İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Fizik, 5. kısım

885Fr. 885 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 1 (112), s. 251 Müller. Diyorum ki Khrysippos Ruh Üzerine'nin birinci kitabında, psykhēnin parçalarından yöneten kısmı anmaya başladığı, psykhēnin ilkesinin yalnız kalpte bulunduğunu göstermeye çalıştığı yerde şöyle der: "Psykhē, bizimle birlikte doğmuş, bedenin bütününe kesintisiz yayılan bir pneumadır; bedende hayatın soluğu bulundukça böyledir. Onun parçaları bedenin her bir kısmına dağıtılmış olduğundan, soluk borusuna yayılan kısmına ses ⟨deriz⟩, gözlere yayılanına görme, kulaklara yayılanına işitme, buruna yayılanına koku, dile yayılanına tat, bütün ete yayılanına dokunma; testislere yayılan ve buna benzer başka bir logos taşıyan kısmına tohum parçası deriz. Bütün bunların bir araya geldiği yer ise kalptedir ve psykhēnin yöneten kısmıdır. Durum böyleyken öbür parçalar üzerinde uzlaşılır, ama psykhēnin yöneten kısmı hakkında anlaşmazlığa düşülür; kimi onun bir yerde, kimi başka bir yerde olduğunu söyler. Bir kısmı göğüs çevresinde olduğunu söyler, bir kısmı baş çevresinde. Aynı şekilde başın ve göğsün neresinde olduğu konusunda da anlaşmazlığa düşerler, kendi aralarında da uzlaşmazlar. Platon da psykhēnin üç parçalı olduğunu söyleyerek akıl yürüten parçanın başta, thymos parçasının göğüs çevresinde, arzu parçasının ise göbek çevresinde olduğunu söylüyordu. Böylece yer bizden kaçar görünüyor; çünkü ne öbür parçalarda olduğu gibi açık bir his oluşuyor ne de onu kıyasla çıkarabileceğimiz kanıtlar var; yoksa hem hekimler hem filozoflar arasında tartışma bu kadar ileri gitmezdi." Khrysippos'un Ruh Üzerine'nin birinci kitabında yöneten kısım hakkında yazdığı ilk söz budur. Kitabın ilk yarısı psykhēnin ousiasını inceler; aktarılan sözle başlayan ikinci yarısında ise psykhēnin yöneten kısmının kalpte bulunduğunu göstermeye çalışır. Sözün başlangıcına hayran olmak yerindedir; çünkü böyle büyük bir öğretiye başlayan bir adamın söylemesi gerektiği gibi, hem açık hem titiz bir biçimde söylenmiştir … s. 254. Ama devamı aynı değildir. Bence önce Platon'un hangi inandırıcı gerekçelere kanarak böyle düşündüğünü söylemesi, sonra bunları çürütüp boşa çıkarması, bunun ardından da kendi kanaatini kurması gerekirdi vb.

885

Galenus de Hipp. et Plat. Plac. III 1 (112) p. 251 Mü. λέγω δὴ ὅτι ὁ Χρύσιππος κατὰ τὸν πρῶτον αὑτοῦ περὶ ψυχῆς λόγον τῶν μερῶν αὐτῆς τοῦ ἡγεμονικοῦ μνημονεύειν ἀρχόμενος, ἔνθα δεικνύναι πειρᾶται, τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς ἐν τῇ καρδίᾳ μόνῃ περιέχεσθαι, οὑτωσί λέγει. Ἡ ψυχὴ μνεῦμά ἐστι σύμφυτον ἡμῖν συνεχὲς παντί τῷ σώματι διῆκον, ἔστ’ ἂν ἡ τῆς ζωῆς εὔπνοια παρῇ ἐν τῷ σώματι. ταύτης οὖν τῶν μερῶν ἑκάστῳ διατεταγμένων μορίῳ, τὸ διῆκον αὐτῆς εἰς τὴν τραχεῖαν ἀρτηρίαν φωνήν ⟨φαμεν⟩ εἶναι, τὸ δὲ εἰς ὀφθαλμοὺς ὄψιν, τὸ δὲ εἰς ὦτα ἀκοήν, τὸ δὲ εἰς ῥῖνας ὄσφρησιν, τὸ δ’ εἰς γλῶτταν γεῦσιν, τὸ δ’ εἰς ὄλην τὴν σάρκα ἁφήν, καὶ τὸ εἰς ὄρχεις ἕτερόν τιν’ ἔχον τοιοῦτον λόγον σπερματικόν, εἰς ὃ δὲ συμβαίνει πάντα ταῦτα, ἐν τῇ καρδίᾳ εἶναι, μέρος ὂν αὐτῆς τὸ ἡγεμονικόν. οὕτω δὲ ἐχόντων αὐτῶν, τὰ μὲν λοιπὰ συμφψνεῖται, περὶ δὲ τοῦ ἡγεμονικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς διαφωνοῦσιν, ἄλλοι ἐν ἄλλοις λέγοντες αὐτὸ εἶναι τόποις. οἱ μὲν γὰρ περὶ τὸν θώρακά φασιν εἶναι αὐτό, οἱ δὲ περὶ τὴν κεφαλήν. κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα διαφωνοῦσι, ποῦ τῆς κεφαλῆς καὶ τοῦ θώρακός ἐστιν, οὐ συμφωνοῦντες αὑτοῖς. Πλάτων δὲ καὶ τριμερῆ τὴν ψυχὴν φήσασ εἶναι, τὸ μὲν λογιστικὸν ἔλεγεν ἐν τῇ κεφαλῇ εἶναι, τὸ δὲ θυμοειδὲς περὶ τὸν θώρακα, τὸ δ’ ἐπιθυμητικὸν περὶ τὸν ὀμφαλόν. οὕτω φαίνεται διαφεύγειν ὁ τόπος ἡμᾶς, οὔτ’ αἰσθήσεως ἐκφανοῦς γενομένης, ὅπερ ἐπὶ τῶν λοιπῶν συντεύχηκεν οὔτε τῶν τεκμηρίων, δι’ ὦ ἄν τις συλλογίσαιτο τοῦτο· οὐδὲ γὰρ ἂν ἀντιλογία ἐπὶ τοσοῦτον προήλθεν καὶ ἐν ἰατροῖς καὶ ἐν φιλοσόφοις. αὕτη πρώτη ῥῆσις γέγραπται ὑπὸ Χρυσίππου περὶ ἡγεμονικοῦ κατὰ τὸ πρότερον περὶ ψυχῆς. τὸ μὲν γὰρ ἥμισυ μέρος. αὐτῷ τῆς βίβλου τὸ πρότερον ὑπὲρ οὐσίας ψυχῆς ἔχει τὴν σκέψιν. κατὰ δὲ τὸ ἐφεξῆς ἥμισυ τὸ ἀπὸ τῆς γεγραμμένης ῥήσεως ἀρχόμενον ἐπιδεικνύναι πειρᾶται, τὸ τῆς ψυχῆς ἡγεμονοῦν ἐν καρδίᾳ περιέχεσθαι. τὴν μὲν οὖν ἀρχὴν τοῦ λόγου δίακαιον ἀγάσασθαι· σαφῶς τε γὰρ ἅμα καὶ ἀκριβῶς, ὡς ἐχρῆν εἰπεῖν ἀρχόμενον ἄνδρα τηλικούτου δόγματος, εἴρηται Χρθσίππῳ —  — - p. 254. τὰ δ’ ἐφεξῆς οὐκέθ’ ὁμοίως ἔχει. δίκαιον γὰρ ἦν, οἶμαι, πρῶτον μὲν εἰπεῖν, ὐπὸ τίνων πιθανῶν ἀναπεισθεὶς ὁ Πλάτων οὕτως ἐδόξαζεν, ἔπειτα δὲ ἐξελέγξαι καὶ διαβαλεῖν αὐτά, κἀπὶ τούτῳ τὴν ἑαυτοῦ κατασκευάσαι δόξαν, etc.

886Fr. 886 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 1 (113), s. 254 Müller. Argümanlarına, şeyin tabiatı gereği değil de tanıkların ya da çoğunluğun kanaatine dayanarak inanılmaya değer sayılan öncüller cinsinden başlar. Sözü de aynen aktaracağım; şöyledir: "Bundan sonra bunları, yine ortak eğilimden ve ona göre söylenmiş sözlerden yola çıkarak araştıracağız." Khrysippos burada "ortak eğilim" derken bütün insanlara ortaklaşa görüneni kastetmiştir. Sonra şöyle devam eder: "Bunlarda da insanlar en başından beri yöneten kısmımızın kalpte olduğu yönünde yeterince eğilim göstermiş görünüyorlar." Sonra argümanların kendisine girişerek kelimesi kelimesine şöyle yazar: "Bana öyle geliyor ki çoğu insan ortaklaşa bu yöne eğilir; çünkü düşünceye ait duyguların göğüslerinde, en çok da kalbin yerleştiği yerde oluştuğunu adeta içlerinde hissederler; en çok da acılarda ve korkularda, öfkede ve en çok da thymosta. ⟨Sanki thymos⟩ kalpten buğu gibi yükseliyor, birine karşı dışarıya doğru itiliyor, yüzü ve elleri şişiriyormuş gibi bir izlenim doğar bizde." (Ardından Galenos, Khrysippos'un bu sözlerle Platon'un thymosun göğüs bölgesinde bulunduğu yolundaki öğretisini ispat etmiş olduğunu gösterir.)

886

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 1 (113) p. 254 Mü. ἄρχεται δὲ ἐπιχειρεῖν ἀπὸ τοῦ γένους τῶν λημμάτων, ὃ κατὰ μαρτύρων δόξαν ἤ πλήθους, οὐ κατὰ τὴν τοῦ πράγματος φύσιν ἄξιον πιστεύεσθαι. παραγράψω δὲ καὶ τὴν ῥῆσιν αὐτὴν ὦδέ πως ἔχουσαν· Περὶ ὦν ἑξῆς ζητήσομεν παραπλησίως ἀπὸ τῶς κοινῆς ὁρμώμενοι φορᾶς καὶ τῶν κατὰ ταύτην εἰρημένων λόγων. κοινὴν ἐνταῦθα φορὰν ὁ Χρύσιππος εἴρηκε τὸ κοινῇ πᾶσιν ἀνθρώποις δοκοῦν· εἶτ’ ἐπιφέρων φησί· Καὶ ἐπὶ τούτων ἱκανῶς φαίνονται ἐνηνέχθαι ἀπ’ ἀρχῆς εἰς τὸ εἶναι τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν ἐν τῇ καρδίᾳ. εἶτ’ ἐφεξῆς τούτων ἁπτόμενος ἤδη τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτῶν ὦδέ πως γράφει κατὰ λέξιν· Κοινῇ δέ μοι δοκοῦσιν οἱ πολλοὶ φέρεσθαι ἐπὶ τοῦτο, ὡσανεὶ συναισθανόμενοι περὶ τὸν θώρακα αὐτοῖς τῶν κατὰ τὴν διάνοιαν παθῶν γιγνομένων, καὶ μάλιστα καθ’ ὃν ἡ καρδία τέτακται τόπον, οἷον μάλιστα ἐπὶ τῶν λυπῶν καὶ τῶν φόβων, καὶ ἐπὶ τῆς ὀργῆς, καὶ μάλιστα τοῦ θυμοῦ. ⟨ὡσανεὶ γὰρ τοῦ θυμοῦ⟩ ἐκ τῆς καρδίας ἀναθυμιωμένου καὶ ὠθουμένου ἐκτὸς ἐπὶ τινα καὶ ἐμφυσῶντος τὸ πρόσωπον καὶ τὰς χεῖρας, γίγνεται ἡμῖν ἔμφασις. (Dein probat Galenus, his verbis Chrysippum Platonis decretum demonstravisse: τὸν θυμὸν ἐν τοῖς κατὰ τὸν θώρακα τόποις ὑπάρειν).

887Fr. 887 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 7 (106), s. 230, 16 Müller. Khrysippos'un yöneten kısım hakkındaki bu aynı argümanda başka bazı çelişkilere de düştüğünü görüyorum. Başta, psykhēnin öbür parçalarının canlının hangi kısımlarında bulunduğu konusunda uzlaşıldığını, yalnız yöneten kısmın araştırıldığını, çünkü onun ne açık bir hissi ne de belirgin bir kanıtı bulunduğunu önceden söylediği hâlde, biraz sonra bu parçadan apaçık görünen bir şeymiş gibi söz eder. Sözleri şöyledir: "Böylece yer bizden kaçar görünüyor; çünkü ne öbür parçalarda olduğu gibi açık bir his oluşuyor ne de onu kıyasla çıkarabileceğimiz kanıtlar var; yoksa hekimler ve filozoflar arasında tartışma bu kadar ileri gitmezdi." Bunu önceden söyleyen Khrysippos ardından bütün insanların düşünceye ait duyguları göğüste ve kalpte hissettiğini söyler. Bu söz de şöyledir: "Bana öyle geliyor ki çoğu insan ortaklaşa bu yöne eğilir; çünkü düşünceye ait duyguların göğüslerinde, en çok da kalbin yerleştiği yerde oluştuğunu adeta hissederler; en çok da korkularda ve acılarda, öfkede ve en çok da thymosta." Bu sözde, başka bir şey değilse de hiç değilse "adeta" kelimesini ekledi; insanların düşünceye ait duyguların göğüste oluştuğunu hissettiklerini açıkça söylemeye cesaret edemedi, "adeta içlerinde hissederek" dedi. Ama biraz sonra "adeta"yı da kaldırıp şöyle yazar: "Çünkü bunların her birinde düşüncede meydana gelen kargaşa, hissedilir biçimde göğüs çevresindedir." Ardından: "Öfke burada oluştuğuna göre, öbür arzuların da burada olması makuldür." Eserin sonraki kısımlarında da yine: "Öfkelenenlerin duyguları da âşıkların duyguları da göğüs çevresinde oluşuyor görünür." Bundan sonra da duyguların göğüste ve en çok kalbin çevresinde oluşuyor göründüğünü söylemekten hiç geri durmaz. Bu yüzden ben bu adamın, başta kendi yazdığı sözü neden silmediğine şaşıyorum: psykhēnin asıl parçasının nerede olduğuna dair ne açık bir his ne de bir kanıt bulunduğunu, ⟨yoksa⟩ hekimlerle filozofların birbirinden bu kadar ayrılmayacağını söylediği yeri.

887

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 7 (106) p. 230, 16 Mü. εὑρίσκω δὲ οὐχ ἥκιστα τὸν Χρύσιππον καὶ ἄλλας τινὰς ἐναντιολογίας ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ λόγῳ περὶ τοῦ τῆς ψυχῆς ἡγεμομονικοῦ πεποιημένον. ἐν ἀρχῇ γὰρ προειπών, ὡς τὰ μὲν ἄλλα μέρη τῆς ψυχῆς ἐν οἶς ἐστι τοῦ ζώου μορίοις ὁμολογεῖται, περὶ δὲ τοῦ ἡγεμονικοῦ μόνου ζητεῖται, διὰ τὸ μήτε αἴσθησιν ἐκφανῆ μηδεμίαν εἶναι αὐτοῦ, μήτ’ ἐναργές τι τεκμήριον, ὀλίγον ὕστερον ὡς περὶ φαινομένου τοῦ μέρους διαλέγεται. ἔχουσι δ’ αἱ ῥήσεις αὐτοῦ τόνδε τὸν τρόπον. Οὕτω φαίνεται διαφεύγειν ὁ τόπος ἡμᾶς, οὔτε αἰσθήσεως ἐκφανοῦς γιγνομένης, ὅπερ ἐπὶ τῶν λοιπῶν συνέτευχεν, οὔτε τῶν τεκμηρίων, δι’ ὦν ἄν τις συλλογίσαιτο τοῦτο· οὐδὲ γὰρ ἂν [οὐδʼ] ἐπὶ τοσοῦτον ἀντιλογίας προῆλθεν ἰατροῖς τε καὶ φιλοσόφοις. Ταῦτα προειπὼν ὁ Χρύσιππος ἐφεξῆς φησιν, ὡς ἅπαντες ἄνθρωποι τῶν τῆς διανοίας παθῶν αἰσθάνονται κατὰ τε τὸν θώρακα καὶ τὴν καρδίαν. ἔχει δὲ καὶ ἥδε ἡ ῥῆσις ὧδε· Κοινῇ δέ μοι δοκοῦσιν οἱ πολλοὶ φέρεσθαι ἐπί τοῦθ’ ὡσανεὶ αἰσθανόμενοι περὶ τὸν θώρακα αὐτοῖς τῶν κατὰ τὴν διάνοιαν παθῶν γιγνομένων, καὶ μάλιστα καθ’ ὃν ἡ καρδία τέτα κται τόπον, οἷον μάλιστα ἐπὶ τῶν φόβων καὶ τῶν λυπῶν [λέγω] καὶ ἐπὶ τῆς ὀργῆς, καὶ μάλιστα τοῦ θυμοῦ. Κατὰ τήνδε τὴν ῥῆσιν, εἰ καὶ μηδὲν ἄλλο, τὸ γοῦν ὡσανεὶ προσέθηκεν, οὐ τολμήσας ἄντικρυς εἰπεῖν, αἰσθάνεσθαι τοὺς ἀνθρώπους τῶν κατὰ τὴν διάνοιαν παθῶν ἐν τῷ θώρακι γιγνομένων. ὡσανεὶ γὰρ ἔφη συναισθανόμενοι, μικρὸν δ’ ὕστερον καὶ τὸ ὡσανεὶ περιελὼν οὑτωσὶ γράφει· Ἡ γὰρ περὶ τὴν διάνοιαν γιγνομένη ταραχὴ καθ’ ἕκαστον τούτων αἰσθητῶς περὶ τοὺς θώρακάς ἐστιν. εἶτ' ἐφεξῆς τῆς μὲν γὰρ ὀργῆς γιγνομένης ἐνταῦθα, εὔλογον καὶ τὰς λοιπὰς ἐπιθυμίας ἐνταῦθα εἶναι. καὶ πὰλιν ἐν τοῖς ἑξῆς τοῦ συγγράμματος, καὶ τὰ τῶν ὀργιξομένων πάθη, φησί, φαίνεται περὶ τὸν θώρακα γιγνόμενα, καὶ τὰ τῶν ἐρωντων. καὶ λοιπὸν οὐκ ἔτι παύεται περὶ τών παθῶν διαλεγόμενος, ὡς ἔν τε τῷ θώρακαι καὶ περὶ τὴν καρδίαν μάλιστα σθνίστασθαι φαινομένων. ὥστ’ ἔγωγε θαυμάζω τἀνδρὸς ὅπως τὸ κατ’ ἀρχὰς ὑφ’ ἑαυτοῦ γραφόμενον οὐκ ἐξήλειψεν, ἔνθα φηίν, οὐτ’ αἴσθησιν οὐδεμίαν ἐμφανῆ γίγνεσθαι, ποῦ τὸ κύριον τῆς ψυχπης μέρος, οὔτε τεκμήριον· οὐ γὰρ ⟨ἂν⟩ ἐπὶ τοσοῦτον διενεχθῆναι πρὸς ἀλλήλους ἰατρούς τε καὶ φιλοσόφους.

888Fr. 888 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 7 (107), s. 235 Müller. Ama ne Ruh Üzerine'nin birinci kitabında ne de Duygular Üzerine'de, akılsız kısım neredeyse akıl yürüten kısmın da mutlaka orada olması gerektiğine dair bir ispat ortaya koydu; bunu her yerde hazır, elinin altında bir şeymiş gibi kolayca alır.

888

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 7 (107) p. 235 Mü. ἀλλ' οὔτ’ ἐν τῷ βιβλίῳ τῷ πρώτῳ περὶ ψυχῆς, οὕτ’ ἐν τοῖς περὶ παθῶν ἀπόδειξίν τινα εἶπε τοῦ χρῆναι πάντως, ἔνθα τὸ ἄλογόν ἐστιν, ἐνταῦθ’ εἶναι καὶ τὸ λογιζόμενον, ἀλλ’ ἑτοίμως τε κἀκ προχείρου πανταχοῦ λαμβάνει.

889Fr. 889 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 8 (109), s. 243 Müller. Kalbi canlılardaki bütün yetilerin ilkesi sayanların hemen hepsinin andığı, geri kalan argümanlardan birine geçeceğim. Şöyle derler: canlılarda beslenmenin ilkesi hangi kısımdan geliyorsa, psykhēnin akıl yürüten kısmı da o kısımdadır; canlılarda beslenmenin ilkesi kalptedir; öyleyse akıl yürüten ve düşünen kısım da kalptedir. (110), s. 245 Müller. Pneumanın sağlandığı yerin yöneten kısmın bulunduğu yer olduğunu söyleyip buna pneumanın kalpten sağlandığını eklediklerinde de onlara hak vermemek gerekir. (Ardından Galenos, psykhē pneumasını mı, hayat pneumasını mı, yoksa madde pneuması denen pneumayı mı kastettiklerinden kuşku duyar.)

889

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 8 (109) p. 243 Mü. μεταβήσομαι δ’ ἐπί τι τῶν ὑπολοίπων, οὗ σχεδὸν ἅπαντες μεμνημονεύκασιν, οἷς ἡ καρδία πασῶν τῶν δυνάμεων ἀρχὴ τῶν ἐν τοῖς ζῴοις ὑπείληπται. Λέγουσι γάρ, ὅθεν ἡ τοῦ τρέφεσθαι τοῖς ζῴοις ἀρχή, κατ’ ἐκεῖνο τὸ μόριον εἶναι καὶ τὸ λογιζόμενον τῆς ψυχῆς· ἐν καρδίᾳ δ’ εἶναι τὴν τοῦ τρέφεσθαι τοῖς ζῴοις ἀρχήν, ὥστε καὶ τὸ λογιζόμενόν τε καὶ διανοούμενον ὑπάρχειν ἐν αὐτῇ. ibidem (110) p. 245 M. οὐ μὴν οὐδ’ ὅταν εἴπωσιν, ὅθεν ἡ χορηγία τοῦ πνεύματος, ἐνταῦθ’ εἶναι τὸ ἡγεμονικόν, εἶτ’ ἐπ’ αὐτῷ προσλαμβάνωσιν, ἐκ τῆς καρδίας χορηγεῖσθαι τὸ πνεῦμα, συγχωρητέον αὐτοῖς. (Dein dubitat Galenus, utrum τὸ ψυχικὸν an τὸ ζωτικὸν an τὸ προσαγορευόμενον ὑλικὸν πνεῦμα dicere voluerint).

890Fr. 890 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 2 (114), s. 258 Müller. Ama tartışılan şey, psykhēnin öfkelenen kısmının kalpte yerleşip yerleşmediği değildi; akıl yürüten kısmın orada olup olmadığıydı. Bunu ispat edecek olan senin, öfkelenen kısım için çok zahmete girmemen, kitabını şiir dizeleriyle doldurmaman gerekirdi. Oysa ardından şunları yazıyorsun (İlyada XVIII 109): "Damla damla akan baldan çok daha tatlı olan o, / erkeklerin göğüslerinde duman gibi kabarır." Ve yine (adı bilinmeyen bir trajik şair, fr. 142 Nauck): "Thymos onu aklından yukarı fırlattı." Ve yine (fr. 143 Nauck): "Sıçrayan thymos içeriden kehanette bulunur." Bütün metin boyunca, öfkelenen kısmın kalpte bulunduğunu kurmaya yarayan buna benzer sayısız başka şey var. Oysa bunu değil, akıl yürüten kısmı göstermen gerekirdi; ya da, vallahi, bunu doğrudan gösteremiyorsan bari psykhēnin öfkelenen kısmı ile akıl yürüten kısmının bu aynı tek parçada olduğunu göstermeye çalışman gerekirdi. Ama o kitabın hiçbir yerinde bunu yapmaya girişmedi; her yerde hazır bir şeymiş gibi alıp kullanır. Nitekim hemen ardından şöyle yazar: "Öfke burada oluştuğuna göre, öbür arzuların da burada olması makuldür; vallahi öbür duyguların, düşünüp taşınmaların ve bunlara benzer her şeyin de." (Galenos, Khrysippos'un Zenon'dan aldığı bu görüşü hiçbir yerde ispat etmediğini söyler.)

890

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 2 (114) p. 258 Mü. Οὐ μὴν τοῦτό γ’ ἦν σοι τὸ ἀμφισβητούενον, εἰ τὸ θυμούμενον τῆς ψυχῆς ἐν καρδίᾳ κατῴκισται, ἀλλ’ εἰ τὸ λογιζόμενον, ὅπερ ἐχρῆν ἀποδείξαντα μὴ πολλὰ κάμνειν ὑπὲρ τοῦ θυμουμένου, μηδ’ ἐμπιπλάναι τὸ βιβλίον ἐπῶν ποιητικῶν, ὦν ἐφεξῆς γράφεις ὡδί (Il. Σ 109) Ὅς γε πολὺ γλυκίων μέλιτος καταλειβομένοιο Ἀνδρῶν ἐν στήθεσσιν ἀέξεται ἠΰτε καπνός. Καὶ πάλιν· (frg. trag. adesp. 142 N.) Ὁ θυμὸς αὐτὸν τῶν φρενῶν ἐξῇρ’ ἄνω. καὶ πάλιν· (frg. trag. adesp. 143 N.) Πηδῶν δ' ὁ θυμὸς ἔνδοθεν μαντεύεται. καὶ μυρία ἕτερα τοιαῦτα παρ’ ὅλον τὸ γράμμα, κατασκευάζοντα τὸ θυμούμενον ὑπάρχειν ἐν τῇ καρδίᾳ, δέον μὴ τοῦτο δεικνύειν ἀλλὰ τὸ λογιζόμενον, ἢ νὴ Δία, εἴπερ ἀδύνατος ἦν ἄντικρυς ἐπιδεικνύναι τοῦτο, πειρασθῆναο γοῦν [ἐπιχειρῆσαι] δεῖξαι, καθ’ ἓν τοῦτο τὸ μόριον εἶναο τό τε θυμούμενον τῆς ψυχῆς καὶ τὸ λογιζόμενον. ὁ δέ γε τουτὶ μὲν οὐδ’ ἐπεχείρησε πρᾶξαι κατ’ οὐδὲν μέρος τοῦ βιβλίου, χρῆται δὲ διὰ παντὸς ἐξ ἑτοίμου λαμβάνων. εὐθὺς γοῦν ἐν τοῖς ἐφεξῆς οὕτω γράφει· Τῆς μὲν ὀργῆς γιγνομένης ἑνταῦθα, εὔλογον καὶ τὰς λοιπὰς ἐπιθυμίας ἐνταῦθ’ εἶναι, καὶ νὴ Δία τὰ λοιπὰ πάθη καὶ τοὺς διαλογισμοὺς καὶ ὅσον τούτοις ἐστὶ παραπλήσιον. (Dicit Galenus Chrysippum hanc sententiam a Zenone acceptam nusquam demonstrasse).

891Fr. 891 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 5 (122), s. 287 Müller. Artık bunlardan ayrılıp, hiçbir şeyi atlamamak için bütün argümanın başına yeniden dönerek onun sorduğu bütün argümanları sırayla görelim. Biraz uzunca olsa da sözün tamamını aktaracağım; şöyledir: "Öfke burada oluştuğuna göre, öbür arzuların da burada olması makuldür; elbette öbür duyguların, düşünüp taşınmaların ve bunlara benzer şeylerin de. Çoğu insan da bu söylentiye kapılıp sözü edilen eğilime tutunarak, gerçekte bu türden pek çok şey söyler. Önce, hepsine buradan başlayayım: bazılarının thymosunun buraya yükseldiğini söylerler, bazılarına da öfkelerini yutmalarını öğütlerler. Bu tür bir eğilimle, bazı lokmaların boğazımızdan geçtiğini ya da geçmediğini söyleriz. Aynı şekilde 'bunların hiçbiri içlerine inmiyor' da denir, 'söyleneni yutup gitti' de. Zenon da her şeyi ağzına aldığı için onu kınayanlara, 'Ama her şey yutulmaz' dedi. Eğer yöneten kısmımız, bütün bunların taşındığı göğüs çevresinde olmasaydı, ne yutmak ne de söylenenlerin aşağı inmesi bu kadar uygun bir deyiş olurdu. Yöneten kısım başta olsaydı, 'aşağı inmek' demek gülünç ve yersiz olurdu; bence o zaman 'aşağı inmek' değil 'yukarı çıkmak' demek daha uygun düşerdi. Yukarıda anlatılan biçimde, işitmenin hissi düşünceye doğru aşağıya taşındığına göre, düşünce göğüs çevresindeyse buna 'iniş' demek uygun olur; baş çevresindeyse daha yersiz." Bu sözleri açıklamak için Galenos'un eklediği şu sözler bir ölçüde işe yarar: Çünkü çoğu insanın söylenenlerin içine inmediğini ne zaman söylediğini bilirim: söyleneni izleyemedikleri ya da anlamadıkları zaman değil, öfke, acı, thymos ya da benzeri bir duyguyu kışkırtmak için bir şey söylendiği hâlde dinleyen buna aldırmadığında ve duyguya kapılmadığında.

891

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 5 (122) p. 287 Mü. Ἀποχωρήσαντες οὖν ἤδη τῶν τοιούτων, ἴδωμεν ἑξῆς ἅπαντας. οὓς ἐρωτᾷ λόγους, ἐπὶ τὴν ἀρχὴν αὖθις ἀνελθόντες ἅπαντος τοῦ λόγου, πρὸς τὸ μηδὲν παραλθεῖν. παραθήσομαι δὲ τὴν ῥῆσιν ἅπασαν, εἰ καὶ μακροτέρα πώς ἐστιν, ἔχουσαν ὧδε· Τῆς μὲν οὖν ὀργῆς γιγνομένης ἐνταῦθα, εὔλογον καὶ τὰς λοιπὰς ἐπιθυμίας ἐνταῦθ’ εἶναι, καὶ ἤδη τὰ λοιπὰ πάθη καὶ τοὺς διαλογισμοὺς καὶ ὅσα τούτοις ἐστὶ παραπλήσια. σαινόμενοι δὲ φήμῃ οἱ πολλοὶ τούτων, πολλὰ κατὰ τὴν ἀλήθειαν ἐπιλέγουσι τοιαῦτα, ἐχόμενοι τῆς ῥηθείσης φορᾶς· πρῶτον μὲν γάρ, ἵνα πάντες ἐντεῦθεν ἄρξυμαι, κατὰ τοῦτό φασιν ἀναβαίνειν τινῶν τὸν θυμόν, καὶ καταπίνειν τὴν χολήν τινας ἀξιοῦσι, λέγοντές τε καταπίνεσθαί τινα αὐτοῖς σπαράγματα καὶ μὴ καταπίνεσθαι κατὰ τὴν τοιαύτη φορὰν λέγομεν. οὕτω δὲ λέγεται καὶ μηδὲν αὐτοῖς τούτων καταβαίνειν, καὶ ὅτι καταπιὼν τὸ ῥηθὲν ἀπῆλθεν, ὅ τε Ζήνων πρὸς τοὺς ἐπιλαμβανομένους, ὅτι πάντα τὰ ζητούμενα εἰς τὸ στόμα φέρει ἔφησεν, ἀλλ' οὐ πάντα καταπίνεται, οὔτε τῆς καταπόσεως ἄλλως ἂν οἰκειότερον λεγομένης, οὔτε τῆς καταβάσεως τῶν ῥηθέντων, εἰ μὴ περὶ τὸν θώρακα τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν ἦν, εἰς ὃ ταῦτα πάντα φέρεται. ἐν γοῦν τῇ κεφαλῇ ὄντος αὐτοῦ γελοίως ῥηθήσεται καὶ ἀλλοτρίως καταβαίνειν, ἀναβαίνειν [δʼ] ἂν οἶμαι οἰκειότερον αὐτῶν λεγομέων καὶ οὐ καταβαίνειν, τὸν προειρημένον τρόπον τῆς κατὰ τὴν ἀκοὴν αἰσθσεως καταφερομένης περὶ τὴν διάνοιαν, ἐὰν ᾖ περὶ τὸν θώρακα, οἰκείως κατάβασις ῥηθήσεται· ἐὰν δὲ περὶ τὴν κεφαλήν, ἀλλοτριώτερον. Ad haec verba explicanda aliquatenus utilia sunt quae addit G: Τηνικαῦτα γὰρ οἶδα καὶ τὸ μὴ καταβαίνειν ἑαυτοῖς τὰ εἰρημένα λέγοντας τοὺς πολλούς, οὐκ ἐπειδὰν μὴ παρακολουθῶσι μηδὲ μανθάνωσι τῶν λεγομένων, ⟨ἀλλ'⟩ ἐπειδὰν λέγηται μέν τινα ὡς ὀργὴν ἢ λύπην ἢ θυμὸν ἤ τι τοιοῦτον πάθος ἐκκαλεσόμεα, μὴ φροντίζῃ δὲ αὐτῆν ὁ ἀκούων μηδὲ κινῆται κατὰ πάθος.

