İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Fizik, 1. kısım

299Fr. 299 Kaynak: Diogenes Laertios VII 134. İlkelerle unsurların farklı olduğunu söylerler: ilkeler doğmamış ve yok olmazdır, unsurlar ise büyük yangında (ekpyrōsis) yok olur. Ayrıca ilkeler cisimsiz ve biçimsizdir, unsurlar ise biçim almıştır (krş. Fr. 408).

299

Diogenes Laërt. VII 134. διαφέρειν δέ φασιν ἀρχὰς καὶ στοιχεῖα· τὰς μὲν γὰρ εἶναι ἀγενήτους ⟨καὶ⟩ ἀφθάρτους, τὰ δὲ στοιχεῖα κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν φθείρεσθαι. ἀλλὰ καὶ ἀσωμάτους εἶναι τὰς ἀρχὰς καὶ ἀμόρφους, τὰ δὲ μεμορφῶσθαι. Cf. n. 408.

300Fr. 300 Kaynak: Diogenes Laertios VII 139. Onlara göre bütün varlığın iki ilkesi vardır: etkileyen ve etkilenen. Etkilenen, niteliksiz varlık, yani maddedir; etkileyen ise onun içindeki logos, yani tanrıdır. Tanrı ezelî olduğu için maddenin bütününe yayılarak her şeyi tek tek yaratır. Bu öğretiyi Kitionlu Zenon Varlık Üzerine'de, Kleanthes Atomlar Üzerine'de, Khrysippos da Fizik'in birinci kitabının sonlarına doğru ortaya koyar.

300

Diogenes Laërt. VII 139. δοκεῖ δ’ αὐτοῖς ἀρχὰς εἶναι τῶν ὅλων δύο, τὸ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον. τὸ μὲν οὖν πάσχον εἶναι τὴν ἄποιον οὐσίαν, τὴν ὕλην· τὸ δὲ ποιοῦν τὸν ἐν αὐτῇ λόγον, τὸν θεόν. τοῦτον γὰρ ἀΐδιον ὄντα διὰ πάσης αὐτῆς δημιουργεῖν ἕκαστα. τίθησι δὲ τὸ δόγμα τοῦτο Ζήνων μὲν ὁ Κιτιεὺς ἐν τῷ περὶ οὐσίας, Κλεάνθης δὲ ἐν τῷ περὶ τῶν ἀτόμων, Χρύσιππος δὲ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν φυσικῶν πρὸς τῷ τέλει —  —

301Fr. 301 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 11. Stoacılar da iki ilke kabul eder, tanrı ve niteliksiz madde; tanrının etkilediğini, maddenin ise etkilenip değiştiğini düşünürler.

301

Sextus adv. math. IX 11. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς δύο λέγοντες ἀρχάς, θεὸν καὶ ἄποιον ὕλην, τὸν μὲν θεὸν ποιεῖν ὑπειλήφασι, τὴν δὲ ὕλην πάσχειν τε καὶ τρέπεσθαι.

302Fr. 302 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine § 8. [Musa] şunu kavramıştı: Varlıklar arasında birinin etkin sebep, öbürünün edilgin olması zorunludur; etkin olan, bütün varlığın en saf ve en katışıksız nous'udur; edilgin olan ise kendiliğinden cansız ve hareketsizdir, ama nous tarafından harekete geçirilip biçimlendirilince ve can verilince en yetkin esere, bu dünyaya dönüşmüştür.

302

Philo de mundi opificio § 8 Vol. I p. 2, 18 Wendl. ἔγνω δὴ ὅτι ἀναγκαιότατόν ἐστιν, ἐν τοῖς οὖσι τὸ μὲν εἶναι δραστήριον αἴτιον, τὸ δὲ παθητόν, καὶ ὅτι τὸ μὲν δραστήριον ὁ τῶν ὅλων νοῦς ἐστιν εἱλικρινέστατος καὶ ἀκραιφνέστατος —  — τὸ δὲ παθητὸν ἄψυχον καὶ ἀκίνητον ἐξ ἑαυτοῦ, κινηθὲν δὲ καὶ σχηματισθὲν καὶ ψυχωθὲν ὑπὸ τοῦ νοῦ μετέβαλεν εἰς τὸ τελειότατον ἔργον, τόνδε τὸν κόσμον.

305Fr. 305 Kaynak: Theodoretos, Yunan Hastalıklarının Tedavisi IV 10 ve 19. Stoacıların kalabalık takımı da maddenin dönüşebilen, başkalaşabilen ve akıp giden bir şey olduğunu söylemiştir. Aristoteles maddeye "cisimsel" demiştir, Stoacılar ise doğrudan "cisim" der.

305

Theodoretus graec. affect. cur. 58, 10. Καὶ τὴν ὕλην δὲ —  — καὶ ὁ τῶν Στωϊκῶν ὁρμαθὸς τρεπτὴν καὶ ἀλλοιωτὴν καὶ ῥευστὴν ἔφασαν εἶναι. ibid. 19. Ἀριστοτέλης δὲ αὐτὴν σωματικὴν κέκληκεν, οἱ Στωϊκοὶ δὲ σῶμα.

306Fr. 306 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh s. 178, 15 Hayduck. [Aristoteles] maddenin dışında kendi başına bir sebep olsa bile, ayrıca şunun da incelenmesi gerektiğini söyler: Bu sebep maddeden ayrı ve kendi başına mı var olur, yoksa maddede mi? Maddedeki eidos böyledir; Stoacılara göre de tanrı, yani etkin sebep, maddededir (krş. Asklepios, Metafizik Şerhi s. 146, 15).

306

Alexander Aphrod. in Aristotelis Metaphys. p. 133, 33 Bon. 178, 15 Hayd. ἀλλ’ εἰ καὶ ἔστι τι καθ’ αὑτὸ αἴτιον παρὰ τὴν ὕλην, καὶ ἄλλο τί φησι δεῖν ἐπισκέψασθαι, πότερον τοῦτό ἐστι κεχωρισμένον ὕλης καὶ αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ὑφεστὼς ἢ ἐν τῇ ὕλῃ, ὁποῖόν ἐστι τὸ ἔνυλον εἶδος καὶ ὡς τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἔδοξεν ὁ θεὸς καὶ τὸ ποιητικὸν αἴτιον ἐν τῇ ὕλῃ εἶναι. Cf. Asclepius in Aristot. Metaphys. p. 146, 15 Hayd.

307Fr. 307 Kaynak: Proklos, Platon'un Timaios'una Şerh s. 81 E. Bazıları, Platon'un evreni yapanın bir örneğe bakarak yaptığını nasıl üzerinde uzlaşılmış bir şey gibi kabul ettiğini sorarlar; çünkü onlara göre değişmeden aynı kalana bakan bir yapıcı yoktur. Eskilerden pek çoğu bu görüşün savunucusu olmuştur: Epikurosçular evrenin hiçbir sebebi olmadığını söyler; Stoacılar ise sebebin var olduğunu, ama maddeden ayrılmaz biçimde var olduğunu. Krş. s. 299 C: Oluşu yöneten bütün tanrılar hakkında diyelim ki, Stoacıların iddia ettiği gibi varlıkları maddeyle karışmış değildir.

307

Proclus in Plat. Timaeum p. 81 E Schn. ἀποροῦσι δέ τινες, ὅπως ὁ Πλάτων ἔλαβεν ὡς ὡμολογημένον τὸ δημιουργὸν εἶναι τοῦ παντὸς εἰς παράδειγμα βλέποντα· μὴ γὰρ εἶναι δημιουργὸν εἰς τὸ κατὰ ταὐτὰ ἔχον ὁρῶντα. πολλοὶ γὰρ καὶ τούτου προεστᾶσι τοῦ λόγου τῶν παλαιῶν, οἱ μὲν Ἐπικούρειοι καὶ πάντη τοῦ παντὸς αἴτιον οὐκ εἶναι φάσκοντες, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς εἶναι μέν, ἀχώριστον δὲ ὑφεστάναι τῆς ὕλης. Cf. p. 299 C. περὶ δὲ ἀπάντων τῶν κατευθυνόντων τὴν γένεσιν θεῶν λέγωμεν, ὡς οὔτε τὴν οὐσίαν ἔχουσι τῇ ὕλῃ συμμεμιγμένην, καθάπερ φασὶν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς etc.

308Fr. 308 Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh. Başkaları etkin bir sebep bırakır, ama onu maddeden ayrılmaz sayar; ondan sonra Stoacılar, ondan önce de bazı başkaları böyle düşünmüştür.

308

Syrianus in Aristot. Metaphys. (Aristot. Acad. V. 841a). ἄλλων δὲ καὶ ποιητικὴν μὲν αἰτίαν ἀπολειπόντων, ἀχώριστον δὲ ταύτην τῆς ὕλης, καθάπερ οἱ Στωϊκοὶ μὲν ὕστερον, ἄλλοι δέ τινες πρὸ αὐτοῦ (sc. Aristotele).

309Fr. 309 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 312. Stoacılar bütün varlığın oluşunu niteliksiz ve tek bir cisimden çıkarmışlardır. Onlara göre varlıkların ilkesi niteliksiz ve baştan sona dönüşebilen maddedir; o değişince dört unsur, yani ateş ve hava, su ve toprak meydana gelir.

309

Sextus adv. math. X 312. ἐξ ἀποίου μὲν οὖν καὶ ἑνὸς σώματος τὴν τῶν ὅλων ὑπεστήσαντο γένεσιν οἱ Στωϊκοί· ἀρχὴ γὰρ τῶν ὄντων κατ’ αὐτούς ἐστιν ἡ ἄποιος ὕλη καὶ δι’ ὅλων τρεπτή, μεταβαλλούσης τε ταύτης γίγνεται τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, πῦρ καὶ ἀήρ, ὕδωρ καὶ γῆ.

310Fr. 310 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine s. 224, 32 Bruns. Sözü buraya getirmişken onları şu yüzden de haklı olarak suçlamak mümkündür: Her şeyin iki ilkesi olduğunu söylerler, madde ve tanrı; biri etkiler, öbürü etkilenir; sonra da tanrının maddeyle karıştığını, onun bütününe yayılarak onu bu yolla şekillendirdiğini, biçimlendirdiğini ve ondan dünyayı kurduğunu söylerler. Ama onlara göre tanrı bir cisimse, düşünen ve ezelî bir pneuma ise, madde de cisimse, önce yine cismin cisme nüfuz etmesi söz konusu olacaktır. Sonra bu pneuma ya unsur dedikleri dört basit cisimden biri olacaktır ya da yer yer kendilerinin de söylediği gibi bunlardan bir bileşim (çünkü pneumanın varlığının hava ile ateşten oluştuğunu kabul ederler); ya da başka bir şeyse, onların ilahî cismi beşinci bir varlık olacaktır. Üstelik bunu hiçbir ispat ve gerekçe göstermeden söylemiş olacaklar; oysa aynı şeyi kendi ispatlarıyla ortaya koyana, saçma şeyler söylüyor diye karşı çıkıyorlar.

310

Alexander Aphrod. de mixtione p. 224, 32 Bruns. αἰτιάσαιτο δ’ ἄν τις εὐλόγως αὐτῶν, ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενος, καὶ τὸ δύο ἀρχὰς τῶν πάντων λέγοντας εἶναι, ὕλην τε καὶ θεόν, ὧν τὸν μὲν ποιοῦντα εἶναι, τὴν δὲ πάσχουσαν, μεμῖχθαι τῇ ὕλῃ λέγειν τὸν θεόν, διὰ πάσης αὐτῆς διήκοντα καὶ σχηματίζοντα καὶ μορφοῦντα καὶ κοσμοποιοῦντα τούτῳ τῷ τρόπῳ· εἰ γὰρ θεὸς κατ’ αὐτοὺς σῶμα, πνεῦμα ὢν νοερόν τε καὶ ἀΐδιον, καὶ ἡ ὕλη δὲ σῶμα, πρῶτον μὲν ἔσται πάλιν διῆκον σῶμα διὰ σώματος, ἔπειτα τὸ πνεῦμα τοῦτο ἤτοι τι τῶν τεσσάρων τῶν ἁπλῶν ἔσται σωμάτων, ἃ καὶ στοιχεῖά φασιν, ἢ ἐκ τούτων σύγκριμα, ὥς που καὶ αὐτοὶ λέγουσιν (καὶ γὰρ ἀέρος καὶ πυρὸς ὑφίστανται τὴν οὐσίαν ἔχειν τὸ πνεῦμα) ἢ ⟨εἰ⟩ ἄλλο τι εἴη, ἔσται τὸ θεῖον αὐτοῖς σῶμα πέμπτη τις οὐσία, χωρὶς ἀποδείξεως τινος καὶ παραμυθίας λεγομένη τοῖς πρὸς τὸν μετὰ τῶν οἰκείων ⟨ἀποδείξεων⟩ τιθέμενον τοῦτο ἀντιλέγουσιν ὡς λέγοντα παράδοξα.

