İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Tasavvur ve Kavrayıcı Tasavvur

52Fr. 52 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 49. Stoacılar tasavvur ve his üzerine olan bahsi başa koymayı uygun bulurlar. Çünkü şeylerin hakikatinin kendisiyle bilindiği ölçüt, cinsi bakımından tasavvurdur; ayrıca onay, kavrayış ve düşünme üzerine olan bahis öbürlerinden önce gelse de tasavvur olmadan kurulamaz. Önce tasavvur gelir; sonra dile getirme yeteneğine sahip olan düşünce, tasavvurdan nasıl etkilendiyse bunu sözle ifade eder.

52

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII, 49. ἀρέσκει τοῖς Στωϊκοῖς τὸν περὶ φαντασίας καὶ αἰσθήσεως προτάττειν λόγον, καθότι τὸ κριτήριον, ᾧ ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων γινώσκεται, κατὰ γένος φαντασία ἐστί, καὶ καθότι ὁ περὶ συγκαταθέσεως καὶ ὁ περὶ καταλήψεως καὶ νοήσεως λόγος, προάγων τῶν ἄλλων, οὐκ ἄνευ φαντασίας συνίσταται· προηγεῖται γὰρ ἡ φαντασία, εἶθ’ ἡ διάνοια ἐκλαλητικὴ ὑπάρχουσα, ὃ πάσχει ὑπὸ τῆς φαντασίας, τοῦτο ἐκφέρει λόγῳ.

53Fr. 53 Kaynak: Diogenes Laertios VII 46. Tasavvur, psykhēde bir iz basılmasıdır; bu ad, yüzüğün balmumunda bıraktığı izlerden yerinde bir aktarmayla alınmıştır. Tasavvurun bir kısmı kavrayıcıdır, bir kısmı kavrayıcı değildir. Kavrayıcı tasavvur, şeylerin ölçütü olduğunu söyledikleri tasavvurdur: var olan bir şeyden gelen ve o var olan şeyin kendisine uygun olarak basılıp mühürlenmiş olan tasavvur. Kavrayıcı olmayan ise ya var olmayan bir şeyden gelir ya da var olan bir şeyden gelse bile o şeyin kendisine uygun değildir; açık seçik değildir, belirgin bir iz taşımaz.

53

Diog. Laërt. VII 46. τὴν δὲ φαντασίαν εἶναι τύπωσιν ἐν ψυχῇ, τοῦ ὀνόματος οἰκείως μετενηνεγμένου ἀπὸ τῶν τύπων ⟨τῶν⟩ ἐν τῷ κηρῷ ὑπὸ τοῦ δακτυλίου γινομένων. τῆς δὲ φαντασίας τὴν μὲν καταληπτικὴν τὴν δὲ ἀκατάληπτον· καταληπτικὴν μέν, ἣν κριτήριον εἶναι τῶν πραγμάτων φασί, τὴν γινομένην ἀπὸ ὑπάρχοντος κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπεσφραγισμένην καὶ ἐναπομεμαγμένην· ἀκατάληπτον δὲ τὴν μὴ ἀπὸ ὑπάρχοντος ἤ ἀπὸ ὑπάρχοντος μέν, μὴ κατ’ αὐτὸ δὲ τὸ ὑπάρχον· τὴν μὴ τρανῆ μηδὲ ἔκτυπον.

54Fr. 54 Kaynak: Aetios, Görüşler IV 12, 1 (aynı bölüm Galenos'un Felsefe Tarihi'nde ve Nemesios'ta da vardır). Tasavvur, tasavvur ettiren, hayal etme ve hayal birbirinden nasıl ayrılır? Khrysippos bu dört şeyin birbirinden farklı olduğunu söyler. Tasavvur, psykhēde meydana gelen ve kendisiyle birlikte onu meydana getireni de gösteren bir hâldir. Örneğin gözle beyazı gördüğümüzde, görme yoluyla psykhēde meydana gelmiş bir hâl vardır; bu hâle dayanarak, bizi hareket ettiren beyaz bir şeyin dışarıda bulunduğunu söyleyebiliriz. Dokunma ve koklama yoluyla da böyledir. Tasavvur (phantasia) adını ışıktan (phōs) alır: ışık nasıl hem kendini hem de aydınlattığı öbür şeyleri gösteriyorsa, tasavvur da hem kendini hem de kendisini meydana getireni gösterir. Tasavvur ettiren (phantaston), tasavvuru meydana getirendir: beyaz, soğuk ve psykhēyi hareket ettirebilen her şey tasavvur ettirendir. Hayal etme (phantastikon) ise boş bir çekilmedir; hiçbir tasavvur ettirenden gelmeden psykhēde meydana gelen bir hâldir, tıpkı gölgesiyle dövüşüp yumruklarını boşluğa savuran adamda olduğu gibi. Çünkü tasavvurun altında bir tasavvur ettiren bulunur; hayal etmenin altında ise hiçbir şey yoktur. Hayal (phantasma) de, bu boş çekilme sırasında kendisine doğru çekildiğimiz şeydir. Bu, kara safralılarda ve delilerde görülür. Tragedyadaki Orestes şöyle dediğinde (Euripides, Orestes 255 vd.):

Anacığım, yalvarırım, salma üstüme
o kanlı gözlü, yılan saçlı kızları!
İşte onlar, işte, yanı başımda sıçrıyorlar!

bunları deli olduğu için söyler; gerçekte hiçbir şey görmez, yalnız gördüğünü sanır. Bu yüzden Elektra da ona şöyle der:

Kımıldama zavallım, yatağında sakin dur;
açıkça gördüğünü sandığın şeylerin hiçbirini görmüyorsun.

Homeros'taki Theoklymenos da böyledir (Odysseia XX 350).