892Fr. 892 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 5 (122), s. 290 Müller. Bu gevezelik burada sona ersin. Bundan sonra Khrysippos şuna benzer bir başka şeyi anar: "Kadınlar bunu daha da açık gösterir. Söylenenler içlerine inmezse, çoğu zaman parmaklarını kalbin bulunduğu yere kadar indirir, söylenenlerin buraya inmediğini söylerler." Galenos bunun Khrysippos'un görüşünü ispat etmeye hiçbir katkısı olmadığını söyler: Çünkü kadınlar söyleneni anlamadıklarını söylerken böyle demezler, senin dediğin gibi elleriyle dans da etmezler; bunu bir hakaret, bir tehdit ya da buna benzer bir şey karşısında ne öfkelendiklerini ne kızdıklarını ne de hiç içerlediklerini söylerken yaparlar. Sanırım bu Khrysippos'un da gözünden kaçmıyor. Nitekim burada da kendine karşı konuşarak biraz sonra şöyle yazar: "Söylenenlerin, ister tehdit ister hakaret olsun, içimize inmediğini, yani içimize erişip bize dokunmadığını ve düşüncemizi böylece harekete geçirmediğini söylediğimiz eğilimden ötürü, bazılarına 'derin' de deriz; çünkü bu tür şeylerin hiçbiri onların içine inemez." s. 292. … Ama Khrysippos bunları sonraki kısımda söyler; şimdi aktarılan sözle biraz önce kadınlar hakkında aktardığım söz arasında ise başka bir söz vardır; hiçbir şeyi atlamış görünmemek için onu da hemen aktaracağım. Şöyledir: "Buna uygun olarak bazılarının kendilerine görüneni kustuğunu söyleriz; 'derin' kişiden de söz ederiz; söylenenlere uygun düşen bu tür pek çok söz söylenir. Çünkü 'gündüzdür' gibi bir şeyi yutup düşüncelerine yerleştirdikten sonra, şeyler aynı kaldığı hâlde 'gündüz değildir' diyenler için 'kustular' demek yersiz ya da uygunsuz bir deyiş olmaz." Ben bu "kusmak" sözünü kimsenin söylediğini duymadım bile; insanlar kötü kanaatlerden vazgeçtiklerini anlatırken daha çok "tükürdü", "tükürüp attı", "dışarı attı", "fırlatıp attı", "bıraktı" derler vb.

892

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 5 (122) p. 290 Mü. αὕτη μὲν οὖν ἡ ἀδολεσχία τοῦτο τὸ πέρας ἐχέτω. μετὰ ταῦτα δ' ὁ Χρύσιππος τοιᾶσδ’ ἑτέρας μέμνηται. Αἱ δὲ γυναῖκες καὶ μᾶλλόν τι τούτων ἐμφαίνουσιν. εἰ γὰρ μὴ καταβαίνει αὐταῖς τὰ λεγόμενα, πολλάκις τὸν δάκτυλον κατάγουσιν ἕως τοῦ κατὰ τὴν καρδίαν τόπου, οὐ φάσκουσαι καταβαίνειν ὧδε τὰ εἰρημένα. Haec nihil facere ad probandam Chrys. sententiam, dicit G: οὐδὲ γὰρ αὖγαι λέγουσιν οὕτως, οὐδ’ ὀρχοῦνται ταῖς χερσίν, ὡς εἴρηκας, ἐπειδὰν ἀρνῶται συνιέναι τῶν λεγομένων, ἀλλ’ ὅταν ὑπὸ λοιδορίας ἢ ἀπειλῆς ἤ τινος τοιούτου μήτε ὀργίζεσθαι φάσκωσι μήτε θυμοῦσθαι μήθ’ ὅλως ἀγανακτεῖν. ὅπερ οὐδ’ αὐτόν, οἶμαι, λανθάνει τὸν Χρύσιππον. ἀντιφθεγγόμενος γοῦν κἀνταῦθα ἑαυτῷ μετ’ ὀλίγον ὡδί πως γράφει. Ἀφ' ἧς τε φοπᾶς λέγομεν μὴ καταβαίνειν τὰ λεγόμενα, εἴτε ἀπειλἂς εἴτε λοιδορίας, ὥστε καθικέσθαι καὶ ἅπτεσθαι αὐτῶν καὶ οὕτως κινεῖσθαι τὴν διάνοιαν, ἀπὸ τῆς φορᾶς ταύτης καὶ βαθεῖς τινάς φαμεν εἶναι, διὰ τὸ μηδὲν τῶν τοιούτων ἐφικνεὶσθαι καταβῆναι αὐτῶν. p. 292. —  — ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν τοῖς ἐφεξῆς ὁ Χρύσιππος λέγει, μεταξὺ δὲ ταύτης, τῆς τε νῦν γεγραμμένης λέξεως καὶ ἦς ὀλίγον ἔμπροσθεν ἔγραψα περὶ τῶν γυναικῶν, ἑτέρα ῥῆσίς ἐστιν, ἣν ἤδη παραγράψω, πρὸς τὸ μηφὲν ὅλως ὑπερβαίνειν δοκεῖεν· ἔχει δὲ ὦδε. Τούτοις δ’ ἀκολούθως ἀνεμεῖν τέ τινάς φαμεν τὰ φανέντα αὐτοῖς καὶ ἔτι τὸν βαθύν, λεγομένων πολλῶν ποιούτων συμφώνως τοῖς εἰρημένοις· καταπιόντες γὰρ ὅμοιον εἰμεῖν, ὅτι ἡμέρα ἐστί, καὶ ἐναποθέμενοι τοῦτο εἰς τὴν διάνοιαν, καὶ πάλιν ἐκεῖνο λέγοντες ὅτι οὐκ ἔστιν ἡμέρα, μενόντων τῶν πραγμάτων, οὐκ ἀλλοτρίως οὐδ’ ἀνοικείως ἀνεμεῖν λέγονται. Τοῦτο τὸ ἀνεμεῖν· ἐγὼ μὲν οὐδὲ ἤκουσά τινος λέγοντος, ἀλλὰ μᾶλλον ἀποπτύσαι καὶ ἐκπτύσαι καὶ ἐκβαλεῖν καὶ ἀποῤῥῖψαι καὶ ἀποθέσθαι λέγουσιν, ἐπειδὰν λέγωσί τινα δοξῶν ἀποστῶναι μοχθηρῶν etc.

893Fr. 893 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 4 (96), s. 196–197 Müller. Eğer ses, akciğerdeki pneumanın kalpteki pneuma tarafından bir biçimde damgalanmasıyla, sonra da akciğerdeki pneumanın gırtlaktakini kendisiyle birlikte damgalamasıyla oluşuyor olsaydı, bazı sinirler kesilince ses hemen yok olmazdı vb. (97). Canlıdaki bütün etkinliklerin tek bir ilkesi olmasını zorunlu kılacak hiçbir argüman da yoktur.

893

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 4 (96) p. 196, 97 M. εἴπερ ἡ φωνὴ τυπουμένου πως τοῦ κατὰ τὸν πνεύμονα πνεύματος ὑπὸ τοῦ κατὰ τὴν καρδίαν ἐγίγνετο, κἄπειθ’ ἑαυτῷ τὸ κατὰ τὴν φάρυγγα συντυποῦντος, οὐκ ἂν ἀπώλλυτο παραχρῆμα τμηθέντων νεύρων τινῶν etc. ibidem (97). οὐδ’ ἐστὶν οὐδεὶς λόγος, ὃς ἀναγκάσει μίαν ἀρχὴν ἀπασῶν εἶναι τῶν κατὰ τὸ ζῶον ἐνεργειῶν.

894Fr. 894 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 5 (98), s. 203 Müller. Onları çürütmeden önce Khrysippos'un argümanını da aktarmak istiyorum; şöyledir: "Konuşmada iletilen anlamların vardığı ve ⟨logosun⟩ çıktığı şeyin, psykhēnin hükmeden parçası olması makuldür. Çünkü logosun kaynağı başka, düşüncenin kaynağı başka değildir; sesin kaynağı başka, logosun kaynağı başka da değildir; kısacası sesin kaynağı başka, psykhēnin hükmeden parçası başka değildir." —Buna uygun olarak düşünceyi tarif ederken de onun logosun kaynağı olduğunu söylerler.— "Genel olarak logos nereden gönderiliyorsa, dediğim gibi düşünüp taşınma, düşünceler ve söylenecek sözlerin hazırlanması da orada olmalıdır. Bunlar ise açıkça kalbin çevresinde olur; ses de logos da kalpten gırtlak yoluyla gönderilir. Başka bakımdan da inandırıcıdır: söylenenlerin anlamı neye iletiliyorsa, anlamın da oradan iletilmesi ve seslerin yukarıda söylenen biçimde ondan çıkması." Stoacıların ses hakkındaki argümanları bana artık yeter; çünkü öbürlerinin sorduğu argümanların hepsini de sırayla yazacak olsam, yazı ölçüsüz bir uzunluğa varır. Hatta Khrysippos ile Diogenes'in söylediği argümanları da anmaz, yalnız Zenon'unkini incelemekle yetinirdim; ama bir zamanlar Stoacılardan biriyle, Zenon'un argümanında kullandığı "geçer" (khōrei) fiili üzerine bir tartışmam olmuştu. Zenon şöyle yazmıştı: "Ses gırtlaktan geçer." Ben bu "geçer" fiilini "çıkar" ya da "gönderilir" ile eş anlamlı anlamak gerektiğini söylüyordum. O ise Zenon'un bu ikisinden hiçbirini kastetmediğini söyledi, ama bunların dışında üçüncü bir anlam da gösteremiyordu. Bu yüzden ona öbür Stoacıların, kelimeyi ya "çıkar" ya da "gönderilir" diye değiştiren kitaplarını okumak zorunda kaldım; nitekim şimdi de Khrysippos'un ve Diogenes'in böyle yaptığını gösterdim; bunlardan sonra öbürlerinin sözlerini aktarmayı gerekli görmüyorum vb. (101), s. 214 Müller. Galenos "ekeise" kelimesi hakkında şunları tartışır: Açıktır ki Khrysippos "ekeise"yi (oraya) "ekei" (orada) yerine, yani "bedenin o kısmında" anlamında söylemiştir. "Ekeise" bir yere doğru gitmeyi, "ekei" ise bir yerde olmayı belirtse de, onun "ekeise" demekle "o kısma doğru" demek istediğini düşünmemek gerekir. Khrysippos'un böylesine açıkça düşünülemez şeyler söylediğini varsaymaktansa dili yanlış kullandığını varsaymak daha doğrudur; çünkü bu onun hayli alışık olduğu bir şeydir, hemen her sözünde olur; düşünülemez şeyler söylemek ise hiç olmaz. Ara sıra yanlış şeyler söyler, tıpkı bu argümanda olduğu gibi, ama düşünülemez şeyler söylemez; yanlış olan, düşünülemez olandan çok farklıdır vb.

894

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 5 (98) p. 203 M. βούλομαι δέ, πρὶν ἐλέγχειν αὐτούς, ἔτι καὶ τὸν τοῦ Χρυσίππου (sc. λόγον) παραυέσθαι, τόνδε τὸν τρόπον ἔχοντα· Εὔλογον δέ, εἰς ὃ γίγνονται αἱ ἐν τούτῳ σημασίαι, καὶ ὲξ οὗ ⟨ὁ⟩ λόγος, ἐκεῖνο εἶναι τὸ κυριεῦον τῆς ψυχῆς μέρος. οὐ γὰρ ἄλλη μὲν [ἡ] πηγὴ λόγου ἐστίν, ἄλλη δὲ διανοίας, οὐδὲ ἄλλη μὲν φωνῆς πηγή, ἄλλη δὲ λόγου, οὐδὲ τὸ ὅλον ἁπλῶς ἄλλη φωνῆς πηγή ἐστιν, ἄλλο δὲ τὸ κυριεῦον τῆς ψυχῆς μέροσ. - τοιούτοις δὲ καὶ τὴν διάνοιαν συμφώνως ἀφοριζόμενοι λέγουσιν αὐτὴν πηγὴν εἶναι λόγου. - Τὸ γὰρ ὅλον ὅθεν ὁ λόγος ἐκπέμπεται, ἐκεῖσε δεῖ καὶ τὸν διαλογισμὸν γίγνεσθαι καὶ τὰς διανοήσεις καὶ τὰς μελέτας τῶν ῥήσεων, καθάπερ ἔφην. ταῦτα δὲ ἐκφανῶς περὶ τὴν καρδίαν γίγνεται, ἐκ τῆς καρδίας διὰ φάρυγγος καὶ τῆς φωνῆς καὶ τοῦ λόγου ἐκπεμπομένων. πιθανὸν δὲ καὶ ἄλλως, εἰς ὃ ἐνσημαίνεται τὰ λεγόμενα, καὶ σημαίνεσθαι ἐκεῖθεν, καὶ τὰς φωνὰς ἀπ’ ἐκείνου γίγνεσθαι κατὰ τὸν προιρεημένον τρόπον. ἅλις ἤδη μοι τῶν περὶ τῆς φωνῆς λόγων τῶν Στωϊκῶν· εἰ γὰρ καὶ τοὺς ὑπὸ τῶν ἄλλων ἠρωτημένους ἐφεξῆς γράφοιμι σύμπαντας, εἰς ἄμετρόν τι μήκος ἐκπεσεῖται τὸ γράμμα. οὐ γὰρ ἂν οὐδὲ τῶν ὑπὸ Χρυσίππου τε καὶ Διογένους εἰρμένων ἐμνημόνευσα λόγων, ἀλλ’ ἠρκέσθην ἐξετάσας τὸν τοῦ Ζήνωνος μόνον, εἰ μὴ πρός τινα τῶν Στωϊκῶν ἐγεγόνει μοί ποτε ἀμφισβήτησις ὑπὲρ τοῦ χωρεῖ ῥήματος, ὅπερ ἔλαβεν ὁ Ζήνων ἐν τῷ λόγῳ γράψας ὡδί· φωνὴ διὰ φάρυγγος χωρεῖ. τὸ γὰρ χωρεῖ τοῦτο ῥῆμα ἐγὼ μὲν ἠξίουν ἀκούειν ἐν ἴσῳ τῷ ἐξέρχεται ἢ ἐκπέμεται. ὁ δὲ τούτων μὲν μηδέτερον ἔφη σημαίνεσθαι πρὸς αὐτοῦ. καὶ τρίτον ἄλλο παρὰ ταῦτα λέγειν οὐκ εἶχεν. ἠναγκάσθην οὖν αὐτῷ τὰ τῶν ἄλλων Στωϊκῶν παραναγιγνώσκειν βιβλία, μεταλαμβανόντων τὴν λέξιν ἢ εἰς τὸ ἐξέρχεται ἢ εἰς τὸ ἐκπέμπεται, καθάπερ καὶ νῦν ἀπέδειξα Χρύσιππόν τε καὶ Διογένην, μεθ’ οὓς οὐκ ἀναγκαῖον ἡγοῦμαι τὰς τῶν ἄλλων παραγάφειν ῥήσεις etc. p. 101, p. 214 M. Gal. de verbo ἐκεῖσε 1haec disputat: δῆλον γὰρ δή, ὅτι τὸ ἐκεῖσε ἀντὶ τοῦ ἐκεῖ ὁ Χρύσιππος εἴρηκεν, ὅπερ ἴσον δύναται τῷ ἐν ἐκείνῳ τῷ μέρει τοῦ σώματος. οὐ γὰρ δὴ τό γε εἰς ἐκεῖνο τὸ μόριον ἡγητέον αὐτὸν βούλεσθαι δηλοῦν ἐν τῷ λέγειν ἐκεῖσε, κἂν ὅτι μάλιστα τὸ μὲν ἐκεῖσε εἰς τόπον ᾖ δηλοῦν, τὸ δὲ ἐκεῖ ἐν τόπῳ. σολοικίζειν γὰρ μᾶλλον ὑποληπτέον ἐν τῇ φωνῇ τὸν Χρύσιππον ἤπερ οὕτω προφανῶς ἀδιανόητα λέγειν. τὸ μὲν γὰρ ἱκανῶς σύνηθες αὐτῷ καὶ μόνον οὐ καθ’ ἑκάστην ῥῆσιν γινόμενον, τὸ δ’ ἀδιανόητα λέγειν οὐδαμῶς. ἐνίοτε γὰρ που καὶ ψευδῆ λέγει, καθάπερ καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον, ἀλλ’ οὐκ ἀδιανόητά γε. διαφέρει γὰρ πάμπολυ τὸ ψεῦδος τοῦ ἀδιανοήτου etc.

895Fr. 895 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 2, s. 172 Müller. Khrysippos'un Ruh Üzerine'nin birinci kitabında yöneten kısım hakkında konuşurken "ben" kelimesi üzerine yazdıklarını, bir örnek olsun diye şimdi aktaracağım: "Aynı şekilde 'ben' derken de, düşüncenin orada olduğunu † göstererek † kendimizi bu kısımla gösteririz; gösterme hareketi tabiatça ve yerinde olarak oraya yönelir. Elle yapılan böyle bir gösterme olmadan da, kendimize doğru başımızı eğerek 'ben' deriz; çünkü 'ben' kelimesinin kendisi de böyledir ve aşağıda anlatılan göstermeyle birlikte söylenir. 'Ben'i (egō) söylerken ilk hecede alt dudağı, kendimizi gösterir gibi, kendimize doğru aşağı çekeriz; çenenin bu hareketine, göğse doğru eğilmeye ve bu tür göstermeye uygun olarak ikinci hece gelir; bu hece, 'o' (ekeinos) kelimesinde olduğu gibi hiçbir uzaklık sezdirmez." (Söz yöneten kısmın yeri hakkındadır.) s. 175 Müller. Peki onaylarken başımızla işaret ettiğimizde, psykhēnin ilkesinin hareket eden kısmın kendisinde değil de başı doğru götürdüğümüz kısımda bulunduğunu neden gösteriyoruz?

895

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 2 p. 172 Mü. ἃ δ' οὖν ὑπὲρ τῆς ,ἐγὼ φωνῆς ἔγραψεν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ ψυχῆς ὁ Χρύσιππος ὑπὲρ ἡγεμονικοῦ διαλεγόμενος, ἤδη παραγράψω γνωρίσματος ἔνεκα. Οὕτως δὲ καὶ τὸ ἐγὼ λέγομεν κατὰ τοῦτο, δεικνύντες αὑτοὺς ἐν τῷ † ἀποφαίνεσθαι † τὴν διάνοιαν εἶναι, τῆς δείξεως φυσικῶς καὶ οἰκείως ἐνταῦθα φερομένης. καὶ ἄνευ δὲ τῆς κατὰ τὴν χεῖρα τοιαύτης δείξεως νεύοντες εἰς αὑτοὺς τὸ ἐγὼ λὲγομεν, ευθὺς καὶ τῆς ἐγὼ φωνῆς τοιαύτης οὔσης, καὶ κατὰ τὴν ὲξῆς ὑπογεγραμμένην δεῖξιν συνεκφερομένης. τὸ γὰρ ἐγὼ προφερόμεσθα κατὰ τὴν πρώτην συλλαβὴν κατασπῶντες τὸ κάτω χεῖλος εἰς αὑτοὺς δεικτικῶς, ἀκολούθως δὲ τῇ τοῦ γενείου κινήσει καὶ ἐπὶ τὸ στήθος νεύσει καὶ τῇ τοιαύτῃ δείξει ἡ ἐξῆς συλλαβὴ παράκειται, οὐδὲν ἀποστηματικὸν παρεμφαίνουσα, ὅπερ ἐπὶ τοῦ ἐκεῖνος συντέτευχε. (Agitur de sede τοῦ ἡγεμονικοῦ). p. 175 Mü.: διὰ τί δὲ ἐν ταῖς συγκαταθέσεσιν ἐπινεύοντες τὴν κεφαλήν, ἐφ’ ὃ φέρομεν αὐτὴν μέρος, ἐν ἐκείνῳ τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς ὐπάρχειν ἐνδεικνύμεθα μάλλον, καὶ οὐκ αὐτῷ τῷ κινουμένῳ.

896Fr. 896 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 5 (124), s. 295 Müller. Benzer olanlardan biri de … "kalp" (kardia) adının etimolojisi hakkındakilerdir; Khrysippos bunları yukarıda söylenenlerin ardından Ruh Üzerine'nin birinci kitabında yazmıştır; şöyledir: "Bütün bunlara uygun olarak kalp de bu adı bir tür hâkimiyet ve egemenlikten almıştır; çünkü psykhēnin egemen ve hâkim parçası ondadır; adeta 'kratia' (hâkimiyet) denmiş gibidir." … Söylenenlerin ardından Khrysippos şunları yazar: "Bu parçayla dürtüleniriz, bu parçayla onaylarız ve bütün his organları bu parçaya doğru gerilir." … İşte önümüzdeki öğretiler hakkında bütün ağırlığı kendinde taşıyan bu ana noktaların üzerinden Khrysippos, yalnızca anıp geçerek, öyle çabuk geçti; uzatmaması gereken yerlerde ise gereksizce uzatır.

896

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 5 (124) p. 295 Mü. ὅμοια δὲ —  — τὰ κατὰ τὴν ἑτυμολογίαν τοῦ τῆς καρίας ὀνόματος, ἑξῆς τῶν προειρημένων ὑπὸ τοῦ Χρυσίππου γεγραμμένα κατὰ τὸ πρῶτον περὶ ψυχῆς ὦδέ πως ἔχοντα. Τούτοις πᾶσι συμφώνως καὶ τοὔνομα τοῦτ’ ἔσχηκεν ἡ καρδία κατά τινα κράτησιν καὶ κυρείαν, ἀπὸ τοῦ ἐν αὐτῇ εἶναι τὸ κυριεῦον καὶ κρατοῦν τῆς ψυχῆς μέρος, ὡς ἂν κρατία λεγομένη. —  — - ἐφεξῆς δὲ τοῖς εἰρημένοις ὁ Χρύσιππος τάδε γράφει· Ὁρμῶμεν κατὰ τοῦτο τὸ μέρος καὶ συγκατατιθέμεθα τούτῳ καὶ εἰς τοῦτο συντείνει τὰ αἰσθητήρια πάντα. —  — Ταυτὶ μὲν οὖν τὰ κεφάλαια, τὸ σύμπαν κῦρος ἐν αὑτοῖς ἔχοντα περὶ τῶν προκειμένων ἡμῖν δογμάτων, οὕτως ταχέως ὁ Χρύσιπποσς παρέδραμεν, ὡς ἐπιμνησθῆναι μόνον· ἐν οἷς δὲ οὐ χρὴ μηκύνει περιττῶς.

897Fr. 897 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine I 5 (78), s. 138 Müller. Kalbi yaralarsan kan hemen dışarı dökülür. Oysa Khrysippos'a göre ya önce pneumanın boşaldığı görülmeli, kan ancak ardından gelmeli, ya da kan hiç gelmemeliydi; tıpkı beyin karıncıklarında gelmediği gibi. 6 (79), s. 141. Erasistratos bu boşluğun [kalbin sol karıncığının] hayat pneumasıyla, Khrysippos ise psykhē pneumasıyla dolu olduğunu söyler. 6 (80), s. 143 Müller. Burada Khrysippos'u en çok şu yüzden kınayabilirim: psykhēnin ilkesindeki pneumanın katıksız ve saf bir şey olmasını istediği hâlde, onu hiç yakışmayacak biçimde kalbe yerleştirmiştir. Gerçi Khrysippos ölçülü konuştuğu için ona hak verilebilir: ne kalbin sinirlerin ilkesi olduğunu ne de bu problemde araştırılan başka bir şeyi bildiğini iddia eder; çünkü anatomiden anlamadığını kabul eder. 7 (81), s. 145 Müller. Ben ise madem bir kez her şeyi incelemeye koyuldum, Praksagoras'la da kısaca tartışmak istiyorum; özellikle de Khrysippos bu adamı, sinirlerin baştan başladığını düşünenlerin karşısına çıkararak andığı için. 10 (86), s. 163 Müller. Çünkü bu adam [Aristoteles] ne yalan sever ne de anatomiden büsbütün habersizdir; öyle olsaydı onun da, Khrysippos ve çevresi gibi, yanılmış başkalarının ardından gittiği düşünülebilirdi.

897

Galenus de Hippocr. et Plat. plac. I 5 (78) p. 138 Mü. εἰ τρώσαις αὐτὴν (sc. τὴν καρδίαν) εὐθὺς ἐκχεῖται τὸ αἷμα. ἐχρῆν δέ γε κατὰ τὸν Χρύσιππον ἢ τὸ πνεῦμα πρότερον ἐκκενούμενον φαίνεσθαι, κἄπειθ’ οὕτως ἕπεσθαι τὸ αἷμα, ἢ μηδὲ ὅλως ἕπεσθαι, καθάπερ οὐδὲ ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν ἐγκέφαλον ἕπεται κοιλιῶν. ibidem 6. (79) p. 141. Ἐρασίστρατος μὲν γὰρ ζωτικοῦ πνεύματος, Χρύσιππος δὲ τοῦ ψυχικοῦ πνεύματος πλήρη φασίν εἶναι τὴν κοιλίαν ταύτην (sc. τὴν ἀριστερὰν τῆς καρδίας). ibidem 6. (80) p. 143 M. ἔνθα νῦν καὶ μάλιστα μεμψαίμην ἂν τὸν Χρύσιππον, ὅτι βουλόμενος εἰλικρινές τι καὶ καθαρὸν εἶναι πνεῦμα τὸ κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς, οὐ προσηκόντως ἐν τῇ καρδίᾳ καθίδρυσεν αὐτό. καίτοι Χρύσιππον μὲν ἄν τις ἀποδέξαιτο μετρίως ἀποφηνάμενον, [ὡς] μήθ’ ὅτι τῶν νεύρων ἀρχὴ ἡ καρδία τὴν γνῶσιν αὐτῷ χαρίζεσθαι, μήτ’ ἄλλο μηδὲν τῶν κατὰ τὸ πρόβλημα τοῦτο ζητουμένων· ὁμολογεῖ γὰρ ἀπείρως ἔχειν τῶν ἀνατόμων. ibidem 7 (81) p. 145 M. Ἐγὼ δέ, ἐπειδήπερ ἅπαξ κατέστην εἰς τὸ περὶ πάντων διασκέψασθαι, βραχέα τῷ Πραξαγόρᾳ διαλεχθῆναι βούλομαι, καὶ μάλισθ’ ὅτι καὶ Χρύσιππος ἐμνημόνευσε τἀνδρός, ἀντιθεὶς τοῖς ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ἄρχεσθαι τὰ νεῦρα νομίζουσιν. ibidem 10 (86) p. 163 M. οὔτε γὰρ φιλοψευδὴς ὁ ἀνὴρ (sc. ὁ Ἀριστοτέλης), οὔτε παντάπασιν ἄπειρος τῆς ἀνατομῆς, ἵνα καὶ τοῦτόν τις, ὥσπερ τοὺς περὶ τὸν Χρύσιππον, ἑτέροις ἐψευσμένοις ἠκολουθηκέναι νομίσειεν.

898Fr. 898 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 5 (102), s. 215 Müller. Bundan pek uzak olmayan bir yerde yazdığı başka bir sözde ise gerçeği kabul etmek zorunda kaldı. "Zorunda kaldı" dedim, çünkü başka bir argümanı doğru olmadığı gerekçesiyle yıkmak isterken, itirazın biçiminin aynı ölçüde kendisine karşı da döndüğünü fark etti ve karşı görüştekilerin argümanıyla birlikte kendi argümanını da yıkmaktan çekinmedi. … Khrysippos'un yukarıda aktarılan argümanın ispat edici olmadığını gösterdiği sözü de aktaracağım; şöyledir: "Dediğim gibi, bütün bunlardan başka onlara karşı söylenecek daha çok şey var. Çünkü ileri sürdükleri gibi sözü edilen kısımlara giden ilkenin baştan geldiği kabul edilse bile, şunu soracağız: Sesin, baştan bir tür başlatma gelerek göğüsten gırtlak yoluyla taşındığı hakkında onlar ne söyleyebilirlerse, yöneten kısım kalpte, hareketlerin ilkesi ise başta olduğunda biz de aşağı yukarı aynı şeyleri söyleyebiliriz." Khrysippos'un bu sözde söylemek istediği şudur: biri başın sinirlerin ilkesi olduğunu kabul etse bile, yöneten kısmın onda bulunduğunu mutlaka kabul etmiş olmaz. Çünkü onlar, baş organlara etkinliğin ilkesini gönderirken sesin göğüsten gırtlak yoluyla dışarı taşındığı hakkında ne söyleyebilirlerse, biz de sinirler hakkında, baştan başladıkları ama etkinliklerini kalpten aldıkları yolunda aynı şeyleri söyleyebiliriz. (104), s. 224 Müller. Khrysippos bunları doğru söylemiştir; tam da bu yüzden onu daha çok kınamak gerekir, çünkü gerçeği gördüğü hâlde onu kullanmıyor. Ama [organların] konumundan yola çıkarak ileri sürdüğü argümanlar ve bunlardan şairlerin, insanların çoğunun, bir etimolojinin ya da buna benzer başka bir şeyin tanıklığına dayananlar doğru değildir. … O ise gerçeği bilgiyle değil de rastlantıyla söylemiş biri gibi araştırmadan çekildi ve tanık olarak şairleri getirdi. II 7 (106), s. 230 Müller. Onu aynı kitapta, birbirinden pek de uzak olmayan yerlerde birbirine zıt şeyler söylemeye katlandığı için de kınıyorum: önce Zenon'un argümanını ispat edici diye yazdı, eserin ilerleyen kısmında ise o argümanın nasıl çürütüleceğini gösterdi.

