμοις εἰναι καὶ τὸ ἀρετὰς ἔχειν ἐπί τοῖς ἔχουσιν, ὅτι μηκέτ’ εἰσὶν τῶν ἀντικειμένων κακιῶν ταῖς ἀρεταῖς δεκτικοί, ὁμοίως δὲ οὐδὲ αἱ κακίαι ἐπὶ τοῖς κακοῖς· οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τούτοις τὸ μηκέτ’ εἴναι κακοῖς· ἀλλὰ μὴν ἄτοπον τὸ μὴ λέγειν τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας ἐφ' ἡμῖν μηδὲ τοὺς ἐπαίνους καὶ τοὺς ψόγους ἐπὶ τούτων γίνεσθαι· οὐκ ἄρα τὸ ἐφ’ ἡμῖν τοιοῦτον.
985Fr. 985 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 32, s. 204, 12 Bruns. Tanrılara ise böyle (phronēsis sahibi) olmak artık bağlı olmaz — bu da onların ortaya koyduğu güçlüklerden biriydi —, çünkü böyle olmak onların tabiatında vardır; böyle var olan hiçbir şey ise ona sahip olana bağlı değildir.
Alexander Aphrod. de fato cp. 32 p. 204, 12 Bruns. ἐπὶ δὲ τοῖς θεοῖς οὐκέτ’ ἂν ⟨εἴη⟩ τὸ εἶναι τοιούτοις (scil. φρονίμοις), ὅπερ ἦν καὶ αὐτὸ ἐν τοῖς ὑπ’ αὐτῶν ἀπορουμένοις, ὅτι πάρεστιν αὐτῶν ἐν τῇ φύσει ⟨τὸ⟩ τοιοῦτον· οὐδὲν δὲ τῶν οὕτως ὑπαρχόντων ἐπ’ αὐτῷ
986Fr. 986 Kaynak: Plotinos, Enneadlar III 1, 7. Geriye, her şeyi birbirine ören ve adeta birbirine bağlayan, her birinde nasıl olacağını ardından getiren, tek bir ilke koyup her şeyin ondan tohumsal logoslara göre tamamlandığını söyleyen görüşe bakmak kalıyor. Bu kanaat, bizim ve her şeyin her durumunun ve hareketinin bütünün psykhēsinden geldiğini söyleyen kanaate yakındır; gerçi bu görüş bize ve her birine kendiliğimizden bir şey yapma payı bağışlamak ister. Bu görüş her şeyin mutlak zorunluluğunu içerir: bütün sebepler hesaba katılınca hiçbir şeyin olmaması mümkün değildir; çünkü her şey kaderin içine alınmışsa, onu engelleyecek ya da başka türlü olmasını sağlayacak hiçbir şey kalmaz. Bu sebepler tek bir ilkeden yola çıkmış böyle şeyler olunca, bize onlar nereye iterse oraya sürüklenmekten başka bir şey bırakmayacaklardır; çünkü tasavvurlar önceki olanlara, dürtüler de bu tasavvurlara göre olacaktır; bize bağlı olan da yalnız bir addan ibaret kalacaktır. Dürtülenenin biz olmamız bir şey katmaz; çünkü dürtü o sebeplere göre doğar vb.
Plotinus Ennead. III lib. I 7 (Vol. I p. 168 Mü.). λοιπὸν δὲ ἰδεῖν τὴν ἐπιπλέκουσαν καὶ οἷον συνείρουσαν ἀλλήλοις πάντα καὶ τό πως ἐφ’ ἑκάστου ἐπιφέρουσαν, ἀρχὴν τιθεμένην μίαν, ἀφ’ ἧς πάντα κατὰ λόγους σπερματικοὺς περαίνεται. ἔστι μὲν οὖν καὶ αὕτη ἡ δόξα ἐγγὺς ἐκείνης τῆς πᾶσαν καὶ σχέσιν καὶ κίνησιν ἡμετέραν τε καὶ πᾶσαν ἐκ τῆς τῶν ὅλων ψυχῆς ἥκειν λεγούσης, εἰ καὶ βούλεταί τι ἡμῖν καὶ ἑκάστοις χαρίζεσθαι εἰς τὸ παρ’ ἡμῶν ποιεῖν τι. ἔχει μὲν οὖν τὴν πάντως πάντων ἀνάγκην· καὶ πάντων εἰλημμένων τῶν αἰτίων οὐκ ἔστιν ἕκαστον μὴ οὐ γίγνεσθαι· οὐδὲν γὰρ ἔτι τὸ κωλῦσον ἢ ἄλλως γενέσθαι ποιῆσον, εἰ πάντα εἴληπται ἐν τῇ εἱμαρμένῃ. τοιαῦτα δὲ ὄντα, ὡς ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς ὡρμημένα, ἡμῖν οὐδὲν καταλείψει ἢ φέρεσθαι, ὅπῃ ἂν ἐκεῖνα ὠθῇ· αἵ τε γὰρ φαντασίαι τοῖς προηγησαμένοις, αἵ τε ὁρμαὶ κατὰ ταύτας ἔσονται· ὄνομά τε μόνον τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἔσται. οὐ γὰρ ὅτι [μόνον] ὁρμῶμεν ἡμεῖς, ταύτῃ τι πλέον ἔσται, τῆς ὁρμῆς κατ’ ἐκεῖνα γεννωμένης etc.
988Fr. 988 Kaynak: Origenes, İlkeler Üzerine III, s. 108 Delarue. Hareket edenlerin bir kısmı hareketin sebebini kendi içinde taşır, öbürleri yalnız dışarıdan hareket ettirilir. Yalnız dışarıdan hareket ettirilenler taşınabilir şeylerdir: örneğin odunlar, taşlar ve yalnız bir meleke tarafından bir arada tutulan bütün madde. Cisimlerin akışına hareket demek şimdilik konunun dışında kalsın, çünkü önümüzdeki konu için buna ihtiyaç yok. Hareketin sebebini kendi içinde taşıyanlar ise canlılar, bitkiler ve kısacası bir tabiat ya da bir psykhē tarafından bir arada tutulan her şeydir; madenlerin de bunlardan olduğunu söylerler. Bunlara ek olarak ateş de kendi kendini hareket ettirir, belki pınarlar da. Hareket etmenin sebebini kendi içinde taşıyanların bir kısmının "kendi içinden", bir kısmının "kendi kendinden" hareket ettiğini söylerler: cansızlar kendi içinden, canlılar kendi kendinden hareket eder. Canlılar kendi kendinden hareket eder, çünkü içlerinde dürtüyü çağıran bir tasavvur oluşur. Bazı canlılarda da dürtüyü çağıran tasavvurlar oluşur, tasavvur eden bir tabiat dürtüyü düzenli biçimde harekete geçirir; örneğin örümcekte ağ örme tasavvuru oluşur ve onu ağ örmeye yönelik bir dürtü izler — onun tasavvur eden tabiatı onu düzenli biçimde buna çağırır ve bu canlıya tasavvur eden tabiatının ötesinde başka hiçbir şey emanet edilmemiştir —; arıda da balmumu işlemeye yönelik bir dürtü. Akıllı canlı ise tasavvur eden tabiatına ek olarak tasavvurları ayırt eden, bazılarını reddedip bazılarını kabul eden logosa da sahiptir; canlı böylece bu tasavvurlara göre yönlendirilir. Bu yüzden logosun tabiatında güzeli ve çirkini görmeye yarayan çıkış noktaları bulunduğundan, onları izleyerek güzeli ve çirkini görür, güzeli seçer, çirkinden kaçınırız; kendimizi güzelin yapılmasına verdiğimizde övgüye, zıddını yaptığımızda yergiye layık oluruz. Bununla birlikte şunu da bilmek gerekir: her şeyde düzenli işleyen tabiatın ötesinde bir şey canlılarda da bir ölçüde, kiminde daha çok kiminde daha az bulunur; öyle ki, böyle demek caizse, iz süren köpeklerin ve savaş atlarının yaptığı iş akla yakın bir şeydir. Dışarıdan bir şeyin başımıza gelip bizde şu ya da bu tasavvuru uyandırması, herkesin kabul ettiği gibi, bize bağlı olanlardan değildir; ama olanı şöyle ya da başka türlü kullanmaya karar vermek, içimizdeki logostan başkasının işi değildir. Logos ya bizi güzele ve uygun düşene çağıran çıkış noktalarına göre davranır ya da bizi zıt yöne saptırır. Ama biri dışarıdaki şeyin öyle olduğunu, öyle bir şey ortaya çıkınca ona karşı koymanın imkânsız olduğunu söylerse, kendi hâllerine ve kıpırtılarına dikkat etsin: bu inandırıcı görünüşler yüzünden bir hoşnutluk, bir onay ve yöneten kısımda bir şeye doğru bir eğilim oluşmuyor mu? Örneğin kendine hâkim olmaya ve cinsel birleşmelerden uzak durmaya karar vermiş birine görünen ve onu niyetine aykırı bir şey yapmaya çağıran kadın, onun niyetini bozmasının tek başına yeterli sebebi olmaz. Çünkü o adam gıdıklanmadan ve hazzın yumuşaklığından hoşlanıp ona karşı koymayı dilemediği, verdiği kararı da onaylamadığı için ölçüsüzce davranır. Başka biri ise tam tersine, aynı şeyler başına geldiğinde, daha çok öğrenim görmüş ve kendini eğitmiş olduğundan, gıdıklanmalar ve uyarılmalar onda da olur; ama logos daha çok güçlenmiş, alıştırmayla beslenmiş ve güzele yönelik öğretilerle sağlamlaşmış ya da sağlamlaşmaya yaklaşmış olduğundan, uyarılmaları geri iter ve arzuyu gevşetir.
Origenes de principiis lib. III p. 108 ed. Delarue. Τῶν κινουμένων τὰ μέν τινα ἐν ἑαυτοῖς ἔχει τὴν τῆς κινήσεως αἰτίαν, ἕτερα δὲ ἔξωθεν μόνον κινεῖται. ἔξωθεν οὖν μόνον κινεῖται τὰ φορητά, οἷον ξύλα καὶ λίθοι καὶ πᾶσα ἡ ὑπὸ ἕξεως μόνης συνεχομένη ὕλη. ὑπεξῃρήσθω δὲ νῦν τοῦ λόγου τὸ κίνησιν λέγειν τὴν ῥύσιν τῶν σωμάτων, ἐπεὶ μὴ χρεία τούτου πρὸς τὸ προκείμενον. ἐν ἑαυτοῖς δὲ ἔχει τὴν αἰτίαν τοῦ κινεῖσθαι ζῷα καὶ φυτὰ καὶ ἁπαξαπλῶς ὅσα ὑπὸ φύσεως καὶ ψυχῆς συνέχεται, ἐξ ὧν φασιν εἶναι καὶ τὰ μέταλλα. πρὸς δὲ τούτοις καὶ τὸ πῦρ αὐτοκίνητόν ἐστι, τάχα δὲ καὶ αἱ πηγαί. τῶν δὲ ἐν ἑαυτοῖς τοῦ κινεῖσθαι τὴν αἰτίαν ἐχόντων τὰ μέν φασιν ἐξ ἑαυτῶν κινεῖσθαι τὰ δὲ ἀφ’ ἑαυτῶν, ἐξ ἑαυτῶν μὲν τὰ ἄψυχα, ἀφ’ ἑαυτῶν δὲ τὰ ἔμψυχα· ἀφ’ ἑαυτῶν γὰρ κινεῖται τὰ ἔμψυχα φαντασίας ἐγγινομένης ὁρμὴν προκαλουμένης· καὶ πάλιν ἔν τισι τῶν ζῴων φαντασίαι γίνονται ὁρμὴν προκαλούμεναι, φύσεως φανταστικῆς τεταγμένως κινούσης τὴν ὁρμήν, ὡς ἐν τῷ ἀράχνῃ φαντασία τοῦ ὑφαίνειν γίνεται, καὶ ὁρμὴ ἀκολουθεῖ ἐπὶ τὸ ὑφαίνειν, - τῆς φανταστικῆς αὐτοῦ φύσεως τεταγμένως ἐπὶ τοῦτο αὐτὸν προκαλουμένης καὶ οὐδενὸς ἄλλου μετὰ τὴν φανταστικὴν αὐτοῦ φύσιν πεπιστευμένου τοῦ ζῴου - καὶ ἐν τῇ μελίσσῃ ἐπὶ τὸ κηροπλαστεῖν. Τὸ μέντοι λογικὸν ζῷον καὶ λόγον ἔχει πρὸς τῇ φανταστικῇ φύσει τὸν κρίνοντα τὰς φαντασίας, καὶ τινὰς μὲν ἀποδοκιμάζοντα, τινὰς δὲ παραδεχόμενον, ἵνα ἄγηται τὸ ζῷον κατ’ αὐτάς. ὅθεν ἐπεὶ ἐν τῇ φύσει τοῦ λόγου εἰσὶν ἀφορμαὶ τοῦ θεωρῆσαι τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρόν, αἷς ἑπόμενοι θεωρήσαντες τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρόν, αἱρούμεθα μὲν τὸ καλόν, ἐκκλίνομεν δὲ τὸ αἰσχρόν· ἐπαινετοὶ μέν ἐσμεν ἐπιδόντες ἑαυτοὺς τῇ πράξει τοῦ καλοῦ, ψεκτοὶ δὲ κατὰ τὸ ἐναντίον. οὐκ ἀγνοητέον μέντοι γε ὅτι τὸ πλέον τῆς εἰς πάντα τεταγμένης φύσεως ποσῶς ἐστιν ἐν τοῖς ζῴοις, ἐπὶ πλέον δὲ ἢ ἐπὶ τὸ ἔλαττον, ὥστε ἐγγύς που εἶναι, ἵν’ οὕτως εἴπω, τοῦ λογικοῦ τὸ ἐν τοῖς ἰχνευταῖς κυσὶν ἔργον καὶ ἐν τοῖς πολεμικοῖς ἵπποις. τὸ μὲν οὖν ὑποπεσεῖν τόδε τι τῶν ἔξωθεν φαντασίαν ἡμῖν κινοῦν τοιάνδε ἢ τοιάνδε, ὁμολογουμένως οὐκ ἔστι τῶν ἐφ’ ἡμῖν· τὸ δὲ κρῖναι οὑτωσὶ χρήσασθαι τῷ γενομένῳ ἢ ἑτέρως οὐκ ἄλλου τινὸς ἔργον ἢ τοῦ ἐν ἡμῖν λόγου ἐστίν, ἤτοι παρὰ τὰς ἀφορμὰς ἐνεργοῦντος [ἡμᾶς πρὸς] τὰς ἐπὶ τὸ καλὸν προ[σ]καλουμένας καὶ τὸ καθῆκον [ὁρμάς] ἢ ἐπὶ τὸ ἐναντίον ἐκτρέποντος. Εἰ δέ τις αὐτὸ τὸ ἔξωθεν λέγει εἶναι τοιόνδε, ὥστε ἀδυνάτως ἔχειν ἀντιβλέψαι αὐτῷ τοιῷδε γενομένῳ, οὗτος ἐπιστησάτω τοῖς ἰδίοις πάθεσι καὶ κινήμασιν, εἰ μὴ εὐδόκησις γίνεται καὶ συγκατάθεσις καὶ ῥοπὴ τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐπὶ τόδε τι διὰ τάσδε τὰς πιθανότητας. οὐ γάρ, φέρ’ εἰπεῖν, ἡ γυνὴ τῷ κρίναντι ἐγκρατεύεσθαι καὶ ἀνέχειν ἑαυτὸν ἀπὸ μίξεων ἐπιφανεῖσα καὶ προκαλεσαμένη ἐπὶ τὸ ποιῆσαί τι παρὰ πρόθεσιν αὐτοτελὴς αἰτία γίνεται τοῦ τὴν πρόθεσιν ἀθετῆσαι. πάντως γὰρ εὐδοκήσας τῷ γαργαλισμῷ καὶ τῷ λείῳ τῆς ἡδονῆς, ἀντιβλέψαι αὐτῷ μὴ βεβουλημένος μηδὲ τὸ κεκριμένον κυρῶσαι, πράττει τὸ ἀκόλαστον. ὁ δέ τις ἔμπαλιν, τῶν αὐτῶν συμβεβηκότων αὐτῷ πλείονα μαθήματα ἀνειληφότι καὶ ἠσκηκότι, οἱ μὲν γαργαλισμοὶ καὶ οἱ ἐρεθισμοὶ συμβαίνουσιν· ὁ λόγος δὲ ἄτε ἐπὶ πλεῖον ἰσχυροποιηθεὶς καὶ τραφεὶς τῇ μελέτῃ καὶ βεβαιωθεὶς τοῖς δόγμασι πρὸς τὸ καλὸν ἢ ἐγγύς γε τοῦ βεβαιωθῆναι γεγενημένος, ἀνακρούει τοὺς ἐρεθισμοὺς καὶ ὑπεκλύει τὴν ἐπιθυμίαν.
989Fr. 989 Kaynak: Origenes, Dua Üzerine 6, c. II s. 311, 16 Koetschau. Hareket eden şeylerin bir kısmının hareket ettiricisi dışarıdadır; cansızlar ve yalnız bir meleke tarafından bir arada tutulanlar böyledir. Tabiat ve psykhē tarafından hareket ettirilenler de bazen bu nitelikleriyle değil, yalnız bir meleke tarafından bir arada tutulanlar gibi hareket eder. Çünkü ocaktan kesilip çıkarılmış taşlar ve büyüme gücünü yitirmiş ağaçlar yalnız bir meleke tarafından bir arada tutulduklarından hareket ettiricileri dışarıdadır. Canlıların bedenleri ve dikilmiş şeylerin taşınabilir olanları da biri onları yerinden oynattığında canlı ve bitki olarak değil, büyüme gücünü yitirmiş taşlar ve odunlar gibi yer değiştirir; kendi başlarına çürüseler bile, bütün cisimler akıcı olduğundan, çürüyen şeylerin çürümedeki hareketi bu akışın bir yan sonucudur. Bunlardan sonra ikinci sırada hareket edenler, içlerinde bulunan bir tabiat ya da psykhē tarafından hareket ettirilenlerdir; kelimeleri daha asıl anlamlarıyla kullananlar bunların "kendi içinden" hareket ettiğini söyler. Üçüncü hareket canlılardaki harekettir; buna "kendi kendinden hareket" denir. Bence akıllı varlıkların hareketi de "kendi aracılığıyla" harekettir. Canlıdan kendi kendinden hareketi kaldırırsak, artık canlı olduğu bile düşünülemez; ya yalnız tabiat tarafından hareket ettirilen bir bitkiye ya da dışarıdan biri tarafından taşınan bir taşa benzer. Bir şey kendi hareketinin farkındaysa — buna "kendi aracılığıyla hareket etmek" dedik — onun akıllı olması zorunludur. Öyleyse hiçbir şeyin bize bağlı olmamasını isteyenler zorunlu olarak son derece budalaca bir şeyi kabul edeceklerdir: önce canlı olmadığımızı, sonra akıllı da olmadığımızı; tersine, kendimiz hiçbir biçimde hareket etmeden, dışarıdan bir hareket ettiricinin etkisiyle, yaptığımızı sandığımız şeyleri onun yaptırdığını söylememiz gerekirdi. Üstelik insan kendi hâllerine dikkat edip baksın: utanmazca konuşmadıkça, isteyenin, yiyenin, yürüyenin kendisi olmadığını, öğretilerden şunu ya da bunu onaylayıp kabul edenin, başkalarını yanlış diye reddedenin kendisi olmadığını söyleyebilir mi? Nasıl ki bazı öğretilere, biri onları on binlerce kez ustaca laflarla ve inandırıcı argümanlarla kursa da, insanın gönülden bağlanması imkânsızsa, aynı biçimde insan işleri hakkında, bize bağlı olan hiçbir biçimde korunmuyormuş gibi bir tutum takınmak da imkânsızdır. Kim hiçbir şeyin kavranamayacağına gerçekten inanır ya da her şey hakkında yargısını askıya alıyormuş gibi yaşar? Hizmetkârının kusur ettiği tasavvurunu edinince kim onu azarlamaz? Anne babasına karşı uygun düşeni yerine getirmeyen oğlunu kim suçlamaz? Zina etmiş kadını utanç verici bir şey yaptı diye kim kınamaz, yermez? Çünkü biri on binlerce kez ustaca laf etse de hakikat insanı dürtülenmeye, övmeye ve yermeye zorlar ve mecbur eder; sanki bize bağlı olan korunuyor, övülen ya da yerilen de bizden kaynaklanıyormuş gibi. Bize bağlı olan korunuyorsa — ki onun aretēye ya da kötülüğe, uygun düşene ya da uygun düşmeyene doğru sayısız eğilimi vardır — onun da, öbür şeylerle birlikte, olmadan önce, dünyanın yaratılışından ve temelinin atılışından beri nasıl olacağı Tanrı tarafından bilinmiştir. Tanrı'nın önceden düzenlediği her şeyde, bize bağlı olan her işe dair gördüklerine uygun olarak, bize bağlı her kıpırtı için, değerine göre, inayetten karşısına çıkacak olan ve gelecek olanların dizisine göre başına gelecek olan da önceden düzenlenmiştir; ama Tanrı'nın önceden bilmesi, olacak olan ve bize bağlı olandan dürtümüze göre gerçekleşecek her şeyin sebebi olmaz. Çünkü Tanrı'nın gelecekleri bilmediğini varsaysak bile, bu yüzden şunları yapacak ve şunları isteyecek olmamızı yitirmeyiz; önceden bilmeden doğan fazla şey şudur: her birimizin bize bağlı olanı, dünyanın düzeni için yararlı olacak biçimde bütünün yönetiminde bir yere konur. c. II s. 314, 4 Koetschau. Biri, gelecekleri önceden bilen Tanrı'nın yanılamayacağı için işlerin zorunluluğa bağlanacağını düşünüp kaygılanırsa, böyle birine şöyle denmelidir: Tanrı'nın kesin olarak bildiği şey tam da şudur: şu insanın iyi olanı kesin ve sağlam biçimde dilemeyeceği ya da kötü olanı, kendisine yararlı olana doğru hiçbir değişikliği kabul etmeyecek kadar isteyeceği.