311Fr. 311 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 75. Diyorlar ki varlıkların özü kendiliğinden hareketsiz ve şekilsiz olduğundan, bir sebep tarafından harekete geçirilip şekillendirilmesi gerekir. Çok güzel bir tunç eser gördüğümüzde, malzeme kendi başına hareketsiz durduğu için onu yapan ustayı öğrenmeyi isteriz; bunun gibi, bütün varlığın maddesini hareket ederken, bir biçim ve düzen içinde bulunurken görünce, onu hareket ettiren ve pek çok biçime sokan sebebi de haklı olarak araştırırız. Bunun, içimizde psykhē nasıl dolaşıyorsa maddenin içinde de öyle dolaşan bir kuvvetten başka bir şey olması inandırıcı değildir. Bu kuvvet ya kendi kendini hareket ettirir ya da başka bir kuvvet tarafından hareket ettirilir. Eğer başka bir kuvvet tarafından hareket ettiriliyorsa, o başkasının da başka biri tarafından hareket ettirilmeden hareket etmesi imkânsız olacaktır, bu ise saçmadır. Demek ki kendi başına, kendi kendini hareket ettiren bir kuvvet vardır ve bu kuvvet ilahî ve ezelî olmalıdır. Çünkü ya ezelden beri hareket eder ya da belli bir zamandan beri; ama belli bir zamandan beri hareket etmez, zira onun belli bir zamandan itibaren hareket etmesinin hiçbir sebebi olamaz. Demek ki maddeyi hareket ettiren ve onu düzenli biçimde oluşlara ve değişimlere götüren kuvvet ezelîdir; öyleyse bu kuvvet tanrı olmalıdır.

311

Sextus adv. math. IX 75. ἡ τοίνυν τῶν ὄντων οὐσία, φασίν, ἀκίνητος οὖσα ἐξ αὑτῆς καὶ ἀσχημάτιστος, ὑπό τινος αἰτίας ὀφείλει κινεῖσθαί τε καὶ σχηματίζεσθαι· καὶ διὰ τοῦτο, ὡς χαλκούργημα περικαλλὲς θεασάμενοι ποθοῦμεν μαθεῖν τὸν τεχνίτην ἅτε καθ’ αὑτὴν τῆς ὕλης ἀκινήτου καθεστώσης, οὕτω καὶ τὴν τῶν ὅλων ὕλην θεωροῦντες κινουμένην καὶ ἐν μορφῇ τε καὶ διακοσμήσει τυγχάνουσαν, εὐλόγως ἂν σκεπτοίμεθα τὸ κινοῦν αὐτην καὶ πολυειδῶς μορφοῦν αἴτιον. τοῦτο δὲ οὐκ ἄλλω τι πιθανόν ἐστιν εἶναι ἢ δύναμίν τινα δι’ αὐτῆς πεφοιτηκυῖαν, καθάπερ ⟨ἐν⟩ ἡμῖν ψυχὴ πεφοίτηκεν. αὕτη οὖν ἡ δύναμις ἤτοι αὐτοκίνητός ἐστιν ἢ ὑπὸ ἄλλης κινεῖται δυνάμεως· καὶ εἰ μὲν ὑφ’ ἑτέρας κινεῖται, τὴν ἑτέραν **** ἀδύνατον εἶναι κινεῖσθαι μὴ ὑπ’ ἄλλης κινουμένην, ὅπερ ἄτοπον· ἔστι τις ἄρα καθ’ ἑαυτὴν αὐτοκίνητος δύναμις, ἥτις ἂν εἴη θεία καὶ ἀΐδιος. ἢ γὰρ ἐξ αἰῶνος κινήσεται ἢ ἀπό τινος χρόνου· ἀλλ’ ἀπό τινος χρόνου μὲν οὐ κινήσεται· οὐ γὰρ ἔσται τις αἰτία τοῦ ἀπό τινος αὐτὴν χρόνου κινεῖσθαι. ἀΐδιος τοίνυν ἐστὶν ἡ κινοῦσα τὴν ὕλην δύναμις καὶ τεταγμένως αὐτὴν εἰς γενέσεις καὶ μεταβολὰς ἄγουσα· ὥστε θεὸς ἂν εἴη αὕτη.

312Fr. 312 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 25, 15. Sınırlı sayıda ilke kabul edenlerin bir kısmı iki ilke koyar: Parmenides gibi … ya da Stoacılar gibi tanrı ve madde; tabii tanrıya bir unsur diye değil, biri etkileyen, öbürü etkilenen olarak.

312

Simplicius in Aristot. Phys. p. 25, 15. καὶ τῶν πεπερασμένας. (scil. λεγόντων ἀρχάς) οἱ μὲν δύο ὡς Παρμενίδης —  — ἢ ὡς οἱ Στωϊκοὶ θεὸν καὶ ὕλην, οὐχ ὡς στοιχεῖον δηλονότι τὸν θεὸν λέγοντες, ἀλλ’ ὡς τὸ μὲν ποιοῦν, τὸ δὲ πάσχον.

313Fr. 313 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 48, 1085b. Üstelik bunlar ilke olan tanrıyı düşünen bir cisim ve maddede bulunan bir nous yaparak onu saf, basit ve bileşiksiz değil, başka bir şeyden oluşan ve başka bir şey aracılığıyla var olan bir şey olarak gösterirler. Madde ise kendi başına akılsız ve niteliksiz olduğu hâlde basitliğe ve ilke olmaya yaraşır özelliğe sahiptir. Tanrı ise, madem cisimsiz ve maddesiz değildir, ilke olarak maddeden pay almıştır. Çünkü madde ile logos bir ve aynı şeyse, maddeyi akılsız diye tanıtmaları doğru olmamıştır; eğer farklılarsa, tanrı ikisinin birden kâhyası olacak ve basit değil bileşik bir şey olacaktır; çünkü düşünen yanına maddeden gelen cisimselliği de katmıştır.

313

Plutarchus de comm. not. cp. 48 p. 1085 b. καὶ μὴν οὗτοι τὸν θεὸν ἀρχὴν ὄντα σῶμα νοερὸν καὶ νοῦν ἐν ὕλῃ ποιοῦντες, οὐ καθαρὸν οὐδ’ ἁπλοῦν οὐδ’ ἀσύνθετον ἀλλ’ ἐξ ἑτέρου καὶ δι’ ἑτέρου ἀποφαίνουσιν· ἡ δ' ὕλη καθ’ αὑτὴν ἄλογος οὖσα καὶ ἄποιος τὸ ἀπλοῦν ἔχει καὶ τὸ ἀρχοειδές. ὁ θεὸς δέ, εἴπερ οὐκ ἔστιν ἀσώματος οὐδ’ ἄϋλος, ὡς ἀρῆς μετέσχηκε τῆς ὕλης· εἰ μὲν γὰρ ἓν καὶ ταὐτὸν ἡ ὕλη καὶ ὁ λόγος, οὐκ εὖ τὴν ὕλην ἄλογον ἀποδεδώκασιν· εἰ δ’ ἕτερα, [καὶ] ἀμφοτέρων ταμίας ἄν τις ὁ θεὸς εἴη καὶ οὐχ ἁπλοῦν ἀλλὰ σύνθετον πρᾶγμα, τῷ νοερῷ τὸ σωματικὸν ἐκ τῆς ὕλης προσειληφώς.

314Fr. 314 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 27. Bir de, her şeyin ilkesini değerli olanda tutmaları, biçimsiz olanı, edilgin olanı, hayattan payı olmayanı, akılsızı, karanlığı ve belirsizi ilke yapmamaları, varlığı da buna dayandırmamaları gerekirdi. Onlar tanrıyı da yakışık olsun diye sonradan içeri sokuyorlar; o da varlığını maddeden alıyor, bileşik ve sonradan geliyor, daha doğrusu belli bir hâlde bulunan madde oluyor. Sonra, madde bir dayanaksa, onun dışında bulunup ona etki eden ve onu kendisinden gönderilenlere dayanak kılan başka bir şeyin olması zorunludur. Eğer o da maddenin içindeyse, kendisi de dayanak olup maddeyle birlikte oluşmuşsa, artık ne maddeyi dayanak kılabilecek ne de maddeyle birlikte kendisi dayanak olacaktır. Çünkü bunları dayanak kılacak olan kalmayınca, her şey dayanak denen şeyin içinde tükenince, bunlar neyin dayanağı olacak? Dayanak görelidir; içindekine göre değil, kendisine etki edene göre dayanaktır. Dayanak, dayanak olmayana göre, yani dışarıdakine göre dayanaktır; öyleyse bu dışarıdaki atlanmış olur. Eğer dışarıdan başka hiçbir şeye ihtiyaç duymuyorlarsa da, o şey kendisi şekillenerek her şey olabiliyorsa, tıpkı dansında kendini her şeye çeviren dansçı gibi, o zaman artık dayanak değil, bizzat her şey olur. … Varlık olmayanlardan varlık yapanları suçlarken, kendileri varlıktan varlık olmayanı yapmış oluyorlar; çünkü dünya, dünya olduğu ölçüde varlık değildir. … Madde nasıl olur da kimi zaman cisimler hâline gelir de bir başka kısmı psykhē olur?

314

Plotinus Ennead. VI lib. I 27 (Vol. II p. 258 Mue.). ἐχρῆν δὲ καὶ ἄλλως, τηροῦντας τὴν ἀρχὴν τῶν πάντων ἐν τῷ τιμίῳ, μὴ τὸ ἄμορφον μηδὲ τὸ παθητὸν μηδὲ τὸ ζωῆς ἄμοιρον καὶ ἀνόητον καὶ σκοτεινὸν καὶ τὸ ἀόριστον τίθεσθαι ἀρχὴν καὶ τούτῳ ἀναφέρειν καὶ τὴν οὐσίαν. ὁ γὰρ θεὸς αὐτοῖς εὐπρεπείας ἕνεκεν ἐπεισάγεται, παρά τε τῆς ὕλης ἔχων τὸ εἶναι καὶ σύνθετος καὶ ὕστερος, μᾶλλον δὲ ὕλη πὼς ἔχουσα· ἔπειτα εἰ ὑποκείμενον, ἀνάγκη ἄλλο εἶναι, ὃ ποιοῦν εἰς αὐτήν, ἔξω ὂν αὐτῆς, παρέχει αὐτὴν ὑποκεῖσθαι τοῖς παρ’ αὐτοῦ πεμπομένοις εἰς αὐτήν· εἰ δ’ ἐν τῇ ὕλῃ καὶ αὐτὸς εἴη ὑποκείμενος καὶ αὐτὸς σὺν αὐτῇ γενόμενος, οὐκέτι ὑποκείμενον τὴν ὕλην παρέξεται, οὐδὲ μετὰ τῆς ὕλης αὐτὸς ὑποκείμενον· τίνι γὰρ ὑποκείμενα ἔσται, οὐκέτι ὄντος τοῦ παρέξοντος ὑποκείμενα αὐτά, ἁπάντων καταναλωθέντων εἰς τὸ λεγόμενον ὑποκείμενον; πρός τι γὰρ τὸ ὑποκείμενον, οὐ πρὸς τὸ ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ πρὸς τὸ ποιοῦν εἰς αὐτὸ κείμενον. καὶ τὸ ὑποκείμενον ὑπόκειται πρὸς τὸ οὐχ ὑποκείμενον, εἰ ⟨δὲ⟩ τοῦτο, πρὸς τὸ ἔξω, ὥστε παραλελειμμένον ἂν εἴη τοῦτο· εἰ δὲ οὐδὲν δέονται ἄλλου ἔξωθεν, αὐτὸ δὲ πάντα δύναται γίγνεσθαι σχηματιζόμενον, ὥσπερ ὁ τῇ ὀρχήσει πάντα αὑτὸν ποιῶν, οὐκέτ’ ἂν ὑποκείμενον εἴη, ἀλλ’ αὐτὸ τὰ πάντα. —  — p. 259, 14 συμβαίνει αὐτοῖς, αἰτιωμένοις τοὺς ἐκ μὴ οὐσιῶν οὐσίας ποιοῦντας, αὐτοὺς ποιεῖν ἐξ οὐσίας μὴ οὐσίαν. ὁ γὰρ κόσμος καθ’ ὅσον κόσμος οὐκ οὐσία. —  — πῶς δὲ ἡ ὕλη ὁτὲ μὲν σώματα γίγνεται, ἄλλο δὲ αὐτῆς ψυχή;

315Fr. 315 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 26. Genel olarak, kuvve hâlinde olan maddeyi her şeyin önüne koymak, fiili kuvvenin önüne koymamak, saçmalığın en büyüğüdür. … Ya fiil hâlinde olanın ondan önce bulunması gerekir, o zaman da bu artık ilke olmaz; ya da ikisinin aynı anda olduğunu söylerlerse, ilkeleri rastlantıya bırakmış olurlar. Sonra, aynı anda iseler, niçin onu öne koymuyorlar? Niçin daha çok varlık olan bu, yani madde de, o değil? Yok eğer o sonra geliyorsa, nasıl gelir? Çünkü madde eidos'u, niteliksiz olan nitelikliyi doğurmaz; kuvve hâlindekinden de fiil çıkmaz; yoksa fiil hâlinde olan zaten içinde bulunurdu ve madde artık basit olmazdı. Onlara göre tanrı da maddeden sonra gelir; çünkü o da madde ve eidos'tan oluşan bir cisimdir. Peki eidos'u nereden alır? Eğer madde olmaksızın, ilke tabiatında ve logos olarak var oluyorsa, tanrı cisimsiz, etkin olan da cisimsiz olur. Yok eğer madde olmaksızın da varlığı bakımından bileşikse, çünkü cisimdir, tanrının maddesi diye başka bir madde getirecekler demektir. Sonra madde cisim olduğuna göre nasıl ilke olur? Çünkü çok olmayan cisim yoktur; her cisim madde ve nitelikten oluşur. Eğer bu başka bir anlamda cisimse, maddeye cisim derken kelimeyi eşadlı olarak kullanıyorlar. Eğer cismin ortak özelliği üç boyutlu olmaksa, matematik cisimden söz ediyorlar demektir; eğer direnç gösterme ile birlikte üç boyutluluksa, bir olan bir şeyden söz etmiyorlar. … Sonra birlik nereden gelir? Çünkü o kendisi bir değildir, birlikten pay alarak birdir.