898

Galenus de Hipp. et Plat. plac. II 5 (102) p. 215 M. κατὰ μὲν γὰρ ἄλλην τινὰ (sc. ῥῆσιν) μετ’ οὐ πάνυ πολὺ ταύτης γεγραμμένην ἠναγκάσθη τὸ ἀληθὲς ὁμολογῆσαι. ἀναγκασθῆναι δὲ εἶπον αὐτόν, ὅτι λόγον ἕτερον ἀνατρέψαι βουλόμενος ὡς οὐκ ἀληθῆ, κἄπειτα τὸ τῆς ἀντιλογίας εἶδος αἰσθόμενος οὐδὲν ἧττον ἐπιστρέψον καὶ καθ’ ἑαυτοῦ, συνανατρέψαι καὶ τὸν ἴδιον οὐκ ὤκνησε τῷ τῶν ἑτεροδόξων. —  — - παραγράψω δὲ καὶ τὴν ῥῆσιν αὐτήν, ἐν ᾗ δείκνυσιν ὁ Χρύσιππος, ὡς οὐκ ἔστιν ὁ προγεγραμμένος λόγος ἀποδεικτικός. ἔστι δὲ τοιάδε· Ἔχει δ’ ὡς ἔφην πλείονα αὐτοῖς ἐπὶ πᾶσι, μήποθ’ εἰ καὶ τοῦτο δοθείη, καθάπερ ἐπιπορεύονται, ἀπὸ τῆς κεφαλῆς εἶναι τὴν ἀρχὴν ἐπὶ τὰ εἰρημένα μέρη, ἐπιζητήσομεν. σχεδὸν γάρ, οἷα ἄν τινα λέγοιεν περὶ τοῦ τὴν φωνὴν ἐκ τοῦ στήθους φέρεσθαι διὰ τῆς φάρυγγος, ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ποιᾶς τινος καταρχῆς γιγνοένης, τοιαῦτ’ ἔξεστι λέγειν, ἐν τῇ καρδιᾳ μὲν τοῦ ἡγεμονικοῦ ὄντος, τῆς δὲ τῶν κινήσεων ἀρχῆς ἀπὸ τῆς κεφαλῆς οὔσης. ὃ δὴ γὰρ βούλεται λέγειν ὁ Χρύσιππος ἐν τῇδε τῇ ῥήσει, τοιοῦτόν ἐστιν· εἰ καὶ συγχρήσειέ τις, ἀρχὴν εἶναι νεύρων τὴν κεφαλήν, οὐ πάντως ἐν αὐτῇ συγχωρήσει τὸ ἡγεμονικὸν ὑπάρχειν. ἃ γὰρ ἐκεῖνοι δύνανται λέγειν ὑπὲρ τοῦ τὴν φωνὴν ἐκ τοῦ στήθους διὰ τῆς φάρυγγος ἐκφέρεσθαι, τὴν ἀρχὴν τῆς ἐνεργείας τοῖς μορίοις ἐπιπεμπούσης τῆς κεφαλῆς, τοιαῦτ’ ἔξεστι λέγειν ὑπὲρ τῶν νεύρων ἡμῖν, ὡς ἐκ μὲν τῆς κεφαλῆς ἀρχομένων, ἀπὸ δὲ τῆς καρδίας τὴν ἐνέργειαν ἐχόντων. ibidem (104) p. 224 M. ταῦτα μὲν οὖν ὀρθῶς εἴρηται τῷ Χρυσίππῳ, καὶ διὰ τοῦτ’ ἄν τις αὐτῷ καὶ μᾶλλον μέμψαιτο, διότι κατιδὼν τὸ ἀληθὲς ὅμως οὐ χρῆται· τὰ δὲ ἀπὸ τῆς θέσεως ἐπικεχειρημένα, καὶ τούτων ὅσα μᾶλλον ποιηταὶ μαρτυροῦσιν ἢ οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἢ ἐτυμολογία τις ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον, οὐκ ὀρθῶς. —  — αὐτὸς δὲ ὥσπερ οὐ κατ' ἐπιστήμην, ἀλλὰ κατὰ τύχην εἰρηκὼς τὸ ἀληθές, ἀπεχώρησέ τε τῆς ζητήσεως καὶ ποιητὰς ἐπάγεται μάρτυρας. Galen. de H. et Plat. dogm. II 7 (106) p. 230 M. μέμφομαι δὲ αὐτῳ καὶ διότι καθ’ ἓν βιβλίον ἐναντία λέγειν ὑπέμεινεν, οὐκ ἀπὸ μακροῦ διαστήματος ἀλλήλων ἔμπροσθεν μὲν ὡς ἀποδειτικὸν γράψας τὸν τοῦ Ζήνωνος λόγον, ἐπὶ προήκοντι δὲ τῷ συγγράμματι δεικνὺς αὐτοῦ τὴν λύσιν.

899Fr. 899 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 5 (124), s. 297 Müller. Bundan sonra "kalpsiz" (akardios) sıfatını açıklar … Şimdi, daha önce söylediklerime tanıklık eden Khrysippos'un kendi sözünden yola çıkarak yalnız şu kadarını belirteceğim; şöyledir: "Buna göre bazılarına 'cesur yürekli' (eupsykhos) dendiği gibi 'yürekli' (eukardios) da denir; birileri için kaygılananlara da 'yüreği sızlıyor' denir, sanki acıdan doğan sızı kalpte oluyormuş gibi." … Aynı şekilde devamında "Çünkü genel olarak, başta söylediğim gibi, korkular ve acılar bu parçada oluşarak bunu pek iyi gösterir" dediğinde, burada da Platon'un görüşüne tanıklık etmiş olur. Sonraki sözlerde de benzer biçimde, psykhēnin thymos parçasının kalpte yerleştiğini kanıtladığının farkına varmaz: "Çünkü korkularda kalbin çarpması ve bütün psykhēnin oraya toplanması apaçıktır; bunlar başka türlü, yani bir şeyin tabiatça başka bir şeyle birlikte etkilenmesi gibi, sonradan gelen yan etkiler olarak oluşmaz. Bu yüzden insanlar kendi içlerine büzülür, yöneten kısma doğru olduğu gibi, onu koruyan ⟨kalbe⟩ doğru toplanırlar. Acının duyguları da tabiatı gereği aşağı yukarı orada oluşur; başka hiçbir yer birlikte etkilenmez, birlikte sızlamaz. Çünkü bu tür şiddetli sızılar oluştuğunda, bu duyguları başka hiçbir yer göstermez, en çok kalbin çevresi gösterir." … Ama bu, Stoacıların kendilerince de kabul edilmiş bir şey olarak alınır; çünkü yalnız Khrysippos değil, Kleanthes ve Zenon da bunları kolayca koyarlar.

899

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 5 (124) p. 297 M. καὶ μετὰ ταῦτα τὴν ἀκάρδιος ἐξηγεῖται προσηγορίαν —  — τοσοῦτον δὲ ἐπισημανοῦμαι καὶ νῦν ἀπ’ αὐτῆς τῆς λέξεως τοῦ Χρυσίππου μαρτυρούσης οἷς προεῖπον· ἔχει δὲ ὧδε· Κατὰ τοῦτο καὶ εὐκάρδιοι λέγονταί που εἶναί τινες καθάπερ εὔψυχοι, καὶ καρδίαν ἀλγεῖν οἱ κηδόμενοί τινων, ὡς ἂν κατὰ τὴν καρδίαν τῆς κατὰ τὴν λύπην ἀλγηδόνος γιγνομένης. —  — οὕτω δὲ κἀπειδὰν ἐπιφέρων εἴτῃ· Τὸ γὰρ ὅλον, καθάπερ ἐν ἀρχῇ εἶπον, εὖ μάλ’ ἐμφαίνουσιν οἵ τε φόβοι καὶ αἱ λῦπαι κατὰ τοῦτο τὸ μέρος γιγνόμεναι μαρτυρεῖ κἀνταῦθα τῷ τοῦ Πλάτωνος λόγω. καὶ διὰ τῶν ἑξῆς δὲ κατὰ τὸν παραπλήσιον τρόπον οὐκ αἰσθάνεται κατασκευάζων, ὡς ἐν τῇ καρδίᾳ τὸ θυμοειδὲς ἵδρυται τῆς ψυχῆς. Ἥ τε γὰρ ἐν τοῖς φόβοις πάλσις τῆς καρδίας ἐκφανής ἐστι καὶ ἡ εἰς τοῦτο τῆς ὅλης ψυχῆς συνδρομή, οὐκ ἄλλως ἐπιγεννηματικῶς γιγνομένων αὐτῶν, καθάπερ ἄλλοις ἄλλου συμπάσχειν πεφυκότος, καθ’ ὃ καὶ συνιζάνουσιν εἰς αὑτούς, συναγόμενοι πρὸς τοῦτο, ὡς ἂν τὸ ἡγεμονικόν, καὶ κατὰ τὴν ⟨καρδίαν⟩ ὡς ἂν [αὐτῶν] τούτου φυλακτικήν. καὶ τὰ τῆς λύπης πάθη ἐνταυθοῖ που εὐφυῶς γίγνεται, οὐδενὸς ἄλλου συμπάσχοντος οὐδὲ συναλγοῦντος τόπου. ἀλγηδόνων γάρ τινων κατὰ ταῦτα γιγνομένων σφοδρῶν, ἕτερος μὲν οὐδεὶς ἐμφαίνει τόπος τὰ πάθη ταῦτα, ὁ δὲ περὶ τὴν καρδίαν μάλιστα. —  — ἀλλὰ τοῦτο μὲν καὶ παρ’ αὐτῶν ὁμολογούμενον λαμβάνεται τῶν Στωϊκῶν. οὐ μόνον γὰρ Χρύσιππος, ἀλλὰ καὶ Κλεανθης καὶ Ζὴνων ἑτοίμως αὐτὰ τιθέασιν.

900Fr. 900 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 7 (126), s. 302 Müller. Khrysippos aktarılan sözlerin ardından gelen pasajda, her iki yetinin tek bir parçadan başladığını yine kolayca kabul edilmiş sayar; argümana hiçbir ispat, açıklama ya da inandırıcı gerekçe eklemez. Bu, sözünün kendisinden açıkça görülecektir; şöyledir: "Bu yüzden, acının ve sıkıntının sızı olmadığını söyleseler de, sızıların yöneten kısımdan başka bir yerde oluştuğunu söyleseler de, buna göre saçma bir sonuca varılacaktır … Aynı şeyleri sevinç ve cesaret için de söyleyeceğiz; bunlar da kalbin çevresinde oluşuyor görünür. Ayağımız ya da başımız ağrıdığında ağrı nasıl bu yerlerin çevresinde oluşuyorsa, acıdan doğan sızının da göğüs çevresinde oluştuğunu öyle hissederiz; acı da sızıdan başka bir şey değildir, yöneten kısımdan başka bir yerde de oluşmaz." s. 305 Müller. Khrysippos ise yetilerin birbirinden farklı olduğunu, canlının bir yetiyle öfkelenip başka bir yetiyle arzuladığını, bir başkasıyla da akıl yürüttüğünü kabul etmez.

900

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 7 (126) p. 302 M. Χρύσιππος ἐν τῇ μετὰ τὰς πρεγεγραμμένας ῥήσεις λέξει προχείρως πάλιν ἐξ ἑνὸς ἄρχεσθαι μορίου τὰς δυνάμεις ἀμφοτέρας λαμβάνει, μηδὲ μίαν ἀπόδειξιν ἢ παραμυθίαν ἢ πιθανότητα τῷ λόγῳ προστιθείς, ὡς ἐξ αὐτῆς φανερὸν ἔσται τῆς λέξεως αὐτοῦ, τόνδε τὸν τρόπον ἐχούσης· Ἀτόπως οὖν αὐτὸ κατὰ ταῦτ . . . θησόμενον, ἐάν τε μὴ φῶσι τὴν λύπην καὶ τὴν ἀγωνίαν ἀλγηδόνας εἶναι, ἐάν τε ἀλγηδόνας ἐν ἄλλῳ γίνεσθαι τόπῳ ἢ τῷ ἡγεμονικῷ· τὰ δὲ αὐτὰ καὶ ἐπί τῆς χαρᾶς καὶ ἐπὶ τοῦ θάρσους ἐροῦμεν, ἅπερ ἐμφαίνει περὶ τὴν καρδίαν γινόμενα. ὃν τρόπον γάρ, ὅταν τὸν πόδα πονῶμεν ἢ τὴν κεφαλήν, περὶ τούτους τοὺς τόπους ὁ πόνος γίνεται, οὕτως συναισθανόμεθα καὶ τῆς κατὰ τὴν λύπην ἀλγηδόνος περὶ τὸν θώρακα γινομένης, οὔτε τῆς λύπης οὐκ οὔσης ἀλγηδόνος, οὔτε ἐν ἑτέπῳ τινὶ τόπῳ ἢ τῷ ἡγεμονικῷ αὐτῆς γινομένης. p 305 M.: ὁ δὲ Χρύσιππος οὐδὲ τὰς δυνάμεις αὐτὰς διαλλάττειν ἀλλήλων ὁμολογεῖ, οὐδ’ ἑτέρᾳ μέν τινι δυνάμει θυμοῦσυαι τὸ ζῶον, ἑτέρᾳ δ’ ἐπιθυμεῖν, ἑτέρᾳ δὲ λογίζεσθαι.

901Fr. 901 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 7 (127), s. 307 Müller. Bu kitapta Khrysippos'un Ruh Üzerine'nin birinci kitabında yöneten kısım hakkında konuşurken söylediği her şeyi anmaya karar verdiğimiz için, artık söylenenlere geri kalanları ekleme vakti gelmiş olmalı. Khrysippos'un yukarıda aktarılan sözünün hemen ardından şuna benzer bir söz gelir: "Bu eğilimle bunun gibi her şey de söylenir: 'Kalbine dokundum' deriz, tıpkı 'psykhēne dokundum' der gibi; 'kalbe dokunuyorum' da deriz. Ama bazılarının bize karşı çıkıp ileri sürebileceği gibi, beyin, bağırsaklar ve karaciğer için de böyle konuşuyor değiliz; bu sözler yukarıda söylenenlere benzer biçimde söylenir. Çünkü bana öyle geliyor ki o deyişler, biri 'içine dokunuyorum' demiş gibi, kötülüğün o kadar derine işlediğini anlatır; kalbi ise psykhē yerine kullanırız. Daha dikkatle bakanlar bunu açıkça görecektir."

901

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 7 (127) p. 307 M. ἐπεὶ δ’ ἐν τῷ νῦν ἐνεστῳτι λόγῳ μνημονεῦσαι πάντων διέγνωμεν ὧν εἶπεν ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ προτέρῳ περὶ ψυχῆς ⟨ὑπὲρ⟩ ἡγεμονικοῦ διαλεγόμενος, ἑξῆς ἂν εἴη καιρὸς ἤδη συνάπτειν τοῖς εἰρημένοις τὰ λοιπά. συνεχὴς οὖν τῇ προγεγραμμένῃ ῥήσει τοῦ Χρυσίππου τοιάδε τίς ἐστι. Καθ' ἣν ἔτι φορὰν καὶ τὰ τοιαῦτα λέγεται πάντα· 'ἡψάμην σου τῆς καραδίας', ὥσπερ τῆς ψυχῆς καὶ 'ἅπτομαι τῆς καρδίας' λέγομεν, οὐκ ὡς ἀντιπαρέλθοιεν ⟨ἄν⟩ τινες ἡμᾶς ἐπὶ τοῦ ἐγκεφάλου καὶ τῶν σπάγχνων λέγοντες καὶ τοῦ ἥτατος, ἀλλὰ τοῖς προειρμένοις παραπλησίως· ἐκεῖνα γάρ μοι δοκεῖ λέγεσθαι, ὡς ἄν τις ἔφη, 'τῶν ἐντός σου ἅπτομαι’ διϊκνουμένης τῆς κακοποιΐας ἐπὶ τοσουτον. τῇ δὲ καρδίᾳ καθάπερ ἂν τῇ ψυχῇ χρώμεθα. καὶ τούτων ἔσται ἔμφασις ἐφιστᾶσι μᾶλλον.

902Fr. 902 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 4 (118), s. 276 Müller. Nitekim [Khrysippos] bazılarına "kalpsiz" denmesinin sebebinin, bütün insanların psykhēnin yöneten kısmının kalpte bulunduğuna inanmış olması olduğunu söylediğinde, bu adama şaşmamak elde değil vb. … Ama vallahi, insanların çoğunun "kalpsiz" sözünü hangi düşünceyle kullandığını ne harika açıklıyor; hemen ona "bağırsız"ı (asplankhnos) da bağlıyor. Söz şöyledir: "Söylenenlerin yanına şu tür deyişleri de koyarlar, örneğin 'bağırsızlar'ı. Bazılarının beyni olmadığını ya da olduğunu söylememiz gibi, bazılarının kalbi olmadığını ya da olduğunu da yukarıda söylenen anlamda söylediğimizi düşünürler. 'Bağırsızlar' belki zıt yönde, içlerinde birlikte sızlayan hiçbir şey bulunmaması anlamında alınır ve böylece kalpten yola çıkılarak daha genel biçimde söylenmiş olur; beyin ise ya aynı bakımdan benzer bir şey olduğu için ya da onun da bağırsaklara benzer bir egemenliği olduğu için anılır." Söz budur. Onu üç dört kez, bol vakitle, söylenene bütün dikkatini vererek okumak gerekir. Ancak böyle, sanırım, atasözündeki "Hiçbir şey al da sıkı tut" sözünün tam ona uyduğuna inanılacaktır. Galenos ayrıca bu sözlerde aşırı kısalıkla birlikte son derece karanlık bir anlatım bulunduğunu söyler. Oysa kendi argümanlarının hiçbirinde kısalığa özenmemiştir; öyle uzun yazar ki çoğu zaman bütün bir kitap boyunca aynı konular üzerine türlü yollarla sözü evirip çevirir. Karanlık konuşmak ona alışılmış bir şeydir, anlatım gücünün zayıflığından gelir … kısa konuşmak ise ona alışılmadık bir şeydir, nadiren yapar; en çok da kendi öğretilerinin kaçınılmaz hatasını fark ettiği argümanlarda … Elbette suçlamaya karşı kendini savunmuş, onu büsbütün geçiştirmemiş görünsün, biz de hiç anlamadığımız sözlere karşı bir şey diyemeyelim diye. Örneğin yukarıda aktarılan, insanların çoğunun "bağırsız" ve "beyni yok" sözlerini nasıl kullandığını açıkladığı sözde bana şuna benzer bir şey anlatıyor gibi geliyor: bazılarına "kalpsiz" ile aynı anlamda "bağırsız" derler, çünkü kalp bir iç organdır (splankhnon); "beyni yok"u da "bağırsız" ile aynı anlamda söylerler, çünkü beyin de bir iç organdır, üstelik hükmedici bir organ. Ama Stoacıların hepsi böyle bir açıklamayı kabul etmez; başka bir şeyin kastedildiğini söylerler, ama onu açıklamazlar, belli ki içeridekilere ayrılmış öğretilerden biri olduğu için; söyleneni anlamadan aceleyle itiraz ettiğimiz için de bizi hemen azarlarlar. Daha sert sövenleri bize söz dinlemez, kavgacı der, eğitimsiz insanlara söyleneni öğretmeyeceklerini söylerler; oysa başka konuları biz istemesek de uzun uzun anlatırlar. Ama dediğim gibi, laf kalabalığı edecek hiçbir malzemenin bulunmadığı böyle bir noktaya geldiklerinde, kitapları yazanlar oradan hem çabucak hem karanlık bir biçimde geçerler; bu yazıları açıklayanlar ise yenildiklerini kabul etmektense, bize öğretmek istemiyormuş gibi davranarak dinleyenlerde kıskançlık kuşkusu uyandırmaya hazırdırlar. Ama artık "bağırsızlar"ı ve "beyinsizler"i geçelim ki, kendi çağırdıkları tanıkların açıkça aleyhlerine tanıklık ettiği Khrysippos ve çevresini daha fazla üzmeyelim.

902

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 4 (118) p. 276 Mü. Καὶ γὰρ οὖν ὅταν εἴπῃ (sc. Chrysippus) διὰ τοῦτο λέγεσθαί τινας ἀκαρδίους, ὅτι πεπιστεύκασιν ἅπαντες ἄνθρωποι τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς ἐν τῇ καρδίᾳ περιέχεσθαι, θαυμάζειν ἄξιον τάνδρὸς etc. —  — ἀλλὰ νὴ Δία θαυμασίως ὅπως ἐξηγεῖται τοὔνομα τὸ ἀκάρδιον ᾖ τινι διανοίᾳ λέγουσιν οἱ πολλοί, συνάπτων εὐθὺς αὐτῷ καὶ τὸν ἄσπλαγχνον· ἔχει δὲ ἡ ῥῆσις ὧδε. Παραβάλλουσι δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν λεγομένων, οἷον τοὺς ἀσπλάχνους, καθ’ ὅ φαμεν μὴ ἔχειν τινὰς ἐγκέφαλον καὶ ἔχειν, οὕτως ἡμᾶς ὑπονοοῦντες λέγειν καὶ μὴ ἔχειν καδίαν τινὰς καὶ ἔχειν κατὰ τὰ προειρημένα, τῶν μὲν ἀσπλάγχνων τάχα λαμβανομένων κατὰ τὸ μηδὲν ἕχειν ἔνδον συναλγοῦν κατὰ τὰ ἐναντία, καὶ ἀπὸ τῆς καρδίας οὕτως αὐτῶν κοινότερον λεγομένων, τοῦ δ’ ἐγκεφάλου λαμβανομένου ἤτοι κατὰ τὰ αὐτὰ ὁμοίου τινὸς ὄντος, ἢ διὰ τὸ καὶ τοῦτον ἔχειν τινὰ κυρίαν τοῖς σπλάγχνοις ὁμοίαν. Ἡ μὲν ῥῆσις αὕτη· χρὴ δ’ αὐτὴν ἀναγνῶναί τινα καὶ τρὶς καὶ τετράκις ἐπὶ σχολῇ πολλῇ ἀκριβῶς προέχοντα τὸν νοῦν τοῖς λεγομένοις. οὕτω γὰρ μόνως, οἶμαι, πεισθήσεται τὸ κατὰ τὴν παροιμίαν λεγόμενον ὑπάρχειν αὐτῇ τὸ λαβὲ μηδὲν καὶ κράτει καλῶς. Affirmat porro G. summam cum nimia brevitate obscuritatem his verbis inesse. καίτοι τήν γε συντομίαν οὐδὲ καθ’ ἕνα τῶν ἑαυτοῦ λόγων ἐζήλωκεν, ἀλλ’ οὕτω μακρός ἐστιν, ὡς πολλάκις ἐν ὅλῳ βιβλίῳ πολυειδῶς ὑπὲρ τῶν αὐτῶν ἄνω τε καὶ κάτω τοὺς λόγους ἑλίττειν. τὸ μὲν δὴ τῆς ἀσαφείας αὐτῷ σύνηθες, ἀσθενείᾳ τῆς ἑρμηνευτικῆς δυνάμεως ἑπόμενον —  — τὸ δὲ τῆς βραχυλογίας ἄηθές τε καὶ σπανίως ὑπ’ αὐτοῦ γιγνόμενον, ἐν οἷς ἂν μάλιστα λόγοις ἄφυκτον αἰσθάνηται τὸ σφάλμα τῶν ἑαυτοῦ δογμάτων —  — - ἵνα δηλαδὴ δοκῇ μὲν ἀπολελογῆσθαι πρὸς τοὔγκλημα καὶ μὴ παρεληλυθέναι τελέως αὐτό, μηδὲν δὲ ἡμεῖς ἔχωμεν ἀντιλέγειν τοῖς εἰρημένοις, ὧν οὐδ’ ὅλως μανθάνομεν. αὐτίκα γέ τοι κατὰ τὴν προγεγραμμένην ῥῆσιν, ἐν ῇ τὸ ἄσπλαγχον καὶ τὸ μὴ ἔχειν ἐγκέφαλον ὅπως οἱ πολλοὶ λέγουσιν ἐξηγεῖται, ἐμοὶ μὲν δοκεῖ τοιόνδε τι δηλοῦν· ἀσπλάγχνους μὲν καλοῦσιν ἐνίους ἐν ἴσῳ τῷ ἀκαρδίους, ἐπειδὴ σπλάγχνον ἡ καρδία, τὸ δ’ ἐγκέφαλον μὴ ἔχειν ἐν ἴσῳ τῷ ἄσπλαγχνον εἶναι λέγουσιν, ἐπειδὴ καὶ οὗτος σπλάγχνον τ’ ἐστὶ καὶ κύριον. οὐ μὴν προσίενταί γε πάντες οἱ Στωϊκοὶ τὴν τοιαύτην ἐξήγησιν, ἀλλ’ ἕτερον μέν τι λέγεσθαί φασιν, οὐ δηλοῦσι δὲ αὐτό, τῶν ἐσωτερικῶν ὑπάρχον δηλονότι, καὶ ἐπιτιμῶσιν ἡμῖν εὐθέως ὡς προπετῶς ἀντιλέγουσι, πρὶν γνῶναι τὸ λεγόμενον. οἱ δὲ καὶ λοιδοροῦντες σφοδρότερον ἀνεισάκτους τε καὶ φιλονείκους ἀποκαλοῦσιν, οὔ φασί τε διδάξειν τὸ λεγόμενον ἀπαιδεύτους ἀνθρώπους· καίτοι τά γ’ ἄλλα καὶ μὴ βουλομένων ἡμῶν διεξέρχονται μακρῶς. ἀλλ’ ὅταν, ὡς εἶπον, ἐπί τι τοιοῦτον ἀφίκωνται, μηδεμίαν ἔχον εὐπορίαν φλυρίας, οἱ μὲν γράφοντες τὰ βιβλία ταχέως θ’ ἅμα καὶ ἀσαφῶς παρατρέχουσιν, οἱ δ’ ἐξηγούμενοι τὰ τούτων συγγράμματα φθόνου μάλλον ὑπόνοιαν εἰς τοὺς ἀκούοντας ἐκπέμπειν ἕτοιμοι γίγνονται, προσποιούμενοι μὴ βούλεσθαι διδάσκειν ἡμᾶς, ἤπερ ὁμολογοῦσι νενικῆσθαι. ἀλλὰ τοὺς μὲν ἀσπκάγχνους τε καὶ ἀνεγκεφάλους ἤδη παρέλθωμεν, ἵνα μὴ λυπῶμεν ἐπὶ πλέον τοὺς περὶ τὸν Χρύσιππον ἐναργῶς καταμαρτυρουμένους ὑφ’ ὧν ἐπικαλοῦνται μαρτύρων.

903Fr. 903 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 7 (128), s. 309 Müller. Bundan sonra şuna benzer bir söz yazar: "Bana öyle geliyor ki bazılarına karşı daha öç alıcı bir tutuma girenler, en çok da bu tür bir eğilimle onların kalbini söküp çıkarmaya atılırlar; bu eğilimi daha da ileri götürerek öbür iç organlara da aynı biçimde saldırırlar." s. 311 Müller. Tıpkı yukarıda aktarılanların ardından gelen yerde de dediği gibi: "Öfkelenenlerin duyguları da âşıkların duyguları da göğüs çevresinde oluşuyor görünür; öyle ki arzu da en çok bu yerlerde oluşur." s. 312 Müller. Bunların ardından şunları yazar: "Dediğim gibi, insanların kendi içlerinde sözlerini ve benzeri şeyleri hazırlamaları da söyleneni pek iyi gösterir. Çünkü bütün bunlar hangi şeyde gerçekleşiyorsa, logosun yürütülmesinin de orada olması, konuşmamızın ve düşünmemizin de ona göre olması büsbütün makuldür." (129), s. 313 Müller. Bana öyle geliyor ki burada da ses hakkındaki argümanı kullanıyor. Bunu ardından gelen sözlerden de çıkarıyorum: "Çünkü düşünceden yola çıkarak konuşmak, içinden konuşmak ve düşünmek, sesi kendi içinde yürütmek ve dışarı göndermek gerekir" diyor. Konuşmak ile içinden konuşmanın aynı parçaya ait olduğunu kabul edilmiş olarak alıyor, ardından konuşmanın da kalbin işi olduğunu ekliyor ve ikisinden, içinden konuşmanın kalpte olduğu sonucunu çıkarmış oluyor. … Şimdi bir sonrakini inceleyelim. s. 314 Müller. "Buna uygun olarak iniltiler de buradan çıkar."

903

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 7 (128) p. 309 Mü. μετὰ δὲ ταῦτα τοιάνδε τινὰ γράφει ῥῆσιν· Κατὰ τοιαύτην δέ μοι δοκοῦσι μάιστα φορὰν καὶ οἱ τιμωρητικώτερον πρός τινας φερόμενοι ὁρμᾶν ἐπὶ τὸ ταύτην ἐκσπάσαι, καθ’ ἣν φορὰν ἐπιτείνοντες καὶ πρὸς τὰ λοιπὰ τῶν σπλάγχνων ὁμοειδῶς φέρονται. ibidem p. 311 M. ὥσπερ γε κἀν τοῖς ἑξῆς τῶν προγεγμμένων, ἐν οἶς φησι· Καὶ τὰ τῶν ὀργιζομένων δὲ πάθη περὶ τὸν θώρακα φαίνεται γινόμενα καὶ τὰ τῶν ἐρώντων, ὥστε καὶ τὴν ἐπιθυμίαν μάλιστα γίνεσθαι περὶ τούτους τοὺς τόπους. ibidem p. 312 M. ἐφεξῆς δὲ τούτων τάδε γράφει· Εὖ μάλα δὲ παριστᾶσι τὸ λεγόμενον, ὡς ἔφην, καὶ αἱ ἐν αὑτοῖς γινόμεναι μελέται καὶ ῥήσεων καὶ τῶν παραπλησίων. ἐν ᾧ γὰρ ταῦτα πάντα συντελεῖται, πάντως εὔλογον ἐν ἐκείνῳ καὶ τὴν τοῦ λόγου διέξοδον γίνεσθαι, καὶ λέγειν ἡμᾶς καὶ διανοεῖσθαι κατ’ ἐκεῖνο. ibidem (129) p. 313 M. ἐμοὶ μὲν δὴ δοκεῖ τῷ περὶ τῆς φωνῆς λόγῳ καὶ νῦν προσχρῆσθαι. τεκμαίρομαι δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐπειφερομένων· Ἀπὸ γὰρ τῆς διανοίας, φησί, δεῖ λέγειν καὶ ἐν ἑαυτῷ λέγειν [ἢ φωνὴν διεξιέναι] καὶ διανοεῖσθαι καὶ ἐν ἑαυτοῖς φωνὴν διεξιέναι καὶ ἐκτὸς ἐκπέμπειν. ὁμολογούμενον γάρ λαμβάνων, ὡς τοῦ αὐτοῦ μορίου τὸ λέγειν εἴη καὶ τὸ ἐν ἑαυτῷ λέγειν, εἶτα προσλαμβάνων αὐτὸ τῆς καρδίας ἔργον εἶναι τὸ λέγειν, ἐξ ἀμφοῖν ἔχει περαινόμενον, ἐν τῇ καρδλιᾳ γίνεσθαι τὸ ἐν ἑαυτῷ λέγειν. —  — - ἐπισκεψώμεθα οὖν ἤδη τὸν ἑξῆς. p. 314 M. Οἰκείως δὲ τούτῳ καὶ οἱ στεναγμοὶ ἐντεῦθεν προΐενται.

904Fr. 904 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 7 (129), s. 315 Müller. Dizelerin arasındaki sözler pek azdır, ama bunlarda Khrysippos'un kendisiyle bir çelişkisi bulunur … Şimdilik yalnız sözlerin kendisini anacağım; şöyledir: "Şair bunlarda aşırıya kaçarak pek çok dizeyle akıl yürüten kısmın da thymos kısmının da bu yerde olduğunu gösterir; tam da yapılması gerektiği gibi onları aynı şeyde birleştirir." … Sonraki sözlerde de, şairin akıl yürüten kısmın kalpte bulunduğunu ilan ettiği dizeleri önceden aktardıktan sonra şunu ekler: "Arzu eden kısmın da burada olduğunu şu dizelerle gösterir (İlyada XIV 315): 'Hiçbir tanrıçaya, hiçbir kadına duyduğum aşk / göğsümdeki thymosa böyle dökülüp onu böyle yenmemişti.'" Sonra ardından: "Thymos kısmının da aşağı yukarı burada olduğunu, sayıca çok olan şu tür dizeler gösterir (IV 24): 'Hera'nın göğsü öfkesini zapt edemedi, söze başladı.' Ve (XVIII 108): 'Öfke ki çok akıllıyı bile kızdırır.'"