Origenes de oratione 6 Vol. II p. 311, 16 Kö. (p. 206 ed. Delarue). Τῶν κινουμένων τὰ μέν τινα τὸ κινοῦν ἔξωθεν ἔχει, ὥσπερ τὰ ἄψυχα καὶ ὑπὸ ἕξεως μόνης συνεχόμενα· καὶ τὰ ὑπὸ φύσεως καὶ ψυχῆς κινούμενα οὐχ ᾗ τοιαῦτα ἔσθ’ ὅτε κινούμενα, ἀλλ’ ὁμοίως τοῖς ὑπὸ ἕξεως μόνης συνεχομένοις. Λίθοι γὰρ καὶ ξύλα τὰ ἐκκοπέντα τοῦ μετάλλου ἢ τὸ φύειν ἀπολωλεκότα, ὑπὸ ἕξεως μόνης συνεχόμενα, τὸ κινοῦν ἔξωθεν ἔχει. ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν ζῴων σώματα καὶ τὰ φορητὰ τῶν πεφυτευμένων ὑπό τινος μετατιθέμενα, οὐχ ἡ ζῷα καὶ φυτὰ μετατίθεται, ἀλλ’ ὁμοίως λίθοις καὶ ξύλοις τοῖς τὸ φύειν ἀπολωλεκόσι· κἂν φθίνῃ δὲ καθ’ αὑτά, τῷ ῥευστὰ εἶναι πάντα τὰ σώματα φθίνοντα παρακολουθητικὴν ἔχει τὴν ἐν τῷ φθίνειν κίνησιν. - δεύτερα δὲ παρὰ ταῦτά ἐστι κινούμενα τὰ ὑπὸ τῆς ἐνυπαρχούσης φύσεως ἢ ψυχῆς κινούμενα, ἃ καὶ ἐξ αὐτῶν κινεῖσθαι λέγεται παρὰ τοῖς κυριώτερον χρωμένοις τοῖς ὀνόμασι. τρίτη δέ ἐστι κίνησις ἡ ἐν τοῖς ζᾠοις, ἥτις ὀνομάζεται ἡ ἀφ’ αὑτοῦ κίνησις. οἶμαι δὲ ὅτι ἡ τῶν λογικῶν κίνησις δι’ αὑτῶν ἐστι κίνησις. ἐὰν δὲ περιέλωμεν ἀπὸ τοῦ ζῴου τὴν ἀπ’ αὐτοῦ κίνησιν, οὐδὲ ζῷον ἔτι ὂν ὑπονοηθῆναι δύναται, ἀλλὰ ἔσται ὅμοιον ἤτοι φυτῷ ὑπὸ φύσεως μόνης κινουμένῳ, ἢ λίθῳ ὑπό τινος ἔξωθεν φερομένῳ. ἐὰν δὲ παρακολουθῇ τι τῇ ἰδίᾳ κινήσει, ἐπεὶ τοῦτο δι’ αὐτοῦ κινεῖσθαι ὠνομάσαμεν, ἀνάγκη τοῦτο εἶναι λογικόν. - Οἱ τοίνυν θέλοντες μηδὲν εἶναι ἐφ’ ἡμῖν, ἀναγκαίως ἠλιθιώτατόν τι παραδέξονται, πρῶτον μὲν ὅτι οὐκ ἐσμὲν ζῷα, δεύτερον δὲ ὅτι οὐδὲ λογικά, ἀλλ’ οἷον ὑπὸ ἔξωθεν κινοῦντος, αὐτοὶ οὐδαμῶς κινούμενοι, ποιεῖν ὑπ’ ἐκείνου λεγοίμεθ’ ⟨ἄν⟩ ἃ ποιεῖν νομιζόμεθα· ἄλλως τε καὶ τοῖς ἰδίοις πάθεσιν ἐπιστήσας τις ὁράτω, εἰ μὴ ἀναιδῶς ἐρεῖ, μὴ αὐτὸς θέλειν καὶ μὴ αὐτὸς ἐσθίειν καὶ μὴ αὐτὸς περιπατεῖν, μηδὲ αὐτὸς συγκατατίθεσθαι καὶ παραδέχεσθαι ὁποῖα δήποτε τῶν δογμάτων, μηδὲ αὐτὸς ἀνανεύειν πρὸς ἕτερα ὡς ψευδῆ. - Ὥσπερ οὖν πρός τινα δόγματα ἀμήχανον διατεθῆναι ἄνθρωπον, κἂν μυριάκις αὐτὰ κατασκευάζῃ εὑρεσιλογῶν καὶ πιθανοῖς λόγοις χρώμενος οὕτως ἀδύνατον διατεθεῖσθαί τινα περὶ τῶν ἀνθρωπίνων ὡς μηδαμῶς τοῦ ἐφ’ ἡμῖν σῳζομένου. τίς γὰρ διάκειται περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι καταληπτὸν ἢ οὕτως βιοῖ ὡς ἐπέχων περὶ παντὸς οὑτινοσοῦν; τίς δὲ οὐκ ἐπιπλήττει, φαντασίαν ἁμαρτήσαντος οἰκέτου λαβών, τῷ θεράποντι; καὶ τίς ἐστιν ὃς μὴ αἰτιᾶται υἱὸν τὸ πρὸς γονεῖς καθῆκον μὴ ἀποδιδόντα; ἢ μὴ μέμφεται καὶ ψέγει ὡς αἰσχρὸν πεποιηκυῖαν τὴν μεμοιχευμένην; βιάζεται γὰρ ἡ ἀλήθεια καὶ ἀναγκάζει, κἂν μυριάκις τις εὑρεσιλογῇ, ὁρμᾶν καὶ ἐπαινεῖν καὶ ψέγειν, ὡς τηρουμένου τοῦ ἐφ’ ἡμῖν καὶ τούτου ἐπαινετοῦ ἢ ψεκτοῦ γινομένου παρʹ ἡμᾶς.- Εἰ δὴ τὸ ἐφ’ ἡμῖν σῴζεται, μυρίας ὅσας ἀπονεύσεις ἔχον πρὸς ἀρετὴν ἢ κακίαν, καὶ πάλιν πρὸς τὸ καθῆκον ἢ πρὸς τὸ παρὰ τὸ καθῆκον, ἀναγκαίως τοῦτο μετὰ τῶν λοιπῶν, πρὶν γένηται, τῷ θεῷ ἔγνωσται ἀπὸ κτίσεως καὶ καταβολῆς κόσμου, ὁποῖον ἔσται· καὶ ἐν πᾶσιν οἷς προδιατάσσεται ὁ θεός, ἀκολούθως οἷς ἑώρακε περὶ ἑκάστου ἔργου τῶν ἐφ’ ἡμῖν, προδιατέτακται κατ’ ἀξίαν ἑκάστῳ κινήματι τῶν ἐφ’ ἡμῖν τὸ καὶ ἀπὸ τῆς προνοίας αὐτῷ ἀπαντησόμενον, ἔτι δὲ καὶ κατὰ τὸν εἱρμὸν τῶν ἐσομένων συμβησόμενον, οὐχὶ τῆς προγνώσεως τοῦ θεοῦ αἰτίας γινομένης τοῖς ἐσομένοις πᾶσι καὶ ἐκ τοῦ ἐφ’ ἡμῖν κατὰ τὴν ὁρμὴν ἡμῶν ἐνεργηθησομένοις. εἰ γὰρ καὶ καθ’ ὑπόθεσιν μὴ γινώσκοι ὁ θεὸς τὰ ἐσόμενα, οὐ παρὰ τοῦτο ἀπολοῦμεν τὸ τάδε τινὰ ἐνεργήσειν καὶ τάδε θελήσειν· πλέον δὲ ἀπὸ τῆς προγνώσεως γίνεται τὸ κατάταξιν λαμβάνειν εἰς τὴν τοῦ παντὸς διοίκησιν, χρειώδη τῇ τοῦ κόσμου καταστάσει, τὸ ἑκάστου ἐφ’ ἡμῖν. Vol. II p. 314, 4 Kö. (p. 208 Del.). ἐὰν δέ τις ταράττηται διὰ τὸ μὴ οὐ ψεύσασθαι τὸν θεὸν τὰ μέλλοντα προεγνωκότα, ὡς τῶν πραγμάτων κατηναγκασμένων, λεκτέον πρὸς τὸν τοιοῦτον, ὅτι αὐτὸ τοῦτο ἔγνωσται τῷ θεῷ ἀραρότως, τὸ μὴ ἀραρότως τόνδε τινὰ τὸν ἄνθρωπον καὶ βεβαίως βούλεσθαι τὰ κρείττονα ἢ οὕτω θελήσειν τὰ χείρονα, ὥστε ἀνεπίδεκτον αὐτὸν ἔσεσθαι μεταβολῆς τῆς ἐπὶ τὰ συμφέροντα.
990Fr. 990 Kaynak: Origenes, İlkeler Üzerine III, s. 110 Delarue. Bunlar bizde böyle olurken dış şeyleri suçlamak ve kendimizi, onları hareket ettiren dış şeylerce sürüklenen odunlara ve taşlara benzetip suçtan aklamak doğru da değildir, insaflı da değildir; böyle bir söz, kendi iradesiyle olma kavramını sahteleştirmek isteyen birinin sözüdür. Ona kendi iradesiyle olmanın ne olduğunu sorsak, şöyle derdi: "Ben şunu yapmaya niyet ettiğimde, dış şeylerden hiçbiri beni zıddına çağırmasaydı." Öte yandan yalnızca yaradılışı suçlamak da apaçık olana aykırıdır; çünkü eğitici söz en ölçüsüzleri ve en vahşileri, teşvike uyarlarsa, ele alır ve değiştirir; öyle ki dönüş ve iyiye doğru değişme çok büyük olur: çoğu kez en ölçüsüzler, önceden tabiatça böyle görünmeyenlerden daha iyi olur; en vahşiler de o kadar yumuşar ki hiçbir zaman bu kadar vahşileşmemiş olanlar, yumuşaklığa dönen bu kişiyle kıyaslanınca vahşi görünür. Başkalarını da görüyoruz: son derece ağırbaşlı ve saygın oldukları hâlde, bir sapma yüzünden daha kötü uğraşlara kayıp ağırbaşlılıktan ve saygınlıktan düşüyor, ölçüsüzlüğe dönüyorlar; bu ölçüsüzlük çoğu zaman ömrün ortasında başlıyor, gençliğin tabiatça oynak olan çağı geçtikten sonra düzensizliğe düşüyorlar. Demek ki argüman şunu gösterir: dış şeyler bize bağlı değildir; ama şu ya da bu dış şeye nasıl karşılık vermek gerektiğinin hâkimi ve sınayıcısı olarak logosu yanımıza alıp onları şöyle ya da tam tersi biçimde kullanmak bizim işimizdir.
Origenes de principiis lib. III p. 110 ed. Delarue. Τὸ δὲ τούτων οὕτως ἡμῖν γινομένων ⟨τὰ⟩ ἔξωθεν αἰτιᾶσθαι καὶ ἑαυτοὺς ἀπολύειν ἐγκλήματος, ὁμοίους ἑαυτοὺς ἀποφαινομένους ξύλοις καὶ λίθοις ἑλκυσθεῖσιν ὑπὸ τῶν ἔξωθεν αὐτὰ κινησάντων, οὐκ ἀληθὲς οὐδὲ εὔγνωμον, βουλομένου τε λόγος ἐστὶν ὁ τοιοῦτος τὴν ἔννοιαν τοῦ αὐτεξουσίου παραχαράττειν. εἰ γὰρ πυθοίμεθα αὐτοῦ τί ἦν τὸ αὐτεξούσιον, λέγοι ἂν ὅτι εἰ μηδὲν τῶν ἔξωθεν ἀπήντα, ἐμοῦ τόδε τι προθεμένου, τὸ ἐπὶ τὸ ἐναντίον προκαλούμενον. - πάλιν τε αὖ ψιλὴν τὴν κατασκευὴν αἰτιᾶσθαι, παρὰ τὸ ἐναργές ἐστι, λόγου παιδευτικοῦ τοὺς ἀκρατεστέρους καὶ τοὺς ἀγριωτάτους παραλαμβάνοντος, εἰ τῇ προτροπῇ παρακολουθήσαιεν, καὶ μεταβάλλοντος, ὥστε παρὰ πολὺ γεγονέναι τὴν τροπὴν καὶ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολήν, πολλάκις τῶν ἀκολαστοτάτων βελτιόνων γενομένων παρὰ τοὺς τῇ φύσει πρότερον οὐ δοκοῦντας εἶναι τοιούτους, καὶ τῶν ἀγριωτάτων εἰς τοσοῦτον ἡμερότητος μεταβαλλόντων, ὥστε τοὺς μηδὲ πώποτε οὕτως ἀγριωθέντας ἀγρίους εἶναι δοκεῖν συγκρίσει τοῦδέ τινος μεταβεβληκότος ἐπὶ τὸ ἥμερον. ὁρῶμέν τε ἑτέρους εὐσταθεστάτους καὶ σεμνοτάτους ἐκ διαστροφῆς ἐπὶ τὰς χείρους διατριβὰς ἐκκρουομένους τοῦ σεμνοῦ καὶ εὐσταθοῦς, ὥστε εἰς ἀκολασίαν αὐτοὺς μεταβαλεῖν, πολλάκις ἀρχομένης τῆς ἀκολασίας μεσούσης τῆς ἡλικίας, καὶ ἐμπίπτοντας εἰς ἀταξίαν μετὰ τὸ παρεληλυθέναι τὸ τῆς νεότητος ὅσον ἐπὶ τῇ φύσει ἄστατον. οὐκοῦν ὁ λόγος δείκνυσιν ὅτι τὰ μὲν ἔξωθεν οὐκ ἐφ’ ἡμῖν ἐστι, τὸ δὲ οὕτως ἢ ἐναντίως χρήσασθαι αὐτοῖς τὸν λόγον κριτὴν παραλαβόντα καὶ ἐξεταστὴν τοῦ πῶς δεῖ πρὸς τάδε τινὰ τῶν ἔξωθεν ἀπαντῆσαι, ἔργον ἐστὶ ἡμέτερον.
991Fr. 991 Kaynak: Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 35, s. 258. Hem bize bağlı olanın hem de kadere göre olanın korunduğunu söyleyenler — onlara göre olan şeylerin her birine kadere göre bir şey verilmiştir: suya soğutmak, her bitkiye şu tür meyve vermek, taşa aşağı doğru, ateşe yukarı doğru gitmek verildiği gibi, canlıya da onay vermek ve dürtülenmek verilmiştir; bu dürtüye dış şeylerden ve kadere göre olanlardan hiçbiri karşı çıkmadığında, yürümek tamamen bize bağlıdır ve her hâlükârda yürüyeceğiz —, bunları söyleyenler, ki Stoacılardan Khrysippos, Philopator ve daha birçok ünlü kişi onlardandır, her şeyin kadere göre olduğundan başka bir şey kanıtlamış olmazlar. Çünkü dürtülerin de bize kader tarafından verildiğini, bunların da bazen kader tarafından engellendiğini, bazen engellenmediğini söylüyorlarsa, bize bağlı görünenler de dahil her şeyin kadere göre olduğu açıktır … Kendilerinin dediği gibi, aynı sebepler varken aynı şeylerin olması kesinlikle zorunluysa ve bunlar ezelden beri böyle takdir edildiği için bazen böyle bazen başka türlü olmaları mümkün değilse, aynı sebepler varken canlının dürtüsünün de her bakımdan ve her hâlükârda böyle olması zorunludur. Biraz aşağıda: Dürtüyü, onu tabiatça taşıdığımız için bize bağlı sayıyorlarsa, ateş de tabiatça yaktığı için yakmanın ateşe bağlı olduğunu söylemeye ne engel var? Philopator da Kader Üzerine'de bir yerde bunu ima ediyor gibi görünür.
Nemesius de nat. hom. c. 35 p. 258. οἱ δὲ λέγοντες ὅτι καὶ τὸ ἐφ’ ἡμῖν καὶ τὸ καθ’ εἱμαρμένην σῴζεται (ἑκάστῳ γὰρ τῶν γινομένων δεδόσθαι τι καθ’ εἱμαρμένην, ὡς τῷ ὕδατι τὸ ψύχειν καὶ ἑκάστῳ τῶν φυτῶν τὸ τοιόνδε καρπὸν φέρειν, καὶ τῷ λίθῳ τὸ κατωφερὲς καὶ τῷ πυρὶ τὸ ἀνωφερές, οὕτω καὶ τῷ ζῴῳ τὸ συγκατατίθεσθαι καὶ ὁρμᾶν· ὅταν δὲ ταύτῃ τῇ ὁρμῇ μηδὲν ἀντιπέσῃ τῶν ἔξωθεν καὶ καθ’ εἱμαρμένην, τότε τὸ περιπατεῖν τέλεον ἐφ’ ἡμῖν εἶναι καὶ πάντως περιπατήσομεν) οἱ ταῦτα λέγοντες - εἰσὶ δὲ τῶν Στωϊκῶν Χρύσιππός τε καὶ Φιλοπάτωρ καὶ ἄλλοι πολλοὶ καὶ λαμπροί, οὐδὲν ἕτερον ἀποδεικνύουσιν ἢ πάντα καθ’ εἱμαρμένην γίνεσθαι. εἰ γὰρ καὶ τὰς ὁρμὰς παρὰ τῆς εἱμαρμένης φασὶν ἡμῖν δεδόσθαι, καὶ ταύτας ποτὲ μὲν ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης ἐμποδίζεσθαι, ποτὲ δὲ μή, δῆλον ὡς πάντα καθ’ εἱμαρμένην γίνεται καὶ τὰ δοκοῦντα ἐφ’ ἡμῖν εἶναι. — — εἰ γὰρ τῶν αὐτῶν αἰτίων περιεστηκότων, ὥς φασιν αὐτοί, πᾶσα ἀνάγκη τὰ αὐτὰ γίνεσθαι καὶ οὐχ οἷοντε ποτὲ μὲν οὕτως ποτὲ δ’ ἄλλως γενέσθαι, διὰ τὸ ἐξ αἰῶνος ἀποκεκληρῶσθαι ταῦτα, ἀνάγκη καὶ τὴν ὁρμὴν τὴν τοῦ ζῴου πάντη τε καὶ πάντως τῶν αὐτῶν αἰτίων περιεστηκότων οὕτως γενέσθαι. et paullo infra: εἰ γὰρ τὴν ὁρμὴν ἐφ’ ἡμῖν τάττουσιν, ὅτι φύσει ταύτην ἔχομεν, τί κωλύει καὶ ἐπὶ τῷ πυρὶ λέγειν εἶναι τὸ καίειν, ἐπειδὴ φύσει καίει τὸ πῦρ; ὥς που καὶ παρεμφαίνειν ἔοικεν ὁ Φιλοπάτωρ ἐν τῷ περὶ εἱμαρμένης.
992Fr. 992 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II s. 458 Potter. Onayların bize bağlı olduğunu yalnız Platoncular değil, Stoacılar da söyler. Öyleyse her kanaat, her yargı, her sanı ve her öğrenme … bir onaydır.
Clemens Al. Stromat. II p. 458 Pott. τὰς δὲ συγκαταθέσεις οὐ μόνον οἱ ἀπὸ Πλάτωνος ἀλλὰ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἐφ’ ἡμῖν εἶναι λέγουσιν· πᾶσα οὖν δόξα καὶ κρίσις καὶ ὑπόληψις καὶ μάθησις — — συγκατάθεσίς ἐστιν.
993Fr. 993 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 47, s. 1056e. Bunlar bir yana, tasavvurlar kadere göre olmuyorsa, kader onayların nasıl sebebi olur? Yok, kader onaya yönelten tasavvurlar yarattığı için onayların kadere göre olduğu söyleniyorsa, en önemli konularda çoğu kez birbirinden farklı ve düşünceyi zıt yönlere çeken tasavvurlar yaratan kader nasıl kendisiyle çatışmaz? Hele onlardan birine katılan ve yargısını askıya almayanların hata ettiğini söylerken: belirsiz tasavvurlara boyun eğerlerse aceleci davranmış, yanlış olanlara boyun eğerlerse aldanmış, genel olarak kavranamaz olanlara boyun eğerlerse kanaate kapılmış olurlar. Oysa şu üç şeyden biri olmalıdır: ya her tasavvur kaderin işi değildir, ya her tasavvuru kabul etmek ve onaylamak hatasızdır, ya da kaderin kendisi de kusursuz değildir. Çünkü onlarla çatışmamak ve onlara karşı koymamak, tersine onları izlemek ve onlara boyun eğmek kusur sayılan tasavvurlar yaratan kaderin nasıl kusurdan uzak olabileceğini bilmiyorum.
Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 47 p. 1056e. Ἄνευ δὲ τούτων, εἰ μὲν αἱ φαντασίαι μὴ γίνονται καθ’ εἱμαρμένην, ⟨πῶς αἰτία⟩ τῶν συγκαταθέσεων· εἰ δ’ ὅτι ποιεῖ φαντασίας ἀγωγοὺς ἐπὶ τὴν συγκατάθεσιν, καθ’ εἱμαρμένην αἱ συγκαταθέσεις γίνεσθαι λέγονται, πῶς οὐ μάχεται πρὸς ἑαυτὴν πολλάκις ἐν τοῖς μεγίστοις διαφόρους ποιοῦσα φαντασίας καὶ περισπώσας ἐπὶ τἀναντία τὴν διάνοιαν; ὅτε τοὺς προστιθεμένους τῇ ἑτέρᾳ καὶ μὴ ἐπέχοντας, ἁμαρτάνειν λέγουσιν· ἂν μὲν ἀδήλοις εἴκωσι προπίπτοντας, ἂν δὲ ψευδέσι, διαψευδομένους· ἂν δὲ κοινῶς ἀκαταλήπτοις, δοξάζοντας. Καίτοι δεῖ, τριῶν ὄντων, ἢ μὴ πᾶσαν εἶναι φαντασίαν εἱμαρμένης ἔργον, ἢ πᾶσαν παραδοχὴν φαντασίας καὶ συγκατάθεσιν ἀναμάρτητον, ἢ μηδὲ αὐτὴν τὴν εἱμαρμένην ἀνεπίληπτον· οὐκ οἶδα γάρ, ὅπως ἀνέγκλητός ἐστι τοιαύτας ποιοῦσα φαντασίας, αἷς τὸ μὴ μάχεσθαι μηδ’ ἀντιβαίνειν, ἀλλ’ ἕπεσθαι καὶ εἴκειν, ἔγκλητόν ἐστι.
994Fr. 994 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 47, s. 1055f. Üstelik tasavvurlar hakkında söyledikleri de kadere cüretle karşı çıkar. [Khrysippos] tasavvurun onayın tek başına yeterli sebebi olmadığını göstermek isteyerek, tasavvurlar onayları tek başlarına meydana getiriyorsa, bilgelerin yanlış tasavvurlar uyandırarak zarar vereceğini söylemiştir; çünkü bilgeler çoğu kez kötülere karşı yalana başvurur ve inandırıcı bir tasavvur ortaya koyarlar, ama bu tasavvur onayın sebebi değildir; yoksa yanlış sanının ve aldanmanın da sebebi olurdu.
Plutarchus de Stoic. repugn. 47 p. 1055f. Ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ περὶ τῶν φαντασιῶν λεγόμενα νεανικῶς πρὸς τὴν εἱμαρμένην ἐναντιοῦται. Τὴν γὰρ φαντασίαν βουλόμενος οὐκ οὖσαν αὐτοτελῆ τῆς συγκαταθέσεως αἰτίαν ἀποδεικνύειν, εἴρηκεν ὅτι βλάψουσιν οἱ σοφοὶ ψευδεῖς φαντασίας ἐμποιοῦντες, ἂν αἱ φαντασίαι ποιῶσιν αὐτοτελῶς τὰς συγκαταθέσεις· πολλάκις γὰρ οἱ σοφοὶ ψεύδει χρῶνται πρὸς τοὺς φαύλους καὶ φαντασίαν παριστᾶσι πιθανήν, οὐ μὴν αἰτίαν τῆς συγκαταθέσεως· ἐπεὶ καὶ τῆς ὑπολήψεως αἰτία τῆς ψευδοῦς ἔσται καὶ τῆς ἀπάτης.