315

Plotinus Ennead. VI lib. I 26. ὅλως δὲ τὸ προτάττειν ἀπάντων τὴν ὕλην, ὃ δυνάμει ἐστίν, ἀλλὰ μὴ ἐνέργειαν πρὸ δυνάμεως τάττειν παντάπασιν ἀτοπώτατον —  — ἀλλὰ δεῖ ἢ πρὸ αὐτοῦ εἶναι τὸ ἐνεργείᾳ, καὶ οὐκέτι τοῦτο ἀρχὴ ἤ, εἰ ἅμα λέγοιεν, ἐν τύχαις θήσονται τὰς ἀρχάς· ἔπειτα εἰ ἅμα, διὰ τί οὐκ ἐκεῖνο προτάττουσι; καὶ διὰ τί τοῦτο μᾶλλον ὄν, ἡ ὕλη, ἀλλ’ οὐκ ἐκεῖνο; εἰ δὲ ὕστερον ἐκεῖνο, πῶς; οὐ γὰρ δὴ ἡ ὕλη τὸ εἶδος γεννᾷ, ἡ ἄποιος τὸ ποιόν, οὐδ’ ἐκ τοῦ δυνάμει ἐνέργεια· ἐνυπῆρχε γὰρ ἂν τὸ ἐνεργείᾳ καὶ οὐχ ἁπλοῦν ἔτι. καὶ ὁ θεὸς δεύτερος αὐτοῖς τῆς ὕλης· καὶ γὰρ σῶμα ἐξ ὕλης ὂν καὶ εἴδους. καὶ πόθεν αὐτῷ τὸ εἶδος; εἰ δὲ καὶ ἄνευ τοῦ ὕλην ἔχειν ⟨ἔστιν⟩, ἀρχοειδὴς ὢν καὶ λόγος, ἀσώματος ἂν εἴη ὁ θεὸς καὶ τὸ ποιητικὸν ἀσώματον. εἰ δὲ καὶ ἄνευ τῆς ὕλης ἐστὶ τὴν οὐσίαν σύνθετος, ἅτε σῶμα ὥν, ἄλλην ὕλην τὴν τοῦ θεοῦ εἰσάξουσιν. ἔπειτα πῶς ἀρχὴ ἡ ὕλη, σῶμα οὖσα; οὐ γὰρ ἔστι σῶμα μὴ οὐ πολλὰ εἶναι· καὶ πᾶν σῶμα ἐξ ὕλης καὶ ποιότητος. εἰ δὲ ἄλλως τοῦτο [τὸ] σῶμα, ὁμωνύμως λέγουσι σῶμα τὴν ὕλην. εἰ δὲ κοινὸν ἐπὶ σώματος τὸ τριχῇ διαστατόν, μαθηματικὸν λέγουσιν. εἰ δὲ μετὰ ἀντιτυπίας τὸ τριχῇ, οὐχ ἓν λέγουσιν. —  — ἔπειτα πόθεν ἡ ἕνωσις; οὐ γὰρ δὴ αὐτὸ ἕν, ἀλλὰ μετοχῇ ἑνότητος.

316Fr. 316 Kaynak: Diogenes Laertios VII 150. Bütün varlıkların varlığının (ousia) ilk madde olduğunu söylerler; Khrysippos Fizik'in birinci kitabında, Zenon da böyle der. Madde, herhangi bir şeyin kendisinden oluştuğu şeydir. Varlık da madde de iki anlamda söylenir: her şeyin varlığı ve maddesi ile tek tek şeylerin varlığı ve maddesi. Bütünün varlığı ne çoğalır ne azalır; tek tek şeylerinki ise hem çoğalır hem azalır.

316

Diogenes Laërt. VII 150. οὐσίαν δέ φασι τῶν ὄντων ἀπάντων τὴν πρώτην ὕλην, ὡς καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ πρώτῃ τῶν φυσικῶν καὶ Ζήνων. ὕλη δέ ἐστιν ἐξ ἧς ὁτιδηποτοῦν γίνεται. καλεῖται δὲ διχῶς οὐσία τε καὶ ὕλη, ἥ τε τῶν πάντων καὶ ἡ τῶν ἐπὶ μέρους. ἡ μὲν οὖν τῶν ὅλων οὔτε πλείων οὔτε ἐλάττων γίνεται, ἡ δὲ τῶν ἐπὶ μέρους καὶ πλείων καὶ ἐλάττων. Chalcidius in Tim. c. 290. Plerique tamen silvam separant ab essentia, ut Zeno et Chrysippus.

317Fr. 317 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 133, 6 W. (Areios Didymos, Fizik Fragmanları 20 Diels). Stoacı Khrysippos'un görüşü. Nitelik bakımından var olan şeylerin [dayanağı] ilk maddedir. Bu madde ezelîdir, ne artmaya ne azalmaya uğrar; ama parçalar hâlinde bölünmeyi ve karışmayı kabul eder. Böylece parçaların bir başka şeye dönüşerek yok olması yalnız bölünme yoluyla değil, bazı şeylerin bazı şeylerden karışma yoluyla meydana gelmesine benzer biçimde de olur.

317

Stobaeus Eclog. I p. 133, 6 W. (Arii Did. frg. phys. 20 Diels). Χρυσίππου Στωϊκοῦ. Τοῖς κατὰ ποιότητα ὑφισταμένην πρώτην ὕλην· ταύτην δὲ ἀΐδιον, οὔτε αὔξησιν οὔτε μείωσιν ὑπομένουσαν, διαίρεσιν δὲ καὶ σύγχυσιν ἐπιδεχομένην κατὰ μέρη, ὥστε φθορὰς γίγνεσθαι [ἐκ] τῶν μερῶν εἴς τινα οὐ κατὰ διαίρεσιν ⟨μόνον⟩, ἀλλὰ κατ’ ἀναλογίαν τῇ συγχύσει τινῶν γιγνομένων ἔκ τινων.

318Fr. 318 Kaynak: Origenes, Dua Üzerine 27, 8. Cisimlerin varlığının önce geldiğini, cisimsizlerin varlığının ise ona tabi olduğunu düşünenlere göre varlığın tarifleri şunlardır: Varlık, varlıkların ilk maddesi ve varlıkların kendisinden oluştuğu şeydir; cisimlerin maddesi ve cisimlerin kendisinden oluştuğu şeydir; ad verilen şeylerin maddesi ve ad verilenlerin kendisinden oluştuğu şeydir; ya da niteliksiz ilk dayanaktır; ya da varlıklardan önce var olandır; ya da bütün değişimleri ve başkalaşmaları kabul eden, ama kendi tarifi bakımından başkalaşmayandır; ya da her başkalaşmaya ve değişime dayanandır. Bunlara göre varlık, kendi tarifi bakımından niteliksiz ve şekilsizdir, belirlenmiş bir büyüklüğü bile yoktur; hazır bir yer gibi her niteliğe açıktır. Nitelik derken, ayırt ederek söylersek, genel olarak fiilleri ve etkileri kastederler; hareketler ve durumlar da bunların içinde bulunur. Onlara göre varlık, kendi tarifi bakımından bunların hiçbirinden pay almaz, ama her zaman bunlardan birinden ayrılmaz; bununla birlikte etkileyenin bütün fiillerine, o nasıl etkiler ve değiştirirse öyle, edilgin ve açıktır. Çünkü onunla birlikte bulunan ve baştan sona ona yayılmış olan gerilim (tonos), her niteliğin ve onunla ilgili bütün düzenlemelerin sebebidir. Varlığın baştan sona değişebilir ve baştan sona bölünebilir olduğunu, her varlığın her varlıkla karışabileceğini, ama birliğini koruyarak karışabileceğini söylerler.

318

Origenes de oratione Vol. II p. 368, 1 Koe. (p. 246. ed. Delarue). Τοῖς δὲ ἐπακολουθητικὴν αὐτὴν εἶναι νομίζουσι (scil. τὴν τῶν ἀσωμάτων οὐσίαν) προηγουμένην δὲ τὴν τῶν σωμάτων ὅροι αὐτῆς οὗτοί εἰσιν· οὐσία ἐστὶν ἡ πρώτη τῶν ὄντων ὕλη καὶ ἐξ ἧς τὰ ὄντα· ἡ τῶν σωμάτων ὕλη καὶ ἐξ ἧς τὰ σώματα· ἡ τῶν ὀνομαζομένων καὶ ἐξ ἧς τὰ ὀνομαζόμενα· ἢ τὸ πρῶτον ὑπόστατον ἄποιον· ἢ τὸ προϋφιστάμενον τοῖς οὖσιν· ἢ τὸ πάσας δεχόμενον τὰς μεταβολάς τε καὶ ἀλλοιώσεις, αὐτὸ δὲ ἀναλλοίωτον κατὰ τὸν ἴδιον λόγον· ἢ τὸ ὑπομένον πᾶσαν ἀλλοίωσιν καὶ μεταβολήν. κατὰ τούτους δὲ ἡ οὐσία ἐστὶν ἄποιός τε καὶ ἀσχημάτιστος κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, ἀλλ’ οὐδὲ μέγεθος ἀποτεταγμένον ἔχουσα, πάσῃ δὲ ἔκκειται ποιότητι καθάπερ ἕτοιμόν τι χωρίον· ποιότητας δὲ διατακτικῶς λέγουσι τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς ποιήσεις κοινῶς, ἐν αἷς εἶναι τὰς κινήσεις καὶ τὰς σχέσεις συμβέβηκεν. Οὐδὲ τινὸς γὰρ τούτων κατὰ τὸν ἴδιον λόγον μετέχειν φασὶ τὴν οὐσίαν, ἀεὶ δὲ τινὸς αὐτῶν ἀχώριστον εἶναι, παθητὴν δὲ οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπιδεκτὴν πασῶν τῶν τοῦ ποιοῦντος ἐνεργειῶν ὡς ἂν ἐκεῖνο ποιῇ καὶ μεταβάλλῃ· ὁ γὰρ συνὼν αὐτῇ τόνος καὶ δι’ ὅλων κεχωρηκὼς πάσης τε ποιότητος καὶ τῶν περὶ αὐτὴν αἴτιος ἦν οἰκονομιῶν. Δι’ ὅλων τε μεταβλητὴν καὶ δι’ ὅλων διαιρετὴν λέγουσιν εἶναι καὶ πᾶσαν οὐσίαν πάσῃ συγχεῖσθαι δύνασθαι, ἡνωμένην μέντοι.

319Fr. 319 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 28. Bunun sebebi, ilkeleri ve öteki şeyleri belirlerken hissi kendilerine kılavuz ve güvenilir dayanak edinmeleridir. Varlıkların cisimler olduğunu düşündükten sonra, onların birbirine dönüşmesinden ürküp, bunların altında kalıcı olanın varlık olduğunu sandılar; tıpkı biri, yer yok olmuyor diye, cisimlerden çok yerin varlık olduğunu düşünse öyle. … En şaşırtıcısı da, her şeye hisle güvence aradıkları hâlde hisle yakalanamayanı varlık saymalarıdır. Ona direnci yüklemeleri de doğru değildir; çünkü direnç bir niteliktir.

319

Plotinus Ennead. VI lib. I 28 (Vol. II p. 259, 33 Mü.). αἰτιον δὲ ἡ αἴσθησις αὐτοῖς ἡγεμὼν γενομένη καὶ πιστὴ εἰς ἀρχῶν καὶ τῶν ἄλλων θέσιν. τὰ γὰρ σώματα νομίσαντες εἶναι τὰ ὄντα, εἶτα αὐτῶν τὴν μεταβολὴν εἰς ἄλληλα φοβηθέντες, τὸ μένον ὑπ’ αὐτά, τοῦτο ᾠήθησαν τὸ ὂν εἶναι, ὥσπερ ἂν εἴ τις μᾶλλον τὸν τόπον ἢ τὰ σώματα νομίσειεν εἶναι τὸ ὄν, ὅτι οὐ φθείρεται ὁ τόπος νομίσας. —  — p. 260, 14 πάντων τε θαυμαστότατον τὸ τῇ αἰσθήσει πιστουμένους ἕκαστα, τὸ μὴ τῇ αἰσθήσει ἁλωτὸν τίθεσθαι ὄν. οὐδὲ γὰρ ὀρθῶς τὸ ἀντιτυπὲς αὐτῇ διδόασι· ποιότης γὰρ τοῦτο.