54

Aëtii plac. IV. 12, 1 (DDG p. 401, 14). Τίνι διαφέρει φαντασία φανταστὸν φανταστικὸν φάντασμα. Gal. hist. philos. 98. cf. Nemesius p. 171-73 ed. Matth. Χρύσιππος διαφέρειν ἀλλήλων φησὶ τέτταρα ταῦτα. φαντασία μὲν οὖν ἐστι πάθος ἐν τῇ ψυχῇ γιγνόμενον, ἐνδεικνύμενον ἐν αὑτῷ καὶ τὸ πεποιηκός· οἷον ἐπειδὰν δι’ ὄψεως θεωρῶμεν τὸ λευκόν, ἔστι πάθος τὸ ἐγγεγενημένον διὰ τῆς ὁράσεως ἐν τῇ ψυχῇ. καὶ ⟨κατὰ⟩ τοῦτο τὸ πάθος εἰπεῖν ἔχομεν, ὅτι ὑπόκειται λευκὸν κινοῦν ἡμᾶς· ὁμοίως καὶ διὰ τῆς ἁφῆς καὶ τῆς ὀσφρήσεως. - Εἴρηται δὲ ἡ φαντασία ἀπὸ τοῦ φωτός· καθάπερ γὰρ τὸ φῶς αὑτὸ δείκνυσι καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐν αὐτῷ περιεχόμενα, καὶ ἡ φαντασία δείκνυσιν ἑαυτὴν καὶ τὸ πεποιηκὸς αὐτήν. Φανταστὸν δὲ τὸ ποιοῦν τὴν φαντασίαν· οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ πᾶν ὅ, τι ἂν δύνηται κινεῖν τὴν ψυχήν, τοῦτ’ ἔστι φανταστόν. Φανταστικὸν δέ ἐστι διάκενος ἑλκυσμός, πάθος ἐν τῇ ψυχῇ ἀπ’ οὐδενὸς φανταστοῦ γινόμενον καθάπερ ἐπὶ τοῦ σκιαμαχοῦντος καὶ κενοῖς ἐπιφέροντος τὰς χεῖρας· τῇ γὰρ φαντασίᾳ ὑπόκειταί τι φανταστόν, τῷ δὲ φανταστικῷ οὐδέν. Φάντασμα δέ ἐστιν ἐφ’ ὃ ἑλκόμεθα κατὰ τὸν φανταστικὸν διά. κενον ἑλκυσμόν· ταῦτα δὲ γίνεται ἐπὶ τῶν μελαγχολώντων καὶ μεμηνότων· ὁ γοῦν τραγικὸς Ὀρέστης ὅταν λέγῃ (Eur. Or. 255sq.)· ὦ μῆτερ, ἱκετεύω σε, μὴ 'πίσειέ μοι τὰς αἱματωποὺς καὶ δρακοντώδεις κόρας· αὗται γάρ, αὗται πλησίον θρώσκουσί μου, λέγει μὲν αὐτὰ ὡς μεμηνώς, ὁρᾷ δὲ οὐδέν, ἀλλὰ δοκεῖ μόνον· διὸ καί φησιν αὐτῷ Ἠλέκτρα· μένʼ, ὧ ταλαίπωρʼ, ἀτρέμα σοῖς ἐν δεμνίοις, ὁρᾷς γὰρ οὐδὲν ὧν δοκεῖς σάφ’ εἰδέναι, ὡς καὶ παρ’ Ὁμήρῳ Θεοκλύμενος (Od. v 350).

55Fr. 55 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 50. Tasavvur ile hayal birbirinden farklıdır. Hayal, düşüncenin uykuda olduğu gibi bir şey sanmasıdır; tasavvur ise psykhēde bir iz basılması, yani bir başkalaşmadır; Khrysippos Psykhē Üzerine'nin ikinci kitabında bunu böyle kabul eder. Çünkü iz basılmasını mührün izi gibi anlamamak gerekir; zira birçok izin aynı yerde aynı anda oluşması imkânsızdır.

55

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII, 50. διαφέρει δὲ φαντασία καὶ φάντασμα. φάντασμα μὲν γάρ ἐστι δόκησις διανοίας, οἵα γίνεται κατὰ τοὺς ὕπνους, φαντασία δέ ἐστι τύπωσις ἐν cυχῇ, τουτέστιν ἀλλοίωσις, ὡς ὁ Χρύσιππος ἐν τῇ βʹ περὶ ψυχῆς ὑφίσταται. οὐδὲ γὰρ δεκτέον τὴν τύπωσιν οἱονεὶ τύπον σφραγιστῆρος, ἐπεὶ ἀνένδεκτόν ἐστι πολλοὺς τύπους κατὰ τὸ αὐτὸ περὶ τὸ αὐτὸ γίνεσθαι.

