İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Fizik, 2. kısım

420Fr. 420 Kaynak: Galenos, Tıp Sanatının Yapısı Üzerine 7. Önümüzdeki iş tam da şunu bulmaktır: Tabiata göre ilk ve en basit parçalar nasıldır? Söz hepsi üzerine değil tek bir şey üzerine olsun; eti inceleyelim. Önce, onu meydana getiren unsur (çünkü onun içindeki ilk ve en basit parçaya böyle demenin bir sakıncası yok) görünüş bakımından tek bir şey mi; sonra, eğer öyle görünmüyorsa, çok mu, o zaman da kaç tane, hangileri ve birleşme tarzları nasıl? Et kesilince ve şiddetle ısıtılınca acı duyduğuna göre, unsurun, Epikuros'un atomu varsaydığı gibi, tür bakımından tek olması imkânsızdır. Böyle bir unsurun tür bakımından tek olmadığı şuradan bellidir: Atomların hiçbiri kendi başına tabiatça ne sıcaktır ne soğuk; aralarında beyaz ya da siyah olan da yoktur. … Babalarının istediği gibi, atomun kendisinde genel olarak hiçbir nitelik yoktur. Çünkü bu tür niteliklerin hepsi cisimlerin baştan sona içine geçmiş görünür; şekil niteliği ise hepsinde vardır, direnç ve ağırlık da. Ama bunlara nitelik mi yoksa başka bir şey mi demek gerekir, önümüzdeki konu açısından fark etmez. Çünkü söylenenler hepsinde vardır ve atomlar, homoiomereia'yı (benzer parçalar) varsayanlardaki homoiomereia'lar ya da dört unsuru varsayanlardaki dört unsur gibi birbirinden tür bakımından ayrılmaz. Hippokrates "Ben derim ki, insan tek bir şey olsaydı hiç acı duymazdı" derken çok doğru söyler. Çünkü tek olan başka bir şeye dönüşemez, dönüşebileceği bir şey yoktur; dönüşmeyen başkalaşmaz ve etkilenmez; etkilenmeyen de acı duymaz. Böylece sözü edilen öncüllerden "tek olan etkilenmez" sonucu çıkar. Bunun üzerine bir başka argüman da şöyle sorulacaktır: Unsur tür bakımından tek olsaydı, bütün varlıklar içinde hiçbir şey hiçbir zaman acı duymazdı; ama acı duyar; demek ki unsur tek değildir. Konuyu et üzerinden tartışmayı varsaydığımıza göre, onun üzerinde inceleyelim: Etin unsuru tür bakımından tek olsaydı, et hiçbir zaman acı duymazdı; ama acı duyar; demek ki etin unsuru tür bakımından tek değildir. Aynı argüman bir başka biçimde de sorulacaktır: Etin unsuru etkilenmezse acı duymaz; ama acı duyar; demek ki etkilenmez değildir. Biri unsurların birden çok olduğunu, ama başkalaşmadığını söylese, onlar üzerine de aynı argüman aynı biçimde sorulacaktır: Etin unsurları etkilenmezse et acı duymaz; ama acı duyar; demek ki etin unsurları etkilenmez değildir. Böylece ilk argüman atomlar, eklemsizler ve en küçükler varsayımını yıkar; ikincisine göre de homoiomereia'lar görüşü ve Empedokles'in görüşü ortadan kalkar. Çünkü o da cisimlerin birbirine dönüşmeyen dört unsurdan oluştuğunu kabul eder. Şimdi, umduğundan daha çabuk aradığının en büyük kısmını bulan argümana dikkat et: Etin unsurlarının etkilenmez olmaması gerektiğini ispat etti. Öyleyse acıların, bütün varlıkların tabiatının unsurları diye varsaydıkları o etkilenmez cisimlerin birleşmesinden doğduğunu söyleyenler artık önümüzdeki argüman karşısında tutunamayacaklar. Çünkü acı duyan etkilenmez bir şeyi ne düşünce kabul eder ne de hissedilir şeylerden herhangi biri buna tanıklık eder, hele hiç etmez. Parmaklarını birbirine geçirip sonra yeniden ayırsan, ne birleşme ne ayrılma acı verir. Çünkü acı duymak etkilenmeyle birliktedir; dokunan ise hiç etkilenmez, zira etkilenme şu ikisindedir: baştan sona başkalaşmada ve sürekliliğin bozulmasında. Açıkça etkilenebilen cisimlerde bile ne birleşme ne ayrılma acı veriyorsa, etkilenmeyenlerde hiç vermez. … Demek ki acı duyacak olanın etkilenebilir ve hissedebilir olması gerekir. Ama hissedebilir olanın ilk hissedebilir şeylerden oluşması zorunlu değildir; yalnız etkilenebilir olması yeter. Çünkü dönüşüp başkalaşarak bir gün hissedebilir hâle gelebilir. Unsurlardan doğan başkalaşmaların ve karışımların sayısı sonsuz olabileceğine göre, cüzî cisimlerin özellikleri de sonsuz sayıda olacaktır; bunlara göre birçok şeyin hissetmez olmasında, hissedenlerden de kiminin daha çok, kiminin daha az hissetmesinde hiçbir tuhaflık yoktur.

420

Galenus de constitutione artis medicae 7. Vol. I p. 245 K. Ἔστι μὲν δὴ τὸ προκείμενον - αὐτὸ τοῦτο ἐξευρεῖν, ὁποῖα τὰ πρὸς τὴν φύσιν ἐστὶ [τὰ] πρῶτά τε καὶ ἁπλούστατα μόρια. μὴ τοίνυν ἐπὶ πάντων, ἀλλ’ ἐφ’ ἑνὸς - ὁ λόγος ἡμῖν γιγνέσθω, τῆς σαρκὸς ἐπισκεπτομένης, πρῶτον μὲν εἰ ἕν τι τὴν ἰδέαν ἐστὶ τὸ γεννῆσαν αὐτὴν στοιχεῖον (οὐδὲν γὰρ χεῖρον οὕτως ὀνομάσαι τὸ πρῶτόν τε καὶ ἁπλούστατον ἐν αὐτῇ μόριον)· εἶθ’ ἑξῆς, εἴπερ μὴ φαίνοιτο τοιοῦτον, εἰ πολλά, κἄπειτα πόσα γε καὶ τίνα καὶ ὅστις ὁ τρόπος αὐτοῖς ἐστι τῆς συνθέσεως. ἐπεὶ τοίνυν ἡ σὰρξ ὀδυνᾶται τεμνομένη τε καὶ θερμαινομένη σφοδρῶς, ἀδύνατον ἓν εἶναι τῷ εἴδει τὸ στοιχεῖον, οἷον Ἐπίκουρος ὑπέθετο τὴν ἄτομον. ὅτι γὰρ [οὐχ] ἓν τῷ εἴδει τὸ στοιχεῖόν ἐστι ⟨τὸ⟩ τοιοῦτον, ἐνθένδε δῆλον. οὐδεμία τῶν ἀτόμων αὐτὴ καθ’ αὑτὴν οὔτε θερμὴ τὴν φύσιν ἐστὶν οὔτε ψυχρά, οὐ μὴν οὐδὲ λευκή τίς ἐστιν ἐξ αὐτῶν ἢ μέλαινα. —  — ὅλως γὰρ οὐδεμία ποιότης ἐστὶν αὐτῇ τῇ ἀτόμῳ, ὡς οἱ πατέρες αὐτῶν βούλονται. τῶν γὰρ δὴ τοιούτων ποιοτήτων πᾶσαι δι’ ὅλων φαίνονται διεληλυθέναι τῶν σωμάτων, ὡς ἥ γε κατὰ τὸ σχῆμα ποιότης ὑπάρχει πάσαις αὐταῖς, ὑπάρχει δὲ καὶ ἀντιτυπία καὶ βάρος. ἀλλ’ εἴτε ποιότητα χρὴ καλεῖν, εἴτε ἄλλο τι τὰ τοιαῦτα, πρός γε τὸ προκείμενον οὐδὲν διαφέρει. πάσαις γὰρ αὐταῖς ὑπάρχει τὰ εἰρημένα, καὶ οὐ διαφέρουσιν ἀλλήλων εἴδει, καθάπερ αἱ ὁμοιομέρειαι τοῖς ἐκείνας ὑποτιθεμένοις, ἢ τὰ τέτταρα στοιχεῖα τοῖς ὑποτιθεμένοις ταῦτα. φησὶν οὖν Ἱπποκράτης· ἐγὼ δέ φημι, εἰ ἓν ἦν ἄνθρωπος, οὐδέποτ’ ἂν ἤλγεεν ὀρθότατα λέγων. τὸ γὰρ ἓν ἀμετάβλητον εἰς ἕτερον, οὐκ ἔχον γε εἰς ὃ μεταβάλοι. τὸ δὲ ἀμετάβλητον ἀναλλοίωτον καὶ ἀπαθές, τὸ δὲ ἀπαθὲς ἀνώδυνον. γίγνεται τοίνυν ἐκ τῶν εἰρημένων προτάσεων συμπέρασμα, τὸ ἓν ἀπαθὲς ὑπάρχειν. ἐφ’ ᾧ πάλιν ἕτερος ἐρωτηθήσεται λόγος τοιόσδε· εἰ ἓν ἦν τῷ εἶδει τὸ στοιχεῖον, οὐδὲν ἐν τοῖς πᾶσιν οὐδέποτε ὀδυνήσεται· ἀλλὰ μὴν ὀδυνᾶται. οὐκ ἄρα ἕν ἐστι τὸ στοιχεῖον. ἐπεὶ δ’ ὑπέκειτο περὶ σαρκὸς ποιεῖσθαι τὸν λόγον, ἐπ’ ἐκείνης ἐξεταζέσθω. εἰ ἓν ἦν τῷ εἴδει τὸ τῆς σαρκὸς στοιχεῖον, οὐδέποτε ἡ σὰρξ ὀδυνήσεται· ἀλλὰ μὴν ὀδυνᾶται· οὐκ ἄρα ἕν ἐστι τῷ εἴδει τὸ τῆς σαρκὸς στοιχεῖον. ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ καθ’ ἕτερον ἐρωτηθήσεται τρόπον· εἰ ἀπαθές ἐστι τὸ τῆς σαρκὸς στοιχεῖον, οὐκ ὀδυνηθήσεται· ἀλλὰ μὴν ὀδυνᾶται· οὐκ ἄρα ἐστὶν ἀπαθές. εἰ δὲ καὶ πλείω λέγοι τις εἶναι τὰ στοιχεῖα, μὴ μέντοι γε ἀλλοιούμενα, καὶ ἐπ’ ἐκείνων ὁ αὐτὸς λόγος ἐρωτηθήσεται κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον. εἰ ἀπαθῆ τῆς σαρκός ἐστι τὰ στοιχεῖα, οὐκ ἀλγήσει· ἀλλὰ μὴν ἀλγεῖ· οὐκ ἄρα ἐστὶν ἀπαθῆ τὰ τῆς σαρκὸς στοιχεῖα. ὁ μὲν οὖν πρότερος λόγος ἀνατρέπει τήν τε τῶν ἀτόμων καὶ τὴν τῶν ἀνάρμων καὶ τὴν τῶν ἐλαχίστων ὑπόθεσιν, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον ἥ τε τῶν ὁμοιομερῶν ἀναιρεῖται δόξα καὶ ἡ Ἐμπεδοκλέους. καὶ γὰρ οὗτος ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων βούλεται συνίστασθαι τὰ σώματα, μὴ μεταβαλλόντων εἰς ἄλληλα. προσέχε νῦν ἤδη τῷ λόγῳ, ὃς θᾶττον ἐλπίδος ἐξεῦρε τὸ μέγιστον μέρος ὧν ἐζήτεις. οὐκ ἀπαθῆ γὰρ ἀπέδειξεν εἶναι δεῖν τὰ στοιχεῖα τῆς σαρκός. οὔκουν ἔτι καθέξουσι τὸ προκείμενον κατὰ τὸν λόγον, ἐν τῇ συνθέσει τῶν ἀπαθῶν ἐκείνων σωμάτων, ἃ δὴ στοιχεῖα τῆς τῶν ὄντων ἁπάντων φύσεως ὑποτίθενται, τὰς ὀδύνας γεννᾶσθαι φάσκοντες. ἀπαθὲς γὰρ ὀδυνώμενον οὔθ’ ἡ διάνοια παραδέχεται, καὶ πολὺ δὴ μᾶλλον οὐδὲν τῶν αἰσθητῶν μαρτυρεῖ. τοὺς γοῦν δακτύλους εἰ συμπλέξαις ἀλλήλοις, εἶτ’ αὖθις ἀποχωρίζοις, οὔθ’ ἡ σύνοδος οὔθ’ ὁ διαχωρισμὸς ὀδύνην ἐργάσεται. τὸ μὲν γὰρ ὀδυνᾶσθαι σὺν τῷ πάσχειν ἐστίν· πάσχει δὲ οὐδὲν τὸ ψαῦον, ἐπειδήπερ ἐν δυοῖν τούτοιν ἐστὶ τὸ πάσχειν, ἀλλοιώσει τε τῇ δι’ ὅλων καὶ λύσει τῆς συνεχείας. ὁπότ’ οὖν οὐδ’ ἐν τοῖς παθητικοῖς ἐναργῶς σώμασιν οὔθ’ ἡ σύνοδος οὔθ’ ἡ ἄφοδος ὀδύνην ἐργάζεται, σχολῇ γε ἂν ἐν τοῖς ἀπαθέσιν ἐργάσαιτο. —  — χρὴ τοίνυν τὸ μέλλον ὀδυνήσεσθαι παθητὸν εἶναι καὶ αἰσθητόν. οὐ μὴν ἐξ αἰσθητικῶν γε τῶν πρώτων ἀναγκαῖον εἶναι τὸ αἰσθητικόν, ἀλλ’ ἀρκεῖ τὸ παθητικὸν μόνον. αἰσθητικὸν γὰρ δύναται γενέσθαι ποτέ, μεταβάλλον τε καὶ ἀλλοιούμενον. ἐπεὶ δ’ ἀπείρους ἐγχωρεῖ τὸ πλῆθος γενέσθαι τὰς ἐκ τῶν στοιχείων ἀλλοιώσεις τε καὶ κράσεις, ἄπειροι τῶν κατὰ μέρος σωμάτων αἱ ἰδιότητες συστήσονται, καθ’ ἃς οὐδὲν ἄτοπον ἀναίσθητα γενέσθαι πολλά, καὶ τῶν αἰσθανομένων τὸ μὲν μᾶλλον αἰσθάνεσθαι, τὸ δ’ ἧττον.

424Fr. 424 Kaynak: Galenos, Nabız Türleri Üzerine III 6. Hava hakkında akıl yoluyla bir şey incelemiş olan hekimler ve filozoflar onun tamamen boş olduğunu düşünmezler. Bazıları — biz de onların görüşündeyiz — havanın her yönden kendisiyle sürekli, hiçbir yerinde boşluk karışmamış tek bir cisim olduğunu düşünür; bazıları ise boşlukta birçok küçük, ilk cismin bulunduğunu, bunların birbirine yaklaşıp çarptığını ve geri sekdiğini, ama birbirine dolanıp birleşmediğini. Aynı eser s. 673: Dünyada böyle bir şey (boşluk) yoktur, ağırlıkça bile yoktur. Dünyada hiçbir boşluk bulunmadığına göre, ağırlıkça boş olan bir şey nasıl olabilir? s. 674: (Pneumacı hekimler diyor ki:) Dünyada böyle bir boş yerin bulunmadığını, bütün varlığın kendisiyle birlik içinde olduğunu düşünürler.

424

Galenus de differentia pulsuum III 6. Vol. VIII p. 672 K. οὐ μὴν οἱ τῷ λόγῳ διασκεψάμενοί τι περὶ τοῦ ἀέρος ἰατροί τε καὶ φιλόσοφοι κενὸν εἶναι παντάπασιν ὑπολαμβάνουσιν αὐτόν, ἀλλ’ οἱ μέν τινες, ὧν τῆς δόξης καὶ ἡμεῖς μετέχομεν, ἓν ὑπάρχειν σῶμα συνεχὲς ἑαυτῷ πάντῃ, μηδαμόθι κενοῦ παραπλοκὴν ἔχον, οἱ δέ τινες ἐν κενῷ πολλὰ σώματα, τὰ σμικρά, τὰ πρῶτα, προσφερόμενα προσκρούοντά τε καὶ ἀποπαλλόμενα, μὴ μέντοι περιπλεκόμενά τε καὶ συγκρινόμενα. ibid. 673. οὐδὲν γάρ ἐστιν ἐν κόσμῳ τοιοῦτον (scil. κενόν), ἀλλ’ οὐδὲ κατ’ ἐπικράτειαν. οὐδενὸς γὰρ ὑπάρχοντος ὅλως ἐν κόσμῳ κενοῦ, πῶς ἂν εἴη τι κατ’ ἐπικράτειαν κενόν; ibid 674. (pneumatici aiunt:) οὐ γὰρ εἶναι τοιαύτην (scil. κενὴν χώραν) οὐδεμίαν ἐν κόσμῳ νομίζουσιν, ἀλλ’ ἡνῶσθαι τὴν ὅλην οὐσίαν ἑαυτῇ.

425Fr. 425 Kaynak: Aetios, Görüşler IV 19, 4. Stoacılar havanın kırıntılardan oluşmadığını, baştan sona sürekli olduğunu ve hiçbir boşluk taşımadığını söyler. Bir solukla vurulunca, çevresindeki havayı doldurana kadar dik halkalar hâlinde sonsuza doğru dalgalanır; tıpkı taşla vurulan bir havuz gibi. Ama havuz halkalar hâlinde, hava ise küreler hâlinde hareket eder.

425

Aëtius Plac. IV 19, 4. Οἱ δὲ Στωϊκοί φασι τὸν ἀέρα μὴ συγκεῖσθαι ἐκ θραυσμάτων, ἀλλὰ συνεχῆ δι’ ὅλου, μηδὲν κενὸν ἔχοντα· ἐπειδὰν δὲ πληγῇ πνεύματι, κυματοῦται κατὰ κύκλους ὀρθοὺς εἰς ἄπειρον, ἕως πληρώσῃ τὸν περικείμενον ἀέρα, ὡς ἐπὶ τῆς κολυμβήθρας τῆς πληγείσης λίθῳ. καὶ αὕτη μὲν κυκλικῶς κινεῖται, ὁ δ’ ἀὴρ σφαιρικῶς.

426Fr. 426 Kaynak: Galenos, Basit İlaçlar Üzerine I 24. Havanın ince parçalı olduğunu söylemeyen kimse yoktur; elbette kolayca ince parçalara ayrıldığı ve en sık cisimlerin içinden bile rahatça geçtiği için. Yoksa ona ince parçalı adını başka bir sebepten veriyorlarsa, bize açıkça öğretsinler. Çünkü öbür okulun önderlerinin diyebileceği gibi, havanın ince kütlelerden oluştuğunu biz söylemeyeceğiz. Hava süreklidir, bütün olarak tektir, kendi içinde hiçbir yerde boşluk barındırmaz. Böyle bir cisim tabiatında ince parçalılık yalnız küçük parçalara hızla bölünebilmeyle düşünülür. Ama hava bu yüzden ince parçalıysa, her ateş ince parçalı olmaz. Çünkü tunç, demir, taş, odun ve kor hâline gelen her şey de ateştir, ama şimdi öncekinden daha ince parçalı değildir. Ateşin başka bir türü olan alevler ise gerçekten ince parçalıdır …

426

Galenus de simplic. medicam. I 24. Vol. XI p. 423. τὸν ἀέρα τοίνυν οὐκ ἔστιν ὅστις οὐκ εἶπε λεπτομερῆ, τῷ καταθραύεσθαι δηλονότι ῥᾳδίως εἰς λεπτὰ μόρια καὶ διὰ πυκνοτάτων σωμάτων ἑτοίμως διέρχεσθαι. Ἢ εἴπερ ἐξ ἄλλου τινὸς ἐπιφέρουσιν αὐτῷ τὸ λεπτομερὲς ὄνομα, διδασκόντων ἡμᾶς σαφῶς. οὐ γὰρ δὴ ἐξ ὄγκων γε λεπτῶν, ὡς οἱ τῆς ἑτέρας αἱρέσεως εἴποιεν ἂν ἡγεμόνες, ἐροῦμεν καὶ ἡμεῖς συγκεῖσθαι τὸν ἀέρα. συνεχὴς γάρ ἐστιν καὶ εἷς ὅλος, οὐδαμόθι κενὸν ἐν ἑαυτῷ περιέχων οὐδέν. ἐν δὲ τοιαύτῃ φύσει σώματος ἡ λεπτομέρεια τῷ τάχει τῆς εἰς μικρὰ διαιρέσεως ἐπινοεῖται μόνῳ. ἀλλ’ εἴπερ διὰ τοῦτο λεπτομερὴς ὁ ἀήρ, οὐχ ἅπαν πῦρ ἔσται λεπτομερές. ἔστι μὲν γὰρ δήπου καὶ χαλκὸς καὶ σίδηρος καὶ λίθος καὶ ξύλον καὶ πᾶν ὅπερ ⟨ἂν⟩ ἀνθρακωθῇ πῦρ, οὐ μὴν λεπτομερέστερον νῦν ἢ πρόσθεν. αἱ μέντοι φλόγες, ἕτερόν τι γένος πυρός, ὄντως εἰσὶ λεπτομερεῖς etc.

427Fr. 427 Kaynak: Galenos, Basit İlaçlar Üzerine IV 2. Hava ateşe dönüşünce alev, toprak da kor olur; su ise güçlü bir ısıyı kabul eder, ama doğuştan gelen yaşlığı yüzünden ne alev ne kor olur. Çünkü alev ve kor ateşin türleridir …

427

Galenus de simplic. medic. IV 2. Vol. XI p. 626 K. ἀλλ’ ἀὴρ μὲν ἐκπυρωθεὶς φλὸξ γίγνεται, γῆ δὲ ἄνθραξ, τὸ δ’ ὕδωρ δέχεται μὲν ἰσχυρὰν θερμασίαν, ἀλλ’ οὔτε φλὸξ οὔτ’ ἄνθραξ γίνεται, διὰ τὴν σύμφυτον ὑγρότητα. φλὸξ μὲν γὰρ καὶ ἄνθραξ εἴδη πυρός etc.

428Fr. 428 Kaynak: Galenos, Basit İlaçlar Üzerine I 14. Seyrek varlık derken parçaları boş yerlerle ayrılmış olanı kastediyorum; ama varlığın birlik içinde olduğunu söyleyenlerce boş yerin hangi anlamda söylendiğini bildiğimizi ve her zaman hatırladığımızı varsayıyorum: Epikuros ile Asklepiades'in düşündüğü gibi değil; bütün seyrek cisimlerdeki boş yer hava ile doludur.

428

Galenus de simplic. medicam. I 14. Vol. XI p. 405 K. λέγω δὲ ἀραιὰν (οὐσίαν), ἧς τὰ μόρια διαλαμβάνεται χώραις κεναῖς, ἐπισταμένων ἡμῶν δηλονότι καὶ μεμνημένων ἀεί, πῶς λέγεται χώρα κενὴ πρὸς τῶν ἡνῶσθαι φασκόντων τὴν οὐσίαν, ὅτι μὴ καθάπερ Ἐπικούρῳ καὶ Ἀσκληπιάδῃ δοκεῖ, ἀλλ’ ἔστιν ἀέρος πλήρης ἐν ἅπασι τοῖς ἀραιοῖς σώμασιν ἡ κενὴ χώρα.

429Fr. 429 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 43, 1053f. Havanın tabiatça karanlık olduğunu söyler ve bunu, onun ilk olarak soğuk olmasının da kanıtı sayar; çünkü havanın karanlığı ateşin parlaklığına, soğukluğu da ateşin sıcaklığına karşıttır. Bunları Fizik Sorunları'nın birinci kitabında ileri sürdükten sonra yine … Aynı yazar, İlk Soğuk Üzerine 17, 952c: Khrysippos da havanın karanlık olduğu için ilk olarak soğuk olduğunu düşünerek, suyun esirden havadan daha uzak olduğunu söyleyenleri yalnızca anmış ve onlara bir şey söylemek isteyerek "Bu şekilde toprağın da ilk olarak soğuk olduğunu söyleyebilirdik, çünkü esirden en uzak olan odur" demiş, bu sözü tamamen değersiz ve saçma bir şeymiş gibi bir kenara atmıştır. Bana öyle geliyor ki, Khrysippos'un hava için en çok dayandığı şeyden yola çıkarak toprağın da makul ve inandırıcı gerekçelerden yoksun olmadığını gösterebilirim. Bu nedir? İlk olarak karanlık olanın ⟨ilk olarak soğuk da olduğu⟩.

429

Plutarchus de Stoic. repugmn. cp. 43 p. 1053f. Τὸν ἀέρα φύσει ζοφερὸν εἶναι λέγει, καὶ τούτῳ τεκμηρίῳ χρῆται τοῦ καὶ ψυχρὸν εἶναι πρώτως· ἀντικεῖσθαι γὰρ αὐτοῦ τὸ μὲν ζοφερὸν πρὸς τὴν λαμπρότητα, τὸ δὲ ψυχρὸν πρὸς τὴν θερμότητα τοῦ πυρός. Ταῦτα κινῶν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Φυσικῶν ζητημάτων πάλιν ἐν τοῖς etc. idem de primo frigido cp. 17 p. 952c. ἐπεὶ δὲ καὶ Χρύσιππος οἰόμενος τὸν ἀέρα πρώτως ψυχρὸν εἶναι, διότι καὶ σκοτεινόν, ἐμνήσθη μόνον τῶν πλέον ἀφεστάναι τὸ ὕδωρ τοῦ αἰθέρος ἢ τὸν ἀέρα λεχόντων, καὶ πρὸς αὐτοῦς τι βουλόμενος εἰπεῖν Οὕτω μὲν ἄν, ἔφη, καὶ τὴν γῆν ψύχρὰν εἶναι πρώτως λέγοιμεν, ὅτι τοῦ αἰθέρος ἀφέστηκε πλεῖστον, ὡς ἀδόκιμόν τινα παντελῶς τοῦτον καὶ ἄτοπον ἀποῤῥίψας τὸν λόγον, ἐγώ μοι δοκῶ μηδὲ τὴν γῆν ἄμοιρον εἰκότων καὶ πιθανῶν ἀποφαίνειν, ποιησάμενος ἀρχὴν ᾧ μάλιστα Χρύσιππος ὑπὲρ τοῦ ἀέρος κέχρηται· τί δὲ τοῦτό ἑστι; τὸ κοτεινὸν ὄντα πρώτως ⟨εἶναι καὶ ψυχρὸν πρώτως⟩.

430Fr. 430 Kaynak: Plutarkhos, İlk Soğuk Üzerine 9–11, 948d. Ateş hem sıcak hem parlak olduğuna göre, ateşe karşıt olan tabiatın soğuk ve karanlık olması gerekir. Çünkü karanlık parlağa nasıl karşıtsa, soğuk da sıcağa öyle karşıttır. Karanlık görmeyi nasıl bulandırırsa, soğuk da dokunmayı öyle bulandırır; sıcaklık ise parlaklığın göreninkini açtığı gibi dokunanın hissini açar. Öyleyse tabiatta ilk olarak karanlık olan, ilk olarak soğuktur da. Havanın ilk olarak karanlık olan şey olduğu şairlerin de gözünden kaçmamıştır; çünkü karanlığa "aēr" derler: "Gemilerin çevresinde koyu bir pus (aēr) vardı, ay da gökten görünmüyordu" (Odysseia IX 143); yine: "Pusa (aēr) bürünüp bütün yeryüzünü dolaşırlar" (Hesiodos, İşler ve Günler 255); yine: "Hemen pusu (aēr) dağıttı, sisi uzaklaştırdı; güneş parladı ve bütün savaş göründü" (İlyada XVII 649). Işıksız havaya "knephas" (alacakaranlık) derler, anlaşılan ışıktan boş olduğu için; bir araya gelip yoğunlaşmış havaya da ışığın yokluğundan ötürü "nephos" (bulut) denmiştir. "Akhlys" ve "homikhlē" (pus ve sis) de denir; hisse ışığın içinden görünmesini sağlamayan her şey havanın türleridir. Havanın görünmezliğinden ve renksizliğinden Hades ve Akheron da adlarını almıştır. Nasıl ışık çekilince hava karanlık kalıyorsa, sıcak gidince de geride kalan soğuk havadır, başka bir şey değil. Bu yüzden Tartaros'a da soğukluğundan ötürü bu ad verilmiştir; Hesiodos da "puslu Tartaros" (Theogonia 119) diyerek bunu gösterir; üşüyüp titremeye ve sarsılmaya da "tartarizein" denir. Bunlar böyle açıklanır. Yok oluş, yok olan şeylerin her birinin kendi zıddına dönüşmesi olduğuna göre, "Ateşin ölümü havanın doğuşudur" sözünün doğru söylenip söylenmediğine bakalım. Çünkü ateş de bir canlı gibi ölür; ya zorla söndürülerek ya da kendiliğinden sönükleşerek. Söndürülmek, onun havaya dönüşmesini daha açık gösterir; çünkü duman bir hava türüdür, Pindaros'un dediği gibi "yağ kokulu dumanla havayı tekmeleyen is" ve buğu da öyle. Beslenemediği için sönmekte olan alevde de, lambalarda olduğu gibi, ucun koyu ve karanlık bir havaya dönüşerek dağıldığını görmek mümkündür. Banyodan ya da buhar banyosundan sonra üzerine soğuk su dökenlerden yükselen buhar da, yok olan sıcağın havaya dönüştüğünü yeterince gösterir; çünkü hava tabiatça ateşe karşıttır. Bundan da havanın ilk olarak karanlık ve soğuk olduğu sonucu çıkıyordu. Soğukluğun cisimlerde meydana getirdiği her şeyin en şiddetlisi ve en zorlusu donmadır; bu, suyun başına gelen, havanın işidir. Çünkü su kendi başına kolayca dağılır, tutunaksızdır ve bir arada durmaz; soğuklukla sıkıştırılınca hava tarafından gerilir ve toplanır. Bu yüzden "Güney rüzgârı kuzeyi çağırırsa hemen kar yağar" denmiştir; çünkü güney rüzgârı yaşlığı bir malzeme gibi hazırlayınca, kuzeyin havası onu alıp dondurur. Bu en çok karda bellidir: Kar önce ince ve soğuk bir hava salıp dışarı verir, ondan sonra erir. Aristoteles kurşun bilyelerin de soğukta ve kışın, yanlarında yalnız su bulunduğu hâlde eriyip aktığını söyler. Anlaşılan hava, soğukluğuyla cisimleri sıkıştırarak onları kırar ve parçalar. (Benzer argümanlar 12. bölümde de vardır.)