320Fr. 320 Kaynak: Plotinos, Enneadlar II 4, 1. Yalnız cisimlerin var olduğunu ve varlığın bunlarda bulunduğunu kabul edenler, maddenin bir olduğunu, unsurların altında yattığını ve varlığın bizzat o olduğunu söylerler; geri kalan her şey onun bir tür hâlleridir, unsurlar da belli bir durumda bulunan maddedir. Hatta onu tanrılara kadar götürmeye cüret ederler; sonunda tanrının kendisinin de belli bir durumdaki bu madde olduğunu söylerler. Ona bir cisim de verirler, niteliksiz bir cisim diyerek; büyüklük de verirler.

320

Plotinus Ennead. II lib. IV, 1 (Vol. I p. 104 Mü.). καὶ οἱ μὲν σώματα μόνον τὰ ὄντα εἶναι θέμενοι καὶ τὴν οὐσίαν ἐν τούτοις, μίαν τε τὴν ὕλην λέγουσι καὶ τοῖς στοιχείοις ὑποβεβλῆσθαι, καὶ αὐτὴν εἴναι τὴν οὐσίαν· τὰ δ’ ἄλλα πάντα οἷον πάθη ταύτης, καὶ πὼς ἔχουσαν αὐτὴν καὶ τὰ στοιχεῖα εἶναι. καὶ δὴ καὶ τολμῶσι καὶ μέχρι θεῶν αὐτὴν ἄγειν· καὶ τέλος δὴ καὶ αὐτὸν [αὐτῶν] τὸν θεὸν ὕλην ταύτην πὼς ἔχουσαν εἶναι. διδόασι δὲ καὶ σῶμα αὐτῇ, ἄποιον αὐτὸ σῶμα λέγοντες· καὶ μέγεθος δέ.

322Fr. 322 Kaynak: Galenos, Tedavi Yöntemi II 7. Bazı filozofların kurnazca uydurduğu kelime kılı kırk yarmacılığından şimdi söz etmeyi istemiyorum … Kılı kırk yarmacılık derken, var olan ile var olagelen şeyi (hyphestos) cinslere ayırdıkları şeyi kastediyorum.

322

Galenus methodi med. II 7 Vol. X p. 155 K. τὴν γὰρ μικρολογίαν τῶν ὀνομάτων, ἣν ἐκομψεύσαντό τινες τῶν φιλοσόφων - παραιτοῦμαι λέγειν τὰ νῦν. —  — λέγω δὲ μικρολογίαν, ἐν ᾗ διαιροῦνται κατὰ γένη τό τε ὂν καὶ τὸ ὑφεστός.

323Fr. 323 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 5. Söylediğim saçmalıkların yanında, varlığın artık bir birlik hâlinde olduğunu da söylememek gerekir. … Stoacıların ilk madde ve ilk varlık dedikleri, Zeus'un dünyayı ve içindeki her şeyi kendisinden yaptığını söyledikleri şey, nitelikler gibi cisim idiyse, nasıl olur da kendisi de bir nitelik olmaz ya da en azından bir niteliğe sahip olmaz? Öteki niteliklere sahip olmasa bile, cismin özelliği dedikleri ağırlığa mutlaka sahip olduysa, ilk varlığa nasıl hâlâ basit derler de bileşim demezler? Eğer onun sınırlı olduğunu ve sınırları bulunduğunu söylüyorlarsa, demek ki bir şekli de vardı. Çünkü kendi sınırlarıyla sınırlanan bir cismin, varsayım gereği öyle düşünülmese bile, mutlaka bir şekille birlikte var olmaması saçmadır. Öyleyse saydığım bütün bu şeyler maddede bulunuyorduysa ve bunlar, kendilerinin dediği gibi, cisim iseler, madde ne niteliksizdi ne de basit. … Onlara göre ona karışmamış hiçbir şey yoktu.

323

Galenus de qualitatibus incorporeis 5. Vol. XIX p. 476 K. πρὸς ⟨δʼ⟩ οἷς ἔφην ἀτόποις οὐδ’ ἡνωμένην ἔτι χρὴ λέγειν ὑπάρχειν τὴν οὐσίαν. —  — - ἥν τε λέγουσιν οἱ Στωϊκοὶ πρώτην ὕλην καὶ πρώτην οὐσίαν, ἐξ ἧς φασι τόν τε κόσμον καὶ τῶν ἐν αὐτῷ πραγμάτων ἕκαστον πεποιηκέναι τὸν Δία, εἰ καθάπερ αἱ ποιότητες σῶμα ἦν, πῶς οὐκ ἦν καὶ αὐτὴ ποιότης ἢ εἶχέ γε ποιότητα; εἴ τε τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ εἶχε, ἀλλὰ δή πάντως ὑπῆρχε βάρος, ὅπερ φασὶν εἶναι σώματος ⟨ἴδιον⟩, πῶς ἁπλῆν ἔτι φασὶ τὴν πρώτην οὐσίαν, ἀλλ’ οὐχὶ σύγκριμα; εἰ δὲ πεπερασμένην εἶναί φασι καὶ πέρασι κεχρημένην, καὶ σχῆμα δῆλον ὡς ἐκέκτητο, ἄτοπον γάρ ἐστιν ἰδίοις περαινόμενον σῶμα πέρασι μὴ μετὰ σχήματος πάντως ὑπάρχειν, εἰ καὶ μὴ συννοοῖτο τοῦτ’ αὐτῷ καθ’ ὑπόθεσιν· ὥστε εἰ περὶ ὕλην ἦν ταῦθ’ ἅπερ ἔφην πάντα, ταῦτα δ’ ἐστί, καθάπερ αὐτοί φασι, σώματα, οὔτε ἄποιος ἦν δηλαδὴ οὔτε ἁπλῆ. —  — ταύτῃ δὲ οὐδὲν ἀμιγὲς ἦν κατ’ αὐτούς.

323aFr. 323a Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 6. Hekim birçok ilacı bir araya getirip başka bir ilaç yaptığında, ilaçların her birinin kendine özgü bir niteliği olduğu için karışımdan başka nitelikte bir şey çıkarır. Oysa Zeus'un ilk varlığa şekilliliği, uzunluğu ya da öteki arazlardan herhangi birini kattığını söylemezler. Eğer katıyorsa, bunlar da var demektir ve besbelli ezelîdir; o zaman yalnız niteliksiz ilk maddenin ezelî olduğunu, öteki niteliklerin ve bütün arazların ise ezelî olmadığını nasıl söylerler? Çünkü Zeus'un bir zanaatkâr gibi yapıcı olduğunu söylemezler; onun bütünüyle maddenin bütününe yayılarak her şeyin yaratıcısı olduğunu söylerler. İlahî ateşin büyüklüğünü ve büyüklüğe ait cüzî arazları, yani uzunluğu, genişliği ve derinliği, bunların yanında da onun akıl sahibi oluşunu ve mutluluğunu varlıklar sayıp cisimsel diyecek olurlarsa, Zeus'un cisimlerden oluştuğu, basit değil bir bileşim olduğu ortaya çıkar. Yok eğer bunlara varlıktan yoksun tabiatlar diyeceklerse, bizim söylediğimiz, yani arazların ve niteliklerin cisimsel bir tabiatı olmadığı güç kazanır.

323a

Galenus de qualitatibus incorporeis 6. Vol. XIX p. 478 K. ὁ μὲν οὖν ἰατρὸς συντιθεὶς ἐκ πολλῶν φαρμάκων ἕτερον φάρμακον, ἰδίαν ποιότητα πάντων ἐχόντων, ποιὸν ἕτερον ἐκ τῆς μίξεως ποιεῖ, τὸν Δία δ’ οὔ φασι μῖξαι τῇ πρώτῃ οὐσίᾳ καὶ σχηματότητα, οὐδὲ μηκότητα οὐδὲ τῶν ἄλλων τι συμβεβηκότων. εἰ δὲ μίγνυσιν, ὄντα καὶ αὐτὰ δῆλον ὡς ἀΐδια, ταῦτά [ἐστιν], πῶς ἔτι λέγουσι μόνην τὴν πρώτην ὕλην ἀΐδιον τὴν ἄποιον, οὐχὶ δὲ καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας καὶ πάντα τὰ συμβαίνοντα. οὐδὲ γὰρ ποιητὴν εἶναί φασι, καθάπερ τινὰ χειροτέχνην, τὸν Δία, ἀλλ’ ὅλον δι' ὅλης τῆς ὕλης διεληλυθότα πάντων δημιουργὸν γεγονέναι. τήν τε πηλικότητα τοῦ θείου πυρὸς καὶ τὰ ἐπὶ μέρους τῇ πηλικότητι συμβεβηκότα, τό τε μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος, καὶ πρὸς τούτοις τὸ λογικὸν αὐτοῦ καὶ τὴν μακαριότητα, εἰ μὲν οὐσίας εἶναι φήσουσι καὶ σωματικὰς αὐτὰς ἐροῦσιν, ἐκ σωμάτων δῆλον ὡς ἦν ὁ Ζεὺς συνεστηκὼς καὶ οὐχ ἁπλοῦν ἦν, ἀλλὰ καὶ σύγκριμα. εἰ δὲ ἀνουσίους αὐτὰς —  — φύσεις ἐροῦσι, τὸ λεγόμενον ὑφ’ ἡμῶν κρατύνεται τὸ μὴ σωματικὴν ἔχειν φύσιν τὰ συμβεβηκότα μηδὲ τὰς ποιότητας.

324Fr. 324 Kaynak: Aetios, Görüşler I 9, 2. Thales ile Pythagoras'ın ardılları ve Stoacılar, maddenin baştan sona dönüşebilen, başkalaşabilen, değişebilen ve akıp giden bir şey olduğunu söyler. (Stobaios'ta: Herakleitos ile birlikte Stoacılara kadar inenleri kastediyorum. Krş. Theodoretos IV 13.)

324

Aëtius Plac. I 9, 2. Οἱ ἀπὸ Θάλεω καὶ Πυθαγόρου καὶ οἱ Στωϊκοὶ τρεπτὴν καὶ ἀλλοιωτὴν καὶ μεταβλητὴν καὶ ῥευστὴν ὅλην δι’ ὅλης τὴν ὕλην. (Stob. λέγω δὲ τοὺς μέχρι τῶν Στωϊκῶν καταβεβηκότας σὺν Ἡρακλείτῳ etc.) cf. Thedoret IV 13.

325Fr. 325 Kaynak: Aetios, Görüşler I 9, 7. Stoacılar maddenin bir cisim olduğunu ileri sürer.

325

Aëtius Plac. I, 9, 7. Οἱ Στωϊκοὶ σῶμα τὴν ὕλῆν ἀποφαίνονται.

326Fr. 326 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 227, 23. Felsefede sıradan olmayan bazı kişiler, en ilk maddenin hem Aristoteles'e hem Platon'a göre niteliksiz cisim olduğunu söylediklerinden — eskilerden Stoacılar, yenilerden Lydialı Perikles gibi —, bu görüşü incelemek yerinde olur.

326

Simplicius in Aristot. phys. p. 227, 23 ἀλλ’ ἐπειδή τινες καὶ οὐδὲ οἱ τυχόντες ἐν φιλοσοφίᾳ τὸ ἄποιον σῶμα τὴν πρωτίστην ὕλην εἶναί φασι καὶ κατὰ Ἀριστοτέλην καὶ κατὰ Πλάτωνα, ὥσπερ τῶν μὲν παλαιῶν οἱ Στωϊκοί, τῶν δὲ νέων Περικλῆς ὁ Λυδός, καλῶς ἂν ἔχοι ταύτην ἐπισκέψασθαι τὴν δόξαν.

327Fr. 327 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 5. (Stoacıların maddesi hakkında:) Bunun ne ağır ne hafif olması akla sığmaz; biri onun aynı anda her ikisine birden, aynı bakımdan ve bir başka şeyle karşılaştırılmadan sahip olduğunu söylese, bu da daha az saçma olmaz. Bir de, o madde nitelikli bir varlığa sahip değilken, onlara göre ondan ilk oluşan dört unsurun her birinin bir niteliği olması da öyle. … Eğer unsurların ve dünyanın kendisinden oluştuğunu söyledikleri o esirî ateş de varsayım gereği bunlardan hiçbirine sahip değildiyse, onun ürünleri, eserleri ve biçimlendirdikleri bunlara nasıl sahip olur?

327

Galenus de qualitatibus incorporeis 5. Vol. XIX p. 477 K. (de materia Stoicorum locutus) ἀδιανόητόν τε καὶ τὸ μήτε βαρὺ τοῦθ’ ὑπάρχειν μήτε κοῦφον, οὐχ ἧττον ⟨δʼ⟩ ἄτοπον εἰ λέγοι τις ἅμα τοῦτ’ ἔχειν ἀμφότερα καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ μὴ πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο κρινόμενον· τό τε μὴ ⟨ποιὰν⟩ ἐκείνης ἐχούσης οὐσίαν, τῶν ἐξ αὐτῆς, ὥς φασι, γεγονότων πρῶτον τεττάρων ἕκαστον ἔχειν ποιότητα. —  — εἰ δὲ μηδ’ αὐτὸ εἶχε τούτων μηδὲ ἓν καθ’ ὑπόθεσιν τὸ αἰθέριον δὴ ἐκεῖνο πῦρ, ὑφ’ οὗ φασι τά τε στοιχεῖα καὶ τὸν κόσμον γεγονέναι, πῶς ταῦτ’ ἔχει τὰ γεννήματα καὶ ποιήματα καὶ πλάσματα.