56Fr. 56 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 227. Geriye Stoacıların görüşü kaldığına göre, sırası gelmişken onu da ele alalım. Bu adamlar hakikatin ölçütünün kavrayıcı tasavvur olduğunu söylerler. Bunun ne olduğunu, önce onlara göre tasavvurun ne olduğunu ve türleri arasında ne gibi farklar bulunduğunu öğrendikten sonra anlayacağız. Onlara göre tasavvur, psykhēde bir iz basılmasıdır. Ama bu konuda hemen ayrılığa düştüler. Kleanthes iz basılmasını, yüzüklerin balmumunda bıraktığı iz gibi girinti ve çıkıntıyla olan bir şey olarak anladı. Khrysippos ise bunu saçma buldu. Çünkü, der, birincisi, düşünce aynı anda bir üçgen ile bir dörtgeni tasavvur ettiğinde aynı cismin aynı zamanda üzerinde farklı şekiller taşıması, aynı anda hem üçgen hem dörtgen, hatta yuvarlak olması gerekecektir; bu da saçmadır. İkincisi, içimizde aynı anda birçok tasavvur bulunduğundan psykhē de pek çok şekil almış olacaktır; bu ise öncekinden de kötüdür. Bu yüzden Khrysippos, Zenon'un "iz basılması" sözünü "başkalaşma" anlamında kullandığını düşündü; böylece tarif şöyle olacaktı: "Tasavvur, psykhēnin başkalaşmasıdır." Bu durumda, çevremizde birçok tasavvur oluşurken aynı cismin aynı anda sayısız başkalaşmayı kabul etmesi artık saçma olmaz. Hava, birçok kişi aynı anda konuştuğunda bir anda sayısız ve farklı darbe alıp hemen birçok başkalaşmaya uğruyorsa, yönetici kısım da çeşit çeşit tasavvur ederken buna benzer bir şey yaşar. Aynı eser, VII 372: Tasavvur psykhēde bir iz basılmasıysa, bu ya Kleanthes ve çevresinin düşündüğü gibi girinti ve çıkıntıyla olan bir izdir ya da Khrysippos ve çevresinin kanaatince yalın bir başkalaşmayla olur. Girinti ve çıkıntıyla oluyorsa, Khrysippos ve çevresinin söylediği saçmalıklar ortaya çıkar. Çünkü psykhē tasavvur ederken balmumu gibi iz alıyorsa, en son hareket her zaman önceki tasavvuru örtecektir; tıpkı ikinci mührün izinin öncekini silmesi gibi. Ama öyleyse, tasavvurların bir hazinesi olan bellek ortadan kalkar; her tekhnē de ortadan kalkar, çünkü tekhnē kavrayışların bir sistemi ve toplamıdır. Oysa yönetici kısmın üzerindeki izler bir başka, bir başka biçimde düşünüldükçe, orada birden çok ve farklı tasavvur bir arada var olamaz. Öyleyse asıl anlamıyla anlaşılan iz basılması tasavvur değildir. Hem görünenler görünmeyenlere açılan bir pencereyse ve görünenler arasında pneumadan çok daha kaba yapılı olan cisimlerin bile üzerlerinde hiçbir izi koruyamadığını görüyorsak, pneumanın da tasavvurdan gelen tek bir izi bile saklayamayacağı akla yatkındır.

56

Sextus Emp. adv. math. VII 227. ἀπολειπομένης δ’ ἔτι τῆς στωϊκῆς δόξης παρακειμένως καὶ περὶ ταύτης λέγωμεν. κριτήριον τοίνυν φασὶν ἀληθείας εἶναι οἱ ἄνδρες οὗτοι τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν. ταύτην δ’ εἰσόμεθα, πρότερον γνόντες τί ποτέ ἐστι κατ’ αὐτοὺς ἡ φαντασία καὶ τίνες ἐπ’ εἴδους ταύτης διαφοραί. φαντασία οὖν ἐστὶ κατ’ αὐτοὺς τύπωσις ἐν ψυχῇ. περὶ ἧς εὐθὺς καὶ διέστησαν· Κλεάνθης μὲν γὰρ ἤκουσε τὴν τύπωσιν κατὰ εἰσοχήν τε καὶ ἐξοχήν, ὥσπερ καὶ διὰ τῶν δακτυλίων γινομένην τοῦ κηροῦ τύπωσιν. Χρύσιππος δὲ ἄτοπον ἡγεῖτο τὸ τοιοῦτο. πρῶτον μὲν γάρ, φησι, τῆς διανοίας δεήσει ὑφ’ ἕν ποτε τρίγωνόν τι καὶ τετράγωνον φαντασιουμένης τὸ αὐτὸ σῶμα κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον διαφέροντα ἔχειν περὶ αὑτῷ σχήματα ἅμα τε τρίγωνον καὶ τετράγωνον γίνεσθαι ἢ καὶ περιφερές, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον· εἶτα πολλῶν ἅμα φαντασιῶν ὑφισταμένων ἐν ἡμῖν παμπληθεῖς καὶ τοὺς σχηματισμοὺς ἕξειν τὴν ψυχήν, ὃ τοῦ προτέρου χεῖρόν ἐστιν. αὐτὸς οὖν τὴν τύπωσιν εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος ὑπενόει ἀντὶ τῆς ἑτεροιώσεως, ὥστ’ εἶναι τοιοῦτον τὸν λόγον φαντασία ἐστὶν ἑτεροίωσις ψυχῆς μηκέτι ἀτόπου ὄντος ⟨τοῦ⟩ τὸ αὐτὸ σῶμα ὑφ’ ἔνα καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον, πολλῶν περὶ ἡμᾶς συνισταμένων φαντασιῶν, παμπληθεῖς ἀναδέχεσθαι ἑτεροιώσεις· ὥσπερ γὰρ ὁ ἀὴρ, ὅταν ἄμα πολλοὶ φωνῶσιν, ἀμυθήτους ὑπὸ ἓν καὶ διαφερούσας ἀναδεχόμενος πληγὰς εὐθὺς πολλὰς ἴσχει καὶ τὰς ἑτεροιώσεις, οὕτω καὶ τὸ ἡγεμονικὸν ποικίλως φαντασιούμενον ἀνάλογόν τι τούτῳ πείσεται. ibid. 372. εἰ γὰρ τύπωσίς ἐστιν ἐν ψυχῇ ἡ φαντασία, ἤτοι κατ’ ἐξοχὴν καὶ εἰσοχὴν τύπωσίς ἐστιν, ὡς οἱ περὶ τὸν Κλεάνθην νομίζουσιν, ἢ κατὰ ψιλὴν ἑτεροίωσιν γίνεται, καθάπερ οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον ἐδόξασαν. καὶ εἰ μὲν κατ’ ἐξοχὴν καὶ εἰσοχὴν ὑφίσταται ταῦτα ἀκολουθήσει τὰ ἄτοπα ἅπερ φασὶν οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον. εἰ γὰρ κηροῦ τρόπον τυποῦται ἡ ψυχὴ φανταστικῶς πάσχουσα, ἀεὶ τὸ ἔσχατον κίνημα ἐπισκοτήσει τῇ προτέρᾳ φαντασίᾳ, ὥσπερ καὶ ὁ τῆς δευτέρας σφραγῖδος τύπος ἐξαλειπτικός ἐστι τοῦ προτέρου. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἀναιρεῖται μὲν μνήμη θησαυρισμὸς οὖσα φαντασιῶν, ἀναιρεῖται δὲ πᾶσα τέχνη· σύστημα γὰρ ἦν καὶ ἄθροισμα καταλήψεων, πλείονας δὲ φαντασίας καὶ διαφόρους οὐ δυνατὸν ὑποστῆναι περὶ τὸ ἡγεμονικόν, ἄλλοτε ἄλλων νοουμένων τῶν περὶ αὐτὸ τύπων. οὐ τοίνυν ἡ κυρίως νοουμένη τύπωσίς ἐστι φαντασία. ἄλλως τε εἰ ὄψις ἐστὶ τῶν ἀδήλων τὰ φαινόμενα, θεωροῦμεν δὲ τὰ πολὺ παχυμερέστερα τοῦ πνεύματος τῶν φαινομένων σώματα μηδ’ ὁντινοῦν περὶ αὑτοῖς τύπον δυνάμενα τηρεῖν, εὔλογόν ἐστι μηδὲ τὸ πνεῦμα ἕνα μόνον τινὰ ἀπὸ φαντασίας τύπον φυλάττειν. Cf. ibid. VIII. 400. et h. op. I n. 58 (Zeno) n. 484 (Cleanthes).