904

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 7 (129) p. 315 M. τὰ δὲ μεταξὺ τῶν ἐπῶν ἐστι μὲν ὀλίγιστα, περιέχεται δέ τις κατὰ ταῦτ’ ἐναντιολογία Χρσίππου πρὸς ἑαυτὸν —  — - ἐν δὲ τῷ παρόντι τῶν ῥῆσεων αὐτῶν ἐπιμνησθήσομαι μόνον ἐχουσῶν ὧδε· Ὁ δὲ ποιητὴς πλεονάζων ἐν τούτοις διὰ πολλῶν παρίστησιν, ὅτι καὶ τὸ λογιστικὸν καὶ τὸ θυμοειδὲς περὶ τοῦτόν ἐστι τὸν τόπον, συνάγων ὡς ταὐτὸν αὐτά, καθάπερ καὶ δεῖ ποιῆσαι. —  — καὶ διὰ τῶν ἑξῆς δὲ προειπών, ἐν οἷς ὁ ποιητὴς ἐν τῇ καρδίᾳ τὸ λογιζόμενον ὑπάρχειν ἀποφαίνεται, μετὰ ταῦτ’ ἐπιφέρει· Ὅτι δὲ καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν ἐνταῦθα, διὰ τούτων ἐμφαίνει· (Ξ 315) Οὐ γὰρ πώποτέ μ’ ὧδε θεᾶς ἔρος οὐδὲ γυναικὸς Θυμὸν ἐνί στήθεσσι περιπροχυθεὶς ἐδάμασσεν. εἶτ' ἐφεξῆς· Ὅτι δὲ τὸ θυμοειδὲς ἐνταῦθά πού ἐστι, τὰ τοιαῦτα ἐμφαίνει πλείονα ὄντα· (Δ 24) Ἥρῃ δ’ οὐκ ἔχαδε στῆθος χόλον, ἀλλὰ προσηύδα. καὶ· (Σ 168) Χόλος, ὅστ’ ἐφέηκε πολύφρονά περ χαλεπῆναι.

905Fr. 905 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine IV 1 (134), s. 331 Müller. Khrysippos aynı konular üzerine hep aynı şeyleri yazsaydı da öğretilerinin çoğunda iki yöne birden yalpalayarak kendisiyle çelişmeseydi, benim itiraz sözüm de uzun olmazdı. Ama aynı konular üzerine kâh şunu kâh bunu yazdığı görüldüğünden, artık ne adamın görüşünü açıklamak kolay ne de nerede yanıldığını göstermek. Örneğin bizi yöneten yetiler hakkında Ruh Üzerine'nin birinci kitabında, Platon'un akıl yürüten kısmın başa, thymos kısmının kalbe, arzu kısmının da göbek çevresine yerleştirildiğini varsaydığını söyledikten sonra, ilerleyen kısımlarda kendisi üçünü kalpte toplamaya çalışır. Sözler şöyledir: "Şair bunlarda aşırıya kaçarak pek çok dizeyle akıl yürüten kısmın da thymos kısmının da bu yerde olduğunu gösterir ve tam da yapması gerektiği gibi arzu kısmını da aynı yere bağlar." Sonra şunu ekler: "Akıl yürüten kısmın burada olduğu şu dizelerle görülür: 'Göğüslerde başka bir şey daha var: akıl ve kusursuz düşünce.' (Odysseia VII 258) 'Ama göğsümdeki thymosu hiçbir zaman ikna edemedi.'" Sonra ardından daha çok dize aktararak şöyle der: "Arzu kısmının da burada olduğunu şunlarla gösterir (İlyada XIV 315): 'Hiçbir tanrıçaya, hiçbir kadına duyduğum aşk / göğsümdeki thymosa böyle dökülüp onu böyle yenmemişti.'" Biraz sonra yine: "Thymos kısmının da onda burada olduğunu, sayıca çok olan şu tür dizeler gösterir (İlyada IV 24): 'Hera'nın göğsü öfkesini zapt edemedi, söze başladı.' Ve yine (İlyada XVIII 108): 'Öfke ki çok akıllıyı bile kızdırır; / damla damla akan baldan çok daha tatlı olan o, / erkeklerin göğüslerinde duman gibi kabarır.'"

905

Galenus de Hipp. et Plat. plac. IV 1 (134) p. 331 M. εἰ μὲν οὖν ἀεὶ τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτων ὁ Χρύσιππος ἔγραφε, καὶ μὴ διεφέρετο πρὸς αὑτὸν ἐν τοῖς πλείστοις δόγμασιν ἐπαμφοτερίζων, οὐδ’ ἂν ἐμοὶ μακρὸς ὁ τῆς ἀντιλογίας ἐγίνετο λόγος. ἐπεὶ δ’ ἄλλοτε ἄλλα περὶ τῶν αὐτῶν αὑρίσκεται γράφων, οὐκ ἔτι ῥᾴδιον οὔτε τὴν γνώμην ἑρμηνεῦσαι τἀνδρός, οὔθ’ ὅπῃ σφάλλεται δεικνύναι· περὶ γοῦν τῶν διοικουσῶν ἡμᾶς δυνάμεων ἐν τῷ προτέρῳ περὶ τῆς ψυχῆς εἰπών, ὡς ὁ Πλάτων ὑπελάμβανε, τὸ μὲν λογιστικὸν ἐν τῇ κεφαλῇ τετάχθαι, τὸ δὲ θυμοειδὲς ἐν τῇ καρδίᾳ, τὸ δὲ ἐπιθυμητικὸν περὶ τὸν ὀμφαλόν, ἐν τοῖς ἑξῆς αὐτὸς εἰς τὴν καρδίαν πειρᾶταο τὰ τρία συνάγειν. ἔχουσι δὲ αἱ ῥήσεις ὧδε· Ὁ δὲ ποιητὴς πλεονάζων ἐν τούτοις διὰ πολλῶν παρίστησιν, ὅτι καὶ τὸ λογιστικὸν καὶ τὸ θυμοειδὲς περὶ τοῦτόν ἐστι τὸν τόπον, συνάπτων εἰς ταὐτὸν καὶ τὸ ἐπιθυμητικόν, καθάπερ καὶ ἔδει ποιῆσαι. εἶτα ἐπιφέρων φησί· Ὅτι μὲν γὰρ τὸ λογιστικόν ἐστιν ἐνταῦθα, διὰ τούτων ἐμφαίνεται· Ἄλλο δ’ ἐνὶ στήθεσσι νόος καὶ μῆτις ἀμύμων. (Od. η 258) Ἀλλ’ ἐμὸν οὔποτε θυμὸν ἐνὶ στήθεσσιν ἔπειθεν. εἶτ' ἐφεξῆς ἔπη παραθέμενος πλείω, μετὰ ταῦτά φησιν· Ὅτι δὲ καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν ἐνταῦθα, ἐκ τούτων ἐμφαίνει· (Il. Ξ 315) Οὐ γὰρ πώποτ’ ἔμ’ ὧδε θεᾶς ἔρος οὐδὲ γυναικὸς Θυμὸν ἐνὶ στήθεσσι περιπροχυθεὶς ἐδάμασσε. καὶ μετ’ ὀλίγα πάλιν· Ὅτι δὲ καὶ τὸ θυμοειδὲς ἐνταῦθα αὐτῷ ἐστι, τὰ τοιαῦτα ἐμφαίνει πλείονα ὄντα· (Il. Δ 24) Ἥρῃ δ’ οὐκ ἔχαδε στῆθος χόλον, ἀλλὰ ππροσηύδα. καὶ ἔτι· (Il. Σ 108) Καὶ χόλον, ὅστ’ ἐφέηκε πολύφρονά περ χαλεπῆναι· Ὅστε πολὺ γλυκίων μέλιτος καταλειβομένοιο Ἀνδρῶν ἐν στήθεσσιν ἀέξεται, ἠΰτε καπνός.

906-1Fr. 906 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 2 (114), s. 260 Müller. Khrysippos'un Zenon'un görüşünü [psykhēnin duygulanan kısmı neredeyse akıl yürüten kısmın da orada bulunduğunu] ispat etmeye çalışması, bütün şairlerden seçerek bir yığın dize aktarmaması daha iyi olurdu. Bu dizeler öfkenin, thymosun, korkunun, korkaklığın, cüretin, yiğitliğin, dayanıklılığın ve buna benzer başka şeylerin kimisinin kalbin birtakım etkinlikleri, kimisinin de etkilenmeleri olduğunu gösterir. Homeros'tan toplanmış şu dizelerle ne demek istiyor? (Odysseia XX 13) "Kalbi içinde havlıyordu"; ve (17–18) "Göğsünü dövüp kalbini sözle azarladı: / Dayan, kalbim; bundan da köpekçe bir şeye dayanmıştın bir zaman"; ve (İlyada X 9–10) "Agamemnon da göğsünde sık sık inliyordu, / kalbinin derinlerinden; çünkü Akhaların gemileri için korkuyordu"; ve (IX 646) "Ama kalbim öfkeyle kabarıyor"; (IV 24) "Hera'nın göğsü öfkesini zapt edemedi, söze başladı"; (I 82) "Ama sonra da kinini, onu yerine getirinceye dek, / göğsünde saklar." Bütün bunlarda kalpte bulunduğu gösterilen akıl yürüten kısım değil, thymos kısmıdır; sanırım şunlarda da öyledir: (XVIII 107–108) "Ve öfke ki çok akıllıyı bile kızdırır; / damla damla akan baldan çok daha tatlı olan o, / erkeklerin göğüslerinde duman gibi kabarır"; ve (XI 12) "kalbe durmadan savaşmak ve dövüşmek için [güç]"; bunlara ek olarak (XVII 570) "Göğsüne sineğin cüretini koydu"; ve (Odysseia XX 286) "Laertes oğlu Odysseus'un kalbine keder işlesin"; ve (İlyada V 125) "Göğsüne babasının atılganlığını saldı"; ve (IX 629–630) "… Ama Akhilleus / göğsünde korkunç, mağrur bir thymos taşıyor"; ve (IX 636–637) "… Sana ise tanrılar göğsüne dinmez ve kötü bir thymos koydular, bir kız yüzünden"; ve (XIII 494) "Aineias'ın göğsündeki thymos da öyle sevindi"; ve (yerini boşuna aradım) "Gürleyen Zeus'un gücünü tanısın diye göğsünde alevlendirdi"; buna ek olarak yine (XIII 73–74) "Benim de sevgili göğsümdeki thymosum / savaşmaya ve dövüşmeye daha çok atılıyor"; ve (XV 321–322) "Salladı, kendisi de çok yüksek sesle haykırdı; onların da göğüslerindeki thymosu büyüledi, her biri korkuyu hatırladı"; ve (X 220) "Nestor, beni kalbim ve yiğit thymosum kışkırtıyor"; ve (X 244) "Kalbi ve yiğit thymosu son derece istekli olan o"; ve (IV 313–314) "Ey yaşlı adam, keşke sevgili göğsündeki thymosun gibi / dizlerin de sana uysaydı"; ve (Odysseia XV 20) "Bilirsin, bir kadının göğsündeki thymos nasıldır"; ve (XVI 274–275) "Sevgili yüreğin de / ben kötü şeyler çekerken göğsünde dayansın"; ve (İlyada II 142) "Böyle dedi, onların göğüslerindeki thymosu coşturdu"; ve (Odysseia XVII 489) "Telemakhos kalbinde büyük bir yas büyüttü"; ve (XX 22) "Böyle dedi, göğsündeki sevgili yüreğini azarlayarak"; "Onun kalbi de sabırla dayanarak söz dinledi." Bütün bu dizeler ve bunlara ek olarak Khrysippos'un aktardığı sayısız başka dize, thymos kısmının kalpte bulunduğunu söyler. Ben hepsini aktaracak olsam kitabı doldururum, tıpkı Khrysippos'un doldurduğu gibi. Homeros'tan bunlar da yeter; Khrysippos'un Hesiodos'tan aktardıkları da pek çok olduğundan, örnek olsun diye iki üç tanesini anmak bana yetecek: (fr. 234 Rzach) "Onun sevgili göğsündeki thymosu kabarıyordu"; ve (fr. 235) "Göğsünde thymosu sızlatan öyle bir öfke taşıyarak"; ve (Theogonia 641) "Hepsinin göğsünde yiğit thymos kabarıyordu." Ardından Galenos, Khrysippos'u şairlerin kendi görüşüne uygun yerlerini getirip öbürlerini atlamadığı için kınar: O ise hepsini ayrım gözetmeden sırayla anar. Oysa bu tür dizelerin hepsini atlaması, bir şairin nousu, aklı (phrenes), düşünceyi ve akıl yürütmeyi kalpte gösterdiği dizeleri ise toplaması gerekirdi; şunlar gibi: "O zaman Zeus Athamas'ın aklını göğsünden aldı"; ve (İlyada XX 20) "Ey Yeri Sarsan, göğsümdeki niyetimi bildin"; ve (Odysseia XIII 330) "Göğsünde hep böyle bir düşünce var"; ve (XVII 403) "… Göğsümde böyle bir düşünce yok." Galenos şairlerde bu tür dizelerin pek çok olduğunu söyler. III 3 (116), s. 267 Müller. Öbür dizelerden daha çok, bunlardan daha az yazmak, anlatının gerçeğini göstermek isteyen biri için iyi olurdu, çünkü gerçekten öbürleri daha çoktur; ama Khrysippos'un uğraştığı şeyi kurmaya çalışan biri için bu kendi aleyhine olur; özellikle de akıl yürütmenin thymosu açıkça azarladığını gösteren dizeler, şunlar gibi (Odysseia XX 17–18): "Göğsünü dövüp kalbini sözle azarladı: / Dayan, kalbim; bundan da köpekçe bir şeye dayanmıştın bir zaman." Ardından Galenos uzunca bir tartışmayla ve Homeros'tan daha çok dize getirerek, Homeros'ta bu yerde akıl yürüten kısmın thymos kısmından ayrı bir psykhē parçası olduğunu ispat eder. s. 272 Müller. Bana öyle geliyor ki bu dizeleri Platon Devlet'in dördüncü kitabında (441b) çok yerinde, Khrysippos ise hiç yersiz anmıştır; Euripides'in Medeia'ya söylettiği, onun psykhēsinde de akıl yürütmenin thymosla çatıştığı sözleri ise daha da yersiz anmıştır. Homeros'taki yer için yukarıda ispat ettiğini Galenos şimdi Euripides'teki yer için gösterir: bunlar [akıl yürüten kısım ile thymos kısmı] psykhēnin iki ayrı parçasıdır. s. 274 Müller. Khrysippos ise bunların ne psykhēnin parçaları ne de akıllı yetiden başka akılsız yetiler olduğunu düşündüğü hâlde, görüşünü açıkça yıkan Odysseus ve Medeia dizelerini anmaktan çekinmez. … Çünkü Khrysippos'un yöneten kısım hakkında yazdığı argüman, ya duyguların göğüs ve kalp çevresinde oluştuğuna ya da psykhēnin cinsçe birbirinden tümüyle ayrı iki yetisi, biri akılsız biri akıllı iki yetisi olduğuna tanıklık eden şiir dizeleriyle doludur. Biraz önce Khrysippos'un yazdıklarından Homeros'tan ve Hesiodos'tan birkaç dize aktardığım gibi, o da Orpheus'tan, Empedokles'ten, Tyrtaios'tan, Stesikhoros'tan, Euripides'ten ve başka şairlerden aynı saçmalığı taşıyan pek çok dize anar; örneğin Tyrtaios'un şöyle dediğini aktardığında (fr. 13 Bergk): "Göğsünde alev renkli bir aslanın thymosunu taşıyarak." Aslanın thymosu olduğunu bütün insanlar Tyrtaios'u duymadan önce de çok iyi biliriz; ama aslanlardan thymosu esirgeyen Khrysippos'a bu dizeyi aktarmak yakışmazdı. Çünkü onun sandığına göre akılsız canlıların hiçbirinde ne thymos kısmı ne arzu kısmı ne de akıl yürüten kısım vardır; ama … apaçık olana bütünüyle aykırı olarak Stoacıların hemen hepsi, söylenen bu şeylerin hepsini onlardan esirger.

906-1

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 2 (114) p. 260 M. κάλλιον οὖν ἦν - τὸν Χρύσιππον - πειραθῆναι τὸ τοῦ Ζήνωνος ἀποδεῖξαι (sc. ἔνθ’ ἂν ᾖ τὸ παθητικὸν τῆς ψυχῆς, ἐνταῦθα καὶ τὸ λογιστικὸν ὑπάρχειν) καὶ μὴ πλήθος ἐπῶν παραγράφειν ἐξ ἁπάντων τῶν ποιητῶν ἐκλέγοντα, δεικνύντων ὀργὴν καὶ θυμὸν καὶ φόβον καὶ δειλίαν καὶ θράσος καὶ θάρος καὶ καρτερίαν, ὅσα τ’ ἄλλα τοιαῦτα, τὰ μὲν ἐνεργείας τινὰς αἶναι τὰ δὲ παθήματα τῆς καρδίας. τί γὰρ αὐτῷ βούλεται ταυτὶ τὰ ἔπη τὰ ἐξ Ὁμήρου συνειλεγμένα; (Od. υ 13) Κραδίη δέ οἱ ἔνδον ὑλάκτει καὶ· (ibid. 17. 18) Στῆθος δὲ πλήξας κραδίην ἠνίπαπε μύθῳ· Τέτλαθι δή, κραδίη· καὶ κύντερον ἄλλο ποτ’ ἔτλης καὶ· (Il. Κ 9. 10 cf. I 433) Ὥς πυκίν’ ἐν στήθεσσιν ἀναστενάχιζ’ Ἀγαμέμνων Νειόθεν ἐκ κραδίης, περὶ γὰρ δίε νηυσὶν Ἀχαιῶν. καὶ· (Il. Ι 646) Αλλά μοι οἰδάνεται κραδίη χόλῳ. (Il. Δ 24) Ἥρῃ δ’ οὐκ ἔχαδε στῆθος χόλον, ἀλλὰ προσηύδα. (Il. Α 82) Ἀλλά τε καὶ μετόπισθεν ἔχει κότον, ὄφρα τελέσσῃ Ἐν στήθεσσιν ἑοῖσιν. Ἐν ἅπασι γὰρ τούτοις οὐ τὸ λογιστικὸν ἀλλὰ τὸ θυμοειδὲς ἐν τῇ καρδίᾳ περιέχεσθαι δηλοῦται, ὥσπερ, οἶμαι, κἀν τοῖσδε (Il. Σ 107) καὶ χόλος, ὅστ’ ἐφέηκε πολύφρονά περ χαλεπήναι. Ὅστε πολὺ γλυκίων μέλιστος καταλειβομένοιο Ἀνδρῶν ἐν στήθεσσιν ἀέξεται ἠΰτε καπνός. καὶ· (Il. Λ 12) Καρδίῃ ἄληκτον πολεμίζειν ἠδὲ μάχεσθαι καὶ πρὸς τούτοις ἔτι· (Il. Ρ 570) καί οἱ μύιης θάρος ἐνὶ στήθεσσιν ἔθηκε καὶ· (Od. υ 286) Δύη ἄχος κραδίην Λαερτιάδεω Ὀδυσῆος. καὶ· (Il. Ε 125?) Ἐν δ' ἄρα οἱ στήθεσσι μένος πατρώϊον ἧκε καὶ· (Il. Ι 629. 30 cf. 675) —  — Αὐτὰρ Ἀχιλλεὺς Δεινὸν ἐνὶ στήθεσσιν ἔχει μεγαλήτορα θυμόν. καὶ· (Il. Ι 636. 37) —  — Σοὶ δ’ ἄληκτόν τε κακόν τε θυμὸν ἐνὶ στὴθεσσι θεοὶ θέσαν εἵνεκα κούρης. καὶ· (Il. Ν 494) Ὥς Αἰνείᾳ θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι γεγήθει καὶ· (frustra quaesivi) Πρῆσεν ἐνὶ στήθεσσιν ἐριθενέος Διὸς ἀλκὴν Γνώμεναι. καὶ πρὸς τούτοις ἔτι· (Il. Ν 73. 74) Καὶ δέ μοι αὐτῷ θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι φίλοισι φίλοισι Μᾶλλον ἐφορμᾶται πολεμίζειν ἠδὲ μάχεσθαι. καὶ· (Il. Ο 321. 22?) Σεῖσʼ, ἐπὶ δ’ αὐτὸς ἄϋσε μάλα μέγα, τοῖσι δὲ θυμὸν Ἐν στήθεσσιν ἔθελξε, φόβου δ’ ἐμνήσαθ’ ἕκαστος. καὶ· (Il. Κ 220) Νέστορ, ἔμ’ ὀτρύνει κραδίη καὶ θυμὸς ἀγὴνωρ. καὶ· (Il. Κ 244) Οὗ περὶ μὲν πρόφρων κραδίη καὶ θυμὸς ἀγήνωρ. καὶ· (Il. Δ 313. 14) Ὦ γέρον, εἴθ’ ὡς θυμὸς ἐνί στὴθεσσι φίλοισι, Ὥς τοι γούναθ' ἕποιτο. καὶ· (Od. ο 20) Οἶσθα γὰρ οἷος θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι γυναικός. καὶ· (0d. π 274. 75) Σὸν δὲ φίλον κῆρ Τετλάτω ἐν στήθεσσι κακῶς πάσχοντος ἐμεῖο καὶ· (Il. Β 142) Ὥς φάτο, τοῖσι δὲ θυμὸν ἐνὶ στήθεσσιν ὄρινε. καὶ· (Od. ρ 489) Τηλέμαχος δ’ ἐν μὲν κραδίῃ μέγα πένθος ἄεξεν. καὶ· (Od. υ 22) Ὥς φάτ’ ἐνὶ στήθεσσι καθαπτόμενος φίλον ἦτορ. [καὶ] Τῷ δὲ μάλ' ἐν [ἐ]πίσῃ κραδίῃ σημαίνετε τληυῖα. πάντα μὲν γὰρ ταῦτα τὰ ἔπη καὶ πρὸς τούτοις ἔτι μυρίαμυa ἕτερα τὸ πλῆθος ὧν Χρύσιππος παρατίθεται τὸ θυμοειδὲς ἐν τῇ καρδίᾳ φησὶν ὑπάρχειν. ἐγὼ δὲ εἰ πάντα παραγράφοιμι, πληρώσω τὸ βιβλίον, ὥςπερ καὶ ὁ Χρύσιππος ἐπλήρωσεν. ἀλλ’ ὲξ Ὁμήρου μὲν ἱκανὰ καὶ ταῦτα· τῶν δ' ἐξ Ἡσιόδου παραγραφέντων ὑπὸ Χρυσίππου, παμπόλλων καὶ αὐτῶν ὄντων, ἀρκέσει μοι δυοῖν ἢ τριῶν ἐπιμνησθῆναι παραδειγμὰτων ἕνεκα. (Rzach fr. 234) Τοῦ[δε] γὰρ ἀέξετο θυμὸς ἐνὶ στὴθεσσι φίλοισι. καὶ· (ib. fr. 235) Οἷον ἐνὶ στήθεσσι χόλον θυμάλγε’ ἔχουσα. καὶ (Hes. Theog. 641) Πάντων ἐν στήθεσσιν ἀέξετο θυμὸς ἀγήνωρ. Vituperat dein Galenus Chrysippum quod non locos poëtarum suis sententiis accommodatos attulerit, ceteros omiserit ὁ δ’ ὁμοίως ἑξῆς ἁπάντων μέμνηται. τὰ μὲν γὰρ τοιαῦτα τῶν ἐπῶν ἅπαντ’ ἐχρῆν ὑπ’ αὐτοῦ παραλελεῖφθαι, δι’ ὧν δὲ νοῦν καὶ φρένας καὶ διάνοιαν καὶ λογισμὸν εἶπέ τις ποιητὴς ἐν καρδίᾳ περιέχεσθαι, συνάγειν ἔδει, καθάπερ ἔχει καὶ τὰ τοιαῦτα· Καὶ τότε δὴ στηθέων Ἀθάμα φρένας ἐξέλετο Ζεύς. καὶ· (Il. Υ 20) Ἔγνως, Ἐννοσίγαιε, ἐμὴν ἐν στήθεσι βουλήν. καὶ· (Od. ν 330) Αἰεί τοι τοιοῦτον ἐνὶ στήθεσσι νόημα καὶ· (Od. ρ 403) —  — Οὔ μοι τοιοῦτον ἐνὶ στήθεσσι νόημα Magnam eiusmodi versuum multitudinem apud poëtas occurrere G. dicit. ibidem III cp. 3 (116) p. 267 M. τὸ δὲ πλείω μὲν ἐκεῖνα, ταυτὶ δ’ ἐλάττω γράψαι τῷ μὲν τὸ ἀληθὲς τῆς ἱστορίας ἐπιδεικυύντι καλῶς ἂν γίγνοιτο· πλείω γὰρ ὄντως ἐστὶν ἐκεῖνα· τῷ δʼ, ὅπερ ὁ Χρύσιππος σπουδάζει, κατασκευάζειν ἐπιχειροῦντι πρὸς ἐναντιώματος ἂν εἴη, καὶ μάλισθ’ ὅσα φανερῶς ἐπιτιμῶντα ποιεῖ τὸν λογισμὸν τῷ θυμῷ, καθάπερ καὶ τάδε· (Od. υ 17. 18) Στήθος δὲ πλήξας κραδίην ἠνίπαπε μύθῳ· Τέτλαθι δὴ κραδίη, καὶ κύντερον ἄλλο ποτ’ ἔτλης. Probat dein Galenus, longiore disputatione pluribusque Homeri versibus allatis, apud Homerum hoc loco τὸ λογιστικὸν partem animi esse τοῦ θυμοειδοῦς διάφορον. p. 272 M. Ἐμοὶ μὲν δὴ τούτων τῶν ἐπῶν εὐκαιρότατα μὲν ὁ Πλάτων δοκεῖ μνημονεύειν ἐν τετάρτῳ πολιτείας (p. 441 b), ἀκαιρότατα δ’ ὁ Χρύσιππος, ἔτι δὲ μᾶλλον ὧν Εὐριπίδης ἐποίηςε λέγουσαν τὴν Μήδειαν, ἡνίκα καὶ κατὰ τὴν ἐκείνης ψυχὴν ὁ λογισμὸς ἐστασίαζε πρὸς τὸν θυμόν. Quod supra de loco homerico prοbavit, iam de euripideo Galenus demonstrat δύο ὄντα αὐτὰ μόρια τῆς ψυχῆς (sc. τὸ λογιστικὸν καὶ τὸ θυμοειδές). p. 274 M. ὁ δὲ Χρύσιππος οὔτε μόρια ψυχῆς ταῦτ’ εἶναι νομίζων, οὕτε δυνάμεις ἀλόγους ἑτέρας τῆς λογικῆς, ὅμως οὐκ ὀκνεῖ τῶν Ὀδυσσέως τε καὶ Μηδείας ἐπῶν μνημονεύειν, ἐναργῶς καταβαλλόντων τὴν δόξαν αὐτοῦ. —  — ἐμπέπλησται γὰρ ὁ περὶ ἡγεμονικοῦ λόγος ὑπὸ Χρυσίππου γεγραμμένος ἐπῶν ποιητικῶν ἤτοι τὰ πάθη περὶ τὸν θώρακά τε καὶ τὴν καρδίαν συνίστασθαι καρτυρούντων, ἢ δύο εἶναι τῆς ψυχῆς δυνάμεις ὅλῳ τῷ γένει διαφερούσας ἀλλήλων, τὴν μὲν ἄλογον, τὴν δὲ λογικήν. Ὥσπερ γὰρ ἐξ Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου βραχέα παρεθέμην ὀλίγῳ πρόσθεν ὧν ὁ Χρύσιππος ἔγραψεν, οὕτως ἐξ Ὀρφέως καὶ Ἐμπεδοκλέους καὶ Τυρταίου καὶ Στησιχόρου καὶ Εὐριπίδου καὶ ἑτέρων ποιητῶν ἐπῶν μνημονεύει παμπόλλων ὁμοίαν ἐχόντων ἀτοπίαν, οἷον καὶ ὅταν εἴπῃ Τυρταῖον λέγοντα· (fr. 13 Bgk.) Αἴθωνος δὲ λέοντος ἔχων ἐν στήθεσι θυμόν. ὅτι μὲν γὰρ ἔχει ὁ λέων θυμόν, ἀκριβῶς ἅπαντες ἄνθρωποι καὶ πρὶν ἀκοῦσαι Τυρταίου γιγνώσκομεν, οὐ μὴν Χρυσίππῳ γ’ ἔπρεπε παραθέσθαι τὸ ἔπος ἀφαιρουμένῳ τοὺς λέοντας τὸν θυμόν. οὐδὲν γάρ, ὡς οἴεται, τῶν ἀλόγων ζώων οὔτε τὸ θυμοειδὲς οὔτε τὸ ἐπιθυμητικὸν οὔτε τὸ λογιστικὸν ἔχει, ἀλλὰ —  — παρὰ πᾶσαν τὴν ἐνάργειαν ἀφαιροῦνται τῶν εἰρηένων ἁπάντων αὐτὰ σχεδδὸν ἅπαντες οἱ Στωϊκοί.

907Fr. 907 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 4 (120), s. 281 Müller. Khrysippos bütün kitabı Homeros'un, Hesiodos'un, Stesikhoros'un, Empedokles'in ve Orpheus'un dizeleriyle doldurduktan, bunlara ek olarak tragedyadan, Tyrtaios'tan ve öbür şairlerden de az olmayan dize aktardıktan sonra, bu hayranlık verici sonsuz gevezeliğin —bence bu ad ona daha çok yakışır— farkına vararak kelimesi kelimesine şunu ekler: "Bunlara kocakarı gevezeliği diyecekler, belki de olabildiğince çok dizeyi aynı düşüncenin altına dizmek isteyen bir okuma yazma öğretmeninin işi." (121), s. 285 Müller. Ben de Khrysippos'un gevezeliğine sürüklenerek sıradan insanların ve Euripides'in sözlerini açıklamak zorunda kaldım; böyle büyük bir öğretinin ispatlarını yazarken bunu kendi isteğimle yapmaya asla cesaret etmezdim. *Çünkü önemli olanın şairlerin ne dediği değil, neyin doğru olduğu ve neyin ispat edilebileceği olduğunu söyler.*

907

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 4 (120) p. 281 M. ἐμπλήσας ὁ Χρύσιππος ὅλον τὸ βιβλίον ἐπῶν Ὁμηρικῶν καὶ Ἡσισδεῖων καὶ Στησιχορείων, Ἐμπεδοκλείων τε καὶ Ὀρφικῶν, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ἐκ τῆς τραγῳδίας καὶ παρὰ Τυρταίου καὶ τῶν ἄλλων ποιητῶν οὐκ ὀλίγα παραθέμενος, εἶτα [μὴ] συνεὶς τῆς θαυμαστῆς δὴ ταύτης ἀπεραντολογίας (τοῦτο γὰρ αὐτῇ μᾶλλον ἡγοῦμαι προσήκειν τοὔνομα) ταῦτα κατὰ λέξιν ἐπιφέρει· ταυτὶ μὲν φήσουσιν ἀδολεσχίαν εἶναι γραώδη, τυχὸν δὲ καὶ γραμμάτων διδασκάλου βουλομένου στίχους ὅτι πλείστους ὑπὸ τὸ αὐτὸ διανόημα τάξαι. ibidem (121) p. 285 M. ἔγωγ’ οὖν ἠναγκάσθην ὑπὸ ‹τῆς› τοῦ Χρυσίππου προαχθεὶς ἀδολεσχίας ἐξηγεῖσθαι τάς τε τῶν ἰδιωτῶν καὶ τὰς Εὐριπίδου φωνάς, ὃ μήποτ’ ἂν ἑκὼν ἐτόλμησα πρᾶξαι περὶ τηλικούτου δόγματος ἀποδείξεις γράφων. Nequq enim interesse, quid poetae dixerint, sed quid verum sit atque probari possit.