328Fr. 328 Kaynak: Asklepios, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh s. 377, 29 Hayduck. Yine bazıları, tabiat filozofları ve Stoacılar gibi, tek bir varlık türü olduğunu, yani hissedilir varlık olduğunu söylemiştir.

328

Asclepius in Aristot. Metaph. p. 377, 29 Hayd. καὶ πάλιν οἱ μὲν μίαν οὐσίαν εἶναι εἰρήκασιν, οἷον τὴν αἰσθητήν, ὥσπερ οἱ φυσικοὶ καὶ οἱ Στωϊκοί.

329Fr. 329 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh IV s. 301, 19 Wallies. Böylece Stoacıların "bir şey"i (ti) varolanın cinsi saymalarının doğru olmadığını gösterebilirsin. Çünkü bir şeyse, varolan olduğu da açıktır; varolansa, varolanın tarifini de kabul eder. Ama onlar, "varolan" kelimesinin yalnız cisimler için söyleneceğine dair kendilerine bir kural koydukları için bu güçlükten kaçabilirler; zaten bu yüzden "bir şey"in ondan daha genel olduğunu, yalnız cisimler için değil cisimsizler için de yüklendiğini söylerler. Krş. s. 359, 12 Wallies: Böylece "bir şey"in de her şeyin cinsi olmadığı gösterilecektir; çünkü o zaman "bir"in de cinsi olacaktır, oysa "bir" ya onunla aynı genişlikte ya da daha geniştir; nitekim "bir" düşünce ürünü (ennoēma) için de söylenir, "bir şey" ise yalnız cisimler ve cisimsizler için söylenir; bunu söyleyenlere göre ise düşünce ürünü bunların hiçbiri değildir.

329

Alexander Aphrod. comm. in Aristot. Topica IV p. 155 Ald. p. 301, 19 Wal. οὕτω δεικνύοις ἂν ὅτι μὴ καλῶς τὸ τὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς γένος τοῦ ὄντος τίθενται· εἰ γὰρ τί, δῆλον ὅτι καὶ ὄν· εἰ δὲ ὄν, τὸν τοῦ ὄντος ἀναδέχοιτο ἂν λόγον· ἀλλ’ ἐκεῖνοι νομοθετήσαντες αὑτοῖς τὸ ὂν κατὰ σωμάτων μόνων λέγεσθαι, διαφεύγοιεν ἂν τὸ ἠπορημένον· διὰ τοῦτο γὰρ τὸ τὶ γενικώτερον αὐτοῦ φασιν εἶναι, κατηγορούμενον οὐ κατὰ σωμάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ ἀσωμάτων. Cf. p. 180 Ald. p. 359, 12 Wal. οὕτω δειχθήσεται μηδὲ τὸ τὶ γένος ὂν τῶν πάντων· ἔσται γὰρ καὶ τοῦ ἑνὸς γένος ἢ ἐπίσης ὄντος αὐτῷ ἢ καὶ ἐπὶ πλέον· εἴ γε τὸ μὲν ἓν καὶ κατὰ τοῦ ἐννοήματος· τὸ δὲ τὶ κατὰ μόνων σωμάτων καὶ ἀσωμάτων· τὸ δὲ ἐννόημα μηδέτερον τούτων κατὰ τοὺς ταῦτα λέγοντας.

330Fr. 330 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı I 17. Bir şey öğretiliyorsa, ya bir şey olmayanlar aracılığıyla ya da bir şey olanlar aracılığıyla öğretilecektir. Ama bir şey olmayanlar aracılığıyla öğretilmesi mümkün değildir; çünkü Stoacılara göre bunların düşünce için bir gerçekliği yoktur.

330

Sextus adv. math. I 17. καὶ μὴν εἰ διδάσκεταί τι, ἤτοι διὰ τῶν οὐτινῶν διδαχθήσεται ἢ διὰ τῶν τινῶν· ἀλλὰ διὰ μὲν τῶν οὐτινῶν οὐχ οἷόν τε διδαχθῆναι· ἀνυπόστατα γάρ ἐστι τῇ διανοίᾳ ταῦτα κατὰ τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς.

331Fr. 331 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı X 218. Böylece bunlar zamanı cisim yapar; Stoa filozofları ise onun cisimsiz olduğunu düşünmüşlerdir. Çünkü "bir şey"lerin bir kısmının cisim, bir kısmının cisimsiz olduğunu söylerler ve cisimsizlerin dört türünü sayarlar: söylenebilir (lekton), boşluk, yer ve zaman. Buradan anlaşılıyor ki zamanı cisimsiz saymalarının yanı sıra, onu kendi başına düşünülen bir şey olarak da kabul ediyorlar (krş. aynı eser 227, 234).

331

Sextus adv. math. X 218. ὥσθ’ οὗτοι μὲν σῶμα ποιοῦσι τὸν χρόνον, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς στοᾶς φιλόσοφοι ἀσώματον αὐτὸν ᾠήθησαν ὑπάρχειν· τῶν γὰρ τινῶν φασὶ τὰ μὲν εἶναι σώματα τὰ δὲ ἀσώματα, τῶν δὲ ἀσωμάτων τέσσαρα εἴδη καταριθμοῦνται ὡς λεκτὸν καὶ κενὸν καὶ τόπον καὶ χρόνον. ἐξ οὗ δῆλον γίγνεται ὅτι πρὸς τῷ ἀσώματον ὑπολαμβάνειν τὸν χρόνον, ἔτι καὶ καθ’ αὑτό τι νοούμενον πρᾶγμα δοξάζουσι τοῦτον. Cf. ibid. 227. 234

333Fr. 333 Kaynak: Aristoteles'in Kategoriler'ine Adsız Önsözler s. 34b Brandis. En genel üç eşadlı kelime vardır: bir, varolan, bir şey. Bunlar bütün varlıklar için söylenir: Platon'a göre "bir", Aristoteles'e göre "varolan", Stoacılara göre ise "bir şey".

333

Anonymi Proleg. in Aristot. Categ. p. 34b Brandis (Schol. in Ar.) τρία δὲ τὰ καθολικώτατα ὁμώνυμα, ἕν, ὄν, τί· κατὰ πάντων γὰρ τῶν ὄντων φέρεται ταῦτα, κατὰ μὲν Πλάτωνα τὸ ἕν, κατ’ Ἀριστοτέλη τὸ ὄν, κατὰ δὲ τοὺς Στωϊκοὺς τὸ τί.

334Fr. 334 Kaynak: Philon, Yasaların Alegorik Yorumu III § 175. "Man" kelimesi "bir şey" diye çevrilir; bu da varlıkların en genel olanıdır.

334

Philo Leg. Alleg. III § 175 Vol. I p. 151, 28. τὸ γὰρ μάννα ἑρμηνεύεται τί· τοῦτό ἐστι τὸ γενικώτατον τῶν ὄντων.

335Fr. 335 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 30, 1074d. Artık zamandan, yüklemden, önermeden, şartlı önermeden, bağlaçlı önermeden söz etmeye gerek yok; filozoflar arasında bunları en çok kullananlar onlardır, ama bunların varolanlar olduğunu söylemezler.

335

Plutarchus de comm. not. cp. 30 p. 1074 d. οὐδὲν οὖν ἔτι δεῖ λέγειν τὸν χρόνον, τὸ κατηγόρημα, τὸ ἀξίωμα, τὸ συνημμένον, τὸ συμπεπλεγμένον· οἷς χρῶνται μὲν μάλιστα τῶν φιλοσόφων, ὄντα δ’ οὐ λέγουσιν εἶναι.

336Fr. 336 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 138, 23 W. Khrysippos'un görüşü. Khrysippos sebebin (aition), "onun yüzünden" olan şey olduğunu söyler. Sebep bir varolan ve cisimdir, ⟨sebebi olduğu şey ise ne varolandır ne cisim⟩; sebep "çünkü"ye karşılık gelir, sebebi olduğu şey ise "bir şey yüzünden"e. Sebep tarifi (aitia) ise sebebin logos'u, ya da sebep olması bakımından sebep hakkındaki logos'tur. (Ardından Poseidonios'un çok benzer bir açıklaması gelir; krş. Zenon, SVF I Fr. 89.)

336

Stobaeus Eclogae I p. 138, 23 W. Χρυσίππου. Χρύσιππος αἴτιον εἶναι λέγει δι’ ὅ. Καὶ τὸ μὲν αἴτιον ὂν καὶ σῶμα ⟨οὗ δὲ αἴτιον μήτε ὄν, μήτε σῶμα⟩ καὶ αἴτιον μὲν ὅτι, οὗ δὲ αἴτιον διά τι. Αἰτίαν δ’ εἶναι λόγον αἰτίου, ἢ λόγον τὸν περὶ τοῦ αἰτίου ὡς αἰτίου. Sequitur simillima Posidonii disputatio (Diels Arii Didymi Epit. phys. frgm. 18). Cf. Zeno I n. 89

337Fr. 337 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 196. Diyorlar ki tohum varsa sebep de vardır; çünkü tohum, kendisinden biten ve doğan şeylerin sebebidir. Tohumun var olduğu da ekilenlerden ve canlıların üremesinden belli olur; demek ki sebep vardır. Yine, tabiat varsa bir sebep de vardır; çünkü biten ya da bitmiş olanların sebebi tabiattır. Tabiatın var olduğu da ortaya çıkan sonuçlardan açıkça görülür. … Öyleyse tabiat varsa bir sebep vardır; ilki doğrudur; demek ki ikincisi de doğrudur. Bir başka yoldan: psykhē varsa sebep vardır; çünkü psykhē hem yaşamanın hem ölmenin sebebidir; bulunduğu sürece yaşamanın, cisimlerden ayrılınca ölmenin. Psykhē'nin var olduğu da açıktır, diyorlar; nitekim psykhē'nin olmadığını söyleyen bile bunu ileri sürerken psykhē'yi kullanır; demek ki sebep vardır. Bunlardan başka, tanrı varsa sebep vardır; çünkü bütün varlığı yöneten odur. İnsanların ortak kavramlarına göre tanrı vardır; demek ki sebep vardır. Gerçi tanrı olmasa bile sebep vardır; çünkü tanrıların olmaması da bir sebepten ileri gelir. Demek ki tanrının olması da olmaması da eşit ölçüde bir sebebin var olması sonucunu doğurur. Ayrıca pek çok şey doğup yok olduğuna, artıp azaldığına, hareket edip durduğuna göre, bunların bazı sebepleri olduğunu, kimisinin doğuşun, kimisinin yok oluşun, kimisinin artışın, kimisinin azalışın, kimisinin de hareketin ya da durgunluğun sebebi olduğunu zorunlu olarak kabul etmek gerekir. Üstelik bu sonuçlar gerçekte olmayıp yalnız görünseler bile, sebeplerin varlığı yine kabul edilmiş olur; çünkü bunların bize gerçekten varmış gibi görünüp de gerçekte var olmamasının da bir sebebi vardır. Hem hiçbir sebep yoksa her şeyin her şeyden, her yerde ve her zaman olması gerekecektir; bu ise saçmadır. Çünkü hiçbir sebep yoksa, insandan atın meydana gelmesine engel olan hiçbir şey kalmaz; engel olan hiçbir şey olmayınca da bir gün insandan at, olur ya, attan da bitki meydana gelecektir. Aynı şekilde Mısır'da kar yağıp donması, Karadeniz'de kuraklık olması, yazın olayları kışın, kışın olayları yazın olması da imkânsız olmayacaktır. Öyleyse, kendisinden imkânsız bir şey çıkan şey de imkânsız olduğuna ve sebebin olmamasından pek çok imkânsız şey çıktığına göre, sebebin olmamasının da imkânsızlar arasında yer aldığını söylemek gerekir. Sonra, sebebin olmadığını söyleyen kişi bunu ya bir sebep olmaksızın ya da bir sebeple söyler. Bir sebep olmaksızın söylüyorsa güvenilir değildir; üstelik, sebebin olmadığını söylemesine dayanak olacak makul bir sebep önceden bulunmadığından, bunu ileri sürmesi onun karşıtını ileri sürmesinden daha haklı olmayacaktır. Yok eğer bir sebeple söylüyorsa, sözü kendi aleyhine döner ve bir sebebin olmadığını söylerken bir sebebin var olduğunu kabul etmiş olur. Bu yüzden, işaret ve ispat konusunda daha önce verdiğimiz argümanı da aynı güçle burada sormak mümkündür; o argüman şöyle kurulur: Bir sebep varsa sebep vardır; ama bir sebep yoksa da sebep vardır; ya vardır ya yoktur; demek ki vardır. Çünkü sebebin var olmasından, sonuç önceki öğeden farklı olmadığı için, bir sebebin var olduğu çıkar; hiçbir sebebin olmamasından da yine bir sebebin var olduğu çıkar, zira hiçbir sebebin olmadığını söyleyen, bunu bir sebebin etkisiyle söyler. Böylece iki şartlı önermenin yanında, çelişik öğelerden kurulmuş ayırıcı önerme de doğru olur ve bu tür öncüllerle birlikte sonuç da kabul edilmiş olur; nitekim bunu daha önce açıklamıştık.