996Fr. 996 Kaynak: Origenes, Tekvin Şerhi II, s. 13 Delarue. Bize bağlı olan birçok şeyin sebeplerinin çoğunun bize bağlı olmayan şeyler olduğunu biz de kabul edeceğiz: bunlar, yani bize bağlı olmayanlar olmasaydı, bize bağlı olan şu ya da bu şey yapılmazdı; bize bağlı olan şu şeyler, bize bağlı olmayan ve önceden olmuş şu şeylerin ardından yapılır; ama aynı şeyler önceden olmuşken yaptıklarımızdan başka şeyler yapmak da mümkündür. Biri bize bağlı olanın evrenden öyle koparılmış olmasını istiyorsa ki başımıza gelen şu şeyler yüzünden şunları seçmeyelim, dünyanın bir parçası olduğunu, insanların topluluğu ve çevremizi saran şey tarafından kuşatıldığını unutmuştur.
Origenes comment. in Genesin Tom. II p. 13 Delarue. ὅτι μέντοι γε πολλῶν τῶν ἐφ’ ἡμῖν αἴτια πλεῖστα τῶν οὐκ ἐφ’ ἡμῖν ἐστι καὶ ἡμεῖς ὁμολογήσομεν· ὧν μὴ γενομένων, λέγω δὲ τῶν οὐκ ἐφ’ ἡμῖν, οὐκ ἂν τάδε τινὰ τῶν ἐφ’ ἡμῖν ἐπράττετο· πράττεται δὲ τάδε τινὰ τῶν ἐφ’ ἡμῖν ἀκόλουθα τοῖσδε τοῖς προγενομένοις οὐκ ἐφ’ ἡμῖν, ἐνδεχομένου τοῦ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς προγενομένοις καὶ ἕτερα πρᾶξαι παρ’ ἃ πράττομεν. εἰ δέ τις ζητεῖ τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἀπολελυμένον εἶναι τοῦ παντὸς ὥστε μὴ διὰ τάδε τινὰ συμβεβηκότα ἡμῖν ἡμᾶς αἱρεῖσθαι τάδε, ἐπιλέλησται κόσμου μέρος ὢν καὶ ἐμπεριεχόμενος ἀνθρώπων κοινωνίᾳ καὶ τοῦ περιέχοντος.
997Fr. 997 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 47, s. 1056b. Khrysippos'un kaderi bunların (doğru davranmanın ve phronēsis sahibi olmanın) tek başına yeterli sebebi değil, yalnız başlatıcı sebebi saydığını söyleyen, onun yine kendisiyle çeliştiğini şu yerde görecektir: Homeros'u, Zeus hakkında (İlyada XV 109) "Öyleyse her birinize ne kötülük ya da iyilik gönderirse ona katlanın" dediği için aşırı derecede över; Euripides'i de şu sözler için (Yalvaranlar 734): "Ey Zeus, zavallı ölümlülerin aklı olduğunu nasıl söyleyeyim? / Çünkü sana bağlıyız, senin aklından geçeni yaparız." Kendisi de bunlarla uyumlu birçok şey yazar ve sonunda hiçbir şeyin, en küçüğünün bile, Zeus'un logosundan başka türlü durmadığını ve hareket etmediğini, bu logosun da kaderle aynı olduğunu söyler. Ayrıca başlatıcı sebep tek başına yeterli sebepten daha zayıftır ve başka sebepler karşısına dikilip onu yenince sonuca ulaşamaz; oysa kaderi yenilmez, engellenemez ve dönmez bir sebep olarak gösterirken, ona her şeye bir sınır koyduğu için kendisi Atropos (Dönmeyen), Adrasteia (Kaçınılmaz), Ananke (Zorunluluk) ve Pepromenē (Sınırı Çizilmiş) adlarını verir.
Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 47 p. 1056b. Ὁ δὲ λέγων ὅτι Χρύσιππος οὐκ αὐτοτελῆ τούτων αἰτίαν (sc. τοῦ κατορθοῦν καὶ φρονεῖν) ἀλλὰ προκαταρτικὴν μόνον ἐποιεῖτο τὴν εἱμαρμένην, ἐκεῖ πάλιν αὐτὸν ἀποδείξει μαχόμενον πρὸς αὑτόν, ὅπου τὸν μὲν Ὅμηρὸν ὑπερφυῶς ἐπαινεῖ περὶ τοῦ Διὸς λέγοντα (Ο 109) Τῷ ἔχεθ’ ὅττι κεν ὔμμι κακὸν πέμπησιν ἑκάστῳ ἢ ἀγαθόν· καὶ τὸν Εὐριπίδην (Suppl. 734) Ὦ Ζεῦ, τί δῆτα τοὺς ταλαιπώρους βροτοὺς φρονεῖν λέγοιμ’ ἄν; σοῦ γὰρ ἐξηρτήμεθα, δρῶμέν τε τοιάδʼ, ἃ σύ ⟨γε⟩ τυγχάνεις φρονῶν. αὐτὸς δὲ πολλὰ τούτοις ὁμολογούμενα γράφει, τέλος δέ φησι μηδὲν ἴσχεσθαι μηδὲ κινεῖσθαι μηδὲ τοὐλάχιστον ἄλλως ἢ κατὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον· ὃν τῇ εἱμαρμένῃ τὸν αὐτὸν εἶναι. Ἔτι τοίνυν τὸ μὲν προκαταρκτικὸν αἴτιον ἀσθενέστερόν ἐστι τοῦ αὐτοτελοῦς, καὶ οὐκ ἐξικνεῖται κρατούμενον ὑπ’ ἄλλων ἐξανισταμένων· τὴν δ’ εἱμαρμένην αἰτίαν ἀνίκητον καὶ ἀκώλυτον καὶ ἄτρεπτον ἀποφαίνων, αὐτὸς Ἄτροπον καλεῖ καὶ Ἀδράστειαν καὶ Ἀνάγκην καὶ Πεπρωμένην, ὡς πέρας ἅπασιν ἐπιτιθεῖσαν..
998Fr. 998 Kaynak: Diogenianos, Eusebios'ta, Müjdeye Hazırlık VI s. 265d. [Khrysippos] Kader Üzerine'nin birinci kitabında bu tür ispatlar kullanır; ikinci kitapta ise her şeyin zorunluluğa bağlandığını söyleyen argümandan çıkıyor görünen saçmalıkları çözmeye çalışır; bunları biz de başta ortaya koymuştuk: örneğin bu argümanla, yergiler, övgüler, teşvikler ve bizim sebep olduğumuz görülen her şey konusunda kendimizden gelen istekliliğin ortadan kalkması. İkinci kitapta birçok şeyin bizden kaynaklandığının açık olduğunu, ama bunların da bütünün yönetimiyle birlikte kaderde belirlendiğini söyler. Şu tür örnekler kullanır: "Paltonun kaybolmaması mutlak olarak değil, korunmasıyla birlikte kaderde belirlenmişti; şu kişinin düşmanlardan kurtulması, onun düşmanlardan kaçmasıyla birlikte; çocukların olması da bir kadınla birleşmeyi istemekle birlikte. Biri boksör Hegesarkhos'un maçtan her hâlükârda yumruk yemeden çıkacağını söylese, Hegesarkhos kaderinde yumruk yemeden ayrılmak yazılı diye ellerini indirip dövüşmesini beklemek saçma olurdu; çünkü bu kehanette bulunan, adamın yumruk yememek için gösterdiği olağanüstü dikkat yüzünden bunu söylemiştir. Öbür durumlarda da böyledir. Birçok şey, bizim de istememiz ve onlar için en yoğun istekliliği ve çabayı göstermemiz olmadan olamaz; çünkü onların bununla birlikte olması kaderde belirlenmiştir." s. 266d. "Ama bize bağlı olacak," der, "bize bağlı olan kader tarafından kuşatılmış olsa da." s. 267a. Khrysippos'un yaptığı ayrımın kendisinden de bizden gelen sebebin kaderden bağımsız olduğu açıkça anlaşılır. Çünkü der ki: "Paltonun kurtulması, eğer onu korursan, kaderde belirlenmiştir; çocukların olması da, eğer sen de istersen; yoksa bunlardan hiçbiri olmaz." Oysa kader tarafından önceden belirlenmiş şeyler hakkında asla böyle kayıtlar kullanmayız vb.
Diogenianus apud Eusebium praep. evang. VI p. 265d. Ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ Περὶ εἱμαρμένης βιβλίῳ τοιαύταις τισὶν ἀποδείξεσιν κέχρηται, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ λύειν πειρᾶται τὰ ἀκολουθεῖν δοκοῦντα ἄτοπα τῷ λόγῳ τῷ πάντα κατηναγκάσθαι λέγοντι, ἅπερ καὶ ἡμεῖς κατ’ ἀρχὰς ἐτίθεμεν· οἷον τὸ ἀναιρεῖσθαι δι’ αὐτοῦ τὴν ἐξ ἡμῶν αὐτῶν προθυμίαν περὶ ψόγους τε καὶ ἐπαίνους καὶ προτροπὰς καὶ πάνθ’ ὅσα παρὰ τὴν ἡμετέραν αἰτίαν γινόμενα φαίνεται. φησὶν οὖν ἐν τῷ δευτέρῳ βιβλίῳ τὸ μὲν ἐξ ἡμῶν πολλὰ γίνεσθαι δήλον εἶναι, οὐδὲν δὲ ἧττον συγκαθειμάρθαι καὶ ταῦτα τῇ τῶν ὅλων διοικήσει. κέχρηταί τε παραδείγμασι τοιούτοις τισί. τὸ γὰρ μὴ ἀπολεῖσθαι, φησί, θοιμάτιον οὐχ ἁπλῶς καθείμαρτο, ἀλλὰ μετὰ τοῦ φυλάττεσθαι, καὶ τὸ ἐκ τῶν πολεμίων σωθήσεσθαι τόνδε τινὰ μετὰ τοῦ φεύγειν αὐτὸν τοὺς πολεμίους· καὶ τὸ γενέσθαι παῖδας μετὰ τοῦ βούλεσθαι κοινωνεῖν γυναικί. ὥσπερ γὰρ, φησίν, λέγοντός τινος Ἡγήσαρχον τὸν πύκτην ἐξελεύσεσθαι τοῦ ἀγώνος πάντως ἄπληκτον, ἀτόπως ἄν τις ἠξίου καθιέντα τὰς χεῖρας τὸν Ἡγήσαρχον μάχεσθαι, ἐπεὶ ἄπληκτον αὐτὸν καθείμαρτο ἀπελθεῖν, τοῦ τήν ἀπόφασιν ποιησαμένου διὰ τὴν περιττοτέραν τἀνθρώπου πρὸς τὸ μὴ πλήττεσθαι φυλακὴν τοῦτο εἰπόντος, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει. πολλὰ γὰρ μὴ δύνασθαι γενέσθαι χωρὶς τοῦ καὶ ἡμᾶς βούλεσθαι καὶ ἐκτενεστάτην γε περὶ αὐτὰ προθυμίαν τε καὶ σπουδὴν εἰσφέρεσθαι, ἐπειδὴ μετὰ τούτου, φησίν, αὐτὰ γενέσθαι καθείμαρτο. p. 266d. ἀλλὰ παρ’ ἡμᾶς μὲν ἔσται, φησί, περιειλημμένου μέντοι τοῦ παρ' ἡμᾶς ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης. p. 267a. καὶ ἐξ αὐτῆς δὲ τῆς διαστολῆς, ἣν ποιεῖται Χρύσιππος, δήλον γίνεται τὸ ἀπολελύσθαι τῆς εἱμαρμένης τὴν παρ’ ἡμᾶς αἰτίαν. καθείμαρται γὰρ, φησί, σωθῆναι θοιμάτιον, εἰ φυλάττοις αὐτό, καὶ παῖδας ἔσεσθαι, εἰ καὶ σὺ βουληθείης, ἄλλως δὲ μὴ ἂν ἔσεσθαί τι τούτων. ἐπὶ δὲ τῶν ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης προκατειλημμένων οὐκ ἄν ποτε ὑποτιμήσεσι τοιαύταις χρησαίμεθα etc.
999Fr. 999 Kaynak: Diogenianos, Eusebios'ta, Müjdeye Hazırlık VI s. 262c. [Şairin başka yerlerde söylediklerinin bunlarla taban tabana zıt olduğunu görmeden;] o sözleri ki (Khrysippos) kendisi de (Kader Üzerine'nin) ikinci kitabında, birçok şeyin bizden de kaynaklandığını kanıtlamak isteyerek kullanır; örneğin (Odysseia I 7): "Kendi çılgınlıklarıyla yok oldular onlar"; ve (I 32–34): "Vay vay, ölümlüler tanrıları ne de suçluyor! / Kötülüklerin bizden geldiğini söylüyorlar; oysa kendileri / kendi çılgınlıklarıyla alınyazılarının ötesinde acı çekerler."
Diogenianus apud Eusebium Praep. evang. VI p. 262c. [οὐ θεωρῶν ὅτι τὰ ἀλλαχοῦ πάλιν παρὰ τῷ ποιητῇ λεγόμενα τούτοις ἄντικρυς ἠναντίωται] οἷς καὶ αὐτὸς (sc. Chrysippus) ἐν τῷ δευτέρῳ βιβλίῳ (sc. περὶ εἱμαρμένης) χρήται, βουλόμενος συνιστᾶν τὸ καὶ παρ’ ἡμᾶς πολλὰ γίνεσθαι οἷον τὸ (Od. α 7) αὐτοὶ γὰρ σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο. καὶ τὸ (ibid. 32-34) ὦ πόποι, οἷον δή νυ θεοὺς βροτοὶ αἰτιόωνται. ἐξ ἡμῶν γὰρ φασι κάκ’ ἔμμεναι, οἱ δὲ καὶ αὐτοὶ σφῇσιν ἀτασθαλίῃσιν ὑπὲρ μόρον ἄλγε’ ἔχουσι.
1001Fr. 1001 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 33, s. 205, 1 Bruns. Şöyle diyorlar: canlıların dürtüye göre etkinliği korununca bize bağlı olanın da hemen korunmuş olduğunu, dürtüye göre olan her şey dürtülenlere bağlı değildir diye kabul etmeyenler yanılıyor. Bu yüzden önce şunu soruyorlar: bize bağlı olan bir eylem değil midir? Bunu kabul ettirince yine soruyorlar: eylemlerin bir kısmı dürtüye göre, bir kısmı dürtüye göre değil gibi görünmez mi? Bunu da kabul ettirince ona şunu ekliyorlar: eylemlerden olup dürtüye göre olmayan hiçbir şey bize bağlı değildir. Bu da kabul edilince, bunlardan, dürtüye göre olan her şeyin böyle davrananlara bağlı olduğu sonucunu çıkarıyorlar, çünkü bize bağlı olan başka türlü yapılan eylemlerin hiçbirinde bulunmaz; bu yüzden de onlara göre bizce olması da olmaması da mümkün olan türden bize bağlı olanın da korunduğunu söylüyorlar, çünkü böyle olanlar da dürtüye göre olanlar arasındadır. Bunlar nasıl büsbütün bilgisiz insanların sözleri olmaz vb.
Alexander Aphrod. de fato cp. 33 p. 205, 1 Bruns. τὸ δὲ λέγειν πλανᾶσθαι τοὺς οὐχ ἡγουμένους ἐν τῷ σῴζεσθαι τὴν καθ’ ὁρμὴν τῶν ζῴων ἐνέργειαν ἤδη σῴζεσθαι καὶ τὸ ἐφ’ ἡμῖν τῷ μὴ πᾶν τὸ καθ’ ὁρμὴν γινόμενον ἐπὶ τοῖς ὁρμῶσιν εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο ἐρωτᾶν, εἰ μὴ ἐνέργημά τι τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἐστι, καὶ λαβόντας ἐπὶ τούτῳ πάλιν ἐρωτᾶν, εἰ μὴ τῶν ἐνεργημάτων τὰ μὲν εἶναι δοκεῖ καθ’ ὁρμήν, τὰ δ’ οὐ καθ’ ὁρμήν, ὃ λαβόντας πάλιν προστιθέναι τούτῳ τὸ μὴ τῶν ἐνεργημάτων μέν, μὴ καθ’ ὁρμὴν δὲ εἶναί τι ἐφ’ ἡμῖν, οὗ καὶ αὐτοῦ συγχωρουμένου ἐπὶ τούτοις λαμβάνειν τὸ πᾶν τὸ καθ’ ὁρμὴν γινόμενον ἐπὶ τοῖς οὕτως ἐνεργοῦσιν εἶναι, ἐπειδὴ ἐν μηδενὶ τῶν ἄλλως ἐνεργουμένων ἐστί, καὶ διὰ τοῦτο λέγειν σῴζεσθαι κατ’ αὐτοὺς καὶ τὸ τοιοῦτον ἐφ’ ἡμῖν, ὃ δυνατὸν ὑφ’ ἡμῶν γενέσθαι τε καὶ μή, ἐπειδὴ καὶ τὰ οὕτως γενόμενα ἐν τοῖς καθ’ ὁρμὴν γινομένοις ἐστί, πῶς οὐ παντάπασιν ἀγνοούντων ταῦτα etc.
1002Fr. 1002 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 34, s. 205, 24 Bruns. Tabiatça oluşmuş şeylerin her birinin kadere göre neyse o olduğunu kabul edip — sanki tabiatça olanla kadere göre olan aynı şeymiş gibi — şunu eklerler: "Öyleyse canlılar kadere göre hissedecek ve dürtülenecek; canlıların bir kısmı yalnız etkinlik gösterecek, akıllı olanlar ise eylemde bulunacak; bir kısmı hata edecek, bir kısmı doğru davranacak; çünkü bunlar onlar için tabiata uygundur. Hatalar da doğru davranışlar da kaldıkça, böyle tabiatlar ve keyfiyetler ortadan kalkmadıkça, övgüler, yergiler, cezalar ve ödüller de kalır; çünkü bunların birbirini izleyişi ve düzeni böyledir."
Alexander Aphrod. de fato cp. 34 p. 205, 24 Bruns. λαβόντες γὰρ τὸ ἕκαστον τῶν συνεστώτων φύσει καθ’ εἱμαρμένην εἷναι τοιοῦτον, ὁποῖόν ἐστι, ὡς ταὐτοῦ ὄντος τοῦ τε φύσει καὶ τοῦ καθ’ εἱμαρμένην, προστιθέασιν τὸ Οὐκοῦν κατὰ τὴν εἱμαρμένην καὶ αἰσθήσεται τὰ ζῷα καὶ ὁρμήσει, καὶ τὰ μὲν τῶν ζῴων ἐνεργήσει μόνον, τὰ δὲ πράξει τὰ λογικά, καὶ τὰ μὲν ἁμαρτήσεται τὰ δὲ κατορθώσει· ταῦτα γὰρ τούτοις κατὰ φύσιν. μενόντων δὲ καὶ ἁμαρτημάτων καὶ κατορθωμάτων καὶ τῶν τοιούτων φύσεων καὶ ποιοτήτων μὴ ἀναιρουμένων, καὶ ἔπαινοι μένουσι καὶ ψόγοι καὶ κολάσεις καὶ τιμαί. ταῦτα γὰρ οὕτως ἔχει ἀκολουθίας τε καὶ τάξεως.
1003Fr. 1003 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 35, s. 207, 4 Bruns. Güvendikleri şu argümanı da, sanki ortaya konan iddialardan birini gösterebilirmiş gibi, atlamayalım. Diyorlar ki: "Kader böyle de alınyazısı (pepromenē) yok, olamaz; alınyazısı var da pay (aisa) yok, olamaz; pay var da hak edilen karşılık (nemesis) yok, olamaz; hak edilen karşılık var da kanun yok, olamaz; kanun var da yapılması gerekeni buyuran, yapılmaması gerekeni yasaklayan doğru logos yok, olamaz. Ama yasaklanan hatalar, buyurulan ise doğru davranışlardır. Öyleyse kader böyle de hatalar ve doğru davranışlar yok, olamaz. Hatalar ve doğru davranışlar varsa, aretē ve kötülük vardır; bunlar varsa, güzel ve çirkin vardır; ama güzel övgüye, çirkin yergiye layıktır. Öyleyse kader böyle de övgüye ve yergiye layık olan yok, olamaz. Ama övgüye layık olanlar ödüle, yergiye layık olanlar cezaya değer. Öyleyse kader böyle de ödül ve ceza yok, olamaz. Ama ödül bir armağana layık görmektir, ceza ise düzeltmedir. Öyleyse kader böyle de armağana layık görmek ve düzeltmek yok, olamaz. Bunlar ortadan kalkmamışsa, her şey kadere göre olsa da doğru davranışlar, hatalar, ödüller, cezalar, armağana layık görmeler, övgüler ve yergiler kalır." s. 207, 29. Argümanın kuruluşuna, sanki gereksiz hiçbir şey içermiyor ve üzerinde uzlaşılmış, apaçık şeylerden sonuç çıkarıyormuş gibi, kim hayran kalmaz? Yoksa kıyaslarla uzun uzun uğraşmaktan hiç mi yarar görmediler? Önce şunu koydular: kader, kadere göre olmuş ve olan her şeyi, kendisinin meydana getirdiği şeylerin engelsiz etkinliği için, onlardan her biri nasıl oluşmuşsa ve tabiatı nasılsa öyle kullanır: taşı taş olarak, bitkiyi bitki olarak, canlıyı canlı olarak, canlıyı ise dürtülenen bir şey olarak da. Kaderin canlıyı canlı ve dürtülenen bir şey olarak kullandığını ve onun canlılar aracılığıyla meydana getirdiklerinin canlıların dürtüsüne göre olduğunu (bunların da o anda onları zorunlu olarak kuşatan sebeplere, hangileri olursa olsun, uyduğunu) koyunca, canlıların dürtüye göre etkinlik göstermesini korumakla, her şeyin kadere göre olmasında bize bağlı bir şeyin bulunmasını da koruduklarını sanıyorlar. Bu yüzden başka argümanlar ve özellikle yukarıda aktarılanı öne sürüyorlar; bana kalırsa, ona doğru olduğu için güvenmekten çok, uzunluğu, kelime bolluğu ve karanlık kuruluşu yüzünden dinleyenleri şaşırtacağını düşündükleri için.