57Fr. 57 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine 166. [Hisler] dışarıda görünen şeyleri içeri taşıyarak haber verir ve gösterirler; her birinin izini mühürler, ona benzer bir hâl meydana getirirler. Çünkü [nous] balmumuna benzer; hisler yoluyla gelen tasavvurları kabul eder ve bunlarla cisimleri kavrar …

57

Philo de mundi opificio § 166 Vol. I p. 58, 9 Wendl. (αἱ αἰσθήσεις) τὰ φανέντα ἐκτὸς εἴσω κομίζουσαι διαγγέλλουσι καὶ ἐπιδείκνυνται, τοὺς τύπους ἑκάστων ἐνσφραγιζόμεναι καὶ τὸ ὅμοιον ἐνεργαζόμεναι πάθος. Κηρῷ γὰρ ἐοικὼς (scil. ὁ νοῦς) δέχεται τὰς διὰ τῶν αἰσθήσεων φαντασίας, αἷς τὰ σώματα καταλαμβάνει etc.

58Fr. 58 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Psykhē Üzerine, s. 72, 5 Bruns. Tasavvurdan söz ederken "iz"i daha genel bir anlamda anlamak gerekir. Asıl anlamıyla iz, girinti ve çıkıntıyla olandır; ya da iz basanın şeklinin iz basılan şeyde belirmesidir; mühürlerde olanın böyle olduğunu görürüz. Oysa duyulur şeylerden içimizde kalan kalıntılar böyle oluşmaz; çünkü duyulur şeylerin algılanması zaten bir şekil yoluyla olmaz. Beyazın ya da genel olarak rengin şekli nedir? Kokunun şekli nedir? Ama asıl anlamda bir ad bulamadığımız için, duyulur şeylerden içimizde kalan eseri ve kalıntıyı, adı aktararak "iz" diye adlandırırız.

58

Alexander Aphrod. de anima p. 72, 5 Bruns. χρὴ δὲ τοῦ τύπου κοινότερον ἐπὶ τῆς φαντασίας ἀκούειν. Κυρίως μὲν γὰρ τύπος τὸ κατ’ εἰσοχήν τε καὶ ἐξοχήν, ἢ τὸ τοῦ τυποῦντος ἐν τῷ τυπουμένῳ σχῆμα γινόμενον, ὡς ὁρῶμεν τὰ ἐπὶ τῶν σφραγίδων ἔχοντα. οὐχ οὕτως δὲ τὰ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐγκαταλείμματα ἐν ἡμῖν γίνεται. οὐδὲ γὰρ τὴν ἀρχὴν κατὰ σχῆμά τι ἡ τῶν αἰσθητῶν ἀντίληψις. ποῖον γὰρ σχῆμα τὸ λευκὸν ἢ ὅλως τὸ χρῶμα; ἢ ποῖον σχῆμα ἡ ὀσμή; ἀλλὰ δι’ ἀπορίαν κυρίου τινὸς ὀνόματος τὸ ἴχνος καὶ ἐγκατάλειμμα τὸ ὑπομένον ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐν ἡμῖν τύπον καλοῦμεν μεταφέροντες τοὔνομα.

59Fr. 59 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Psykhē Üzerine, s. 68, 11 Bruns. Bu yüzden tasavvuru "psykhēde iz basılması" ve "yönetici kısımda iz basılması" diye de tarif ederler. (Aynı eser, s. 68, 16: Sonra, ya oluşmakta olan iz basılmasına tasavvur derler ya da oluşmuş ve artık var olan iz basılmasına. Oluşmakta olana diyorlarsa, fiil hâlindeki hissi tasavvur saymış olurlar, çünkü izin oluşması budur. Oysa tasavvurlar hislerin fiili olmadan da oluşur. Oluşmuş ve korunan izi kastediyorlarsa, belleğe tasavvur demiş olurlar.)