337

Sextus adv. math. IX 196. εἴπερ τοίνυν, φασίν, ἔστι σπέρμα, ἔστι καὶ αἴτιον, ἐπείπερ τὸ σπέρμα αἴτιόν ἐστι τῶν ἐξ αὐτοῦ φυομένων τε καὶ γεννωμένων· ἔστι δέ γε σπέρμα, ὡς ἐκ τῶν σπειρομένων καὶ ζῳογονουμένων δείκνυται· ἔστιν ἄρα αἴτιον. καὶ πάλιν εἰ ἔστι τι φύσις, ἔστι τι αἴτιον· τῶν γὰρ φυομένων ἢ ἐκπεφυκότων αἴτιόν ἐστιν ἡ φύσις. ὑπάρχει δὲ αὕτη, ὡς ἀπὸ τῶν ἀποτελεσμάτων συμφανές. —  — τοίνυν εἰ ἔστι φύσις, ἔστι τι αἰτιον· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· ἄρα τὸ δεύτερον. καὶ ἄλλως εἰ ἔστι τι ψυχή, ἔστιν αἴτιον· αὕτη γὰρ καὶ τοῦ ζῆν καὶ τοῦ θνήσκειν αἰτία γίνεται, τοῦ μὲν ζῆν παροῦσα, τοῦ δὲ θνῄσκειν χωριζομένη τῶν σωμάτων· ἔστι δέ γε ψυχή, φασίν, εἴγε καὶ ὁ λέγων μὴ εἶναι ψυχὴν αὐτῇ προσχρώμενος τοῦτο ἀποφαίνεται· ἔστιν ἄρα αἰτιον. πρὸς τούτοις εἰ ἔστι θεός, ἔστιν αἴτιον· οὗτος γὰρ ἦν ὁ τὰ ὅλα διοικῶν· ἔστι δέ γε κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας τῶν ἀνθρώπων θεός· ἔστιν ἄρα αἴτιον· καίτοι κἂν μὴ θεὸς ὑπάρχῃ, ἔστιν αἴτιον· τὸ γὰρ μὴ εἶναι θεοὺς διά τινα αἰτίαν γίνεται· καὶ τῷ οὖν ὑπάρχειν θεὸν καὶ τῷ μὴ ὑπάρχειν ἐπ’ ἴσης ἀκολουθεῖ τὸ εἶναί τι αἴτιον. πολλῶν γε μὴν γεννωμένων καὶ φθειρομένων, αὐξομένων τε καὶ μειουμένων, κινουμένων τε καὶ ἀκινητιζόντων, ἐξ ἀνάγκης ὁμολογεῖν δεῖ τὸ εἶναί τινα τούτων αἴτια, τὰ μὲν γενέσεως τὰ δὲ φθορᾶς, καὶ τὰ μὲν αὐξήσεως τὰ δὲ μειώσεως καὶ ἤδη κινήσεως ἢ ἀκινησίας· σὺν τῷ κἂν μὴ ὑπάρχῃ ταῦτα τὰ ἀποτελέσματα, φαίνηται δὲ μόνον, πάλιν εἰσάγεσθαι τὴν ὕπαρξιν τῶν αἰτίων· τοῦ γὰρ φαίνεσθαι μὲν ἡμῖν αὐτὰ ὡς ὑποκείμενα, μὴ ὑποκεῖσθαι δέ, αἴτιόν τι καθέστηκεν. καὶ μὴν εἰ μηδέν ἐστιν αἴτιον, πάντα ἐκ παντὸς δεήσει γίνεσθαι καὶ ἐν παντὶ τόπῳ, ἔτι καὶ κατὰ πάντα καιρόν· ὅπερ ἄτοπον. εὐθέως γὰρ εἰ μηδέν ἐστιν αἴτιον, οὐδὲν τὸ κωλῦον ἐξ ἀνθρώπου ἵππον συνίστασθαι· [αἰτιον ἄρα τι ἔσται]. μηδενὸς δὲ ὄντος τοῦ κωλύοντος συστήσεταί ποτε ἐξ ἀνθρώπου ἵππος, καὶ οὕτως, εἰ τύχοι, ἐξ ἵππου φυτόν· κατὰ ταὐτὰ δὲ οὐκ ἀδύνατον ἔσται χιόνα μὲν ἐν Αἰγύπτῳ πήγνυσθαι, ἀβροχίαν δὲ ἐν Πόντῳ συμβαίνειν, καὶ τὰ μὲν τοῦ θέρους ἐν χειμῶνι γίγνεσθαι, τὰ δὲ τοῦ χειμῶνος ἐν θέρει συνίστασθαι· ὅθεν εἴπερ ᾧ ἕπεταί τι ἀδύνατον, καὶ αὐτὸ ἔσται ἀδύνατον, τῷ δὲ μὴ εἶναι αἴτιον ἕπεται πολλὰ τῶν ἀδυνάτων, ῥητέον καὶ τὸ μὴ εἶναι αἴτιον τῶν ἀδυνάτων ὑπάρχειν. ὅ τε λέγων μὴ εἶναι αἴτιον ἤτοι χωρὶς αἰτίας τοῦτο λέγει ἢ μετά τινος αἰτίας. καὶ εἰ μὲν χωρίς τινος αἰτίας, ἄπιστός ἐστιν, μετὰ τοῦ ἀκολουθεῖν αὐτῷ τὸ μὴ μᾶλλον τοῦτο ἀξιοῦν ἢ τὸ ἀντικείμενον τούτῳ, αἰτίας εὐλόγου μὴ προϋποκειμένης, δι’ ἥν φησιν ἀνύπαρκτον εἶναι τὸ αἴτιον· εἰ δὲ μετά τινος αἰτίας, περιτρέπεται, κὰν τῷ λέγειν μὴ εἶναί τι αἴτιον τίθησι τὸ εἶναί τι αἴτιον· ὅθιν καὶ ἀπὸ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ἐρωτᾶν ἔξεστι καὶ τὸν ἐπὶ τοῦ σημείου καὶ τῆς ἀποδείξεως διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἀποδοθέντα λόγον, ὃς ἔξει τὴν σύνταξιν τοιαύτην· εἰ ἔστι τι αἴτιον, ἔστιν αἰτιον· ἀλλὰ καὶ εἰ μὴ ἔστι τι αἰτιον, ἔστιν αἴτιον· ἤτοι δὲ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν· ἔστιν ἄρα. τῷ τε γὰρ εἶναι αἰτιον ἀκολουθεῖ τὸ εἶναί τι αἴτιον, μὴ διαφέροντος παρὰ τὸ ἡγούμενον τοῦ λήγοντος, τῷ τε μηδὲν εἶναι αἴτιον ἀκολουθεῖ πάλιν τὸ εἶναί τι αἴτιον, ἐπείπερ ὁ λέγων μηδὲν εἶναι αἰτιον ὑπό τινος αἰτίας κινηθεὶς λέγει μηδὲν εἶναι αἴτιον. ὥστε καὶ τὸ διεζευγμένον πρὸς τοῖς δυσὶ συνημμένοις ἀληθὲς γίνεσθαι ἐξ ἀντικειμένων διεζευγμένον, καὶ τὴν ἐπιφορὰν τοῖς τοιούτοις λήμμασι συνεισάγεσθαι, καθὼς ἀνώτερον παρεμυθησάμεθα.

338Fr. 338 Kaynak: Aetios, Görüşler I 11, 7. Stoacılar ilk sebebi hareketli diye tarif ettiler.

338

Aëtius Plac. 11, 7. Οἱ Σωϊκοὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ὡρίσαντο κινητόν.

339Fr. 339 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 420, 6 Diels. Bazılarına göre hareketsiz bir hareket ettirici yoktur, hareket ettiren her şey hareket eder. … Eski tabiat filozoflarından ilkeyi cisimsel, tek ya da çok sayıda kabul edenlerin ve yenilerden Stoacıların bu görüşte olduğu açıktır.

339

Simplicius in Aristot. Phys. p. 420, 6 Diels. ὅτι τισὶ δοκεῖ μὴ εἶναί τι κινοῦν ἀκίνητον, ἀλλὰ πᾶν τὸ κινοῦν κινεῖσθαι —  — καὶ δῆλον ὅτι ταύτης εἰσὶ τῆς δόξης τῶν τε παλαιῶν φυσιολόγων ὅσοι σωματικὴν ἢ μίαν ἢ πλείους ὑπέθεντο τὴν ἀρχὴν, καὶ τῶν νέων οἱ Στωϊκοί.

340Fr. 340 Kaynak: Aetios, Görüşler I 11, 5. Stoacılara göre bütün sebepler cisimseldir; çünkü pneumalardır.

340

Aëtius Plac. I 11, 5. Οἱ Στωϊκοὶ πάντα τὰ αἴτια σωματικά· πνεύματα γάρ.

341Fr. 341 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı IX 211. Stoacılar her sebebin bir cisim olduğunu ve bir cisme, cisimsiz bir şeyin sebebi olduğunu söylerler. Örneğin neşter bir cisimdir, ete, yani bir cisme, "kesilmek" yüklemine, yani cisimsiz bir şeye sebep olur; yine ateş bir cisimdir, oduna, yani bir cisme, "yanmak" yüklemine, yani cisimsiz bir şeye sebep olur.

341

Sextus adv. math. IX 211. εἴγε Στωϊκοὶ μὲν πᾶν αἴτιον σῶμά φασι σώματι ἀσωμάτου τινὸς αἴτιον γίνεσθαι, οἷον σῶμα μὲν τὸ σμιλίον, σώματι δὲ τῇ σαρκί, ἀσωμάτου δὲ τοῦ τέμνεσθαι κατηγορήματος, καὶ πάλιν σῶμα μὲν τὸ πῦρ, σώματι δὲ τῷ ξύλῳ, ἀσωμάτου δὲ τοῦ καίεσθαι κατηγορήματος.

342Fr. 342 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 77B. En alttaki etkilerden, yani vuruş ve itme yoluyla olanlardan başlamamak, Stoacılara da onlarla sürekli anlaşamadığımız şu noktada, yani etkileyenin bir yaklaşma ve dokunma yoluyla etkilediği noktasında hak vermemek gerekirdi. Her şeyin yaklaşma ve dokunmayla etkilemediğini söylemek daha doğrudur.

342

Simplicius in Aristot. categ. f. 77 B. ed. Bas. οὐδὲ ἔδει ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἄρχεσθαι ποιήσεων, λέγω δὴ τῶν κατὰ πληγὴν καὶ ὦσιν, οὐδὲ τοῖς Στωϊκοῖς συγχωρεῖν περὶ οὗ διατελοῦμεν αὐτοῖς διαφερόμενοι, ὡς τὸ ποιοῦν πελάσει τινὶ ποιεῖ καὶ ἅψει. βέλτιον γὰρ λέγειν ὡς οὐ πάντα πελάσει καὶ ἅψει ποιεῖ.

343Fr. 343 Kaynak: Proklos, Platon'un Parmenides'ine Şerh V s. 74 Cousin. İkincisi, mühür baskısı örneği Stoacıların, etkileyenin etkilediğini ve etkilenenin etkilendiğini cisimsel biçimde açıklayan varsayımlarına uygun düşer; çünkü bu baskı itmeye, dirence ve bastırmaya ihtiyaç duyar, başka türlü meydana gelmez.

343

Proclus in Plat. Parmen. Vol. V p. 74 ed Cousin. Τὸ δεύτερον τοίνυν ὁ τῆς σφραγῖδος τύπος Στωϊκῶν ὑποθέσεσι προσήκει ταῖς σωματικῶς λεγούσαις τὰ ποιοῦντα ποιεῖν καὶ τὰ πάσχοντα πάσχειν· ὠθισμοῦ γὰρ δεδέηται καὶ ἀντιτυπίας καὶ ἐπερείσεως καὶ οὐκ ἄλλως γέγονεν.

344Fr. 344 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Asıl anlamıyla sebep, bir şeyi etkin olarak sağlayan şeydir. Nitekim demire yalnız keserken değil, kesmezken de kesici deriz; bunun gibi "sağlayan" da iki şeyi anlatır: hem o anda etkin olanı hem de henüz etkin olmayan ama etkin olabilecek yetiye sahip olanı.

344

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 929 Pott.). αἴτιον δὲ κυρίως λέγεται τὸ παρεκτικόν τινος ἐνεργητικῶς. ἐπεὶ καὶ τὸν σίδηρον τμητικόν φαμεν εἶναι οὐ μόνον ἐν τῷ τέμνειν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μὴ τέμνειν· οὕτως οὖν καὶ τὸ παρεκτικὸν ἄμφω σημαίνει, καὶ τὸ ἤδη ἐνεργοῦν, καὶ τὸ μηδέπω μέν, δυνάμει δὲ κεχρημένον τοῦ ἐνεργῆσαι.

345Fr. 345 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Kimileri sebeplerin cisimlerin, kimileri cisimsizlerin sebebi olduğunu söyler. Kimileri cismin asıl anlamıyla sebep olduğunu, cisimsizin ise mecazen, adeta sebep gibi sebep olduğunu söyler (yani Stoacılar); başkaları ise tersine çevirerek cisimsizlere asıl anlamıyla sebep, cisimlere ise mecazen sebep der.

345

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 929 Pott.). οἱ μὲν οὖν σωμάτων, οἱ δ’ ἀσωμάτων φασὶν εἶναι τὰ αἴτια (scil. Stoici et Peripatetici). οἱ δὲ τὸ μὲν σῶμα κυρίως αἰτιόν φασι, τὸ δὲ ἀσώματον καταχρηστικῶς καὶ οἷον αἰτιωδῶς (scil Stoici)· ἄλλοι δ’ ἔμπαλιν ἀναστρέφουσι, τὰ μὲν ἀσώματα κυρίως αἴτια λέγοντες, καταχρηστικῶς δὲ τὰ σώματα.