430

idem de primo frigido cp. 9 p. 948d. ἐπεὶ τὸ πῦρ θερμὸν ἅμα καὶ λαμπρόν ἐστι, δεῖ τὴν ἀντικειμένην τῷ πυρὶ φύσιν ψυχράν τε εἷναι καὶ σκοτεινήν· ἀντίκειται γὰρ ὡς τῷ λαμπρῷ τὸ ζοφερόν, οὕτω τῷ θερμῷ τὸ ψυχρόν· ἔστι γὰρ ὡς ὄψεως τὸ σκοτεινόν, οὕτω τὸ ψυχρὸν ἁφῆς συγχυτικόν· ἡ δὲ θερμότης διαχεῖ τὴν αἴσθησιν τοῦ ἁπτομένου, καθάπερ ἡ λαμπρότης τοῦ ὁρῶντος. τὸ ἄρα πρώτως σκοτεινὸν ἐν τῇ φύσει πρώτως καὶ ψυχρόν ἐστιν. - ὅτι δὲ ἀὴρ τὸ πρώτως σκοτεινόν ἐστιν, οὐδὲ τοὺς ποιητὰς λέληθεν· ἀέρα γὰρ τὸ σκότος καλοῦσιν· Ἀὴρ γὰρ παρὰ νηυσὶ βαθὺς ἧν, οὐδὲ σελήνη οὐρανόθεν προὔφαινεν. (ι 143) καὶ πάλιν· Ἠέρα ἑσσάμενοι πᾶσαν φοιτῶσιν ἐπ’ αἶαν (Hes. Op. et. D. 255) καὶ πάλιν Αὐτίκα δ’ ἠέρα μὲν σκέδασεν καὶ ἀπῶσεν ὁμίχλην, ἠέλιος δ’ ἐπέλαμψε· μάχη δ’ ἐπὶ πᾶσι φαάνθη (P 649) καὶ γὰρ κνέφας τὸν ἀφώτιστον ἀέρα καλοῦσιν, κενὸν ὡς ἔοικε φάους ὄντα· καὶ νέφος· ὁ συμπεσὼν καὶ πυκνωθεὶς ἀὴρ ἀποφάσει φωτὸς κέκληται· καλεῖται δὲ καὶ ἀχλὺς καὶ ὁμίχλη, καὶ ὅσα τοῦ φωτὸς οὐ παρέχει τῇ αἰσθήσει δίοψιν, ἀέρος εἰσὶ διαφοραί· καὶ τὸ ἀειδὲς αὐτοῦ καὶ ἄχρωστον Ἁΐδης καὶ Ἀχέρων ἐπίκλησιν ἔσχεν. ὥσπερ οὖν αὐγῆς ἐπιλιπούσης σκοτεινὸς ἀήρ, οὕτω θερμοῦ μεταστάντος τὸ ἀπολειπόμενον ἀὴρ ψυχρός, ἄλλο δὲ οὐδέν ἐστι· διὸ καὶ τάρταρος οὕτως ὑπὸ ψυχρότητος κέκληται· δηλοῖ δὲ καὶ Ἡσίοδος εἰπών· - τάρταρον ἠερόεντα· (Hesiod. Theog. 119) καὶ τὸ ῥιγοῦντα πάλλεσθαι καὶ τρέμειν ταρταρίζειν. ταῦτα μὲν οὖν τοιοῦτον ἔχει λόγον. cp. 10. Ἐπεῖ δὲ ἡ φθορὰ μεταβολή τίς ἐστι τῶν φθειρομένων εἰς τοὐναντίον ἑκάστῳ, σκοπῶμεν εἰ καλῶς εἴρηται τὸ Πυρὸς θάνατος ἀέρος γένεσις. Θνήσκει γὰρ καὶ πῦρ, ὥσπερ ζῷον, ἢ βίᾳ σβεννύμενον ἢ δι’ αὑτοῦ μαραινόμενον. ἡ μὲν οὖν σβέσις ἐμφανεστέραν ποιεῖ τὴν εἰς ἀέρα μεταβολὴν αὐτοῦ· καὶ γὰρ ὁ καπνὸς ἀέρος ἐστὶν εἶδος, καὶ ἡ κατὰ Πίνδαρον, Ἀέρα κνισᾶντι λακτίζοισα καπνῷ λιγνὺς καὶ ἀναθυμίασις. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ φθινούσης ἀτροφίᾳ φλογὸς ἰδεῖν ἔστιν, ὥσπερ ἐπὶ τῶν λύχνων, τὸ ἄκρον εἰς ἀέρα καὶ γνοφώδη καὶ ζοφερὸν ἀποχεόμενον. ἱκανῶς δὲ καὶ ὁ τῶν μετὰ λουτρὸν ἢ πυρίαν περιχεαμένων ψυχρὸν ἀνιὼν ἀτμὸς ἐνδείκνυται τὴν εἰς ἀέρα τοῦ θερμοῦ φθειρομένου μεταβολήν, ὡς φύσει πρὸς τὸ πῦρ ἀντικείμενον· ᾧ τὸ πρώτως τὸν ἀέρα σκοτεινὸν εἶναι καὶ ψυχρὸν ἠκολούθει. cp. 11. Καὶ μὴν ἁπάντων γε τῶν γινομένων ὑπὸ ψυχρότητος ἐν τοῖς σώμασι σφοδρότατον καὶ βιαιότατον ἡ πῆξις οὖσα, πίθος μέν ἐστιν ὕδατος, ἔργον δὲ ἀέρος· αὐτὸ μὲν γὰρ καθ’ ἑαυτὸ τὸ ὕδωρ εὐδιάχυτον καὶ ἀπαγὲς καὶ ἀσύστατόν ἐστιν, ἐντείνεται δὲ καὶ συνάγεται τῷ ἀέρι σφιγγόμενον ὑπὸ ψυχρότητος· διὸ καὶ λέλεκται, Εἰ δὲ νότος βορέην προκαλέσσεται, αὐτίκα νίψει· Τοῦ γὰρ νότου καθάπερ ὕλην τὴν ὑγρότητα παρασκευάσαντος ὁ βόρειος ἀὴρ ὑπολαβὼν ἔπηξε. καὶ δῆλόν ἐστι μάλιστα περὶ τὰς χιόνας, ἀέρα γὰρ μεθεῖσαι καὶ προαναπνεύσασαι λεπτὸν καὶ ψυχρὸν οὕτω ῥέουσιν· Ἀριστοτέλης δὲ καὶ τὰς ἀκόνας τοῦ μολίβδου τήκεσθαί φησι καὶ ῥεῖν ὑπὸ κρύους καὶ χειμῶνος, ὕδατος μόνου πλησιάζοντος αὐταῖς· ὁ δὲ ἀήρ, ὡς ἔοικε, συνελαύνων τὰ σώματα τῇ ψυχρότητι καταθραύει καὶ ῥήγνυσιν. Similes argumentationes cp. 12 continentur.

431Fr. 431 Kaynak: Galenos, Basit İlaçların Karışımları Üzerine II 20. Buradan onları en büyük sorunun beklediği açıktır; bu sorun en ünlü filozoflar arasında da tartışmalıdır: Aristoteles ve ardılları havanın sıcak olduğunu düşünür, Stoacılar ise soğuk.

431

Galenus de simpl. medicam. temp. II 20 ed. Bas. II 25 K. XI 510. καὶ δῆλον ὡς ἐντεῦθεν αὐτοὺς διαδέχεται μέγιστον ζήτημα, τὸ καὶ τοῖς ἐνδοξοτάτοις φιλοσόφοις ἠμφισβητημένον, Ἀριστοτέλους μὲν καὶ τῶν ἀπ’ αὐτοῦ θερμὸν ὑπολαμβανόντων εἶναι τὸν ἀέρα, τῶν δ’ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ψυχρόν.

432Fr. 432 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine Kitaba Ek s. 124, 9 Bruns. (Stoacılara karşı yazılan "Nitelikler cisim değildir" bölümünde:) Ayrıca nitelikler cisimse, ışık da bir niteliktir ve onlara göre cisimdir. s. 132, 30 (Khrysippos'a karşı yazılan "Görmeyi havanın birlikte gerilmesine bağlayanlara karşı" bölümünde): Ayrıca ışığın cisim olduğunu ve suyun da öteki şeylerin de içinden geçtiğini söylüyorlarsa, ışığın cisim olmadığı ortaya çıkınca bu sözün boş olacağı açıktır. Çünkü cisim olduğu için ona bir dayanma oluyorsa, cisim değilse dayanılmayacağı açıktır. Ayrıca, ışık bir ayrışmaysa, bu ışık suyun soğukluğuyla nasıl sıkışmaz ve ışık olmaktan çıkmaz? Ayrıca donlarda da, sıcaklıkta olduğu gibi, daha az ışık olması gerekirdi. Çünkü ışık ayrışmış havaysa, su sıkışıp buz hâline gelirken pneumanın sıkışmaması akla aykırıdır. s. 138, 2 ("Görmeyi her ikisinden gelen akıntıya bağlayanlara karşı" bölümünün sonunda): Bunlara göre de ışık cisim olacaktır. (Ardından "Işık cisim değildir" bölümü gelir.) Işık cisimse, ya ateştir ya da ateşten bir akıntıdır; buna parıltı derler ve ateşin üçüncü bir türü sayarlar. s. 139, 1: Ayrıca karanlık bir cisimse, içinde ışığın meydana geldiği hava ya baştan sona cisim olarak ışığı kabul edecektir, o zaman cisim cismin içinden geçecektir; ya da ışığın içinden geçtiği gözenekleri olacaktır. Bu gözenekler ışık olmadığında ya başka bir cisimle dolu olacaktır — ama onun ne olduğunu söyleyecekler, ya da nereye çekildiğini? Çünkü onun havadan, hatta ışığın kendisinden daha ince olması gerekecektir, madem ona da yol verip yer değiştiriyor; peki onlara göre ışıktan daha ince hangi cisim olabilir? … Yok eğer karanlık varken havanın gözenekleri boş kalıyorsa, önce onlara göre dünyada fiilen bir boşluk olacaktır; bunu ise istemezler. Sonra hava, içinde boşluklar bulunduğu için gece daha seyrek olacaktır (oysa o zaman daha yoğun olduğu kabul edilir). Ayrıca ışık, söyledikleri gibi havayı ayrıştıran ve incelten bir şey değil, tam tersi olacaktır.

432

Alexander de anima libri mantissa p. 124, 9 Bruns (in capite ὅτι αἱ ποιότητες οὐ σώματα adversus Stoicos scripto) ἔτι εἰ σῶμα αἱ ποιότητες καὶ τὸ φῶς ποιότης καὶ, ὡς δοκεῖ αὐτοῖς, σῶμα. p. 132, 30 (in capite πρὸς τοὺς διὰ τῆς τοῦ ἀέρος συνεντάσεως τὸ ὁρᾶν ποιοῦντας, adversus Chrysippum conscripto) ἔτι εἰ τὸ φῶς σῶμα ὃν καὶ δι’ ὕδατος καὶ διὰ τῶν ἄλλων κεχωρηκέναι λέγουσιν, δῆλον ὡς, ἂν φανῇ τὸ φῶς μὴ ὃν σῶμα, κενὸς ὁ λόγος ἂν εἴη. εἰ γάρ, διότι σῶμα, ἐπέρεισις αὐτῷ γίνεται, ἂν μὴ σῶμα ᾖ, δῆλον ὅτι οὐκ ἐπερεισθήσεται. ἔτι πῶς οὐ συγκρίνεται τῇ τοῦ ὕδατος ψυχρότητι τὸ φῶς τοῦτο καὶ παύεται τοῦ φῶς εἶναι, εἴπερ διακρίσει φῶς ἐστιν. ἔτι καὶ ἐν τοῖς πάγοις ἐχρῆν ἧττον φῶς γίνεσθαι, καθάπερ καὶ ἀλέαν. τὸ γὰρ μὴ συγκρίνεσθαι τὸ πνεῦμα ὕδατος συγκρινομένου καὶ κρυστάλλου γινομένου παράλογον, εἴ γέ ἐστιν ἀὴρ διακρινόμενος τὸ φῶς. p. 138, 2 (extremo capite πρὸς τοὺς διὰ τῆς ἀποῤῥοίας τῆς ἀπ’ ἀμφοῖν τὸ ὁρᾶν λέγοντας) ἔτι καὶ κατὰ τούτους σῶμα ἔσται τὸ φῶς (sequitur caput: ὅτι μὴ σῶμα τὸ φῶς). Εἰ σῶμα τὸ φῶς, ἤτοι πῦρ ἐστι ἢ πυρὸς ἀποῤῥοή, ἣν αὐγήν τε λέγουσιν καὶ τρίτον τι πυρὸς εἶδος. p. 139, 1. ἔτι εἰ σῶμα τὸ σκότος, ὁ ἀήρ, ἐν ᾧ γίνεται τὸ φῶς, ἤτοι δι’ ὅλου σῶμα ὢν δέξεται τὸ φῶς, καὶ οὕτω σῶμα διὰ σώματος χωρήσει, ἢ ἕξει πόρους, δι’ ὧν δίεισιν τὸ φῶς. οὗτοι δὴ ἤτοι, ὅταν μὴ ᾖ φῶς, ἔσονταί τινος ἄλλου σώματος πλήρεις, ὃ τί ποτε ἐροῦσιν εἶναι, ἢ ποῦ μεθίστασθαι; δεήσει γὰρ αὐτὸ λεπτότερον ἀέρος εἶναι, ἀλλὰ καὶ τοῦ φωτὸς αὐτοῦ, εἴ γε καὶ τούτῳ ὑποχωρεῖ καὶ μεθίσταται· τί δ’ ἂν εἴη σῶμα κατ’ αὐτοὺς τοῦ φωτὸς λεπτότερον; —  — εἰ δὲ οἱ τοῦ ἀέρος πόροι κενοὶ μένουσιν ὄντος σκότους, πρῶτον μὲν ἔσται κενόν τι ἐνεργείᾳ ἐν τῷ κόσμῳ κατ’ αὐτούς, ὅπερ οὐ θέλουσιν, ἔτι καὶ μανότερος ὁ ἀὴρ ἔσται τῆς νυκτός, ἅτε ἔχων ἐν αὑτῷ κενά (δοκεῖ δὲ πυκνότερος γίνεσθαι τότε), ἔτι τὸ φῶς οὐκ ἔσται διακριτικὸν καὶ λεπτυντικὸν τοῦ ἀέρος, ὡς λέγουσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον.

433Fr. 433 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in Salgınlar VI'sına Şerh IV. Saf su, dışarıdan içine parlak bir ışın düştüğü için değil, düşen ışıktan gördüğü başkalaşma sayesinde parlak görünür; havanın kendisi de öyle. Çünkü hava da kendi tabiatı bakımından parlak değildir; öyle olsaydı gece de parlak olurdu. Ama güneş ışını onun yukarıdaki sınırlarına düşünce, kendisiyle sürekli olduğu için bütünüyle başkalaşır ve değişir. Suda ya da havada bazı boş yerlerin bulunduğu görüşü ise Epikuros ile Asklepiades'in unsurlar hakkındaki görüşüne uygundur; dünyada hiçbir yerde boşluk bulunmadığına, her şeyin cisimlerle dolu olduğuna inanan Aristoteles'in ve Stoacıların görüşüne ise aykırıdır. Onlara göre süngertaşında bile topraksı cisimler arasındaki yerler tamamen boş değildir; nitekim bunlarda hava bulunduğunu söylerler. Suda ise süngertaşındaki gibi bir gözeneklilik olmadığını, suyun her bakımdan kendisiyle sürekli olduğunu söylerler. Plutarkhos, Ay'ın Yüzü Üzerine 18, 930f: Havanın kendisinin de birtakım akıntılar ya da karışmış ışınlar sayesinde değil, bir dürtülme ya da dokunmayla dönüşüp değişerek güneş ışığıyla dolduğunu söylerler.

433

Galenus in Hippocr. Epidem. VI comment. IV Vol. XVII B. p. 161 K. Λαμπρὸν γὰρ φαίνεται τὸ καθαρὸν ὕδωρ οὐκ αὐγῆς τινος ἔξωθεν ἐμπιπτούσης εἰς αὐτὸ λαμπρᾶς, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀλλοίωσιν, ἣν ἐκ τοῦ προσπίπτοντος ἔχει φωτός, ὥσπερ γε καὶ αὐτὸς ὁ ἀήρ. οὐδὲ γὰρ οὐδ’ οὗτός ἐστι κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν λαμπρός· πάντως ⟨γὰρ⟩ ἂν ἦν καὶ νύκτωρ τοιοῦτος. ἀλλὰ τοῖς ἄνω πέρασιν αὐτοῦ προσπιπτούσης τῆς ἡλιακῆς αὐγῆς ὅλος ἀλλοιοῦταί τε καὶ μεταβάλλεται συνεχὴς ὢν ἑαυτῷ τὸ δὲ κενὰς εἶναί τινας χώρας ἢ κατὰ τὸ ὕδωρ ἢ κατὰ τὸν ἀέρα, τῇ μὲν Ἐπικούρου τε καὶ Ἀσκληπιάδου δόξῃ περὶ τῶν στοιχείων ἀκόλουθόν ἐστιν· τῇ δ’ Ἀριστοτέλους τε καὶ ⟨τῶν⟩ Στωϊκῶν ἐναντίον, οὐδαμόθι κενὸν οὐδὲν ἐν τῷ κόσμῳ πεπεισμένων ὑπάρχειν, ἀλλ’ ἐκπεπληρῶσθαι πάντα σώμασιν. οὐδὲ γὰρ κατὰ τὴν κίσσηριν αἱ μεταξὺ τῶν γεωδῶν σωμάτων χῶραι παντάπασιν αὐτοῖς εἶναι δοκοῦσι κεναί. περιέχεσθαι γοῦν ἐν αὐταῖς τὸν ἀέρα φασί. κατὰ μέντοι τὸ ὕδωρ οὐκ εἶναί τινα ποροποιΐαν τοιαύτην ὁποία κατὰ τὴν κίσσηρίν ἐστιν, ἀλλὰ συνεχὲς ἑαυτῷ παντοίως ὑπάρχειν αὐτό. Plutarchus de facie in orbe lunae cp. 18 p. 930f. αὐτὸν δὲ τὸν. ἀέρα λέγουσιν οὐκ ἀποῤῥοίαις τισὶν οὐδὲ ἀκτῖσι μεμιγμέναις, ἀλλὰ τροπῇ καὶ μεταβολῇ κατὰ νύξιν ἢ ψαῦσιν ἐξηλιοῦσθαι.

434Fr. 434 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 42, 1053e. Havanın kimi zaman yukarı doğru hareket ettiğini ve hafif olduğunu söyler … Hareket Üzerine'nin ikinci kitabında ateşin ağırlıksız olduğu için yukarı doğru hareket ettiğini, havanın da ona benzer olduğunu söyler; su daha çok toprağa, hava ise ateşe yakın sayılır.

434

Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 42 p. 1053e. Τὸν ἀέρα ποτὲ μὲν ἀνωφερῆ καὶ κοῦφον εἶναί φησι —  — - Ἐν μὲν οὖν τῷ δευτέρῳ περὶ Κινήσεως τό τε πῦρ, ἀβαρὲς ὄν, ἀνωφερὲς εἶναι λέγει, καὶ τούτῳ παραπλησίως τὸν ἀέρα, τοῦ μὲν ὕδατος τῇ γῇ μᾶλλον προσνεμομένου, τοῦ δ’ ἀέρος τῷ πυρί.

435Fr. 435 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 42, 1053e. Fizik Sanatları'nda ise öbür görüşe kayar: Havanın kendiliğinden ne ağırlığı ne hafifliği vardır.

435

Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 42 p. 1053e. Ἐν δὲ ταῖς Φυσικαῖς Τέχναις ἐπὶ τὴν ἑτέραν ῥέπει δόξαν, ὡς μήτε βάρος ἐξ αὑτοῦ, μήτε κουφότητα τοῦ ἀέρος ἔχοντος.

436Fr. 436 Kaynak: Pindaros'un Olympia Odaları'na Şerhler I 1. [Şair] tabiat bakımından daha derin düşünüp öteki üç unsurun da sudan oluştuğunu söyleyen filozofların görüşünü izliyor. Onlar suyun ince parçalı kısmının hava olduğunu, kendi içine toplanan daha kalın kısmının toprak olduğunu, inceldikçe de ateşli esiri, yani ateşi meydana getirdiğini söylerler.

436

Scholia Pind. Olymp. I 1 p. 22B. τῇ τῶν φιλοσόφων ἑπόμενος γνώμῃ, οἳ φυσικώτερον κινηθέντες ἐκ τοῦ ὕδατος ἔφασαν καὶ τὰ ἄλλα τρία στοιχεῖα συνίστασθαι· τὸ μὲν γὰρ αὐτοῦ, τὸ λεπτομερές, ἀέρα λέγουσι γίνεσθαι, τὸ δὲ παχύτερον εἰς ἑαυτὸ συνιστάμενον γῆν, ἀποτελεῖν δὲ ἀπολεπτυνόμενον τὸν διάπυρον αἰθέρα πῦρ.

437Fr. 437 Kaynak: Philon, Dünyanın Yok Olmazlığı Üzerine 17. Aristoteles khaos'un yer olduğunu düşünür, çünkü kabul edecek olanın cisimden önce var olması zorunludur; Stoacılardan bazıları ise onun su olduğunu, adın "yayılma"dan (khysis) türetildiğini düşünür (krş. Zenon, SVF I Fr. 103–104).

437

Philo de incorrupt. mund. 225, 5 B. Χάος δ’ ὁ μὲν Ἀριστοτέλης τόπον οἴεται εἶναι, ὅτι τὸ δεξόμενον ἀνάγκη προϋποκεῖσθαι σώματι, τῶν δὲ Στωϊκῶν ἔνιοι τὸ ὕδωρ, παρὰ τὴν χύσιν τοὔνομα πεποιῆσθαι νομίζοντες. Cf. I n. 103. 104 (Zeno)

438Fr. 438 Kaynak: Galenos, Basit İlaçlar Üzerine IX 1. "Toprak" adının herkesçe bilinen bir anlamı budur; bir başka anlamı ise yalnız filozoflara özgüdür: Cisimlerin unsurları toprak, su, hava ve ateştir derken. Çünkü son derece kuru ve soğuk cisme toprak derler. Onlara göre bu bileşik cisimlerin hiçbiri unsur olan toprak değildir, ama elmas ve kayalar gibi bunların en çok toprak içerdiğini söylerler; cisimleri ne kadar sertse o kadar topraksı olduklarını söylerler. … Filozoflardaki anlama göre toprağın türleri üç cinsle belirlenecektir: Bir kısmı taştır, bir kısmı madenden çıkarılan cisimdir, üçüncüsü de ekilip biçilen topraktır. Bunlar arasında tunç, kalay ve kurşun gibi eriyen maden cisimleri konusunda görüş ayrılığı çıkmıştır; çünkü bazıları bunlarda topraktan çok su bulunduğunu söyler. … Yalnız şunu da ekleyeyim: Topraksı cisimlerin taşlar, madenden çıkarılanlar ve ekilip biçilen toprak diye yukarıda yapılan bölümlemesi, özel olarak tabii diye adlandırılan cisimler hesaba katılmadan söylenmiştir. Bunlar da eklenirse, bütün odunların, meyvelerin ve hayvanların birçok parçasının da topraksı varlıkta olduğu söylenecektir. Meyvelerin parçaları zeytin çekirdekleri, üzüm çekirdekleri, cevizlerin ve kozalakların kabukları ve bunun gibi başka pek çok şeydir; hayvanlarınkiler de kemikler, boynuzlar ve dişlerdir.

438

Galenus de simplic. medicam. IX 1 Vol. XII p. 165 K. ἓν μὲν δὴ τοῦτο σημαινόμενόν ἐστι τοῦ τῆς γῆς ὀνόματος ἅπασι σύνηθες, ἕτερον δὲ μόνον τοῖς φιλοσόφοις, ἐπειδὰν λέγωσι τῶν σωμάτων στοιχεῖα γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ. τὸ γὰρ ξηρὸν ἐσχάτως σῶμα καὶ ψυχρὸν ὀνομάζουσι γῆν. κατὰ τούτους οὖν οὐδὲν μὲν τῶν συνθέτων τούτων σωμάτων ἐστὶν ἡ στοιχειώδης γῆ, πλεῖστον μέντοι τῆς γῆς ἔχειν αὐτά φασιν, οἷον τόν τε ἀδάμαντα καὶ τὰς πέτρας, καὶ ὅσῳ γ’ ἂν ὦσι σκληρότερα τὸ σῶμα, τοσούτῳ μᾶλλον αὐτὰ εἶναί φασι γεωδέστερα. —  — κατὰ μὲν οὖν τὸ παρὰ τοῖς φιλοσόφοις σημαινόμενον αἱ τῆς γῆς διαφοραὶ τρισὶν ὁρισθήσονται γένεσιν. ἔστι γὰρ τὸ μέν τι λίθος αὐτῆς, τὸ δὲ μεταλλευτόν τι σῶμα, τὸ δὲ τρίτον ἡ γεωργουμένη γῆ, διαφωνίας γεγονυίας παρ’ αὐτοῖς περὶ τῶν χεομένων μεταλλευτῶν σωμάτων, οἷον χαλκοῦ καὶ κασσιτέρου καὶ μολύβδου. ταῦτα γὰρ ἔνιοί φασιν οὐ γῆς, ἀλλ’ ὕδατος ἔχειν τὸ πλέον. —  — ἐκεῖνο μόνον ἔτι προσθείς, ὡς ἡ προειρημένη τομὴ τῶν γεωδῶν σωμάτων εἴς τε λίθους καὶ τὰ μεταλλευόμενα καὶ τὴν γεωργουμένην γῆν ἄνευ τῶν φυσικῶν ἰδίως ὀνομαζομένων σωμάτων εἴρηται. τούτων δὲ προσιόντων καὶ τὰ ξύλα πάντα καὶ καρπῶν μόρια πολλά, καθάπερ καὶ ζῴων, ὀνομασθήσεται γεώδη τὴν οὐσίαν εἶναι. καρπῶν μὲν μόρια πυρῆνες ἐλαιῶν καὶ γίγαρτα σταφυλῶν καὶ καρύων λέμματα καὶ κώνων, ἕτερά τε πολλὰ τοιαῦτα, τῶν ζῴων δὲ τά τ’ ὀστέα καὶ τὰ κέρατα καὶ οἱ ὀδόντες.

439Fr. 439 Kaynak: Galenos, Bolluk Üzerine 3. Herhangi bir şeyin kendi üzerine etki ettiğini ya da kendi üzerinde etkin olduğunu söylemek ortak kavrama aykırıdır; kendi kendini bir arada tutması da öyle. Nitekim bir arada tutucu kuvveti en çok öne sürenler, Stoacılar, bir arada tutanı bir şey, bir arada tutulanı başka bir şey yaparlar: Pneumatik varlık bir arada tutandır, maddi varlık bir arada tutulan. Bu yüzden hava ile ateşin bir arada tuttuğunu, toprak ile suyun ise bir arada tutulduğunu söylerler.

439

Galenus περὶ πλήθους 3 Vol. VII p. 525K. ποιεῖν δ’ εἰς ἑαυτὸ λέγειν ὁτιοῦν ἢ ἐνεργεῖν εἰς ἑαυτὸ παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν· οὕτως οὖν καὶ συνέχειν ἑαυτό. καὶ γὰρ οἱ μάλιστα εἰσηγησάμενοι τὴν συνεκτικὴν δύναμιν, ὡς οἱ Στωϊκοί, τὸ μὲν συνέχον ἕτερον ποιοῦσι, τὸ συνεχόμενον δὲ ἄλλο· τὴν μὲν γὰρ πνευματικὴν οὐσίαν τὸ συνέχον, τὴν δὲ ὑλικὴν τὸ συνεχόμενον· ὅθεν ἀέρα μὲν καὶ πῦρ συνέχειν φασί, γῆν δὲ καὶ ὕδωρ συνέχεσθαι.

440Fr. 440 Kaynak: Galenos, Bolluk Üzerine 3. Her varolanın bir arada tutucu bir sebebe ihtiyaç duyduğunu kabul edersek, sözün nasıl zorunlu olarak saçmalığa varacağını şimdi sana anlatacağım. Bir arada tutucu sebep her ne ise (Herophilosçular onu bildiklerini kabul etmezler), onu kendileri de varolanlardan biri mi sayarlar, yoksa var olmayanlardan biri mi? Var olmayanlardan biriyse, her varolanın var olmayan bir şeye ihtiyaç duyduğunu söyleyen bu adamların bilgeliğine şaşarım. Bir arada tutucu sebebi varolanlardan sayıyorlarsa, her varolanın var olmak için bir arada tutucu bir sebebe ihtiyaç duyduğunu söylediklerini hatırlasınlar. Çünkü o zaman sebebin kendisi de var olmak için başka bir sebebe, o da yine başka bir sebebe ihtiyaç duyacak ve bu sonsuza kadar gidecektir. Yok eğer varolanların bir kısmının var olmak için başka bir sebebe ihtiyaç duyduğunu, bir kısmının ise varlığını kendinden aldığını söyleyeceklerse, önce bilsinler ki baştaki iddialarını artık korumuyorlar. … İkinci olarak, neden bir kısmının ihtiyaç duyup bir kısmının duymadığını, ya da bunlardan hangilerinin hangi gruba girdiğini açıklamak için çok uzun bir söze ihtiyaçları olacak. Çünkü ne Herophilosçuların çoğu ne de yeni Stoacılar, pneumanın ve ateşin hem kendilerini hem öteki şeyleri bir arada tuttuğuna, su ile toprağın ise kendilerini bir arada tutacak başka bir şeye ihtiyaç duyduğuna dair herhangi bir ispat ileri sürerler. İlk akla gelen görüntüye bakılırsa, sert, dirençli ve yoğun olanın kendini bir arada tuttuğu, seyrek, yumuşak ve kolay boyun eğenin ise kendini bir arada tutacak başka bir şeye ihtiyaç duyduğu söylenebilirdi. Bu adamlar yalnız hiçbir ispat göstermeden varsayımlarına inanılmasını istemekle kalmıyor, kendi kendisiyle çelişen bir şey varsaydıklarını da fark etmiyorlar. Çünkü her şeyin en ince parçalısının, en yumuşağının ve en kolay boyun eğeninin, yani ateşin ve havanın, toprağın sertliğinin ve direncinin sebebi olduğunu söylüyorlar; sanki bir şey bir başkasına kendisinin sahip olmadığı bir kuvveti, tabiatı, etkinliği ya da niteliği verebilirmiş gibi. Üstelik ateşin hiçbir şeyi bir arada tutmadığı, tersine her şeyi çözdüğü de açıkça görülür. Stoacıların varsayımına karşı başka bir yerde daha ayrıntılı konuştum.