Alexander Aprod. de fato cp. 35 p. 207, 4 Bruns. μηδὲ ἐκεῖνον δὲ παραλίπωμεν τὸν λόγον, ᾧ θαῤῥοῦσιν, ὡς δεικνύναι δυναμένου τῶν προκειμένων τι. λέγουσιν γάρ. Οὐ γὰρ ἔστι μὲν τοιαὐτη ἡ εἱμαρμένη, οὐκ ἔστι δὲ πεπρωμένη· ⟨οὐδὲ ἔστι μὲν πεπρωμένη⟩, οὐκ ἔστι δὲ αἶσα· οὐδὲ ἔστι μὲν αἶσα, οὐκ ἔστι δὲ νέμεσις· οὐδὲ ἔστι μὲν νέμεσισ, οὐκ ἔστι δὲ νόμος· οὐδ’ ἔστι μὲν νόμος, οὐκ ἔστι δὲ λόγος ὀρθὸς προστακτικὸς μὲν ὧν ποιητέον, ἀπαγορευτικὸς δὲ ὧν οὐ ποιητέον. ἀλλὰ ἀπαγορεύεται μὲν τὰ ἁμαρτανόμενα, προστάττεται δὲ τὰ κατορθώματα. οὐκ ἄρα ἔστι μὲν τοιαύτη ἡ εἱμαρμένη, οὐκ ἔστι δὲ ἁμαρτήματα καὶ κατορθώματα. ἀλλ’ εἰ ἔστιν ἀμαρτήματα καὶ κατορθώματα, ἔστιν ἀρετὴ καὶ κακία, εἰ δὲ ταῦτα, ἔστι καλὸν καὶ αἰσχρόν· ἀλλὰ τὸ μὲν καλὸν ἐπαινετόν, τὸ δὲ αἰσχρὸν ψεκτόν. οὐκ ἄρα ἔστι μὲν τοιαύτη ἡ εἱμαρμένη, οὐκ ἔστι δὲ ἐπαινετὸν καὶ ψεκτόν. ἀλλὰ τὰ μὲν ἐπαινετὰ τιμῆς ἄξια, τὰ δὲ ψεκτὰ κολάσεως. οὐκ ἄρα ἔστι μὲν τοιαύτη ἡ εἱμαρμένη, οὐκ ἔστι δὲ τιμὴ καὶ κόλασις. ἀλλ’ ἔστι μὲν τιμὴ γέρως ἀξίωσις, ἡ δὲ κόλασις ἐπανόρθωσις. οὐκ ἄρα ἔστι μὲν τοιαύτη ἡ εἱμαρμένη, οὐκ ἔστι ⟨δὲ⟩ γέρως ἀξίω καὶ ἐπανόρθωσις· εἰ δὲ ταῦτα ⟨μὴ⟩ ἀνῄρηται, μένει, καὶ πάντων γινομένων καθ’ εἱμαρμένην, κατορθώματά τε καὶ ἁμαρτήματα καὶ τιμαὶ καὶ κολάσεις καὶ γέρως ἀξιώσεις καὶ ἔπαινοι καὶ ψόγοι. p. 207, 29. τίς οὐκ ἂν αὐτῶν θαυμάσαι τὴν σύνθεσιν τοῦ λόγου ὡς ἀπέριττον καὶ ἐξ ὁμολογουμένων καὶ ἐναργῶν συνάγουσαν; ⟨ἦ⟩ τὸ μηδὲν ὤνηντο ἄρα τῆς περὶ τοὺς συλλογισμοὺς ἀσχολίας μακρᾶς, θέμενοι γὰρ τὸ τὴν εἱμαρμένην χρήσθαι πᾶσιν τοῖς γεγονόσι τε καὶ γινομένοις καθ’ εἱμαρμένην, πρὸς τὴν ἀκώλυτον τῶν ὑπ’ αὐτῆς γινομένων ἐνέργειαν, οὕτως ὡς γέγονεν ἕκαστον αὐτῶν καὶ φύσεως ἔχει, λίθῳ μὲν ὡς λίθῳ, φυτῷ δὲ ὡς φυτῷ, ζῴῳ δὲ ὡς ζῴῳ, εἰ δὲ ζῴῳ καὶ ⟨ὡς⟩ ὁρμητικῷ, ἐν τῷ τιθέναι τὸ χρῆσθαι αὐτὴν τῷ ζῴῳ ὡς ζῴῳ τε καὶ ὁρμητικῷ καὶ γίνεσθαι τὰ ὑπ’ αὐτῆς διὰ τῶν ζῴων γινόμενα κατὰ τὴν τῶν ζῴων ὁρμὴν (ἑπομένων καὶ τούτων τοῖς ἐξ ἀνάγκης περιεστῶσιν αὐτὰ τότε αἰτίοις, ἅτινα ἂν ⟨ᾖ⟩) ἡγούμενοι διὰ τοῦ τὸ καθ' ὁρμὴν ἐνεργεῖν τὰ ζῷα τηρεῖν ἐν τῷ ἅπαντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν εἶναί τι τηρεῖν, τούς τε ἄλλους ἐρωτῶσιν λόγου καὶ δὴ καὶ τὸν προειρημένον, ἐμοὶ δοκεῖ, οὐχ ὡς ἀληθεῖ πιστεύοντες τοσοῦτον αὐτῷ ὅσον διὰ μῆκός τε καὶ πλῆθος ὀνομάτων καὶ ἀσαφῆ σύνθεσιν παράξειν ἡγούμενοι τοὺς ἀκούοντας.
1004Fr. 1004 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 36, s. 210, 3 Bruns. Demek ki bu kadar ustalıkla sorulmuş argümanın kurduğu şeylerden hiçbiri ayakta kalmaz. Sondan başlarsak, bize bağlı bir şey bulunduğunu ortadan kaldırmaya çalışanların karşısına çıktığını söyledikleri sonuçlar dizisi, sanki bize bağlı olanı açıkça koruyan kendileriymiş gibi, onların karşısına çıkacaktır: ilk şeyi kabul ettirip ardından onu izliyor görünen saçmalıkları getirmek ve bunlarla öncülü çürütmek. Çünkü ödüller ve cezalar yoksa, övgüler ve yergiler de yoktur; bunlar yoksa doğru davranışlar ve hatalar da yoktur; bunlar yoksa aretē ve kötülük de yoktur; bunlar yoksa, diye eklerler, tanrılar da yoktur. Ama ilki, yani ne ödüllerin ne cezaların olmaması, gösterildiği gibi, her şeyin kadere göre olmasından çıkar. Demek ki sonuncusu da çıkar; bu ise saçma ve imkânsızdır. Öyleyse onun çıktığı şey, yani her şeyin kadere göre olduğu reddedilmelidir.
Alexander Aphrod. de fato cp. 36 p. 210, 3 Bruns. οὐδὲν ἄρα μένει τῶν ὑπὸ τοῦ μετὰ τοσαύτης τέχνης ἠρωτημένου λόγου κατεσκευασμένων, ἀκολουθήσει τε αὐτοῖς ἀρξαμένοις κάτωθεν ⟨ἡ⟩ ἀκολουθία, ἣν ἕπεσθαι λέγουσιν τοῖς ἀναιρεῖν πειρωμένοις τὸ ἐφ’ ἡμῖν ⟨τι⟩ εἶναι, ὡς αὐτοὶ τηροῦντες ὁμολογουμένως αὐτό, ⟨τὸ⟩ διὰ τοῦ πρώ⟨του⟩ λαβόντας ἄλλο ἐπιφέρειν αὖ τὰ τούτῳ δοκοῦντα ἕπεσθαι ἄτοπα καὶ ⟨τού⟩τοις διαβάλλειν ⟨τὸ⟩ ἡγούμενον. εἰ γὰρ μή εἰσι τιμαὶ μηδὲ κολάσεις, οὐδὲ ἔπαινοι οὐδὲ ψόγοι· εἰ δὲ μὴ ταῦτα, οὐδὲ κατορθώματά τε καὶ ἁμαρτήματα· εἰ δὲ μὴ ταῦτα, οὐδὲ ἀρετὴ καὶ κακία· εἰ δὲ μὴ ταῦτα, φασὶν ἔτι, μηδὲ θεοί. ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον, τὸ μὴ εἶναι μήτε τιμὰς μήτε κολάσεις, ἕπεται τῷ πάντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην, ὡς δέδεικται. ⟨καὶ⟩ τὸ τελευταῖον ἄρα, ὃ ἄτοπον καὶ ἀδύνατον. ἀναιρετέον ⟨ἄρα⟩ τὸ πάντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην, ᾧ τοῦθ’ εἵπετο.
1005Fr. 1005 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 37, s. 210, 14 Bruns. Bunun ardından sorulan argümana da bakalım, aynı zorlayıcılığa sahip mi. Şöyle der: "Her şey kadere göre de dünyanın yönetimi engelsiz ve aksamasız değil, olamaz; bu böyle de dünya yok, olamaz; dünya var da tanrılar yok, olamaz. Tanrılar varsa, tanrılar iyidir. Bu böyleyse aretē vardır. Aretē varsa phronēsis vardır. Bu böyleyse yapılması ve yapılmaması gereken şeylerin epistēmēsi vardır. Ama yapılması gerekenler doğru davranışlar, yapılmaması gerekenler hatalardır. Öyleyse her şey kadere göre olur da hata ve doğru davranış yok, olamaz. Ama doğru davranışlar güzel, hatalar çirkindir; güzel olanlar övgüye, çirkin olanlar yergiye layıktır. Öyleyse her şey kadere göre de övgüye ve yergiye layık olan yok, olamaz. Bu böyleyse övgüler ve yergiler vardır. Ama övdüklerimizi ödüllendirir, yerdiklerimizi cezalandırırız; ödüllendiren onurlandırır, cezalandıran düzeltir. Öyleyse her şey kadere göre de onurlandırmak ve düzeltmek yok, olamaz." Bu argüman da aynı güreş okulundan geldiğine göre, yanlışlığının aynı yollarla çürütülebileceği açıktır. s. 212, 1. Bu öğretiyi kurmak için öne sürdükleri öbür argümanlar da çoğunlukla bunlara benzer; incelikleri kelimelerde kalır, inandırıcılıklarını ise hakkında söylendikleri şeylerle uyuşmalarından almazlar.
Alexander Aphrod. de fato cp. 37 p. 210, 14 Bruns. ἴδωμεν δὲ καὶ ⟨τὸν⟩ ἐπὶ τούτῳ λόγον ἠρωτημένον, εἰ μὴ τὰς ὁμοίας ἀνάγκας ἔχει. λέγει δὲ οὕτως· Οὐ πάντα μὲν ἔστι καθ’ εἱμαρμένην, οὐκ ἔστι δὲ ἀκώλυτος καὶ ἀπαρεμόδιστος ἡ τοῦ κόσμου διοίκησις· οὐδὲ ἔστι μὲν τοῦτο, οὐκ ἔστι δὲ κόσμος· οὐδὲ ἔστι μὲν κόσμος, οὐκ εἰσὶν δὲ θεοί. εἰ δέ εἰσι θεοί, εἰσὶν ἀγαθοὶ οἱ θεοί. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἔστιν ἀρετή. ἀλλ’ εἱ ἔστιν ἀρετή, ἔστι φρόνησις. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἔστιν [ἡ] ἐπιστήμη ποιητέων τε καὶ οὐ ποιητέων. ἀλλὰ ποιητέα μέν ἐστι τὰ κατορθώματα, οὐ ποιητέα δὲ τὰ ἁμαρτήματα. οὐκ ἄρα πᾶν μὲν γίνεται καθ’ εἱμαρμένην, οὐκ ἔστι δὲ ἁμάρτημα καὶ κατόρθωμα. ἀλλὰ τὰ μὲν κατορθώματα καλά, τὰ δὲ ἁμαρτήματα αἰσχρά· καὶ τὰ μὲν καλὰ ἐπαινετά, τὰ δὲ αἰσχρὰ ψεκτά. οὐκ ἄρα πάντα μέν ἐστι καθ’ εἱμαρμένην, οὐκ ἔστι δὲ ἐπαινετὰ καὶ ψεκτά. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, εἰσὶν ἔπαινοι καὶ ψόγοι. ἀλλ’ ἃ μὲν ἐπαινοῦμεν, τιμῶμεν, ἃ δὲ ψέγομεν, κολάζομεν· καὶ ὁ μὲν τιμῶν γεραίρει, ὁ δὲ κολάζων ἐπανορθοῖ. οὐκ ἄρα πάντα μὲν γίνεται καθ’ εἱμαρμένην, οὐκ ἔστι δὲ γεραίρειν καὶ ἐπανορθοῦν. καὶ οὗτος δὴ ὁ λόγος ἀπὸ τῆς αὐτῆς παλαίστρας ὢν δῆλον ὡς διὰ τῶν αὐτῶν ἂν ψευδὴς ὢν ἐλέγχοιτο. p. 212, 1. παραπλήσιοι δὲ τούτοις καὶ ὅσους ἄλλους εἰς σύστασιν τοῦδε τοῦ δόγματος λόγους παρατίθενται ἐπὶ πλέον, [καὶ] μέχρι ῥημάτων τὴν κομψείαν ἔχοντες, ἀλλ’ οὐκ ἐκ τῆς πρὸς τὰ πράγματα περὶ ὧν λέγονται συμφωνίας τὴν πίστιν λαμβάνοντες.
1006Fr. 1006 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 38. Her şey kadere göre olurken canlılarda dürtüye göre hareketin kaldığını göstermeye dayanan argümanların da bize bağlı olanı korumadığı — biri, bir şeyden kendine özgü tabiatına göre olanın düpedüz ona bağlı olduğunu söylemek istemedikçe — … ilk söylediklerimizle zaten gösterilmişti.
Alexander Aphrod. de fato cp. 38. ὅτι δὲ μηδὲ οἱ ἐκ τοῦ δεικνύναι τὴν καθ’ ὁρμὴν κίνησιν τοῖς ζώοις μένουσαν πάντων γινομένων καθ’ εἱμαρμένην (scil. λόγοι) σῴζουσι τὸ ἐφ’ ἡμῖν, εἰ μὴ βούλοιτό τις ἀπλῶς τὸ ἀπό τινος κατὰ τὴν οἰκείαν γινόμενον φύσιν ἐπ’ ἐκείνῳ λέγειν — — φθάνει διὰ τῶν πρώτων - δεδεῖχθαι.
1007Fr. 1007 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular II 4, s. 50, 30 Bruns. Karşıtı bize bağlı olan şey bize bağlıysa, karşıtı bize bağlı olmayan şey bize bağlı değildir. Bize bağlı olanın karşıtı ise bize bağlı değildir; çünkü bize bağlı olanın karşıtı bize bağlı olmayandır. Öyleyse bize bağlı olan da bize bağlı değildir. Bize bağlı olan bize bağlı değilse, hiçbir şey bize bağlı değildir. Demek ki karşıtı da bize bağlı olan şeyin bize bağlı olduğunu söyleyenlere göre hiçbir şey bize bağlı değildir. Aynı eser II 5, s. 51, 20. Bize bağlı bir şeyin bulunmasının karşıtı, hiçbir şeyin bize bağlı olmamasıdır. Hiçbir şeyin bize bağlı olmaması ise imkânsızdır. Öyleyse bize bağlı bir şeyin bulunmasının karşıtı imkânsızdır. Ama karşıtı imkânsız olan şey kadere göredir; madem karşıtlarının var olması ya da olması imkânsız olan şeyler kadere göre olur. Öyleyse bize bağlı bir şeyin bulunması kadere göredir. Bize bağlı bir şeyin bulunması kadere göre olduğundan, her şeyin kadere göre olduğunu söyleyenlere göre de bize bağlı bir şeyin bulunması korunmuş olur.
Alexander Aphrod. quaestiones II 4 p. 50, 30 Bruns. εἰ ἐφ’ ἡμῖν ἐστι τοῦτο, οὗ τὸ ἀντικείμενον ἐφ' ἡμῖν, τὸ οὗ τὸ ἀντικείμενον οὐκ ἐφ’ ἡμῖν, ἐκεῖνο οὐκ ἐφ’ ἡμῖν. τοῦ δ’ ἐφ’ ἡμῖν τὸ ἀντικείμενον οὐκ ἐφ’ ἡμῖν· τῷ γὰρ ἐφ’ ἡμῖν τὸ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν ἀντικείμενον. οὐδὲ τὸ ἐφ’ ἡμῖν ἄρα ἐφ’ ἡμῖν. εἰ δὲ τὸ ἐφ’ ἡμῖν μὴ ἐφ' ἡμῖν, οὐδέν ἐστιν ἐφ’ ἡμῖν. καθ’ οὓς ἄρα ἐφ' ἡμῖν ἐστιν, οὗ καὶ τὸ ἀντικείμενον ἐφ' ἡμῖν, κατὰ τούτους οὐδέν ἐστιν ἐφ' ἡμῖν. ibidem II 5 p. 51, 20. τῷ ἐφ' ἡμῖν τι εἶναι ἀντίκειται τὸ μηδὲν εἶναι ἐφ' ἡμῖν. ⟨τὸ δὲ μηδὲν εἶναι ἐφ’ ἡμῖν⟩ ἀδύνατον. τὸ οὖν τῷ ἐφ' ἡμῖν τι εἶναι ἀντικείμενον ἀδύνατον. ἀλλὰ μὴν ᾧ τὸ ἀντικείμενον ἀδύνατον, τοῦτο καθ’ εἱμαρμένην, εἴ γε ταῦτα καθ’ εἱμαρμένην γίνεται, οἷς τὰ ἀντικείμενα ἀδύνατόν ἐστιν ἢ εἶναι ἢ γενέσθαι. τὸ οὖν ἐφ' ἡμῖν τι εἶναι καθ’ εἱμαρμένην. τῷ δὲ ἐφ' ἡμῖν τι εἶναι καθ' εἱμαρμένην, σῴζοιτο ἂν τὸ ἐφ' ἡμῖν τι εἶναι κατὰ τοὺς ἅπαντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην λέγοντας.
1008Fr. 1008 Kaynak: Etymologicum Magnum, "telete" maddesi, s. 750, 16. Khrysippos tanrısal şeyler hakkındaki öğretilere haklı olarak teletai (erginlenme törenleri) dendiğini söyler; çünkü bunların en son (teleutaios) ve her şeyden sonra öğretilmesi gerekir: psykhē bir dayanak bulduğunda, kendine hâkim olduğunda ve erginlenmemişler karşısında susabilecek hâle geldiğinde. Çünkü tanrılar hakkında doğru şeyler duymak ve onları elde tutabilmek büyük bir ödüldür.
Etymologicum Magn. s. v. τελετή p. 750, 16. Χρύσιππος δέ φησι, τοὺς περὶ τῶν θείων λόγους εἰκότως καλεῖσθαι τελετάς· χρῆναι γὰρ τούτους τελευταίους καὶ ἐπὶ πᾶσι διδάσκεσθαι, τῆς ψυχῆς ἐχούσης ἕρμα καὶ κεκρατημένης καὶ πρὸς τοὺς ἀμυήτους σιωπᾶν δυναμένης· μέγα γὰρ εἶναι τὸ ἆθλον ὑπὲρ θεῶν ἀκοῦσαί τε ὀρθὰ καὶ ἐγκρατεῖς γενέσθαι αὐτῶν.
1009Fr. 1009 Kaynak: Aetios, Görüşler I 6 (İnsanlar tanrı kavramını nereden edindi). Stoacılar tanrının ousiasını şöyle tarif eder: akıllı ve ateş gibi bir pneuma; biçimi yoktur, ama dilediği şeye dönüşür ve her şeye benzer olur. İnsanlar onun kavramını ilk önce görünen şeylerin güzelliğinden yola çıkarak edindiler. Çünkü güzel şeylerin hiçbiri gelişigüzel ve rastgele olmaz, yaratıcı bir tekhnē ile olur. Dünya da güzeldir; bu, biçiminden, renginden, büyüklüğünden ve dünyanın çevresindeki yıldızların çeşitliliğinden belli olur. Dünya küre biçimlidir, bu da bütün biçimlerin başında gelir; çünkü yalnız bu biçim kendi parçalarına benzer: yuvarlak olduğu için parçaları da yuvarlaktır. Platon'a göre de en kutsal şeyin, nousun, başta yer alması bu yüzdendir. Rengi de güzeldir: koyu maviye boyanmıştır; bu renk erguvandan daha koyudur, ama parlak bir keyfiyeti vardır; bu sebeple renginin canlılığıyla havanın bu kadar büyük bir aralığını yararak bu kadar uzak mesafelerden görünür. Büyüklüğü bakımından da güzeldir; çünkü aynı cinsten şeylerin hepsinde kuşatan güzeldir, canlıda ve ağaçta olduğu gibi. Dünyanın güzelliğini şu görünen şeyler de tamamlar: gökteki eğik daire çeşitli suretlerle süslenmiştir: "Onda Yengeç vardır, onun üstünde Aslan, ardından / Başak, onun üstünde Kıskaçlar ve Akrep'in kendisi, / Okçu ve Oğlak, Oğlak'ın üstünde de / Kova; onun üstünde yıldızlı iki Balık; / onların ardından Koç, onun üstünde Boğa ve İkizler." [Doğa] dünyanın benzer kıvrımları boyunca daha sayısız başka şey yaratmıştır. Euripides de bu yüzden der ki (Kritias fr. 1, 33–34 Nauck): "göğün yıldız gözlü parıltısı, / zamanın, o bilge ustanın güzel nakışı." Tanrı kavramını buradan edindik; çünkü güneş, ay ve öbür yıldızlar yer altındaki yolculuklarını tamamladıktan sonra her zaman aynı renklerle, aynı büyüklüklerle, aynı yerlerde ve aynı zamanlarda doğar. Bu yüzden tanrılara saygıyı bize aktaranlar onu üç türle sundular: birincisi tabiatla ilgili, ikincisi mitlere dayanan, üçüncüsü tanıklığını kanunlardan alan tür. Tabiatla ilgili olanı filozoflar, mitlere dayananı şairler öğretir; kanunlara dayanan ise her şehirde her zaman kurulur. Bütün öğreti yedi türe ayrılır. Birincisi görünen ve yükseklerdeki şeylerden gelen türdür; çünkü insanlar tanrı kavramını görünen yıldızlardan edindiler: bunların büyük bir uyumun sebebi olduğunu, gece ile gündüzü, kış ile yazı, doğuşlar ile batışları, topraktan doğan canlıları ve meyveleri düzenli biçimde meydana getirdiğini gördüler. Bu yüzden gök onlara baba, toprak ana gibi göründü: gök babadır, çünkü suların dökülüşü tohum yerini tutar; toprak anadır, çünkü bunları kabul edip doğurur. Yıldızları her zaman koşarken (theontas) ve güneşi ve ayı görmemizin sebebi olurken görünce onlara tanrılar (theoi) adını verdiler. İkinci ve üçüncü yerde tanrıları zarar verenler ve yarar sağlayanlar diye ayırdılar: yarar sağlayanlar Zeus, Hera, Hermes, Demeter; zarar verenler Poinai (Öç Tanrıçaları), Erinysler, Ares; bunları sert ve şiddetli oldukları için kurbanlarla yatıştırmaya çalıştılar. Dördüncü ve beşinci olarak tanrıları işlere ve duygulara yakıştırdılar: duygulardan Eros, Aphrodite, Pothos (Özlem); işlerden Elpis (Umut), Dike (Hak), Eunomia (İyi Düzen). Altıncı yer olarak şairlerin uydurduğunu eklediler; çünkü Hesiodos doğmuş tanrılara babalar bulmak isteyerek onlara şöyle atalar getirdi (Theogonia 134): "Koios'u, Kreios'u, Hyperion'u ve Iapetos'u." Bu türe mitlere dayanan denmesi de bu yüzdendir. Yedinci ve hepsinden sonra gelen, ortak hayata yaptığı iyilikler yüzünden yüceltilmiş, ama insan olarak doğmuş olandır: Herakles, Dioskurlar, Dionysos gibi. Tanrıların insan biçimli olduğunu da söylediler; çünkü her şey arasında en hükümran olan tanrısaldır, canlılar arasında en güzeli ise insandır, nousunun yapısı sayesinde aretē ile başka canlılardan farklı biçimde süslenmiştir; bu yüzden en üstün olanın en üstün olanlara benzediğini düşündüler.