346Fr. 346 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Sebeplerin bir kısmı başlatıcı, bir kısmı bir arada tutucu, bir kısmı yardımcı, bir kısmı da onlarsız olunmayan sebeplerdir. Başlatıcı sebepler, bir şeyin oluşması için ilk vesileyi sağlayanlardır; güzelliğin, kendini tutamayanlarda aşka sebep olması gibi: güzellik görülünce onlarda aşk eğilimini doğurur, ama zorlayarak değil. Bir arada tutucu sebepler ise eşanlamlı olarak kendi kendine yeten sebepler diye de adlandırılır; çünkü sonucu kendi başlarına, yeterli biçimde meydana getirirler. Bütün sebepleri sırasıyla öğrenen biri üzerinde göstermek gerekir: Baba öğrenmenin başlatıcı sebebidir, öğretmen bir arada tutucu sebebi, öğrenenin tabiatı yardımcı sebebi; zaman ise onsuz olunmayanların yerini tutar.

346

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 929 Pott.). Τῶν αἰτίων τὰ μὲν προκαταρκτικά, τὰ δὲ συνεκτικά, τὰ δὲ συνεργά, τὰ δὲ ὧν οὐκ ἄνευ. προκαταρκτικὰ μὲν τὰ πρώτως ἀφορμὴν παρεχόμενα εἰς τὸ γίγνεσθαί τι, καθάπερ τὸ κάλλος τοῖς ἀκολάστοις τοῦ ἔρωτος· ὀφθὲν γὰρ αὐτοῖς τὴν ἐρωτικὴν διάθεσιν ἐμποιεῖ μέν, οὐ μὴν κατηναγκασμένως· συνεκτικὰ δὲ ἅπερ συνωνύμως καὶ αὐτοτελῆ καλεῖται, ἐπειδήπερ αὐτάρκῶς δι’ αὑτῶν ποιητικά ἐστι τοῦ ἀποτελέσματος. ἑξῆς δὲ πάντα τὰ αἴτια ἐπὶ τοῦ μανθάνοντος δεικτέον. ὁ μὲν πατὴρ αἰτιόν ἐστι προκαταρκτικὸν τῆς μαθήσεως, ὁ διδάσκαλος δὲ συνεκτικόν, ἡ δὲ τοῦ μανθάνοντος φύσις συνεργὸν αἴτιον, ὁ δὲ χρόνος τῶν ὧν οὐκ ἄνευ λόγον ἐπέχει.

347Fr. 347 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Demek ki sebep, etkin olan ve "onun yüzünden" olan aynı şeydir. Bir şey sebep ve etkin ise mutlaka "onun yüzünden" olan şeydir de; ama bir şey "onun yüzünden" olan şeyse, mutlaka sebep de değildir. Nitekim tek bir sonuçta pek çok şey bir araya gelir ve sonuç onlar yüzünden meydana gelir, ama hepsi sebep değildir. Medeia öfkelenmeseydi çocuklarını öldürmezdi; kıskanmasaydı öfkelenmezdi; âşık olmasaydı kıskanmazdı; İason Kolkhis'e denize açılmasaydı âşık olmazdı; Argo gemisi yapılmasaydı İason denize açılmazdı; Pelion'dan kereste kesilmeseydi Argo yapılmazdı. Bütün bunlarda "onun yüzünden" olan şey bulunduğu hâlde, hepsi çocukların öldürülmesinin sebebi değildir; tek sebep Medeia'dır.

347

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 930 Pott.). τὸ δὲ αὐτὸ ἄρα αἴτιον καὶ ποιητικὸν καὶ δι’ ὅ. καὶ εἰ μὲν τί ἐστιν αἴτιον καὶ ποιητικόν, τοῦτο πάντως ἐστὶ καὶ δι’ ὅ, εἰ δέ τι ἐστὶ δι’ ὅ, οὐ πάντως τοῦτο καὶ αἰτιον. πολλὰ γοῦν ἐφ’ ἓν ἀποτέλεσμα συντρέχει, δι’ ἃ γίνεται τὸ τέλος, ἀλλ’ οὐκ ἔστι πάντα αἴτια· οὐ γὰρ ἂν ἐτεκνοκτόνησεν Μήδεια, εἰ μὴ ὠργίσθη· οὐδ’ ἂν ὠργίσθη, εἰ μὴ ἐζήλωσεν· οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ ἠράσθη· οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ Ἰάσων ἔπλευσεν εἰς Κόλχους· οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ Ἀργὼ κατεσκευάσθη· οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ τὰ ξύλα ἐκ τοῦ Πηλίου ἐτμήθη· ἐν τούτοις γὰρ ἅπασιν τοῦ δι’ ὃ τυγχάνοντος, οὐ πάντα τῆς τεκνοκτονίας αἴτια τυγχάνει, μόνη δὲ ἡ Μήδεια.

348Fr. 348 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Bir de, birçok şeyin bir araya gelerek tek bir şeyin sebebi olup olamayacağı araştırılır. ⟨Bazıları olabileceğini söyler.⟩ Çünkü birlikte çeken birçok insan geminin denize indirilmesinin sebebidir; ⟨her biri tek başına sebep olarak değil,⟩ ötekilerle birlikte; tabii ortak sebep de bir sebepse. Başkaları ise birçok sebep varsa, her birinin ayrı ayrı tek bir şeyin sebebi olduğunu söyler: Mesut olmak tek bir şey olduğu hâlde onun sebepleri olan aretēler çoktur; ısınmanın ve acı çekmenin sebepleri de aynı şekilde çoktur. Peki çok sayıdaki aretēler, kuvvet bakımından bir değil midir? Isıtanlar da acı verenler de öyle. Aretēlerin çokluğu da cins bakımından bir olduğu için tek bir şeyin, yani mesut olmanın sebebi olur. Gerçekte ise başlatıcı sebepler tek bir şeyin hem cins hem tür bakımından birden çok sebebi olabilir: cins bakımından herhangi bir hastalığın, örneğin üşüme, gevşeklik, yorgunluk, hazımsızlık, sarhoşluk; tür bakımından da ateşli hastalığın. Bir arada tutucu sebepler ise yalnız cins bakımından çok olabilir, tür bakımından olamaz. Güzel kokmak cins bakımından tek bir şey olduğu hâlde, onun tür bakımından birçok sebebi vardır: tütsü, gül, safran, ayıbalığı, mür, güzel koku yağı; ⟨ama tür bakımından belli bir güzel kokunun sebepleri artık çok değildir⟩; çünkü gül mür gibi kokmaz.

348

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol II p. 932 Pott.). ἔτι ζητεῖται, εἰ πολλὰ κατὰ σύνοδον ἑνὸς αἴτια γίνεται· ⟨καὶ τινὲς μὲν λέγουσιν ὅτι γίνεται⟩· πολλοὶ γὰρ ἄνθρωποι συνέλκοντες αἴτιοί εἰσι τοῦ καθέλκεσθαι τὴν ναῦν, ⟨οὐκ αὐτὸς ἕκαστος αἴτιος ὢν⟩ ἀλλὰ σὺν τοῖς ἄλλοις, εἰ δή τι καὶ τὸ συναίτιον αἴτιον. ἄλλοι δέ φασιν, εἰ πολλὰ αἴτια, κατ’ ἰδίαν ἕκαστον ἑνὸς αἰτιον γίνεται· τοῦ γοῦν εὐδαιμονεῖν ἑνὸς ὄντος αἴτιαι τυγχάνουσιν αἱ ἀρεταὶ πολλαὶ οὖσαι· καὶ τοῦ θερμαίνεσθαι καὶ τοῦ ἀλγεῖν ὁμοίως πολλὰ τὰ αἴτια. μή τι οὖν αἱ πολλαὶ ἀρεταὶ μία ἐστὶ κατὰ δύναμιν, καὶ τὰ θερμαίνοντα καὶ τὰ ἀλγύνοντα. καὶ τὸ πλῆθος δὲ τῶν ἀρετῶν κατὰ γένος ἓν τυγχάνον ἑνὸς αἴτιον γίνεται τοῦ εὐδαιμονεῖν. τῷ ὄντι δὲ προκαταρκτικὰ μὲν αἴτια ἑνὸς γίνεται πλείονα κατὰ γένος καὶ κατ’ εἶδος· καὶ κατὰ γένος μὲν τοῦ νοσεῖν ὁπωσοῦν, οἷον ψύξις, ἔκλυσις, κόπος, ἀπεψία, μέθη· κατ’ εἶδος δὲ τοῦ πυρετοῦ. τὰ δὲ συνεκτικὰ αἴτια κατὰ γένος μόνον, οὐκέτι δὲ καὶ κατ’ εἶδος. τοῦ γὰρ εὐωδιάζεσθαι κατὰ γένος ἑνὸς ὄντος πολλὰ τὰ αἰτια κατ’ εἶδος· οἷον λιβανωτός, ῥόδον, κρόκος, στύραξ, σμύρνα, μύρον· ⟨τοῦ δὲ εὐωδιάζεσθαι τοῦ κατ’ εἶδος οὐκέτι πολλά⟩· τὸ γὰρ ῥόδον οὐκ ἂν οὕτως εὐῶδες εἴη ὡς ἡ σμύρνα.

349Fr. 349 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Bazı şeyler birbirinin sebebi değil, birbirine sebeptir. Örneğin önceden var olan dalak rahatsızlığı ateşin değil, ateşin meydana gelmesinin sebebidir; önceden var olan ateş de dalağın değil, rahatsızlığın artmasının sebebidir. Aynı şekilde aretēler de birbirine sebeptir, çünkü birbirini gerektirdikleri için birbirinden ayrılmazlar. Kemerdeki taşlar da "yerinde durmak" yükleminde birbirine sebeptir, ama birbirinin sebebi değildir. Öğretmen ile öğrenci de "ilerlemek" yükleminde birbirine sebeptir. Birbirine sebep olanlar bazen aynı şeyin sebebidir; örneğin tüccar ile perakendeci kazanç sağlamakta birbirine sebeptir. Bazen de farklı farklı şeylerin sebebidir; bıçak ile et gibi: bıçak ete "kesilmek"in, et de bıçağa "kesmek"in sebebidir.

349

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 932 Pott.). ἀλλήλων οὐκ ἔστι τινὰ αἴτια, ἀλλήλοις δὲ αἴτια· ἡ γὰρ σπληνικὴ διάθεσις προϋποκειμένη οὐ πυρετοῦ αἴτιος, ἀλλὰ τοῦ γίνεσθαι τὸν πυρετόν, καὶ ὁ πυρετὸς προϋποκείμενος οὐ σπληνός, ἀλλὰ τοῦ αὔξεσθαι τὴν διάθεσιν. οὕτως καὶ αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλαις αἴτιαι, τῷ μὴ χωρίζεσθαι διὰ τὴν ἀντακολουθίαν· καὶ οἱ ἐπὶ τῆς ψαλίδος λίθοι ἀλλήλοις εἰσὶν αἴτιοι τοῦ μένειν κατηγορήματος, ἀλλήλων δὲ οὐκ εἰσὶν αἴτιοι· καὶ ὁ διδάσκαλος δὲ καὶ ὁ μανθάνων ἀλλήλοις εἰσὶν αἴτιοι τοῦ προκόπτειν κατηγορήματος. λέγεται δὲ ἀλλήλοις αἴτια ποτὲ μὲν τῶν αὐτῶν, ὡς ὁ ἔμπορος καὶ ὁ κάπηλος ἀλλήλοις εἰσὶν αἴτιοι τοῦ κερδαίνειν· ποτὲ δὲ ἄλλου καὶ ἄλλου, καθάπερ ἡ μάχαιρα καὶ ἡ σάρξ· ἡ μὲν γὰρ τῇ σαρκὶ τοῦ τέμνεσθαι, ἡ σὰρξ δὲ τῇ μαραίρᾳ τοῦ τέμνειν etc.

350Fr. 350 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Aynı şey zıt şeylerin sebebi olabilir; bu bazen sebebin büyüklüğünden ve kuvvetinden, bazen de etkilenenin yatkınlığından ileri gelir. Kuvvetin niteliğinden ileri gelene örnek: Aynı tel gerilince ya da gevşetilince tiz ya da pes ses verir. Etkilenenlerin yatkınlığından ileri gelene örnek: Bal sağlıklı insanlara tatlı, ateşi olanlara acı gelir; bir ve aynı şarap kimini öfkelendirir, kimini neşelendirir; aynı güneş balmumunu eritir, çamuru kurutur.