440

Galenus περὶ πλήθους 3 Vol. VII p. 526 K. ὅπως τοίνυν ἀναγκαῖόν ἐστιν εἰς ἄτοπον τὸν λόγον ἀχθῆναι, θεμένων ἡμῶν ἅπαν τὸ ὂν δεῖσθαι συνεκτικῆς αἰτίας, ἤδη σοι δίειμι. τὴν συνεκτικὴν αἰτίαν, ἥτις ποτ’ ἐστίν (οὐ γὰρ ὁμολογοῦσιν αὐτὴν οἱ Ἡροφίλειοι γιγνώσκειν), ἆρά γε ἐκ τῶν ὄντων τὶ καὶ αὐτοὶ ὑπολαμβάνουσιν ἢ τῶν οὐκ ὄντων; εἰ μὲν γὰρ τῶν οὐκ ὄντων τι, θαυμάζω τὴν σοφίαν τῶν ἀνδρῶν, εἰ καὶ τῶν ὄντων ἕκαστον δεῖσθαί φασι τῶν οὐκ ὄντων τινός· εἰ δὲ τῶν ὄντων τίθενται τὴν συνεκτικὴν αἰτίαν, ἀναμνησθήτωσαν, ὡς ἅπαν τὸ ὂν ἔφασαν αἰτίας δεῖσθαι συνεκτικῆς εἰς τὸ εἶναι. συμβήσεται γὰρ οὕτως καὶ αὐτὴν τὴν αἰτίαν αἰτίας ἑτέρας, ἵνα ὑπάρχῃ, δεηθῆναι, κἀκείνην αὖθις ἄλλης καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. εἰ δὲ τῶν ὄντων τὰ μὲν ἑτέρου τινὸς αἰτίου δεῖσθαι πρὸς τὸ εἶναι, τὰ δὲ ἐξ αὑτῶν ἔχειν τὸ εἶναι φήσουσι, πρῶτον μὲν ἴστωσαν οὐκέτι διαφυλάττοντες τὸ ἐξ ἀρχῆς ἀξίωμα. —  — δεύτερον δὲ μακροτάτου χρῄζοντες λόγου διὰ τί τὰ μὲν δεῖται, τὰ δὲ οὐ δεῖται, ἢ καὶ ὁποῖα ἐκ τούτων αὐτῶν ἐστιν ἑκάτερα. οὐδὲ γὰρ οὐδ’ οἱ πολλοὶ τῶν Ἡροφιλείων οὐδ’ οἱ νεώτεροι Στωϊκοὶ λέγουσί τινα ἀπόδειξιν τοῦ τὸ μὲν πνεῦμα καὶ τὸ πῦρ συνέχειν ἑαυτό τε καὶ τὰ ἄλλα, τὸ δὲ ὕδωρ καὶ τὴν γῆν ἑτέρου δεῖσθαι τοῦ συνέξοντος. ὅσον μὲν γὰρ ἐπὶ τῇ προχείρῳ φαντασίᾳ τὸ μὲν σκληρὸν καὶ ἀντίτυπον καὶ πυκνὸν ἑαυτὸ συνέχειν ⟨ἂν⟩ λέγοιτο, τὸ δ’ ἀραιόν τε καὶ μαλακὸν καὶ ὑπεῖκον ἑτέρου δεῖσθαι τοῦ συνέξοντος. οὐ μόνον δὲ οὐδεμίαν ἀπόδειξιν εἰπόντες οἱ ἄνδρες ἀξιοῦσι πιστεύεσθαι τὴν ὑπόθεσιν αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἑαυτὴν ὑποτιθέμενοι μαχομένην οὐκ ἔτι αἰσθάνονται. τὰ γὰρ ἁπάντων λεπτομερέστερα καὶ μαλακώτερα καὶ εἰκτικώτερα, τὸ πῦρ καὶ ⟨τὸν⟩ ἀέρα, ταῦτ’ αἴτια τῇ γῇ τῆς σκληρότητός τε καὶ ἀντιτυπίας εἶναί φασιν, ὡς ἐνδεχόμενον ἕτερον ἑτέρῳ τινὶ μεταδοῦναι δυνάμεως ἢ φύσεως ἢ ἐνεργείας ἢ ποιότητος, ἧς οὐ μετείληφεν αὐτό. καὶ γὰρ αὖ καὶ φαίνεται σαφῶς οὐ μόνον οὐδὲν ὑπὸ τοῦ πυρὸς συνεχόμενον, ἀλλὰ καὶ διαλυόμενα πάντα. πρὸς μὲν δὴ τὴν τῶν Στωϊκῶν ὑπόθεσιν ἑτέρωθι λέλεκται διὰ πλειόνων.

441Fr. 441 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 223, 25 Bruns. Durum böyleyse, evrenin bütününe yayılan bir pneuma sayesinde birlik içinde olduğu ve bir arada tutulduğu sözü nasıl hâlâ doğru olabilir? Sonra, pneumanın sağladığı bir arada tutmanın bütün cisimlerde aynı olması makul olurdu; ama durum böyle değildir. Çünkü cisimlerin kimisi süreklidir, kimisi ayrıktır. Bu yüzden her birinin, varlığını kendisine borçlu olduğu kendi eidos'u tarafından bir arada tutulduğunu ve kendi içinde birlik hâlinde bulunduğunu, birbirleriyle etkileşimlerinin ise maddenin ortaklığı ve evreni çevreleyen ilahî cismin tabiatı sayesinde korunduğunu söylemek daha makuldür; pneuma yoluyla bir bağ sayesinde değil. Hem cisimlerin kendisiyle bağlanarak kendi parçalarıyla sürekliliğe sahip olduğu ve yanındakilere bitiştiği bu pneuma gerilimi nedir? Pneuma bir şey tarafından zorlanınca, buna yatkın olduğu için, kolay etkilendiğinden onu hareket ettirene hiçbir direnç gösteremediği için, topluca hareketten bir güç kazanır; ama kendi tabiatı bakımından kolay etkilenen bir şey olduğundan akışkan ve kolay bölünür bir şeydir; öyle ki içine karıştığı öteki şeylerde de bölünme en çok ve en kolay bu noktada olur. Hem cisimlerin dağılmayıp bir arada kalmasının sebebi onları bir arada tutan pneumaysa, dağılan cisimlerde bağlayıcı pneuma bulunmadığı açıktır. Peki o zaman cisimlerin bölünmesi nasıl açıklanır? Bölünme birlik hâlindekilerin ayrılmasıdır; oysa onlara göre her şey bölünse bile birbiriyle aynı şekilde birlik içinde kalır. Yan yana duran ve kolayca birbirinden ayrılabilen şeylerin, sürekli olan ve bölünme olmadan hiçbir zaman birbirinden ayrılamayan şeylerle aynı şey tarafından ve aynı ölçüde birlik içinde tutulduğunu söylemek nasıl tutarsız olmaz?

441

Alexander Aphrod. de mixtione p. 223, 25 Bruns. τούτου δ’ οὕτως ἔχοντος, πῶς ἂν ἔτι ἀληθὲς εἴη, τὸ πᾶν ἡνῶσθαί τε καὶ συνέχεσθαι, πνεύματός τινος διὰ παντὸς διήκοντος αὐτοῦ; ἔπειτα δ’ εὔλογον μὲν ἦν, ὁμοίαν τὴν ὑπὸ τοῦ πνεύματος συνοχὴν γινομένην ἐν πᾶσιν εἶναι τοῖς σώμασιν· οὐχ οὕτως δ’ ἔχει. τῶν γὰρ σωμάτων τὰ μέν ἐστι συνεχῆ, τὰ δὲ διωρισμένα. διὸ εὐλογώτερον, ἕκαστον αὐτῶν ὑπὸ τοῦ οἰκείου εἲδους συνέχεσθαί τε καὶ ἡνῶσθαι λέγειν πρὸς ἑαυτό, καθ’ ὅ ἐστιν αὐτῶν ἑκάστῳ τὸ εἶναι, τὴν ⟨δὲ⟩ συμπάθειαν αὐτῶν σῴζεσθαι τὴν πρὸς ἄλληλα διά τε τὴν τῆς ὕλης κοινωνίαν καὶ τὴν τοῦ περικειμένου θείου σώματος αὐτῷ φύσιν ἢ τῷ διὰ τοῦ πνεύματος δεσμῷ τίς γὰρ καὶ ὁ τόνος τοῦ πνεύματος, ὑφ’ οὗ συνδούμενα τήν τε συνέχειαν ἔχει τὴν πρὸς τὰ οἰκεῖα μέρη καὶ συνῆπται τοῖς παρακειμένοις; βιαζόμενον μὲν γὰρ ὑπό τινος τὸ πνεῦμα, διὰ τὴν πρὸς τοῦτο εὐφυΐαν, τῷ μηδεμίαν ἀντίβασιν ἔχειν τῷ κινοῦντι δι’ εὐπάθειαν δύνασθαι, ὑπὸ τῆς ἀθρόας κινήσεως ἰσχύν τινα λαμβάνει· εὐπαθὲς δὲ ὂν κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν, ὑγρόν ἐστι καὶ εὐδιαίρετον, ὡς καὶ τῶν ἄλλων, ἐν οἷς ἂν ᾖ τοῦτο μεμιγμένον, κατὰ τοῦτο μάλιστά [τε καὶ] ῥᾴστην γίνεσθαι τὴν διαίρεσιν. - καὶ γὰρ εἰ τοῦ μὴ διαπίπτειν, ἀλλὰ συμμένειν τὰ σώματα αἴτιον τὸ συνέχον αὐτὰ πνεῦμα, τὰ διαπίπτοντα τῶν σωμάτων δῆλον ὡς οὐκ ἂν ἔχοι τὸ πνεῦμα τὸ συνδέον. πῶς δ’ ἂν τὴν ἀρχὴν ἡ διαίρεσις σῴζοιτο τῶν σωμάτων, εἴ γε ἡ μὲν διαίρεσις χωρισμός ἐστι τῶν ἡνωμένων, μένει δὲ κατ’ αὐτοὺς [τῶν] ἡνωμένα ὁμοίως ἀλλήλοις πάντα, κἂν διαιρεθῇ. πῶς δ’ οὐκ ἂν ἀπεμφαίνοι τὸ τὰ παρακείμενα ἀλλήλοις καὶ ῥᾳδίως ἀλλήλων χωρίζεσθαι δυνάμενα ὑπ⟨ὸ τ⟩αὐτοῦ καὶ ὁμοίως ἀλλήλοις ἡνῶσθαι λέγειν τοῖς συνεχέσι τε οὖσι καὶ χωρὶς διαιρέσεως μὴ δυναμένοις [τινὸς] ἀλλήλων χωρισθῆναί ποτε.

442Fr. 442 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 224, 14 Bruns. Bunlardan başka, ateş ile havadan oluşan pneuma bütün cisimlere yayılmışsa, hepsine karışmışsa ve her birinin varlığı ona bağlıysa, nasıl hâlâ basit bir cisim olabilir? Bazı basit cisimlerden oluşan şey sonra geliyorsa, karışarak pneumayı meydana getiren ateş ile hava, onsuz hiçbir cismin var olamayacağı pneumadan önce nasıl var olabilir? Çünkü pneumanın oluşumu onlardan oluyor, ama onlardan herhangi birinin pneuma olmadan var olması imkânsızsa, ne pneumanın oluşumundan önce onlardan biri var olabilir ne de pneuma oluşabilir, çünkü onun kendisinden oluşacağı şeyler yoktur. Hem soğuk bir şeyde fiil hâlinde sıcak bir şeyin bulunduğunu nasıl söylenebilir? Pneumanın, içinde bulunduğu şeyleri bir arada tutmasını sağlayan, aynı anda zıt yönlere olan hareketi nedir? Söyledikleri gibi, aynı anda hem kendinden dışarıya hem kendine doğru hareket eden pneuma, hangi hareket türüne göre hareket eder?

442

Alexander Aphrod. de mixtione p. 224, 14 Bruns. πρὸς δὲ τούτοις εἰ τὸ πνεῦμα γεγονὸς ἐκ πυρός τε καὶ ἀέρος διὰ πάντων πεφοίτηκε τῶν σωμάτων ⟨τῷ⟩ πᾶσιν αὐτοῖς κεκράσθαι καὶ ἑκάστῳ αὐτῶν ἐκ τούτου ἠρτῆσθαι τὸ εἶναι, πῶς ἂν ἔτι ἁπλοῦν τι εἴη σῶμα; πῶς δ’ ἄν, εἰ ὕστερον τὸ ἔκ τινων συγκείμενον τῶν ἁπλῶν, τὸ πῦρ ἂν καὶ ὁ ἀὴρ εἴη, ἐξ ὧν μιγνυμένων τὸ πνεῦμα γίνεται, οὗ χωρὶς ἀδύνατον εἶναί τι σῶμα; εἰ γὰρ ἐξ ἐκείνων μὲν ἡ γένεσις τῷ πνεύματι, ἀδύνατον δὲ ἐκείνων εἶναί τι χωρὶς πνεύματος, οὔτ’ ἂν ἐκείνων τι εἴη πρὸ τῆς τοῦ πνεύματος γενέσεως, οὔτ’ ἂν τὸ πνεῦμα γίνοιτο, οὐκ ὄντων ἐξ ὧν ἡ γένεσις αὐτῷ. πῶς δ’ ἄν τις ἐν τῷ ψυχρῷ ἐνεργείᾳ τι θερμὸν εἶναι λέγοι; τίς δὲ καὶ ἡ εἰς τὸ ἐναντίον ἅμα κίνησις αὐτοῦ, καθ’ ἣν συνέχει τὰ ἐν οἷς ἂν ᾖ, ὄν, ὥς φασι, πνεῦμα κινούμενον ἅμα ἐξ αὑτοῦ τε καὶ εἰς αὑτό, καὶ κατὰ τί εἶδος κινήσεως γίνεται;

443Fr. 443 Kaynak: Plotinos, Enneadlar IV 7, 3–4. Biri bu evreni bir cismin bir arada tutmasına emanet eder de ona adında bile psykhē'nin yerini verirse, yani havaya ve son derece dağılgan pneumaya, bu evren de çözülecektir. … Onlar da hakikatin zoruyla, cisimlerden önce onlardan üstün bir psykhē türünün olması gerektiğine tanıklık ederler; pneumayı nous sahibi, ateşi de düşünen bir şey olarak kabul ederler; sanki varlıklar arasındaki daha üstün pay ateş ve pneuma olmadan var olamıyormuş da yerleşmek için bir yer arıyormuş gibi. … Yok eğer hayatı ve psykhē'yi pneumadan başka bir şey saymıyorlarsa, sürekli diline doladıkları, cisimlerin yanında etkin başka bir tabiat kabul etmek zorunda kalınca sığındıkları "bir hâlde bulunma" nedir? Her pneuma psykhē olmadığına göre (çünkü sayısız cansız pneuma vardır), psykhē'nin bir hâlde bulunan pneuma olduğunu söyleyecekler; o zaman bu "bir hâlde bulunma"yı ve bu konumu ya varolanlardan biri sayacaklar ya da hiçbir şey. Hiçbir şeyse, yalnız pneuma olacak, "bir hâlde bulunma" ise bir addan ibaret kalacaktır. Böylece maddeden başka hiçbir şeyin olmadığını söylemek durumuna düşecekler: psykhē, tanrı ve … hepsi ad olacak, yalnız o ⟨var olacak⟩.

443

Plotinus Ennead. IV lib. VII, 3 (Vol. II p. 106, 20 Mü.). λυθήσεταί τε καὶ τόδε τὸ ξύμπαν, εἴ τις αὐτὸ πιστεύσειε σώματος συνέρξει, διδοὺς αὐτῷ ψυχῆς τάξιν μέχρι τῶν ὀνομάτων, ἀέρι καὶ πνεύματι σκεδαστοτάτῳ. ibid. 4. μαρτυροῦσι δὲ καὶ αὐτοὶ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἀγόμενοι, ὡς δεῖ τι πρὸ τῶν σωμάτων εἶναι κρεῖττον αὐτῶν ψυχῆς εἶδος, ἔννουν τὸ πνεῦμα καὶ πῦρ νοερὸν τιθέμενοι, ὥσπερ ἄνευ πυρὸς καὶ πνεύματος οὐ δυναμένης τῆς κρείττονος μοίρας ἐν τοῖς οὖσιν εἶναι, τόπον δὲ ζητούσης εἰς τὸ ἱδρυθῆναι —  — εἰ δὲ μηδὲν παρὰ τὸ πνεῦμα τὴν ζωὴν καὶ τὴν ψυχὴν τίθενται, τί τὸ πολυθρύλλητον αὐτοῖς πὼς ἔχον, εἰς ὃ καταφεύγουσιν ἀναγκαζόμενοι τίθεσθαι ἄλλην παρὰ τὰ σώματα φύσιν δραστήριον; εἰ οὖν οὐ πᾶν μὲν πνεῦμα ψυχήν (ὅτι μυρία πνεύματα ἄψυχα), τὸ δὲ πὼς ἔχον πνεῦμα φήσουσι, τὸ πὼς ἔχον τοῦτο καὶ ταύτην τὴν σχέσιν ἢ τῶν ὄντων τι φήσουσιν ἢ μηδέν· ἀλλ’ εἰ μὲν μηδέν, πνεῦμα ἂν εἴη μόνον, τὸ δὲ πὼς ἔχον ὄνομα· καὶ οὕτω συμβήσεται αὐτοῖς, οὐδὲ ἄλλο οὐδὲν εἶναι λέγειν ἢ τὴν ὕλην· καὶ ψυχὴν καὶ θεὸν καὶ *** ὀνόματα πάντα, ἐκεῖνο δὲ μόνον ⟨ὄν⟩.

444Fr. 444 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 49, 1085c. Dört cisme, yani toprak ile suya, hava ile ateşe ilk unsurlar dedikleri hâlde, nasıl oluyor da bunların bir kısmını basit ve saf, bir kısmını bileşik ve karışık yapıyorlar, anlamıyorum. Çünkü toprağın ve suyun ne kendilerini ne başka şeyleri bir arada tuttuğunu, birliklerini pneumatik ve ateşli kuvvetten pay alarak koruduklarını söylüyorlar; hava ile ateşin ise iyi gerilimleri sayesinde hem kendilerini meleke hâlinde tuttuklarını, hem de o ikisine karışarak onlara gerilim, kalıcılık ve varlık sağladıklarını. (Plutarkhos buradan şu sonucu çıkarır:) Öyleyse ne toprak kendi başına vardır ne de su; maddeyi hava bir yerde toplayıp yoğunlaştırarak toprak, bir başka yerde de çözüp yumuşatarak su yapmıştır. Demek ki ikisine de varlığı ve oluşu bir başkası sağladığına göre, bunların hiçbiri unsur değildir.

444

Plutarchus de comm. not. cp. 49 p. 1085c. τά γε μὴν τέσσαρα σώματα, γῆν καὶ ὕδωρ ἀέρα τε καὶ πῦρ, πρῶτα στοιχεῖα προσαγορεύοντες, οὐκ οἶδ’ ὅπως τὰ μὲν ἁπλᾶ καὶ καθαρά, τὰ δὲ σύνθετα καὶ μεμιγμένα ποιοῦσι. γῆν μὲν γάρ φασι καὶ ὕδωρ οὔθ’ ἑαυτὰ συνέχειν οὔθ’ ἕτερα, πνευματικῆς δὲ μετοχῇ καὶ πυρώδους δυνάμεως τὴν ἑνότητα διαφυλάττειν· ἀέρα δὲ καὶ πῦρ αὑτῶν τ’ εἶναι δι’ εὐτονίαν ἑκτικά, καὶ τοῖς δυσὶν ἐκείνοις ἐγκεκραμένα τόνον παρέχειν καὶ τὸ μόνιμον καὶ οὐσιῶδες. Ex his Plutarchus concludit: ἀλλ’ οὐκ ἔστι γῆ καθ’ ἑαυντὴν οὐδ’ ὕδωρ· ἀλλὰ τὴν ὕλην ὁ ἀὴρ ὧδε μὲν συναγαγὼν καὶ πυκνώσας γῆν ἐποίησεν, ὧδε δὲ πάλιν διαλυθεῖσαν καὶ μαλαχθεῖσαν ὕδωρ. οὐδέτερον οὖν τούτων στοιχεῖον, οἷς ἕτερον ἀμφοτέροις οὐσίαν καὶ γένεσιν παρέσχηκεν.

445Fr. 445 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sına Şerhler, dize 120. Üç unsuru söyledikten sonra dördüncüsünü, yani ateşi söylüyor; ona ilahî bir sezgiyle Eros diyor, çünkü ateş tabiatı gereği bir araya getirir ve birleştirir.

445

Scholia Hesiod. Theogon. v. 120. τὰ τρία στοιχεῖα εἰπὼν τὸ τέταρτον λέγει, τὸ πῦρ, ὅπερ δαιμονίως ἔρωτά φησι· συναρμόζειν γὰρ καὶ ἑνοῦν πέφυκεν.

446Fr. 446 Kaynak: Galenos, Titreme, Çarpıntı ve Kasılma Üzerine 6. Biz cismin unsurları olarak kütleler ve gözenekler koymuyoruz; bütün cismin birlikte soluduğunu ve birlikte aktığını, sıcağın ise sonradan edinilmiş ya da canlının oluşumundan sonra gelen bir şey değil, ilk, en baştan doğmuş ve doğuştan gelen bir şey olduğunu düşünüyoruz. Tabiat da psykhē de bundan başka bir şey değildir; öyle ki onu kendi kendini hareket ettiren ve her zaman hareket eden bir varlık olarak düşünürsen yanılmazsın. … Doğuştan gelen sıcak her zaman hareket ettiği için ne yalnız içe ne yalnız dışa doğru hareket eder; bir hareketini hep öbürü izler. Çünkü yalnız içte kalsa çabucak hareketsizliğe düşüp dururdu, yalnız dışa gitse dağılır ve böylece yok olurdu. Herakleitos'un dediği gibi "ölçüyle sönüp ölçüyle tutuşarak" her zaman hareket hâlinde kalır. Besine yönelerek aşağıya doğru toplanınca tutuşur; yükselip her yöne dağılınca söner. Yukarıya ve dışarıya doğru hareketi, deyim yerindeyse kendi ilkesinden yayılmasını tabiatça sıcak olduğu için edinmiştir; içeriye ve aşağıya, yani kendi ilkesine doğru yolu ise soğuktan da pay aldığı için. Çünkü sıcak ile soğuktan karışmıştır. İlk logos'u bakımından sıcağa aittir; kendi kendini hareket ettiren yanı budur ve etkinlikleri için en çok buna ihtiyaç duyar; ama soğuk da ona büyük yarar sağlar. Çünkü sıcak tabiatı gereği yükseğe çıkar ve besini de kendisiyle birlikte götürür; soğuk engel olmasa çok uzaklara giderdi. Soğuk, sıcağın bu hareketine, yayılıp yok olmasın diye engel olur; çünkü hafifliği ve yukarıya atılışı yüzünden cisimlerden ayrılıp gitme tehlikesi vardır. Ama soğuk onu tutar, engeller ve bu aşırı hareketinin şiddetini giderir.

446

Galenus de tremore, palpitatione, convulsione 6 Vol. VII p. 616K. οὐκ ὄγκους καὶ πόρους ἡμῶν στοιχεῖα τιθεμένων τοῦ σώματος - ἀλλὰ τὸ μὲν ὅλον σῶμα σύμπνουν τε καὶ σύῤῥουν ἡγουμένων, τὸ θερμὸν δ’ οὐκ ἐπίκτητον οὐδ’ ὕστερον τοῦ ζῴου τῆς γενέσεως, ἀλλ’ αὐτὸ πρῶτόν τε καὶ ἀρχέγονον καὶ ἔμφυτον. καὶ ἥ γε φύσις καὶ ἡ ψυχὴ οὐδὲν ἄλλο ἢ τοῦτ’ ἐστίν, ὥστ’ οὐσίαν αὐτοκίνητόν τε καὶ ἀεικίνητον αὐτὸ νοῶν οὐκ ἂν ἁμάρτοις. —  — ἅτε γὰρ ἀεικίνητον ὂν τὸ ἔμφυτον θερμόν, οὔτ’ εἴσω μόνον οὕτ’ ἔξω κινεῖται, διαδέχεται δ’ ἀεὶ τὴν ἑτέραν αὐτοῦ κίνησιν ἡ ἑτέρα. ταχὺ γὰρ ἂν ἡ μὲν ἔσω μονὴ κατέπαυσεν εἰς ἀκινησίαν, ἡ δὲ ἐκτὸς ἐσκέδασέ τε καὶ ταύτῃ διέφθειρεν αὐτό. μέτρια δὲ σβεννύμενον καὶ μέτρια ἀναπτόμενον, ὡς Ἡράκλειτος ἔλεγεν, ἀεικίνητον οὕτω μένει. ἀνάπτεται μὲν οὖν τῇ κάτω συννεύσει, τῆς τροφῆς ὀρεγόμενον· αἰρόμενον δὲ καὶ πάντη σκιδνάμενον σβέννυται. ἀλλὰ τὴν μὲν ἄνω τε καὶ ἔξω φορὰν καὶ ὡς ἄν τις εἴποι ἐξάπλωσιν ἀπὸ τῆς ἰδίας ἀρχῆς, διότι φύσει θερμόν ἐστι, κέκτηται· τὴν δ’ εἴσω τε καὶ κάτω, τουτέστιν ἐπὶ τὴν ἰδίαν ἀρχὴν ὁδόν, ὅτι ψυχροῦ τι μετέχει· μικτὸν γὰρ ἐκ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ γέγονε· κατὰ μὲν τὸν πρῶτον λόγον τοῦ θερμοῦ, ⟨ᾗ⟩ τοῦτ’ ἐστιν αὐτοκίνητον αὐτοῦ καὶ τούτου μάλιστα δεῖται πρὸς τὰς ἐνεργείας· μεγάλην δ’ ὅμως αὐτῷ χρείαν καὶ τὸ ψυχρὸν παρέχει. πέφυκε γὰρ τὸ μὲν θερμὸν εἰς ὕψος αἴρεσθαι καὶ συμπροσάγειν αὑτῷ τὴν τροφήν. εἰ δὲ μὴ τὸ ψυχρὸν ἐμποδὼν ἐγένετο, καὶ ἐπὶ μήκιστον προῆκε. γίνεται δ’ ἐμποδὼν τὸ ψυχρὸν τῇ τοιαύτῃ τοῦ θερμοῦ κινήσει, ὡς μὴ ἀπόλοιτο ἐκτεινόμενον. κίνδυνος γὰρ ὑπὸ κουφότητος καὶ τῆς πρὸς τὸ ἄνω ὁρμῆς ἀποστῆναι τῶν σωμάτων αὐτό. ἀλλὰ τὸ ψυχρὸν ἐπέχει τε καὶ κωλύει καὶ τῆς ἄγαν ταύτης κινήσεως ἀφαιρεῖ τὸ σφοδρόν.

447Fr. 447 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis V 8 (Napolili Clodius'tan). Sfenks, şair Aratos'a göre bütün varlığın kavrayışı ve dünyanın dönüşü değildir. Belki her yere yayılan ve dünyayı bir arada tutan pneumatik gerilim (tonos) olabilir. Ama onu her şeyi bir arada tutan ve sıkıca bağlayan (sphingein) esir olarak anlamak daha iyidir; Empedokles'in dediği gibi …

447

Clemens Al. Stromat. V 8 p. 674 (ex Clodio Neapolitano) σφὶγξ δὲ οὐχ ἡ τῶν ὅλων σύνεσις καὶ ἡ τοῦ κόσμου κατὰ τὸν ποιητὴν Ἄρατον περιφορά. ἀλλὰ τάχα μὲν ὁ διήκων πνευματικὸς τόνος καὶ συνέχων τὸν κόσμον εἴη ἄν. ἄμεινον δὲ ἐκδέχεσθαι τὸν αἰθέρα πάντα συνέχοντα καὶ σφίγγοντα· καθὰ καὶ ὁ Ἐμπεδοκλῆς φησίν· (v. 130-33 St.)

448Fr. 448 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine Kitaba Ek s. 131, 5 Bruns. Genel olarak gerilim hareketi hakkındaki görüş pek çok güçlük taşır. Önce, aynı türden bir şey kendi kendini hareket ettirecektir; tek tek hareketler ele alındığında bunun imkânsız olduğu gösterilir. Sonra, hem bütün dünyayı içindekilerle birlikte bir arada tutan tek bir şey varsa, hem de cüzî cisimlerin her birinde onu bir arada tutan bir şey bulunuyorsa, aynı şeyin aynı anda zıt hareketlerle hareket etmesi nasıl zorunlu olmaz?

448

Alexander Aphrod. de anima libri mant. p. 131, 5 Bruns. τὸ δὲ ὅλον ἀπορίας ἔχει πολλὰς ἡ περὶ τῆς τονικῆς κινήσεως δόξα. πρῶτον μὲν γὰρ ὁμοειδές τι ὂν αὐτὸ ἑαυτὸ κινήσει, ὃ ἀδύνατον δείκνυται προχειριζομένοις τὰς καθέκαστα κινήσεις. ἔπειτα εἴπερ ἕν τι συνέχει τόν τε σύνολον κόσμον ἅμα τοῖς ἐν αὐτῷ, καὶ καθ’ ἕκαστον τῶν ἐπὶ μέρους σωμάτων ἐστί τι ὃ συνέχει, πῶς οὐκ ἀναγκαῖον ταὐτὸν ἅμα τὰς ἐναντίας κινεῖσθαι κινήσεις.

449Fr. 449 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 43, 1053f. Öte yandan Melekeler Üzerine'de melekelerin havadan başka bir şey olmadığını söyler; çünkü cisimler bunlar tarafından bir arada tutulur. Meleke ile bir arada tutulan şeylerin her birinin nitelikli olmasının sebebi de onları bir arada tutan havadır; buna demirde sertlik, taşta yoğunluk, gümüşte beyazlık derler. … Oysa her yerde maddenin kendiliğinden atıl ve hareketsiz olarak niteliklerin altında bulunduğunu, niteliklerin ise pneumalar ve havamsı gerilimler olarak, maddenin hangi kısımlarında bulunurlarsa her birine biçim ve şekil verdiğini ileri sürerler.

449

Plutarchus de Stoic. repugn. cp. 43 p. 1053f. πάλιν ἐν τοῖς περὶ Ἕξεων οὐδὲν ἄλλο τὰς ἕξεις πλὴν ἀέρας εἶναί φησιν· ὑπὸ τούτων γὰρ συνέχεται τὰ σώματα· καὶ τοῦ ποιὸν ἕκαστον εἶναι τῶν ἕξει συνεχομένων ὁ συνέχων αἴτιος ἀήρ ἐστιν, ὃν σκληρότητα μὲν ἐν σιδήρῳ, πυκνότητα δ’ ἐν λίθῳ, λευκότητα δ’ ἐν ἀργύρῳ καλοῦσι. p. 1054a. Καίτοι πανταχοῦ τὴν ὕλην ἀργὸν ἐξ ἑαυτῆς καὶ ἀκίνητον ὑποκεῖσθαι ταῖς ποιότησιν ἀποφαίνουσι, τὰς δὲ ποιότητας πνεύματα οὔσας καὶ τόνους ἀερώδεις, οἷς ἂν ἐγγένωνται μέρεσι τῆς ὕλης, εἰδοποιεῖν ἕκαστα καὶ σχηματίζειν.

450Fr. 450 Kaynak: Galenos, Kasların Hareketi Üzerine I 7–8. [Galenos, biri kolunu uzatıp bu duruşu korursa kasların hareket edip etmediğini soruyor.] Kaslar etkin olduğu için hareket ettiklerini söyleriz; ama ne parçası oldukları uzvun bütünü ne de kendileri tek başına hareket ediyor göründüğünden, bu kez hareket ettiklerini kabul etmeye cesaret edemeyiz. Peki bu güçlüğe nasıl bir çözüm bulunabilir? Gerilim hareketleri denen şeyi varsayanların çözümü mü, yoksa daha iyi bir başkası mı? … 8. Öyle yapalım ve söze önce onların öğrettiği gibi başlayalım. Cansız bir cismin, sözgelişi bir kütüğün ya da taşın biri tarafından çekildiğini düşünelim; sonra aynı cismin bir başkası tarafından ters yöne geri çekildiğini, ama ilk çekişin kuvvetçe üstün geldiğini, bu yüzden cismin onun ardından gittiğini, fakat kimse karşı yöne çekmeseydi gideceğinden çok daha az gittiğini düşünelim. Böyle bir cisim için üçüncü bir durum daha koyalım: iki zıt yöne eşit kuvvetle gerildiği durum. Birinci durum onu, hareket ettirenin kuvveti ne kadarına yetiyorsa o kadar tek bir hareketle hareket ettirmiş ve hareket ettiren onu ne kadar uzağa götürebiliyorsa o kadar ilerlemeye zorlamıştır. İkinci durum, hareket ettirenlerden biri hareket edeni ters yöne ne kadar çekmişse, aldığı yolu öncekinden o kadar kısa kılmıştır. Üçüncü durumda ise hareketlerden biri cismi ne kadar ileri çekiyorsa öbürü o kadar geri çektiği için cisim aynı yerde kalmaya zorlanmıştır; ama büsbütün hareketsiz olan bir şey gibi değil. Çünkü o da hep aynı yerde kalır, ama bununla aynı şekilde değil: o hiç hareket etmediği için, bu ise iki yöne birden hareket ettiği için kalır; tıpkı ırmağın akıntısına karşı yüzen kimse gibi. O da akıntının şiddetine eşit kuvvetteyse hep aynı yerde kalır; hiç hareket etmediğinden değil, kendi hareketiyle ne kadar ileri gidiyorsa dışarıdan gelen hareketle o kadar geri sürüklendiğinden. Böylesine belirsiz bir şeyi birden çok örnekle incelemenin bir zararı yoktur. Yüksekte, aynı yerde duruyormuş gibi görünen bir kuş düşünelim. Bunun, yukarıdan asılıymış gibi hareketsiz olduğunu mu söylemeliyiz, yoksa cisminin ağırlığı onu ne kadar aşağı çekiyorsa o kadar yukarı doğru hareket ettiğini mi? Bana ikincisi daha doğru görünüyor. Nitekim onu psykhēsinden ya da kaslarının geriliminden yoksun bırakırsan, hemen yere düştüğünü görürsün. Bundan açıktır ki cisminin ağırlığından gelen tabii aşağı eğilimi, psykhēnin gerilimiyle yapılan yukarı doğru hareket tam tamına dengeliyordu. Peki bütün bu tür durumlarda cisim sırayla zıt şeylere uğrayarak bir aşağı bir yukarı mı gider de değişimler hızlı ve ani olduğu, hareketler de pek kısa mesafelerde gerçekleştiği için aynı yerde kalıyormuş gibi mi görünür, yoksa gerçekten bütün zaman boyunca tek bir yeri mi kaplar? Bunu incelemenin sırası şimdi değil; böyle şeyleri hareket üzerine fizik derslerinde araştırmak daha yerindedir. Şimdilik şunu bulmuş olmak yeter: böyle bir etkinlik türü de vardır; buna ister gerilim etkinliği ister başka bir ad ver, fark etmez. [Krş. Galenos, Titreme, Çarpıntı ve Kasılma Üzerine 4.]