Aëtius Plac. I 6 Πόθεν ἔννοιαν ἔσχον θεῶν ἄνθρωποι G 34. Ορίζονται δὲ τὴν τοῦ θεοῦ οὐσίαν οἱ Στωϊκοὶ οὕτως· πνεῦμα νοερὸν καὶ πυρῶδες, οὐκ ἔχον μὲν μορφήν, μεταβάλλον δ’ εἰς ὃ βούλεται καὶ συνεξομοιούμενον πᾶσιν. ἔσχον δὲ ἔννοιαν τούτου πρῶτον μὲν ἀπὸ τοῦ κάλλους τῶν ἐμφαινομένων προσλαμβάνοντες. οὐδὲν γὰρ τῶν καλῶν εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχε γίνεται, ἀλλὰ μετά τινος τέχνης δημιουργούσης. καλὸς δὲ ὁ κόσμος· δῆλον δὲ ἐκ τοῦ σχήματος καὶ τοῦ χρώματος καὶ τοῦ μεγέθους καὶ τῆς περὶ τὸν κόσμον τῶν ἀστέρων ποικιλίας. σφαιροειδὴς γὰρ ὁ κόσμος, ὃ πάντων σχημάτων πρωτεύει. μόνον γὰρ τοῦτο τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ὁμοιοῦται· περιφερὴς δὲ ὢν ἔχει τὰ μέρη περιφερῆ· διὰ τοῦτο γὰρ κατὰ τὸν Πλάτωνα ἐν τῇ κεφαλῇ τὸ ἱερώτατον συνέστηκε, νοῦς. Καὶ τὸ χρῶμα δὲ καλόν. κυανώδει γὰρ κέχρωσται, ὃ πορφύρας μέν ἐστι μελάντερον, στίλβουσαν δὲ ἔχει τὴν ποιότητα· καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν τῷ τῆς χροιᾶς συντόνῳ διακόπτων τηλικαύτην ἀέρος ἀπόστασιν ἐκ τοσούτων διαστημάτων θεωρεῖται. Καὶ ἐκ τοῦ μεγέθους καλός. πάντων γὰρ τῶν ὁμογενῶν τὸ περιέχον καλὸν ὡς ζῷον καὶ δένδρον. ἐπιτελεῖ τὸ κάλλος τοῦ κόσμου καὶ ταῦτα τὰ φαινόμενα· ὁ μὲν γὰρ λοξὸς κύκλος ἐν οὐρανῷ διαφόροις εἰδώλοις πεποίκιλται. τῷ δ’ ἔνι καρκίνος ἐστί, λέων δ’ ἐπὶ τῷ, μετὰ δ’ αὐτόν παρθένος ἠδ’ ἐπί οἱ χηλαὶ καὶ σκορπίος αὐτός τοξευτής τε καὶ αἰγόκερως, ἐπὶ δ’ αἰγοκερῆϊ ὑδροχόος· δύο δ’ αὐτὸν ἐπ’ ἰχθύες ἀστερόεντες. τοὺς δὲ μετὰ κριός, ταῦρος δ’ ἐπὶ τῷ δίδυμοί τε. μυρία δ’ ἄλλα καθ’ ὁμοίας τοῦ κόσμου περικλάσεις πεποίηκεν. ὅθεν καὶ Εὐριπίδης φησί· (Crit. fr. 1, 33. 34 p. 598 N) τό τ’ ἀστερωπὸν οὐρανοῦ σέλας χρόνου καλὸν ποίκιλμα τέκτονος σοφοῦ. ἐλάβομεν δὲ ἐκ τούτου ἔννοιαν θεοῦ· ἀεί τε γὰρ ἥλιος καὶ σελήνη καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἄστρων τὴν ὑπόγειον φορὰν ἐνεχθέντα ὅμοια μὲν ἀνατέλλει τοῖς χρώμασιν, ἴσα δὲ τοῖς μεγέθεσι, καὶ κατὰ τόπους καὶ κατὰ χρόνους τοὺς αὐτούς. διόπερ οἱ τὸν περὶ τῶν θεῶν παραδόντες σεβασμὸν διὰ τριῶν ἐξέθηκαν ἡμῖν εἰδῶν, πρῶτον μὲν τοῦ φυσικοῦ, δεύτερον δὲ τοῦ μυθικοῦ, τρίτον δὲ τοῦ τὴν μαρτυρίαν ἐκ τῶν νόμων εἰληφότος. [διοικεῖσθαι del. Reiske] διδάσκεται δὲ τὸ μὲν φυσικὸν ὑπὸ τῶν φιλοσόφων, τὸ δὲ μυθικὸν ὑπὸ τῶν ποιητῶν, τὸ δὲ νομικὸν ὑφ’ ἑκάστης ἀεὶ πόλεως συνίσταται. Διαιρεῖται δὲ ἡ πᾶσα διδαχὴ εἰς εἴδη ἑπτά· καὶ πρῶτον μὲν τὸ ἐκ τῶν φαινομένων καὶ μετεώρων· θεοῦ γὰρ ἔννοιαν ἔσχον ἀπὸ τῶν φαινομένων ἀστέρων ὁρῶντες τούτους μεγάλης συμφωνίας ὄντας αἰτίους, καὶ τεταγμένως ἡμέραν τε καὶ νύκτα χειμῶνά τε καὶ θέρος ἀνατολάς τε καὶ δυσμὰς καὶ τὰ ὑπὸ τῆς γῆς ζῳογονούμενα καὶ καρπογονούμενα. διὸ πατὴρ μὲν ἔδοξεν αὐτοῖς οὐρανὸς ὑπάρχειν, μήτηρ δὲ γῆ· τούτων δὲ ὁ μὲν πατὴρ διὰ τὸ τὰς τῶν ὑδάτων ἐκχύσεις σπερμάτων ἔχειν τάξιν, ἡ δὲ [γῆ] μήτηρ διὰ τὸ δέχεσθαι ταῦτα καὶ τίκτειν· βλέποντες δὲ τοὺς ἀστέρας ἀεὶ θέοντας αἰτίους τε τοῦ θεωρεῖν ἡμᾶς ἥλιον καὶ σελήνην θεοὺς προσηγόρευσαν. - εἰς δεύτερον δὲ καὶ τρίτον τόπον τοὺς θεοὺς διεῖλον εἴς τε τὸ βλάπτον καὶ τὸ ὠφελοῦν· καὶ τοὺς μὲν ὠφελοῦντας Δία, Ἥραν, Ἑρμῆν, Δήμητραν, τοὺς δὲ βλάπτοντας Ποινάς, Ἐρινύας, Ἄρην, τούτους ἀφοσιούμενοι χαλεποὺς ὄντας καὶ βιαίους. - τέταρτον καὶ πέμπτον προστεθείκασι τοῖς πράγμασι καὶ τοῖς πάθεσι, παθῶν μὲν Ἔρωτα, Ἀφροδίτην, Πόθον, πραγμάτων δὲ Ἐλπίδα, Δίκην, Εὐνομίαν. - ἕκτον δὲ τόπον προσέλαβον τὸ ὑπὸ τῶν ποιητῶν πεπλασμένον· Ἡσίοδος γὰρ βουλόμενος τοῖς γενητοῖς θεοὺς πατέρας συστῆσαι εἰσήγαγε τοιούτους αὐτοῖς γεννήτορας (Hes. theog. 134) Κοῖόν τε Κρεῖόν θ’ Ὑπερίονά τ’ Ἰαπετόν τε. διὰ τοῦτο καὶ μυθικὸν κέκληται. - ἕβδομον δὲ καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸ διὰ τὰς εἰς τὸν κοινὸν βίον εὐεργεσίας ἐκτετιμημένον, ἀνθρώπινον δὲ γεννηθὲν ὡς Ἡρακλέα ὡς Διοσκόρους ὡς Διόνυσον. - ἀνθρωποειδεῖς δ’ αὐτοὺς ἔφασαν εἶναι, διότι τῶν μὲν ἁπάντων τὸ θεῖον κυριώτατον, τῶν δὲ ζώων ἄνθρωπος κάλλιστον, κεκοσμημένον ἀρετῇ διαφόρως κατὰ τὴν τοῦ νοῦ σύστασιν· [τὸ κράτιστον·] τοῖς οὖν ἀριστεύουσι τὸ κράτιστον ὁμοίως [καὶ καλῶς] ἔχειν διενοήθησαν.
1010Fr. 1010 Kaynak: Philon, Monarşi Üzerine I, s. 216 Mangey. Tanrının var olduğu kavramını nereden ediniriz … Tanrı hakkındaki araştırmalarda, sahici biçimde felsefe yapanın düşüncesi en çok şu iki soru üzerinde durur: birincisi, kötülüklerin en büyüğü olan tanrısızlığı benimsemiş olanlar yüzünden, tanrısal olanın var olup olmadığı; ikincisi, ousiası bakımından ne olduğu. İlkini görmek pek zahmetli değildir; ikincisi ise yalnız zor değil, belki imkânsızdır; ama ikisi de incelenmelidir. Yapılmış şeyler, tabiatları gereği her zaman bir bakıma yapanlarının belirtileridir: heykelleri ya da resimleri gören kim hemen bir heykeltıraş ya da ressam düşünmez? Giysileri, gemileri ya da evleri gören kim bir dokumacı, bir gemi yapımcısı, bir mimar kavramı edinmez? İyi kanunlarla yönetilen, siyasal düzeni çok güzel kurulmuş bir şehre giren biri, bu şehrin iyi yöneticilerin elinde olduğundan başka ne düşünür? Öyleyse gerçek anlamda Büyük Şehre, bu dünyaya gelen ve canlılarla, bitkilerle dolu dağları ve ovaları, kendiliğinden doğan nehirlerin ve sel sularının akışlarını, denizlerin kabarışlarını, havanın ılımlılığını, yıllık mevsimlerin dönüşünü, sonra gündüzün ve gecenin önderleri güneşi ve ayı, öbür gezegenlerin, sabit yıldızların ve bütün göğün dolanışlarını ve danslarını gören kişinin, babanın, yaratıcının ve üstelik yöneticinin kavramını edinmesi akla yakın, hatta zorunlu değil midir? Çünkü tekhnē ürünlerinin hiçbiri kendiliğinden oluşmaz; dünya ise en çok tekhnē ile yapılmış şeydir; öyle ki epistēmē bakımından iyi ve en yetkin biri tarafından her hâlükârda yapılmış olmalıdır.
Philo de monarchia I p. 216 M. Πόθεν τοῦ εἶναι θεὸν λαμβάνομεν ἔννοιαν. — — Δύο δ’ ἐν ταῖς περὶ θεοῦ ζητήσεσι τὰ ἀνωτάτω ταῦτα ἐπαπορεῖ ἡ διάνοια τοῦ φιλοσοφοῦντος ἀνόθως· ἓν μὲν εἰ ἔστι τὸ θεῖον, ἕνεκα τῶν ἐπιτηδευσάντων ἀθεότητα, κακιῶν τὴν μεγίστην· ἕτερον δὲ τὸ τί ἔστι κατὰ τὴν οὐσίαν. Τὸ μὲν οὖν πρότερον οὐ πολὺς πόνος ἰδεῖν, τὸ δὲ δεύτερον οὐ χαλεπὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἴσως ἀδύνατον, ἐπισκεπτέον δ’ ἑκάτερα. Ἀεὶ τοίνυν γνωρίσματα τῶν δημιουργῶν πέφυκέ πως εἶναι τὰ δημιουργηθέντα· τίς γὰρ ἀνδριάντας ἢ γραφὰς θεασάμενος οὐκ εὐθὺς ἐνόησεν ἀνδριαντοποιὸν ἢ ζωγράφον; τίς δ’ ἐσθῆτας ἢ ναῦς ἢ οἰκίας ἰδὼν οὐκ ἔννοιαν ἔλαβεν ὑφάντου καὶ ναυπηγοῦ καὶ οἰκοδόμου. Παρελθὼν δέ τις εἰς πόλιν εὔνομον, ἐν ᾗ τὰ τῆς πολιτείας σφόδρα καλῶς διακεκόσμηται, τί ἕτερον ὑπολήψεται ἢ ὅτι ἐπιστατεῖται ἥδε ἡ πόλις ὑπ’ ἀρχόντων [ὡς] ἀγαθῶν; Τὸν οὖν ἀφικόμενον εἰς τὴν ἀληθῶς Μεγαλόπολιν, τόνδε τὸν κόσμον, καὶ θεασάμενον τὴν ὀρεινὴν καὶ πεδιάδα πλήθουσαν ζῴων καὶ φυτῶν, καὶ ποταμῶν αὐθιγενῶν καὶ χειμάρρων φορὰς καὶ πελαγῶν ἀναχύσεις καὶ εὐκρασίαν ἀέρος καὶ τῶν ἐτησίων ὡρῶν τροπάς· εἶτα ἥλιον καὶ σελήνην, τοὺς ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἡγεμόνας, καὶ τὰς τῶν ἄλλων πλανητῶν τε καὶ ἀπλανῶν καὶ τοῦ σύμπαντος οὐρανοῦ περιπολήσεις καὶ χορείας, οὐκ εἰκότως, μᾶλλον δὲ ἀναγκαίως ἔννοιαν λήψεσθαι δεῖ τοῦ πατρὸς καὶ ποιητοῦ καὶ προσέτι ἡγεμόνος; Οὐδὲν γὰρ τῶν τεχνικῶν ἔργων ἀπαυτοματίζεται· τεχνικώτατος δὲ καὶ ὁ κόσμος, ὡς ὑπό τινος τὴν ἐπιστήμην ἀγαθοῦ καὶ τελειοτάτου πάντως δεδημιουργῆσθαι.
1013Fr. 1013 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 78. Cisimlerin bir kısmı birleşiktir, bir kısmı bitişik parçalardan, bir kısmı da ayrı parçalardan oluşur. Birleşik olanlar tek bir meleke tarafından tutulanlardır, bitkiler ve canlılar gibi; bitişik parçalardan oluşanlar, yan yana konmuş ve tek bir ana noktaya yönelen parçalardan kurulmuş olanlardır, zincirler, kuleler ve gemiler gibi; ayrı parçalardan oluşanlar ise birbirinden ayrık, kopuk ve kendi başlarına duran parçalardan bileşenlerdir, ordular, sürüler ve korolar gibi. Dünya da bir cisim olduğuna göre, ya birleşik bir cisimdir ya bitişik parçalardan ya da ayrı parçalardan oluşur. Ama ne bitişik ne de ayrı parçalardan oluşur; bunu dünyadaki duygudaşlıklardan gösteririz. Ayın büyümesine ve küçülmesine göre karadaki ve denizdeki birçok canlı küçülür ve büyür, denizin bazı yerlerinde de cezir ve med olur. Aynı biçimde bazı yıldızların doğuşlarına ve batışlarına göre de çevreleyen havada değişiklikler ve çok çeşitli dönüşümler meydana gelir; bazen iyiye doğru, bazen salgın getirecek biçimde. Buradan dünyanın birleşik bir cisim olduğu açıkça anlaşılır. Çünkü bitişik ya da ayrı parçalardan oluşanlarda parçalar birbirinden etkilenmez; örneğin bir orduda, diyelim, bütün askerler ölse, sağ kalan bundan kendisine geçen bir etkiye uğramış görünmez. Birleşik olanlarda ise bir tür duygudaşlık vardır; bir parmak kesilince bütün beden de etkilenir. Demek ki dünya da birleşik bir cisimdir. Ama birleşik cisimlerin bir kısmı salt bir meleke, bir kısmı bir tabiat, bir kısmı da bir psykhē tarafından bir arada tutulduğundan — meleke tarafından taşlar ve odunlar, tabiat tarafından bitkiler, psykhē tarafından canlılar —, dünya da her hâlükârda bunlardan biri tarafından tutulur. Salt bir meleke tarafından bir arada tutulamaz; çünkü meleke tarafından tutulanlar, odunlar ve taşlar gibi, kayda değer hiçbir değişikliğe ve dönüşüme uğramaz, yalnız kendiliklerinden gevşeme ve sıkışma durumuna uğrarlar. Dünya ise kayda değer değişikliklere uğrar: çevreleyen hava bazen buz gibi soğuk, bazen sıcak, bazen kuru, bazen nemli olur, bazen de göksel cisimlerin hareketlerine göre başka biçimde değişir. Öyleyse dünya salt bir meleke tarafından bir arada tutulmaz. Bunun tarafından değilse, her hâlükârda bir tabiat tarafından tutulur; çünkü psykhē tarafından tutulanlar da çok daha önce bir tabiat tarafından bir arada tutulmuştu. Demek ki dünyanın en iyi tabiat tarafından bir arada tutulması zorunludur, çünkü o her şeyin tabiatlarını kuşatır. Her şeyin tabiatlarını kuşatan tabiat akıllı tabiatları da kuşatmıştır. Akıllı tabiatları kuşatan tabiat da her hâlükârda akıllıdır; çünkü bütünün parçadan daha kötü olması mümkün değildir. Dünyayı yöneten tabiat en iyi tabiatsa, nous sahibi, iyi ve ölümsüz olacaktır. Böyle olan ise tanrıdır; demek ki tanrılar vardır.
Sextus adv. math. IX 78. τῶν τε σωμάτων τὰ μέν ἐστιν ἡνωμένα, τὰ δὲ ἐκ συναπτομένων, τὰ δὲ ἐκ διεστώτων. ἡνωμένα μὲν οὖν ἐστὶ τὰ ὑπὸ μιᾶς ἕξεως κρατούμενα, καθάπερ φυτὰ καὶ ζῷα, ἐκ συναπτομένων δὲ τὰ ἔκ τε παρακειμένων καὶ πρὸς ἕν τι κεφάλαιον νευόντων συνεστῶτα ὡς ἀλύσεις καὶ πυργίσκοι καὶ νῆες, ἐκ διεστώτων δὲ τὰ ἐκ διεζευγμένων καὶ [ἐκ] κεχωρισμένων καὶ καθ’ αὑτὰ ὑποκειμένων συγκείμενα, ὡς στρατιαὶ καὶ ποῖμναι καὶ χοροί. ἐπεὶ οὖν καὶ ὁ κόσμος σῶμά ἐστιν, ἤτοι ἡνωμένον ἐστὶ σῶμα ἢ ἐκ συναπτομένων ἢ ἐκ διεστώτων. οὔτε δὲ ἐκ συναπτομένων οὔτε ἐκ διεστώτων, ὡς δείκνυμεν ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν συμπαθειῶν. κατὰ γὰρ τὰς τῆς σελήνης αὐξήσεις καὶ φθίσεις πολλὰ τῶν τε ἐπιγείων ζῴων καὶ θαλασσίων φθίνει τε καὶ αὔξεται, ἀμπώτεις τε καὶ πλημμυρίδες περί τινα μέρη τῆς θαλάσσης γίνονται. ὡσαύτως δὲ καὶ κατά τινας τῶν ἀστέρων ἐπιτολὰς καὶ δύσεις μεταβολαὶ τοῦ περιέχοντος καὶ παμποίκιλοι περὶ τὸν ἀέρα τροπαὶ συμβαίνουσιν, ὁτὲ μὲν ἐπὶ τὸ κρεῖττον, ὁτὲ δὲ λοιμικῶς. ἐξ ὧν συμφανὲς ὅτι ἡνωμένον τι σῶμα καθέστηκεν ὁ κόσμος. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἐκ συναπτομένων ἢ διεστώτων οὐ συμπάσχει τὰ μέρη ἀλλήλοις, εἴ γε ἐν στρατιᾷ πάντων, εἰ τύχοι, διαφθαρέντων τῶν στρατιωτῶν οὐδὲν κατὰ διάδοσιν πάσχειν φαίνεται ὁ περισωθείς· ἐπὶ δὲ τῶν ἡνωμένων συμπάθειά τίς ἐστιν, εἴ γε δακτύλου τεμνομένου τὸ ὅλον συνδιατίθεται σῶμα. ἡνωμένον τοίνυν ἐστὶ σῶμα καὶ ὁ κόσμος. ἀλλ’ ἐπεὶ τῶν ἡνωμένων σωμάτων τὰ μὲν ὑπὸ ψιλῆς ἕξεως συνέχεται, τὰ δὲ ὑπὸ φύσεως, τὰ δὲ ὑπὸ ψυχῆς, καὶ ἕξεως μὲν ὡς λίθοι καὶ ξύλα, φύσεως δὲ καθάπερ τὰ φυτά, ψυχῆς δὲ τὰ ζῷα, πάντως δὴ καὶ ὁ κόσμος ὑπό τινος τούτων διακρατεῖται. καὶ ὑπὸ μὲν ψιλῆς ἕξεως οὐκ ἂν συνέχοιτο. τὰ γὰρ ὑπὸ ἕξεως κρατούμενα οὐδεμίαν ἀξιόλογον μεταβολήν τε καὶ τροπὴν ἀναδέχεται, καθάπερ ξύλα καὶ λίθοι, ἀλλὰ μόνον ἐξ αὑτῶν πάσχει τὴν κατὰ ἄνεσιν καὶ τὴν κατὰ συμπιεσμὸν διάθεσιν· ὁ δὲ κόσμος ἀξιολόγους ἀναδέχεται μεταβολάς, ὁτὲ μὲν κρυμαλέου τοῦ περιέχοντος γιγνομένου ὁτὲ δὲ ἀλεεινοῦ, καὶ ὁτὲ μὲν αὐχμώδους ὁτὲ δὲ νοτεροῦ, ὁτὲ δὲ ἄλλως πως κατὰ τὰς τῶν οὐρανίων κινήσεις ἑτεροιουμένου· οὐ τοίνυν ὑπὸ ψιλῆς ἕξεως ὁ κόσμος συνέχεται. εἰ δὲ μὴ ὑπὸ ταύτης, πάντως ὑπὸ φύσεως· καὶ γὰρ τὰ ὑπὸ ψυχῆς διακρατούμενα πολὺ πρότερον ὑπὸ φύσεως συνείχετο. ἀνάγκη ἄρα ὑπὸ τῆς ἀρίστης αὐτὸν φύσεως συνέχεσθαι, ἐπεὶ καὶ περιέχει τὰς πάντων φύσεις. ἡ δέ γε τὰς πάντων περιέχουσα φύσεις καὶ τὰς λογικὰς περιέσχηκεν. ἀλλὰ καὶ ἡ τὰς λογικὰς περιέχουσα φύσις πάντως ἐστὶ λογική. οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ ὅλον τοῦ μέρους χεῖρον εἶναι, ἀλλ’ εἰ ἀρίστη ἐστὶ φύσις ἡ τὸν κόσμον διοικοῦσα, νοερά τε ἔσται καὶ σπουδαία καὶ ἀθάνατος. τοιαύτη δὲ τυγχάνουσα θεός ἐστιν, εἰσὶν ἄρα θεοί.