908Fr. 908 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 8 (130), s. 317 Müller. Ardından Athena hakkındaki sözü ekleyeceğim. Khrysippos, Zeus'un başından doğduğu kabul edilen tanrıça hakkındaki mitin kendi öğretilerine aykırı düştüğünü fark ederek şunları söyler (biraz uzunca da olsa sözünün tamamını aktaracağım):

"Bazılarının, psykhēnin yöneten parçasının başta olduğunu savunmak için şöyle söylediğini duyuyorum: zekâ (mētis) ve adeta phronēsis olan Athena'nın Zeus'un başından doğmasının, yöneten kısmın orada bulunduğunun bir simgesi olduğunu söylüyorlar; çünkü yöneten kısım başta olmasaydı, zekâ ve phronēsis de başka türlü başta doğmazdı. İnandırıcı bir şeye tutunuyorlar, ama bana öyle görünüyor ki yanılıyorlar ve bu konuda anlatılanları bilmiyorlar; şimdiki araştırmalarımız için bunlar hakkında biraz daha uzun konuşmak fena olmaz. Bazıları, nasıl ya da hangi gerekçeyle olduğunu da anlatmadan, yalnızca onun Zeus'un başından doğduğunu söyler. Hesiodos ise daha uzun anlatır. Kimilerine göre Theogonia'da onun doğuşunu şöyle yazar: Zeus önce Metis'le, sonra Themis'le birleşmiştir. Kimilerine göre de başka eserlerinde doğuşunu başka türlü yazar: Zeus ile Hera arasında bir kavga çıkınca Hera Hephaistos'u kendi başına doğurmuş, Zeus da yuttuğu Metis'ten Athena'yı. Metis'in Zeus tarafından yutulması ve Athena'nın Zeus'un içinde doğması iki anlatıda da vardır. Bunun nasıl gerçekleştiği konusunda ayrılırlar, ama şimdiki söz için bunun bir önemi yoktur; çünkü şimdiki konuya yarayan yalnız onlarda ortak olan şeydir. Theogonia'da şöyle denir (886–890, 900):

'Tanrıların kralı Zeus ilk eş olarak Metis'i aldı, tanrıların da ölümlü insanların da en çok bilenini. Ama gök gözlü tanrıça Athena'yı doğuracağı zaman, hileyle aklını çelip tatlı sözlerle onu kendi karnına koydu, tanrıça ona iyiyi de kötüyü de birlikte düşünsün diye.'

Sonra ilerleyerek şöyle der (924–926):

'Kendisi de başından gök gözlü Athena'yı doğurdu; korkunç, savaş gürültüsünü uyandıran, orduları yöneten, yorulmak bilmeyen yüce tanrıçayı; savaş çığlıkları, savaşlar ve çarpışmalar hoşuna gider.'

Metis'i göğsünün içine yerleştirdiği açıktır; onu başından da böyle doğurduğunu söyler. Bundan sonra daha uzun anlatmıştır; söyledikleri şöyledir:

'Bu kavgadan Hera, aigis taşıyan Zeus'suz, şanlı oğlu Hephaistos'u doğurdu; sanatlarda bütün gök tanrılarından üstündü. Zeus ise Okeanos ile güzel saçlı Tethys'in kızını, güzel yanaklı Hera'dan ayrı olarak aldı; Metis'i aldattı, pek çok kurnazlık bilse de; onu elleriyle yakalayıp kendi karnına koydu, yıldırımdan daha güçlü bir şey doğurur diye korkarak. Bu yüzden yükseklerde oturan, esirde yaşayan Kronosoğlu onu birden yuttu; o da hemen Pallas Athena'ya gebe kaldı; insanların ve tanrıların babası onu Triton ırmağının kıyısında, başının tepesinden doğurdu. Metis ise Zeus'un bağırsaklarının altında gizlenmiş oturuyordu; Athena'nın anası, adil işlerin ustası, tanrıların ve ölümlü insanların en çok bileni. Orada tanrıça † Themis yattı; elinin ustalığında Olympos'taki evlerde oturan bütün ölümsüzlerden üstündü; Athena için orduları korkutan aigisi yaptı; onu bununla, savaş silahlarını kuşanmış olarak doğurdu.'"

908

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 8 (130) p. 317 M. ἑξῆς τε προσθήσω τὸν περὶ τῆς Ἀθηνᾶς λόγον. αἰσθόμενος γὰρ ὁ Χρύσιππος ἐναντιούμενον τοῖς ἑαυτοῦ δόγμασι τὸν περὶ τῆς θεοῦ μῦθον, ἀπὸ τῆς τοῦ Διὸς κεφαλῆς ὑπειλημμένης γεγενῆσθαι, τοιάδε λέγει (παραγράψω γὰρ ἅπασαν αὐτοῦ τὴν ῥῆσιν, εἰ καὶ μακροτέρα τώς ἐστιν.) Ἀκούω δὲ τινας λέγειν παραμυθουμένους πρὸς τὸ ἐν τῇ κεφαλῇ εἶναι τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς μέρος· τὸ γὰρ τὴν Ἀθηνᾶν, μῆτιν οὖσαν καὶ οἷον φρόνησιν, ἐκ τῆς κεφαλῆς γενέσθαι τοῦ Διὸς σύνβολόν φασιν εἶναι τοῦ ταύτῃ τὸ ἡγεμονικὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἄλλως ἂν ἐν τῇ κεφαλῇ γενέσθαι μῆτιν καὶ φρόνησιν, εἰ μὴ τὸ ἡγεμονικὸν ἐν ταύτῃ ἐστί· πιθανοῦ μέν τονις ἐχόμενοι, διαμαρτάνοντες δ᾽, ὡς ἐμοὶ φαίνεται, καὶ ἀγνοοῦντες τὰ περὶ τούτων ἱστορούμενα, περὶ ὧν οὐ χεῖρόν ἐστιν ἐπὶ πλέον εἰπεῖν τοῖς ἐνεστῶσι ζητήμασι. φασὶ δ᾽οἱ μὲν οὕτως ἁπλῶς, ἐκ τῆς τοῦ Διὸς κεφαλῆς αὐτὴν γενέσθαι, οὐδὲ προσιστοροῦντες τὸ πῶς ἢ κατὰ τίνα λόγον. ὁ δὲ Ἡσίοδος ἐπὶ πλέον λέγει ἐν παῖς [θεογονίαις] πινῶν μὲν ἐν τῇ θεογονίᾳ γραφόντων τὴν γένεσιν αὐτῆς, πρῶτον μὲν Μήτιδι συγγενομένου τοῦ Διός, δεύτερον δὲ Θέμιδι, τινῶν δὲ ἐν ἑτέροις ἄλλως γραφόντων τὴν γένεσιν αὐτῆς, ὡς ἄρα γενομένης ἔριδος τῷ Διῒ καὶ τῇ Ἥρᾳ γεννήσειεν ἡ μὲν Ἥρα δι᾽ ἑαυτῆς τὸν Ἥφαιστον, ὁ δὲ Ζεὺς τὴν Ἀθηνᾶν ἐκ τῆς Μήτιδος καταποθείσης ὑπ᾽ αὐτοῦ. ἡ μὲν γὰρ εἰς αὐτὸν κατάποσις τῆς Μήτιδος καὶ ἔνδον τοῦ Διὸς τῆς Ἀθηνᾶς γένεσις κατ᾽ ἀμφοτέρους τοὺς λὀγους ἐστίν. διαφέρουσι δ᾽ ἐν τῷ πῶς ταῦτα συνετελέσθη πρὸς τὸν ἐνεστῶτα λόγον οὐθενὸς ὄντος τοιούτου. τὸ γὰρ κοινὸν ἐν αὐτοῖς ὑπάρχον μόνον χρήσιμόν ἐστι πρὸς τὰ ἐνεστῶτα· λέγεται δ᾽ ἐν μὲν τῇ θεογονίᾳ οὕτω· (Hes. Theog. 886—90. 900) Ζεὺς δὲ θεῶν βασιλεὺς πρώτην ἄλοχον θέτο Μῆτιν, Πλεῖστα θεῶν εἰδυῖαν ἰδὲ θνητῶν ἀνθρώπων. Ἀλλ᾽ ὅτε δή ρ᾽ ἤμελλε θεὰν γλαυκῶπιν Ἀθήνην Τέξεσθαι, τότ᾽ ἔπαιτα δόλῳ φρένας ἐξαπατήσας Αἱμυλίοισι λόγοισιν ἑὴν ἐγκάτθετο νηδύν· Ὥς οἱ συμφράσσαιτο θεὰ ἀγαθόν τε κακόν τε. εἶτα προελθών φησιν οὕτως· (ibid. 924-26) Αὐτὸς δ’ ἐκ κεφαλῆς γλαυκώπιδα γείνατ’ Ἀθήνην, Δεινήν, ἐγρεκύδοιμον, ἀγέστρατον, ἀτρυτώνην, Πότνιαν, ᾗ κέλαδοί τε ἅδον, πόλεμοί τε μάχαι τε. στήθεσι γὰρ αὐτοῖς ἔνδον εὔδηλον ὅτι ἀπέθετο τὴν Μῆτιν, καὶ οὕτως φησὶν αὐτὴν γεννῆσαι κατὰ τὴν κεφαλήν. ἐν δὲ τοῖς μετὰ ταῦτα πλείω διεληλυθότος αὐτοῦ, τοιαῦτ’ ἐστὶ τὰ λεγόμενα· Ἐκ ταύτης ἔριδος ἡ μὲν τέκε φαίδιμον υἱὸν Ἥφαιστον τέχνησιν ἄνευ Διὸς αἰγιόχοιο, Ἐκ πάντων παλάμῃσι κεκλημένον οὐρανιώνων. Αὐτὰρ ὅ γ’ Ὠκεανοῦ καὶ Τηθύος ἠϋκόμοιο Κούρην νόσφ’ Ἥρης παρεδέξατο καλλιπαρῄου Ἐξαπαφὼν Μῆτιν, καίπερ πολὺ δινεύουσαν· Συμμάρψας δ’ ὅ γε χερσὶν ἑὴν ἐγκάτθετο νηδύν, Δείσας, μὴ τέξῃ κρατερώτερον ἄλλο κεραυνοῦ. Τοὔνεκά μιν Κρονίδης ὑψίζυγος αἰθέρι ναίων Κάππιεν ἐξαπίνης· ἡ δ' αὐτίκα Παλλάδ' Ἀθήνην Κύσατο· τὴν μὲν ἔτικτε πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε Πὰρ κορυφὴν Τρίτωνος ἐπ’ ὄχθῃσιν ποταμοῖο. Μῆτις δ’ αὖτε Ζηνὸς ὑπὸ σπλάγχνοις λελαθυῖα Ἧστο Ἀθηναίης μήτηρ τέκταινα δικαίων, Πλεῖστα θεῶν εἰδυῖα καταθνητῶν τ’ ἀνθρώπων. Ἔνθα θεὰ παρέλεκτο † Θέμις παλάμαις περὶ πάντων Ἀθανάτων ἐκέκαστο Ὀλύμπια δώματ’ ἔχουσιν Αἰγίδα ποιήσασα φοβέστρατον ἐντὸς Ἀθὴνῃ, Σὺν τῇ ἐγείνατό μιν, πολεμήϊα τεύχε’ ἔχουσαν.

909Fr. 909 Kaynak: Galenos, Hippokrates ve Platon'un Görüşleri Üzerine III 8 (131), s. 321 Müller. Khrysippos bunları söyledikten sonra hemen ardına şunları yazar: "Athena hakkında söylenenler böyledir ve başka bir şeyin simgesi oldukları izlenimini verir. Önce, Metis'e adeta bir phronēsis, hayattaki işlere dair bir tekhnē denir; tekhnēlerin yutulup içe yerleştirilmesi gerekir; nitekim söylenenleri de bazılarının yuttuğunu söyleriz; yutulduklarına göre de tutarlı olarak bunların karna yerleştirildiği söylenir. Bundan sonra, yutulmuş böyle bir tekhnēnin onun içinde, onu doğuran anaya benzer bir şey doğurması makuldür. Buna ek olarak, bilgilerin insanların içinde doğurduğu şeylerin nasıl ve en çok neyin yoluyla dışarı çıkacağına bakmak mümkündür. Açıktır ki logosla, ağız yoluyla, baştan dışarı çıkar; burada 'baş', 'koyun başı' denir gibi ya da bazılarının 'başlarını kopardıkları' söylenir gibi söylenmektedir. Bu anlamda onun başın tepesinden doğduğu da söylenir; simge yoluyla bu tür değişiklikler pek çok kez yapılır. Bu anlatı olmadan da, yalnızca onun baştan doğmuş olmasından yola çıkılarak benzer şeyler söylenebilir. Çünkü [şair] onun başın içinde doğduğunu söylemez —sözü çarpıtan ya da değiştirenler başka—, başka yerde doğup bu yoldan çıktığını söyler. Bu yüzden, dediğim gibi, bu da daha çok öbür görüşün simgesidir; çünkü insanların içinde doğan tekhnē ürünlerinin baştan dışarı çıkması, yukarıda söylenen açıklamayı en iyi biçimde gösterir." Khrysippos'un sözü budur.

909

Galenus de Hipp. et Plat. plac. III 8 (131) p. 321 M. ταῦτα προειπὼν ὁ Χρύσιππος ἑξῆς αὐτοῖς συνάπτων τάδε γράγει· Τὰ μὲν οὖν περὶ τῆς Ἀθηνᾶς λεγόμενα τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου τινὸς συμβόλου ποιοῦντ’ ἔμφασιν. πρῶτον μὲν γὰρ ἡ Μήτις λέγεται ὡσανεί τις φρόνησις καὶ περὶ τῶν κατὰ τὸν βίον τέχνη· ᾗ τὰς τέχνας δεῖ καταπίνεσθαι καὶ ἐναποτίθεσθαι, καθ’ ὃν λόγον καὶ τὰ λεγόμενά τινας καταπίνειν φαμέν· διὰ δὲ τὴν κατάποσιν συνηκολουθηκότως λέγεται καὶ εἰς τὴν κοιλίαν ἀποτίθεσθαι αὐτά. μετὰ ταῦτα τὴν καταποθεῖσαν τοιαύτην τέχνην τίκτειν εὔλογον ἐν αὐτῷ παραπλησίαν τῆς τικτούσης μητρός· πρὸς δὲ τούτοις τὰ ὑπὸ τῶν ἐπιστημῶν τικτόμενα ἐν αὐτοῖς, τῶς [δʼ] ἂν ἐκπορεύοιτο καὶ διὰ τίνος μάλιστα, πάρεστι σκοεῖν. φανερὸν γάρ, ὅτι λόγῳ ἐκφέρεται διὰ τοῦ στόματος κατὰ τὴν κεφαλήν, ἐξ ἴσου οὕτως τῆς κεφαλῆς λεγομένης, ὃν τρὸπον προβάτου κεφαλὴ λέγεται, καὶ τὰς κεφαλὰς ἀφαιροῦσί τινων· καθ’ ὃν λόγον παραγινόμενον καὶ ἐκ τῆς κορυφῆς λέγεται γενέσθαι, τῶν τοιούτων παραλλαγῶν κατὰ σύμβολον γινομένων πλειόνων· καὶ χωρὶς δὲ τῆς ἱστορίας ταύτης ἀπ’ αὐτοῦ μόνον τοῦ γενέσθαι ταύτην κατὰ τὴν κεφαλὴν τὰ παραπλήσια ⟨ἄν⟩ τις λέγοι· οὐ γὰρ ἐν τῇ κεφαλῇ φησιν αὐτὴν γενέσθαι, εἰ μή τινες διαστρέφοντες ἢ παραλλάττοντες τὸν λόγον, ἐξελθεῖν ταύτῃ γινομένην ἄλλως ἔροιντο· ὥστε μᾶλλον καὶ τοῦτο σύμβολον πρὸς τὸν ἕτερον εἶναι, ὡς ἔφην· τὰ γὰρ ἐν αὐτοῖς γινόμενα τεχνικὰ κατὰ τὴν κεφαλὴν ἐξιόντα μάλιστα ἀποσημαίνει τὸν προειρημένον λόγον. αὕτη μὲν ἡ τοῦ Χρυσίππου ῥῆσις.

910Fr. 910 Kaynak: Philodemos, Dindarlık Üzerine 16 (Doxographi Graeci s. 549, 9). Stoacılardan bazıları yöneten kısmın başta olduğunu söyler; çünkü o phronēsistir, bu yüzden ona Metis de denir. Khrysippos ise yöneten kısmın göğüste olduğunu ve phronēsis olan Athena'nın orada doğduğunu söyler; sesin baştan çıkması yüzünden de "baştan doğdu" dendiğini; Hephaistos'un eliyle [doğdu denmesinin] de, phronēsis tekhnē ile oluştuğu için olduğunu. Athena'ya adeta "Athrēna" [bakıp gözeten] denmiştir; Tritonis ve Tritogeneia denmesi ise phronēsisin üç logostan, yani fiziğe, ahlaka ve mantığa ait logoslardan oluşmasındandır. Onun öbür adlarını ve taşıdığı nesneleri de pek yaldızlı bir biçimde phronēsisle ilişkilendirir. Krş. Origenes, Kelsos'a Karşı VIII 67, s. 792: "Mecazla yorumlansın ve Athena'nın phronēsis olduğu söylensin diye" vb.

910

Philodemus de pietate c. 16 (DDG p. 549, 9). τινὰς δὲ τῶν Στωϊκῶν φάσκειν, ὅτι τὸ ἡγεμονικὸν ἐν τῇ κεφαλῇ· φρόνησιν γὰρ εἶναι, διὸ καὶ Μῆτιν καλεῖσθαι· Χρύσιππον δ’ ἐν τῷ στήθει τὸ ἡγεμονικὸν εἶναι κἀκεῖ τὴν Ἀθηνᾶν γεγονέναι φρόνησιν οὖσαν, τῷ δὲ τὴν φωνὴν ἐκ τῆς κεφαλῆς ἐκκρίνεσθαι, λέγειν ἐκ τῆς κεφαλῆς, ὑπὸ δὲ Ἡφαίστου διότι τέχνῃ γίνεθ’ ἡ φρόνησις, καὶ Ἀθηνᾶν μὲν οἷον Ἀθρηνᾶν εἰρῆσθαι, Τριτωνίδα δὲ καὶ Τριτογένειαν διὰ τὸ τὴν φρόνησιν ἐκ τριῶν συνεστηκέναι λόγων, τῶν φυσικῶν καὶ τῶν ἠθικῶν καὶ τῶν λογικῶν. καὶ τὰς ἄλλας δ’ αὐτῆς προσηγορίας καὶ τὰ φορή[ι]ματα μάλα καταχρύσως τῇ φρονήσει συνοικειοῖ. Cf. Origenes contra Celsum VIII 67 p. 792. ἵνα δὲ καὶ τροπολογῆται καὶ λέγηται φρόνησις εἶναι ἡ Ἀθηνᾶ etc.

911-1Fr. 911 Kaynak: Khrysippos, Ruh Üzerine I. kitap, ikinci kısım. (Galenos'un koruduğu sözleri burada tek ve kesintisiz bir metinde birleştirmeye çalıştım. — von Arnim) Psykhē, bizimle birlikte doğmuş, bedenin bütününe kesintisiz yayılan bir pneumadır; bedende hayatın soluğu bulundukça böyledir. Onun parçaları bedenin her bir kısmına dağıtılmış olduğundan, soluk borusuna yayılan kısmına ses deriz, gözlere yayılanına görme, kulaklara yayılanına işitme, buruna yayılanına koku, dile yayılanına tat, bütün ete yayılanına dokunma; testislere yayılan ve buna benzer başka bir logos taşıyan kısmına da tohum parçası deriz. Bütün bunların bir araya geldiği yer ise kalptedir ve psykhēnin yöneten kısmıdır. Durum böyleyken öbür parçalar üzerinde uzlaşılır, ama psykhēnin yöneten kısmı hakkında anlaşmazlığa düşülür; kimi onun bir yerde, kimi başka bir yerde olduğunu söyler. Bir kısmı göğüs çevresinde olduğunu söyler, bir kısmı baş çevresinde. Aynı şekilde başın ve göğsün neresinde olduğu konusunda da anlaşmazlığa düşerler, kendi aralarında da uzlaşmazlar. Platon da psykhēnin üç parçalı olduğunu söyleyerek akıl yürüten parçanın başta, thymos parçasının göğüs çevresinde, arzu parçasının ise göbek çevresinde olduğunu söylüyordu. Böylece yer bizden kaçar görünüyor; çünkü ne öbür parçalarda olduğu gibi açık bir his oluşuyor ne de onu kıyasla çıkarabileceğimiz türden kanıtlar var; yoksa hem hekimler hem filozoflar arasında tartışma bu kadar ileri gitmezdi.

Bundan sonra bunları, yine ortak eğilimden ve ona göre söylenmiş sözlerden yola çıkarak araştıracağız. ⟨Çünkü⟩ bunlarda da insanlar en başından beri yöneten kısmımızın kalpte olduğu yönünde yeterince eğilim göstermiş görünüyorlar. Bana öyle geliyor ki çoğu insan ortaklaşa bu yöne eğilir; çünkü düşünceye ait duyguların göğüslerinde, en çok da kalbin yerleştiği yerde oluştuğunu adeta hissederler; en çok da korkularda ve acılarda, öfkede ve en çok da thymosta. ⟨Sanki thymos⟩ kalpten buğu gibi yükseliyor, birine karşı dışarıya doğru itiliyor, yüzü ve elleri şişiriyormuş gibi bir izlenim doğar bizde … Çünkü bunların her birinde düşüncede meydana gelen kargaşa, hissedilir biçimde göğüs çevresindedir. Öfke burada oluştuğuna göre, öbür arzuların da burada olması makuldür; vallahi öbür duyguların, düşünüp taşınmaların ve bunlara benzer her şeyin de.

Çoğu insan da bu söylentiye kapılıp sözü edilen eğilime tutunarak, gerçekte bu türden pek çok şey söyler. Önce, hepsine buradan başlayayım: herkes bazılarının thymosunun buraya yükseldiğini söyler; bazılarına da öfkelerini yutmalarını öğütlerler. Bu tür bir eğilimle, bazı lokmaların boğazımızdan geçtiğini ya da geçmediğini söyleriz. Aynı şekilde "bunların hiçbiri içlerine inmiyor" da denir, "söyleneni yutup gitti" de. Zenon da her şeyi ağzına aldığı için onu kınayanlara, "Ama her şey yutulmaz" dedi. Eğer yöneten kısmımız, bütün bunların taşındığı göğüs çevresinde olmasaydı, ne yutmak ne de söylenenlerin aşağı inmesi bu kadar uygun bir deyiş olurdu. Yöneten kısım başta olsaydı, "aşağı inmek" demek gülünç ve yersiz olurdu; bence o zaman "aşağı inmek" değil "yukarı çıkmak" demek daha uygun düşerdi. Yukarıda anlatılan biçimde, işitmenin hissi düşünceye doğru aşağıya taşındığına göre, düşünce göğüs çevresindeyse buna "iniş" demek uygun olur; baş çevresindeyse daha yersiz. Kadınlar bunu daha da açık gösterir. Söylenenler içlerine inmezse, çoğu zaman parmaklarını kalbin bulunduğu yere kadar indirir, söylenenlerin buraya inmediğini söylerler. Buna uygun olarak bazılarının kendilerine görüneni kustuğunu söyleriz; "derin" kişiden de söz ederiz; söylenenlere uygun düşen bu tür pek çok söz söylenir. Çünkü "gündüzdür" gibi bir şeyi yutup düşüncelerine yerleştirdikten sonra, şeyler aynı kaldığı hâlde "gündüz değildir" diyenler için "kustular" demek yersiz ya da uygunsuz bir deyiş olmaz. Söylenenlerin, ister tehdit ister hakaret olsun, içimize inmediğini, yani içimize erişip bize dokunmadığını ve düşüncemizi böylece harekete geçirmediğini söylediğimiz eğilimden ötürü, bazılarına "derin" de deriz; çünkü bu tür şeylerin hiçbiri onların içine inemez …

Konuşmada iletilen anlamların vardığı ve logosun (gönderildiği) şeyin, psykhēnin hükmeden parçası olması makuldür. Çünkü logosun kaynağı başka, düşüncenin kaynağı başka değildir; sesin kaynağı başka, logosun kaynağı başka da değildir; kısacası sesin kaynağı başka, psykhēnin hükmeden parçası başka değildir. Buna uygun olarak düşünceyi tarif ederken de onun logosun kaynağı olduğunu söylerler. Genel olarak logos nereden gönderiliyorsa, dediğim gibi düşünüp taşınma, düşünceler ve söylenecek sözlerin hazırlanması da orada olmalıdır. Bunlar ise açıkça kalbin çevresinde olur; ses de logos da kalpten gırtlak yoluyla gönderilir. Başka bakımdan da inandırıcıdır: söylenenlerin anlamı neye iletiliyorsa, anlamın da oradan iletilmesi ve seslerin yukarıda söylenen biçimde ondan çıkması.

Aynı şekilde "ben" derken de, ⟨söylerken düşüncenin orada⟩ olduğunu göstererek kendimizi bu kısımla gösteririz; gösterme hareketi tabiatça ve yerinde olarak oraya yönelir. Elle yapılan böyle bir gösterme olmadan da, kendimize doğru başımızı eğerek "ben" deriz; çünkü "ben" kelimesinin kendisi de böyledir ve aşağıda anlatılan göstermeyle birlikte söylenir. "Ben"i (egō) söylerken ilk hecede alt dudağı, kendimizi gösterir gibi, kendimize doğru aşağı çekeriz; çenenin bu hareketine, göğse doğru eğilmeye ve bu tür göstermeye uygun olarak ikinci hece gelir; bu hece, "o" (ekeinos) kelimesinde olduğu gibi hiçbir uzaklık sezdirmez. (⟨Nitekim⟩ onaylarken başımızla işaret ettiğimizde, psykhēnin ilkesinin başı doğru götürdüğümüz kısımda bulunduğunu gösteririz.) Bütün bunlara uygun olarak kalp de bu adı bir tür hâkimiyet ve egemenlikten almıştır; çünkü psykhēnin egemen ve hâkim parçası ondadır; adeta "kratia" (hâkimiyet) denmiş gibidir. ⟨Çünkü⟩ bu parçayla dürtüleniriz, bu parçayla onaylarız ve bütün his organları bu parçaya doğru gerilir …

Dediğim gibi, bütün bunlardan başka onlara ⟨karşı söylenecek⟩ daha çok şey var. Çünkü (ileri sürdükleri gibi) sözü edilen kısımlara giden ilkenin baştan geldiği kabul edilse bile, şunu soracağız: Sesin, baştan bir tür başlatma gelerek göğüsten gırtlak yoluyla taşındığı hakkında onlar ne söyleyebilirlerse, yöneten kısım kalpte, hareketlerin ilkesi ise başta olduğunda biz de aşağı yukarı aynı şeyleri söyleyebiliriz …

Buna göre bazılarına, "cesur yürekli" (eupsykhos) dendiği gibi "yürekli" (eukardios) da denir; birileri için kaygılananlara da "yüreği sızlıyor" denir, sanki acıdan doğan sızı kalpte oluyormuş gibi. Çünkü genel olarak, başta söylediğim gibi, korkular ve acılar bu parçada oluşarak bunu pek iyi gösterir. Korkularda kalbin çarpması ve bütün psykhēnin oraya toplanması apaçıktır; bunlar başka türlü, yani bir şeyin tabiatça başka bir şeyle birlikte etkilenmesi gibi, sonradan gelen yan etkiler olarak oluşmaz. Bu yüzden insanlar kendi içlerine büzülür, yöneten kısma doğru olduğu gibi, onu koruyan ⟨kalbe⟩ doğru toplanırlar. Acının duyguları da aşağı yukarı açıkça orada oluşur; başka hiçbir yer birlikte etkilenmez, birlikte sızlamaz. Çünkü bu tür şiddetli sızılar oluştuğunda, bu duyguları başka hiçbir yer göstermez, en çok kalbin çevresi gösterir. Bu yüzden, acının ve sıkıntının sızı olmadığını söyleseler de, sızıların yöneten kısımdan başka bir yerde oluştuğunu söyleseler de, buna göre söylenecek olan saçma olacaktır. Aynı şeyleri sevinç ve cesaret için de söyleyeceğiz; bunlar da kalbin çevresinde oluşuyor görünür. Ayağımız ya da başımız ağrıdığında ağrı nasıl bu yerlerin çevresinde oluşuyorsa, acıdan doğan sızının da göğüs çevresinde oluştuğunu öyle hissederiz; acı da sızıdan başka bir şey değildir, yöneten kısımdan başka bir yerde de oluşmaz.

Bu eğilimle bunun gibi her şey de söylenir: "Kalbine dokundum" deriz, tıpkı "psykhēne dokundum" der gibi; "kalbe dokunuyorum" da deriz. Ama bazılarının bize karşı çıkıp ileri sürebileceği gibi, beyin, bağırsaklar ve karaciğer için de böyle konuşuyor değiliz; bu sözler yukarıda söylenenlere benzer biçimde söylenir. Çünkü bana öyle geliyor ki o deyişler, biri "içine dokunuyorum" demiş gibi, kötülüğün o kadar derine işlediğini anlatır; kalbi ise psykhē yerine kullanırız. Daha dikkatle bakanlar bunu açıkça görecektir … Söylenenlerin yanına şu tür deyişleri de koyarlar, örneğin "bağırsızlar"ı. Bazılarının beyni olmadığını ya da olduğunu söylememiz gibi, bazılarının kalbi olmadığını ya da olduğunu da yukarıda söylenen anlamda söylediğimizi düşünürler. "Bağırsızlar" belki zıt yönde, içlerinde birlikte sızlayan hiçbir şey bulunmaması anlamında alınır ve böylece kalpten yola çıkılarak daha genel biçimde söylenmiş olur; beyin ise ya aynı bakımdan benzer bir şey olduğu için ya da onun da bağırsaklara benzer bir egemenliği olduğu için anılır. Bana öyle geliyor ki bazılarına karşı daha öç alıcı bir tutuma girenler, en çok da bu tür bir eğilimle onların kalbini söküp çıkarmaya atılırlar; bu eğilimi daha da ileri götürerek öbür iç organlara da aynı biçimde saldırırlar … Öfkelenenlerin duyguları da âşıkların duyguları da göğüs çevresinde oluşuyor görünür; öyle ki arzu da en çok bu yerlerde oluşur … Dediğim gibi, insanların kendi içlerinde sözlerini ve benzeri şeyleri hazırlamaları da söyleneni pek iyi gösterir. Çünkü bütün bunlar hangi şeyde gerçekleşiyorsa, logosun yürütülmesinin de orada olması, konuşmamızın ve düşünmemizin de ona göre olması büsbütün makuldür. Çünkü düşünceden yola çıkarak konuşmak, içinden konuşmak ve düşünmek, sesi kendi içinde yürütmek ve dışarı göndermek gerekir. Buna uygun olarak iniltiler de buradan çıkar …

Şair bunlarda aşırıya kaçarak pek çok dizeyle akıl yürüten kısmın da thymos kısmının da bu yerde olduğunu gösterir ve tam da yapması gerektiği gibi arzu kısmını da aynı yere bağlar. Akıl yürüten kısmın burada olduğu şu dizelerle görülür: "Göğüslerde başka bir şey daha var: akıl ve kusursuz düşünce." "Ama göğsümdeki thymosu hiçbir zaman ikna edemedi." (Galenos daha çok dize aktarıldığını bildirir.) … Arzu kısmının da burada olduğunu şunlarla gösterir: "Hiçbir tanrıçaya, hiçbir kadına duyduğum aşk / göğsümdeki thymosa böyle dökülüp onu böyle yenmemişti." Thymos kısmının da aşağı yukarı burada olduğunu, sayıca çok olan şu tür dizeler gösterir: "Hera'nın göğsü öfkesini zapt edemedi, söze başladı." Ve yine: "Ve öfke ki çok akıllıyı bile kızdırır; / damla damla akan baldan çok daha tatlı olan o, / erkeklerin göğüslerinde duman gibi kabarır." (Ardından Homeros'tan, Hesiodos'tan, Stesikhoros'tan, Empedokles'ten, Orpheusçulardan, Tyrtaios'tan ve nihayet tragedya şairlerinden neredeyse sonsuz bir dize yığını geliyordu.) Bunlara kocakarı gevezeliği diyecekler, belki de olabildiğince çok dizeyi aynı düşüncenin altına dizmek isteyen bir okuma yazma öğretmeninin işi.