59

Alexander Aphrod. de anima p. 68, 11 Bruns. διὸ καὶ ὁρίζονται τὴν φαντασίαν τύπωσιν ἐν ψυχῇ καὶ τύπωσιν ἐν ἡγεμονικῷ. (cf. ibid. 16. ἔτι ἤτοι τὴν γινομένην τύπωσιν φαντασίαν λέγουσιν ἢ τὴν γεγονυῖαν ἤδη καὶ οὖσαν. ἀλλ’ εἰ μὲν τὴν γινομένην, τὴν αἴσθησιν ἂν λέγοιεν τὴν κατ’ ἐνέργειαν φαντασίαν. αὕτη γὰρ ἡ γένεσις τοῦ τύπου. ἀλλὰ γίνονται φαντασίαι καὶ χωρὶς τῆς κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἐνεργείας. εἰ δὲ τὴν γεγονυῖαν καὶ σῳζομένην, τὴν μνήμην ἂν λέγοιεν φαντασίαν.)

60Fr. 60 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 50. [Kavrayıcı] tasavvur şöyle anlaşılır: var olan bir şeyden gelen, o var olana uygun olarak basılmış, izi çıkarılmış ve mühürlenmiş, var olmayan bir şeyden gelmesi mümkün olmayan tasavvur.

60

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 50. νοεῖται δὲ [ἡ] φαντασία ἡ ἀπὸ ὑπάρχοντος κατὰ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένη καὶ ἐναποτετυπωμένη καὶ ἐναπεσφραγισμένη, οἵα οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος.

61Fr. 61 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 51. Onlara göre tasavvurların bir kısmı hisle ilgilidir, bir kısmı değildir. Hisle ilgili olanlar bir ya da birden çok duyu organı yoluyla alınanlardır; hisle ilgili olmayanlar ise düşünce yoluyla alınanlardır, cisimsiz şeylerin ve logosla kavranan öbür şeylerin tasavvurları gibi. Hisle ilgili olanların bir kısmı var olan şeylerden, [psykhēnin] boyun eğmesi ve onayıyla birlikte meydana gelir; ama tasavvurlar arasında, var olan şeylerden geliyormuş gibi meydana gelen yansımalar da vardır. Ayrıca tasavvurların bir kısmı logos sahibidir, bir kısmı logostan yoksundur: logos sahibi olanlar logos sahibi canlıların, logostan yoksun olanlar logostan yoksun canlıların tasavvurlarıdır. Logos sahibi olanlar düşüncelerdir (noēseis); logostan yoksun olanlara ise bir ad verilmemiştir. Yine bir kısmı tekhnēye dayanır, bir kısmı dayanmaz; nitekim bir resme tekhnē sahibi biri başka türlü, tekhnēden anlamayan biri başka türlü bakar.

61

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 51. τῶν δὲ φαντασιῶν κατ’ αὐτοὺς αἱ μέν εἰσιν αἰσθητικαί, αἱ δ’ οὔ· αἰσθητικαὶ μὲν αἱ δι’ αἰσθητηρίου ἢ αἰσθητηρίων λαμβανόμεναι, οὐκ αἰσθητικαὶ δὲ αἱ διὰ τῆς διανοίας, καθάπερ τῶν ἀσωμάτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν λόγῳ λαμβανομένων. τῶν δὲ αἰσθητικῶν ⟨αἱ μὲν⟩ ἀπὸ ὑπαρχόντων μετὰ εἴξεως καὶ συγκαταθέσεως γίνονται· εἰσὶ δὲ τῶν φαντασιῶν καὶ ἐμφάσεις, αἱ ὡς ἂν ἀπὸ ὑπαρχόντων γινόμεναι. ἔτι τῶν φαντασιῶν αἱ μέν εἰσι λογικαί, αἱ δὲ ἄλογοι· λογικαὶ μὲν αἱ τῶν λογικῶν ζῴων, ἄλογοι δὲ αἱ τῶν ἀλόγων. αἱ μὲν οὖν λογικαὶ νοήσεις εἰσίν, αἱ δ’ ἄλογοι οὐ τετυχήκασιν ὀνόματος· καὶ αἱ μέν εἰσι τεχνικαί, αἱ δὲ ἄτεχνοι· ἄλλως γοῦν θεωρεῖται ὑπὸ τεχνίτου εἰκὼν καὶ ἄλλως ὑπὸ ἀτέχνου.

63Fr. 63 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 162 (bu konuda Stoacıları izleyen Antiokhos'tan). Tasavvurun, canlıda meydana gelen ve hem kendini hem başka bir şeyi gösteren bir hâl olduğunu söylemek gerekir. Örneğin, der Antiokhos, bir şeye baktığımızda görme duyumuz bir biçimde etkilenir; onu artık bakmadan önceki hâliyle tutmayız. Bu değişme sayesinde iki şeyi algılarız: biri değişmenin kendisi, yani tasavvur; öbürü değişmeyi meydana getiren, yani görülen şey. Öbür hislerde de buna benzer. Işık nasıl hem kendini hem de içindeki her şeyi gösteriyorsa, canlının bilgisinin başlangıcı olan tasavvur da, ışık gibi, hem kendini göstermeli hem de kendisini meydana getiren apaçık şeyi belirtmelidir.

63

Sextus adv. math. VII 162 (ex Antiocho, Stoicorum in hac re sectatore). καὶ φαντασίαν ῥητέον εἶναι πάθος τι περὶ τὸ ζῷον ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ ἑτέρου παραστατικόν. οἷον προσβλέψαντές τινι, φησὶν ὁ Ἀντίοχος, διατιθέμεθά πως τὴν ὄψιν, καὶ οὐχ οὕτως αὐτὴν διακειμένην ἴσχομεν ὡς πρὶν τοῦ βλέψαι διακειμένην εἴχομεν. Κατὰ μέντοι τὴν τοιαύτην ἀλλοίωσιν δυοῖν ἀντιλαμβανόμεθα, ἑνὸς μὲν αὐτῆς τῆς ἀλλοιώσεως, τουτέστι τῆς φαντασίας, δευτέρου δὲ τοῦ τὴν ἀλλοίωσιν ἐμποιήσαντος, τουτέστι τοῦ ὁρατοῦ· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων παραπλήσιον. ὥσπερ οὖν τὸ φῶς ἑαυτό τε δείκνυσι καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ, οὕτω καὶ ἡ φαντασία, ἀρχηγὸς οὖσα τῆς περὶ τὸ ζῷον εἰδήσεως, φωτὸς δίκην ἑαυτήν τε ἐμφανίζειν ὀφείλει καὶ τοῦ ποιήσαντος αὐτὴν ἐναργοῦς ἐνδεικτικὴ καθεστάναι.