450

Galenus de musculorum motu I cp. 7 et 8 (K. vol. IV p. 400) (Quaerit Galenus, siquis brachium extendat atque hunc statum servet, moveantur musculi necne?) διότι μὲν γὰρ ἐνεργοῦσιν οἱ μύες διὰ τοῦτ’ αὐτοὺς κινεῖσθαι λέγομεν· διότι δ’ οὔθ’ ὅλον τὸ κῶλον οὗ μέρος εἰσίν, οὔτ’ αὐτοὶ κατὰ μόνας φαίνονται κινούμενοι, διὰ τοῦτ’ αὐτοὺς πάλιν οὐ τολμῶμεν ὁμολογεῖν κινεῖσθαι. τίνα οὖν ἄν τις λύσιν ἐφεύροι τῆς ἀπορίας; πότερον ἣν οἱ τὰς τονικὰς καλουμένας ὑποθέμενοι κινήσεις, ἤ τινα ἑτέραν βελτιόνα —  — ; cp. 8. καὶ δὴ ποιοῦμεν οὕτως καὶ πρῶτον μὲν ὥσπερ ἐκεῖνοι διδάσκουσιν ὁ λόγος προΐτω. Νοήσωμεν ἕλκεσθαί τι σῶμα τῶν ἀψύχων, οἷον ξύλον ἢ λίθον ὑπό του, αὖθις δ’ αὖ νοήσωμεν ὑφ’ ἑτέρου τινὸς ἐπὶ τἀναντία ταὐτὸ τοῦτο πάλιν ἀντισπᾶσθαι, κρατεῖν μέντοι τῇ ῥώμῃ τὴν προτέραν ὁλκὴν καὶ διὰ τοῦθ’ ἕπεσθαι μὲν ἐκείνῃ τὸ σῶμα, πολὺ δ’ ἧττον ἢ εἰ πρὸς μηδενὸς ἀνθείλκετο. τρίτην δὴ κατάστασιν τῷ τοιούτῳ σώματι προσφέρωμεν ὅταν ἰσοσθενῶς εἰς τἀναντία τείνηται. οὐκοῦν ἡ μὲν πρώτη κατάστασις ἐκίνησεν αὐτὸ μίαν κίνησιν ὅσην ἡ τοῦ κινοῦντος δύναμις ἠδύνατο καὶ εἰς τοσαύτην ἠνάγκασε προελθεῖν διάστασιν εἰς ὅσην οἷόν τ’ ἦν ἄγειν τὸ κινοῦν, ἡ δὲ δευτέρα τοσοῦτον ἐλάττονα τῆς πρόσθεν τὴν διάστασιν ἀπέδειξεν, ὅσον θάτερον τῶν κινούντων εἰς τοὐναντίον ἀπέσπασε τὸ κινούμενον. ἡ δὲ τρίτη κατάστασις, ὅσον ἡ ἑτέρα τῶν κινήσεων εἷλκε πρόσω τοσοῦτον ἀντισπώσης εἰς τοὐπίσω τῆς ἑτέρας, ἐν ταὐτῷ τόπῳ τὸ σῶμα μένειν ἠνάγκασεν, οὐχ ὡς τὸ παντελῶς ἀκίνητον· μένει γὰρ καὶ τοῦτ’ ἐν ταὐτῷ διὰ παντὸς ἀλλ’ οὐχ ὁμοίως ἐκείνῳ· τὸ μὲν γὰρ ὅτι μηδ’ ὅλως κινεῖται, τὸ δὲ ὅτι διττῶς, ὥσπερ καὶ ὁ πρὸς ῥοῦν ποταμῶν νήχων ἐναντίως. καὶ γὰρ οὗτος ἐὰν ἰσοσθενὴς ᾖ τῇ τοῦ ῥοῦ σφοδρότητι κατὰ τὸν αὐτὸν ἀεὶ διαμένει τόπον, οὐχ ὡς μηδ’ ὅλως κινούμενος, ἀλλ’ ὅτι πρόσω τοσοῦτον ὑπὸ τῆς οἰκείας διαφέρεται κινήσεως ὅσον ὑπὸ τῆς ἔξωθεν ὀπίσω φέρεται. οὐδὲν δὲ χεῖρον οὕτω ἀσαφὲς πρᾶγμα διὰ πλειόνων ἐξετάζεσθαι παραδειγμάτων. ἔστω τις ὑψηλὸς ὄρνις ἐν ταὐτῷ τόπῳ φαινόμενος μένειν. πότερον ἀκίνητον εἶναι τοῦτον λεκτέον, ὥσπερ εἰ καὶ κρεμάμενος ἄνωθεν ἔτυχεν, ἢ κινεῖσθαι τὴν ἐπὶ τὰ ἄνω κίνησιν εἰς τοσοῦτον εἰς ὅσον ἤγαγεν αὐτὸν κάτω τὸ τοῦ σώματος βάρος; ἐμοὶ μὲν τοῦτο ἀληθέστερον εἶναι δοκεῖ. στερήσας γοῦν αὐτὸν τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ τῶν μυῶν τόνου ταχέως ἐπὶ τὴν γῆν ὄψει καταφερόμενον· ᾧ δῆλον ὅτι τὴν σύμφυτον τῷ τοῦ σώματος βάρει κάτω ῥοπὴν εἰς ἴσον ἀντεσήκου τῇ κατὰ τὸν τῆς ψυχῆς τόνον ἄνω φορᾷ. πότερον οὖν ἐν ταῖς τοιαύταις ἁπάσαις καταστάσεσι ποτὲ μὲν κάτω ποτὲ δὲ ἄνω τὸ σῶμα φέρεται τἀναντία πάσχον ἐν μέρει, διὰ δὲ τὸ ταχείας τε καὶ ὀξυῤῥόπους γίνεσθαι τὰς μεταβολὰς καὶ κατὰ βραχυτάτων διαστημάτων φέρεσθαι τὰς κινήσεις ἐν ταὐτῷ φαίνεται τόπῳ μένειν ἢ ὄντως ἕνα διὰ παντὸς τοῦ χρόνου κατέχει τόπον, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ διελθεῖν· ἐν γὰρ τοῖς φυσικοῖς περὶ κινήσεως λόγοις τὰ τοιαῦτα ἐρευνᾶσθαι δικαιότερον· ἀλλ’ ἀρκεῖ πρὸς τὰ παρόντα τοῦτο ἐξευρῆσθαι τὸ γίγνεσθαί τι καὶ τοιοῦτον εἶδος ἐνεργείας ὃ καλεῖν μὲν εἴτε τονικὸν εἴτ’ ἄλλως ὡς ἂν ἐθέλῃς οὐ διοίσει. Cf. de tremore, palpitatione, convulsione 4 Vol. VII p. 589 K.

451Fr. 451 Kaynak: Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 2. Stoacıların dediği gibi, cisimlerde aynı anda hem içe hem dışa doğru hareket eden bir gerilim hareketi bulunduğunu, dışa doğru olanın büyüklükleri ve nitelikleri, içe doğru olanın ise birliği ve ousia'yı meydana getirdiğini söylerlerse, onlara şunu sormak gerekir … [Ardından Platoncu bir çürütme gelir; biraz aşağıda:] Cisimlerin üç boyutlu olduğunu, bütün cisme baştan başa yayılan psykhēnin de üç boyutlu olduğunu ve bu yüzden her hâlükârda cisim olduğunu söylerlerse, şöyle diyeceğiz vb.

451

Nemesius de nat. hom. cp. 2 p. 42. εἰ δὲ λέγοιεν, καθάπερ οἱ Στωϊκοί, τονικήν τινα εἶναι κίνησιν περὶ τὰ σώματα εἰς τὸ εἴσω ἅμα κινουμένην καὶ εἰς τὸ ἔξω· καὶ τὴν μὲν εἰς τὸ ἔξω μεγεθῶν καὶ ποιοτήτων ἀποτελεστικὴν εἶναι, τὴν δὲ εἰς τὸ εἴσω ἑνώσεως καὶ οὐσίας, ἐρωτητέον αὐτοὺς —  — (sequitur refutatio platonica, paulo infra:) εἰ δὲ λέγοιεν ὅτι τὰ σώματα τριχῆ διαστατά ἐστι καὶ ἡ ψυχὴ δὲ διόλου διήκουσα τοῦ σώματος τριχῆ διαστατὴ ἐστι καὶ διὰ τοῦτο πάντως καὶ σῶμα, ἐροῦμεν etc.

452Fr. 452 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 68E. Stoacılar ise seyrekleştiren ve yoğunlaştıran bir kuvvet, daha doğrusu bir hareket koyarlar: biri içe, öbürü dışa doğru. Birini var olmanın, öbürünü nitelikli olmanın sebebi sayarlar.

452

Simplicius in Aristot. categ. f. 68E. ed. Bas. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ δύναμιν ἢ μᾶλλον κίνησιν τὴν μανωτικὴν καὶ πυκνωτικὴν τίθενται, τὴν μὲν ἐπὶ τὰ ἔσω, τὴν δὲ ἐπὶ τὰ ἔξω· καὶ τὴν μὲν τοῦ εἶναι, τὴν δὲ τοῦ ποιὸν εἶναι νομίζουσιν αἰτίαν.

453Fr. 453 Kaynak: Philon, Habil ile Kabil'in Kurbanları Üzerine 68. [Logos hakkında:] Bir yeri tutup ötekini bırakacak biçimde yer değiştirerek hareket etmez; gerilim hareketiyle hareket eder.

453

Philo de sacrif. Abel et Cain § 68 Vol. I p. 230, 5 Wendl. de λόγῳ locutus: οὐ μεταβατικῶς κινούμενος, ὡς τὸν μὲν ἐπιλαμβάνειν, τὸν δὲ ἀπολείπειν τόπον, ἀλλὰ τονικῇ χρώμενος τῇ κινήσει.

454Fr. 454 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 149. [Karneades'in tanrıların var olmadığını ispatlamaya çalıştığı, Stoacıların pneuma öğretisini hedef alan argüman.] Aynı şekilde [ilahî olan] psykhēsiz de olur. Çünkü bir psykhē tarafından bir arada tutuluyorsa, her hâlükârda ortadan uçlara ve uçlardan ortaya doğru giden bir ⟨pneuma⟩ tarafından bir arada tutuluyordur.

454

Sextus adv. math. IX 149 (Carneadis argumentum, quo deos non esse probabat, Stoicam de spiritu doctrina respicit) ὡσαύτως δὲ καὶ ἄψυχόν ἐστιν (scil. τὸ θεῖον). εἰ γὰρ ὑπὸ ψυχῆς συνέχεται, πάντως ἀπὸ τῶν μέσων ἐπὶ τὰ πέρατα καὶ ἀπὸ τῶν περάτων ἐπὶ τὰ μέσα φερομένου ⟨πνεύματος⟩ συνέχεται.

455Fr. 455 Kaynak: Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Hareketi I 8. Katı cisimler pek çok biçimde şekillenebilir; ama pneuma ya da ateş tabiatında bir ousia kendi başına bulunduğunda böyle bir şey olamaz. Bu yüzden bunlar gerilmiş olarak ve tam ortadan her yöne eşit uzaklıkta yayılarak kendi tabiatlarına uygun şekle varırlar; çünkü ousiaları yumuşaktır ve onlara başka bir şekil verebilecek katı hiçbir şey yoktur.

455

Cleomedes Circul. doctr. I cp. 8 p. 58 Bake. τὰ στερεὰ τῶν σωμάτων οἷά τέ ἐστι πολλαχῶς σχηματίζεσθαι, ἐπὶ δὲ πνευματικῆς ἢ πυρώδους οὐσίας, ὁπότε καθ’ αὑτὰς εἶεν, οὐδὲν ἐγχωρεῖ τοιοῦτον γίνεσθαι. Ἐπὶ τὸ οἰκεῖον οὖν τῇ φύσει αὐτῶν παραγίνονται σχῆμα τετονωμέναι καὶ τὸ ἴσον ἀπὸ τοῦ μεσαιτάτου πάντη ἀποτεινόμεναι, μαλακῆς αὐτῶν τῆς οὐσίας οὔσης καὶ μηδενὸς ὄντος στερεοῦ, ὃ ἄλλως σχηματίζοι ἂν αὐτάς.

456Fr. 456 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 68E. Stoacılar şekli, tıpkı noktalar arasındaki mesafe gibi, gerilimin sağladığını söylerler. Bu yüzden doğru çizgiyi de "uca kadar gerilmiş çizgi" diye tarif ederler.

456

Simplicius in Aristot. categ. f. 68E. ed. Bas. Τὸ τοίνυν σχῆμα οἱ Στωϊκοὶ τὴν τάσιν παρέχεσθαι λέγουσιν, ὥσπερ καὶ τὴν μεταξὺ τῶν σημείων διάστασιν. διὸ καὶ εὐθεῖαν ὁρίζονται γραμμὴν τὴν εἰς ἄκρον τεταμένην.

457Fr. 457 Kaynak: Galenos, Nabızların Teşhisi Üzerine IV 2. Gerilim konusu ise tartışmalıdır. Canlıların cisimlerindeki gerilimin ne tür bir şey olduğu, ousianın bütününü en küçük parçalara, atomlara ya da birbirine tutunmayan zerrelere ufalayanlarca baştan kabul edilmez; bunu yalnız ousianın birlik hâlinde olduğunu söyleyenler kabul eder.

457

Galenus de dignoscendis pulsibus IV 2 Vol. VIII p. 923 K. τὸ μέν γε τοῦ τόνου διαμφισβητεῖται. τὴν ἀρχὴν γὰρ οἷός τίς ἐστιν ὁ τόνος ἐν τοῖς τῶν ζῴων σώμασι οὐχ ὡμολόγηται πρὸς τῶν εἰς ἐλάχιστα ἢ εἰς ἄτομα ἢ εἰς ἄναρμα τὴν ὅλην οὐσίαν καταθραυόντων. μόνοις γὰρ ὁμολογεῖται τοῖς ἡνῶσθαι φάσκουσιν αὐτήν.

458Fr. 458 Kaynak: Philon, Yasaların Alegorik Yorumu II 22. Nous … pek çok kuvvete sahiptir: bir arada tutan melekeye, bitkisel kuvvete, psykhē kuvvetine, akıl kuvvetine, düşünme kuvvetine ve tür ve cins bakımından sayısız başkalarına. Meleke cansızlarda da, taşlarda ve kütüklerde de bulunan ortak bir şeydir; içimizde taşlara benzeyen kemikler de ondan pay alır. Tabiat bitkilere kadar uzanır; içimizde de bitkilere benzeyen şeyler vardır: tırnaklar ve saçlar. Tabiat, artık hareket eden melekedir. Psykhē ise tasavvur ve dürtü edinmiş tabiattır; bu da akılsız hayvanlarla ortaktır. Bizim nousumuzda da akılsız psykhēye karşılık gelen bir şey vardır. Öte yandan düşünme kuvveti nousa özgüdür; akıl kuvveti ise belki daha ilahî tabiatlarla da ortaktır, ama ölümlüler arasında insana özgüdür. Bu da iki türlüdür: biri sayesinde nousa pay alarak akıl sahibi oluruz, öbürü sayesinde konuşuruz.

Philon, Tanrının Değişmezliği Üzerine 35. Tanrı cisimlerden kimini meleke ile, kimini tabiat ile, kimini psykhē ile, kimini de akıl sahibi psykhē ile bağladı. Doğal bütünlükten koparılmış taşlar ve kütükler için en sağlam bağ olarak melekeyi yaptı. Meleke kendi üzerine dönen bir pneumadır: ortadan uçlara doğru gerilmeye başlar, en dış yüzeye değince yeniden döner ve ilk çıktığı yere varıncaya dek geri gelir. Melekenin bu kesintisiz gidiş-dönüşü bozulmaz bir şeydir; koşucular onu taklit ederek bütün insanların ortak seyir yerlerinde, üç yılda bir yapılan bayramlarda, büyük, parlak ve uğruna çekişilen bir iş olarak sergilerler. Tabiatı ise bitkilere verdi; onu pek çok kuvvetten, besleyen, değiştiren ve büyüten kuvvetlerden karıştırarak. [Bu üç kuvvet hakkında daha fazlası anlatılır.] … § 41. Psykhēyi ise yaratan, onu tabiattan üç şeyle ayırarak yaptı: his, tasavvur ve dürtü. Bitkilerde dürtü yoktur, tasavvur yoktur, histen de pay almazlar; hayvanların her biri ise bunların hepsine birden sahiptir. His, adının da gösterdiği gibi bir tür "içeri koyma"dır; görünenleri nousa taşır. Çünkü nous pek büyük ve her şeyi alan bir hazine olduğundan, görme, işitme ve öbür his organları yoluyla gelen her şey ona konur ve orada biriktirilir. Tasavvur ise psykhēde bir iz basılmasıdır; çünkü hislerin her biri ne getirdiyse, bir yüzük ya da mühür gibi ona kendi damgasını basmıştır. Balmumuna benzeyen nous aldığı izi kendinde titizlikle saklar; ta ki belleğin hasmı olan unutuş izi düzleştirip silikleştirene ya da büsbütün yok edene dek. Görünüp iz basan şey ise psykhēyi kimi zaman kendine uygun, kimi zaman aykırı bir duruma sokar. Psykhēnin bu hâline dürtü denir; onu tarif edenler, dürtünün psykhēnin ilk hareketi olduğunu söylemişlerdir. Hayvanların bitkilerden üstün olduğu şeyler bunlardır. Şimdi de insanın öbür hayvanları neyle aştığına bakalım. İnsan seçkin bir pay olarak düşünceyi almıştır; onunla bütün şeylerin, hem cisimlerin hem olayların tabiatını kavrar. Nasıl ki bedende yöneten şey görme, evrende ise ışığın tabiatıysa, içimizdekilerin en üstünü de noustur. Çünkü o psykhēnin gözüdür; kendi ışınlarıyla aydınlanır ve onlar sayesinde, şeyleri bilmeyişin döktüğü koyu ve derin karanlık dağılır.

458

Philo Leg. Alleg. II § 22 Vol. I p. 95, 8 Wendl. ὁ νοῦς —  — πολλὰς ἔχει δυνάμεις, ἑκτικήν, φυτικήν, ψυχικήν, λογικήν, διανοητικήν, ἄλλας μυρίας κατά τε εἴδη καὶ γένη. Ἡ μὲν ἕξις κοινὴ καὶ τῶν ἀψύχων ἐστί, λίθων καὶ ξύλων, ἧς μετέχει καὶ τὰ ἐν ἡμῖν ἐοικότα λίθοις ὀστέα. Ἡ δὲ φύσις διατείνει καὶ ἐπὶ τὰ φυτά. καὶ ἐν ἡμῖν δέ ἐστιν ἐοικότα φυτοῖς, ὄνυχές τε καὶ τρίχες· ἐστὶ δὲ ἡ φύσις ἕξις ἤδη κινουμένη. Ψυχὴ δέ ἐστι φύσις προσειληφυῖα φαντασίαν καὶ ὁρμήν. αὕτη κοινὴ καὶ τῶν ἀλόγων ἐστίν. Ἔχεῖ δὲ καὶ ὁ ἡμέτερος νοῦς ἀναλογοῦν τι ἀλόγου ψυχῇ· πάλιν ἡ διανοητικὴ δύναμις ἰδία τοῦ νοῦ ἐστι, καὶ ἡ λογικὴ κοινὴ μὲν τάχα καὶ τῶν θειοτέρων φύσεων, ἰδία δέ, ὡς ἐν θνητοῖς, ἀνθρώπου. αὕτη δὲ διττή. ἡ μὲν καθ’ ἣν λογικοί ἐσμεν, νοῦ μετέχοντες· ἡ δὲ καθ’ ἣν διαλεγόμεθα. Philo Quod deus sit immut. § 35 Vol. II p. 64, 1 Wendl. Τῶν γὰρ σωμάτων τὰ μὲν ἐνεδήσατο ἕξει, τὰ δὲ φύσει, τὰ δὲ ψυχῇ, τὰ δὲ καὶ λογικῇ ψυχῇ. Λίθων μὲν οὖν καὶ ξύλων, ἃ δὴ τῆς συμφυΐας ἀπέσπασται, δεσμὸν κραταιότατον ἕξιν εἰργάζετο. ἡ δέ ἐστι πνεῦμα ἀναστρέφον ἐφ’ ἑαυτό. Ἄρχεται μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν μέσων ἐπὶ τὰ πέρατα τείνεσθαι, ψαῦσαν δὲ ἄκρας ἐπιφανείας ἀνακάμπτει πάλιν, ἄχρις ἂν ἐπὶ τὸν αὐτὸν ἀφίκηται τόπον, ἀφ’ οὗ τὸ πρῶτον ὡρμήθη. Ἕξεως ὁ συνεχὴς οὗτος δίαυλος ἄφθαρτος, ὃν οἱ δρομεῖς ἀπομιμούμενοι ταῖς τριετηρίσιν ἐν τοῖς ἀνθρώπων ἀπάντων κοινοῖς θεάτροις ὡς μέγα δὴ καὶ λαμπρὸν καὶ περιμάχητον ἔργον ἐπιδείκνυνται. Τὴν δὲ φύσιν ἀπένειμε τοῖς φυτοῖς, κερασάμενος αὐτὴν ἐκ πλείστων δυνάμεων, θρεπτικῆς τε καὶ μεταβλητικῆς καὶ αὐξητικῆς. (de his tribus δυνάμεσιν plura enarrantur) —  — § 41. Ψυχὴν δὲ φύσεως τρισὶ διαλλάττουσαν ὁ ποιῶν ἐποίει αἰσθήσει, φαντασίᾳ, ὁρμῇ. Τὰ μὲν γὰρ φυτὰ ἀόρμητα, ἀφάνταστα, αἰσθήσεως ἀμέτοχα, τῶν δὲ ζῴων ἕκαστον ἀθρόων μετέχει τῶν εἰρημένων. Αἴσθησις μὲν οὖν, ὡς αὐτό που δηλοῖ τοὔνομα, εἴσθεσίς τις οὖσα, τὰ φανέντα ἐπεισφέρει τῷ νῷ. Τούτῳ γὰρ ἐπειδὴ μέγιστόν ἐστι ταμιεῖον καὶ πανδεχές, πάνθ’ ὅσα δι’ ὁράσεως καὶ ἀκοῆς καὶ τῶν ἄλλων αἰσθητικῶν ὀργάνων ἐντίθεται καὶ ἐναποθησαυρίζεται. Φαντασία δέ ἐστι τύπωσις ἐν ψυχῇ· ἃ γὰρ εἰσήγαγεν ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων, ὥσπερ δακτύλιός τις ἢ σφραγὶς ἐναπεμάξατο τὸν οἰκεῖον χαρακτῆρα. Κηρῷ δὲ ἐοικὼς ὁ νοῦς, τὸ ἐκμαγεῖον δεξάμενος ἄκρως παρ’ ἑαυτῷ φυλάττει, μέχρις ἂν ἡ ἀντίπαλος μνήμης τὸν τύπον λεάνασα λήθη ἀμυδρὸν ἐργάσηται ἢ παντελῶς ἀφανίσῃ. Τὸ δὲ φανὲν καὶ τυπῶσαν τότε μὲν οἰκείως, τότε δὲ ὡς ἑτέρως διέθηκε τὴν ψυχήν. Τοῦτο δ’ αὐτῆς τὸ πάθος ὁρμὴ καλεῖται, ἣν ὁριζόμενοι πρώτην ἔφασαν εἶναι ψυχῆς κίνησιν. Τοσούτοις μὲν δὴ ζῷα προὔχει φυτῶν. ἴδωμεν δὲ τίνι τῶν ἄλλων ζῴων ὑπερβέβληκεν ἄνθρωπος. Ἐξαίρετον οὗτος τοίνυν γέρας ἔλαχε διάνοιαν, ᾗ τὰς ἀπάντων φύσεις, σωμάτων τε ὁμοῦ καὶ πραγμάτων εἴωθε καταλαμβάνειν. Καθάπερ γὰρ ἐν μὲν τῷ σώματι τὸ ἡγεμονικὸν ὄψις ἐστίν, ἐν δὲ τῷ παντὶ ἡ τοῦ φωτὸς φύσις, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῶν ἐν ἡμῖν τὸ κρατιστεῦον ὁ νοῦς. Ψυχῆς γὰρ ὄψις οὗτος, οἰκείαις περιλαμπόμενος αὐγαῖς, δι’ ὧν ὁ πολὺς καὶ βαθὺς ζόφος, ὃν κατέχεεν ἄγνοια τῶν πραγμάτων, ἀνασκίδναται.

459Fr. 459 Kaynak: Kritolaos, Philon'un aktarımıyla, Dünyanın Bozulmazlığı Üzerine s. 248, 2. Öyleyse dünyanın tabiatını da neden uzun ömürlü saymamalı? O tabiat ki düzensiz olanların düzeni, uyumsuz olanların uyumu, ahenksiz olanların ahengi, ayrık olanların birliğidir; kütüklerde ve taşlarda meleke, ekinlerde ve ağaçlarda tabiat, bütün hayvanlarda psykhē, insanlarda nous ve logos, erdemli kişilerde ise en mükemmel aretēdir. [Arnim: Stoacıların ağzından verilen bu tabiat tarifinin Khrysippos'un bir kitabından kelimesi kelimesine alınmış olması muhtemeldir.]

459

Critolaus apud Philonem περὶ ἀφθαρσίας κόσμου p. 248, 2. τί δήποτ’ οὐχὶ καὶ τὴν τοῦ κόσμου φύσιν λεκτέον εἶναι μακραίωνα τὴν τάξιν τῶν ἀτάκτων, τὴν ἁρμονίαν τῶν ἀναρμόστων, τὴν συμφωνίαν τῶν ἀσυμφώνων, τὴν ἕνωσιν τῶν διεστηκότων, τὴν ξύλων μὲν καὶ λίθων ἕξιν, σπαρτῶν τε καὶ δένδρων φύσιν, ψυχὴν δὲ ζώων ἀπάντων, ἀνθρώπων δὲ νοῦν καὶ λόγον, ἀρετὴν δὲ σπουδαίων τελειοτάτην; (Veri simile hanc Naturae ex Stoicorum ore definitionem verbo tenus ex aliquo Chrysippi libro desumptam esse.)

460Fr. 460 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Erdem Üzerine 12, 451b. Genel olarak varlıklardan kimilerinin meleke ile, kimilerinin tabiat ile, kimilerinin akılsız psykhē ile, kimilerinin de logos ve düşünce sahibi psykhē ile yönetildiğini hem kendileri [eski Stoacılar] söylerler hem de bu apaçıktır.

460

Plutarchus de virtute morali cp. 12 p. 451 b. καθόλου δὲ τῶν ὄντων αὐτοί τέ φασι (scil. Stoici antiquiores) καὶ δῆλόν ἐστιν, ὅτι τὰ μὲν ἕξει διοικεῖται, τὰ δὲ φύσει, τὰ δ’ ἀλόγῳ ψυχῇ, τὰ δὲ καὶ λόγον ἐχούσῃ καὶ διάνοιαν.

461Fr. 461 Kaynak: Deksippos, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh s. 50, 31 Busse. Stoacıların melekeleri meleke sahibi şeylerden ayırmalarına şaşıyorum. Kendi başına var olan cisimsizleri kabul etmedikleri hâlde, laf cambazlığı gerektiğinde böyle ayrımlara başvuruyorlar.

461

Dexippus in Aristot. categ. p. 50, 31 Busse. θαυμάζω δὲ τῶν Στωϊκῶν χωριζόντων τὰς ἕξεις ἀπὸ τῶν ἑκτῶν. ἀσώματα γὰρ μὴ παραδεχόμενοι καθ’ ἑαυτά, ὅταν ἐρεσχελεῖν δέον ᾖ, ἐπὶ τὰς τοιαύτας διαλήψεις ἔρχονται.

462Fr. 462 Kaynak: Galenos, Tabii Kuvvetler Üzerine II 3. Organları biçimlendiren ve azar azar büyüten o tabiat elbette onların bütününe baştan başa yayılmıştır; çünkü onları yalnız dışarıdan değil, bütünüyle ve baştan başa biçimlendirir, besler ve büyütür. … Onun dokunmadığı, işlemediği ya da düzene sokmadığı hiçbir parça yoktur.

462

Galenus de nat. facult. II 3. Vol. II p. 82K. ἡ γὰρ διαπλάττουσα τὰ μόρια φύσις ἐκείνη καὶ κατὰ βραχὺ προσαύξουσα πάντως δήπου καὶ δι’ ὅλων αὐτῶν ἐκτέταται· καὶ γὰρ ὅλα δι’ ὅλων, οὐκ ἔξωθεν μόνον, αὐτὰ διαπλάττει τε καὶ τρέφει καὶ προσαύξει. —  — οὐδὲν γάρ ἐστιν ἄψαυστον αὐτῇ μέρος οὐδ’ ἀνεξέργαστον οὐδ’ ἀκόσμητον.

463Fr. 463 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in İnsanın Tabiatı Üzerine adlı eserinin şerhi I. Kimileri yalnız dört niteliğin birbiriyle baştan başa karıştığını, kimileri ise ousiaların karıştığını ileri sürmüştür; birinci görüşü Peripatetikler, ikincisini Stoacılar savunmuştur.

463

Galenus in Hippocr. de nat. hom. lib. I Vol. XV p. 32K. ἔνιοι μὲν γὰρ τὰς τέτταρας ποιότητας μόνας κεράννυσθαι δι’ ὅλων ἀλλήλαις, ἔνιοι δὲ τὰς οὐσίας ἀπεφήναντο, Περιπατητικοὶ μὲν τῆς προτέρας δόξης προστάντες, Στωϊκοὶ δὲ τῆς δευτέρας.

464Fr. 464 Kaynak: Galenos, Hippokrates'e Göre Unsurlar Üzerine I 9. Karışan şeylerin baştan başa nasıl karıştığını, yani Aristoteles'in sandığı gibi yalnız niteliklerin mi karıştığını, yoksa cismani ousiaların da birbirinin içinden geçtiğini bilmek hekimler için gerekli değildir.