Bazılarının, psykhēnin yöneten parçasının başta olduğunu savunmak için şöyle söylediğini duyuyorum: zekâ (mētis) ve adeta phronēsis olan Athena'nın Zeus'un başından doğmasının, yöneten kısmın orada bulunduğunun bir simgesi olduğunu söylüyorlar; çünkü yöneten kısım başta olmasaydı, zekâ ve phronēsis de başka türlü başta doğmazdı. İnandırıcı bir şeye tutunuyorlar, ama bana öyle görünüyor ki yanılıyorlar ve bu konuda anlatılanları bilmiyorlar; şimdiki araştırmalarımız için bunlar hakkında biraz daha uzun konuşmak fena olmaz. Bazıları, nasıl ya da hangi gerekçeyle olduğunu da anlatmadan, yalnızca onun Zeus'un başından doğduğunu söyler. Hesiodos ise bazı eserlerinde daha uzun anlatır. Kimilerine göre Theogonia'da onun doğuşunu şöyle yazar: Zeus önce Metis'le, sonra Themis'le birleşmiştir. Kimilerine göre de başka eserlerinde doğuşunu başka türlü yazar: Zeus ile Hera arasında bir kavga çıkınca Hera Hephaistos'u kendi başına doğurmuş, Zeus da yuttuğu Metis'ten Athena'yı. Metis'in Zeus tarafından yutulması ve Athena'nın Zeus'un içinde doğması iki anlatıda da vardır. Bunun nasıl gerçekleştiği konusunda ayrılırlar, ama şimdiki söz için bunun bir önemi yoktur; çünkü şimdiki konuya yarayan yalnız onlarda ortak olan şeydir. Theogonia'da şöyle denir: (Hesiodos, Theogonia 886–890 ve 900. dizeler gelir.) Sonra ilerleyerek şöyle der: (924–926. dizeler gelir.) Metis'i göğsünün içine yerleştirdiği açıktır; onu başından da böyle doğurduğunu söyler. Bundan sonra daha uzun anlatmıştır; söyledikleri şöyledir: (Hesiodos'un on dokuz dizesi gelir.) Athena hakkında söylenenler böyledir ve başka bir şeyin simgesi oldukları izlenimini verir. Önce, Metis'in ⟨yutulduğu⟩ söylenir; Metis adeta bir phronēsis, hayattaki işlere dair bir tekhnēdir; tekhnēlerin yutulup içe yerleştirilmesi gerekir —nitekim söylenenleri de bazılarının yuttuğunu söyleriz—; yutulduklarına göre de tutarlı olarak bunların karna yerleştirildiği söylenir. Sonra bundan sonra, yutulmuş böyle bir tekhnēnin onun içinde, onu doğuran anaya benzer bir şey doğurması makuldür. Buna ek olarak, bilgilerin içeride doğurduğu şeylerin nasıl ve en çok neyin yoluyla dışarı çıkacağına bakmak mümkündür. Açıktır ki logosla, ağız yoluyla, baştan dışarı çıkar; burada "baş", "koyun başı" denir gibi ya da bazılarının "başlarını kopardıkları" söylenir gibi söylenmektedir. Bu anlamda onun başın tepesinden doğduğu da söylenir; simgelerde bu tür değişiklikler pek çok kez yapılır. Bu anlatı olmadan da, yalnızca onun baştan doğmuş olmasından yola çıkılarak benzer şeyler söylenebilir. Çünkü onun başın içinde doğduğunu söylemezler —sözü çarpıtan ya da değiştirenler başka—; ⟨başka yerde⟩ doğup bu yoldan çıktığını söylerler. Bu yüzden, dediğim gibi, bu da daha çok bizim görüşümüzün simgesidir; çünkü içeride doğan tekhnē ürünlerinin baştan dışarı çıkması, yukarıda söylenen açıklamayı en iyi biçimde gösterir.

911-1

Chrysippi de anima lib. I pars altera. (Orationes a Galeno servatas hic in unum atque continuum contextum coniungere conatus sum). Ἡ ψυχὴ πνεῦμά ἐστι σύμφυτον ἡμῖν, συνεχές, παντὶ τῷ σώματι διῆκον, ἔστ’ ἂν ἡ τῆς ζωῆς εὔπνοια παρῇ ἐν τῷ σώματι· ταύτης οὖν τῶν μερῶν ἑκάστῳ διατεταγμένων μορίῳ τὸ διῆκον αὐτῆς εἰς τὴν τραχεῖαν ἀρτηρίαν φωνήν φαμεν εἶναι, τὸ δὲ εἰς ὀφθαλμοὺς ὄψιν, τὸ δὲ εἰς ὦτα ἀκοήν, τὸ δὲ εἰς ῥῖνας ὄσφρησιν, τὸ δ’ εἰς γλῶτταν γεῦσιν, τὸ δ’ εἰς ὅλην τὴν σάρκα ἁφὴν καὶ τὸ εἰς ὄρχεις, ἕτερόν τιν’ ἔχον τοιοῦτον λόγον, σπερματικόν· εἰς ὃ δὲ συμβαίνει πάντα ταῦτα, ἐν τῇ καρδίᾳ εἶναι, μέρος ὂν αὐτῆς τὸ ἡγεμονικόν. οὕτω δὲ ἐχόντων αὐτῶν τὰ μὲν λοιπὰ συμφωνεῖται, περὶ δὲ τοῦ ἡγεμονικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς διαφωνοῦσιν, ἄλλοι ἐν ἄλλοις λέγοντες αὐτὸ εἶναι τόποις· οἱ μὲν γὰρ περὶ τὸν θώρακά φασιν εἶναι αὐτό, οἱ δὲ περὶ τὴν κεφαλήν. κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα διαφωνοῦσι, ποῦ τῆς κεφαλῆς καὶ τοῦ θώρακός ἐστιν, οὐ συμφωνοῦντες αὑτοῖς. Πλάτων δὲ καὶ τριμερῆ τὴν ψυχὴν φήσας εἶναι, τὸ μὲν λογιστικὸν ἔλεγεν ἐν τῇ κεφαλῇ εἶναι, τὸ δὲ θυμοειδὲς περὶ τὸν θώρακα, τὸ δ’ ἐπιθυμητικὸν περὶ τὸν ὀμφαλόν. οὕτω φαίνεται διαφεύγειν ὁ τόπος ἡμᾶς οὔτ’ αἰσθήσεως ἐκφανοῦς γενομένης, ὅπερ ἐπὶ τῶν λοιπῶν συντετύχηκεν, οὔτε τοιούτων τεκμηρίων, δι’ ὧν ἄν τις συλλογίσαιτο τοῦτο· οὐδὲ γὰρ ἂν ⟨ἡ⟩ ἀντιλογία ἐπὶ τοσοῦτον προῆλθεν καὶ ἐν ἰατροῖς καὶ ἐν φλοσόφοις. Περὶ ὧν ἑξῆς ζητήσομεν παραπλησίως ἀπὸ τῆς κοινῆς ὁρμώμενοι φορᾶς καὶ τῶν κατὰ ταύτην εἰρημένων λόγων. Καὶ ⟨γὰρ⟩ ἐπὶ τούτων ἱκανῶς φαίνονται ἐνηνέχθαι ἀπ’ ἀρχῆς εἰς τὸ εἶναι τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν ἐν τῇ καρδίᾳ. Κοινῇ δέ μοι δοκοῦσιν οἱ πολλοὶ φέρεσθαι ἐπὶ τοῦθʼ, ὡσανεὶ αἰσθανόμενοι περὶ τὸν θώρακα αὐτοῖς τῶν κατὰ τὴν διάνοιαν παθῶν γιγνομένων καὶ μάλιστα καθ’ ὃν ἡ καρδία τέτακται τόπον, οἷον μάλιστα ἐπὶ τῶν φόβων καὶ τῶν λυπῶν καὶ ἐπὶ τῆς ὀργῆς καὶ μάλιστα τοῦ θυμοῦ. ⟨ὡσανεὶ γὰρ τοῦ θυμοῦ⟩ ἐκ τῆς καρδίας ἀναθυμιωμένου καὶ ὠθουμένου ἐκτὸς ἐπί τινα καὶ ἐμφυσῶντος τὸ πρόσωπον καὶ τὰς χεῖρας γίγνεται ἡμῖν ἔμφασις . . . . . . ἡ γὰρ περὶ τὴν διάνοιαν γιγνομένη ταραχὴ καθ’ ἕκαστον τούτων αἰσθητῶς περὶ τοὺς θώρακάς ἐστιν. Τῆς μὲν οὖν ὀργῆς γιγνομένης ἐνταῦθα, εὔλογον καὶ τὰς λοιπὰς ἐπιθυμίας ἐνταῦθ’ εἶναι καὶ νὴ Δία τὰ λοιπὰ πάθη καὶ τοὺς διαλογισμοὺς καὶ ὅσα τούτοις ἐστὶ παραπλήσια. σαινόμενοι δὲ φήμῃ οἱ πολλοὶ τούτων πολλὰ κατὰ τὴν ἀλήθειαν ἐπιλέγουσι τοιαῦτα, ἐχόμενοι τῆς ῥηθείσης φορᾶς. πρῶτον μὲν γὰρ πάντες, ἵνα ἐντεῦθεν ἄρξωμαι, κατὰ τοῦτό φασιν ἀναβαίνειν τινῶν τὸν θυμόν, καὶ καταπίνειν τὴν χολήν τινας ἀξιοῦσι, λέγοντές τε καταπίνεσθαί τινα αὐτοῖς σπαράγματα καὶ μὴ καταπίνεσθαι κατὰ τὴν τοιαύτην φορὰν λέγομεν. οὕτω δὲ λέγεται καὶ μηδὲν αὐτοῖς τούτων καταβαίνειν καὶ ὅτι καταπιὼν τὸ ῥηθὲν ἀπῆλθεν, ὅ τε Ζήνων πρὸς τοὺς ἐπιλαμβανομένους ὅτι πάντα τὰ ζητούμενα εἰς τὸ στόμα φέρει[ν], ἔφησεν ἀλλ’ οὐ πάντα καταπίνεται, οὔτε τῆς καταπόσεως ἄλλως ἂν οἰκειότερον λεγομένης οὔτε τῆς καταβάσεως τῶν ῥηθέντων, εἰ μὴ περὶ τὸν θώρακα τὸ ἡγεμονικὸν ἡμῶν ἦν, εἰς ὃ ταῦτα πάντα φέρεται. ἐν γοῦν τῇ κεφαλῇ ὄντος αὐτοῦ, γελοίως ῥηθήσεται καὶ ἀλλοτρίως καταβαίνειν, ἀναβαίνειν ἂν οἶμαι οἰκειότερον αὐτῶν λεγομένων καὶ οὐ καταβαίνειν, τὸν ⟨δὲ⟩ προειρημένον τρόπον τῆς κατὰ τὴν ἀκοὴν αἰσθήσεως καταφερομένης περὶ τὴν διάνοιαν, ἐὰν ᾖ περὶ τὸν θώρακα, οἰκείως κατάβασις ῥηθήσεται· ἐὰν δὲ περὶ τὴν κεφαλὴν ἀλλοτριώτερον. Αἱ δὲ γυναῖκες καὶ μᾶλλόν τι τούτων ἐμφαίνουσιν. εἰ γὰρ μὴ καταβαίνει αὐταῖς τὰ λεγόμενα, πολλάκις τὸν δάκτυλον κατάγουσι ἕως τοῦ κατὰ τὴν καρδίαν τόπου, οὐ φάσκουσαι καταβαίνειν ὧδὲ τὰ εἰρημένα. Τούτοις δ’ ἀκολούθως ἀνεμεῖν τέ τινάς φαμεν τὰ φανέντα αὐτοῖς καὶ ἔτι τὸν βαθύν, λεγομέν⟨ων⟩ πολλῶν τοιούτων συμφώνως τοῖς εἰρημένοις· καταπιόντες γὰρ ὅμοιον εἰπεῖν, ὅτι ἡμέρα ἐστί, καὶ ἐναποθέμενοι τοῦτο εἰς τὴν διάνοιαν, καὶ πάλιν ἐκεῖνο λέγοντες ὅτι οὐκ ἔστιν ἡμέρα, μενόντων τῶν πραγμάτων, οὐκ ἀλλοτρίως οὐδ’ ἀνοικείως ἀνεμεῖν λέγονται. Ἀφ’ ἧς τε φορᾶς λέγομεν, μὴ καταβαίνειν τὰ λεγόμενα, εἴτε ἀπειλὰς εἴτε λοιδορίας, ὥστε καθικέσθαι καὶ ἄπτεσθαι αὐτῶν καὶ οὕτως κινεῖσθαι τὴν διάνοιαν, ἀπὸ τῆς φορᾶς ταύτης καὶ βαθεῖς τινάς φαμεν εἶναι, διὰ τὸ μηδὲν τῶν τοιούτων ἐφικνεῖσθαι καταβῆναι αὐτῶν . . . . . Εὔλογον δὲ εἰς ὃ γίγνονται αἱ ἐν τούτῳ σημασίαι καὶ ἐξ οὗ ὁ λόγος (ἐκπέμπεται), ἐκεῖνο εἶναι τὸ κυριεῦον τῆς ψυχῆς μέρος· οὐ γὰρ ἄλλη μὲν πηγὴ λόγου ἐστίν, ἄλλη δὲ διανοίας, οὐδὲ ἄλλη μὲν φωνῆς πηγή, ἄλλη δὲ λόγου, οὐδὲ τὸ ὅλον ἀπλῶς ἄλλη φωνῆς πηγή ἐστιν, ἄλλο δὲ τὸ κυριεῦον τῆς ψυχῆς μέρος. τοιούτοις δὲ καὶ τὴν διάνοιαν συμφώνως ἀφοριζόμενοι λέγουσιν αὐτὴν πηγὴν εἶναι λόγου. Τὸ γὰρ ὅλον ὅθεν ὁ λόγος ἐκπέμπεται, ἐκεῖσε δεῖ καὶ τὸν διαλογισμὸν γίγνεσθαι καὶ τὰς διανοήσεις καὶ τὰς μελέτας τῶν ῥήσεων, καθάπερ ἔφην. ταῦτα δὲ ἐκφανῶς περὶ τὴν καρδίαν γίγνεται, ἐκ τῆς καρδίας διὰ φάρυγγος καὶ τῆς φωνῆς καὶ τοῦ λόγου ἐκπεμπομένων. πιθανὸν δὲ καὶ ἄλλως, εἰς ὃ ἐνσημαίνεται τὰ λεγόμενα, καὶ σημαίνεσθαι ἐκεῖθεν καὶ τὰς φωνὰς ἀπ’ ἐκείνου γίγνεσθαι κατὰ τὸν προειρημένον τρόπον. Οὕτως δὲ καὶ τὸ ἐγὼ· λέγομεν κατὰ τοῦτο, δεικνύντες αὑτοὺς ἐν τῷ ⟨λέγειν, εἰς τὸ ἐκεῖ⟩ ἀποφαίνεσθαι τὴν διάνοιαν εἶναι, τῆς δείξεως φυσικῶς καὶ οἰκείως ἐνταῦθα φερομένης· καὶ ἄνευ δὲ τῆς κατὰ τὴν χεῖρα τοιαύτης δείξεως νεύοντες εἰς αὑτοὺς τὸ ἐγὼ λέγομεν, εὐθὺς καὶ τῆς ἐγὼ φωνῆς τοιαύτης οὔσης καὶ κατὰ τὴν ἑξῆς ὑπογεγραμμένην δεῖξιν συνεκφερομένης. τὸ γὰρ ἐγὼ προφερόμεθα, κατὰ τὴν πρώτην συλλαβὴν κατασπῶντες τὸ κάτω χεῖλος εἰς αὑτοὺς δεικτικῶς, ἀκολούθως δὲ τῇ τοῦ γενείου κινήσει καὶ ἐπὶ στῆθος νεύσει καὶ τῇ τοιαύτῃ δείξει ἡ ἑξῆς συλλαβὴ παράκειται, οὐδὲν ἀποστηματικὸν παρεμφαίνουσα, ὅπερ ἐπὶ τοῦ ἐκεῖνος συντέτευχε. (⟨καὶ γὰρ⟩ ἐν ταῖς συγκαταθέσεσιν ἐπινεύοντες τὴν κεφαλήν, ἐφ’ ὃ φέρομεν αὐτὴν μέρος, ἐν ἐκείνῳ τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς ὑπάρχειν ἐνδεικνύμεθα). Τούτοις πᾶσι συμφώνως καὶ τοὔνομα τοῦτ’ ἔσχηκεν ἡ καρδία κατά τινα κράτησιν καὶ κυρείαν, ἀπὸ τοῦ ἐν αὐτῇ εἶναι τὸ κυριεῦον καὶ κρατοῦν τῆς ψυχῆς μέρος, ὡς ἂν κρατία λεγομένη. Ὁρμῶμέν ⟨τε γὰρ⟩ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος καὶ συγκατατιθέμεθα τούτῳ καὶ εἰς τοῦτο συντείνει τὰ αἰσθητήρια πάντα . . . . . . . Ἔχει δ’ ὡς ἔφην πλείονα αὐτοῖς ⟨ἀντειπεῖν⟩ ἐπὶ πᾶσι, μήποτ’ εἰ καὶ τοῦτο δοθείη (καθάπερ ἐπιπορεύονται) ἀπὸ τῆς κεφαλῆς εἶναι τὴν ἀρχὴν ἐπὶ τὰ εἰρημένα μέρη, ἐπιζητήσομεν. σχεδὸν γὰρ οἷα ἄν τινα λέγοιεν περὶ τοῦ τὴν φωνὴν ἐκ τοῦ στήθους φέρεσθαι διὰ τῆς φάρυγγος, ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ποιᾶς τινος καταρχῆς γιγνομένης, τοιαῦτ’ ἔξεστι λέγειν, ἐν τῇ καρδίᾳ μὲν τοῦ ἡγεμονικοῦ ὄντος, τῆς δὲ τῶν κινήσεων ἀρχῆς ἀπὸ τῆς κεφαλῆς οὔσης . . . . . . Κατὰ τοῦτο καὶ εὐκάρδιοι λέγονταί που εἶναί τινες, καθάπερ εὔψυχοι, καὶ καρδίαν ἀλγεῖν οἱ κηδόμενοί τινων, ὡς ἂν κατὰ τὴν καρδίαν τῆς κατὰ τὴν λύπην ἀλγηδόνος γιγνομένης. Τὸ γὰρ ὅλον, καθάπερ ἐν ἀρχῇ εἶπον, εὖ μάλ’ ἐμφαίνουσιν οἵ τε φόβοι καὶ αἱ λῦπαι κατὰ τοῦτο τὸ μέρος γιγνόμεναι. ἥ τε γὰρ ἐν τοῖς φόβοις πάλσις τῆς καρδίας ἐκφανής ἐστι καὶ ἡ εἰς τοῦτο τῆς ὅλης ψυχῆς συνδρομή, οὐκ ἄλλως ἐπιγεννηματικῶς γιγνομένων αὐτῶν, καθάπερ ἄλλοις ἄλλου συμπάσχειν πεφυκότος. καθ’ ὃ καὶ συνιζάνουσιν εἰς αὑτούς, συναγόμενοι πρὸς τοῦτο, ὡς ἂν τὸ ἡγεμονικόν, καὶ κατὰ τὴν ⟨καρδίαν⟩ ὡς ἂν τούτου φυλακτικήν. Καὶ τὰ τῆς λύπης πάθη ἐνταυθοῖ που ἐκφανῶς γίγνεται, οὐδενὸς ἄλλου συμπάσχοντος οὐδὲ συναλγοῦντος τόπου. ἀλγηδόνων γάρ τινων κατὰ ταῦτα γιγνομένων σφοδρῶν, ἕτερος μὲν οὐδεὶς ἐμφαίνει τόπος τὰ πάθη ταῦτα, ὁ δὲ περὶ τὴν καρδίαν μάλιστα. Ἀτόπον οὖν τὸ κατὰ ταῦτα λεχθησόμενον, ἐάν τε μὴ φῶσι τὴν λύπην καὶ τὴν ἀγωνίαν ἀλγηδόνας εἶναι, ἐάν τε ἀλγηδόνας ἐν ἄλλῳ γίγνεσθαι τόπῳ ἢ τῷ ἡγεμονικῷ· τὰ δὲ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τῆς χαρᾶς καὶ ἐπὶ τοῦ θάρσους ἐροῦμεν, ἅπερ ἐμφαίνει περὶ τὴν καρδίαν γιγνόμενα. ὃν τρόπον γάρ, ὅταν τὸν πόδα πονῶμεν ἢ τὴν κεφαλήν, περὶ τούτους τοὺς τόπους ὁ πόνος γίγνεται, οὕτως συναισθανόμεθα καὶ τῆς κατὰ τὴν λύπην ἀλγηδόνος περὶ τὸν θώρακα γιγνομένης, οὔτε τῆς λύπης οὐκ οὔσης ἀλγηδόνος, οὔτε ἐν ἑτέρῳ τινὶ τόπῳ ἢ τῷ ἡγεμονικῷ αὐτῆς γιγνομένης. Καθ’ ἣν ἔι φορὰν καὶ τὰ τοιαῦτα λέγεται πάντα· ἡψάμην σου τῆς καρδίας ὥσπερ τῆς ψυχῆς, καὶ ἅπτομαι τῆς καρδίας λέγομεν, οὐχ, ὡς ἀντιπαρέλθοιεν ἄν τινες ἡμᾶς, ⟨ὡς⟩ ἐπὶ τοῦ ἐγκεφάλου καὶ τῶν σπλάγχνων λέγοντες καὶ τοῦ ἥπατος, ἀλλὰ τοῖς προειρημένοις παραπλησίως. ἐκεῖνα γάρ μοι δοκεῖ λέγεσθαι, ὡς ἄν τις ἔφη τῶν ἑντός σου ἅπτομαι διϊκνουμένης τῆς κακοποιΐας ἐπὶ τοσοῦτον. τῇ δὲ καρδίᾳ καθάπερ ἂν τῇ ψυχῇ χρώμεθα. Καὶ τούτων ἔσται ἔμφασις ἐφιστᾶσι μᾶλλον . . . . . Παραβάλλουσι δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν λεγομένων, οἷον τοὺς ἀσπλάγχνους, καθ’ ὅ φαμεν μὴ ἔχειν τινὰς ἐγκέφαλον ἢ ἔχειν, οὕτως ἡμᾶς ὑπονοοῦντες λέγειν καὶ μὴ ἔχειν καρδίαν τινὰς καὶ ἔχειν κατὰ τὰ προειρημένα, τῶν μὲν ἀσπλάγχνων τάχα λαμβανομένων κατὰ τὸ μηδὲν ἔχειν ἔνδον συναλγοῦν κατὰ τὰ ἐναντία καὶ ἀπὸ τῆς καρδίας οὕτως αὐτῶν κοινότερον λεγομένων, τοῦ δ’ ἐγκεφάλου λαμβανομένου ἤτοι κατὰ τὰ αὐτά, ὁμοίου τινὸς ὄντος, ἢ διὰ τὸ καὶ τοῦτον ἔχειν τινὰ κυρίαν τοῖς σπλάγχνοις ὁμοίαν. Κατὰ τοιαύτην δέ μοι δοκοῦσι μάλιστα φορὰν καὶ οἱ τιμωρητικώτερον πρός τινας φερόμενοι ὁρμᾶν ἐπὶ τὸ ταύτην ἐκσπάσαι, καθ’ ἣν φορὰν ἐπιτείνοντες καὶ πρὸς τὰ λοιπὰ τῶν σπλάγχνων ὁμοειδῶς φέρονται . . . . Καὶ τὰ τῶν ὀργιζομένων δὲ πάθη περὶ τὸν θώρακα φαίνεται γιγνόμενα καὶ τὰ τῶν ἐρώντων, ὥστε καὶ τὴν ἐπιθυμίαν μάλιστα γίγνεσθαι περὶ τούτους τοὺς τόπους . . . . Εὗ μάλα δὲ παριστᾶσι τὸ λεγόμενον, ὡς ἔφην, καὶ αἱ ἐν αὑτοῖς γιγνόμεναι μελέται καὶ ῥήσεων καὶ τῶν παραπλησίων. ἐν ᾧ γὰρ ταῦτα πάντα συντελεῖται, πάντως εὔλογον ἐν ἐκείνῳ καὶ τὴν τοῦ λόγου διέξοδον γίγνεσθαι, καὶ λέγειν ἡμᾶς καὶ διανοεῖσθαι κατ’ ἐκεῖνο· ἀπὸ γὰρ τῆς διανοίας δεῖ λέγειν καὶ ἐν ἑαυτῷ λέγειν [ἢ φωνὴν διεξιέναι] καὶ διανοεῖσθαι καὶ ἐν ἑαυτοῖς φωνὴν διεξιέναι καὶ ἐκτὸς ἐκπέμπειν. Οἰκείως δὲ τούτῳ καὶ οἱ στεναγμοὶ ἐντεῦθεν προΐενται . . . . Ὁ δὲ ποιητὴς πλεονάζων ἐν τούτοις διὰ πολλῶν παρίστησιν ὅτι καὶ τὸ λογιστικὸν καὶ τὸ θυμοειδὲς περὶ τοῦτόν ἐστι τὸν τόπον, συνάπτων εἰς ταὐτὸν καὶ τὸ ἐπιθυμητικόν, καθάπερ καὶ ἔδει ποιῆσαι. Ὅτι μὲν γὰρ τὸ λογιστικόν ἐστιν ἐνταῦθα, διὰ τούτων ἐμφαίνεται· Ἄλλο δ’ ἐνὶ στήθεσσι νόος καὶ μῆτις ἀμύμων. Ἀλλ’ ἐμὸν οὔποτε θυμὸν ἐνὶ στήθεσσιν ἔπειθεν. (plures versus allatos fuisse testatur Galenus) . . . . . . . . . . . Ὅτι δὲ καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν ἐνταῦθα διὰ τούτων ἐμφαίνει· Οὐ γὰρ πώποτ’ ἔμ’ ὧδε θεᾶς ἔρος οὐδὲ γυναικὸς Θυμὸν ἐνὶ στήθεσσι περιπροχυθεὶς ἐδάμασσε. Ὅτι δὲ καὶ τὸ θυμοειδὲς ἐνταῦθά πού ἐστι τὰ τοιαῦτα ἐμφαίνει πλείονα ὄντα· Ἥρῃ δ’ οὐκ ἔχαδε στῆθος χόλον, ἀλλὰ προσηύδα. καὶ ἔτι· Καὶ χόλον, ὅστ’ ἐφέηκε πολύφρονά περ χαλεπῆναι. Ὅς τε πολὺ γλυκίων μέλιτος καταλειβομένοιο Ἀνδρῶν ἐν στήθεσσιν ἀέξεται, ἠΰτε καπνός. (sequebatur infinita fere versuum copia ex Homero, Hesiodo, Stesichoro, Empedocle, Orphicis, Tyrtaeo, tragoediae denique poëtis). Ταυτὶ μὲν φήσουσιν ἀδολεσχίαν εἶναι γραώδη, τυχὸν δὲ καὶ γραμμάτων διδασκάλου βουλομένου στίχους ὅτι πλείστους ὑπὸ τὸ αὐτὸ διανόημα τάξαι. Ἀκούω δέ τινας λέγειν παραμυθουμένους πρὸς τὸ ἐν τῇ κεφαλῇ εἶναι τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς μέρος. τὸ γὰρ τὴν Ἀθηνᾶν, μῆτιν οὖσαν καὶ οἷον φρόνησιν, ἐκ τῆς κεφαλῆς γενέσθαι τοῦ Διὸς σύμβολόν φασιν εἶναι τοῦ ταύτῃ τὸ ἡγεμονικὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἄλλως ἂν ἐν τῇ κεφαλῇ γενέσθαι μῆτιν καὶ φρόνησιν, εἰ μὴ τὸ ἡγεμονικὸν ἐν ταύτῃ ἐστί, πιθανοῦ μέν τινος ἐχόμενοι, διαμαρτάνοντες δ’ ὡς ἐμοὶ φαίνεται καὶ ἀγνοοῦντες τὰ περὶ τούτων ἱστορούμενα, περὶ ὧν οὐ χεῖρόν ἐστιν ἐπὶ πλέον εἰπεῖν τοῖς ἐνεστῶσι ζητήμασι. φασὶ δ’ οἱ μὲν οὕτως ἀπλῶς, ἐκ τῆς τοῦ Διὸς κεφαλῆς αὐτὴν γενέσθαι, οὐδὲ προσιστοροῦντες τὸ πῶς ἢ κατὰ τίνα λόγον· ὁ δὲ Ἡσίοδος ἐπὶ πλέον λέγει ἔν τισι, τινῶν μὲν ἐν τῇ θεογονίᾳ γραφόντων τὴν γένεσιν αὐτῆς ⟨ὡς⟩ πρῶτον μὲν Μήτιδι συγγενομένου τοῦ Διός, δεύτερον δὲ Θέμιδι, τινῶν δὲ ἐν ἑτέροις ἄλλως γραφόντων τὴν γένεσιν αὐτῆς, ὡς ἄρα, γενομένης ἔριδος τῷ Διῒ καὶ τῇ Ἥρᾳ, γεννήσειεν ἡ μὲν Ἥρα δι’ ἑαυτῆς τὸν Ἥφαιστον, ὁ δὲ Ζεὺς τὴν Ἀθηνᾶν ἐκ τῆς Μήτιδος καταποθείσης ὑπ’ αὐτοῦ. ἡ μὲν γὰρ εἰς αὐτὸν κατάποσις τῆς Μήτιδος καὶ ἔνδον τοῦ Διὸς τῆς Ἀθηνᾶς γένεσις κατ’ ἀμφοτέρους τοὺς λόγους ἐστίν. διαφέρουσι δ’ ἐν τῷ πῶς ταῦτα συνετελέσθη, πρὸς τὸν ἐνεστῶτα λόγον οὐθενὸς ὄντος τοιούτου. τὸ γὰρ κοινὸν ἐν αὐτοῖς ὑπάρχον μόνον χρήσιμόν ἐστι πρὸς τὰ ἐνεστῶτα· λέγεται δ’ ἐν μὲν τῇ θεογονίᾳ οὕτω· (sequuntur Hesiodi theog. vv. 886-90 v. 900) εἶτα προελθών φησιν οὕτως· (sequuntur vv. 924-26) στήθεσι γὰρ αὐτοῖς ἔνδον εὔδηλον ὅτι ἀπέθετο τὴν Mῆτιν, καὶ οὕτως φησὶν αὐτὴν γεννῆσαι κατὰ τὴν κεφαλήν. ἐν δὲ τοῖς μετὰ ταῦτα πλείω διεληλυθότος αὐτοῦ τοιαῦτ’ ἐστὶ τὰ λεγόμενα (sequuntur undeviginti versus Hesiodei). Τὰ μὲν οὖν περὶ τῆς Ἀθηνᾶς λεγόμενα τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου τινὸς συμβόλου ποιοῦντ’ ἔμφασιν. πρῶτον μὲν γὰρ ἡ Μῆτις λέγεται ⟨καταποθῆναι⟩ ὡσανεί τις φρόνησις καὶ περὶ τῶν κατὰ τὸν βίον τέχνη, ᾗ τὰς τέχνας δεῖ καταπίνεσθαι καὶ ἐναποτίθεσθαι - καθ’ ὃν λόγον καὶ τὰ λεγόμενά τινας καταπίνειν φαμέν - διὰ δὲ τὴν κατάποσιν συνηκολουθηκότως λέγεται καὶ εἰς τὴν κοιλίαν ἀποτίθεσθαι. εἶτα μετὰ ταῦτα τὴν καταποθεῖσαν τοιαύτην τέχνην τίκτειν εὔλογον ἐν αὐτῷ παραπλησίαν τῆς τικτούσης μηρός. Πρὸς δὲ τούτοις τὰ ὑπὸ τῶν ἐπιστημῶν τικτόμενα ἐντός, πῶς ἂν ἐκπορεύοιτο καὶ διὰ τίνος μάλιστα, πάρεστι σκοπεῖν. φανερὸν γὰρ ὅτι λόγῳ ἐκφέρεται διὰ τοῦ στόματος κατὰ τὴν κεφαλήν, ἐξ ἴσου οὕτως τῆς κεφαλῆς λεγομένης, ὃν τρόπον προβάτου κεφαλὴ λέγεται καὶ τὰς κεφαλὰς ἀφαιροῦσί τινων· καθ’ ὃν λόγον παραγινόμενον καὶ ἐκ τῆς κορυφῆς λέγεται γενέσθαι, τῶν τοιούτων παραλλαγῶν κατὰ ⟨τὰ⟩ σύμβολα γιγνομένων πλειόνων. Καὶ χωρὶς δὲ τῆς ἱστορίας ταύτης, ἀπ’ αὐτοῦ μόνον τοῦ γενέσθαι ταύτην κατὰ τὴν κεφαλήν, τὰ παραπλήσια ἄν τις λέγοι· οὐ γὰρ ἐν τῇ κεφαλῇ φασιν αὐτὴν γενέσθαι, εἰ μή τινες διαστρέφοντες ἢ παραλλάττοντες τὸν λόγον, ⟨ἀλλʼ⟩ ἐξελθεῖν ταύτῃ γινομένην ἄλλως † ἔροιντο †. ὥστε μᾶλλον καὶ τοῦτο σύμβολον πρὸς τὸ ἡμέτερον εἶναι, ὡς ἔφην· τὰ γὰρ ἐντὸς γιγνόμενα τεχνικὰ κατὰ τὴν κεφαλὴν ἐξιόντα μάλιστα ἀποσημαίνει τὸν προειρημένον λόγον.