64Fr. 64 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 241. Tasavvur ya dıştaki şeylerden ya da içimizdeki hâllerden meydana gelir; ikincisine onlarda [Stoacılarda] daha yerinde bir adla "boş çekilme" denir.

64

Sextus adv. math. VII 241. ἡ φαντασία γίνεται ἤτοι τῶν ἐκτὸς ἢ τῶν ἐν ἡμῖν παθῶν, ὃ δὴ κυριώτερον διάκενος ἑλκυσμὸς παρ’ αὐτοῖς (scil. Stoicis) καλεῖται.

65Fr. 65 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 242 vd. Tasavvurlar arasında daha başka pek çok fark vardır, ama söyleyeceklerimiz yetecektir. Bunların bir kısmı inandırıcı, bir kısmı inandırıcı değildir; bir kısmı hem inandırıcı hem inandırıcı değildir; bir kısmı da ne inandırıcıdır ne değildir. İnandırıcı olanlar psykhēde pürüzsüz bir hareket meydana getirenlerdir; şu anda gündüz olması ve benim konuşuyor olmam gibi. İnandırıcı olmayanlar böyle değildir, bizi onaydan geri çevirir; "Gündüzse güneş yeryüzünün üstünde değildir", "Karanlıksa gündüzdür" gibi. Hem inandırıcı hem inandırıcı olmayanlar, bir şeyle ilişkilerine göre kimi zaman öyle, kimi zaman böyle olanlardır; çözülmesi güç argümanlarınki gibi. Ne inandırıcı ne de inandırıcı olmayanlar ise "Yıldızların sayısı çifttir", "Yıldızların sayısı tektir" gibi şeylerin tasavvurlarıdır. İnandırıcı ya da inandırıcı olmayan tasavvurların bir kısmı doğru, bir kısmı yanlış, bir kısmı hem doğru hem yanlıştır; bir kısmı da ne doğrudur ne yanlış. Doğru olanlar, hakkında doğru bir yüklem kurulabilenlerdir; şu anda "Gündüzdür" ya da "Işık vardır" gibi. Yanlış olanlar, hakkında yanlış bir yüklem kurulabilenlerdir; suya batmış küreğin kırık olduğu ya da revakın gittikçe daraldığı gibi. Hem doğru hem yanlış olanlar, delilik sırasında Orestes'in zihnine Elektra'dan gelen tasavvur gibidir: var olan bir şeyden geliyormuş gibi zihnine düştüğü ölçüde doğruydu, çünkü Elektra gerçekten oradaydı; bir Erinys'ten geliyormuş gibi düştüğü ölçüde yanlıştı, çünkü ortada bir Erinys yoktu. Biri uykusunda, yaşamakta olan Dion'u yanı başında duruyormuş gibi düşte görürse, bu da yanlış bir tasavvur, boş bir çekilmedir. Ne yanlış ne doğru olanlar ise cinse ait tasavvurlardır: türleri şöyle ya da böyle olan şeylerin cinsleri ne şöyledir ne böyle. Örneğin insanların bir kısmı Yunanlı, bir kısmı barbardır; ama cins olarak insan ne Yunanlıdır, yoksa türündeki bütün insanlar Yunanlı olurdu; ne de aynı sebeple barbardır. Doğru tasavvurların bir kısmı kavrayıcıdır, bir kısmı değildir. Kavrayıcı olmayanlar, bir hastalık hâli yüzünden bazılarının zihnine düşenlerdir: sayısız frenitli ve kara safralı, doğru ama kavrayıcı olmayan bir tasavvur edinir; bu tasavvur dışarıdan ve rastlantıyla öyle denk gelmiştir. Bu yüzden çoğu zaman onun hakkında kesin bir şey söylemez, ona onay da vermezler. Kavrayıcı tasavvur ise var olan bir şeyden gelen, o var olanın kendisine uygun olarak izi çıkarılmış ve mühürlenmiş, var olmayan bir şeyden gelmesi mümkün olmayan tasavvurdur. Bu tasavvurun altta yatan şeyleri en üst derecede yakaladığını ve onlara ait bütün özellikleri ustalıkla kendinde yansıttığını kabul ettiklerinden, bu niteliklerin her birinin onda araz olarak bulunduğunu söylerler. Bunlardan birincisi var olan bir şeyden gelmesidir. … İkincisi hem var olan bir şeyden gelmesi hem de o var olanın kendisine uygun olmasıdır; çünkü bazı tasavvurlar var olan bir şeyden gelir, ama o var olanın kendisini yansıtmaz; az önce deli Orestes örneğinde gösterdiğimiz gibi. … Ayrıca, tasavvur ettiren şeylerin bütün özelliklerini ustalıkla yansıtabilmesi için izi çıkarılmış ve mühürlenmiş olmalıdır. [Yüzüklerin balmumuna bıraktığı izlerde olduğu gibi,] altta yatan şeyleri kavrayanlar da onların bütün özelliklerine yönelmelidir. "Var olmayan bir şeyden gelmesi mümkün olmayan" kaydını da şunun için eklediler: Stoa'dan gelenler her bakımdan ayırt edilemeyen iki şeyin bulunmasını imkânsız sayarlar, Akademia'dan gelenler ise öyle saymaz. Stoacılara göre kavrayıcı tasavvura sahip olan, şeylerdeki farka ustalıkla dokunur; çünkü böyle bir tasavvur, öbür tasavvurlardan ayrılan kendine has bir özellik taşır, tıpkı boynuzlu yılanların öbür yılanlardan ayrılması gibi. Akademia'dan gelenler ise tersine, kavrayıcı tasavvurdan hiç ayırt edilemeyen bir yanlışın bulunabileceğini söylerler.