464

Galenus de elementis sec. Hippocr. I 9. Vol. I p. 489 K. καὶ μὲν δὴ καὶ ὅπως δι’ ὅλων κεράννυται τὰ κεραννύμενα, πότερον τῶν ποιοτήτων μόνον, ὡς Ἀριστοτέλης ὑπέλαβεν, ἢ καὶ τῶν σωματικῶν οὐσιῶν δι’ ἀλλήλων ἰουσῶν, οὐκ ἀναγκαῖον ἐπίστασθαι τοῖς ἰατροῖς.

465Fr. 465 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 37, 1077e. Bir cismin bir cismin yeri olması, bir cismin bir cismin içinden geçmesi, ikisini de bir boşluk kuşatmadığı hâlde dolunun doluya girmesi ve sürekliliği yüzünden kendinde hiç aralık ve yer bulunmayan şeyin kendisine katılanı içine alması ortak kavrama aykırıdır. Onlar ise birini bire, ikiyi, üçü ya da onu birbirine sıkıştırmakla kalmıyor; parça parça ettikleri dünyanın bütün kısımlarını rastgele bir şeyin içine tıkıyor ve en küçük duyulur şeyin bile en büyüğüne karıştığında ona yetmeyeceğini söyleyerek delikanlılık ediyorlar vb. … 1078b. Çünkü karışma yoluyla birbirinin içine geçen şeylerde birinin kuşatıp öbürünün kuşatılması, birinin içine alıp öbürünün içinde bulunması olmamalıdır; öyle olursa karışım değil, yüzeylerin değmesi ve dokunması olur: içteki yüzey alta girer, dıştaki kuşatır, öbür parçalar ise karışmadan ve saf olarak arada yer alır. Oysa karışım onların iddia ettiği gibi olursa, karışan şeylerin birbirinin içinde bulunması ve aynı şeyin aynı anda hem içinde bulunduğu için kuşatılması hem de içine aldığı için öbürünü kuşatması zorunludur. Üstelik bunların hiçbiri mümkün olmadığı hâlde ikisi birden gerçekleşir; çünkü karışım, şeyleri birbirinin içinden geçmeye, hiçbir şeyin hiçbir parçasının boş kalmamasına, her şeyin her şeyle dolmasına zorlar.

465

Plutarchus de comm. not. cp. 37 p. 1077e. παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι σῶμα σώματος εἶναι τόπον καὶ σῶμα χωρεῖν διὰ σώματος, κενὸν μηδετέρου περιέχοντος, ἀλλὰ τοῦ πλήρους εἰς τὸ πλῆρες ἐνδυομένου καὶ δεχομένου τὸ ἐπιμιγνύμενον τοῦ διάστασιν οὐκ ἔχοντος οὐδὲ χώραν ἐν αὑτῷ διὰ τὴν συνέχειαν· οἱ δ’ οὐχ ἓν εἰς ἓν οὐδὲ δύο οὐδὲ τρία ⟨ἢ⟩ καὶ δέκα συνωθοῦντες, ἀλλὰ πάντα μέρη τοῦ κόσμου κατακερματισθέντος ἐμβάλλοντες εἰς ἓν ὅ, τι ἂν τύχωσι, καὶ τοὐλάχιστον αἰσθητὸν οὐ φάσκοντες ἐπιλείψειν ἐπιὸν τῷ μεγίστῳ, νεανιεύονται etc. p. 1078 b. ἀνάγκη γάρ, εἰς ἄλληλα χωρούντων τῷ κεράννυσθαι, μὴ θάτερον μὲν περιέχειν, περιέχεσθαι δὲ θάτερον, καὶ τὸ μὲν δέχεσθαι, τὸ δ’ ἐνυπάρχειν· οὕτω γὰρ οὐ κρᾶσις, ἁφὴ δὲ καὶ ψαῦσις ἔσται τῶν ἐπιφανειῶν, τῆς μὲν ἐντὸς ὑποδυομένης, τῆς δ’ ἐκτὸς περιεχούσης, τῶν δ’ ἄλλων μερῶν ἀμίκτων καὶ καθαρῶν ἐνδιαφερομένων· ἀλλ’ ἀνάγκη, γιγνομένης ὥσπερ ἀξιοῦσι τῆς ἀνακράσεως, ἐν ἀλλήλοις τὰ μιγνύμενα γίγνεσθαι καὶ ταὐτὸν ὁμοῦ τῷ ἐνυπάρχειν περιέχεσθαι καὶ τῷ δέχεσθαι περιέχειν θάτερον. καὶ μηδέτερον αὐτῶν αὖ πάλιν δυνατὸν εἶναι, συμβαίνει ⟨δʼ⟩ ἀμφότερα, τῆς κράσεως δι’ ἀλλήλων διιέναι καὶ μηδὲν ἔτι λείπεσθαι μηδενὸς μόριον ἀλλὰ ⟨πᾶν⟩ παντὸς ἀναπίμπλασθαι βιαζομένης.

466Fr. 466 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 219, 16 Bruns. [Üç boyutlu ve her yöne yayılmış cisim, kendisi gibi yayılmış bir başka cisimle birleştirilirse onu zorunlu olarak büyütür.] Eğer bu, cisimlere has ve özgü bir şeyse, bir cismin bir cismin içinden geçtiğini ve ikisinden oluşan şeyi kimi zaman daha küçük, kimi zaman eşit kıldığını söyleyenler bunu ortadan kaldırarak cismin tabiatını da ortadan kaldırmış olurlar.

466

Alexander Aphrod. de mixtione p. 219, 16 Bruns (τὸ σῶμα τὸ τριχῇ τε καὶ πάντῃ διεστηκός, ἐὰν ἄλλῳ ὁμοίως αὐτῷ διεστῶτι συντεθῇ, ἐξ ἀνάγκης συναύξει τοῦτο). εἰ δὴ τοῦτο μὲν οἰκεῖον τοῖς σώμασιν καὶ ἴδιον αὐτῶν, οἱ δὲ λέγοντες σῶμά τι διὰ σώματος χωρεῖν ⟨τῷ⟩ καὶ ἔλαττόν ποτε καὶ ἴσον τὸ ἐξ ἀμφοῖν ποιεῖν ἀναιροῦσι τοῦτο, ἀναιροῖεν ἂν τὴν τοῦ σώματος φύσιν.

467Fr. 467 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 530, 9 Diels. Bir cismin bir cismin içinden geçmesini eskiler apaçık bir saçmalık sayıyordu; Stoacılar ise sonradan bunu, ne pahasına olursa olsun doğrulamaları gerektiğini düşündükleri kendi varsayımlarından çıktığı için kabul ettiler. Her şeyin, niteliklerin de psykhēnin de cisim olduğunu söyler göründüklerinden ve psykhēnin de niteliklerin de bütün cismin içinden geçtiğini gördüklerinden, karışımlarda bir cismin bir cismin içinden geçtiğine razı oldular. 22. Çünkü cisimlerin birbirinin içinden geçtiğini söyleyenler bunun sebebini boşluklarda aramazlar.

467

Simplicius in Aristot. Phys. p. 530, 9 Diels. τὸ δὲ σῶμα διὰ σώματος χωρεῖν οἱ μὲν ἀρχαῖοι ὡς ἐναργὲς ἄτοπον ἐλάμβανον, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ὕστερον προσήκαντο ὡς ἀκολουθοῦν ταῖς σφῶν αὐτῶν ὑποθέσεσιν, ἃς ἐνόμιζον παντὶ τρόπῳ δεῖν κυροῦν· σώματα γὰρ πάντα λέγειν δοκοῦντες, καὶ τὰς ποιότητας καὶ τὴν ψυχήν, καὶ διὰ παντὸς ὁρῶντες τοῦ σώματος καὶ τὴν ψυχὴν χωροῦσαν καὶ τὰς ποιότητας, ἐν ταῖς κράσεσι συνεχώρουν σῶμα διὰ σώματος χωρεῖν. 22. οὐδὲ γὰρ αἰτιῶνται κενὰ οἱ δι’ ἀλλήλων λέγοντες χωρεῖν.

468Fr. 468 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Parafrazı IV 1, s. 256 Sp. Ama böylece en saçma şeyle karşılaşılacak: bir cisim baştan başa bir cismin içinden geçecek ve iki cisim aynı yeri kaplayacak. Çünkü yer de cisimse, onda bulunan şey de cisimse ve ikisi boyutlarca eşitse, cisim kendine eşit başka bir cismin içinde olacak. Bu, Khrysippos'un ve Zenon'un izleyicilerinin öğretilerinden biridir; eskiler ise vb.

468

Themistius paraphr. in Arist. Phys. IV 1 p. 256 Sp. ἀλλ’ οὕτω τὸ πάντων ἀτοπώτατον ἀπαντήσεται· σῶμα γὰρ διὰ σώματος χωρήσει δι’ ὅλου καὶ δύο σώματα τὸν αὐτὸν ἐφέξει τόπον. εἰ γὰρ καὶ ὁ τόπος σῶμα καὶ τὸ γενόμενον ἐν αὐτῷ σῶμα καὶ ἴσα τοῖς διαστήμασιν ἄμφω, τὸ σῶμα ἔσται ἐν ἴσῳ ἑτέρῳ σώματι, τοῦτο δὲ Χρυσίππῳ μὲν καὶ τοῖς ἀπὸ Ζήνωνος ⟨ἐν⟩ δόγμασίν ἐστιν, οἱ δὲ παλαιοί etc.

469Fr. 469 Kaynak: Hippolytos, Felsefe 21 (DDG s. 571, 23). [Stoacılar Khrysippos ve Zenon:] Her şeyin cisim olduğunu, bir cismin bir cismin içinden geçtiğini, ama bir direnmenin ⟦?⟧ bulunduğunu, her şeyin dolu olduğunu ve hiçbir boşluk bulunmadığını varsaydılar. Stoacıların görüşleri de bunlardır.

469

Hippolytus Philos. 21 (DDG p. 571, 23) Stoici Chrysippus et Zeno: σώματα δὲ πάντα ὑπέθεντο καὶ σῶμα διὰ σώματος μὲν χωρεῖν, ἀλλὰ ἀνάστασιν εἶναι καὶ πεπληρῶσθαι πάντα καὶ μηδὲν εἶναι κενόν. ταῦτα καὶ οἱ Στωϊκοί.

470Fr. 470 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 216, 1 Bruns. Şimdi de maddenin genel olarak birlik hâlinde olduğunu söyleyenlere ve oluşan her şey için tek ve aynı maddeyi varsayanlara geçelim. … Maddenin birlik hâlinde olduğunu söyleyenler içinde karışım üzerine en çok görüş bildirenler Stoacılardır. Ama onlar arasında da görüş çeşitliliği olduğundan (kimi karışımların şöyle, kimi böyle oluştuğunu söyler), aralarında en çok itibar gördüğü anlaşılan karışım görüşü Khrysippos'unkidir. Ondan sonra gelenlerin kimi Khrysippos'a katılır; kimi ise Aristoteles'in görüşünü sonradan işitme fırsatı bulmuş ve onun karışım hakkında söylediklerinin çoğunu kendileri de söylemeye başlamıştır. Bunlardan biri de Antipatros'un arkadaşı Sosigenes'tir. Bunlar öbür konulardaki ayrılık yüzünden ona her bakımdan katılamadıklarından, pek çok noktada kendileriyle çelişen şeyler söyledikleri görülür.

470

Alexander Aphrod. de mixtione p. 216, 1 Bruns. μετέλθωμεν δὲ ἐπὶ τοὺς κοινῶς ἡνῶσθαι τὴν ὕλην λέγοντας καὶ μίαν πᾶσι τοῖς γινομένοις καὶ τὴν αὐτὴν ὑποθέ⟨ν⟩τας —  — τῶν δὴ ἡνῶσθαι τὴν ὕλην λεγόντων δοκοῦσι μάλιστά τε καὶ περὶ κράσεως οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς περὶ κράσεως διαλαμβάνειν. οὔσης δὲ καὶ ἐν τούτοις πολυφωνίας (ἄλλοι γὰρ ἄλλως αὐτῶν τὰς κράσεις γίνεσθαι λέγουσιν) ἡ μάλιστα δοκοῦσα δόξα εὐδοκιμεῖν παρ’ αὐτοῖς περὶ κράσεως ἐστιν ἡ ὑπὸ Χρυσίππου λεγομένη. τῶν γὰρ μετ’ αὐτὸν οἱ μὲν Χρυσίππῳ συμφέρονται, οἱ δέ τινες αὐτῶν, τῆς Ἀριστοτέλους δόξης ὕστερον ἀκοῦσαι δυνηθέντες, πολλὰ τῶν εἰρημένων ὑπ’ ἐκείνου περὶ κράσεως καὶ αὐτοὶ λέγουσιν, ὧν εἷς ἐστι καὶ Σωσιγένης, ἑταῖρος Ἀντιπάτρου, οἷς οὐ δυνάμενοι πάντη συμφέρεσθαι διὰ τὴν ἐν τοῖς ἄλλοις διαφωνίαν ἐν πολλοῖς αὑτοῖς λέγοντες εὑρίσκονται μαχόμενα.

471Fr. 471 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 153, 24 W. Khrysippos şöyle bir şey ileri sürüyordu: Var olan, kendi kendini kendine doğru ve kendinden dışarı hareket ettiren pneumadır; ya da kendi kendini ileri geri hareket ettiren pneumadır. "Pneuma" denmesinin sebebi, onun hareket eden hava olduğunun söylenmesidir; eterde de durum buna benzer, öyle ki ikisi ortak bir tarife girer. Böyle bir hareket ancak bütün ousianın her türlü değişimi, kaynaşmayı, bir araya gelmeyi, karışmayı, birlikte büyümeyi ve bunlara benzer şeyleri kabul ettiğini düşünenlere göre mümkündür. Çünkü Stoa okulundan olanlar yan yana konma, karışma, harmanlanma ve kaynaşmayı birbirinden ayırırlar. Yan yana konma, cisimlerin yüzeyleri boyunca birbirine değmesidir; bunu buğdayın, arpanın, mercimeğin ve bunlara benzer başka şeylerin bulunduğu yığınlarda, bir de kıyılardaki çakıl taşlarında ve kumda görürüz. Karışma, iki ya da daha çok cismin, onlarla birlikte doğmuş nitelikleri kalmak üzere, baştan başa birbiriyle birlikte yayılmasıdır; ateşle kızdırılmış demirde olduğu gibi: bunlarda cisimler baştan başa birlikte yayılır. İçimizdeki psykhēlerde de durum aynıdır; çünkü onlar bütün bedenimiz boyunca onunla birlikte yayılır: bir cismin bir cismin içinden uzanması Stoacıların görüşüdür. Harmanlanmanın ise, iki ya da daha çok sıvı cismin, onlara ait nitelikler kalmak üzere, baştan başa birlikte yayılması olduğunu söylerler. [Karışmanın kuru cisimlerde de, ateşle demirde, psykhēyle onu kuşatan cisimde olduğu gibi gerçekleştiğini, harmanlanmanın ise yalnız sıvılarda olduğunu söylerler.] Çünkü harmanlamada, harmanlanan sıvıların her birinin niteliği, şarabın, balın, suyun, sirkenin ve benzerlerinin niteliği bir arada kendini gösterir. Böyle harmanlanmalarda harmanlanan şeylerin niteliklerinin kalıcı olduğu, bunların çoğu zaman bir hünerle birbirinden ayrılabilmesinden bellidir. Nitekim biri yağlanmış bir süngeri suyla karışık şaraba batırırsa, su süngere çekilerek şaraptan ayrılır. Kaynaşma ise cisimlerdeki iki ya da daha çok niteliğin, bunlardan farklı bir başka niteliğin meydana gelmesi yönünde değişmesidir; kokulu yağların ve ilaçların bileşiminde olduğu gibi. (Diels, Areios Didymos'un Fizik Özeti Fr. 28.)

471

Stobaeus Eclogae I p. 153, 24 W. Χρύσιππος δὲ τοιοῦτόν τι διεβεβαιοῦτο· εἶναι τὸ ὂν πνεῦμα κινοῦν ἑαυτὸ πρὸς ἑαυτὸ καὶ ἐξ αὑτοῦ, ἢ πνεῦμα ἑαυτὸ κινοῦν πρόσω καὶ ὀπίσω· πνεῦμα δὲ εἴληπται διὰ τὸ λέγεσθαι αὐτὸ ἀέρα εἶναι κινούμενον· ἀνάλογον δὲ γίνεσθαι κἀπὶ τοῦ αἰθέρος, ὥστε καὶ εἰς κοινὸν λόγον πεσεῖν αὐτά. Ἡ τοιαύτη δὲ κίνησις κατὰ μόνους γίνεται τοὺς νομίζοντας τὴν οὐσίαν πᾶσαν μεταβολὴν ἐπιδέχεσθαι καὶ σύγχυσιν καὶ σύστασιν καὶ σύμμιξιν καὶ συμφυσιν καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Διαφέρειν γὰρ ἀρέσκει τοῖς ἀπὸ τῆς Στωϊκῆς αἱρέσεως παράθεσιν, μῖξιν, κρᾶσιν, σύγχυσιν. Παράθεσιν μὲν γὰρ εἶναι σωμάτων συναφὴν κατὰ τὰς ἐπιφανείας, ὡς ἐπὶ τῶν σωρῶν ὁρῶμεν, ἐν οἷς πυροί τε καὶ κριθαὶ καὶ φακοὶ καὶ εἴ τινα τούτοις ἄλλα παραπλήσια περιέχεται καὶ τῶν ἐπὶ τῶν αἰγιαλῶν ψήφων καὶ ἄμμων. Μϊξιν δ’ εἶναι δύο ἢ καὶ πλειόνων σωμάτων ἀντιπαρέκτασιν δι’ ὅλων, ὑπομενουσῶν τῶν συμφυῶν περὶ αὐτὰ ποιοτήτων, ὡς ἐπὶ τοῦ πυρὸς ἔχει καὶ τοῦ πεπυρακτωμένου σιδήρου, ἐπὶ τούτων γὰρ ⟨διʼ⟩ ὅλων γίγνεσθαι τῶν σωμάτων τὴν ἀντιπαρέκτασιν. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἐν ἡμῖν ψυχῶν ἔχειν· δι’ ὅλων γὰρ τῶν σωμάτων ἡμῶν ἀντιπαρεκτείνουσιν, ἀρέσκει γὰρ αὐτοῖς σῶμα διὰ σώματος ἀντιπαρήκειν. Κρᾶσιν δὲ εἶναι λέγουσι δύο ἢ καὶ πλειόνων σωμάτων ὑγρῶν δι’ ὅλων ἀντιπαρέκτασιν τῶν περὶ αὐτὰ ποιοτήτων ὑπομενουσῶν· [Τὴν μὲν μῖξιν καὶ ἐπὶ ξηρῶν γίγνεσθαι σωμάτων, οἷον πυρὸς καὶ σιδήρου, ψυχῆς τε καὶ τοῦ περιέχοντος αὐτὴν σώματος· τὴν δὲ κρᾶσιν ἐπὶ μόνων φασὶ γίνεσθαι τῶν ὑγρῶν] συνεκφαίνεσθαι γὰρ ἐκ τῆς κράσεως τὴν ἑκάστου τῶν συγκραθέντων ὑγρῶν ποιότητα, οἷον οἴνου, μέλιτος, ὕδατος, ὄξους, τῶν παραπλησίων. Ὅτι δ’ ἐπὶ τοιούτων κράσεων διαμένουσιν αἱ ποιότητες τῶν συγκραθέντων, πρόδηλον ἐκ τοῦ πολλάκις ἐξ ἐπιμηχανήσεως ἀποχωρίζεσθαι ταῦτα ἀπ’ ἀλλήλων. Ἐὰν γοῦν σπόγγον ἠλαιωμένον καθῇ τις εἰς οἶνον ὕδατι κεκραμένον, ἀποχωρίσει τὸ ὕδωρ τοῦ οἴνου, ἀναδραμόντος τοῦ ὕδατος εἰς τὸν σπόγγον. Τὴν δὲ σύγχυσιν δύο ⟨ἢ⟩ καὶ πλειόνων ποιοτήτων περὶ τὰ σώματα μεταβολὴν εἰς ἑτέρας διαφερούσης τούτων ποιότητος γένεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς συνθέσεως ἔχει τῶν μύρων καὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων (Diels Arii Didymi epit. phys. fragm. 28).

472Fr. 472 Kaynak: Philon, Dillerin Karışması Üzerine 184. Ama karışma kuru, harmanlanma ise sıvı ousialarda kendini gösterir. Karışma, farklı cisimlerin gelişigüzel yan yana konmasıdır; tıpkı biri arpayı, buğdayı, burçağı ve başka birkaç ekin türünü bir araya getirip yığın yapsa olacağı gibi. Harmanlanma ise yan yana konma değildir; birbirine benzemeyen parçaların birbirinin içine girerek baştan başa birlikte yayılmasıdır, ama nitelikleri hâlâ bir hünerle ayrılabilir. Şarapla suda böyle olduğunu söylerler: bu ousialar bir araya gelince harmanlanma meydana getirir, ama harmanlanan şey yine de kendisini meydana getiren niteliklere geri döndürülebilir. Çünkü yağlanmış bir sünger suyu çeker, şarabı geride bırakır. Belki de süngerin oluşumu sudan olduğu için karışımdan kendine yakın olan suyu çekmesi, yabancı olan şarabı ise geride bırakması tabiidir. Kaynaşma ise baştaki niteliklerin, bütün parçalara birlikte yayılarak, onlardan farklı tek bir niteliğin meydana gelmesi uğruna yok olmasıdır; hekimlikteki dört ilaçlı merhemde olduğu gibi. Sanırım onu balmumu, iç yağı, zift ve reçine bir araya gelerek meydana getirir; birleştikten sonra da onu oluşturan maddelerin kuvvetlerini ayırmak artık imkânsızdır: her biri ortadan kalkmış, hepsinin yok oluşu ise bambaşka, seçkin tek bir kuvvet doğurmuştur.

472

Philo de confusione linguarum § 184 Vol. II p. 264, 23 Wendl. ἀλλ’ ἡ μὲν μῖξις ἐν ξηραῖς, ἡ δὲ κρᾶσις ἐν ὑγραῖς οὐσίαις δοκιμάζεται. Μῖξις μὲν οὖν σωμάτων διαφερόντων ἐστὶν οὐκ ἐν κόσμῳ παράθεσις, ὥσπερ ἂν εἴτις σωρὸν ποιήσειε κριθὰς καὶ πυροὺς καὶ ὀρόβους καὶ ἄλλ’ ἄττα εἴδη τῶν σπαρτῶν εἰς ταὐτὸ εἰσενεγκών. Κρᾶσις δ’ οὐ παράθεσις, ἀλλὰ τῶν ἀνομοίων μερῶν εἰς ἄλληλα εἰσδυομένων δι’ ὅλων ἀντιπαρέκτασις, ἔτι δυναμένων ἐπιτεχνήσει τινὶ διακρίνεσθαι τῶν ποιοτήτων, ὡς ἐπὶ οἴνου καὶ ὕδατός φασι γίνεσθαι· συνελθούσας μὲν γὰρ τὰς οὐσίας ἀποτελεῖν κρᾶσιν· τὸ δὲ κραθὲν οὐδὲν ἧττον ἀναπληροῦσθαι πάλιν εἰς τὰς ἐξ ὧν ἀπετελέσθη ποιότητας. Σπόγγῳ γὰρ ἠλαιωμένῳ τὸ μὲν ὕδωρ ἀναλαμβάνεσθαι, τὸν δὲ οἶνον ὑπολείπεσθαι. Μήποτε ἐπειδήπερ ἐξ ὕδατος ἡ σπογγιᾶς γένεσίς ἐστι τὸ μὲν οἰκεῖον ὕδωρ πέφυκεν ἀναλαμβάνεσθαι πρὸς αὐτῆς ἐκ τοῦ κράματος, τὸ δ’ ἀλλότριον ὑπολείπεσθαι ὁ οἶνος. Σύγχυσις δέ ἐστι φθορὰ τῶν ἐξ ἀρχῆς ποιοτήτων, πᾶσι τοῖς μέρεσιν ἀντιπαρεκτεινομένων, εἰς διαφερούσης μιᾶς γένεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς ἐν ἰατρικῇ τετραφαρμάκου συντέτευχε. Κηρὸς γὰρ καὶ στέαρ καὶ πίττα ῥητίνη τε οἶμαι συνελθόντα ταύτην ἀποτελεῖ· συνδεθείσης δὲ ἀμήχανον ἔτι τὰς ἐξ ὧν συνετέθη διακριθῆναι δυνάμεις, ἀλλ’ ἑκάστη μὲν αὐτῶν ἠφάνισται, πασῶν δὲ φθορὰ μίαν ἐξαίρετον ἄλλην ἐγέννησε δύναμιν.

473Fr. 473 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 216, 14 Bruns. Khrysippos'un karışım üzerine görüşü şudur: Bütün ousianın, her yanına yayılmış bir pneuma sayesinde birlik hâlinde olduğunu varsayar; bu pneuma sayesinde bütün bir arada tutulur, bir arada kalır ve kendi kendisiyle duygudaşlık içindedir. Onun içinde karışan cisimlerden kimilerinin karışımının yan yana konma yoluyla olduğunu söyler: iki ya da daha çok ousia aynı yerde bir araya getirilir ve onun deyişiyle "ek yerinden" birbirinin yanına konur; böyle yan yana konmada her biri kendi sınırları içinde kendi ousiasını ve niteliğini korur; sözgelişi bakla ile buğday yan yana konduğunda olduğu gibi. Kimilerininkinin ise kaynaşma yoluyla olduğunu söyler: ousiaların kendileri de içlerindeki nitelikler de baştan başa birlikte yok olur; ilaçlarda böyle olduğunu söyler: karışanlar birlikte yok olur ve onlardan başka bir cisim doğar. Kimi karışımların da, belli ousialarla onların niteliklerinin baştan başa birbiriyle birlikte yayılması ve böyle bir karışımda baştaki ousiaların ve niteliklerin korunması yoluyla olduğunu söyler; karışımlardan bu türüne özel olarak harmanlanma der. Çünkü iki ya da daha çok cismin bütünüyle ve baştan başa, her biri böyle bir karışımda kendi ousiasını ve onun niteliklerini koruyacak biçimde birbiriyle birlikte yayılmasını, karışımlar arasında yalnız harmanlanma sayar. Zira harmanlanmış şeylere özgü olan, yeniden birbirinden ayrılabilmeleridir; bu da ancak harmanlanmış şeylerin karışım içinde kendi tabiatlarını korumasıyla mümkündür.

Karışımın bu çeşitlerinin bulunduğuna ortak kavramlarla inandırmaya çalışır ve bunları bilhassa hakikatin ölçütleri olarak tabiattan aldığımızı söyler. Nitekim ek yerinden bir araya getirilmiş şeylerin tasavvuru bizde başka, kaynaşmış ve birlikte yok olmuş şeylerinki başka, harmanlanmış ve her biri kendi tabiatını koruyacak biçimde baştan başa birbiriyle birlikte yayılmış şeylerinki başkadır. Herhangi bir şekilde karışan her şey ek yerinden yan yana duruyor olsaydı, tasavvurlarda bu fark bulunmazdı. Harmanlanan şeylerin böyle birlikte yayılmasının, harmanlanan cisimlerin birbirinin içinden geçmesiyle olduğunu kabul eder; öyle ki bunlarda böyle bir karışımdaki şeylerin hepsinden pay almayan hiçbir parça kalmaz. Öyle olmasaydı ortaya çıkan şey artık harmanlanma değil, yan yana konma olurdu.

Bu görüşün savunucuları, böyle olduğuna inanmak için şu kanıtları getirirler: Pek çok cisim, gözle görülür küçük kütlelerde de büyük kütlelerde de niteliğini korur. Bunu tütsüde görmek mümkündür: yakılırken incelip pek geniş bir alana yayıldığı hâlde kendi niteliğini korur. Ayrıca kendi başlarına belli bir büyüklüğe ulaşamayan pek çok şey, başkalarının yardımıyla ona ulaşır. Nitekim altın, kendisiyle karıştırılan bazı ilaçlar sayesinde, kendi başına dövüldüğünde ulaşamayacağı ölçüde yayılır ve incelir. Biz de kendi başımıza yapamadığımız şeyleri başkalarıyla birlikte yaparız: kendi başımıza geçemediğimiz ırmakları birbirimize tutunarak geçeriz; tek başımıza kaldığımızda bize düşen payı bile taşıyamayacağımız yükleri başkalarıyla birlikte taşırız. Kendi başına ayakta duramayan asmalar da birbirine sarılarak doğrulur. Durum böyle olduğuna göre, derler, bazı cisimlerin de birbirinin yardımıyla öyle baştan başa birleşmesinde şaşılacak bir şey yoktur ki, kendi nitelikleriyle birlikte korunarak bütünüyle ve baştan başa birbiriyle birlikte yayılsınlar; aralarından biri kütlece daha küçük olsa ve kendi başına bu kadar yayılıp niteliklerini koruyamasa bile. Bir kepçe şarap da bol suyla böyle harmanlanır: o kadar yayılmasına su yardım eder.

Bunun böyle olduğuna apaçık tanıklar olarak şunları kullanırlar: Psykhē, kendisini alan cisim gibi kendine ait bir varlığa sahip olduğu hâlde bütün cismin içinden geçer ve onunla karışımında kendi ousiasını korur; çünkü psykhē sahibi cismin psykhēden payı olmayan hiçbir yeri yoktur. Bitkilerin tabiatı da böyledir; meleke tarafından bir arada tutulan şeylerdeki meleke de. Ateşin de bütünüyle demirin baştan başa içinden geçtiğini, ikisinin de kendi ousiasını koruduğunu söylerler. Dört unsurdan ikisinin, ateşle havanın, ince parçacıklı, hafif ve gergin oldukları için öbür ikisinin, yani kaba parçacıklı, ağır ve gevşek olan toprakla suyun içinden bütünüyle ve baştan başa geçtiğini, bu sırada hem kendilerinin hem onların kendi tabiatlarını ve sürekliliklerini koruduğunu söylerler. Öldürücü zehirlerin ve bu türden kokuların da, etkiledikleri şeylerin bütünüyle ve baştan başa yanına geçerek onlarla harmanlandığını düşünürler. Khrysippos ışığın da havayla harmanlandığını söyler. Khrysippos'un ve onun yolunda felsefe yapanların karışım üzerine görüşü budur.