1014Fr. 1014 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 86. Maddesi çok kalın olan karada ve denizde psykhē ve his yetisinden pay almış çeşitli canlılar oluşuyorsa, toprağa ve suya göre çok daha saf ve katışıksız olan havada da psykhē sahibi ve akıllı bazı canlıların oluşması çok daha inandırıcıdır. Dioskurların "iyi güverteli gemilerin kurtarıcıları" olan iyi daimōnlar olduğu da buna uyar, şu söz de (Hesiodos, İşler ve Günler 252): "Çok besleyen toprak üzerinde otuz bin / ölümsüz vardır, Zeus'un ölümlü insanları gözeten bekçileri." Havada canlıların bulunması inandırıcıysa, aitherde de bir canlı tabiatının bulunması kesinlikle makuldür; insanlar da nous yetisinden oradan çekip alarak pay alırlar. Aither canlıları varsa ve bunlar bozulmaz ve doğmamış oldukları için karadakilerden çok üstün görünüyorsa, tanrıların da var olduğu, onlardan farkı olmadığı kabul edilecektir.
Sextus adv. math. IX 86. εἴπερ τε ἐν γῇ καὶ θαλάσσῃ, πολλῆς οὔσης παχυμερείας, ποικίλα συνίσταται ζῷα ψυχικῆς τε καὶ αἰσθητικῆς μετέχοντα δυνάμεως, πολλῷ πιθανώτερόν ἐστιν ἐν τῷ ἀέρι, πολὺ τὸ καθαρὸν καὶ εἰλικρινὲς ἕχοντι παρὰ τὴν γῆν καὶ τὸ ὕδωρ, ἔμψυχά τινα καὶ νοερὰ συνίστασθαι ζῷα. καὶ τούτῳ συμφωνεῖ τὸ τοὺς Διοσκούρους ἀγαθούς τινας εἷναι δαίμονας, σωτῆρας εὐσέλμων νεῶν καὶ τὸ· (Hes. Op. et D. 252) τρὶς γὰρ μύριοί εἰσιν ἐπὶ χθονὶ πουλυβοτείρῃ ἀθάνατοι Ζηνὸς φύλακες μερόπων ἀνθρώπων. ἀλλ’ εἰ ἐν τῷ ἀέρι πιθανὸν ὑπάρχειν ζῷα, πάντως εὔλογον καὶ ἐν τῷ αἰθέρι ζῴων εἶναι φύσιν, ὅθεν καὶ ἄνθρωποι νοερᾶς μετέχουσι δυνάμεως, ἐκεῖθεν αὐτὴν σπάσαντες. ὄντων δὲ αἰθερίων ζῴων καὶ κατὰ πολὺ τῶν ἐπιγείων ὑπερφέρειν δοκούντων τῷ ἄφθαρτα εἶναι καὶ ἀγέννητα, δοθήσεται καὶ θεοὺς ὑπάρχειν, τούτων μὴ διαφέροντας.
1015Fr. 1015 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 95 (önce Ksenophon, Memorabilia I 4, 8 aktarılır). Ksenophon'un argümanı böyledir; bir istikra gücü taşır ve şöyledir: "Dünyada çok toprak varken sen onun küçük bir parçasına sahipsin; dünyada çok nem varken onun da küçük bir parçasına sahipsin; öyleyse dünyada çok nous varken onun da küçük bir parçasına sahipsin. Demek ki dünya nous sahibidir ve bu yüzden tanrıdır." 98. Aynı argüman şöyle de sorulabilir: "Dünyada topraktan bir şey olmasaydı, sende de topraktan bir şey olmazdı; dünyada nemli bir şey olmasaydı, sende de nemli bir şey olmazdı; hava ve ateş için de aynısı geçerlidir; öyleyse dünyada nous olmasaydı, sende de nous olmazdı. Ama sende nous vardır; demek ki dünyada da vardır. Bu yüzden dünya nous sahibidir; nous sahibi olduğuna göre de tanrıdır." Şu biçimdeki argüman da aynı güçtedir: "İyi yapılmış bir heykel görsen, onu ustalık sahibi bir nousun yapıp yapmadığından kuşkulanır mıydın? Yoksa böyle bir şeyi düşünmekten geri durmaz, üstelik yapımın inceliğine ve tekhnēsine hayran mı kalırdın? Peki bunlarda dış biçimi görünce yapanı onaylayıp bir yapıcının bulunduğunu söylüyorsun da, kendi içindeki nousu, ki bu kadar çeşitliliğiyle her heykelden ve her resimden üstündür, görünce, doğmuş olduğu hâlde onun talihten olduğunu, olağanüstü bir güce ve kavrayışa sahip bir yapıcıdan gelmediğini mi düşünüyorsun? Bu yapıcı dünyadan başka bir yerde de bulunmaz; onu yönetir, içindekileri doğurur ve büyütür. O da tanrıdır. Demek ki tanrılar vardır."
Sextus adv. math. IX 95 (antecedit locus Xenoph. Mem. I 4, 8). τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ τοῦ Ξενοφῶντός ἐστι λόγος, δύναμίν γε ἐπαγωγικὴν ἔχων καὶ τοιαύτην· γῆς πολλῆς οὔσης ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις, καὶ ὑγροῦ πολλοῦ ὄντος ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις· καὶ νοῦ ἄρα πολλοῦ ὄντος ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις. νοερὸς ἄρα ὁ κόσμος ἐστίν, καὶ διὰ τοῦτο θεός. (enarrantur deinde § 96 97 quae alii philosophi huic argumentationi obiecerant et refutantur). 98. ἔνεστι δὲ καὶ οὕτως τὸν αὐτὸν συνερωτᾶν λόγον. εἰ μὴ ἦν τι γεῶδες ἐν τῷ κόσμῳ, οὐδὲ ἐν σοί τι ἂν ἦν γεῶδες, καὶ εἰ μὴ ἦν τι ὑγρὸν ἐν κόσμῳ, οὐδ’ ἂν ἐν σοὶ ἦν τι ὑγρόν· καὶ ὁμοίως ἐπὶ ἀέρος καὶ πυρός· τοίνυν καὶ εἰ μὴ ἦν τις ἐν κόσμῳ νοῦς, οὐδ’ ἂν ἐν σοί τις ἧν νοῦς· ἔστι δέ γε ἐν σοί τις νοῦς· ἔστιν ἄρα καὶ ἐν κόσμῳ. καὶ διὰ τοῦτο νοερός ἐστιν ὁ κόσμος. νοερὸς δὲ ὢν καὶ θεὸς καθέστηκεν. τῆς δὲ αὐτῆς δυνάμεως ἐστι καὶ ὁ τοῦτον τὸν τρόπον ἔχων λόγος· ἆρά γε ἄγαλμα εὖ δεδημιουργημένον θεασάμενος διστάσειας ἄν, εἰ τεχνίτης νοῦς τοῦτο ἐποίησεν; ἢ οὔτ’ ἂν ἀπόσχοις τοῦ ὑπονοεῖν τι τοιοῦτον, ὡς καὶ θαυμάζειν τὴν περιττότητα τῆς δημιουργίας καὶ τὴν τέχνην; ἆρ’ οὖν ἐπὶ μὲν τούτων τὸν ἔξωθεν θεωρῶν τύπον προσμαρτυρεῖς τῷ κατεσκευακότι καὶ φὴς εἶναί τινα τὸν δημιουργόν, τὸν δὲ ἐν σοὶ ὁρῶν νοῦν, τοσαύτῃ ποικιλίᾳ διαφέροντα παντὸς ἀγάλματος καὶ πάσης γραφῆς, γεννητὸν ὄντα νομίζεις ἀπὸ τύχης γεγονέναι, οὐχὶ δὲ ὑπό τινος δημιουργοῦ δύναμιν καὶ σύνεσιν ὑπερβάλλουσαν ἔχοντος; ὅσπερ οὐκ ἂν ἄλλοθί που διατρίβοι ἢ ἐν τῷ κόσμῳ, διοικῶν αὐτὸν καὶ τὰ ἐν αὐτῷ γεννῶν τε καὶ αὔξων. οὗτος δέ ἐστι θεός. εἰσὶν ἄρα θεοί.
1016Fr. 1016 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 111. Bunlara ek olarak Stoacılar ve onlarla aynı görüşte olanlar tanrıların varlığını dünyanın hareketinden de kurmaya çalışırlar. Dünyanın hareket ettiğini, birçok şey buna götürdüğü için herkes kabul eder. Öyleyse dünya ya tabiat tarafından ya prohairesis tarafından ya da bir girdap tarafından ve zorunluluğa göre hareket eder. Ama girdap tarafından ve zorunluluğa göre hareket etmesi makul değildir. Çünkü girdap ya düzensizdir ya düzenlidir. Düzensizse bir şeyi düzenli biçimde hareket ettiremez; bir şeyi düzenle ve uyumla hareket ettiriyorsa tanrısal ve daimonik bir şey olacaktır; çünkü akıllı ve tanrısal olmasaydı, bütünü düzenli biçimde ve onu koruyarak asla hareket ettiremezdi. Böyle olunca da artık girdap olmaz; çünkü girdap düzensiz ve kısa ömürlüdür. Öyleyse dünya, Demokritos ve çevresinin dediği gibi, zorunluluğa göre ve girdap tarafından hareket ettirilmez. Tasavvurdan yoksun bir tabiat tarafından da hareket ettirilmez, çünkü akıllı tabiat bundan daha iyidir; böyle tabiatların da dünyanın içinde kuşatıldığı görülür. Demek ki dünyanın da kendisini düzenli biçimde hareket ettiren akıllı bir tabiata sahip olması zorunludur; bu da doğrudan tanrıdır.
Sextus adv. math. IX 111. πρὸς τούτοις καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως ἐπιχειροῦσι κατασκευάζειν τὴν τῶν θεῶν ὕπαρξιν οἵτε ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ οἱ τούτοις συμπνέοντες. ὅτι γὰρ κινεῖται ὁ κόσμος πᾶς ἄν τις ὁμολογήσειεν ὑπὸ πολλῶν εἰς τοῦτο ἐναγόμενος. ἤτοι οὖν ὑπὸ φύσεως κινεῖται ἢ ὑπὸ προαιρέσεως ἢ ὑπὸ δίνης καὶ κατ’ ἀνάγκην. ἀλλ’ ὑπὸ μὲν δίνης καὶ κατ’ ἀνάγκην οὐκ εὔλογον. ἤτοι γὰρ ἄτακτός ἐστιν ἢ διατεταγμένη ἡ δίνη. καὶ εἰ μὲν ἄτακτος, οὐκ ἂν δυνηθείη τεταγμένως τι κινεῖν· εἰ δὲ μετὰ τάξεως τι κινεῖ καὶ συμφωνίας, θεία τις ἔσται καὶ δαιμόνιος· οὐ γὰρ ἄν ποτε τεταγμένως καὶ σωτηρίως τὸ ὅλον ἐκίνει μὴ νοερὰ καὶ θεία καθεστῶσα. τοιαύτη δὲ οὖσα οὐκέτι ἂν εἴη δίνη· ἄτακτον γάρ ἐστιν αὕτη καὶ ὀλιγοχρόνιον. ὥστε κατ’ ἀνάγκην μὲν καὶ ὑπὸ δίνης, ὡς ἔλεγον οἱ περὶ τὸν Δημόκριτον, οὐκ ἂν κινοῖτο ὁ κόσμος. καὶ μὴν οὐδὲ φύσει ἀφαντάστῳ, παρόσον ἡ νοερὰ φύσις ἀμείνων ἐστὶ ταύτης. ὁρῶνται δὲ τοιαῦται φύσεις ἐν κόσμῳ περιεχόμεναι. ἀνάγκη ἄρα καὶ αὐτὸν νοερὰν ἔχειν φύσιν, ὑφ’ ἧς τεταγμένως κινεῖται, ἥτις εὐθέως ἐστὶ θεός. (Sequuntur § 115-120 duo alia argumenta a motu mundi ducta).
1017Fr. 1017 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 123. Şimdi de tanrısal olanı ortadan kaldıranları izleyen saçmalıkların türüne bakalım. Tanrılar yoksa dindarlık da yoktur; oysa o, seçilmeye en çok değer şeylerdendir. Çünkü dindarlık tanrılara hizmetin epistēmēsidir; var olmayan şeylere ise hizmet olamaz, bu yüzden bu konuda bir epistēmē de olmaz. Öyleyse tanrılar yoksa dindarlık var olmaz. Ama dindarlık vardır; öyleyse tanrıların var olduğunu söylemek gerekir. Yine, tanrılar yoksa, tanrılara karşı bir tür adalet olan takva da var olmaz; ama bütün insanların ortak kavramlarına ve ön kavrayışlarına göre takva vardır, buna göre takvaya uygun olan da vardır. Demek ki tanrısal olan da vardır. Ayrıca tanrılar yoksa, tanrısal ve insanî şeylerin epistēmēsi olan bilgelik ortadan kalkar … insanlar var olup tanrılar var olmadığına göre, tanrısal ve insanî şeylerin bir epistēmēsi de olmayacaktır. Ama bilgeliğin olmadığını söylemek saçmadır; demek ki tanrıları var olmayan şeyler saymak da saçmadır. Üstelik adalet insanların hem birbirleriyle hem tanrılarla bağına göre getirildiyse, tanrılar yoksa adalet de kurulmayacaktır; bu da saçmadır. Öyleyse tanrıların var olduğunu söylemek gerekir.
Sextus adv. math. IX 123. σκοπῶμεν δὲ ἑξῆς καὶ τὸν τρόπον τῶν ἀκολουθούντων ἀτόπων τοῖς ἀναιροῦσι τὸ θεῖον. εἰ γὰρ μὴ εἰσὶ θεοί, οὐκ ἔστιν εὐσέβεια, μόνον τῶν αἱρετῶν ὑπάρχουσα. ἔστι γὰρ εὐσέβεια ἐπιστήμη θεῶν θεραπείας· τῶν δ’ ἀνυπάρκτων οὐ δύναταί τις εἶναι θεραπεία, ὅθεν οὐδὲ ἐπιστήμη τις περὶ ταύτην γενήσεται. - ὥστε εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, ἀνύπαρκτός ἐστιν ἡ εὐσέβεια. ὑπάρχει δὲ εὐσέβεια· τοίνυν ῥητέον εἶναι θεούς. καὶ πάλιν εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, ἀνύπαρκτός ἐστιν ἡ ὁσιότης, δικαιοσύνη τις οὖσα πρὸς θεούς· ἔστι δέ γε κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας καὶ προλήψεις πάντων ἀνθρώπων ὁσιότης, καθό τι καὶ ὅσιόν ἐστιν. καὶ ⟨τὸ⟩ θεῖον ἄρα ἔστιν. εἴ γε μὴν μὴ εἰσὶ θεοί, ἀναιρεῖται σοφία, ἐπιστήμη οὖσα θείων τε καὶ ἀνθρωπείων πραγμάτων, — — οὐδὲ ἐπιστήμη τις ἔσται θείων καὶ ἀνθρωπείων πραγμάτων, ἀνθρώπων ⟨μὲν⟩ ὑπαρχόντων θεῶν δὲ μὴ ὑφεστώτων· ἄτοπον δέ γε λέγειν μὴ εἶναι σοφίαν· ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ τοὺς θεοὺς ἀξιοῦν ἀνυπάρκτους. καὶ μὴν εἴπερ καὶ ἡ δικαιοσύνη κατὰ τὴν ἐπιπλοκὴν τῶν ἀνθρώπων πρός τε ἀλλήλους καὶ πρὸς θεοὺς εἰσῆκται, εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, οὐδὲ δικαιοσύνη συστήσεται· ὅπερ ἄτοπον. - ῥητέον ἄρα καὶ θεοὺς ὑπάρχειν.
1018Fr. 1018 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 132. Bunlara ek olarak, tanrılar yoksa kehanet de yoktur; o, tanrıların insanlara verdiği işaretleri gözlemleyen ve yorumlayan bir epistēmēdir. Ne tanrı esinine dayanan ne yıldızlardan okuyan kehanet olur, ne akıl yürütmeye dayanan kehanet, ne de düşler yoluyla önceden bildirme. Ama bütün insanların çoktandır inandığı bu kadar çok şeyi ortadan kaldırmak saçmadır; demek ki tanrılar vardır.
Sextus adv. math. IX 132. πρός τούτοις εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, οὐδὲ μαντικὴ ὑπάρχει, ἐπιστήμη οὖσα θεωρητικὴ καὶ ἐξηγητικὴ τῶν ὑπὸ θεῶν ἀνθρώποις διδομένων σημείων, οὐδὲ μὴν θεοληπτικὴ καὶ ἀστρομαντική, οὐ λογική, οὐχ ἡ δι’ ὀνείρων πρόῤῥησις. ἄτοπον δέ γε τοσοῦτο πλῆθος πραγμάτων ἀναιρεῖν πεπιστευμένων ἤδη παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις· εἰσὶν ἄρα θεοί.
1019Fr. 1019 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in İkinci Analitikler'inin Parafrazı s. 79, 1 Spengel. İspatlarda bir şeyin var olduğunu birçok yoldan araştırırız: bazen bir arazdan, şeyin ousiasından uzak bir şeyden, bazen de şeyin kendisinden ve ona ait bir şeyden. Örneğin tanrıların var olduğunu bir arazdan, Khrysippos'un dediği gibi sunakların var olmasından; şeyin kendisinden ise iyileştirmelerinden, geleceği bildirmelerinden, sonsuz zaman boyunca çeşitli hareketlerle hareket etmelerinden çıkarırız. Krş. aynı yazar, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sinin Parafrazı I 1, s. 8 Spengel: Biri tanrıyı tarif etmeye girişip, Khrysippos'un sandığı gibi, tanrıların sunaklarının, kurbanlarının, tapınaklarının ve heykellerinin bulunmasının, tanrının ne olduğunun ispatına katkıda bulunacağını düşünse nasıl olursa öyle; çünkü bunlar tanrıların ousiasından çok uzaktır. Ama her zaman hareket etmeleri, Apollon'un geleceği bildirmesi, Asklepios'un iyileştirmesi, ne olduklarına yeterli bir giriştir; örneğin tanrının insanlara iyilik eden ölümsüz bir canlı olduğu.
Themistius Paraphr. in Anal. poster. p. 79, 1 Spengel. τὸ εἶναι πολλαχῶς ἐν ταῖς ἀποδείξεσι μέτιμεν· ἐνίοτε μὲν γὰρ ἀπὸ συμβεβηκότος καὶ πόῤῥω τῆς οὐσίας τοῦ πράγματος, ἐνιότε δὲ ἀπὸ τοῦ πράγματος καὶ τοῦ ἐκείνου τι ἔχειν, οἷον ὅτι εἰσὶ θεοὶ ἀπὸ συμβεβηκότος μέν, ὅτι εἰσὶ βωμοὶ ὡς Χρύσιππός φησιν, ἀπὸ δὲ τοῦ πράγματος ὅτι θεραπεύουσιν, ὅτι προλέγουσιν, ὅτι κινοῦνται τὸν ἄπειρον χρόνον ποικίλας κινήσεις. Cf. idem ad Arist. de anima I 1 p. 8 Sp. ὥσπερ εἴ τις θεὸν ὁρίσασθαι προελόμενος τὸ βωμοὺς εἶναι θεῶν καὶ θυσίας καὶ νεὼς καὶ ἀγάλματα οἴοιτο αὐτῷ συμβαλεῖσθαι πρὸς τὴν ἀπόδειξιν τοῦ τί ἦν εἶναι, καθάπερ ὑπελάμβανε Χρύσιππος· λίαν γὰρ ἀπηρτημένα ταῦτα τῆς οὐσίας ἐστὶ τῶν θεῶν· τὸ μέντοι γε κινεῖσθαι ἀεὶ καὶ τὸ προλέγειν μὲν τὸν Ἀπόλλω, θεραπεύειν δὲ τὸν Ἀσκληπιὸν ἱκανὸν ἤδη προοίμιον τοῦ τί ἦν εἶναι οἷον ὅτι θεός ἐστι ζῷον ἀΐδιον εὐποιητικὸν ἀνθρώπων.
1020Fr. 1020 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 77. Ayrıca akıllı ve phronēsis sahibi olanı doğuran şey de her hâlükârda akıllı ve phronēsis sahibidir. Yukarıda sözü edilen kuvve (yani var olanların ousiasını hareket ettiren ve biçimlendiren kuvve) ise tabiatı gereği insanları kurar; öyleyse akıllı ve phronēsis sahibi olacaktır; bu da tanrısal tabiatın niteliğidir. Demek ki tanrılar vardır.
Sextus adv. math. IX 77. καὶ ἔτι τὸ γεννητικὸν λογικοῦ καὶ φρονίμου πάντως καὶ αὐτὸ λογικόν ἐστι καὶ φρόνιμον. ἡ δέ γε προειρημένη δύναμις (scil. ἡ τὴν τῶν ὄντων οὐσίαν κινοῦσα καὶ σχηματίζουσα) ἀνθρώπους πέφυκε κατασκευάζειν· λογικὴ τοίνυν καὶ φρονίμη γενήσεται, ὅπερ ἦν θείας φύσεως. εἰσὶν ἄρα θεοὶ.
1021Fr. 1021 Kaynak: Diogenes Laertios VII 147. Tanrı ölümsüz, akıllı, yetkin ya da nous sahibi, saadet içinde, hiçbir kötülüğü kabul etmeyen, dünyayı ve dünyadaki şeyleri inayetle gözeten bir canlıdır; ama insan biçimli değildir. Bütünün yaratıcısıdır ve adeta her şeyin babasıdır; hem genel olarak hem de her şeyin içinden geçen parçası bakımından; bu parça kuvvelerine göre birçok adla anılır. Her şey onun aracılığıyla (dia) olduğu için ona Dia derler; yaşamanın (zēn) sebebi olduğu ya da yaşamanın içinden geçtiği ölçüde Zēn derler; yöneten kısmının aithere uzanması bakımından Athena, havaya (aēr) uzanması bakımından Hera, sanatkâr ateşe uzanması bakımından Hephaistos, neme uzanması bakımından Poseidon, toprağa uzanması bakımından Demeter derler. Öbür adları da benzer biçimde, bir yakınlığa dayanarak vermişlerdir.