65

Sextus adv. math. VII 242. τῶν δὲ φαντασιῶν πολλαὶ μὲν καὶ ἄλλαι εἰσὶ διαφοραί, ἀπαρκέσουσι δὲ αἱ λεχθησόμεναι. τούτων γὰρ αἱ μέν εἰσι πιθαναί, αἱ δὲ ἀπίθανοι, αἱ δὲ πιθαναὶ ἅμα καὶ ἀπίθανοι, αἱ δὲ οὕτε πιθαναὶ οὕτε ἀπίθανοι. πιθαναὶ μὲν οὖν εἰσιν αἱ λεῖον κίνημα περὶ ψυχὴν ἐργαζόμεναι, ὥσπερ νῦν τὸ ἡμέραν εἶναι καὶ τὸ ἐμὲ διαλέγεσθαι (Sextum audi) - ἀπίθανοι δὲ αἱ μὴ τοιαῦται ἀλλ’ ἀποστρέφουσαι ἡμᾶς τῆς συγκαταθέσεως οἷον εἰ ἡμέρα ἐστίν, οὐκ ἔστιν ἥλιος ὑπὲρ γῆς εἰ σκότος ἐστίν, ἡμέρα ἐστίν. - πιθαναὶ δὲ καὶ ἀπίθανοι καθεστᾶσιν αἱ κατὰ τὴν πρός τι σχέσιν ὁτὲ μὲν τοῖαι γινόμεναι ὁτὲ δὲ τοῖαι, οἷον αἱ τῶν ἀπόρων λόγων, οὔτε δὲ πιθαναὶ οὔτε ἀπίθανοι καθάπερ αἱ τῶν τοιούτων πραγμάτων ἄρτιοί εἰσιν οἱ ἀστέρες περισσοί εἰσιν οἱ ἀστέρες. - Τῶν δὲ πιθανῶν ἢ ἀπιθάνων φαντασιῶν αἱ μέν εἰσιν ἀληθεῖς, αἱ δὲ ψευδεῖς, αἱ δὲ ἀληθεῖς καὶ ψευδεῖς, αἱ δὲ οὔτε ἀληθεῖς οὔτε ψευδεῖς. ἀληθεῖς μὲν οὖν εἰσιν ὧν ἔστιν ἀληθῆ κατηγορίαν ποιήσασθαι, ὡς τοῦ ἡμέρα ἐστίν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἢ τοῦ φῶς ἐστι, ψευδεῖς δὲ ὧν ἔστι ψευδῆ κατηγορίαν ποιήσασθαι, ὡς τοῦ κεκλάσθαι τὴν κατὰ βυθοῦ κώπην ἢ μύουρον εἶναι τὴν στοάν, ἀληθεῖς δὲ καὶ ψευδεῖς ὁποία προσέπιπτεν Ὀρέστῃ κατὰ μανίαν ἀπὸ τῆς Ἠλέκτρας (καθὸ μὲν γὰρ ὡς ἀπὸ ὑπάρχοντός τινος προσέπιπτεν, ἦν ἀληθής, ὑπῆρχε γὰρ Ἠλέκτρα· καθὸ δ’ ὡς ἀπὸ Ἐρινύος, ψευδής· οὐκ ἦν γὰρ Ἐρινύς), καὶ πάλιν εἴτις ἀπὸ Δίωνος ζῶντος κατὰ τοὺς ὕπνους ὡς ἀπὸ παρεστῶτος ὀνειροπολεῖται ψευδῆ καὶ διάκενον ἑλκυσμόν. οὔτε δὲ ψευδεῖς οὔτε ἀληθεῖς εἰσιν αἱ γενικαί· ὧν γὰρ τὰ εἴδη τοῖα ἢ τοῖα, τούτων τὰ γένη οὔτε τοῖα οὔτε τοῖα, οἷον τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσιν Ἕλληνες οἱ δὲ βάρβαροι, ἀλλ’ ὁ γενικὸς ἄνθρωπος οὕτε Ἕλλην ἐστίν, ἐπεὶ πάντες ἂν οἱ ἐπ’ εἴδους ἦσαν Ἕλληνες, οὔτε βάρβαρος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. - τῶν δὲ ἀληθῶν αἱ μέν εἰσι καταληπτικαί, αἱ δὲ οὔ, οὐ καταληπτικαὶ μὲν αἱ προσπίπτουσαί τισι κατὰ πάθος· μυρίοι γὰρ φρενιτίζοντες καὶ μελαγχολῶντες ἀληθῆ μὲν ἕλκουσι φαντασίαν, οὐ καταληπτικὴν δέ, ἀλλ’ ἔξωθεν καὶ ἐκ τύχης οὕτω συμπεσοῦσαν, ὅθεν οὐδὲ διαβεβαιοῦνται περὶ αὐτῆς πολλάκις, οὐδὲ συγκατατίθενται αὐτῇ. καταληπτικὴ δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ ὑπάρχοντος καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένη καὶ ἐναπεσφραγισμένη, ὁποία οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος. ἄκρως γὰρ ποιούμενοι ἀντιληπτικὴν εἶναι τῶν ὑποκειμένων τήνδε τὴν φαντασίαν καὶ πάντα τεχνικῶς τὰ περὶ αὐτοῖς ἰδιώματα ἀναμεμαγμένην, ἕκαστον τούτων φασὶν ἔχειν συμβεβηκός. ὧν πρῶτον μὲν τὸ ἀπὸ ὑπάρχοντος γίνεσθαι - δεύτερον δὲ τὸ καὶ ἀπὸ ὑπάρχοντος εἶναι καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον· ἔνιαι γὰρ πάλιν ἀπὸ ὑπάρχοντος μέν εἰσιν, οὐκ αὐτὸ δὲ τὸ ὑπάρ χον ἰνδάλλονται, ὡς ἐπὶ τοῦ μεμηνότος Ὀρέστου μικρῷ πρότερον ἐδείκνυμεν. - οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐναπομεμαγμένην καὶ ἐναπεσφραγισμένην τυγχάνειν, ἵνα πάντα τεχνικῶς τὰ ἰδιώματα τῶν φανταστῶν ἀναμάττηται. (Ut anuli cerae impressi) οὕτω καὶ οἱ κατάληψιν ποιούμενοι τῶν ὑποκειμένων πᾶσιν ὀφείλουσι τοῖς ἰδιώμασιν αὐτῶν ἐπιβάλλειν. τὸ δὲ οἵα οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος προσέθεσαν, ἐπεὶ οὐχ ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἀδύνατον ὑπειλήφασι κατὰ πάντα ἀπαράλλακτόν τινα εὑρεθήσεσθαι, οὕτω καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας. ἐκεῖνοι μὲν γάρ φασιν ὅτι ὁ ἔχων τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν τεχνικῶς προσβάλλει τῇ ὑπούσῃ τῶν πραγμάτων διαφορᾷ, ἐπείπερ καὶ εἶχέ τι τοιοῦτον ἰδίωμα ἡ τοιαύτη φαντασία παρὰ τὰς ἄλλας φαντασίας καθάπερ οἱ κεράσται παρὰ τοὺς ἄλλους ὄφεις· οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας τοὐναντίον φασὶ δύνασθαι τῇ καταληπτικῇ φαντασίᾳ ἀπαράλλακτον εὑρεθήσεσθαι ψεῦδος. (haec omnia antiquioribus Stoicis tribuit Sextus ibid. 255). Cf. Sextus VIII 67 sq.