473

Alexander Aphrod. de mixtione p. 216, 14 Bruns. ἔστι δὲ ἡ Χρυσίππου δόξα περὶ κράσεως ἥδε· ἡνῶσθαι μὲν ὑποτίθεται τὴν σύμπασαν οὐσίαν, πνεύματός τινος διὰ πάσης αὐτῆς διήκοντος, ὑφ’ οὗ συνέχεταί τε καὶ συμμένει καὶ συμπαθές ἐστιν αὑτῷ τὸ πᾶν· τῶν δὲ μιγνυμένων ἐν αὐτῇ σωμάτων, τὰς μὲν παραθέσει μίξεις γίνεσθαι λέγει δύο τινῶν ἢ καὶ πλειόνων οὐσιῶν εἰς ταὐτὸν συντεθειμένων καὶ παρατιθεμένων ἀλλήλαις, ὥς φησιν, καθ’ ἁρμήν, σῳζούσης ἑκάστης αὐτῶν ἐν τῇ τοιαύτῃ παραθέσει κατὰ τὴν περιγραφὴν τὴν οἰκείαν οὐσίαν τε καὶ ποιότητα, ὡς ἐπὶ κυάμων, φέρε εἰπεῖν, καὶ πυρῶν ἐν τῇ παρ’ ἀλλήλους θέσει γίνεται. τὰς δέ τινας συγχύσει, δι’ ὅλων τῶν τε οὐσιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἐν αὐταῖς ποιοτήτων συμφθειρομένων ἀλλήλαις, ὡς γίνεσθαί φησιν ἐπὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων, κατὰ σύμφθαρσιν τῶν μιγνυμένων ἄλλου τινὸς ἐξ αὐτῶν γεννωμένου σώματος. τὰς δέ τινας γίνεσθαι μίξεις λέγει, δι’ ὅλων τινῶν οὐσιῶν τε καὶ τῶν τούτων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτεινομένων ἀλλήλαις μετὰ τοῦ τὰς ἐξ ἀρχῆς οὐσίας τε καὶ ποιότητας σῴζειν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιᾷδε· ἥν τινα τῶν μίξεων κρᾶσιν ἰδίως εἶναι λέγει. τὴν γὰρ δύο ἢ καὶ πλειόνων τινῶν σωμάτων ὅλων δι’ ὅλων ἀντιπαρέκτασιν ἀλλήλοις οὕτως ὡς σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ μίξει τῇ τοιαύτῃ τήν τε οἰκείαν οὐσίαν καὶ τὰς ἐν αὐτῇ ποιότητας λέγει κρᾶσιν εἶναι μόνην τῶν μίξεων· εἶναι γὰρ ἴδιον τῶν κεκραμένων τὸ δύνασθαι χωρίζεσθαι πάλιν ἀπ’ ἀλλήλων, ὃ μόνως γίνεσθαι τῷ σῴζειν ἐν τῇ μίξει τὰ κεκραμένα τὰς αὑτῶν φύσεις. - Τὸ δὲ ταύτας τὰς διαφορὰς εἶναι τῆς μίξεως, πειρᾶται πιστοῦσθαι διὰ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, μάλιστα δὲ κριτήρια τῆς ἀληθείας φησὶν ἡμᾶς παρὰ τῆς φύσεως λαβεῖν ταύτας. ἄλλην γοῦν φαντασίαν ἔχειν ἡμᾶς τῶν καθ’ ἁρμὴν συγκειμένων καὶ ἄλλην τῶν συγκεχυμένων τε καὶ συνεφθαρμένων καὶ ἄλλην τῶν κεκραμένων τε καὶ ἀλλήλοις δι’ ὅλων ἀντιπαρεκτεινομένων οὕτως ὡς σῴζειν ἕκαστον αὐτῶν τὴν οἰκείαν φύσιν· ἣν διαφορὰν φαντασιῶν οὐκ ἂν εἴχομεν, εἰ πάντα τὰ ὁπωσοῦν μιγνύμενα παρέκειτο ἀλλήλοις καθ’ ἁρμήν. τὴν δὲ τοιαύτην ἀντιπαρέκτασιν τῶν κιρναμένων ὑπολαμβάνει γίνεσθαι χωρούντων δι’ ἀλλήλων τῶν κιρναμένων σωμάτων, ὡς μηδὲν μόριον ἐν αὐτοῖς εἶναι μὴ μετέχον πάντων τῶν ἐν τῷ τοιούτῳ μίγματι· οὐκέτι γὰρ ἄν, εἰ μὴ τοῦτο εἴη, κρᾶσιν ἀλλὰ παράθεσιν τὸ γινόμενον εἶναι. - Τοῦ δὲ τοῦτο οἴεσθαι γίνεσθαι πίστεις φέρουσιν οἱ προϊστάμενοι τῆσδε τῆς δόξης τό τε πολλὰ τῶν σωμάτων σῴζειν τὰς ἑαυτῶν ποιότητας ἐπί τ’ ἐλαττόνων ἐναργῶν ὄγκων καὶ ἐπὶ μειζόνων ὄντα· ὡς ὁρᾶν ἔστιν ἐπὶ τοῦ λιβανωτοῦ, ὃς ἐν τῷ θυμιᾶσθαι λεπτυνόμενος ἐπὶ πλεῖστον τὴν αὑτοῦ φυλάσσει ποιότητα· ἔτι τε πολλὰ εἶναι, ἃ καθ’ ἑαυτὰ μὴ οἷά τε ὄντα ἐπί τι ἐλθεῖν μέγεθος ὑπ’ ἄλλων βοηθούμενα ἐπ’ αὐτὸ πρόεισι· τὸν γοῦν χρυσὸν ὑπό τινων μιγνυμένων φαρμάκων ἐπὶ πλεῖστον χεῖσθαί τε καὶ λεπτύνεσθαι, ἐφ’ ὅσον καθ’ αὑτὸν ἐλαυνόμενος οὐκ ἐδύνατο. Καὶ ἡμεῖς δέ, ἃ καθ’ αὑτοὺς ὄντες οὐκ ἔσμεν οἷοί τε ἐνεργεῖν, σὺν ἄλλοις ἐνεργοῦμεν. τούς τε γὰρ ποταμοὺς διαβαίνομεν ἀλλήλων ἐφαπτόμενοι, οὓς οὐχ οἷοί τε ἐσμὲν διαβαίνειν καθ’ αὑτούς, καὶ βάρη τινὰ φέρομεν μετ’ ἄλλων, ὧν τὸ ἐπιβάλλον ἡμῖν μέρος, μόνοι γενόμενοι, φέρειν οὐ δυνάμεθα. καὶ ἄμπελοι δὲ καθ’ αὑτὰς ἵστασθαι μὴ δυνάμεναι, ἀνίστανται ἀλλήλαις ἐμπλεκόμεναι· ὧν οὕτως ἐχόντων οὐδέν φασι θαυμαστὸν τὸ καὶ σώματά τινα βοηθούμενα ὑπ’ ἀλλήλων οὕτως ἀλλήλοις ἑνοῦσθαι δι’ ὅλων, ὡς αὐτὰ σῳζόμενα μετὰ τῶν οἰκείων ποιοτήτων ἀντιπαρεκτείνεσθαι ἀλλήλοις δι’ ὅλων ὅλα, κἂν ᾖ τινα ἐλάττω τὸν ὄγκον καὶ μὴ δυνάμενα καθ’ αὑτὰ ἐπὶ τοσοῦτον χεῖσθαί τε καὶ σῴζειν τὰς οἰκείας ποιότητας· οὕτω γὰρ καὶ τὸν κύαθον τοῦ οἴνου κιρνᾶσθαι τῷ ὕδατι τῷ πολλῷ, βοηθούμενον ὑπ’ αὐτοῦ εἰς τὴν ἐπὶ τοσοῦτον ἔκτασιν. - Τοῦ δὲ τοῦθ’ οὕτως ἔχειν ὡς ἐναργέσι χρῶνται μαρτυρίοις τῷ τε τὴν ψυχήν, ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχουσαν, ὥσπερ καὶ τὸ δεχόμενον αὐτὴν σῶμα, δι’ ὅλου τοῦ σώματος διήκειν, ἐν τῇ μίξει τῇ πρὸς αὐτὸ σῴζουσαν τὴν οἰκείαν οὐσίαν· οὐδὲν γὰρ ψυχῆς ἄμοιρον τοῦ τὴν ψυχὴν ἔχοντος σώματος. ὁμοίως δὲ ἔχειν καὶ τὴν τῶν φυτῶν φύσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἕξιν ἐν τοῖς συνεχομένοις ὑπὸ τῆς ἕξεως. Ἀλλὰ καὶ τὸ πῦρ ὅλον δι’ ὅλου χωρεῖν τοῦ σιδήρου λέγουσιν, σῴζοντος αὐτῶν ἑκατέρου τὴν οἰκείαν οὐσίαν. καὶ τῶν στοιχείων δέ φασι τῶν τεσσάρων τὰ δύο, τό τε πῦρ καὶ τὸν ἀέρα, λεπτομερῆ τε καὶ κοῦφα καὶ εὔτονα ὄντα διὰ τῶν δύο, γῆς τε καὶ ὕδατος, παχυμερῶν καὶ βαρέων καὶ ἀτόνων ὄντων, διαπεφοιτηκέναι ὅλα δι’ ὅλων, σῴζοντα τὴν οἰκείαν φύσιν καὶ συνέχειαν αὐτά τε καὶ ἐκεῖνα. δηλητήριά τε τὰ φθείροντα καὶ τὰς ὀσμάς, ὅσαι τοιαῦται, ἡγοῦνται κιρνᾶσθαι τοῖς ὑπ’ αὐτῶν πάσχουσιν ὅλα δι’ ὅλων παρατιθέμενα. Καὶ τὸ φῶς δὲ τῷ ἀέρι ὁ Χρύσιππος κιρνᾶσθαι λέγει. Καὶ αὕτη μὲν ἡ περὶ κράσεως δόξα Χρυσίππου τε καὶ τῶν κατ’ αὐτὸν φιλοσοφούντων.

474Fr. 474 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 221, 16 Bruns. Kaynaşmış ve birlikte yok olmuş şeylerin kendileri korunamıyorsa, onların melekeleri de korunamaz; çünkü kaynaşmış ve birlikte yok olmuş şeylerden meydana gelen şey tektir, tek cismin de, onların dediği gibi, tek bir meleke tarafından bir arada tutulması zorunludur.

474

Alexander Aphrod. de mixtione p. 221, 16 Bruns. εἰ δὲ τὰ συγκεχυμένα τε καὶ συνεφθαρμένα οὐχ οἷόν τε αὐτὰ σῴζεσθαι, οὐδ’ ἂν ἔξεις σῴζοιντο αὐτῶν, εἴ γε ἓν μέν τι τὸ γεγονὸς ἐκ τῶν συγκεχυμένων τε καὶ σύνεφθαρμένων, ἀνάγκη δὲ τὸ ἓν σῶμα ὑπὸ μιᾶς, ὥς φασιν, ἕξεως συνέχεσθαι.

475Fr. 475 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 226, 34 Bruns. Bunları söylemeye beni şu kimseler sürükledi: Aristoteles'e beşinci cisim konusunda itiraz eden ve tanrısal şeyler hakkında yalnız onun söylediği değerine yaraşır sözlere hırs yüzünden karşı çıkmaya çalışan, ama kendi söylediklerinin saçmalığını hiç kavramayan kimseler. Bunların felsefi öğretilerinin en asıl ve en önemlileri, bir cismin bir cismin içinden geçtiği şeklindeki o şaşılası öğretiye bağlıdır ve dayanağını ondan alır. Karışım üzerine görüşleri başka bir şeye dayanmaz; psykhē hakkında söyledikleri de buna bağlıdır; dillerinden düşürmedikleri kader de, her şeyi gözeten inayet de inandırıcılığını ⟨buradan⟩ alır; ilkeler ve tanrı üzerine ⟨görüşleri⟩ ile bütünün birliği ve kendi kendisiyle duygudaşlığı da öyle. Çünkü bütün bunlar onlara göre maddenin içine yayılmış tanrıdır. Bir cismin bir cismin içinden geçmesi görüşü ise —ki neredeyse bütün fizik öğretilerinin dayandığı bu görüş hem ortak önkavramlara hem bütün filozofların görüşlerine aykırıdır— onlara göre inandırıcılığını apaçık bir olgudan alır: kızdırılmış demirin, ateşin yakıt olarak kullandığı şeyler gibi tutuşup ateş hâline geldiğini söylemezler; ateşin, demirin yanına gelip onu ısıttığı ve tutuşturduğu o maddeyle birlikte demirin her yanından geçtiğini düşünürler.

475

Alexander Aphrod. de mixtione p. 226, 34 Bruns. Ταῦτα μὲν εἰπεῖν προήχθην διὰ τοὺς ἀντιλέγοντας μὲν Ἀριστοτέλει περὶ τοῦ πέμπτου σώματος καὶ τοῖς μόνοις κατ’ ἀξίαν τῶν θείων εἰρημένοις ἐνίστασθαι πειρωμένους διὰ φιλοτιμίαν, τῆς δὲ ἀτοπίας τῶν ὑφ’ αὑτῶν λεγομένων μηδὲ τὴν ἀρχὴν συνιέντας, οἷς καὶ τὰ κυριώτατα καὶ μέγιστα τῶν κατὰ φιλοσοφίαν δογμάτων ἤρτηται καὶ τὴν κατασκευὴν ἀπὸ τοῦ θαυμαστοῦ δόγματος ἔχει τοῦ σῶμα χωρεῖν διὰ σώματος. Ὅ τε γὰρ περὶ κράσεως αὐτοῖς λόγος οὐκ ἐν ἄλλῳ τινί. ἀλλὰ καὶ τὰ περὶ ψυχῆς ὑπ’ αὐτῶν λεγόμενα ἐντεῦθεν ἤρτηται. ἥ τε πολυθρύλητος αὐτοῖς εἱμαρμένη καὶ ἡ τῶν πάντων πρόνοια δὲ ⟨ἐντεῦθεν⟩ τὴν πίστιν λαμβάνουσιν. ἔτι τε ὁ περὶ ἀρχῶν τε καὶ θεοῦ ⟨λόγος⟩ καὶ ἡ τοῦ παντὸς ἕνωσίς τε καὶ συμπάθεια πρὸς αὑτό. πάντα γὰρ αὐτοῖς ταῦτ’ ἐστὶν ὁ διὰ τῆς ὕλης διήκων θεός. τοῦτο δέ, τὸ σῶμα χωρεῖν διὰ σώματος, ἐξ οὗ σχεδὸν ἁπάσης τῆς φυσιολογίας ἀνήρτηται αὐτοῖς τὰ πείσματα παρά τε τὰς κοινὰς προλήψεις λεγομένου καὶ παρὰ τὰς ἁπάντων δόξας τῶν φιλοσόφων, τὴν πίστιν κατ’ αὐτοὺς λαμβάνει ὡς ἂν ἀπὸ ἐναργοῦς τοῦ τὸν σίδηρον ὅταν ᾖ πεπυρωμένος [μὲν] μὴ αὐτὸν ἐξάπτεσθαί τε καὶ πυροῦσθαι λέγειν ὁμοίως τοῖς, οἷς ὕλῃ τὸ πῦρ ⟨χρῆται⟩, ἀλλὰ διὰ παντὸς αὐτοῦ χωρεῖν τὸ πῦρ ὑπολαμβάνειν μετὰ τῆς ὕλης ἐκείνης, ἐφ’ ἧς ὂν γειτνιᾶσαν τῷ σιδήρῳ ἐθερμηνέ τε καὶ ἐξῆψεν αὐτόν.

476Fr. 476 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular ve Çözümler II 12, s. 57, 9 Bruns. [Cisimlerin kendi içlerine büzülmesinin bir cismin bir cismin içinden geçtiğini göstermediği üzerine; Stoacıların baştan başa harmanlanma öğretisine saldırır. Bilhassa bkz. s. 57, 22:] Eğer cisimler birbirinin içinden geçerken bir yok oluş ve daha kaba parçacıklı cisimlere doğru bir değişim olsaydı, belki daha önce cisimlerden birinin kapladığı yeri sonradan ikisinin karışımından oluşan şey kaplayabilirdi. Ama aynı şeyler kalıyorsa (çünkü her birinin kendi tabiatını koruduğu kabul ediliyor), bu nasıl olabilir? Üstelik bazı şeyler karışınca onu öncekinden daha kaba değil, daha ince bile kılar; öyleyse daha büyük bir kütle hâline gelip daha çok yer kaplaması gerekirdi.

476

Alexander Aphrod. Quaest. II 12 p. 57, 9 Bruns. Ὅτι οὐ δείκνυται διὰ τοῦ συστέλλεσθαι τὰ σώματα εἰς ἑαυτὰ τὸ σῶμα διὰ σώματος χωρεῖν impugnat Stoicorum κρᾶσιν δι’ ὅλου. Cf. inprimis p. 57, 22 εἰ μὲν οὖν ἐν τῇ τῶν σωμάτων χωρήσει δι’ ἀλλήλων ἐγίνετο φθορά τις καὶ [ἡ] μεταβολὴ εἰς παχυμερέστερα σώματα, ἴσως ἂν ἐδύνατο ὃν τέως τὸ ἕτερον κατεῖχεν τόπον, τοῦτον ὕστερον κατέχειν τὸ ἐκ τῆς ἀμφοτέρων μίξεως γινόμενον, εἰ δὲ τὰ αὐτὰ μένει (ἑκάτερον γὰρ αὐτῶν δοκεῖ σῴζειν τὴν ἑαυτοῦ φύσιν) πῶς ἂν ἐνδέχοιτο τοῦτο γίνεσθαι. ἔτι ἔνια μιγνύμενα, οὐ μόνον οὐ παχύτερον ἀλλὰ καὶ λεπτότερον αὐτὸ ἢ πρόσθεν ἦν ποιεῖ, ὥστε ἔδει αὐτὸ ἐπὶ μείζονος γιγνόμενον ὄγκου καὶ τόπον κατέχειν πλείονα.

477Fr. 477 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine Kitaba Ek s. 139, 30 Bruns. Bir cismin bir cismin içinden geçmesi: eğer bu, cisimlerde boşluklar bulunduğu için oluyorsa … o başka bir konudur. … Ama boşlukların içinden olmuyorsa (bu görüşü benimseyenler dünyada boşluk bulunmadığını söylerler), kendinden dolu olan bir cisim yine kendinden dolu başka bir cismi içine aldığında hiç büyümeyip aynı yerde kalıyorsa, neden şu cisim başka bir cismi içine alsın da şu almasın? vb. 140, 10. Ayrıca bütünler bütünlerle, en küçükler de en büyüklerle en dış yüzeylerine kadar birlikte yayılıyorsa, birinin kapladığı yeri ikisi birlikte kaplayacaktır. 140, 20. Yerleri eşit olan şeyler de eşitse, ikisinin birleşimini oluşturan şeyler birbirine, ikisinin birleşimi de her birine eşit olacaktır. Öyleyse denize dökülen bir kepçe şarap denize, kepçeyle birlikte deniz de tek başına kepçeye eşit olacaktır. "Kuvvetçe eşit değildir" demek tartışmayla ilgili değildir; çünkü ileri sürüleni göstermek için bunların kemiyetçe eşit olması yeter. Üstelik ateşin demirin içinden geçtiğini söylemek, demirin ateşin içinden geçtiğini söylemekten daha haklı değildir; psykhē bedenin, tabiat bitkilerin, meleke de öbür cisimlerin içinden geçtiği gibi, bunlar da onların içinden geçer. Çünkü ikisi de aynı şekilde dolu olduğuna göre, birinin daha ince, öbürünün daha kaba olmasının buna hiçbir katkısı yoktur. … Bir de şu: bazı şeyler karışınca kütle büyüyor, bazılarında ise aynı kalıyor; bunun sebebi nedir? Demirin ateşle karışınca daha kaba hâle geldiğini söylemek akla aykırıdır.

477

Alexander Aphrod. de anima libri mant. p. 139, 30 Bruns. Τὸ σῶμα διὰ σώματος διήκειν, εἰ μὲν ὡς ἐχόντων κενὰ τῶν σωμάτων —  — ἄλλος ὁ λόγος —  — εἰ δὲ μὴ διὰ κενῶν (οὐδὲ γὰρ εἶναί φασιν κενὸν ἐν τῷ κόσμῳ οἷς τοῦτο ἀρέσκει) ἀλλὰ μεστόν τι ὂν αὑτοῦ σῶμα ἄλλο δεξάμενον αὑτοῦ σῶμα κἀκεῖνο μεστὸν ὂν ὁμοίως ἐν αὑτῷ οὐδὲν ηὐξήθη, ἀλλ’ ἔμεινεν ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, τί δή ποτε τόδε μὲν τὸ σῶμα δέξεται ἐν αὑτῷ ἄλλο σῶμα, τόδε δὲ οὔ etc. 140, 10. ἔτι εἰ ὅλα ὅλοις παρεκτείνεται καὶ τὰ βραχύτατα τοῖς μεγίστοις μέχρι τῆς ἐσχάτης ἐπιφανείας, ὃν κατέχει τὸ ἓν τόπον, τὸ συναμφότερον καθέξει. 140, 20. εἰ δὲ ὧν ὁ τόπος ἴσος, καὶ αὐτὰ ἴσα, τά τε ἐξ ὧν τὸ συναμφότερον ἴσα ἀλλήλοις ἔσται, καὶ τὸ συναμφότερον ἑκατέρῳ αὐτῶν· καὶ ὁ κύαθος ἄρα τοῦ οἴνου εἰς πέλαγος ἐκχυθεὶς ἴσος ἔσται τῷ πελάγει, καὶ τὸ πέλαγος μετὰ τοῦ κυάθου τῷ κυάθῳ μόνῳ. τὸ γὰρ λέγειν ὅτι τῇ δυνάμει οὐκ ἴσον, οὐδὲν πρὸς τὸν λόγον. ἀρκεῖ γὰρ εἰς τὴν τοῦ προκειμένου δεῖξιν τὸ κατὰ τὸ ποσὸν ἴσα αὐτὰ πεφυκέναι. ἔτι τε οὐδὲν μᾶλλον τὸ πῦρ διὰ τοῦ σιδήρου δίεισιν ἢ ὁ σίδηρος διὰ τοῦ πυρός· καὶ γὰρ καὶ ἡ ψυχὴ διὰ τοῦ σώματος καὶ ἡ φύσις διὰ τῶν φυτῶν καὶ ἡ ἕξις διὰ τῶν ἄλλων σωμάτων, καὶ ἀνάπαλιν ταῦτα δι’ ἐκείνων. οὐδὲν γὰρ τὸ λεπτότερόν τι εἶναι καὶ παχύτερον εἰς τοῦτο συντελεῖ, εἴγε ἀμφότερα ὁμοίως ἐστὶ πλήρη. —  — ἔτι τίς αἰτία, δι’ ἣν ἐκ τινῶν μὲν μιγνυμένων ὁ ὄγκος γίνεται μείζων, ἐκ τινῶν δὲ ὁ αὐτὸς μένει; τὸ γὰρ λέγειν τὸν σίδηρον παχύτερον γεγονέναι τῇ μίξει τοῦ πυρὸς παράλογον.

478Fr. 478 Kaynak: Plotinos, Enneadlar II 7, 1. Öte yandan bunlar [baştan başa harmanlanmayı ileri sürenler] karışım baştan başa olduğu hâlde de cisimlerin bölündüğünü, ama bölünmelerle tükenmediğini söyleyebilirler; nitekim terin de bedende yarıklar açmadığını, bedenin de delik deşik olmadığını söyleyeceklerdir. Biri tabiatın, ter geçebilsin diye bedeni böyle yapmasına hiçbir şeyin engel olmadığını söylese bile, yapma şeylerde de, ince ve sürekli olduklarında, sıvının onları baştan başa ıslattığı ve öbür yüzlerine sızdığı görülür. Ama bunlar cisim olduğuna göre, bölmeden içinden geçmenin nasıl mümkün olduğunu kavramak kolay değildir; her yerde bölüyorlarsa da elbette birbirlerini ortadan kaldıracaklardır. Çoğu durumda büyüme olmadığını söylediklerinde ise karşı taraftakilere bunu havanın dışarı çıkmasına bağlama imkânı verirler. Kaplanan yerin büyümesine gelince, güçlükle de olsa şöyle demelerine ne engel olur: her iki cisim de öbür nitelikleriyle birlikte büyüklüğünü de getirdiği için büyüme zorunlu olarak meydana gelir; çünkü öbür nitelikler gibi bu da yok olmaz; nasıl ki orada ikisinden karışık başka bir nitelik türü oluşuyorsa, karışım da böylece ikisinden oluşan başka bir büyüklük meydana getirir. … Daha küçüğün daha büyüğün her yanından, en küçüğün de en büyüğün içinden geçmesine gelince, harmanlandığı belli olan şeylerde —belirsiz olanlarda her yere ulaşmadığı söylenebilir, ama hiç değilse bunun açıkça gerçekleştiği şeylerde— kütlelerin yayıldığını söyleyebilirler; ama en küçük kütleyi bu kadar gererek pek inandırıcı bir şey söylemiş olmazlar. Çünkü sudan hava oluştuğunda olduğu gibi, cismi değiştirerek ona daha büyük bir büyüklük vermiyorlar. Bu ise kendi başına araştırılması gereken bir konudur: belli bir miktar su kütlesi hava hâline geldiğinde ne olur ⟨ve⟩ oluşan şeydeki büyüklük fazlası nereden gelir?

478

Plotinus Ennead. II lib. VII 1 (Vol. I p. 127 Mü.). οἱ δ’ αὖ (scil. οἱ τὴν δι’ ὅλων κρᾶσιν εἰσάγοντες) τέμνεσθαι μὲν καὶ μὴ εἰς τομὰς ἀναλίσκεσθαι λέγειν ἂν δύναιντο, καὶ δι’ ὅλων τῆς κράσεως γιγνομένης· ἐπεὶ καὶ τοὺς ἱδρῶτας οὐ τοῦ σώματος τομὰς ποιεῖν οὐδ’ αὖ κατατετρῆσθαι φήσονσι. καὶ γὰρ εἴ τις λέγοι μηδὲν κωλύειν τὴν φύσιν οὕτω πεποιηκέναι τοῦ διέναι τοὺς ἱδρῶτας χάριν, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν τεχνητῶν, ὅταν λεπτὰ ᾖ καὶ συνεχῆ, ὁρᾶσθαι τὸ ὑγρὸν δι’ ὅλου δεῦον[τα] αὐτὰ καὶ διαῤῥεῖν ἐπὶ θάτερα τὸ ὑγρόν. ἀλλὰ σωμάτων ὄντων πῶς οἷόν τε τοῦτο γίγνεσθαι, ὡς διϊέναι μὴ τέμνοντα, ἐπινοῆσαι οὐ ῥᾴδιον· τέμνοντα δὲ κατὰ πᾶν ἀναιρήσει ἄλληλα δηλονότι. τὰς δὲ αὔξας ὅταν λέγωσι μὴ γίγνεσθαι πολλαχοῦ, διδόασι τοῖς ἑτέροις ἀέρων ἐξόδους αἰτιᾶσθαι. πρός τε τὴν τῶν τόπων αὔξησιν χαλεπῶς μέν, ὅμως δὲ τί κωλύει λέγειν, συνεισφερομένου ἑκατέρου σώματος καὶ τὸ μέγεθος μετὰ τῶν ἄλλων ποιοτήτων, ἐξ ἀνάγκης τὴν αὔξην γίγνεσθαι· μὴ γὰρ μηδὲ τοῦτο ἀπόλλυσθαι, ὥσπερ οὐδὲ τὰς ἄλλας ποιότητας· καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ποιότητος ἄλλο εἶδος μικτὸν ἐξ ἀμφοῖν, οὕτω καὶ μέγεθος ἄλλο [οὖ] δὴ τὸ μῖγμα ποιεῖ, τὸ ἐξ ἀμφοῖν μέγεθος. —  — τὸ δὲ ἔλαττον διὰ παντὸς τοῦ μείζονος καὶ ⟨διὰ⟩ μεγίστου τὸ μικρότατον [καὶ] ἐφ’ ὧν φανερὸν ὅτι κίρναται (ἐπὶ γὰρ τῶν ἀδήλων ἔξεστι λέγειν, μὴ εἰς πᾶν φθάνειν) ἀλλ’ ἐφ’ ὧν γε φανερῶς συμβαίνει, λέγοιεν ἂν ἐκτάσεις τῶν ὄγκων, οὐ σφόδρα πιθανὰ λέγοντες, εἰς τοσοῦτον τὸν σμικρότατον ὄγκον ἐκτείνοντες. οὐδὲ γὰρ μεταβάλλοντες τὸ σῶμα μέγεθος αὐτῷ πλέον διδόασιν, ὥσπερ εἰ ἐξ ὕδατος ἀὴρ γίγνοιτο. τοῦτο δὲ αὐτὸ ἐφ’ αὑτοῦ ζητητέον, τί συμβαίνει ὅταν ὅσπερ ἦν ὄγκος ὕδατος ἀὴρ γίγνηται ⟨καὶ⟩ πῶς τὸ μεῖζον ἐν τῷ γενομένῳ.

479Fr. 479 Kaynak: Diogenes Laertios VII 151. Khrysippos'un Fizik'in üçüncü kitabında söylediğine göre harmanlanmalar baştan başa olur, sınırlar korunarak ve yan yana konarak olmaz; çünkü denize atılan biraz şarap bir süre onunla birlikte yayılacak, sonra da onunla birlikte yok olacaktır.

479

Diogenes Laërt. VII 151. Καὶ τὰς κράσεις δὲ διόλου γίνεσθαι, καθά φησιν ὁ Χρύσιππος ἐν τῇ τρίτῃ τῶν φυσικῶν, καὶ μὴ κατὰ περιγραφὴν καὶ παράθεσιν· καὶ γὰρ εἰς πέλαγος ὀλίγος οἶνος βληθεὶς ἐπὶ ποσὸν ἀντιπαρεκταθήσεται, εἶτα συμφθαρήσεται.

480Fr. 480 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 37, 1078e. Khrysippos bunları hemen Fizik Sorunlar'ın birinci kitabında kabul eder; tek bir damla şarabın bütün denizle harmanlanmasına hiçbir engel olmadığını söyler. Buna şaşmayalım diye de damlanın harmanlanma yoluyla bütün dünyaya yayılacağını ekler.

480

Plutarchus de comm. not. cp. 37 p. 1078e. Καὶ ταῦτα προσδέχεται Χρύσιππος εὐθὺς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Φυσικῶν Ζητημάτων οὐδὲν ἀπέχειν φάμενος, οἴνου σταλαγμὸν ἕνα κεράσαι τὴν θάλατταν, καὶ ἵνα δὴ μὴ τοῦτο θαυμάζωμεν, εἰς ὅλον, φησί, τὸν κόσμον διατενεῖν τῇ κράσει τὸν σταλαγμόν.

481Fr. 481 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 213, 2 Bruns. Böyle bir harmanlanmada harmanlanan cisimlerin her birinin kendi yüzeyini koruyabildiğini, yani hem en küçük bir parçasının bile öbüründen ayrı kalmadığını hem de her birinin harmanlanmadan önce sahip olduğu kendi yüzeyini koruduğunu kim kabul edebilir? Khrysippos'un ileri sürdüğü bu şey —harmanlananların yeniden ayrılabilmesinin buna dayandığını söylüyor— masallardaki akıl almaz anlatıları bile aşar. Krş. s. 220, 37: Harmanlananlar bütünüyle ve baştan başa karışmışsa ve hiçbiri karışımda öbürüyle karışmamış bir parça taşımıyorsa, her birinin kendi yüzeyiyle kuşatılmış olması imkânsızdır.

481

Alexander Aphrod. de mixtione p. 213, 2 Bruns. πῶς δ’ ἂν παραδέξαιτό τις τὸ ἐν τῇ τοιαύτῃ κράσει τῶν σωμάτων ἕκαστον τῶν κιρναμένων φυλάττειν δύνασθαι τὴν οἰκείαν ἐπιφάνειαν, ὡς ὁμοῦ μὲν μηδὲ τὸ τυχὸν αὐτοῦ μόριον εἶναι καθ’ αὑτὸ κεχωρισμένον θατέρου, ὁμοῦ δὲ φυλάττειν ἕκαστον αὐτῶν τὴν ἐπιφάνειαν τὴν ἑαυτοῦ, ἣν εἶχε καὶ πρὸ τῆς κράσεως; τοῦτο γὰρ ὑπεραίρει καὶ τὰς ἐν τοῖς μύθοις παραδοξολογίας, ὃ τίθησι Χρύσιππος, ὡς ὂν ἐν τούτῳ τὸ δύνασθαι τὰ κεκραμένα χωρίζεσθαι πάλιν. Cf. p. 220, 37. εἰ μὲν γὰρ ὅλα δι’ ὅλων τὰ κεκραμένα μέμικται καὶ μηδέτερον αὐτῶν ἐν τῷ μίγματι ἄμικτον θατέρου μόριον ἔχει, ἀδύνατον αὐτῶν ἑκάτερον ὑπὸ ἰδίας ἐπιφανείας περιέχεσθαι.