912Fr. 912 Kaynak: [Plutarkhos], Kader Üzerine 11, 574d. Khrysippos'un kader hakkındaki tartışmasının ana başlıklarını sayar: Karşıt görüşe göre ise en başta ve ilk olarak hiçbir şeyin sebepsiz olmadığı, her şeyin önceden gelen sebeplere göre olduğu görülür; ikinci olarak, bu dünyanın tabiatla yönetildiği, kendi kendisiyle birlikte soluyan ve birlikte etkilenen bir bütün olduğu; üçüncü olarak —bunlar daha çok tanıklık gibidir— kehanetin gerçekten ⟨tanrının yardımıyla⟩ var olduğu için bütün insanlar arasında saygın sayılması ve bilgelerin, her şey kadere göre oluyor diye olup bitenleri hoşnutlukla karşılaması; dördüncü olarak da o çok dile dolanmış şey: her önermenin ya doğru ya yanlış olduğu.

912

[Plutarchus] de fato cp. 11 p. 574d. capita Chrysippeae de fato disputationis enumerat κατὰ δὲ τὸν ἐναντίον (scil. λόγον) μάλιστα μὲν [καὶ] πρῶτον εἶναι δόξειε τὸ μηδὲν ἀναιτίως γίγνεσθαι, ἀλλὰ κατὰ προηγουμένας αἰτίας· δεύτερον δὲ τὸ φύσει διοικεῖσθαι τόνδε τὸν κόσμον, σύμπνουν καὶ συμπαθῆ αὐτὸν αὑτῷ ὄντα· τρίτον δὲ [τὰ πρὸς τούτοις μαρτύρια μᾶλλον ἔοικεν εἶναι] μαντικὴ μὲν ἅπασιν ἀνθρώποις εὐδόκιμος ὡς ἀληθῶς ⟨σὺν⟩ θεῷ ὑπάρχουσα, ἡ δὲ τῶν σοφῶν πρὸς τὰ συμβαίνοντα εὐαρέστησις, ὡς πάντα κατὰ μοῖραν γιγνόμενα [δευτέρα] τρίτον (immo τέταρτον) δὲ τὸ πολυθρύλητον τοῦτο, ὅτι πᾶν ἀξίωμα ἢ ἀληθές ἐστιν ἢ ψευδές.

913Fr. 913 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I 79, 1 Wachsmuth. Khrysippos kaderin ousiasının, bütünü düzenle yöneten pneuma tabiatlı bir yeti olduğunu söyler. Bunu Dünya Üzerine'nin ikinci kitabında söyler. Tarifler Üzerine'nin ikinci kitabında, Kader Üzerine kitaplarında ve başka yerlerde dağınık olarak ise türlü biçimlerde görüşünü şöyle açıklar: "Kader dünyanın logosudur; ya da dünyada inayetle yönetilen şeylerin logosudur; ya da olmuş olanın kendisine göre olduğu, olmakta olanın kendisine göre olduğu, olacak olanın da kendisine göre olacağı logostur." Logos yerine hakikati, sebebi, tabiatı, zorunluluğu koyar; aynı ousiaya farklı farklı bakış açılarından verilmiş başka adlar da ekler. Moiralara da onların yaptığı paylaştırmadan ötürü Klotho, Lakhesis ve Atropos denir: Lakhesis, çünkü her birine adalet uyarınca kendisine düşen kura verilir; Atropos, çünkü her şeyin sınırlanışı ezelî zamanlardan beri yerinden oynamaz ve değişmez; Klotho, çünkü kadere göre paylaştırma da doğan şeyler de eğrilen iplikler gibi yürütülür; adların etimolojik açıklamasında şeyler de ona elverişli biçimde uyar. Krş. Plutarkhos, Görüşler I 28 ve Theodoretos VI 14. (Philon'da, Dünyanın Yok Olmazlığı Üzerine s. 248, 1'de Kritolaos belki Khrysippos'u kastediyordur: "En iyi tabiat araştırmacılarına göre kader başlangıçsız ve sonsuzdur; her şeyin sebeplerini eksiksiz ve kesintisiz biçimde birbirine dizer.")

913

Stobaeus eclog. I 79, 1 W. Χρύσιππος δύναμιν πνευματικὴν τὴν οὐσίαν τῆς εἱμαρμένης, τάξει τοῦ παντὸς διοικτικήν. Τοῦτο μὲν οὖν ἐν τῷ δευτέρῳ Περὶ Κόσμου. Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ Περὶ Ὅρων καὶ ἐν τοῖς Περὶ Τῆς Εἱμαρμένης καὶ ἐν ἄλλοις σποράδην πολυτρόπως ἀποφαίνεται λέγων· Εἱμαρμέη ἐστὶν ὁ τοῦ κόσμου λόγος ἢ λόγος τῶν ἐν τῶ κόσμῳ προνοίᾳ διοικουμένων ἢ λόγος καθ’ ὃν τὰ μὲν γεγονότα γέγονε, τὰ δὲ γινόμενα γίνεται, τὰ δὲ γενησόμενα γενήσεται. Μεταλαμβάνει δ’ ἀντὶ τοῦ λόγου τὴν ἀλήθειαν, τὴν αἰτίαν, τὴν φύσιν, τὴν ἀνάγκην, προστιθεὶς καὶ ἑτέρας ὀνομασίας, ὡς ἐπὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας τασσομένας καθ’ ἑτέρας καὶ ἑτέρας ἐπιβολάς. Μοίρας δὲ καλεῖσθαι ἀπὸ τοῦ κατ’ αὐτὰς διαμερισμοῦ, Κλωθώ καὶ Λάχεσιν καὶ Ἄτροπον. Λάχεσιν μέν, ὅτι ὃν κλῆρον λελόγχασιν ἕκαστοι κατὰ τὸ δίκαιον ἀπονέμεται· Ἄτροπον δὲ ὅτι ἀμετάθετος καὶ ἀμετάβλητός ἐστιν ὁ καθ’ ἕκαστα διορισμὸς ἐξ ἀϊδίων χρόνων· Κλωθὼ δὲ ὅ ἡ κατὰ τὴν εἱμαρμένην διανέμησις καὶ τὰ γεννώμενα τοῖς κλωθομένοις παραπκησίως διεξάγεται, κατὰ τὴν ἐτυμολογικὴν ἐξήγησιν τῶν ὀνομάτων ἅμα καὶ τῶν πραγμάτων συμπαρισταμένων εὐχρήστως. cf. Plut. de plac. I 28 et Theodoret. VI 14. (Fortasse Chrysippum spectat Critolaus apud Philonem περὶ ἀφθ. κ. p. 248, 1 ἐπεὶ δὲ εἱμαρμένη κατὰ τοὺς ἄριστα φυσιολογοῦντας ἄναρχος καὶ ἀτελεύτητός ἐστιν, εἴρουσα τὰς ἑκάστων ἀνελλιπῶς καὶ ἀδιαστάτως αἰτίας).

914Fr. 914 Kaynak: Diogenianos, Eusebios'ta, İncil'e Hazırlık VI s. 263c. Khrysippos her şeyde kaderin hüküm sürdüğüne bir başka güçlü kanıt olarak da bu tür adların konmuş olmasını getirdiğini sanır. "Pepromenē"nin (mukadder olan) sınırlanmış (peperasmenē) ve tamamlanmış bir yönetim olduğunu, "heimarmenē"nin (kader) ise, ister tanrının iradesinden ister başka herhangi bir sebepten gelsin, dizilmiş (eiromenē) bir şey olduğunu söyler. Moiralara da, her birimize bir şey paylaştırılıp (memeristhai) dağıtıldığı için bu adın verildiğini; aynı şekilde "khreōn"un (gereken) da kadere göre düşen ve gereken şey için söylendiğini. Moiraların sayısının altına da her şeyin içinde döndüğü ve tamamlandığı üç zamanı koyar. Lakhesis'e herkese mukadder olanın düştüğü (lankhanein) için, Atropos'a paylaştırmanın dönmez (atrepton) ve değişmez olduğu için, Klotho'ya da her şeyin birlikte eğrilip (synkeklōsthai) birlikte dizildiği, hepsinin düzenlenmiş tek bir akış olduğu için bu ad verilmiştir. Bu ve buna benzer saçmalıklarla her şeydeki zorunluluğu ispat ettiğini sanır. Theodoretos VI 11, s. 86, 51.

914

Diogenianus apud Eusebium praep. ev. VI p. 263 c. Τεκμήριον δὲ καὶ ἄλλο ἰσχυρὸν φέρειν Χρύσιππος οἴεται τῆς ἐν ἅπασιν εἱμαρμένης τὴν θέσιν τῶν τοιούτων ὀνομάτων. τήν τε γὰρ πεπρωμένην πεπερασμένην τινά φησιν εἶναι καὶ συντετελεσμένην διοίκησιν, τήν τε εἱμαρμένην εἰρομένην τινὰ εἴτε ἐκ θεοῦ βουλήσεως εἴτε ἐξ ἧς δήποτε αἰτίας. ἀλλὰ καὶ τὰς Μοίρας ὠνομάσθαι ἀπὸ τοῦ μεμερίσθαι καὶ κατανενεμῆσθαί τινα ἡμῶν ἑκάστῳ. οὕτω δὲ καὶ τὸ χρεὼν εἰρῆσθαι τὸ ἐπιβάλλον καὶ καθῆκον κατὰ τὴν εἱμαρμένην. τόν τε ἀριθμὸν τῶν Μοιρῶν τοὺς τρεῖς ὑποβάλλει χρόνους ἐν οἷς κυκλεῖται τὰ πάντα καὶ δι’ ὧν ἐπιτελεῖται. καὶ Λάχεσιν μὲν κεκλῆσθαι παρὰ τὸ λαγχάνειν ἑκάστῳ τὸ πεπρωμένον, Ἄτροπον δὲ κατὰ τὸ ἄτρεπτον καὶ ἀμετάθετον τοῦ μερισμοῦ, Κλωθὼ δὲ παρὰ τὸ συγκεκλῶσθαι καὶ συνείρεσθαι τὰ πάντα, καὶ μίαν αὐτῶν τεταγμένην τινὰ εἶναι διέξοδον. ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια φλυαρῶν ἀποδεικνύναι τὴν ἐν ἅπασιν ἀνάγκην νομίζει. Theodoret. VI 11 p. 86, 51.

915Fr. 915 Kaynak: Diogenes Laertios VII 149. Her şeyin kadere göre olduğunu söylerler: Khrysippos Kader Üzerine'de, Poseidonios Kader Üzerine'nin ikinci kitabında, Zenon da; Boethos ise Kader Üzerine'nin birinci kitabında. Kader, var olan şeylerin dizilmiş sebebi ya da dünyanın kendisine göre yürütüldüğü logostur.

915

Diogenes Laërt. VII 149. καθ’ εἱμαρμένην δέ φασι τὰ πάντα γίνεσθαι Χρύσιππος ἐν τοῖς περὶ εἱμαρμένης καὶ Ποσειδώνιος ἐν δευτέρῳ περὶ εἱμαρμένης καὶ Ζήνων, Βόηθος δὲ ἐν πρώτῳ περὶ εἱμαρμένης. ἔστι δὲ εἱμαρμένη αἰτία τῶν ὄντων εἰρομένη ἢ λόγος καθ’ ὃν ὁ κόσμος διεξάγεται.

916Fr. 916 Kaynak: Theodoretos VI 14. Stoacı Khrysippos da zorunlu kılınmış olanın kaderle belirlenmiş olandan hiç farkı olmadığını, kaderin ezelî, kesintisiz ve düzenli bir hareket olduğunu söyledi. Krş. Stobaios I 78, 4 (Aetios, Görüşler I 27, 2, s. 322 Diels): ⟨Khrysippos'a göre⟩ zorunlu kılınmış olanın kaderle belirlenmiş olandan farkı yoktur *** parçaların birbirine geçmesiyle birbirine bağlanmış.

916

Theodoretus VI 14. Καὶ Χρύσιππος δὲ ὁ Στωϊκὸς μηδὲν διαφέρειν εἶπε τοῦ εἱμαρμένου τὸ κατηναγκασμένον, εἶναι δὲ τὴν εἱμαρμένην κίνησιν ἀΐδιον συνεχῆ καὶ τεταγμένην. Cf. Stobaeus I 78, 4 (Aëtii plac. I 27, 2 p. 322 D). ⟨Χρύσιππος⟩ μὴ διαφέρειν τοῦ εἱμαρμένου τὸ κατηναγκασμένον *** κατ’ ἐπιπλοκὴν τῶν μερῶν συνηρτημένην

917Fr. 917 Kaynak: Aetios, Görüşler I 28, 4. Stoacılar [kaderi] sebeplerin dizisi, yani çiğnenemez bir düzen ve birbirine bağlanış olarak tarif eder. Krş. Suda, "heimarmenē" maddesi.

917

Aëtius Plac. I 28, 4. Οἱ Στωϊκοὶ εἱρμὸν αἰτιῶν, τουτέστι τάξιν καὶ ἐπισύνδεσιν ἀπαράβατον (sc. τὴν εἱμαρμένην). Cf. Suidas s. v. εἱμαρμένη.

918Fr. 918 Kaynak: Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 37, s. 299. Eğer kader sebeplerin çiğnenemez bir dizisiyse —Stoacılar onu böyle tarif eder (yani şaşmaz bir düzen ve birbirine bağlanış olarak)—, sonuçları yarara göre değil, kendine özgü hareketine ve zorunluluğuna göre getirir.

918

Nemesius de nat. hom. cp. 37 p. 299. εἰ δὲ ἡ εἱμαρμένη εἱρμός τις οὖσα αἰτιῶν ἀπαράβατος· οὕτω γὰρ αὐτὴν οἱ Στωϊκοὶ ὁρίζονται· (τουτέστι τάξιν καὶ ἐπισύνδεσιν ἀπαράλλακτον) οὐ κατὰ τὸ συμφέρον, ἀλλὰ κατὰ τὴν οἰκείαν κίνησιν καὶ ἀνάγκην ἐπάγει τὰ τέλη.

920Fr. 920 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine Kitaba Ek s. 185, 1 Bruns. Kadere göre olan her şeyin bir düzene ve art ardalığa göre olduğu, kendi içinde bir sıra taşıdığı kabul edilir … Nitekim onun sebeplerin dizisi olduğunu söylerler.

920

Alexander de anima libri mantissa p. 185, 1 Bruns. ἀλλὰ μὴν ὁμολογεῖται πάντα τὰ καθ’ εἱμαρμένην γιγνόμενα κατὰ τάξιν καὶ ἀκολουθίαν γίγνεσθαί τινα καί τι ἐφεξῆς ἔχειν ἐν αὑτοῖς. —  — εἱρμὸν γοῦν αἰτίων αὐτήν φασιν εἶναι.

925Fr. 925 Kaynak: Diogenianos, Eusebios'ta, İncil'e Hazırlık VI s. 261c. [Önce sana Diogenianos'un eserinden, kader hakkında Khrysippos'a şöyle karşı çıkılan yerleri okuyacağım:] Bütün bunlara ek olarak Stoacı Khrysippos'un bu konudaki görüşlerini de aktarmaya değer. O, Kader Üzerine'nin birinci kitabında her şeyin zorunluluk ve kader tarafından kuşatıldığını göstermek isteyerek başka bazı tanıklıkların yanında şair Homeros'ta şöyle söylenenleri de kullanır (İlyada XXIII 78–79): "Ama beni, daha doğarken bana düşmüş olan nefret dolu ölüm yazgısı yuttu." Ve (XX 127–128): "Ama sonra, anası onu doğurduğunda, doğarken yazgının ipliğiyle ona eğirdiği şeyleri çekecek." Ve (VI 488): "Derim ki insanlardan hiçbiri kaderinden kaçamamıştır." Krş. s. 262d: Ama şunu da göremedi: Homeros o dizelerde de onun öğretisine hiç tanıklık etmiyor. Çünkü bunlardan yola çıkarak her şeyin kadere göre olduğunu değil, daha çok bazı şeylerin ona göre gerçekleştiğini ileri sürdüğü görülecektir. s. 263b. Bu yüzden Khrysippos, her şeyin kadere göre olduğunu düşünmekte Homeros'u yanında bulmak şöyle dursun, karşısında bulur.

925

Diogenianus apud Eusebium praep. evang. VI p. 261c. [πρῶτα δὴ οὖν σοι παραναγνώσομαι ἀπὸ τῶν Διογενιανοῦ τὰ περὶ εἱμαρμένης, ὧδέ πως τῷ Χρυσίππῳ ἀντειρημένα·] Ἄξιον δὲ ἐπὶ τούτοις πᾶσι παραθέσθαι καὶ τὰ δοκοῦντα Χρυσίππῳ τῷ Στωϊκῷ περὶ τοῦ λόγου τοῦδε. οὗτος γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ εἱμαρμένης βιβλίῳ βουλόμενος δεικνύναι τὸ δὴ πάνθ’ ὑπὸ τῆς ἀνάγκης καὶ τῆς εἱμαρμένης κατειλῆφθαι μαρτυρίοις ἄλλοις τέ τισι χρῆται καὶ τοῖς οὑτωσὶ παρ’ Ὁμήρῳ τῷ ποιητῇ λεγομένοις· (Il. Ψ 78. 79) ἀλλ’ ἐμὲ μὲν κὴρ ἀμφέχανε στυγερή, ἥπερ λάχε γεινόμενόν περ. καὶ· (Il. Υ 127. 128) ὕστερον αὖτε τὰ πείσεται ἅσσα οἱ αἶσα γεινομένῳ ἐπένησε λίνῳ, ὅτε μιν τέκε μήτηρ· καὶ· (Il. Ζ. 488) Μοῖραν δ’ οὔτινά φημι πεφυγμένον ἔμμεναι ἀνδρῶν. Cf. p. 262d. οὐ μὴν οὐδ’ ἐκεῖνο συνιδεῖν ἠδυνήθη, τὸ μηδαμῶς τὸν Ὅμηρον μηδ’ ἐν ἐκείνοις τοῖς ἔπεσι (supra adscriptis) συμμαρτυρεῖν αὐτοῦ τῷ δόγματι. οὐ γὰρ τὸ πάντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τινὰ κατ’ ἐκείνην συμβαίνειν ἐξ αὐτῶν ὑποβάλλων εὑρεθήσεται. p. 263b. ὥστ’ οὐχ ὅπως σύμψηφον ἂν ἔχοι τὸν Ὅμηρον ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ πάντα καθ’ εἱμαρμένην γίνεσθαι νομίζειν, ἀλλὰ καὶ ἐναντιούμενον.

926Fr. 926 Kaynak: Iustinus, İkinci Apoloji 7. Stoacılar her şeyin kaderin zorunluluğuyla olduğunu ilan ettiler. Biraz sonra: Doğmuş her şeyin tabiatı şudur: kusuru da aretēyi de kabul edebilir olmak. Çünkü her iki yöne de dönme gücü olmasaydı, bunların hiçbiri övülmeye değer olmazdı. Bunu, her yerde doğru logosa göre kanun koymuş ve felsefe yapmış insanlar da, şunların yapılmasını buyurup şunlardan kaçınılmasını söyleyerek gösterir. Stoacı filozoflar da ahlak öğretilerinde aynı şeylere büyük değer verirler; öyle ki ilkeler ve cisimsizler hakkındaki öğretilerinde yolu bulamadıkları açıkça ortaya çıkar. Çünkü ya insanların yaptıklarının kadere göre olduğunu ya da tanrının, dönüşen, değişen ve hep aynı şeylere çözülen şeylerden başka bir şey olmadığını söylerlerse, yalnız yok olabilir şeyleri kavramış oldukları ve tanrının kendisinin de hem parçaları hem bütünü yoluyla her kusurun içinde bulunduğu ortaya çıkar; ya da kusurun da aretēnin de hiçbir şey olmadığını söylemiş olurlar; bu da her sağlıklı kavrayışa, logosa ve nousa aykırıdır.

926

Iustinus apol. II 7. οἱ Στωϊκοὶ καθ’ εἱμαρμένης ἀνάγκην πάντα γίνεσθαι ἀπεφήναντο. ibidem paulo post: γεννητοῦ δὲ παντὸς ἥδε ἡ φύσις, κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἂν ἦν ἐπαινετὸν οὐδὲν αὐτῶν, εἰ οὐκ ἂν ἐπ’ ἀμφότερα τρέπεσθαι καὶ δύναμιν εἶχε. Δεικνύουσι δὲ τοῦτο καὶ οἱ πανταχοῦ κατὰ λόγον τὸν ὀρθὸν νομοθετήσαντες καὶ φιλοσοφήσαντες ἄνθρωποι ἐκ τοῦ ὑπαγορεύειν τάδε μὲν πράττειν, τῶνδε δὲ ἀπέχεσθαι. Καὶ οἱ Στωϊκοὶ φιλόσοφοι ἐν τῷ περὶ ἠθῶν λόγῳ τὰ αὐτὰ τιμῶσι καρτερῶς, ὡς δηλοῦσθαι ἐν τῷ περὶ ἀρχῶν καὶ ἀσωμάτων λόγῳ οὐκ εὐοδοῦν αὐτούς. Εἴτε γὰρ καθ’ εἱμαρμένην φήσουσι τὰ γινόμενα πρὸς ἀνθρώπων γίγνεσθαι ἢ μηδὲν εἶναι θεὸν παρὰ τρεπόμενα καὶ ἀλλοιούμενα καὶ ἀναλυόμενα εἰς τὰ αὐτὰ ἀεί, καὶ φθαρτῶν μόνων φανήσονται κατάληψιν ἐσχηκέναι καὶ αὐτὸν τὸν θεὸν διά τε τῶν μερῶν καὶ διὰ τοῦ ὅλου ἐν πάσῃ κακίᾳ γινόμενον, ἢ μηδὲν εἶναι κακίαν μηδ’ ἀρετήν, ὅπερ καὶ παρὰ πᾶσαν σώφρονα ἔννοιαν καὶ λόγον καὶ νοῦν ἐστί.

928Fr. 928 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 31. Bir yandan kaderin tanrı olduğunu, dünyada var olan ve oluşan şeyleri hem dünyanın kendisinin hem de içindekilerin düzeninin korunması için kullandığını söylemek, öte yandan onun hakkında böyle şeyler söylemek birbiriyle nasıl uyuşur?

928

Alexander Aphrod. de fato cp. 31. πῶς δὲ συνῳδὰ ἀλλήλοις τὸ ὁμοῦ μὲν θεὸν λέγειν τὴν εἱμαρμένην καὶ χρῆσθαι τοῖς οὖσί τε καὶ γινομένοις ἐν τῷ κόσμῳ ἐπὶ σωτηρίᾳ αὐτοῦ τε τοῦ κόσμου καὶ τῆς τῶν ἐν αὐτῷ τάξεως, ὁμοῦ δὲ τοιαῦτα περὶ αὐτῆς λέγειν.

929Fr. 929 Kaynak: Proklos, Hesiodos'un İşler ve Günler'ine Şerh, dize 105. Zeus'un nousundan, yani kaderden kaçmak mümkün değildir; çünkü Stoacılar kadere Zeus'un nousu adını vermişlerdir.

929

Proclus in Hesiod. Op. et Dies v. 105. οὐ δυνατόν ἐστι τὸν τοῦ Διὸς νοῦν ἐκκλῖναι, ὅ ἐστι τὴν εἱμαρμένην· ταύτην γὰρ οἱ Στωϊκοὶ Διὸς νοῦν προσηγορεύκασι.

930Fr. 930 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sına Şerhler, dize 411. "Hekate'yi doğurdu." … Ona bu ad, her birini (hekaston) gözettiği için verilir; çünkü yerdeki ve denizdeki her şeyin yetkisi kaderdedir. Nitekim herkes Moira'ya bir tanrıçaya dua eder gibi dua eder.

930

Scholia Hesiod. Theog. v. 411. Ἑκάτην τέκε. —  — οὕτω δὲ λέγεται διὰ τὸ ἑκάστου προνοεῖσθαι. τῶν γὰρ ἐν γῇ καὶ ἐν θαλάσσῃ πάντων ἔχει τὴν ἐξουσίαν ἡ εἱμαρμένη. ὡς γὰρ θεᾷ πάντες εὔχονται τῇ Μοίρᾳ.

931Fr. 931 Kaynak: Homeros'un İlyada'sına Şerhler VIII 69. Stoacılar kader ile Zeus'un aynı şey olduğunu söyler.

931

Scholia in Hom. Iliad. Θ 69. Οἱ Στωϊκοὶ δέ φασιν ὡς ταὐAugustinus τὸν εἱμαρμένη καὶ Ζεύς.

934Fr. 934 Kaynak: Plotinos, Enneadlar III 1, 4 (I. cilt s. 164 Müller). Yoksa her şeye yayılan tek bir psykhē mi her şeyi gerçekleştirir; her şey de bir parça olarak bütünün götürdüğü yöne mi hareket eder? Sebepler oradan geldiğine göre, art arda gelenlerin sürekliliğinin, birbirine örülüşünün ve kaderin bunu izlemesi zorunludur. Tıpkı ilkesini kökten alan bir bitkide, oradan bütün parçalarına yayılan etkiyi ve etkilenmeyi, parçaların da birbirine örülüşünü bitkinin tek bir yönetimi ve adeta kaderi diye adlandırmak gibi.

934

Plotinus Ennead. III lib. I 4 (Vol. I p. 164 Mü.). ἀλλ’ ἆρα μία τις ψυχὴ διὰ παντὸς διήκουσα περαίνει τὰ πάντα, ἑκάστου ταύτῃ κινουμένου, ὡς μέρους, ᾗ τὸ ὅλον ἄγει; φερομένων δὲ ἐκεῖθεν τῶν αἰτίων ἀκολουθεῖν ἀνάγκη τὴν [του] τῶν ἐφεξῆς συνέχειαν καὶ συμπλοκὴν ⟨καὶ⟩ εἱμαρμένην· οἷον εἰ, φυτοῦ ἐκ ῥίζης τὴν ἀρχὴν ἔχοντος, τὴν ἐντεῦθεν ἐπὶ πάντα διήκουσαν αὐτοῦ τὰ μέρη ποίησίν τε καὶ πεῖσιν καὶ πρὸς ἄλληλα συμπλοκὴν διοίκησιν μίαν καὶ οἷον εἱμαρμένην τοῦ φυτοῦ τις εἶναι λέγοι.

935Fr. 935 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 47, 1056d. Bir iki kez değil, her yerde, daha doğrusu fizik üzerine bütün yazılarında, cüzî tabiatlarda ve hareketlerde pek çok engel ve aksaklık meydana geldiğini, bütünün tabiatında ise hiçbir engel olmadığını yazmıştır. (Plutarkhos bunun saçma olduğunu göstermeye çalışır.)

935

Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 47 p. 1056d. Οὐδὲ γὰρ ἅπαξ ἢ δίς, ἀλλὰ πανταχοῦ, μᾶλλον δ’ ἐν πᾶσι τοῖς Φυσικοῖς γέγραφε ταῖς μὲν κατὰ μέρος φύσεσι καὶ κινήσεσιν ἐνστήματα πολλὰ γίνεσθαι καὶ κωλύματα, τῇ δὲ τῶν ὅλων μηδέν (quae stulta esse Plutarchus evincere studet).

936Fr. 936 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 9, s. 175, 7 Bruns. Oysa zorunluluğun şu noktaya kadar vardığını söylemek nasıl saçma ve apaçık olana aykırı olmaz: kimsenin, o anda yapmaması da mümkün olan bir hareketi yapamaması, kendi parçalarından birini öyle hareket ettirememesi; boynun rastgele bir dönüşünün, bir parmağın uzatılmasının, göz kapaklarının kaldırılmasının ya da buna benzer bir şeyin, önceden gelen bazı sebepleri izlediği için bizim tarafımızdan hiçbir zaman başka türlü yapılamaması vb.

936

Alexander Aphrod. de fato cp. 9 p. 175, 7 Bruns. Καίτοι πῶς οὐκ ἄτοπα καὶ παρὰ τὰ ἐναργῆ καὶ μέχρι τούτου τὴν ἀνάγκην προεληλυθέναι λέγειν, ὡς μήτε κινηθῆναί τινα δύνασθαι κίνησίν τινα, μήτε κινῆσαί τι τῶν αὑτοῦ μερῶν, ἣν κίνησιν καὶ μὴ κινεῖσθαι τότε οἷόν τε ἦν, ἀλλὰ τὴν τυχοῦσαν τοῦ τραχήλου περιστροφὴν καὶ τὴν δακτύλου τινὸς ἔκτασιν καὶ τὸ ἐπᾶραι τὰ βλέφαρα ἤ τι τῶν τοιούτων προηγουμέναις τισὶν αἰτίαις ἑπόμενον ἄλλως ὑφ’ ἡμῶν μὴ δύνασθαι γίνεσθαί ποτε etc.

937Fr. 937 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 34, 1049f. Önce Tabiat Üzerine'nin birinci kitabında hareketin ezelîliğini, olup bitenleri kâh bir yana kâh öbür yana çevirip karıştıran bir kykeōna (karışık içki) benzettikten sonra şunları söylemiştir: "Bütünün düzeni böyle ilerlediğine göre, hangi hâlde bulunursak bulunalım —ister kendi tabiatımıza aykırı olarak hastalanmış, ister sakatlanmış, ister dilbilgisi ya da musiki bilgini olmuş olalım— bu düzene göre o hâlde bulunmamız zorunludur." Biraz sonra yine: "Bu açıklamaya göre, dediğim gibi, aretēmiz ve kusurumuz hakkında, genel olarak da tekhnēler ve tekhnēden yoksunluklar hakkında benzer şeyleri söyleyeceğiz." Biraz sonra da her türlü belirsizliği ortadan kaldırarak: "Çünkü cüzî şeylerden hiçbiri, en küçüğü bile, ortak tabiattan ve onun logosundan başka türlü olamaz." Ortak tabiatın ve tabiatın ortak logosunun kader, inayet ve Zeus olduğu ise antipodlarda oturanların bile gözünden kaçmamıştır; çünkü bunları her yerde dillerinden düşürmezler. Homeros'un "Zeus'un iradesi yerine geliyordu" (İlyada I 5) derken doğru konuştuğunu da söyler; çünkü bunu kadere ve her şeyin kendisine göre yönetildiği bütünün tabiatına bağlamıştır. 1050c. Khrysippos ise [kusura] sınırsız bir serbestlik tanır: onun yalnız zorunluluktan ya da kadere göre değil, tanrının logosuna ve en iyi tabiata göre de yaratılmış olduğunu söyler. Kelimesi kelimesine şöyle olan şu sözler de görülür: "Ortak tabiat her şeye yayıldığına göre, bütünde ve parçalarından herhangi birinde nasıl olursa olsun meydana gelen her şeyin, o tabiata ve onun logosuna göre, sırayla ve engelsizce meydana gelmesi gerekecektir. Çünkü ne dışarıda bu düzene engel olacak bir şey vardır ne de parçalardan herhangi birinin ortak tabiattan başka türlü hareket etmesinin ya da durmasının bir yolu vardır." (Peki parçaların durumları ve hareketleri nelerdir? Durumların kusurlar ve hastalıklar olduğu açıktır: para hırsı, haz düşkünlüğü, şan hırsı, korkaklık, adaletsizlik; hareketler ise zinalar, hırsızlıklar, ihanetler, adam öldürmeler, baba katillikleri. Khrysippos bunlardan ne küçüğünün ne büyüğünün Zeus'un logosuna, kanununa, adaletine ve inayetine aykırı olduğunu düşünür vb.) Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 34, 1076e. Eğer Khrysippos'un dediği gibi parçaların en küçüğünün bile Zeus'un iradesinden başka türlü olması mümkün değilse, her canlı onun götürdüğü, döndürdüğü, durdurduğu ve düzenlediği gibi durmaya ve hareket etmeye tabiatça yatkınsa vb. Stoacıların Çelişkileri Üzerine 47, 1056c. Sonunda da hiçbir şeyin, en küçüğünün bile, Zeus'un logosundan başka türlü durmadığını ya da hareket etmediğini, bu logosun da kaderle aynı olduğunu söyler.