67Fr. 67 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 405 (Karneades). Eğer bazı tasavvurlar, bizi onaya ve onlara uygun eylemi yapmaya sevk ettikleri ölçüde kavrayıcıysa … [Arnim'e göre bağlam bunun Stoacıların görüşüne dayanarak söylendiğini gösterir.]

67

Sextus adv. math. VII 405 (Carneades). εἰ οὖν καταληπτικαί τινές εἰσι φαντασίαι παρόσον ἐπάγονται ἡμᾶς εἰς συγκατάθεσιν καὶ εἰς τὸ τὴν ἀκόλουθον αὐταῖς πρᾶξιν συνάπτειν etc. Ex Stoicorum sententia hoc dictum esse conexus probat.

68Fr. 68 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 424 (Karneades). Onlara [Stoacılara] göre bir tasavvurun hisle ilgili, örneğin görmeye ait olması için beş şeyin bir araya gelmesi gerekir: duyu organı, duyulur şey, yer, tarz ve düşünce. Öbürleri mevcutken yalnız biri eksik olsa, örneğin düşünce tabiata aykırı bir durumda bulunsa, derler, algı gerçekleşmez.

68

Sextus adv. math. VII 424 (Carneades). ἵνα γε μὴν αἰσθητικὴ γένηται φαντασία κατ’ αὐτούς (scil. Stoicos), οἷον ὁρατικὴ, δεῖ πέντε συνδραμεῖν, τό τε αἰσθητήριον καὶ τὸ αἰσθητὸν καὶ τὸν τόπον καὶ τὸ πῶς καὶ τὴν διάνοιαν, ὡς ἐὰν τῶν ἄλλων παρόντων ἓν μόνον ἀπῇ, καθάπερ διάνοια παρὰ φύσιν ἔχουσα, οὐ σωθήσεται, φασίν, ἡ ἀντίληψις.

69Fr. 69 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 426. Kavrayıcı tasavvurun ne olduğunu sorduğumuzda onu tarif ederek "var olan bir şeyden gelen …" vb. derler. Sonra (tarifle öğretilen her şey bilinen şeylerden öğretildiğine göre) "var olan" şeyin ne olduğunu da sorduğumuzda, dönüp "Var olan, kavrayıcı tasavvur meydana getiren şeydir" derler.

69

Sextus adv. math. VII 426. ζητούντων ἡμῶν τίς ἐστιν ἡ καταληπτικὴ φαντασία, ὁριζόμενοί φασιν ἡ ἀπὸ ὑπάρχοντος etc. etc. εἶτα πάλιν (ἐπεὶ πᾶν τὸ ὁρικῶς διδασκόμενον ἐκ γινωσκομένων διδάσκεται) προσανακρινόντων ἡμῶν τί ποτ’ ἔστι καὶ τὸ ὑπάρχον, ἀναστρέψαντές φασιν ὅτι ὑπάρχον ἐστὶν ὃ κινεῖ καταληπτικὴν φαντασίαν.

70Fr. 70 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Psykhē Üzerine, s. 71, 10 Bruns. Tasavvurlardan doğru ve güçlü olanlara "kavrayıcı" da demeyi âdet edinmişizdir, çünkü kavrayış bu tür tasavvurlara verilen onaydır. Hem yanlış tasavvura hem de doğru tasavvurlardan bulanık olanlara ise "kavrayıcı olmayan tasavvur" deriz.

70

Alexander de anima p. 71, 10. Bruns. τὰς δὴ ἀληθεῖς τῶν φαντασιῶν καὶ σφοδρὰς εἰώθαμεν λέγειν καὶ καταληπτικάς, τῷ κατάληψιν εἶναι τὴν ταῖς τοιαύταις φαντασίαις συγκατάθεσιν, ἀκατάληπτον δὲ φαντασίαν καλοῦμεν τήν τε ψευδῆ καὶ τῶν ἀληθῶν τὰς ἀμυδράς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…