482Fr. 482 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 142, 2 W. Khrysippos cisimlerin ve cisimlere benzeyen şeylerin, yani yüzeyin, çizginin, yerin, boşluğun ve zamanın sonsuza kadar bölündüğünü söylüyordu; ama bunlar sonsuza kadar bölündüğü hâlde, ne cisim sonsuz sayıda cisimden oluşur, ne yüzey, ne çizgi, ne yer ⟨ne boşluk ne zaman⟩. (Diels, Aetios, Görüşler I 16, 4.)

Diogenes Laertios VII 150. Aynı yazarın [Apollodoros'un Fizik'inde] dediği gibi ousia etkilenmeye de açıktır; çünkü değişmez olsaydı, ondan oluşan şeyler oluşmazdı. Buradan bölünmenin sonsuza kadar sürdüğü sonucu da çıkar (Khrysippos bu bölünmenin sonsuz olduğunu, ama ⟨sonsuza doğru olmadığını⟩ söyler; çünkü bölünmenin varacağı sonsuz diye bir şey yoktur; yalnız bölünme hiç durmaz); harmanlanmaların baştan başa olduğu sonucu da vb.

482

Stobaeus Eclogae I 142, 2 W. Χρύσιππος ἔφασκε τὰ σώματα εἰς ἄπειρον τέμνεσθαι καὶ τὰ τοῖς σώμασι προσεοικότα, οἷον ἐπιφάνειαν, γραμμήν, τόπον, κενόν, χρόνον· εἰς ἄπειρόν τε τούτων τεμνομένων οὔτε σῶμα ἐξ ἀπείρων σωμάτων συνέστηκεν οὔτ’ ἐπιφάνεια οὔτε γραμμὴ οὔτε τόπος ⟨οὔτε κενὸν οὔτε χρόνος⟩ (Diels Aëtii Placita I 16, 4). Diogenes Laërt. VII 150. καὶ παθητὴ δέ ἐστιν (scil. ἡ οὐσία) ὡς ὁ αὐτός φησιν (scil. Apollodorus ἐν τῇ φυσικῇ). εἰ γὰρ ἦν ἄτρεπτος, οὐκ ἂν τὰ γινόμενα ἐξ αὐτῆς ἐγίνετο. ἔνθεν κἀκ⟨ολουθ⟩εῖν ὡς ἥ τε τομὴ εἰς ἄπειρόν ἐστιν (ἣν ἄπειρον, ⟨οὐκ εἰς ἄπειρόν⟩ φησιν ὁ Χρύσιππος· οὐ γάρ ἐστί τι ἄπειρον, εἰς ὃ γίνεται ἡ τομή. ἀλλ’ ἀκατάληκτός ἐστι) καὶ τὰς κράσεις δὲ διόλου γίνεσθαι etc.

483Fr. 483 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 38, 1079b. Khrysippos, bize parçalarımız olup olmadığı, kaç tane olduğu, hangi ve kaç parçadan oluştuğumuz sorulduğunda bir ayrım yapacağımızı söyler: kaba hatlarıyla olanı kabul eder, baştan, göğüsten ve bacaklardan oluştuğumuzu söyleriz; çünkü bütün sorulan ve güçlük çıkarılan şey buydu. Ama soruyu en son parçalara kadar götürürlerse, der, böyle hiçbir şeyi kabul etmemeli; ne belli parçalardan oluştuğumuzu söylemeli ne de aynı şekilde kaç parçadan, sonsuz sayıda mı yoksa sonlu sayıda mı parçadan oluştuğumuzu.

483

Plutarchus de comm. not. cp. 38 p. 1079b. Λέγει γὰρ ὁ Χρύσιππος ἐρωτωμένους ἡμᾶς, εἴ τινα ἔχομεν μέρη καὶ πόσα καὶ ἐκ τίνων συγκείμενα μερῶν καὶ πόσων, διαστολῇ χρήσεσθαι, τὸ μὲν ὁλοσχερὲς τιθέντας, ὡς ἐκ κεφαλῆς καὶ θώρακος καὶ σκελῶν συγκείμεθα· τοῦτο γὰρ ἦν πᾶν τὸ ζητούμενον καὶ ἀπορούμενον· ἐὰν δ’ ἐπὶ τὰ ἔσχατα μέρη τὸ ἐρωτᾶν προάγωσιν, οὐδέν, φησί, τῶν τοιούτων ἐστὶν ὑποληπτέον, ἀλλὰ ῥητέον, οὔτ’ ἔκ τινων συνεστάναι, καὶ ὁμοίως, οὔτ’ ἐξ ὁπόσων, εἴτ’ ἀπείρων, εἴτε πεπερασμένων.

484Fr. 484 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 38, 1079a. Stoacı olduktan sonra da insanın parmaktan, dünyanın da insandan daha çok parçadan oluşmadığı kanaatini taşırlar; çünkü bölünme cisimleri sonsuza götürür, sonsuzlar arasında ise ne daha çok vardır ne daha az. Hiçbir şeyin çokluğu bir başkasınınkini aşmaz; yoksa geride kalanın parçaları bölünmeyi bırakır ve kendilerinden bir çokluk meydana getirmez olurdu.

484

Plutarchus de comm. not. cp. 38 p. 1079a. γενόμενοι δὲ Στωϊκοὶ δοξάζουσιν, ὡς οὐκ ἔστιν ἐκ πλειόνων μορίων ὁ ἄνθρωπος ἢ ὁ δάκτυλος, οὐδ’ ὁ κόσμος ἢ ὁ ἄνθρωπος (ἐπ’ ἄπειρον γὰρ ἡ τομὴ προάγει τὰ σώματα· τῶν δ’ ἀπείρων οὐδέν ἐστι πλέον οὐδ’ ἔλαττον) οὐδ’ ὅλως ὑπερβάλλει πλῆθος, ἢ παύσεται τὰ μέρη τοῦ ὑπολειπομένου μεριζόμενα καὶ παρέχοντα πλῆθος ἐξ αὑτῶν ὁτιοῦν.

485Fr. 485 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 38, 1078e. Cisimlerin tabiatında, cismin büyüklüğünün son bulduğu bir uç, bir ilk ya da son ⟨parça⟩ bulunmaması, alınan her parçanın ötesinde hep bir şey görünüp konu olan şeyi sonsuzluğa ve belirsizliğe atması da ortak kavrama aykırıdır. 1079a. Hiçbir cismi bir son parçada bitirmeyen, her şeyi parça çokluğuyla sonsuza götürenler.

485

Plutarchus de comm. not. cp. 38 p. 1078e. Καὶ μὴν παρὰ τὴν ἔννοιαν μήτ’ ἄκρον ἐν τῇ φύσει τῶν σωμάτων μήτε πρῶτον μήτ’ ἔσχατον 〈μέρος εἶναι〉 μηδέν, είς ὃ λήγει τὸ μέγεθος τοῦ σώματος, ἀλλ’ ἀεί⟨τι⟩ τοῦ ληφθέντος ἐπέκεινα φαινόμενον εἰς ἄπειρον καὶ ἀόριστον ἐμβάλλειν τὸ ὑποκείμενον. p. 1079a οἱ σῶμα μηδὲν εἰς ἔσχατον μέρος περαίνοντες ἀλλὰ πάντα πλήθει μερῶν ἐπ’ ἄπειρον ἐξάγοντες.

486Fr. 486 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 40, 1080d. Hiçbir şeyin hiçbir şeye değmemesi ortak kavrama aykırıdır; cisimlerin birbirine değmesi ama hiçbir şeyleriyle değmemesi de bundan az aykırı değildir. Oysa bir cismin en küçük parçalarını kabul etmeyen, değiyor görünen şeyden önce hep başka bir şey alan ve ötesine geçmekten hiç vazgeçmeyenler bunu kabul etmek zorundadır.

486

Plutarchus de comm. not. cp. 40 p. 1080d. καὶ μὴν τὸ μηδενὸς ἅπτεσθαι μηδὲν παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν· οὐχ ἧττον δὲ τοῦτο, ἅπτεσθαι μὲν ἀλλήλων τὰ σώματα, μηδενὶ δ’ ἅπτεσθαι· τοῦτο δ’ ἀνάγκη προσδέχεσθαι τοῖς μὴ ἀπολείπουσιν ἐλάχιστα μέρη σώματος, ἀλλ’ ἀεί τι τοῦ δοκοῦντος ἅπτεσθαι πρότερον λαμβάνουσι καὶ μηδέποτε τοῦ προάγειν ἐπέκεινα παυομένοις.

487Fr. 487 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 40, 1080e. Bölünmez parçaları savunanlara bilhassa kendilerinin yönelttiği itiraz şudur: ne bütünlerin bütünlere ne de parçaların parçalara değmesi olur; çünkü birincisi değme değil harmanlanma meydana getirir, ikincisi ise mümkün değildir, zira bölünmezlerin parçası yoktur. Peki hiçbir son ya da ilk parça kabul etmeyen kendileri nasıl bu duruma düşmüyor? Çünkü, vallahi, cisimlerin ⟨ne⟩ bütünüyle bütüne ⟨ne de⟩ parçayla parçaya değdiğini, sınırla değdiğini söylerler; sınır ise cisim değildir.

487

Plutarchus de comm. not. cp. 40 p. 1080e. Ὃ γοῦν αὐτοὶ μάλιστα προφέρουσι τοῖς τῶν ἀμερῶν προισταμένοις τοῦτό ἐστι τὸ μήτε ὅλοις ὅλων ἁφὴν εἶναι, μήτε μέρεσι μερῶν· τὸ μὲν γὰρ οὐχ ἁφὴν ἀλλὰ κρᾶσιν ποιεῖν, τὸ δ’ οὐκ εἶναι δυνατόν, μέρη τῶν ἀμερῶν οὐκ ἐχόντων. Πῶς οὖν οὐκ αὐτοὶ τούτῳ περιπίπτουσι, μηδὲν μέρος ἔσχατον μηδὲ πρῶτον ἀπολείποντες; ὅτι, νὴ Δία ψαύειν κατὰ πέρας τὰ σώματα ⟨οὐχ⟩ ὅλα ὅλων, οὐ⟨δὲ⟩ κατὰ μέρος λέγουσι· τὸ δὲ πέρας σῶμα οὐκ ἔστιν.

488Fr. 488 Kaynak: Proklos, Eukleides'in Elementler'inin Birinci Kitabına Şerh, tarifler, s. 89 Friedlein. Bu tür sınırların, yani cisimlerin sınırlarının, Stoacıların sandığı gibi yalnız zihinde var olduğunu düşünmemek gerektiğini, varlıklar arasında böyle bazı tabiatların bulunduğunu ve başlarında onları yaratan logosların durduğunu, bütün dünyaya bakarak hatırlayabiliriz vb.

488

Proclus in Euclid. def. I p. 89 Friedlein. ὅτι δὲ οὐ δεῖ νομίζειν κατ’ ἐπίνοιαν ψιλὴν ὑφεστάναι τὰ τοιαῦτα πέρατα, λέγω τῶν σωμάτων, ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ὑπέλαβον, ἀλλ’ εἶναί τινας φύσεις ἐν τοῖς οὖσι τοιάσδε καὶ λόγους αὐτῶν προεστάναι δημιουργικούς, ἀναμνησθείημεν ἂν εἰς τὸν ὅλον κόσμον ἀποβλέψαντες etc.

489Fr. 489 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 39, 1079d. Bunların üstüne bir de delikanlılık ederek şöyle der: üçgenlerden oluşan piramitte birleşme yerinde eğik duran kenarlar eşit değildir, ama daha büyük oldukları hâlde aşmazlar. 1079e. Bir de Demokritos'a nasıl karşılık verdiğine bak. Demokritos fizikçiye yaraşır ve isabetli bir biçimde şu güçlüğü ortaya koyuyordu: bir koni tabanına paralel bir düzlemle kesilirse, kesitlerin yüzeylerini eşit mi saymalı, eşitsiz mi? Eşitsizlerse koniyi pürüzlü kılacak, ona basamak basamak çentikler ve pürüzler vereceklerdir; eşitlerse kesitler eşit olacak ve koni, eşitsiz değil eşit dairelerden oluştuğu için silindirin durumuna düşmüş görünecektir; bu ise son derece saçmadır. Khrysippos burada Demokritos'u bilgisiz göstererek yüzeylerin ne eşit ne eşitsiz olduğunu, cisimlerin ise yüzeyleri ne eşit ne eşitsiz olduğu için eşitsiz olduğunu söyler.

489

Plutarchus de comm. not. cp. 39 p. 1079d. Ἐπὶ δὲ τούτοις ἐπινεανιευόμενος φησὶ τῆς πυραμίδος ἐκ τριγώνων συνισταμένης. τὰς πλευρὰς ⟨τὰς⟩ κατὰ τὴν συναφὴν ἐγκεκλιμένας ἀνίσους μὲν εἶναι, μὴ ὑπερέχειν δέ, ἧ μείζονές εἰσι. p. 1079e. Ἔτι τοίνυν ὅρα τίνα τρόπον ἀπήντησε Δημοκρίτῳ, διαποροῦντι φυσικῶς καὶ ἐπιτυχῶς, εἰ κῶνος τέμνοιτο παρὰ τὴν βάσιν ἐπιπέδῳ, τί χρὴ διανοεῖσθαι τὰς τῶν τμημάτων ἐπιφανείας, ἴσας ἢ ἀνίσονς γινομένας· ἄνισοι μὲν γὰρ οὖσαι τὸν κῶνον ἀνώμαλον παρέξουσι, πολλὰς ἀποχαράξεις λαμβάνοντα βαθμοειδεῖς καὶ τραχύτητας· ἴσων δ’ οὐσῶν, ἴσα τμήματα ἔσται, καὶ φανεῖται τὸ τοῦ κυλίνδρου πεπονθὼς ὁ κῶνος, ἐξ ἴσων συγκείμενος καὶ οὐκ ἀνίσων κύκλων, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον. Ἐνταῦθα δὴ τὸν Δημόκριτον ἀποφαίνων ἀγνοοῦντα τὰς μὲν ἐπιφανείας, φησί, μήτ’ ψἴσας εἶναι μήτ’ ἀνίσους· ἄνισα δὲ τὰ σώματα, τῷ μήτ’ ἴσας εἶναι μήτ’ ἀνίσους τὰς ἐπιφανείας.

490Fr. 490 Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh. [Pythagorasçılar] birliğin eidosların eidosu olduğunu söylediklerinde, onun önderlik eden sebep olduğunu, yani sayıların bütün eidoslarını önceden kendinde taşıyan sebep olduğunu gösterirler; Stoacılar da ona "bir çokluk" demekten çekinmiyordu.

490

Syrianus in Aristot. Metaphys. (Aristot. Acad. V 911a 28). ὅταν δὲ λέγωσι (scil. Pythagorei) μονάδα εἶναι εἰδῶν εἶδος τὴν ἀρχηγικὴν αὐτῶν αἰτίαν ἐνδείκνυνται τὴν πάντων ἐν ἑαυτῇ τὰ εἴδη τῶν ἀριθμῶν προειληφυῖαν, ἣν καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἓν πλῆθος οὐκ ὤκνουν καλεῖν.

491Fr. 491 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 123. Sırayla gidelim ve saldırımıza, her şeyin sonsuza kadar bölündüğünü ileri süren birinci görüşten başlayalım. Bu görüşün savunucuları, hareket eden cismin bölünebilir bir mesafeyi tek ve aynı zaman içinde toptan kat ettiğini söylerler: mesafenin birinci kısmına önce kendi birinci parçasıyla, ikinci kısmına da sırası gelince ikinci olarak ulaşmaz; bölünebilir mesafenin bütününü tek seferde ve toptan geçer. Krş. aynı yer 142: Cisimlerin, yerlerin ve zamanların sonsuza kadar bölündüğünü söyleyenlere (bunlar Stoacılardır) karşı bunları söylemek uygun düşerdi.

491

Sextus adv. math. X 123. τάξει δὲ ἀπὸ τῆς πρώτης στάσεως ποιώμεθα τὴν ἐπιχείρησιν, καθ’ ἣν πάντα εἰς ἄπειρον τέμνεται. καὶ δὴ οἱ προεστῶτες αὐτῆς φασὶ τὸ κινούμενον σῶμα ὑφ’ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον ἄθρουν μεριστὸν ἀνύειν διάστημα, καὶ οὐ τὸ πρῶτον τοῦ διαστήματος πρῶτον ἐπιλαμβάνειν τῷ πρώτῳ αὑτοῦ μέρει καὶ τὸ δεύτερον τῇ τάξει δεύτερον, ἀλλ’ ὑφ’ ἓν τὸ ὅλον μεριστὸν διάστημα καὶ ἀθρόως διέρχεσθαι. cf. ibid. 142. πρὸς μὲν οὖν τοὺς εἰς ἄπειρον τέμνεσθαι λέγοντας τά τε σώματα καὶ τοὺς τόπους καὶ τοὺς χρόνους (οὗτοι δέ εἰσιν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς) ταῦθ’ ἥρμοζε λέγειν.

492Fr. 492 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 165, 1 W. Khrysippos'tan. Khrysippos hareketin, bütünüyle ya da bir parçasıyla yer bakımından değişme, ya da bütünüyle ya da parçasıyla bir yerden başka yere geçme olduğunu söyler. Başka bir tarifle: hareket, yer ya da şekil bakımından değişmedir; taşınma, havada yapılan hızlı harekettir; durma ise bir anlamda cismin hareketsizliği, bir anlamda da cismin şimdi de önceden de aynı biçimde ve aynı şekilde bulunmasıdır. Hareket ve durma çok anlamda söylendiğinden her anlamı için birçok tarif verilir. İlk hareketler ikidir: doğrusal ve eğri hareket; bunların pek çok şekilde karışmasından pek çok ve çeşitli hareket meydana gelir. (Diels, Areios Didymos'un Fizik Özeti Fr. 22.)

Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 52. Hareketin, ya bütün cismin ya da bütünün parçalarının bir yerden bir yere geçişi olduğunu söylerler.

492

Stobaeus Eclogae I p. 165, 1. Χρυσίππου. Κίνησιν δέ φησιν εἶναι ὁ Χρύσιππος μεταβολὴν κατὰ τόπον ἢ ὅλῳ ἢ μέρει, ἢ μεταλλαγὴν ἐκ τόπου ἢ καθ’ ὅλον ἢ κατὰ μέρος. Καὶ ἄλλως· κίνησιν μεταλλαγὴν κατὰ τόπον ἢ σχῆμα· φορὰν δὲ μετέωρον κίνησιν ὀξεῖαν, μονὴν δὲ τὸ μὲν οἷον ἀκινησίαν σώματος, τὸ δ’ οἷον σώματος σχέσιν κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως νῦν τε καὶ πρότερον. Πολλαχῶς δὲ λέγεσθαι τὴν κίνησιν καὶ τὴν μονήν, διὸ καὶ πολλοὺς καθ’ ἕκαστον σημαινόμενον ἀποδίδοσθαι ὅρους. Τὰς δὲ πρώτας κινήσεις εἶναι δύο, τήν τε εὐθεῖαν καὶ τὴν καμπύλην· διὰ τούτων δὲ πολλαχῶς μιγνυμένων γίνεσθαι πολλὰς κινήσεις καὶ διαφερούσας (Diels Arii Didymi Epit. phys. fragm. 22). Sextus adv. math. X 52. καί φασιν ὅτι κίνησίς ἐστι μετάβασις ἀπὸ τόπου εἰς τόπον ἤτοι ὅλου τοῦ σώματος ἢ τῶν τοῦ ὅλου μερῶν.

493Fr. 493 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 45. Fizikçilerin çoğu [hareketin] var olduğunu söyler … Peripatetikler ve Stoacılar da onlara katılmıştır.

493

Sextus adv. math. X 45. καὶ εἶναι μὲν (scil. κίνησιν) - οἱ πλείους τῶν φυσικῶν —  — οἷς καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ περιπάτου, ἔτι δὲ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς συναπεγράψαντο.

494Fr. 494 Kaynak: Galenos, Tedavi Yöntemi I 6. Hareketin önceden var olan şeyin başkalaşması olduğunu söyledim; önceden var olan şey de iki şekilde başkalaşır: ya nitelik bakımından ya yer bakımından. Yer bakımından başkalaşmasına yer değiştirme, nitelik bakımından değişmesine ise nitelik değişimi denir. Buna göre yer değiştirme, önceki yerin başkalaşması, yerine başkasının geçmesi, değişmesi ya da dönüşmesidir … nitelik değişimi ise keyfiyet bakımından dönüşme ya da önceki niteliğin değişmesidir vb.

494

Galenus methodi med. I 6 Vol. X p. 46K. ἐπεὶ δ’ ἐξάλλαξιν εἶπον εἶναι τοῦ προϋπάρχοντος τὴν κίνησιν, ἐξαλλάττεται δὲ διχῶς τὸ προϋπάρχον ἢ κατὰ ποιότητα ἢ κατὰ τόπον, ἡ μὲν οὖν κατὰ τόπον ἐξαλλαγὴ αὐτοῦ φορὰ ὀνομάζεται, ἡ δὲ κατὰ ποιότητα μεταβολὴ ἀλλοίωσις· ὥστε εἶναι φορὰν μὲν ἐξάλλαξιν ἢ ὑπάλλαξιν ἢ ἀλλαγὴν ἢ μεταβολὴν τοῦ προϋπάρχοντος τόπου —  — ἀλλοίωσιν δὲ ἢ μεταβολὴν κατὰ τὸ ποιὸν ἢ ἀλλαγὴν τῆς προϋπαρχούσης ποιότητος etc.

495Fr. 495 Kaynak: Galenos, Tabii Kuvvetler Üzerine I 2. Eğer Aristoteles'in ve ondan sonra Khrysippos'un ousianın bütününde gerçekleşen nitelik değişimi üzerine yazdıklarını bilmiyorlarsa, onlara bu yazarların yazılarıyla tanışmalarını öğütlemek gerekir.

495

Galenus de nat. facult. I 2. Vol. II p. 4Κ. εἰ μὲν γὰρ οὐκ ἴσασιν, ὅσα περὶ τῆς καθ’ ὅλην τὴν οὐσίαν ἀλλοιώσεως Ἀριστοτέλει τε καὶ μετὰ τοῦτον Χρυσίππῳ γέγραπται, παρακαλέσαι χρὴ τοῖς ἐκείνων αὐτοὺς ὁμιλῆσαι γράμμασιν.

496Fr. 496 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 1320, 19 Diels. Stoacılar her hareketin temelinde yer bakımından hareketin bulunduğunu söylerdi; bu hareket ya büyük mesafelerde ya da ancak akılla görülebilen mesafelerde gerçekleşir.

496

Simplicius in Aristot. phys. p. 1320, 19 Diels. οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς κατὰ πᾶσαν κίνησιν ἔλεγον ὑπεῖναι τὴν τοπικὴν ἢ κατὰ μεγάλα διαστήματα ἢ κατὰ λόγῳ θεωρητὰ ὑφισταμένην.

497Fr. 497 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 78A. Plotinos ve öbürleri, etki etme ile etkilenmenin ortak yanının hareketler olduğu görüşünü Stoacıların alışkanlığından Aristoteles'in okuluna aktararak …

497

Simplicius in Aristot. categ. f. 78A. Πλωτῖνος καὶ οἱ ἄλλοι οἱ ἀπὸ τῆς τῶν Στωϊκῶν συνηθείας εἰς τὴν Ἀριστοτέλους αἵρεσιν μεταφέροντες τὸ κοινὸν τοῦ ποιεῖν καὶ τοῦ πάσχειν εἶναι τὰς κινήσεις.

498Fr. 498 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 78B. Iamblikhos'a göre Stoacılar hareketi de doğru kavramıyorlar. Hareket için "tamamlanmamış" denmesinin, onun fiil olmadığı için değil —çünkü, derler, her hâlükârda fiildir—, "tekrar tekrar"ı taşıdığı için olduğunu söylüyorlar: fiile ulaşmak için değil (zaten fiildir), kendinden sonra gelen başka bir şeyi meydana getirmek için. Stoacıların söyledikleri bunlardır.

498

Simplicius in Aristot. categ. f. 78B. ed. Bas. καὶ τῆς κινήσεως, φησὶν Ἰάμβλιχος, οὐ καλῶς οἱ Στωϊκοὶ ἐπιλαμβάνονται λέγοντες τὸ ἀτελὲς ἐπὶ τῆς κινήσεως εἰρῆσθαι, οὐχ ὅτι οὐκ ἔστιν ἐνέργεια (ἔστι γὰρ πάντως, φασίν, ἐνέργεια) ἀλλ’ ἔχει τὸ πάλιν καὶ πάλιν, οὐχ ἵνα ἀφίκηται εἰς ἐνέργειαν (ἔστι γὰρ ἤδη) ἀλλ’ ἵνα ἐργάσηταί που ἕτερον, ὅ ἐστι μετ’ αὐτήν. ταῦτα μὲν οὖν οἱ Στωϊκοὶ λέγουσι.

499Fr. 499 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 78B. Nitekim Stoacılar cinslerin farklılıkları olarak şunları sayarlar: kendinden hareket etmek; bıçağın kesmeyi kendi yapısından alması gibi (çünkü yapma şekle ve biçime göre gerçekleşir); kendi aracılığıyla hareketi gerçekleştirmek; tabiatların ve ilaçların kuvvetlerinin yapmayı meydana getirmesi gibi (çünkü atılan tohum kendine ait logosları tamamlar, yanındaki maddeyi kendine çeker ve kendindeki logoslara biçim verir); bir de kendi kendinden yapmak. Bu genel olarak kendi dürtüsüyle yapmaktır; bir başka türü de akla dayalı dürtüyle yapmaktır ki buna eylemek denir [metinde "biçimlendirmek" yazılı; "eylemek" okunmalı]; bundan da özel olanı aretēye göre etkinlikte bulunmaktır.

499

Simplicius in Aristot. categ. f. 78B. ed. Bas. Καὶ γὰρ ὅταν οἱ Στωϊκοὶ διαφορὰς γενῶν λέγωσι τὸ ἐξ αὑτῶν κινεῖσθαι ὡς ἡ μάχαιρα τὸ τέμνειν ἐκ τῆς οἰκείας ἔχει κατασκευῆς (κατὰ γὰρ τὸ σχῆμα καὶ τὸ εἶδος ἡ ποίησις ἐπιτελεῖται) τὸ δὲ δι’ ἑαυτοῦ ἐνεργεῖν τὴν κίνησιν, ὡς αἱ φύσεις καὶ αἱ ἰατρικαὶ δυνάμεις τὴν ποίησιν ἀπεργάζονται (καταβληθὲν γὰρ τὸ σπέρμα ἀναπληροῖ τοὺς οἰκείους λόγους καὶ ἐπισπᾶται τὴν παρακειμένην ὕλην καὶ διαμορφοῖ τοὺς ἐν αὐτῷ λόγους) ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ ἀφ’ ἑαυτοῦ ποιεῖν, ὅ ἐστι κοινῶς μὲν ἀπὸ ἰδίας ὁρμῆς ποιεῖν, ἕτερον δὲ ἀπὸ λογικῆς ὁρμῆς, ὃ καὶ πλάττειν καλεῖται· τούτου δὲ ἔτι εἰδικώτερον τὸ κατ’ ἀρετὴν ἐνεργεῖν.

500Fr. 500 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 210B. Stoacılar ise kalmak, dinlenmek, sükûnette olmak, hareketsiz olmak ve hareketsiz durmak arasında fark olduğunu düşünürler. "Kalmak" tek bir zamana göre değil, şimdiki ve gelecek zamana göre söylenir; çünkü aynı yeri kaplayan ve kaplayacak olana "kalıyor" deriz; kaplamış olana ise "kalmış" deriz. "Kalmak"ı, derler, hareket etmemek anlamında da kullanırız; öyle ki biri mecazen cisimsizler için de "hareket etmemek" yerine "kalmak" diyebilir. Kalmak bütün cisimlerde ortaktır; dinlenmek ve sükûnette olmak ise belki canlılara ait durumlardır; çünkü taş dinlenmez. Sükûnette olmak da canlılara özgüdür. Hareketsiz olmak ve hareketsiz durmak ise tabiatça hareket etmeyen cisimler için, "hareket etmemek" yerine söylenir.

500

Simplicius in Aristot. categ. f 210B. ed. Bas. οἱ μέντοι Στωϊκοὶ διαφέρειν ἀλλήλων ἡγοῦνται τὸ μένειν, τὸ ἠρεμεῖν, τὸ ἡσυχάζειν, τὸ ἀκινητεῖν, τὸ ἀκινητίζειν· μένειν γὰρ ἂν ῥηθῆναι ⟨οὐ⟩ πρὸς ἕνα χρόνον, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἐνεστῶτα καὶ μέλλοντα· μένειν γὰρ λέγομεν τὸ κατέχον τὸν αὐτὸν τόπον καὶ καθέξον. τὸ γὰρ κατεσχηκὸς μενενηκέναι λέγομεν. χρώμεθα δέ, φασι, καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ κινεῖσθαι τῷ μένειν, ὥστε καταχρηστικῶς εἰπεῖν ἄν τινα καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων τὸ μένειν ἀντὶ τοῦ μὴ κινεῖσθαι. κοινὸν μὲν οὖν πάντων σωμάτων τὸ μένειν, τὸ δὲ ἡρεμεῖν καὶ ἡσυχάζειν, φησί, μήποτε ζῴων εἰσὶ συμπτώματα· λίθος γὰρ οὐκ ἠρεμεῖ. ζῴων δὲ καὶ τὸ ἡσυχάζειν. τὸ ἀκινητεῖν καὶ ἀκινητίζειν ἐπὶ τῶν σωμάτων λέγεται, ἃ πέφυκε μὴ κινεῖσθαι, ἀντὶ τοῦ μὴ κινεῖσθαι δὲ λέγεται.

501Fr. 501 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 7. Eğer yukarı ve aşağı, sağ ve sol, ileri ve geri varsa, bir yer de vardır; çünkü bu altı yön yerin parçalarıdır ve parçalardan herhangi biri varken, parçaları olduğu şeyin olmaması imkânsızdır. Şeylerin tabiatında yukarı ve aşağı, sağ ve sol, ileri ve geri vardır; öyleyse yer vardır. Dahası, Sokrates'in bulunduğu yerde şimdi bir başkası, sözgelişi Sokrates öldükten sonra Platon bulunuyorsa, yer vardır. Testideki sıvı boşaltılıp yerine başka sıvı döküldüğünde testinin hem önceki hem sonradan konan sıvının yeri olarak var olduğunu söylediğimiz gibi, Sokrates'in yaşarken kapladığı yeri şimdi bir başkası kaplıyorsa, bir yer vardır. Başka bir yoldan: bir cisim varsa yer de vardır ⟨çünkü cisim yer kaplayan şeydir⟩; birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de doğrudur. Ayrıca hafif olanın tabiatça gittiği yere ağır olan tabiatça gitmiyorsa, hafifin de ağırın da kendine ait bir yeri vardır; birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de. Nitekim ateş tabiatça hafif olduğu için yukarı gider, su tabiatça ağır olduğu için aşağı çöker; ne ateş aşağı gider ne su yukarı fırlar. Öyleyse tabiatça hafif olanın da tabiatça ağır olanın da kendine ait bir yeri vardır. Ayrıca bir şeyin kendisinden, kendisi tarafından ve kendisi için oluştuğu şeyler varsa, içinde oluştuğu şey de var olmalıdır. Bir şeyin kendisinden oluştuğu şey, yani madde, kendisi tarafından oluştuğu şey, yani sebep, kendisi için oluştuğu şey, yani gaye vardır; öyleyse bir şeyin içinde oluştuğu şey, yani yer de vardır. Eskiler, bütünü düzene koyanlar da her şeyin ilkesi olarak yeri koymuşlardır. Hesiodos da buradan yola çıkarak şöyle seslenmiştir (Theogonia 116 vd.):

Her şeyden önce Khaos oldu, ondan sonra da
geniş göğüslü Gaia, her şeyin ebediyen sağlam oturağı.