Diogenes Laërt. VII 147. Θεὸν δὲ εἶναι ζῷον ἀθάνατον λογικὸν τέλειον ἢ νοερὸν ἐν εὐδαιμονίᾳ, κακοῦ παντὸς ἀνεπίδεκτον, προνοητικὸν κόσμου τε καὶ τῶν ἐν κόσμῳ· μὴ εἶναι μέντοι ἀνθρωπόμορφον. εἶναι δὲ τὸν μὲν δημιουργὸν τῶν ὅλων καὶ ὥσπερ πατέρα πάντων, κοινῶς τε καὶ τὸ μέρος αὐτοῦ τὸ διῆκον διὰ πάντων, ὃ πολλαῖς προσηγορίαις προσονομάζεται κατὰ τὰς δυνάμεις. Δία μὲν γάρ φασι δι’ ὃν τὰ πάντα, Ζῆνα δὲ καλοῦσι παρ’ ὅσον τοῦ ζῆν αἴτιός ἐστιν ἢ διὰ τοῦ ζῆν κεχώρηκεν, Ἀθηνᾶν δὲ κατὰ τὴν εἰς αἰθέρα διάτασιν τοῦ ἡγεμονικοῦ αὐτοῦ, Ἥραν δὲ κατὰ τὴν εἰς ἀέρα καὶ Ἥφαιστον κατὰ τὴν εἰς τὸ τεχνικὸν πῦρ καὶ Ποσειδῶνα κατὰ τὴν εἰς τὸ ὑγρὸν καὶ Δήμητραν κατὰ τὴν εἰς γῆν. ὁμοίως δὲ καὶ τὰς ἄλλας προσηγορίας ἐχόμενοί τινος οἰκειότητος ἀπέδοσαν.
1022Fr. 1022 Kaynak: Diogenes Laertios VII 148. Zenon tanrının ousiasının bütün dünya ve gök olduğunu söyler; Khrysippos da Tanrılar Üzerine'nin birinci kitabında aynı şeyi söyler.
Diogenes Laërt. VII 148. Οὐσίαν δὲ θεοῦ Ζήνων μέν φησι τὸν ὅλον κόσμον καὶ τὸν οὐρανόν, ὁμοίως δὲ καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ θεῶν.
1023Fr. 1023 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 15 (DDG s. 548, 4). İnayet Üzerine'de de bütünün psykhēsiyle aynı yakınlıkları ortaya koyar ve tanrıların adlarını ona uydurur; bunu yaparken keskin zekâsının tadını zahmetsizce çıkarır.
Philodemus de pietate c. 15 (DDG p. 548, 4). κὰν τοῖς περὶ Προνοίας μέντοι τὰς αὐτὰς ἐκτίθησιν συνοικειώσεις τῇ ψυχῇ τοῦ παντὸς καὶ τὰ τῶν θεῶν ὀνόματα ἐφαρμόττει τῆς δριμύτητος ἀπολαύων ἀκοπιάτως.
1026Fr. 1026 Kaynak: Ioannes Damaskenos, Sapkınlıklar Üzerine 7. Stoacılar her şeyin cisim olduğunu öğretir ve bu duyulur dünyayı tanrı sayarlar. Bazıları onun tabiatını ateşin ousiasından aldığını ileri sürdü. Tanrıyı nous olarak tarif ederler; var olan bütün kabın, göğün ve yerin de psykhēsi olarak. Dediğim gibi, onun bedeni bütündür, gözleri de ışık saçan gök cisimleridir. Etin yok olduğunu, herkesin psykhēsinin ise bedenden bedene aktarıldığını söylerler.
Ioannes Damascenus de haeresibus 7. Στωϊκοὶ σῶμα τὸ πᾶν δογματίζοντες καὶ αἰσθητὸν τοῦτον τὸν κόσμον θεὸν νομίζοντες. Τινὲς δὲ ἐκ τῆς τοῦ πυρὸς οὐσίας τὴν φύσιν ἔχειν αὐτὸν ἀπεφήναντο. Καὶ τὸν μὲν θεὸν νοῦν ὁρίζουσι, ὡς καὶ ψυχὴν παντὸς τοῦ ὄντος κύτους οὐρανοῦ καὶ γῆς. σῶμα δὲ αὐτοῦ τὸ πᾶν, ὡς ἔφην, καὶ ὀφθαλμοὺς τοὺς φωστῆρας. τὴν δὲ σάρκα ἀπόλλυσθαι καὶ τὴν ψυχὴν πάντων μεταγγίζεσθαι ἀπὸ σωμάτων εἰς σώματα.
1027Fr. 1027 Kaynak: Aetios, Görüşler I 7, 33. Stoacılar tanrının akıllı olduğunu ileri sürer: dünyanın oluşumuna yöntemle ilerleyen, her şeyin kendilerine göre kadere uygun olarak olduğu bütün tohumsal logosları içine almış sanatkâr bir ateş; aynı zamanda bütün dünyanın içinden geçen, ama içinden geçtiği maddenin farklılıklarına göre başka başka adlar alan bir pneuma. Dünyayı, yıldızları ve yeri de tanrı sayarlar; her şeyin en üstündeki nousun ise aitherde olduğunu (Stobaios'ta: aitherde olan bir tanrı olduğunu) söylerler. Krş. Athenagoras 6: Stoacılar, tanrının pneumasının içinden geçtiğini söyledikleri maddenin farklılıklarına göre verdikleri adlarla tanrısal olanı çoğaltsalar da, gerçekte tanrıyı bir sayarlar. Çünkü tanrı sanatkâr bir ateşse vb.
Aëtius Plac. I 7, 33. Οἱ Στωϊκοὶ νοερὸν θεὸν ἀποφαίνονται, πῦρ τεχνικόν, ὁδῷ βαδίζον ἐπὶ γένεσιν κόσμου, ἐμπεριειληφὸς πάντας τοὺς σπερματικοὺς λόγους, καθ’ οὓς ἕκαστα καθ’ εἱμαρμένην γίνεται· καὶ πνεῦμα μὲν διῆκον δι’ ὅλου τοῦ κόσμου, τὰς δὲ προσηγορίας μεταλαμβάνον κατὰ τὰς τῆς ὕλης, δι’ ἧς κεχώρηκε, παραλλάξεις. θεοὺς δὲ καὶ τὸν κόσμον καὶ τοὺς ἀστέρας καὶ τὴν γῆν, τὸν δ’ ἀνωτάτω πάντων νοῦν ἐν αἰθέρι (ἐναιθέριον εἶναι θεόν Stob.). cf. Athenag. c. 6. οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς κἂν ταῖς προσηγορίαις κατὰ τὰς παραλλάξεις τῆς ὕλης, δι’ ἧς φασι τὸ πνεῦμα χωρεῖν τοῦ θεοῦ, πληθύνωσι τὸ θεῖον τοῖς ὀνόμασι, τῷ γοῦν ἔργῳ ἕνα νομίζουσι τὸν θεόν. εἰ γὰρ ὁ μὲν θεὸς πῦρ τεχνικὸν etc.
1028Fr. 1028 Kaynak: Theodoretos, Yunan Hastalıklarının Tedavisi s. 37, 33. Stoacıların tanrısal olan hakkındaki yakışıksız kanaatinden de kaçınacaktır; çünkü bunlar tanrının cisim yapısında olduğunu söylediler.
Theodoretus graec. affect. cur. p. 37, 33. φεύξεται δὲ καὶ τῶν Στωϊκῶν τὴν ἀπρεπῆ περὶ τοῦ θείου δόξαν. σωματοειδῆ γὰρ οὗτοι τὸν θεὸν ἔφασαν εἶναι.
1029Fr. 1029 Kaynak: Hippolytos, Felsefe 21 (DDG s. 571, 7). Stoacılar da felsefeyi daha çok kıyas yönünde geliştirdiler ve onu hemen hemen tariflerle kuşattılar; Khrysippos ve Zenon bu konuda aynı görüşteydi. Onlar da her şeyin ilkesinin tanrı olduğunu, onun en saf cisim olduğunu, inayetinin de her şeyin içinden geçtiğini varsaydılar.
Hippolytus Philos. 21 (DDG 571, 7). Στωϊκοὶ καὶ αὐτοὶ μὲν ἐπὶ τὸ συλλογιστικώτερον τὴν φιλοσοφίαν ηὔξησαν καὶ σχεδὸν ὅροις περιέλαβον ὁμόδοξοι γενόμενοι ὅ τε Χρύσιππος καὶ Ζήνων, οἲ ὑπέθεντο καὶ αὐτοὶ ἀρχὴν μὲν θεὸν τῶν πάντων, σῶμα ὄντα τὸ καθαρώτατον, διὰ πάντων δὲ διήκειν τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ.
1030Fr. 1030 Kaynak: Olympiodoros, Platon'un Phaidon'una Şerh s. 28 Finckh. Bu yüzden Stoacıların filozof korosu da tasavvura göre iş gördükleri için tanrıyı cisim sandılar; çünkü tasavvur cisimsiz şeylere cisimler giydirir.
Olympiodorus ad Plat. Phaedon. p. 28 ed. Finckh. διὸ καὶ ὁ φιλόσοφος χορὸς ὁ τῶν Στωϊκῶν διὰ τὸ κατὰ φαντασίαν ἐνεργεῖν σῶμα τὸν θεὸν ὑπέλαβον· αὕτη γὰρ τοῖς ἀσωμάτοις σώματα περιτίθησι.
1032Fr. 1032 Kaynak: Eusebios, Müjdeye Hazırlık III 9, 9. Dünyanın yöneten kısmının ateş gibi ve sıcak ousia olduğunu, tanrının cisim olduğunu ve yaratıcının da bundan, ateşin kuvvesinden başka bir şey olmadığını söyleyen Stoacılara göre.
Eusebius Praep. evang. III 9, 9. κατὰ τοὺς Στωϊκοὺς τὴν πυρώδη καὶ θερμὴν οὐσίαν τὸ ἡγεμονικὸν φάσκοντας εἶναι τοῦ κόσμου, καὶ τὸν θεὸν εἶναι σῶμα καὶ τὸν δημιουργὸν αὐτόν, οὐδ’ ἕτερον τῆς τοῦ πυρὸς δυνάμεως.
1033Fr. 1033 Kaynak: Theophilos, Autolykos'a I 4. Başkaları da bütünün içinden geçen pneumanın tanrı olduğunu öğretir.
Theophilus ad Autolycum I 4. ἄλλοι δ' αὖ τὸ δι’ ὅλου κεχωρηκὸς πνεῦμα θεὸν δογματίζουσιν.
1035Fr. 1035 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 14, s. 699 Potter. Stoacılar tanrının cisim olduğunu ve ousiası bakımından pneuma olduğunu söyler, tıpkı psykhēnin de öyle olduğu gibi. Biraz sonra: Ama onlar tanrının bütün ousianın içinden geçtiğini söyler.
Clemens Al. Stromat. V 14 p. 699. φασὶ γὰρ σῶμα εἶναι τὸν θεὸν οἱ Στωϊκοὶ καὶ πνεῦμα κατ’ οὐσίαν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὴν ψυχήν. paulo post: ἀλλ’ οἱ μὲν διήκειν διὰ πάσης τῆς οὐσίας τὸν θεὸν φασίν.
1037Fr. 1037 Kaynak: Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 218. Aristoteles tanrının cisimsiz ve göğün sınırı olduğunu söyledi; Stoacılar ise iğrenç şeylerin bile içinden geçen bir pneuma olduğunu söylediler.
Sextus Pyrrh. Hypot. III 218. ὡς Ἀριστοτέλης μὲν ἀσώματον εἶπεν εἶναι τὸν θεὸν καὶ πέρας τοῦ οὐρανοῦ, Στωϊκοὶ δὲ πνεῦμα διῆκον καὶ διὰ τῶν εἰδεχθῶν.
1038Fr. 1038 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine Kitaba Ek s. 113, 12 Bruns. Bunlara karşı şu da bana bir itiraz gibi göründü: Stoacıların da düşündüğü gibi, tanrısal olan nousun en kötülerde bile bulunması.
Alexander Aphr. de anima libri mantissa p. 113, 12 Bruns. ἀντιπίπτειν ἐδόκει μοι τούτοις τό τε τὸν νοῦν καὶ ἐν τοῖς φαυλοτάτοις εἶναι, θεῖον ὄντα, ὡς καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἔδοξεν.
1039Fr. 1039 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Yunanlara Öğüt s. 58 Potter. Tanrısal olanın her maddenin, en değersizinin bile içinden geçtiğini söyleyen Stoacıları da es geçmeyeceğim.
Clemens Al. Coh. ad. gent. p. 58 Pott. Οὐδὲ μὴν τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς παρελεύσομαι, διὰ πάσης ὕλης καὶ διὰ τῆς ἀτιμοτάτης τὸ θεῖον διήκειν λέγοντας. Cf. Tatian p. 4, 3 Schw.
1040Fr. 1040 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis I, s. 346 Potter. Stoacılar da … cisim olan tanrının en değersiz maddenin bile içinden dolaştığını söylerler.
Clemens Al. Stromat. I p. 346 Pott. ἀλλὰ καὶ οἱ Στωϊκοὶ — — - σῶμα ὄντα τὸν θεὸν διὰ τῆς ἀτιμοτάτης ὕλης πεφοιτηκέναι λέγουσιν. Cf. Protr. p. 58 Pott.
1042Fr. 1042 Kaynak: Proklos, Platon'un Timaios'una Şerh s. 297 Schneider. Demek ki Khrysippos'un kurduğu dünya bu dünyayla karşılaştırılmaktan çok uzaktır. Çünkü o, pay alınamayan sebeplerle pay alınabilenleri, tanrısal olanlarla akıllı olanları, maddesiz olanlarla maddede bulunanları aynı şeyde birbirine karıştırır. Onda ilk olan aynı tanrı dünyanın ve maddenin içinden geçer; yönettiği şeylerden ayrılmaz bir psykhē ve tabiattır.
Proclus in Plat. Timaeum p. 297 Schneider. πολλοῦ ἄρα δεῖ παραβάλλεσθαι τῷ κόσμῳ τούτῳ ὁ ὑπὸ Χρυσίππου κατασκευαζόμενος. ὁ μὲν γὰρ εἰς ταὐτὸν συγχεῖ τάς τε ἀμεθέκτους αἰτίας καὶ τὰς μεθεκτὰς τάς τε θείας καὶ νοερὰς τάς τε ἀΰλους καὶ τὰς ἐνύλους. ὁ γὰρ αὐτὸς θεὸς παρ’ αὐτῷ πρῶτος ὢν διήκει διὰ τοῦ κόσμου καὶ διὰ τῆς ὕλης καὶ ψυχή ἐστι καὶ φύσις ἀχώριστος τῶν διοικουμένων.
1044Fr. 1044 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 225, 18 Bruns. Bunlara ek olarak, maddeden olan şeylerin yaratıcısının, maddenin içinden geçmiş ve onun içinde bulunan tanrı olduğunu söylemenin mümkün olup olmadığı da araştırılabilir. Bunu kurmak için, tekhnēlere göre olanların tabiatça olanlara benzer biçimde olmadığını öne sürerler. Tabiatın ürünleri yüzeyde değil, baştan başa biçim alır ve şekillenir; içleri de en zarif biçimde sanatla işlenmiştir. Tekhnēlerin ürünleri ise yalnız dışarıdan biçimlendirilmiştir, heykellerde olduğu gibi; çünkü bunların içi şekillendirilmemiştir. İşte bu yüzden, tekhnēye göre olanlarda yapanın dışarıda ve ayrı olduğunu, tabiatça olanlarda ise onları biçimlendiren ve doğuran kuvvenin maddenin içinde bulunduğunu söylerler.
Alexander Aphrod. de mixtione p. 225, 18 Bruns. πρὸς δὲ τούτοις ἐπιζητήσαι τις ἄν, εἰ τῶν ἐκ τῆς ὕλης γενομένων οἷόν τε δημιουργὸν λέγειν τὸν διαπεφοιτηκότα τῆς ὕλης καὶ ὄντα ἐν αὐτῇ θεόν. φέρουσι μὲν γὰρ εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦδε τὸ μὴ ὁμοίως τοῖς φύσει γινομένοις γίνεσθαι τὰ κατὰ τέχνας. τὰ μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς φύσεως ἀποτελέσματα οὐκ ἐπιπολῆς, ἀλλὰ δι’ ὅλων εἰδοποιεῖταί τε καὶ διαπλάττεται, καὶ τὰ ἔνδον αὐτῶν γλαφυρώτατα πεφιλοτέχνηται. τὰ δὲ τῶν τεχνῶν διαμεμόρφωται, ὡς ἐπὶ τῶν ἀνδριάντων ἔχει· τὰ γὰρ ἔνδον τούτων ἀδιάπλαστα. διὰ δὴ τοῦτό φασιν τῶν μὲν γινομένων κατὰ τέχνην ἔξωθεν εἶναι καὶ κεχωρισμένον τὸ ποιοῦν, ἐπὶ δὲ τῶν γινομένων φύσει ἐν τῇ ὕλῃ εἶναι τὴν δύναμιν τὴν μορφοῦσάν τε καὶ γεννῶσαν αὐτά.
1045Fr. 1045 Kaynak: Plutarkhos, Ay'ın Yüzü Üzerine 12, s. 926c. "Peki psykhēnin kendisi, Zeus aşkına," dedim, "sizin (Stoacıların) dediğiniz gibi, hızlı olduğu hâlde yavaş bir bedene, ateş gibi olduğu hâlde soğuk bir bedene, görünmez olduğu hâlde duyulur bir bedene tabiata aykırı biçimde hapsedilmiş değil mi? Bu yüzden bedende psykhē olduğunu söylemeyelim mi? Ya da tanrısal bir şey olan nousun, bütün göğü, yeri ve denizi aynı anda dolaşıp uçarak geçen nousun … ağırlık ya da kalınlık yüzünden … ete, sinirlere, iliklere ve sayısız hâlle dolu sıvılara geldiğini söylemeyelim mi? Sizin şu Zeus'unuz, kendi tabiatına göre tek, büyük ve kesintisiz bir ateş iken, şimdi gevşemiş, bükülmüş, biçim değiştirmiş, değişimler içinde her şey olmuş ve olmakta değil mi?"
Plutarchus de facie lunae cp. 12 p. 926c. αὐτὴ δ’ ἡ ψυχή, πρὸς Διός, εἶπον, οὐ παρὰ φύσιν τῷ σώματι συνεῖρκται βραδεῖ ταχεῖα καὶ ψυχρῷ πυρώδης, ὥσπερ ὑμεῖς φατε (scil. Stoici), καὶ ἀόρατος αἰσθητῷ; διὰ τοῦτ’ οὖν σώματι ψυχὴν μὴ λέγωμεν εἶναι μηδὲ νοῦ χρῆμα θεῖον * ὑπὸ βρίθους ἢ πάχους * οὐρανόν τε πάντα καὶ γῆν καὶ θάλασσαν ἐν ταὐτῷ περιπολοῦν τε καὶ διϊπτάμενον, εἰς σάρκας ἥκειν καὶ νεῦρα καὶ μυελοὺς καὶ παθέων μυρίων μεστὰς ὑγρότητας. Ὁ δὲ Ζεὺς ἡμῖν οὗτος οὐ τῇ μὲν αὑτοῦ φύσει χρώμενος ἕν ἐστι μέγα πῦρ καὶ συνεχές, νυνὶ δ’ ὑφεῖται καὶ κέκαμπται καὶ διεσχημάτισται, πᾶν χρῆμα γεγονὼς καὶ γιγνόμενος ἐν ταῖς μεταβολαῖς;
1046Fr. 1046 Kaynak: Sophonias, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sinin Parafrazı s. 36, 9 Hayduck. Psykhē hakkındaki en son ve sonuncu kanaat şudur: bazıları onun bütüne karışmış olduğunu söyler ve her cismin psykhēli olduğunu sanır; Thales'in her şeyin tanrılarla dolu olduğunu düşünmesi de bundandır. Tanrısal olanın cisim olduğunu ve her yerde yalnız fiilleriyle değil, cisim olarak da bulunduğunu düşünen Stoacılar da bu görüşe çekilebilir.
Sophonias de anima paraphrasis (Comm. graec. Vol. XXIII) ed. Hayd. p. 36, 9. ἐσχάτη δὲ δόξα καὶ τελευταία περὶ ψυχῆς ἥδε· ἐν γὰρ τῷ ὅλῳ τινὲς αὐτὴν μεμῖχθαί φασι, καὶ ἅπαν σῶμα ἔμψυχον εἶναι ὑπέλαβον, ὅθεν καὶ Θαλῆς ᾠήθη πάντα πλήρη θεῶν. εἰς τοῦτο δ’ ἄν τις ἕλκοι καὶ τοὺς Στωϊκοὺς σῶμα τὸ θεῖον ὑπολαβόντας καὶ πανταχοῦ παρεῖναι καὶ σωματικῶς, ἀλλ’ οὐ μόναις ταῖς ἐνεργείαις.
1047Fr. 1047 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 226, 10 Bruns. Söylediklerine bakılırsa, tanrının maddenin eidosu olduğunu söylüyor gibidirler. Çünkü onlara göre tanrı maddeye, canlılarda psykhēnin bedene karıştığı gibi karışmışsa ve tanrı maddenin kuvvesiyse (çünkü maddenin içindeki kuvveyle etki ettiğini söylerler), psykhē bedenin, kuvve de kuvvede olanın eidosu olduğu gibi, tanrının da maddenin eidosu olduğunu söylemiş olurlar. Ama böyleyse, madde kendi logosuna göre nasıl hâlâ eidossuz olabilir? Madem bir arada kalması ve madde olması içindeki kuvveden gelir. Onlara göre tanrının maddenin eidosu olduğu en çok ateşe dönüşüm (ekpyrōsis) sırasında görünür; çünkü o zaman, onlara göre, yalnız ateş vardır ve o ateşte yalnız madde ve tanrı korunur. O zaman tanrı ateşin maddesi üzerindeki eidos olur. Böyleyse ve ateş eidosunu değiştirerek başka cisimlere dönüşüyorsa, o zaman tanrı bozuluyor olur vb.
Alexander Aphrod. de mixtione p. 226, 10 Bruns. ἐοίκασι δέ, δι’ ὧν λέγουσιν, εἶδος τῆς ὕλης λέγειν τὸν θεόν· εἰ γὰρ οὕτως ὁ θεὸς μέμικται τῇ ὕλῃ, κατ’ αὐτούς, ὡς ἐν τοῖς ζῴοις ἡ ψυχὴ τῷ σώματι, καὶ ἡ δύναμις τῆς ὕλης ἐστὶ ὁ θεός (φασὶ γὰρ τὴν ὕλην ποιεῖν τῇ ἐν αὐτῇ δυνάμει) εἶδος ⟨οὕτ⟩ως ἂν λέγοιεν αὐτῆς τὸν θεόν, ὡς τὴν ψυχὴν τοῦ σώματος καὶ τὴν δύναμιν τοῦ δυνάμει. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, πῶς ἂν ἔτι ἡ ὕλη ἀνείδεος εἴη κατὰ τὸν αὑτῆς λόγον; εἴ γε τὸ συμμένειν αὐτῇ καὶ εἶναι ὕλῃ παρὰ τῆς οὔσης ἐν αὐτῇ δυνάμεως. μάλιστα δ’ ἐν τῇ ἐκπυρώσει φαίνεται κατ’ αὐτοὺς ὁ θεὸς τῆς ὕλης εἶδος ὤν, εἴγε ἐν τῷ πυρί, ὃ μόνον ἐστὶ κατ’ αὐτοὺς τότε, ἡ ὕλη καὶ ὁ θεὸς σῴζονται μόνοι. εἴη γὰρ ἂν ὁ θεὸς τότε εἶδος τὸ ἐπὶ τῇ ὕλῃ τοῦ πυρός. εἰ δὲ τοῦτο, μεταβάλλει δὲ τὸ πῦρ εἰς ἄλλα τινὰ σώματα, τὸ εἶδος ἀλλάσσον, εἴη ἂν ὁ θεὸς φθειρόμενος τότε etc.