937

Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 34 p. 1049f. Πρῶτον γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Φύσεως τὸ ἀΐδιον τῆς κινσεως κυκεῶνι παρεικάσας, ἄλλα ἄλλως στρέφοντι καὶ ταράσσοντι τῶν γινομένων, ταῦτ’ εἴρηκεν· Οὕτω δὲ τῆς τῶν ὅλων οἰκονομίας προαγούσης, ἀναγκαῖον κατὰ ταύτην, ὡς ἄν ποτ’ ἔχωμεν, ἔχειν ἡμᾶς, εἴτε παρὰ φύσιν τὴν ἰδίαν νοσοῦντες, εἴτε πεπηρωμένοι, εἴτε γραμματικοὶ γεγονότες ἢ μουσικοί. Καὶ πάλιν μετ’ ὀλίγον· Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν λόγον τὰ παραπλάσια ἐροῦμεν καὶ περὶ τῆς ἀρετῆς ἡμῶν καὶ περὶ τῆς κακίας, καὶ τὸ ὅλον τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἀτεχνιῶν, ὡς ἔφην. Καὶ μετ’ ὀλίγον ἅπασαν ἀναιρῶν ἀμφιβολίαν· Ούθὲν γὰρ ἔστιν ἄλλως τῶν κατὰ μέρος γενέσθαι οὐδὲ τοὐλάχιστον, ἢ κατὰ τὴν κοινὴν φύσιν καὶ κατὰ τὸν ἐκείνης λόγον. Ὅτι δ’ ἡ κοινὴ φύσις καὶ ὁ κοινὸς τῆς φύσεως λόγος εἱμαρμένη καὶ πρόνοια καὶ Ζεύς ἐστιν, οὐδὲ τοὺς ἀντίποδας λέληθε· πανταχοῦ γὰρ ταῦτα θρυλεῖται ὑπ’ αὐτῶν· καὶ τὸ (Α 5) Διὸς δ’ ἐτελείετο βουλή, τὸν Ὅμηρον εἰρηκέναι φησὶν ὀρθῶς, ἐπὶ τὴν εἱμαρμένην ἀναφέροντα καὶ τὴν τῶν ὅλων φύσιν, καθ’ ἣν πάντα διοικεῖται. p. 1050 c. ὁ δὲ Χρύσιππος ἀναπεπταμένην παῤῥησίαν αὐτῇ (scil. τῇ κακίᾳ) δίδωσιν, ὡς οὐ μόνον ἐξ ἀνάγκης οὐδὲ καθ’ εἱμαρμένην, ἀλλὰ καὶ κατὰ λόγον θεοῦ καὶ κατὰ φύσιν πεποιημένῃ τὴν ἀρίστην. Ἔτι δὲ καὶ ταῦτα ὁρᾶται κατὰ λέξιν οὕτως ἔχοντα· Τῆς γὰρ κοινῆς φύσεως εἰς πὰντα διατεινούσης, δεήσει πᾶν τὸ ὁπωσοῦν γινόμενον ἐν τῷ ὅλῳ καὶ τῶν μορίων ὁτῳοῦν κατ’ ἐκείνην γενέσθαι καὶ τὸν ἐκείνης λόγον κατὰ τὸ ἑξῆς ἀκωλύτως· διὰ τὸ μήτ’ ἔξωεἶναι θεν τὸ ἐνστησόμενον τῇ οἰκονομίᾳ, μήτε τῶν μερῶν μηδὲν ἔχειν ὅπως κινηθήσεται ἢ σχήσει ἄλλως ⟨ἢ⟩ κατὰ τὴν κοινὴν φύσιν. (Τίνες οὖν αἱ τῶν μερῶν σχέσεις εἰσὶ καὶ κινήσεις; δῆλον μὲν ὅτι σχέσεις αἱ κακίαι καὶ τὰ νοσήματα, φιλαργυρίαι, φιληδονίαι, φιλοδοξίαι, δειλίαι, ἀδικίαι· κινήσεις δὲ μοιχεῖαι, κλοπαί, προδοσίαι, ἀνδροφονίαι, πατροκτονίαι. Τούτων οἴεται Χρύσιππος οὔτε μικρὸν οὔτε μέγα παρὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον εἶναι καὶ νόμον καὶ δίκην καὶ πρόνοιαν etc.). Plut. de comm. not. cp. 34 p. 1076 e. εἰ δέ, ὥς φησι Χρύσιππος, οὐδὲ τοὐλάχιστόν ἐστι τῶν μερῶν ἔχειν ἄλλως ἀλλ’ ἢ κατὰ τὴν τοῦ Διὸς βούλησιν, ἀλλὰ πᾶν μὲν ἔμψυχον οὕτως ἴσχεσθαι καὶ οὕτω κινεῖπέφυκεν, σθαι ὡς ἐκεῖνος ἄγει κἀκεῖνος ἐπιστρέφει καὶ ἴσχει καὶ διατίθησιν etc. Plut. de Stoic. repugn. cp. 47 p. 1056c. τέλος δέ φησι μηδὲν ἴσχεσθαι μηδὲ κινεῖσθαι μηδὲ τοὐλάχιστον ἄλλως ἢ κατὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον, ὃν τῇ εἱμαμένῃ τὸν αὐτὸν εἶναι.

939Fr. 939 Kaynak: Diogenianos, Eusebios'ta, İncil'e Hazırlık IV 3, s. 136. [Bunlardan birinin, Khrysippos'un kehanetlerin önceden bildirmesinden yola çıkarak kader hakkında kurduklarına karşı çıkan tek bir pasajını aktarmak bana yeter görünüyor. Yazar ona karşı, kaderi kehanetlerden yola çıkarak kanıtlamasının yanlış olduğunu çürütmek üzere şöyle yazar vb.] [Khrysippos] sözü edilen kitapta [Kader Üzerine] şuna benzer başka bir ispat da getirir: her şey kader tarafından kuşatılmamış olsaydı, kâhinlerin önceden söylediklerinin doğru olamayacağını söyler. — Sanki kâhin denenlerin bütün önceden söylediklerinin gerçekleştiği apaçıkmış ya da biri bunu, her şeyin kadere göre olduğundan daha kolay kabul edermiş gibi … Khrysippos ispatını bize böyle getirmiştir: ikisinden her birini öbürüyle kurarak. Çünkü her şeyin kadere göre olduğunu kehanetin var olmasından göstermek ister; kehanetin var olduğunu ise her şeyin kadere göre gerçekleştiğini önceden kabul etmeden başka türlü ispat edemez. s. 138. Sonra, varsayım olarak kehanetin gelecekteki her şeyi gözlediği ve önceden bildirdiği doğru olsaydı bile, bundan her şeyin kadere göre olduğu çıkarılabilirdi, ama onun işe yararlığı ve hayata faydası hiçbir zaman gösterilmiş olmazdı; oysa Khrysippos kehaneti en çok bu yüzden övüyor görünür … Çünkü biri, sakınmazsak mutlaka olacak bir sıkıntıyı önceden söylediği için kehanetin yararının korunacağını söylerse, artık her şeyin kadere göre olacağını göstermiş olmaz; çünkü sakınmak da sakınmamak da bize bağlıdır [bu sözler de Khrysippos'un görüşünü hedef alıyor gibidir]. Ama biri bunun da zorunlu kılındığını, kaderin var olan her şeye uzandığını söylerse, kehanetin yararı bu kez de ortadan kalkar; çünkü kaderimizde varsa sakınırız, yoksa sakınmayız; bütün kâhinler bize olacak olanı önceden söylese bile, sakınmak kaderimizde yoksa sakınmayacağımız açıktır. Nitekim Khrysippos'un kendisi de Oidipus'un ve Priamos oğlu Aleksandros'un anne babalarının, onlardan geleceği önceden bildirilen kötülükten sakınmak için onları öldürmeye yönelik pek çok çare aradıklarını, ama başaramadıklarını söyler. Böylece kaderden gelen sebep yüzünden, kötülüklerin önceden bildirilmesinin onlara bile hiçbir faydası olmadığını söyler.

939

Diogenianus apud Eusebium praep. evang. IV 3 p. 136. [ἐξαρκεῖν ἔμοιγε ἡγοῦμαι καὶ μίαν ἑνὸς τούτων παράθεσιν ἀπαντῶσαν πρὸς τὰ Χρυσίππῳ περὶ εἱμαρμένης ἀπὸ τῆς τῶν μαντείων προῤῥήσεως κατασκευασθέντα. γράφει δ’ οὖν πρὸς αὐτὸν ὁ συγγραφεὺς ἀπελέγχων ὅτι κακῶς ἐκ τῶν μαντείων σημειοῦται τὴν εἱμαρμένην etc.] Φέρει δὲ καὶ ἄλλην ἀπόδειξιν ἐν τῷ προειρημένῳ βιβλίῳ (scil. Chrysippus περὶ εἱμαρμένης) τοιαύτην τινά· μὴ γὰρ ἂν τὰς τῶν μάντεων προῤῥήσεις ἀληθεῖς εἶναί φησιν, εἰ μὴ πάντα ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης περιείχοντο. - ὡς γὰρ ἐναργοῦς ὄντος τοῦ πάσας ἀποβαίνειν τὰς τῶν καλουμένων μάντεων προῤῥήσεις ἢ ὡς μᾶλλον ἂν ὑπό τινος τούτου συγχωρηθέντος τοῦ πάντα γίνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην —  — οὕτω τὴν ἀπόδειξιν ἡμῖν Χρύσιππος κεκόμικε, δι’ ἀλλήλων κατασκευάζων ἑκάτερα. τὸ μὲν γὰρ πάντα γίγνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην ἐκ τοῦ μαντικὴν εἶναι δεικνύναι βούλεται, τὸ δὲ εἶναι μαντικὴν οὐκ ἂν ἄλλως ἀποδεῖξαι δύναιτο, εἰ μὴ προλάβοι τὸ πάντα συμβαίνειν καθ’ εἱμαρμένην. p. 138. ἔπειτα εἰ καὶ καθ’ ὑπόθεσιν ἦν ἀληθὲς τὸ δὴ τὴν μαντικὴν τῶν μελλόντων ἀπάντων εἶναι θεωρητικήν τε καὶ προαγορευτικήν, τὸ μὲν πάντα καθ’ εἱμαρμένην εἶναι συνήγετο ἂν οὕτως, τὸ μέντοι χρειῶδες αὐτῆς καὶ βιωφελὲς οὐκ ἄν ποτε ἐδείκνυτο· διὸ καὶ μάλιστα δοκεῖ Χρύσιππος ὑμνεῖν τὴν μαντικήν —  — εἰ γὰρ φήσει τις σωθήσεσθαι τὸ χρήσιμον τῆς μαντικῆς διὰ τὸ προλέγεσθαι τὸ πάντως ἐσόμενον δυσχερὲς εἰ μὴ φυλαξαίμεθα, οὐκέτι πάντα δείξει συμβησόμενα καθ’ εἱμαρμένην, ἐφ’ ἡμῖν ὄντος τοῦ φυλάξασθαί τε καὶ μὴ φυλάξασθαι [quae ipsa quoque Chrysippi sententiam spectare videntur]. εἰ γὰρ καὶ τοῦτο κατηναγκάσθαι φήσει τις, ὡς εἰς πάντα τὰ ὄντα διατείνειν τὴν εἱρμαρμένην, πάλιν τὸ τῆς μαντικῆς χρήσιμον ἀναιρεῖται· φυλαξόμεθα γὰρ εἰ καθείμαρται, καὶ οὐ φυλαξόμεθα, δῆλον ὡς, εἰ μὴ καθείμαρται φυλάξασθαι, κἂν πάντες οἱ μάντεις τὸ ἐσόμενον προαγορεύωσιν ἡμῖν. τὸν γοῦν Οἰδίποδα καὶ τὸν Ἀλέξανδρον τὸν τοῦ Πριάμου καὶ αὐτὸς ὁ Χρύσιππός φησι πολλὰ μηχανησαμένων τῶν γονέων ὥστε ἀποκτεῖναι, ἵνα τὸ ἀπ’ αὐτῶν προῤῥηθὲν αὐτοῖς κακὸν φυλάξωντα, μὴ δυνηθῆναι. οὕτως οὐδὲν ὄφελος οὐδὲ αὐτοῖς τῆς τῶν κακῶν προαγορεύσεως φησιν εἶναι διὰ τὴν ἐκ τῆς εἱμαρμένης αἰτίαν.

940Fr. 940 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 30, s. 200, 12 Bruns. Tanrıların olacak şeyleri önceden bilmelerinin makul olduğunu söylemek (çünkü onların olacak şeylerden herhangi birini bilmediklerini söylemek saçmadır), sonra bunu alıp bununla her şeyin zorunluluktan ve kadere göre olduğunu kurmaya çalışmak ne doğrudur ne de makuldür.

940

Alexander Aphrod. de fato cp. 30 p. 200, 12 Bruns. τὸ δὲ λέγειν εὔλογον εἶναι τοὺς θεοὺς τὰ ἐσόμενα προειδέναι (ἄτοπον γὰρ τὸ λέγειν ἐκείνους ἀγνοεῖν τι τῶν ἐσομένων) καὶ τοῦτο λαμβάνοντας κατασκευάζειν πειρᾶσθαι δι’ αὐτοῦ τὸ πάντα ἐξ ἀνάγκης τε γίνεσθαι καὶ καθ’ εἱμαρμένην οὔτε ἀληθὲς οὔτε εὔλογον.

941Fr. 941 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 31, s. 201, 32 Bruns. Kehaneti övenler, onun yalnız kendi öğretilerine göre korunabileceğini söyleyenler ve bunu her şeyin kadere göre olduğuna inandırmak için kullananlar … bazı saçma şeyler söylemeye cüret ederler. … Bazıları onlara şu güçlüğü yöneltir: Olan her şey zorunluluktan oluyorsa, tanrılardan gelen kehanetler neden öğütlere benziyor, sanki dinleyenler duydukları yüzünden bir şeyden sakınabilir ya da bir şey yapabilirlermiş gibi? Bunu söyleyenler, Pythia'lı tanrının Laios'a çocuk yapmaması gerektiğini söylediği kehaneti de örnek gösterirler (Euripides, Phoinikeli Kadınlar 19): "Çünkü bir çocuk ekersen, doğan seni öldürecek, / bütün evin de kana bulanacak." Onlar ise —yazıları bunu ilan ediyor— tanrının bu kehaneti Laios'un söz dinlemeyeceğini bilmediği için ⟨vermediğini⟩ söylerler, çünkü bunu herkesten iyi biliyordu; tersine, böyle bir kehanet vermeseydi, Laios ile Oidipus'un başına gelen talih dönüşüne ait olaylardan hiçbiri olmayacağı için verdiğini. Çünkü ne Laios kendisine doğan çocuğu, terk ettiği gibi terk ederdi; ne de çocuk sığırtmaç tarafından alınıp evlat edinilmek üzere Korinthoslu Polybos'a verilmiş olarak yetişkin bir adam olunca Laios'la yolda karşılaşır, onu tanımadan ve onun tarafından tanınmadan öldürürdü. Çünkü evde, onların yanında oğulları olarak büyüseydi, babasını öldürüp annesiyle evlenecek kadar anne babasından habersiz kalamazdı. İşte bütün bunlar korunsun ve kaderin dramı tamamlansın diye tanrı kehanet yoluyla Laios'a, söylenenlerden sakınabilirmiş gibi bir tasavvur verdi; Laios da sarhoşken çocuk yapınca, doğan çocuğu ölsün diye terk etti; bu terk ediş de o kutsallığa aykırı hikâyelerin sebebi oldu.

941

Alexander Aphrod. de fato cp. 31 p. 201, 32. οἱ δὲ ὑμνοῦντες τὴν μαντικὴν καὶ κατὰ τὸν αὑτῶν λόγον μόνον σῴζεσθαι λέγοντες αὐτὴν καὶ ταύτῃ ⟨τῇ⟩ πίστει τοῦ πάντα καθ’ εἱμαρμένην γίνεσθαι χρώμενοι - ἄτοπά τινα - τολμῶσι λέγειν. - ἀπορούντων γάρ τινων πρὸς αὐτούς, τί δήποτε, εἰ πάντα τὰ γινόμενα ἐξ ἀνάγκης γίνεται, αἱ παρὰ τῶν θεῶν μαντεῖαι [μὲν] γίγνονται συμβουλαῖς ἐοικυῖαι, ὡς δυναμένων δι’ ὃ ἤκουσαν καὶ φυλάξασθαί τι καὶ ποιῆσαι τῶν ἀκουσάντων, καὶ δὴ καὶ τὸν τῷ Λαΐῳ δοθέντα χρησμὸν παρεχομένων, δι’ οὗ λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ Πύθιος περὶ τοῦ μὴ δεῖν παιδοποιεῖσθαι· (Eur. Phoen. 19) εἰ γὰρ φυτεύσεις παῖδα, ἀποκτενεῖ σ’ ὁ φύς καὶ πᾶς σὸς οἶκος βήσεται δι’ αἵματος, φασίν, ὡς κηρύττει τὰ συγγράμματα αὐτῶν, ⟨οὐχ⟩ οὕτως αὐτὸν χρῆσαι ὡς οὐκ εἰδότα ὅτι μὴ πεισθήσεται (παντὸς γὰρ μᾶλλον ᾔδει), ἀλλ' ὅτι μηδὲν μὲν αὐτοῦ τοιοῦτον χρήσαντος οὐδὲν ἔμελλεν τῶν κατὰ τὴν περιπέτειαν τὴν περὶ τὸν Λάϊόν τε καὶ τὸν Οἰδίπουν γενομένων γίνεσθαι. οὔτε γὰρ ἂν ἐξέθηκεν ὁ Λάϊος τὸν γενόμενον αὐτῷ παῖδα, ὡς ἐξέθηκεν, οὔτ’ ἀναιρεθεὶς ὁ παῖς ὑπὸ τοῦ βουκόλου καὶ δοθεὶς πρὸς εἰσποίησιν τῷ Κορινθίῳ Πολύβῳ, ἀνδρωθεὶς καὶ περιτυχὼν τῷ Λαΐῳ κατὰ τὴν ὁδὸν ἀγνοῶν τε καὶ ἀγνοούμενος ἀπέκτεινεν αὐτόν. οὐ γὰρ ἄν ποτε ὡς υἱὸς ἔνδον παρ’ αὐτοῖς τρεφόμενος ἠγνόησε τοὺς γονεῖς, ὡς τὸν μὲν αὐτῶν ἀποκτεῖναι, τὴν δὲ ἀγαγέσθαι πρὸς γάμον. ὅπως οὖν πάντα ταῦτα σωθῇ καὶ πληρωθῇ τὸ τῆς εἱμαρμένης δρᾶμα, φαντασίαν ὁ θεὸς διὰ τοῦ χρησμοῦ τῷ Λαΐῳ παρέσχεν ὡς δυναμένῳ φυλάξασθαι τὰ λεγόμενα, καὶ ἐπεὶ μεθυσθεὶς ἐπαιδοποιήσατο, ἐξέθηκεν τὸ γενόμενον παιδίον ὡς διαφθερῶν, ἥτις ἔκθεσις αἰτία τῶν ἀνοσίων μύθων ἐγένετο.

945Fr. 945 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 22, s. 191, 30 Bruns. Derler ki bu dünya tek olduğu, var olan her şeyi kendinde kapsadığı ve canlı, akıllı ve düşünen bir tabiat tarafından yönetildiği için, var olan şeyleri ezelî bir biçimde yönetir; bu yönetim bir diziye ve düzene göre ilerler: ilk olanlar kendilerinden sonra olanların sebebi olur ve böylece her şey birbirine bağlanır. Dünyada hiçbir şey, ardından mutlaka başka bir şey gelmeyecek ve ona sebebine bağlanır gibi bağlanmayacak biçimde olmaz. Sonradan olanlardan hiçbiri de daha önce olmuş şeylerden kopamaz, sanki onlardan birine bağlı olarak onu izlemiyormuş gibi olamaz. Tersine, olan her şeyi, ona sebebine bağlanır gibi zorunlulukla bağlı başka bir şey izler; olan her şeyin de kendisinden önce, sebebine bağlanır gibi bağlı olduğu bir şey vardır. Çünkü dünyadakilerden hiçbiri sebepsiz ne var olur ne de olur; zira içindekilerden hiçbiri daha önce olmuş her şeyden kopmuş ve ayrılmış değildir. Sebepsiz bir hareket araya sokulsaydı dünya parçalanır, bölünür, hep tek bir düzen ve idareyle yönetilen tek bir dünya olarak kalmazdı; var olan ve olan her şeyin, zorunlulukla kendilerini izlediği daha önce olmuş birtakım sebepleri olmasaydı da böyle bir hareket araya girmiş olurdu. Bir şeyin sebepsiz olmasının, yokluktan bir şeyin olmasına benzediğini ve aynı ölçüde imkânsız olduğunu söylerler. Bütünün yönetiminin böyle olduğunu ve sonsuzdan sonsuza, etkin ve kesintisiz biçimde sürdüğünü de söylerler. Sebepler arasında bir farklılık vardır; bunu ortaya koyarken bir sebepler sürüsü sayarlar: kimi başlatıcı, kimi yardımcı, kimi hâl kazandırıcı, kimi bir arada tutucu, kimi başka bir şey (söylenen her şeyi aktararak sözü uzatmak gerekmez, kader hakkındaki öğretilerinin ne demek istediğini göstermek yeter). İşte birden çok sebep bulunduğu için, hepsi için eşit ölçüde şunun doğru olduğunu söylerler: hem sebebin hem de sebebi olduğu şeyin çevresinde bütün şartlar aynı kaldığı hâlde, kimi zaman şöyle, kimi zaman böyle sonuç çıkması imkânsızdır; çünkü böyle olsaydı sebepsiz bir hareket olurdu. Kaderin kendisinin, tabiatın ve bütünün kendisine göre yönetildiği logosun tanrı olduğunu söylerler; tanrı var olan ve olan her şeyin içindedir ve böylece var olan her şeyin kendine özgü tabiatını bütünün düzeni için kullanır. Kısaca söylemek gerekirse, onların kader hakkında ortaya koyduğu görüş budur. s. 193, 4. Örneğin ilk söylenen şey: var olan her şeyin, kendisinden sonra olan şeylerin sebebi olduğu ve şeylerin birbirine bu biçimde bağlı olduğu, ikincilerin birincilere bir zincir gibi bağlandığı —ki bunu kaderin ousiası gibi temel alırlar— vb.

945

Alexander Aphrod. de fato cp. 22 p. 191, 30 Bruns. φασὶν δὴ τὸν κόσμον τόνδε, ἕνα ὄντα καὶ πάντα τὰ ὄντα ἐν αὑτῷ περιέχοντα, καὶ ὑπὸ φύσεως διοικούμενον ζωτικῆς τε καὶ λογικῆς καὶ νοερᾶς, ἔχειν τὴν τῶν ὄντων διοίκησιν ἀΐδιον κατὰ εἱρμόν τινα καὶ τάξιν προϊοῦσαν, τῶν πρώτων τοῖς μετὰ ταῦτα γινομένοις αἰτίων γινομένων καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ συνδεομένων ἀλλήλοις ἁπάντων, καὶ μήτε οὕτως τινὸς ἐν αὐτῷ γινομένου, ὡς μὴ πάντως ἐπακολουθεῖν αὐτῷ καὶ συνῆφθαι ὡς αἰτίῳ ἕτερόν τι, μήτ’ αὖ τῶν ἐπιγινομένων τινὸς ἀπολελύσθαι δυναμένου τῶν προγεγονότων, ὡς μή τινι αὐτῶν ἀκολουθεῖν ὥσπερ συνδεόμενον, ἀλλὰ παντί τε τῷ γενομένῳ ἕτερόν τι ἐπακολουθεῖν, ἠρτημένον ⟨ἐξ⟩ αὐτοῦ ἐξ ἀνάγκης ὡς αἰτίου, καὶ πᾶν τὸ γινόμενον ἔχειν τι πρὸ αὑτοῦ, ᾧ ὡς αἰτίῳ συνήρτηται. μηδὲν γὰρ ἀναιτίως μήτε εἶναι μήτε γίνεσθαι τῶν ἐν τῷ κόσμῳ διὰ τὸ μηδὲν εἶναι τῶν ἐν αὐτῷ ἀπολελυμένον τε καὶ κεχωρισμένον τῶν προγεγονότων ἀπάντων. διασπᾶσθαι γὰρ καὶ διαιρεῖσθαι καὶ μηκέτι τὸν κόσμον ἕνα μένειν, αἰεὶ κατὰ μίαν τάξιν τε καὶ οἰκονομίαν διοικούμενον, εἰ ἀναίτιός τις εἰσάγοιτο κίνησις· ἣν εἰσάγεσθαι, εἰ μὴ πάντα τὰ ὄντα τε καὶ γινόμενα ἔχοι τινα αἴτια προγεγονότα, οἷς ἐξ ἀνάγκης ἕπεται· ὅμοιόν τε εἶναί φασιν καὶ ὁμοίως ἀδύνατον τὸ ἀναιτίως τῷ γίνεσθαί τι ἐκ μὴ ὄντος. τοιαύτην δὲ οὖσαν τὴν τοῦ παντὸς διοίκησιν ἐξ ἀπείρου εἰς ἄπειρον ἐνεργῶς τε καὶ ἀκαταστρόφως γίνεσθαι. οὔσης δέ τινος διαφορᾶς ἐν τοῖς αἰτίοις, ἣν ἐκτιθέντες σμῆνος [γὰρ] αἰτίων καταλέγουσιν, τὰ μὲν προκαταρκτικά, τὰ δὲ συναίτια, τὰ δὲ ἑκτικά, τὰ δὲ συνεκτικά, τὰ δὲ ἄλλο τι (οὐδὲν γὰρ δεῖ τὸν λόγον μηκύνειν, πάντα τὰ λεγόμενα παρατιθέμεν⟨ον, ἀλλ⟩ὰ τὸ βούλημα αὐτῶν δεῖξαι τοῦ περὶ τῆς εἱμαρμένης δόγματος)· ὄντων δὴ πλειόνων αἰτίων, ἐπ’ ἴσης ἐπὶ πάντων αὐτῶν ἀληθές φασιν εἶναι τὸ ἀδύνατον εἶναι τῶν αὐτῶν ἀπάντων περιεστηκότων περί τε τὸ αἴτιον καὶ ᾧ ἐστιν αἴτιον, ὁτὲ μὲν δὴ μὴ οὑτωσί πως συμβαίνειν, ὁτὲ δὲ οὕτως. ἔσεσθαι γάρ, εἰ οὕτως γίνοιτο, ἀναίτιόν τινα κίνησιν. τὴν δὲ εἱμαρμένην αὐτὴν καὶ τὴν φύσιν καὶ τὸν λόγον, καθ’ ὃν διοικεῖται τὸ πᾶν, θεὸν εἶναί φασιν, οὖσαν ἐν τοῖς οὖσίν τε καὶ γινομένοις ἅπασιν καὶ οὕτως χρωμένην ἁπάντων τῶν ὄντων τῇ οἰκείᾳ φύσει πρὸς τὴν τοῦ παντὸς οἰκονομίαν. καὶ τοιαύτη μὲν ὡς διὰ βραχέων εἰπεῖν ἡ περὶ τῆς εἱμαρμένης ὑπ’ αὐτῶν καταβεβλημένη δόξα. p. 193, 4. τὸ γοῦν πρῶτον εἰρημένον ὡς πάντων τῶν ὄντων αἰτίων τινῶν γινομένων τῶν μετὰ ταῦτα καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἐχομένων ἀλλήλων τῶν πραγμάτων τῷ δίκην ἁλύσεως τοῖς πρώτοις συνηρτῆσθαι τὰ δεύτερα, ὃ ὥσπερ οὐσίαν τῆς εἱμαρμένης ὑποτίθενται etc.

946Fr. 946 Kaynak: Plotinos, Enneadlar III 1, 2 (I. cilt s. 162 Müller). Bütünün ilkesine çıkanlar ise her şeyi ondan türetirler. Onun her şeyin içinden geçen bir sebep olduğunu, yalnız hareket ettirmekle kalmayıp her bir şeyi yaptığını söylerler; onu kader ve en asıl sebep olarak koyarlar. Her şeyi onun yaptığını, yalnız olan öbür şeyleri değil, bizim düşüncelerimizin de onun hareketlerinden çıktığını söylerler; tıpkı bir canlının parçalarının her birinin kendiliğinden değil, her canlıdaki yöneten kısımdan hareket etmesi gibi. Başkaları ise … Ayrıca biri sebeplerin birbirine örülüşünü, yukarıdan gelen diziyi, sonrakilerin hep öncekileri izlemesini, sonrakilerin öncekiler yoluyla olduğu ve onlarsız olmayacağı için onlara geri bağlanmasını, kendilerinden öncekilere kul olmasını söylerse, kaderi başka bir biçimde getiriyor görünecektir. Bunları da iki türlü sayan kişi gerçekten uzaklaşmış olmaz: kimileri her şeyi tek bir şeye bağlar, kimileri öyle yapmaz.

946

Plotinus Ennead. III lib. I 2 (Vol. I p. 162 Mü.). οἱ δὲ ἐπὶ τὴν τοῦ παντὸς ἀρχὴν ἐλθόντες ἀπ’ αὐτῆς κατάγουσι πάντα, διὰ πάντων φοιτήσασαν αἰτίαν καὶ ταύτην οὐ μόνον κινοῦσαν ἀλλὰ καὶ ποιοῦσαν ἕκαστα λέγοντες, εἱμαρμένην ταύτην καὶ κυριωτάτην αἰτίαν θέμενοι, αὐτὴν ποιοῦσαν τὰ πάντα, οὐ μόνον τὰ ἄλλα ὅσα γίγνεται, ἀλλὰ καὶ τὰς ἡμετέρας διανοήσεις ἐκ τῶν ἐκείνης ἰέναι κινημάτων, οἷον ζῴου μορίων κινουμένων ἑκάστων οὐκ ἐξ αὑτῶν, ἐκ δὲ τοῦ ἡγεμονοῦντος ἐν ἑκάστῳ τῶν ζῷων· ἄλλοι δὲ —  — - καὶ μὴν καὶ τὴν τῶν αἰτίων ἐπιπλοκὴν πρὸς ἄλληλα καὶ τὸν ἄνωθεν εἱρμὸν καὶ τὸ ἕπεσθαι τοῖς προτέροις ἀεὶ τὰ ὕστερα καὶ ταῦτα ἐπ’ ἐκεῖνα ἀνιέναι, δι’ αὐτῶν γενόμενα καὶ ἄνευ ἐκείνων οὐκ ἂν γενόμενα, δουλεύειν τε τοῖς πρὸ αὐτῶν τὰ ὕστερα, ταῦτα εἴ τις λέγοι, εἱμαρμένην ἕτερον τρόπον εἰσάγων φανεῖται. διττοὺς δὲ ἄν τις θέμενος καὶ τούτους, οὐκ ἂν τοῦ ἀληθοῦς ἀποτυγχάνοι· οἱ μὲν γὰρ ἀφ’ ἑνός τινος τὰ πάντα ἀναρτῶσιν, οἱ δὲ οὐχ οὕτω.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…