Khaos derken bütün şeyleri içine alan yeri kastediyor; çünkü o temelde bulunmasaydı ne toprak ne su ne öbür unsurlar ne de bütün dünya var olabilirdi. Düşüncede her şeyi ortadan kaldırsak bile, her şeyin içinde bulunduğu yer ortadan kalkmayacak, uzunluk, derinlik ve genişlik olmak üzere üç boyutuyla, ama direnç olmaksızın varlığını sürdürecektir; çünkü direnç cisme özgüdür.

501

Sextus adv. math. X 7. εἴπερ οὖν ἔστιν ἄνω καὶ κάτω καὶ εἰς τὰ δεξιὰ καὶ τὰ ἀριστερὰ καὶ πρόσω καὶ ὀπίσω, ἔστι τις τόπος· μέρη γάρ εἰσιν αἱ ἓξ αὗται παρατάσεις τοῦ τόπου, καὶ ἀδύνατόν ἐστί τινος τῶν μερῶν ὑπαρχόντων μὴ οὐχὶ κἀκεῖνο ὑπάρχειν οὗ ἐστὶ τὰ μέρη. ἔστι δέ γε ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων ἄνω καὶ κάτω καὶ εἰς δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ καὶ πρόσω καὶ ὀπίσω· ἔστιν ἄρα τόπος. οὐ μὴν ἀλλ’ εἰ ὅπου ἦν Σωκράτης, νῦν ἐστὶν ἄλλος, οἷον Πλάτων ἀποθανόντος Σωκράτους, ἔστιν ἄρα τόπος. ὡς γὰρ τοῦ ἐν τῷ ἀμφορεῖ ὑγροῦ ἐκκενωθέντος καὶ ἄλλου ἐπεγχυθέντος λέγομεν ὑπάρχειν τὸν ἀμφορέα τόπον ὄντα καὶ τοῦ προτέρου καὶ τοῦ ὕστερον ἐπεμβληθέντος ὑγροῦ, οὕτως εἰ ὃν τόπον κατεῖχε Σωκράτης ὅτ’ ἔζη, τοῦτον ἕτερος νῦν κατέχει, ἔστι τις τόπος. καὶ ἄλλως εἰ ἔστι τι σῶμα, καὶ τόπος ἐστίν· ⟨σῶμα γάρ ἐστι τὸ κατέχον τόπον⟩· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον. πρὸς τούτοις εἰ ὅπου τὸ κοῦφον φύσει φέρεται, ἐκεῖ τὸ βαρὺ φύσει οὐ φέρεται, ἔστιν ἴδιος τοῦ κούφου καὶ τοῦ βαρέος τόπος· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον. τὸ γέ τοι πῦρ, φύσει κοῦφον καθεστώς, ἀνώφορόν ἐστι, καὶ τὸ ὕδωρ, φύσει βαρὺ τυγχάνον, κάτω βρίθει, καὶ οὔτε τὸ πῦρ κάτω φέρεται οὔτε τὸ ὕδωρ ἄνω ἄττει. ἔστιν ἄρα ἴδιος τοῦ φύσει κούφου καὶ τοῦ φύσει βαρέος τόπος. ὥσπερ τε εἰ τὸ ἐξ οὗ γίγνεται ἔστι, καὶ τὸ ὑφ’ οὗ τι γίγνεται καὶ τὸ δι’ ὅ, οὕτως ὑπάρχοι ἂν καὶ τὸ ἐν ᾧ τι γίγνεται· ἔστι δὲ τὸ ἐξ οὗ τι γίγνεται, οἷον ὕλη, καὶ τὸ ὑφ’ οὗ, οἷον τὸ αἴτιον, καὶ τὸ δι’ ὅ, καθάπερ τὸ τέλος· ἔστιν ἄρα καὶ τὸ ἐν ᾧ τι γίγνεται, τουτέστιν ὁ τόπος. οἱʹ τε παλαοὶ καὶ τὰ ὅλα διακοσμήσαντες ἀρχὴν τῶν πάντων ὑπέθεντο τόπον, κἀντεῦθεν ὁρμηθεὶς ὁ Ἡσίοδος ἀνεφώνησεν· (Theog. 116 sq.) ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετʼ, αὐτὰρ ἔπειτα γαῖ’ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεί, χάος λέγων τὸν χωρητικὸν τῶν ὅλων τόπον· μὴ ὑποκειμένου γὰρ τούτου οὔτε γῆ οὔτε ὕδωρ οὔτε τὰ λοιπὰ τῶν στοιχείων, οὐχ ὁ σύμπας κόσμος ἐδύνατο συστῆναι. κἂν κατ’ ἐπίνοιαν δὲ ἅπαντα ἀνέλωμεν, ὁ τόπος οὐκ ἀναιρεθήσεται ἐν ἦν τὰ πάντα, ἀλλ’ ὑπομένει, τὰς τρεῖς ἔχων διαστάσεις, μῆκος βάθος πλάτος, χωρὶς ἀντιτυπίας· τοῦτο γὰρ ἴδιον ἦν σώματος.

502Fr. 502 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 1. Bunun, yani üç boyutlu olmanın, cisim, boşluk ve yer için ortak olduğunu Stoacılar kabul etmek zorundadır; çünkü dünyanın içinde bulunduğunu söylemeseler de, var olan şeylerin tabiatında boşluğa yer bırakmışlardır. Krş. aynı eser 4, s. 474: Stoacılar dünyada hiç boşluk bulunmadığını söylerler.

502

Galenus de qualitatibus incorporeis 1 Vol. XIX 464 K. ὅτι δὲ κοινόν ἐστι τοῦτο [δῆλον] (λέγω δὲ τὸ τριχῇ διαστατόν) σώματός τε καὶ κενοῦ καὶ τόπου, Στωϊκοὺς μὲν ὁμολογεῖν ἀναγκαῖον, ἅτε κενὸν ἀπολιπόντας ἐν τῇ τῶν ὄντων πραγμάτων φύσει, κἂν ἐν τῷ κόσμῳ τοῦθ’ ὑπάρχειν μὴ λέγωσι. Cf. ibid. 4 p. 474. ὅτι τε μηδὲν εἶναί φασιν ἐν τῷ κόσμῳ κενὸν οἱ Στωϊκοί.

503Fr. 503 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 161, 8 W. Khrysippos'tan. Khrysippos yerin, var olan bir şey tarafından baştan başa kaplanan şey, ya da var olan bir şey tarafından kaplanabilen ve ister bir şey ⟨ister⟩ birkaç şey tarafından baştan başa kaplanmış olan şey olduğunu söylüyordu. Var olan bir şey tarafından kaplanabilen şeyin bir kısmı kaplanıp bir kısmı kaplanmıyorsa, bütün ⟨ne⟩ boşluk olacaktır ne yer; adı konmamış başka bir şey olacaktır. Çünkü boşluk boş kaplara, yer ise dolu kaplara benzer biçimde söylenir. Peki alan, var olan bir şey tarafından kaplanabilen daha büyük şey, yani cisim için daha büyük bir kap gibi bir şey midir, yoksa daha büyük bir cismi içine alan şey mi? Boşluğun sonsuz olduğu söylenir; çünkü dünyanın dışındaki şey böyledir. Yer ise sonludur, çünkü hiçbir cisim sonsuz değildir. Cismani olan sonlu olduğu gibi cisimsiz olan da sonsuzdur; çünkü zaman da sonsuzdur, boşluk da. Nasıl ki hiçlik bir sınır değilse, boşluk gibi hiçlik olan şeyin de bir sınırı yoktur. Boşluk kendi varlığı bakımından sonsuzdur; ama dolduğunda sınırlanır; dolduran kaldırılınca ise onun bir sınırı düşünülemez. (Diels, Areios Didymos'un Fizik Özeti Fr. 25.)

503

Stobaeus Eclogae I p. 161, 8 W. Χρυσίππου. Τόπον δ’ εἶναι ὁ Χρύσιππος ἀπεφαίνετο τὸ κατεχόμενον δι’ ὅλου ὑπὸ ὄντος ἢ τὸ οἷόν ⟨τε⟩ κατέχεσθαι ὑπὸ ὄντος καὶ δι’ ὅλου κατεχόμενον εἴτε ὑπὸ τινὸς ⟨εἴτε⟩ ὑπὸ τινῶν. Ἐὰν δὲ τοῦ οἵου τε κατέχεσθαι ὑπὸ ὄντος τὶ μὲν κατέχηται, τὶ δὲ μή, τὸ ὅλον ⟨οὕτε⟩ κενὸν ἔσεσθαι οὔτε τόπον, ἕτερον δέ τι οὐκ ὠνομασμένον· τὸ μὲν γὰρ κενὸν τοῖς κενοῖς ἀγγείοις λέγεσθαι παραπλησίως, τὸν δὲ τόπον τοῖς πλήρεσι· χώραν δὲ πότερον τὸ μεῖζον οἷόντε κατέχεσθαι ὑπὸ ὄντος καὶ οἷον μεῖζον ἀγγεῖον σώματος ἢ τὸ χωροῦν μεῖζον σῶμα; Τὸ μὲν οὖν κενὸν ἄπειρον εἶναι λέγεσθαι· τὸ γὰρ ἐκτὸς τοῦ κόσμου τοιοῦτ’ εἶναι, τὸν δὲ τόπον πεπερασμένον διὰ τὸ μηδὲν σῶμα ἄπειρον εἶναι. Καθάπερ δὲ τὸ σωματικὸν πεπερασμένον εἶναι, οὕτως τὸ ἀσώματον ἄπειρον, ὅ τε γὰρ χρόνος ἄπειρος καὶ τὸ κενόν. Ὥσπερ γὰρ τὸ μηδὲν οὐδέν ἐστι πέρας, οὕτως οὐδὲ τοῦ μηδενός, οἷόν ἐστι τὸ κενόν. Κατὰ γὰρ τὴν αὑτοῦ ὑπόστασιν ἄπειρόν ἐστι· περατοῦται δ' αὖ τοῦτο ἐκπληρούμενον· τοῦ δὲ πληροῦντος ἀρθέντος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ νοῆσαι πέρας (Diels Arii Didymi Epit. phys. frgm. 25).

504Fr. 504 Kaynak: Aetios, Görüşler I 20, 1. Stoacılar … boşluk, yer ve alanın birbirinden farklı olduğunu söyler: boşluk cismin bulunmayışıdır, yer cisim tarafından tutulan şeydir, alan ise kısmen tutulan şeydir; yarısı dolu şarap küpündeki gibi.

504

Aëtius Plac. I 20, 1. Οἱ Στωϊκοὶ . . . . διαφέρειν κενόν, τόπον, χώραν· καὶ τὸ μὲν κενὸν εἶναι ἐρημίαν σώματος, τὸν δὲ τόπον τὸ ἐχόμενον ὑπὸ σώματος, τὴν δὲ χώραν τὸ ἐκ μέρους ἐχόμενον, ὥσπερ ἐπὶ τῆς τοῦ οἴνου πιθάκνης.

505Fr. 505 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 3. Stoacılar da boşluğun, var olan bir şey tarafından kaplanabilen ama kaplanmamış olan şey, ya da cisimden yoksun bir aralık, ya da cisim tarafından kaplanmayan bir aralık olduğunu söylerler. Yerin ise var olan bir şey tarafından kaplanan ve onu kaplayana denk olan şey olduğunu söylerler; burada "var olan" dedikleri cisimdir; bu, adların yer değiştirmesinden de açıkça anlaşılır. Alanın ise kısmen cisim tarafından kaplanan, kısmen kaplanmayan bir aralık olduğunu söylerler. Krş. Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 124.

Aynı yazar, Matematikçilere Karşı X 4. Kimileri ise [Khrysippos; krş. Fr. 503] alanın daha büyük cismin yeri olduğunu söylemiştir; böylece alan yerden şu bakımdan ayrılır: yer içerdiği cismin büyüklüğünü göstermez (en küçük cismi içerse de yine yer denir), alan ise içindeki cismin kayda değer bir büyüklükte olduğunu gösterir.

505

Sextus adv. math. X 3. καὶ οἱ Στωϊκοὶ δὲ κενὸν μὲν εἶναί φασι τὸ οἷόντε ὑπὸ ὄντος κατέχεσθαι, μὴ κατεχόμενον δέ, ἤ διάστημα ἔρημον σώματος ἢ διάστημα ἀκαθεκτούμενον ὑπὸ σώματος, τόπον δὲ τὸν ὑπὸ ὄντος κατεχόμενον καὶ ἐξισαζόμενον τῷ κατέχοντι αὐτόν, νῦν ὂν καλοῦντες τὸ σῶμα, καθὼς καὶ ἐκ τῆς μεταλήψεως τῶν ὀνομάτων ἐστὶ συμφανές. χώραν δὲ φασιν εἶναι διάστημα κατὰ μέν τι κατεχόμενον ὑπὸ σώματος κατὰ δέ τι ἀκαθεκτούμενον. Cf. Pyrrh. Hyport. III 124. idem adv. math. X 4. ἔνιοι δὲ (scil. Chrysippus cf. 503) χώραν ἕλεξαν ὑπάρχειν τὸν τοῦ μείζονος σώματος τόπον, ὡς ταύτῃ διαφέρειν τοῦ τόπου τὴν χώραν τῷ ἐκεῖνον μὲν μὴ ἐμφαίνειν μέγεθος τοῦ ἐμπεριεχομένου σώματος (κἂν γὰρ ἐλάχιστον περιέχῃ σῶμα, οὐδὲν ἧττον τόπος προσαγορεύεται), τὴν δ’ ἀξιόλογον ἐμφαίνειν μέγεθος τοῦ ἐν αὐτῇ σώματος.

506Fr. 506 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Parafrazı IV 4, s. 268 Sp. Geriye yerin aralık da olmadığını ispat etmek kalıyor. Aralık, kuşatan şeyin sınırları arasında düşünülen şeydir; sözgelişi bir kovanın iç yüzeyinin arasında kalan. Bu görüş eskidir ve boşluğu kabul edenlere yakışır; ama yine de Khrysippos'un çevresindeki topluluk ve sonra Epikuros da onu izlemiştir.

506

Themistius paraphr. ad Arist. Phys. IV 4 p. 268 Sp. λείπεται τοίνυν ἡμῖν ὅτι μηδὲ τὸ διάστημα ὁ τόπος ἐστὶν ἀποδεῖξαι. διάστημα δὲ τὸ μεταξὺ νοούμενον τῶν περάτων τοῦ περιέχοντος, οἷον τὸ μεταξὺ τῆς κοίλης ἐπιφανείας τοῦ κάδου. παλαιὰ μὲν οὖν ἡ δόξα καὶ τοῖς τὸ κενὸν τιθεμένοις προσήκουσα, ἠκολούθησεν δὲ ὅμως αὐτῇ καὶ ὁ περὶ Χρύσιππον χορὸς καὶ Ἐπίκουρος ὕστερον.

507Fr. 507 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 91D. Iamblikhos önce şunu araştırır: yerde bulunan şeylerin kendileri mi yeri kendi çevrelerinde ya da kendileriyle birlikte sınırlar, yoksa yer mi, onları kuşatıp sınırlayan olarak, şeyleri sınırlar? Ve der ki: Stoacıların dediği gibi yer cisimlere bağlı olarak var oluyorsa, sınırını da onlardan alır; yani cisimler tarafından ne ölçüde dolduruluyorsa o ölçüye kadar uzanır. Ama eğer vb.

507

Simplicius in Aristot. categ. f. 91Δ ed. Bas. ὁ Ἰάμβλιχος ζητεῖ πρῶτον, πότερον αὐτὰ τὰ πράγματα ἐν τόπῳ ὄντα ἀφορίζει τὸν τόπον περὶ αὐτὰ ἢ σὺν αὐτοῖς, ἢ ὁ τόπος ἀφορίζει τὰ πράγματα, ὡς ἂν αὐτὸς αὐτὰ συμπεραίνων, καὶ φησὶν ὅτι εἰ μέν, ὡς οἱ Στωϊκοὶ λέγουσι, παρυφίσταται τοῖς σώμασιν ὁ τόπος, καὶ τὸν ὅρον ἀπ’ αὐτῶν προσλαμβάνει τὸν μέχρι τοσοῦδε καθ’ ὅσον συμπληροῦται ὑπὸ τῶν σωμάτων. εἰ μέντοι etc.

508Fr. 508 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 571, 22 Diels. Yer zorunlu olarak ya yerdeki şeyin eidosu, ya maddesi, ya kuşatan şeyin uçları arasındaki aralık, ya da kuşatanın uçlarıdır. (Eskilerden Demokritos ve izleyicileri, sonrakilerden Epikuros ve izleyicileri ile Stoacılar, Platon'a dayanarak da kimileri yerin bu aralık olduğunu düşünmüştür.) … Demokritos ile Epikuros'un izleyicileri bu aralığın boşluk olduğunu, öyle ki kimi zaman cisimle dolduğunu, kimi zaman da boş kaldığını söylerler; Platoncular ve Stoacılar ise onun cisimlerden ayrı bir şey olduğunu, ama hiçbir zaman boş kalmayacak şekilde her zaman bir cisim içerdiğini söylerler.

508

Simplicius in Aristot. Phys. p. 571, 22. ἢ γὰρ τὸ εἶδος τοῦ ἐν τόπῳ ἢ τὴν ὕλην αὐτοῦ ἢ τὸ διάστημα τὸ μεταξὺ τῶν ἐσχάτων τοῦ περιέχοντος τὸν τόπον ἀνάγκη εἶναι (ὅ τινες καὶ τῶν προτέρων ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον καὶ τῶν ὑστέρων ὡς οἱ περὶ Ἐπίκουρον καὶ οἱ Στωϊκοί, τινὲς δὲ καὶ κατὰ Πλάτωνα τοῦτο τὸν τόπον εἶναι ἐνόμισαν) ἢ τὰ ἔσχατα τοῦ περιέχοντος. —  — τὸ δὲ διάστημα τοῦτο οἱ μὲν περὶ Δημόκριτον καὶ Ἐπίκουρον κενὸν εἶναι λέγουσιν οὕτως ὥστε ποτὲ μὲν πληροῦσθαι σώματος ποτὲ δὲ καὶ κενὸν ἀπολείπεσθαι, οἱ δὲ Πλατωνικοὶ καὶ οἱ Στωϊκοὶ εἶναι μὲν ἄλλο παρὰ τὰ σώματά φασιν, ἀεὶ δὲ σῶμα ἔχειν, ὡς μηδέποτε κενὸν ἀπολείπεσθαι.

509Fr. 509 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 106, 5 W. (Areios Didymos Fr. 26 Diels). Khrysippos'tan. Khrysippos'a göre zaman hareketin aralığıdır; bu anlamda kimi zaman hızın ve yavaşlığın ölçüsü diye anılır; ya da dünyanın hareketine eşlik eden aralıktır. Her şey zamana göre hem hareket eder hem var olur. Meğer ki zaman, toprak, deniz ve boşluk gibi iki anlamda söylenmiş olsun: hem bütünler için hem onların parçaları için. Bütün boşluk her yönde sonsuz olduğu gibi, bütün zaman da iki yönde sonsuzdur; çünkü hem geçmiş hem gelecek sonsuzdur. En açık biçimde de şunu söyler: hiçbir zaman büsbütün şimdiki değildir. Çünkü sürekli olanların bölünmesi sonsuza kadar sürdüğünden, bu bölünmeye göre her zaman da sonsuza kadar bölünür; öyle ki hiçbir zaman tam bir kesinlikle şimdiki değildir, şimdiki zaman belli bir genişlik içinde söylenir. Yalnız şimdikinin mevcut olduğunu, geçmişin ve geleceğin ise bir varlıkları olduğunu ama hiçbir şekilde mevcut olmadıklarını söyler; tıpkı yüklemlerden yalnız gerçekten ait olanların, yani arazların mevcut olduğunun söylenmesi gibi: sözgelişi "yürümek" ben yürürken bende mevcuttur, uzanmışken ya da otururken mevcut değildir … [Meineke'ye göre burada metinde boşluk var.]

[Baştaki zaman tarifi için krş.] Philon, Dünyanın Bozulmazlığı Üzerine s. 238, 5. Öyle ki şeyleri tarif etmeyi âdet edinenler zamanı isabetle "dünyanın hareketinin aralığı" diye tarif etmişlerdir. 11. Zamanın dünya hareketinin aralığı olduğu gösterildi. 13. Belki laf ustası bir Stoacı, zamanın "dünyanın hareketinin aralığı" diye tarif edilmesinin yalnız şimdi düzene konmuş dünyayı değil, ateşe dönüşme sırasında düşünülen dünyayı da kapsadığını söyleyecektir.

509

Stobaeus Eclogae I. p. 106, 5 W. (Arii Did. fr. 26 Diels). Χρυσίππου· Ὁ δὲ Χρύσιππος χρόνον εἶναι κινήσεως διάστημα, καθ’ ὅ ποτὲ λέγεται μέτρον τάχους τε καὶ βραδύτητος· ἢ τὸ παρακολουθοῦν διάστημα τῇ τοῦ κόσμου κινήσει, καὶ κατὰ μὲν τὸν χρόνον κινεῖσθαί τε ἕκαστα καὶ εἶναι· εἰ μὴ ἄρα διττὸς λέγεται ὁ χρόνος, καθάπερ ἥ τε γῆ καὶ ἡ θάλαττα καὶ τὸ κενόν, τά τε ὅλα καὶ τὰ μέρη τὰ αὐτῶν. Ὥσπερ δὲ τὸ κενὸν πᾶν ἄπειρον εἶναι πάντῃ, καὶ τὸν χρόνον πάντα ἄπειρον εἶναι ἐφ’ ἑκάτερα· καὶ γὰρ τὸν παρεληλυθότα καὶ τὸν μέλλοντα ἄπειρον εἶναι. Ἐμφανέστατα δὲ τοῦτο λέγει, ὅτι οὐδεὶς ὅλως ἐνίσταται χρόνος. Ἐπεὶ γὰρ εἰς ἄπειρον ἡ τομὴ τῶν συνεχόντων ἐστί, κατὰ τὴν διαίρεσιν ταύτην καὶ πᾶς χρόνος εἰς ἄπειρον ἔχει τὴν τομήν· ὥστε μηθένα κατ’ ἀπαρτισμὸν ἐνεστάναι χρόνον, ἀλλὰ κατὰ πλάτος λέγεσθαι. Μόνον δ’ ὑπάρχειν φησὶ τὸν ἐνεστῶτα, τὸν δὲ παρῳχημένον καὶ τὸν μέλλοντα ὑφεστάναι μέν, ὑπάρχειν δὲ οὐδαμῶς φησιν, ὡς καὶ κατηγορήματα ὑπάρχειν λέγεται μόνα τὰ συμβεβηκότα, οἷον τὸ περιπατεῖν ὑπάρχει μοι ὅτε περιπατῶ, ὅτε δὲ κατακέκλιμαι ἢ κάθημαι οὐχ ὑπάρχει . . . . . . . . . . . . (lacunam signif. Meineke). Ad definitionem temporis initio prolatam cf. Phil. de incorrupt. mund. p. 238, 5 B. ὥστ’ εὐθυβόλως ἀποδεδόσθαι πρὸς τῶν εἰωθότων τὰ πράγματα ὁρίζεσθαι χρόνον διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως ibid. 11. διάστημα δὲ κοσμικῆς κινήσεως ἐδείχθη ὁ χρόνος ὤν. ibid. 13. τάχα τις εὑρησιλογῶν Στωϊκὸς ἐρεῖ, τὸν χρόνον ἀποδεδόσθαι διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως οὐχὶ τοῦ νῦν διακεκοσμημένου μόνον ἀλλὰ καὶ τοῦ κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν ὑπονοουμένου.

510Fr. 510 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 88Z. Stoacılardan Zenon zamanın genel olarak her hareketin aralığı olduğunu söyledi; Khrysippos ise dünyanın hareketinin aralığı olduğunu. Çünkü iki tarifi bir araya getirmiyor, tek bir tarif yapıyor ve bu tarif öbürlerinin görüşlerinden farklı, kendine özgüdür.

510

Simplicius in Aristot. categ. f. 88Z. ed. Bas. τῶν δὲ Στωϊκῶν Ζήνων μὲν πάσης ἀπλῶς κινήσεως διάστημα τὸν χρόνον εἶπε· Χρύσιππος δὲ διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως· οὐ γὰρ δύο ὅρους εἰς ταὐτὸν συνάπτει, ἀλλ’ ἕνα ὁρισμὸν ποιεῖται καὶ ἰδιάζοντα τοῦτον παρὰ τὰς τῶν ἄλλων ἀποφάσεις.

511Fr. 511 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine 26. Zaman dünyadan önce yoktu; ya onunla birlikte ya da ondan sonra oluştu. Zaman dünyanın hareketinin aralığı olduğuna, hareket de hareket edenden önce olamayıp ya ondan sonra ya da onunla aynı anda var olmak zorunda olduğuna göre, zamanın da ya dünyayla yaşıt ya da ondan daha genç olması zorunludur.

511

Philo de mundi opificio § 26 Vol. I p. 8, 7 Wendl. χρόνος γὰρ οὐκ ἦν πρὸ κόσμου ἀλλ’ ἢ σὺν αὐτῷ γέγονεν ἢ μετ’ αὐτόν. Ἐπεῖ γὰρ διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως ἐστιν ὁ χρόνος, προτέρα ⟨δὲ⟩ τοῦ κινουμένου κίνησις οὐκ ἂν γένοιτο, ἀλλ’ ἀναγκαῖον αὐτὴν ἢ ὕστερον ἢ ἅμα συνίστασθαι, ἀναγκαῖον ἄρα καὶ τὸν χρόνον ἢ ἰσήλικα κόσμου γεγονέναι ἢ νεώτερον ἐκείνου.

512Fr. 512 Kaynak: Philon, Tanrının Değişmezliği Üzerine 31. Tanrı zamanın da yaratıcısıdır; çünkü onun babasının babasıdır. Zamanın babası ise dünyadır; çünkü dünya kendi hareketini onun doğuşu kılmıştır.

512

Philo quod deus sit immut. § 31 Vol. II p. 63, 3 Wendl. δημιουργὸς δὲ καὶ χρόνου θεός· καὶ γὰρ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ πατήρ· πατὴρ δὲ χρόνου κόσμος, τὴν κίνησιν αὐτοῦ γένεσιν ἀποφήνας ἐκείνου.

513Fr. 513 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 170. Kimileri zamanın dünyanın hareketinin aralığı olduğunu söyler.

513

Sextus adv. math. X 170. καὶ δὴ τινές φασι χρόνον εἶναι διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως.

514Fr. 514 Kaynak: Aetios, Görüşler I 22, 7. Stoacıların çoğuna göre [zamanın ousiası] hareketin kendisidir.

514

Aëtius Plac. I 22, 7. Οἱ πλείους τῶν Στωϊκῶν (χρόνου οὐσίαν) αὐτὴν τὴν κίνησιν.

515Fr. 515 Kaynak: Plutarkhos, Platonik Sorular 8, 4, 1007a. Şunu söylemek gerekir: bunlar karşısında şaşkınlığa düşenler, bilgisizlikten zamanın ya Aristoteles'in dediği gibi hareketin ölçüsü ve önce ile sonraya göre sayısı, ya Speusippos'un dediği gibi hareketteki kemiyet, ya da Stoacılardan kimilerinin onu arazından yola çıkarak tarif ettiği gibi hareketin aralığı olduğunu ve başka bir şey olmadığını sanıyorlar; onun ousiasını ve kuvvetini göremiyorlar.

515

Plutarchus quaest. Plat. 8, 4 p. 1007a. ῥητέον οὖν τοὺς ὑπὸ τούτων ταραττομένους δι’ ἄγνοιαν οἴεσθαι τὸν χρόνον μέτρον εἶναι κινήσεως καὶ ἀριθμὸν κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ὡς Ἀριστοτέλης εἶπεν, ἢ τὸ ἐν κινήσει ποσόν ὡς Σπεύσιππος, ἢ διάστημα κινήσεως ἄλλο δ’ οὐδέν, ὡς ἔνιοι τῶν Στωϊκῶν ἀπὸ συμβεβηκότος ὁριζόμενοι, τὴν δ’ οὐσίαν αὐτοῦ καὶ τὴν δύναμιν οὐ συνορῶντες.

516Fr. 516 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 700, 16 Diels. Öyleyse [zamanın] ne olduğu da belirsizdir; çünkü kimi zamanın bütünün hareketi ve dönüşü olduğunu söyler … kimi göğün küresinin kendisi olduğunu söyler; Pythagorasçıların böyle dediğini aktaranlar, belki de Arkhytas'ın genel olarak zamanın tümün tabiatının aralığı olduğunu söylediğini yanlış anlamışlardır; ya da Stoacılardan kimilerinin dediği gibi; kimi de zamanın yalnızca hareket olduğunu söyler.

516

Simplicius in Aristot. phys. p. 700, 16 Diels. ἄδηλον οὖν καὶ τὸ τί ἐστιν (scil. ὁ χρόνος), εἴπερ οἱ μὲν τὴν τοῦ ὅλου κίνησιν καὶ περιφορὰν τὸν χρόνον εἶναί φασιν, —  — οἱ δὲ τὴν σφαῖραν αὐτὴν τοῦ οὐρανοῦ, ὡς τοὺς Πυθαγορείους ἱστοροῦσι λέγειν οἱ παρακούσαντες ἴσως τοῦ Ἀρχύτου λέγοντος καθόλου τὸν χρόνον διάστημα τῆς τοῦ παντὸς φύσεως, ἢ ὥς τινες τῶν Στωϊκῶν ἔλεγον· οἱ δὲ τὴν κίνησιν ἀπλῶς.

517Fr. 517 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 41, 1081f. Parçalar Üzerine'nin üçüncü, dördüncü ve beşinci kitaplarında şimdiki zamanın bir kısmının gelecek, bir kısmının geçmiş olduğunu ileri sürer.

517

Plutarchus de comm. not. cp. 41 p. 1081f. Ἐν δὲ τῷ τρίτῳ καὶ τετάρτῳ καὶ πέμπτῳ περὶ τῶν Μερῶν τίθησι τοῦ ἐνεστηκότος χρόνου τὸ μὲν μέλλον εἶναι, τὸ δὲ παρεληλυθός.

518Fr. 518 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 41, 1081f. Khrysippos ise bölmede ustalık göstermek isteyerek Boşluk Üzerine'de ve başka bazı eserlerinde, zamanın geçmiş ve gelecek kısmının mevcut olmadığını ama bir varlığı bulunduğunu, yalnız şimdikinin mevcut olduğunu söyler.

518

Plutarchus de comm. not. cp. 41 p. 1081f. Χρύσιππος δὲ βουλόμενος φιλοτεχνεῖν περὶ τὴν διαίρεσιν, ἐν μὲν τῷ περὶ τοῦ Κενοῦ καὶ ἄλλοις τισὶ τὸ μὲν παρῳχημένον τοῦ χρόνου καὶ τὸ μέλλον οὐχ ὑπάρχειν ἀλλ’ ὑφεστηκέναι φησί, μόνον δὲ ὑπάρχειν τὸ ἐνεστηκός.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…