1048Fr. 1048 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 226, 24 Bruns. Tanrının, her şeyin altında yatan maddenin bütününün içinden geçtiğini ve o madde nasıl olursa olsun onun içinde kaldığını, asıl işinin de ondan olabilecek şeylerden her zaman bir şey doğurmak ve şekillendirmek olduğunu söylemek; tanrıyı kurtçukların ve sivrisineklerin yaratıcısı yapmak, tıpkı çamurla vakit geçiren ve ondan olabilecek her şeyi yapan bir kukla yapımcısı gibi: bunlar nasıl tanrısal olanın ön kavrayışına layık olmayan şeyler olmaz?
Alexander Aphrod. de mixtione p. 226, 24 Bruns. πῶς δ’ οὐκ ἀνάξια τῆς θείας προλήψεως τό τε τὸν θεὸν διὰ πάσης τῆς ὑποκειμένης πᾶσιν ὕλης κεχωρηκέναι λέγειν καὶ μένειν ἐν αὐτῇ ὁποία ποτ’ ἂν ᾖ, καὶ τὸ προηγούμενον ἔχειν ἔργον τὸ ἀεί τι γεννᾶν τε καὶ διαπλάσσειν τῶν ἐξ αὐτῆς γενέσθαι δυναμένων, καὶ ποιεῖν τὸν θεὸν δημιουργὸν σκωλήκων τε καὶ ἐμπίδων, ἀτεχνῶς ὥσπερ κοροπλάθον τινὰ τῷ πηλῷ σχολάζοντα καὶ πᾶν τὸ δυνάμενον ἐξ αὐτοῦ γενέσθαι τοῦτο ποιοῦντα.
1049Fr. 1049 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 38, s. 1051f. (Antipatros'un, bütün Stoacıların tanrıları yok olmaz saydığı görüşü aktarıldıktan sonra:) Öyleyse Antipatros'a göre Khrysippos "bütün" Stoacılar arasında yoktur; çünkü tanrılardan ateş dışında hiçbirinin bozulmaz olduğunu düşünmez, hepsinin aynı biçimde hem doğmuş olduğunu hem de bozulacağını düşünür. Bunu, deyim yerindeyse, her yerde söyler. Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabından bir söz aktaracağım: "Başka bir anlamda bazı tanrıların doğmuş ve bozulur, bazılarının doğmamış olduğu söylenir; bunu en baştan, daha çok tabiat bilgisine uygun biçimde göstermek gerekir. Güneş, ay ve benzer konumda olan öbür tanrılar doğmuştur; Zeus ise ezelîdir." Biraz ilerledikten sonra yine: "Yok olma ve doğma hakkında da öbür tanrılar ve Zeus için benzer şeyler söylenecektir: onlar bozulurdur, Zeus'un ise parçaları bozulmazdır." Aynı yazar, Ortak Kavramlar Üzerine 31, s. 1075a. Ama Khrysippos ve Kleanthes, deyim yerindeyse göğü, yeri vb. argümanlarıyla tanrılarla doldurdukları hâlde, bu kadar tanrıdan hiçbirini bozulmaz ve ezelî bırakmamışlardır, yalnız Zeus'u bırakmışlardır; öbürlerinin hepsini de onda tüketirler; öyle ki onun için de bozmak, bozulmaktan daha yakışık alır bir şey değildir … Bunları, öbür birçok saçmalık gibi, onların varsayımlarında bulunduğunu ve öğretilerinden çıktığını kıyasla göstermiyoruz; kendileri Tanrılar Üzerine, İnayet Üzerine, Kader Üzerine ve Tabiat Üzerine yazılarında yüksek sesle haykırarak, öbür bütün tanrıların doğmuş olduğunu ve ateş tarafından bozulacağını açıkça söylerler; onlara göre balmumundan ya da kalaydan yapılmışlar gibi eriyebilirler. Aynı eser, 1075c. Bu bilgece ve güzel sözü, yani insanın ölümlü, tanrının ise ölümlü değil ama bozulur olduğunu karşı koyarlarsa vb. Aynı yazar, Kehanetlerin Sönmesi Üzerine 19. "Oysa Stoacıların," dedi, "yalnız daimōnlar hakkında benim söylediğim kanaati taşımadıklarını, tanrıların sayısı bu kadar çokken yalnız birini ezelî ve bozulmaz saydıklarını, öbürlerinin ise doğmuş olduğunu ve bozulacağını düşündüklerini biliyoruz."
Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 38 p. 1051f. Post relatam Antipatri sententiam: universos Stoicos arbitratos esse, deos interitu vacare: Οὐδεὶς οὖν ἐστι τῶν πάντων ὁ Χρύσιππος κατ’ Ἀντίπατρον· οὐδένα γὰρ οἴεται πλὴν τοῦ πυρὸς ἄφθαρτον εἶναι τῶν θεῶν, ἀλλὰ πάντας ὁμαλῶς καὶ γεγονότας καὶ φθαρησομένους. Ταῦτα δὲ πανταχοῦ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ὑπ’ αὐτοῦ λέγεται. Παραθήσομαι δὲ λέξιν ἐκ τοῦ τρίτου περὶ Θεῶν· Καθ’ ἕτερον λόγον οἱ μὲν [γὰρ] γενητοὶ εἶναι καὶ φθαρτοὶ λέγονται οἱ δ’ ἀγένητοι· καὶ ταῦτ’ ἀπ’ ἀρχῆς ὑποδείκυσθαι φυσικώτερον. Ἥλιος μὲν γὰρ καὶ σελήνη καὶ οἱ ἄλλοι θεοὶ παραπλήσιον ἔχοντες λόγον, γενητοί εἰσιν· ὁ δὲ Ζεὺς ἀΐδιός ἐστιν. Καὶ πάλιν προελθών· Ὅμοια δὲ καὶ περὶ τοῦ φθίνειν καὶ περὶ τοῦ γενέσθαι ῥηθήσεται, περὶ τε τῶν ἄλλων θεῶν καὶ τοῦ Διός· οἱ μὲν γὰρ φθαρτοί εἰσι, τοῦ δὲ τὰ μέρη ἄφθαρτα. idem de comm. not. cp. 31 p. 1075a. Ἀλλὰ Χρύσιππος καὶ Κλεάνθης, ἐμπεπληκότες, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῷ λόγῳ θεῶν τὸν οὐρανόν, τὴν γῆν etc. οὐδένα τῶν τοσούτων ἄφθαρτον οὐδ’ ἀΐδιον ἀπολελοίπασι πλὴν μόνου τοῦ Διός, εἰς ὃν πάντας καταναλίσκουσι τοὺς ἄλλους· ὥστε καὶ τούτῳ τὸ φθείρειν προσεῖναι τοῦ φθείρεσθαι μὴ ἐπιεικέστερον. — — - Ταῦτα δὲ οὐχ ὡς ἄλλα πολλὰ τῶν ἀτόπων συλλογιζόμεθα ἔχειν τὰς ὑποθέσεις αὐτῶν καὶ τοῖς δόγμασιν ἕπεσθαι, ἀλλ’ αὐτοὶ μέγα βοῶντες ἐν τοῖς περὶ Θεῶν καὶ Προνοίας, Εἱμαρμένης τε καὶ Φύσεως γράμμασι, διαῤῥήδην λέγουσι, τοὺς ἄλλους θεοὺς ἅπαντας εἶναι γεγονότας καὶ φθαρησομένους ὑπὸ πυρός, τηκτοὺς κατ’ αὐτοὺς ὥσπερ κηρίνους ἢ καττιτερίνους ὄντας. ibid. 1075c. ἂν γὰρ αὖ τὸ σοφὸν τοῦτο καὶ καλὸν ἀντιθῶσι, θνητὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον, οὐ θνητὸν δὲ τὸν θεόν, ἀλλὰ φθαρτόν etc. idem de defectu oraculorum cp. 19. Καίτοι τοὺς Στωϊκούς, ἔφη, γιγνώσκομεν οὐ μόνον κατὰ δαιμόνων ἣν λέγω δόξαν ἔχοντας, ἀλλὰ καὶ θεῶν ὄντων τοσούτων τὸ πλῆθος ἑνὶ χρωμένους ἀϊδίῳ καὶ ἀφθάρτῳ, τοὺς δ’ ἄλλους καὶ γεγονέναι καὶ φθαρήσεσθαι νομίζοντας.
1050Fr. 1050 Kaynak: Porphyrios, Ruh Üzerine, Eusebios'ta, Müjdeye Hazırlık XV s. 818c. (Stoacılara karşı tartışırken:) Tanrıya akıllı ateş deyip onu ezelî saymaktan çekinmezler; ama ateşin her şeyi bozduğunu ve yiyip bitirdiğini söylerler, sanki tanrı bizim bildiğimiz türden bir ateşmiş gibi; aitherin böyle bir ateşten oluştuğunu söylemeyi reddeden Aristoteles'e de karşı çıkarlar. Böyle bir ateşin nasıl kalıcı olduğu sorulunca, başka türden bir ateş olduğunu söylemezler; böyle olduğunu söyleyip, söyledikleri için kendilerine inanılmasını isterler ve bu akla aykırı inanca ateşin ezelî olduğunu da eklerler; aither ateşinin de kısmen söndüğünü ve tutuştuğunu kabul ederler. Bunların kendi söyledikleri karşısındaki körlüklerini, eskilerin söyledikleri karşısındaki gevşekliklerini ve küçümsemelerini anlatıp sözü daha ne diye uzatmalı?
Porphyrius de anima apud Eusebium praep. evang. XV p. 818c. (contra Stoicos disputans): Τὸν δὲ θεὸν οὐκ ὀκνοῦσι πῦρ νοερὸν εἰπόντες ἀΐδιον καταλείπειν, καὶ φθείρειν μὲν πάντα λέγειν καὶ ἐπινέμεσθαι, ὡς τοιοῦτον ὂν πῦρ οἷον τὸ ἡμῖν συνεγνωσμένον, ἀντιλέγειν τε τῷ Ἀριστοτέλει, παραιτουμένῳ τὸν αἰθέρα ἐκ πυρὸς λέγειν τοιούτου. ἀπαιτούμενοι δὲ πῶς τὸ τοιοῦτον ἐπιδιαμένει πῦρ, ἀλλοῖον μὲν πῦρ οὐ λέγουσιν εἶναι, τὸ τοιοῦτον δ’ εἰπόντες καὶ πιστεύειν αὐτοῖς εἰποῦσιν ἀξιώσαντες, τῇ ἀλόγῳ ταύτῃ πίστει ἐπισυνάπτουσιν ὅτι καὶ ἀΐδιόν ἐστι πῦρ, ἐκ μέρους καὶ τὸ αἰθέριον σβέννυσθαι καὶ ἀνάπτεσθαι τιθέντες. ἀλλὰ τὴν τούτων πρὸς μὲν τὰ αὑτῶν ἀβλεψίαν, πρὸς δὲ τὰ τῶν παλαιῶν ῥᾳθυμίαν τε καὶ καταφρόνησιν, τί ἄν τις ἐπιὼν ἐπὶ πλέον μηκύνοι;
1051Fr. 1051 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VI 7, c. II s. 141, 6 Koetschau. [Kelsos,] Tanrı'nın pneuma olduğunu söylediğimizde, bizim Yunanlardaki Stoacılardan hiçbir farkımız olmadığını sanıyor; onlar tanrının her şeyin içinden geçmiş ve her şeyi kendi içinde kuşatan bir pneuma olduğunu söylerler … İnayet de inayet ettiği her şeyi kuşatır ve içine alır … Biraz sonra: İlkelerin cisimsel olduğunu söyleyen, bu yüzden her şeyi bozulur sayan, bu kendilerine pek tutarsız görünmeseydi her şeyin üstündeki tanrıyı bile bozulur saymayı göze alacak olan Stoacılara göre, insanlara ve en küçük şeylere kadar inen Tanrı'nın logosu da cisimsel bir pneumadan başka bir şey değildir. Krş. aynı eser VIII 49, c. II s. 265, 4 Koetschau: Çünkü bize göre Tanrı cisim değildir; yoksa Zenon'un ve Khrysippos'un felsefesini izleyenlerin düştüğü saçmalıklara düşerdik.
Origenes contra Celsum VI 7 Vol. II p. 141, 6 Kö. (p. 686 Del.). οἰόμενος ἡμᾶς λέγοντας πνεῦμα εἶναι τὸν θεὸν μηδὲν ἐν τούτῳ διαφέρειν τῶν παρ’ Ἕλλησι Στωϊκῶν, φασκόντων ὅτι ὁ θεὸς πνεῦμά ἐστι διὰ πάντων διεληλυθὸς καὶ πάντ’ ἐν ἑαυτῷ περιέχον. - καὶ πάντα μὲν περιέχει τὰ προνοούμενα ἡ πρόνοια καὶ περιείληφεν αὐτά. — — paulo post: κατὰ μὲν οὖν τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς σωματικὰς λέγοντας εἶναι τὰς ἀρχὰς καὶ διὰ τοῦτο πάντα φθείροντας, κινδυνεύοντας δὲ καὶ αὐτὸν φθεῖραι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν, εἰ μὴ πάνυ ἀπεμφαῖνον τοῦτ’ αὐτοῖς ἐδόκει τυγχάνειν, καὶ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ, ὁ μέχρι ἀνθρώπων καὶ τῶν ἐλαχίστων καταβαίνων, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ πνεῦμα σωματικόν. Cf. id. VIII 49 Vol. II p. 265, 4 Kö. (p. 778 Del.). οὐδὲ γὰρ καθ’ ἡμᾶς σῶμα ὁ θεός· ἵνα μὴ περιπέσωμεν οἷς περιπίπτουσιν ἀτόποις οἱ τὰ Ζήνωνος καὶ Χρυσίππου φιλοσοφοῦντες.
1052Fr. 1052 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı IV 14, c. I s. 284, 23 Koetschau. Stoacıların tanrısı da, cisim olduğu için, ateşe dönüşüm olduğunda bütün ousiayı yöneten kısım olarak taşır, dünya düzeni kurulduğunda ise onun bir kısmında bulunur. Çünkü bunlar, tanrının tamamen bozulmaz, basit, bileşik olmayan ve bölünmez olduğu yolundaki tabii kavramı açıkça kavrayamamışlardır.
Origenes contra Celsum IV 14 Vol. I p. 284, 23 Kö. (p. 510 Delarue). ἀλλὰ καὶ ὁ τῶν Στωϊκῶν θεός, ἅτε σῶμα τυγχάνων, ὁτὲ μὲν ἡγεμονικὸν ἔχει τὴν ὅλην οὐσίαν, ὅταν ἡ ἐκπύρωσις ἦ, ὁτὲ δὲ ἐπὶ μέρους γίνεται αὐτῆς, ὅταν ᾖ διακόσμησις· οὐδὲ γὰρ δεδύνηνται οὗτοι τρανῶσαι τὴν φυσικὴν τοῦ θεοῦ ἔννοιαν, ὡς πάντῃ ἀφθάρτου καὶ ἁπλοῦ καὶ ἀσυνθέτου καὶ ἀδιαιρέτου.
1053Fr. 1053 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı I, c. I s. 72, 11 Koetschau. Keşke tanrının cisim olduğunu söyleyen Stoacılar da bu sözü duysaydı; ta ki dünya, bozulur olan cisimsel ilkeyi getiren bir öğretiyle dolmasın. Bu ilkeye göre Stoacılar için tanrı da cisimdir; onun değişebilir, baştan başa başkalaşabilir, dönüşebilir ve kısacası, kendisini bozacak bir şey bulunsa bozulabilir olduğunu söylemekten utanmazlar; onu bozacak hiçbir şey olmadığı için de bozulmamak gibi bir talihe sahip olduğunu. Krş. III 75: Stoacılar bozulur bir tanrı getirir, onun ousiasının baştan başa değişebilir, başkalaşabilir ve dönüşebilir bir cisim olduğunu söyler, bir zaman gelince her şeyi bozup yalnız tanrıyı bırakırlar.
Origenes contra Celsum I Vol. I p. 72, 11 Kö. (p. 339 Del.). εἴθε - καὶ οἱ σῶμα εἰπόντες τὸν θεὸν Στωϊκοὶ τοῦ λόγου τούτου ἤκουσαν, ἵνα μὴ πληρωθῇ ὁ κόσμος λόγου - ἀρχὴν φθαρτὴν εἰσάγοντος τὴν σωματικήν, καθ’ ἣν καὶ ὁ θεὸς τοῖς Στωϊκοῖς ἐστι σῶμα, οὐκ αἰδουμένοις λέγειν αὐτὸν τρεπτὸν καὶ δι’ ὅλων ἀλλοιωτὸν καὶ μεταβλητὸν καὶ ἁπαξαπλῶς δυνάμενον φθαρῆναι, εἰ ἔχοι τὸν φθείροντα· εὐτυχοῦντα δὲ μὴ φθαρῆναι, παρὰ τὸ μηδὲν εἶναι τὸ φθεῖρον αὐτόν. Cf. III 75 (p. 496 Del.). Στωϊκῶν θεὸν φθαρτὸν εἰσαγόντων καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ λεγόντων σῶμα τρεπτὸν δι’ ὅλων καὶ ἀλλοιωτὸν καὶ μεταβλητόν, καί ποτε πάντα φθειρόντων καὶ μόνον τὸν θεὸν καταλειπόντων.
1054Fr. 1054 Kaynak: Origenes, Yuhanna İncili Şerhi XIII 21. Cisimlerin tabiatını, özellikle de logos ve inayet tarafından düzenlenen cisimlerinkini, az kişi ayırt edebilmiştir; oysa inayet edenin, cins bakımından inayet edilenlerle aynı ousiadan olduğunu, ama yine de yetkin ve inayet edilenden farklı olduğunu söylerler. Tanrının cisim olmasını isteyenler, argümanlarının karşısına çıkan saçmalıkları kabul ettiler, çünkü argümanın açıkça ortaya koyduğu şeylere karşı koyamıyorlardı. Bunu, öğelerin yanında cisimlerin beşinci bir tabiatı bulunduğunu söyleyenleri ayrı tutarak söylüyorum. Her cismin maddi bir tabiatı varsa — kendi logosuna göre keyfiyetsiz olan, ama değişebilir, başkalaşabilir, baştan başa dönüşebilir ve yaratıcının ona giydirmek istediği keyfiyetleri alabilen bir tabiat —, maddi olan tanrının da değişebilir, başkalaşabilir ve dönüşebilir olması zorunludur. Onlar tanrının, cisim olduğu için bozulur olduğunu söylemekten de utanmazlar; ama özellikle yöneten kısmı bakımından pneuma niteliğinde ve aither gibi bir cisim olduğunu; bozulur olduğu hâlde, onu bozacak bir şey bulunmadığı için bozulmadığını söylerler.
Origenes in evang. Ioannis XIII 21. ὀλίγοι γὰρ διειλήφασι περὶ τῆς τῶν σωμάτων φύσεως καὶ μάλιστα τῶν ὑπὸ λόγου καὶ προνοίας κατακοσμουμένων· καίτοι τὸ προνοοῦν τῆς αὐτῆς οὐσίας λέγοντες εἶναι τοῖς προνοουμένοις γενικῷ λόγῳ, τέλειον ὅμως καὶ ἀλλοῖον τοῦ προνοουμένου. Παρεδέξαντο δὲ τὰ ἀπαντῶντα τῷ λόγῳ αὐτῶν ἄτοπα οἱ θέλοντες εἶναι σῶμα τὸν θεόν, ἅτε μὴ δυνάμενοι ἀντιβλέπειν ⟨τοῖς⟩ ἐκ λόγου ἐναργῶς παρισταμένοις. Ταῦτα δέ φημι καθ’ ὑπεξαίρεσιν τῶν πέμπτην λεγόντων εἶναι φύσιν σωμάτων παρὰ τὰ στοιχεῖα. Εἰ δὲ πᾶν σῶμα ὑλικὴν ἔχει φύσιν, τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄποιον τυγχάνον, τρεπτὴν δὲ καὶ ἀλλοιωτὴν καὶ δι’ ὅλων μεταβλητὴν καὶ ποιότητας χωροῦσαν, ἃς ἂν βούληται αὐτῇ περιτιθέναι ὁ δημιουργός, ἀνάγκη καὶ τὸν θεὸν ὑλικὸν ὄντα τρεπτὸν εἶναι καὶ ἀλλοιωτὸν καὶ μεταβλητόν. Καὶ ἐκεῖνοι μὲν οὐκ αἰδοῦνται λέγειν, ὅτι καὶ φθαρτός ἐστι σῶμα ὤν, σῶμα δὲ πνευματικὸν καὶ αἰθερῶδες μάλιστα κατὰ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ· φθαρτὸν δὲ ὄντα μὴ φθείρεσθαι τῷ μὴ εἶναι τὸν φθείροντα αὐτὸν λέγουσιν.
1055Fr. 1055 Kaynak: Plutarkhos, Kehanetlerin Sönmesi Üzerine 29. Bunlar (Stoacılar) tanrıları havaların ve suların melekeleri yapar, ateşin karışmış kuvveleri sayar; onları dünyayla birlikte doğurur ve yine onunla birlikte yakarlar. Tanrıları arabacılar ya da dümenciler gibi bağımsız ve özgür varlıklar olarak değil, kaidelerine çivilenip lehimlenmiş heykeller gibi cisimsel olana kapatılmış ve ona mıhlanmış, onunla bozulmaya, her türlü dağılmaya ve değişmeye kadar ortaklık eden varlıklar olarak görürler.
Plutarchus de defectu oraculorum cp. 29. οὗτοι (scil. Stoici) τοὺς θεοὺς ἀέρων ἕξεις ποιοῦντες καὶ ὑδάτων, καὶ πυρὸς δυνάμεις ἐγκεκραμένας ἡγούμενοι, συγγεννῶσι τῷ κόσμῳ καὶ πάλιν συγκατακαίουσιν, οὐκ ἀπολύτους οὐδ’ ἐλευθέρους, οἷον ἡνιόχους ἢ κυβερνήτας ὄντας· ἀλλ’ ὥσπερ ἀγάλματα προσηλοῦται καὶ συντήκεται βάσεσιν, οὕτως ἐγκεκλεισμένους εἰς τὸ σωματικὸν καὶ συγκαταγεγομφωμένους, κοινωνοῦντας αὐτῷ μέχρι φθορᾶς καὶ διαλύσεως ἀπάσης καὶ μεταβολῆς.