350

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 933 Pott.). τὸ δὲ αὐτὸ τῶν ἐναντίων αἴτιον γίνεται, ποτὲ μὲν παρὰ τὸ μέγεθος τοῦ αἰτίου καὶ τὴν δύναμιν, ποτὲ δὲ παρὰ τὴν ἐπιτηδειότητα τοῦ πάσχοντος· παρὰ μὲν τὴν ποιὰν δύναμιν, ⟨οἷον⟩ ἡ αὐτὴ χορδὴ παρὰ τὴν ἐπίτασιν ἢ τὴν ἄνεσιν ὀξὺν ἢ βαρὺν ἀποδίδωσι τὸν φθόγγον· παρὰ δὲ τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν πασχόντων, ⟨οἷον⟩ τὸ μέλι γλυκάζει μὲν τοὺς ὑγιαίνοντας, πικράζει δὲ τοὺς πυρέσσοντας· καὶ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς οἶνος τοὺς μὲν εἰς ὀργήν, τοὺς δὲ εἰς διάχυσιν ἄγει· καὶ ὁ αὐτὸς ἥλιος τήκει μὲν τὸν κηρόν, ξηραίνει δὲ τὸν πηλόν.

351Fr. 351 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VIII 9. Sebeplerin kimi başlatıcı, kimi bir arada tutucu, kimi ortak, kimi yardımcıdır. … Başlatıcı sebepler ortadan kalktığında sonuç kalır. Bir arada tutucu sebep ise, o bulundukça sonucun sürdüğü, o kalkınca sonucun da kalktığı sebeptir. Bir arada tutucu sebebe eşanlamlı olarak kendi kendine yeten sebep de derler, çünkü sonucu kendi başına, yeterli biçimde meydana getirir. Sebep kendi kendine yeten bir etkinliği anlatıyorsa, yardımcı sebep de hizmeti ve bir başkasıyla birlikte görülen işi anlatır. Hiçbir şey katmıyorsa ona yardımcı bile denmez; bir şey katıyorsa, kattığı şeyin, yani kendisi yüzünden olan şeyin mutlaka sebebidir. Öyleyse yardımcı sebep, o bulunduğunda sonucun meydana geldiği sebeptir: kendisi açıkça bulunuyorsa sonuç açıkça, örtülü bulunuyorsa örtülü olarak. Ortak sebep de sebepler cinsindendir; tıpkı silah arkadaşının asker, yaşıt efebin efebe olması gibi. Yardımcı sebep, bir arada tutucu sebebe, onun meydana getirdiği şeyin şiddetlenmesi için yardım eder. Ortak sebep ise aynı kavrama girmez; çünkü bir şey bir arada tutucu sebep olmasa da ortak sebep olabilir. Ortak sebep, kendisi de sonucu tek başına meydana getiremeyen bir başkasıyla birlikte düşünülür; sebeple birlikte sebeptir. Yardımcı sebep ortak sebepten şu bakımdan ayrılır: Ortak sebep, sonucu tek başına meydana getiremeyen ⟨başka bir sebeple birlikte⟩ sonucu sağlar; yardımcı sebep ise tek başına bir şey yapmaz, ama sonucu tek başına meydana getiren bir başkasına eklenerek sonucun daha şiddetli olması için ona yardım eder. Hele başlatıcı bir sebepten yardımcı sebebin doğmuş olması, sebebin kuvvetinin ⟨buna kadar⟩ uzanabildiğini gösterir.

351

Clemens Alexandrinus Stromat. VIII 9 (Vol. II p. 933 Pott.). καὶ τὰ μὲν προκαταρκτικά, τὰ δὲ συνεκτικά, τὰ δὲ συναίτια, τὰ δὲ συνεργά. —  — τῶν μὲν οὖν προκαταρκτικῶν αἰρομένων μένει τὸ ἀποτέλεσμα· συνεκτικὸν δέ ἐστιν αἴτιον, οὗ παρόντος μένει τὸ ἀποτέλεσμα καὶ αἰρομένου αἴρεται. τὸ δὲ συνεκτικὸν συνωνύμως καὶ αὐτοτελὲς καλοῦσιν, ἐπειδὴ αὐταρκως δι’ αὑτοῦ ποιητικόν ἐστι τοῦ ἀποτελέσματος. εἰ δὲ τὸ αἴτιον αὐτοτελοῦς ἐνεργείας ἐστὶ δηλωτικόν, τὸ ⟨δὲ⟩ συνεργὸν ὑπηρεσίαν σημαίνει καὶ τὴν σὺν ἑτέρῳ λειτουργίαν, εἰ μὲν οὖν μηδὲν παρέχεται, οὐδὲ συνεργὸν λεχθήσεται· εἰ δὲ παρέχεται, τούτου πάντως γίνεται αἴτιον, οὗ καὶ παρέχεται, τουτέστιν τοῦ δι’ αὐτὸ γινομένου· ἔστιν οὖν συνεργόν, οὗ παρόντος ἐγίνετο τὸ ἀποτέλεσμα· προδήλως μὲν οὖν παρόντος ⟨προδήλου⟩, ἀδήλως δὲ ἀδήλου· καὶ τὸ συναίτιον δὲ ἐκ τοῦ γένους ἐστὶ τῶν αἰτίων, καθάπερ ὁ συστρατιώτης στρατιώτης καὶ ὁ συνέφηβος ἔφηβος. τὸ μὲν οὖν συνεργὸν αἴτιον τῷ συνεκτικῷ πρὸς τὴν ἐπίτασιν βοηθεῖ τοῦ ὑπ’ αὐτοῦ γινομένου· τὸ δὲ συναίτιον οὐκ ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἐστιν ἐννοίας· δύναται γὰρ συναίτιον ὑπάρχειν, κἆν μὴ συνεκτικὸν αἴτιον ᾖ τι. νοεῖται γὰρ σὺν ἑτέρῳ τὸ συναίτιον οὐδ’ αὐτῷ δυναμένῳ κατ’ ἰδίαν ποιῆσαι τὸ ἀποτέλεσμα, αἴτιον ὂν σὺν αἰτίῳ. διαφέρει δὲ τοῦ συναιτίου τὸ συνεργὸν ἐν τῷ τὸ μὲν συναίτιον ⟨μεθ’ ἑτέρου αἰτίου⟩ κατ’ ἰδίαν μὴ ποιοῦντος τὸ ἀποτέλεσμα παρέχειν, τὸ δὲ συνεργὸν ἐν τῷ κατ’ ἰδίαν μὴ ποιεῖν, ἑτέρῳ δὲ προσερχόμενον τῷ κατ’ ἰδίαν ποιοῦντι συνεργεῖ αὐτῷ πρὸς τὸ σφοδρότερον γίνεσθαι τὸ ἀποτέλεσμα. μάλιστα δὲ τὸ ἐκ προκαταρκτικοῦ συνεργὸν γεγονέναι, ⟨ἐπὶ τοῦτο⟩ τὴν τοῦ αἰτίου διατείνειν δύναμιν παρίστησιν.

352Fr. 352 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis I 17. (Yardımcı sebebi, ortak sebebi ve bir arada tutucu sebebi ayırır.) Kendi başına etkinlik göstermede eksik kaldığı için bir başkasıyla birlikte etki eden şeye yardımcı ve ortak sebep deriz; bu ad, bir başkasıyla bir araya gelince sebep olmasından ötürü verilmiştir, çünkü kendi başına sonucu sağlayamaz. … Biraz sonra: Ama yardımcı sebeplerin kimi daha çok, kimi daha az kuvvet katar.

352

Clemens Alexandrinus Stromat. I p. 376. 77 Pott. distinguit τὸ συνεργόν, τὸ συναίτιον, τὸ συνεκτικὸν αἴτιον. ὃ δὲ μεθ’ ἑτέρου ποιεῖ, ἀτελὲς ὂν καθ’ αὑτὸ ἐνεργεῖν, συνεργὸν φαμὲν καὶ συναίτιον [ἀπὸ τοῦ συναιτίου αἴτιον ὑπάρχειν] ἀπὸ τοῦ ἑτέρῳ συνελθὸν αἴτιον γίγνεσθαι ὠνομασμένον· καθ’ ἑαυτὸ δὲ μὴ δύνασθαι τὸ ἀποτέλεσμα —  — παρέχειν. paulo post: ἀλλὰ τῶν συνεργῶν τὰ μὲν πλείονα τὰ δὲ ἐλάττονα προσφέρεται δύναμιν.

353Fr. 353 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis I 17. Engel olmayanın da sebep olduğunu söyleyen pek çok kişi tanıyorum. … Onlara diyoruz ki sebep, yapmakta, etkin olmakta ve iş görmekte düşünülür; engel olmayan ise bu bakımdan etkisizdir. Ayrıca sebep etkinliğin içindedir; tıpkı gemi yapımcısının teknenin yapılmasında, mimarın evin kurulmasında bulunması gibi. Engel olmayan ise meydana gelen şeyden ayrı durur.

353

Clemens Alexandrinus Stromat. I p. 367 Pott. οἶδα πολλοὺς —  — καὶ τὸ μὴ κωλῦον αἴτιον εἶναι λέγοντας. —  — φαμὲν δὴ πρὸς αὐτοὺς τὸ αἴτιον ἐν τῷ ποιεῖν καὶ ἐνεργεῖν καὶ δρᾶν νοεῖσθαι· τὸ δὲ μὴ κωλῦον κατά γε τοῦτο ἀνενέργητον εἶναι. ἔτι τὸ μὲν αἴτιον πρὸς τῇ ἐνεργείᾳ ἐστί, καθάπερ ὁ μὲν ναυπηγὸς πρὸς τῷ γίγνεσθαι τὸ σκάφος, ὁ δὲ οἰκοδόμος πρὸς τῷ κτίζεσθαι τὴν οἰκίαν· τὸ δὲ μὴ κωλῦον κεχώρισται τοῦ γιγνομένου etc.

354Fr. 354 Kaynak: Galenos, Tıbbi Tarifler 154–160. (Galenos başlatıcı, önceleyen, bir arada tutucu, kendi kendine yeten, ortak ve yardımcı sebepleri tarif eder.)

354

Galenus defin. med. 154-160 Vol. XIX p. 392 K. definit αἴτια προκαταρκτικά, προηγούμενα, συνεκτικά, αὐτοτελῆ, συναίτια, συνεργά.

355Fr. 355 Kaynak: Galenos, Iulianos'a Karşı 6. Bir arada tutucu sebepler hakkında da başka bir yerde konuştuk; orada hem bu adın hem de adın karşılık geldiği şeyin Stoa okuluna ait olduğunu, yeni hekimlerin bu cinsin bütününü doğru kavramadıklarını ve doğru adlandırmadıklarını gösterdik. Biz de, adı üzerine kavga ediyor görünmemek için çoğu zaman onlara uyarak bazı sebeplerin böyle adlandırılmasına göz yumuyoruz; ama Zeus hakkı için, düpedüz var olan şeylerin değil, varlığını oluş içinde edinen şeylerin sebepleri söz konusu olduğunda. Aynı eser s. 298: Bir arada tutucu sebebin, bir şeyin onun etkisiyle meydana gelmesi ve onunla birlikte sona ermesi dışında başka bir kavramını da söyleyemez; meğer ki burada da, başka yerlerde yaptığı gibi, birdenbire Stoacı olduğunu söylesin. Ama bunu yaparsa, yalnız hastalığın değil sağlığın da bir sebebi olduğunu ileri sürmüş olacak ve sıcağın, soğuğun, kurunun ve yaşın bir hastalık olduğunu söylemek zorunda kalacaktır; oysa bunu istemez. Öyleyse boş laflar edip saçmalamasın, aklı bir karış havada biri gibi bir şunu bir bunu hayal etmesin; bir Stoacıları övüp bir öğretilerini yıkmasın.

355

Galenus ad. Iulianum 6 Vol. XVIII A p. 279 K. εἴρηται δὲ καὶ περὶ τῶν συνεκτικῶν αἰτίων ἑτέρωθι δεικνύντων ἡμῶν ὅτι τό τε ὄνομα καὶ τὸ πρᾶγμα αὐτό, καθ’ οὗ τοὔνομα, τῆς Στωϊκῆς αἱρέσεώς ἐστι καὶ ὡς οὐκ ὀρθῶς ὑπειλήφασιν οὔτ’ ὀνομάζουσιν οἱ νεώτεροι τῶν ἰατρῶν ἅπαν τοῦτο τὸ γένος, ὅτι τε καὶ ἡμεῖς ἑπόμενοι πολλάκις αὐτοῖς, ὅπως μὴ δόξωμεν ἐρίζειν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος, ἔνια μὲν τῶν αἰτιῶν οὕτω καλεῖσθαι συγχωροῦμεν, οὐ μὰ Δία ὅσα τῶν ἁπλῶς ὄντων ἐστίν, ἀλλὰ τῶν ἐν τῷ γίγνεσθαι τὸ εἶναι κεκτημένων. ibid. p. 298. καὶ μὴν οὐδ’ ἄλλην τινὰ ἔννοιαν εἰπεῖν ἔχει τοῦ συνέχοντος αἰτίου παρὰ τὸ γίνεσθαί τι πρὸς αὐτοῦ καὶ παύεσθαι σὺν αὐτῷ, πλὴν εἰ κἀνταῦθα πάλιν ἐξαίφνης ἑαυτὸν εἶναί φησι Στωϊκόν, ὡς ἐν ἄλλοις ἐποίησεν. ἀλλὰ τοῦτό γε πράξας οὐ νόσου μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς ὑγείας αὐτῆς αἴτιον ἀποφανεῖταί τι εἶναι καὶ θερμὸν καὶ ψυχρὸν ἀναγκασθήσεταί τι λέγειν εἶναι νόσημα καὶ ξηρὸν καὶ ὑγρόν, ἅπερ οὐ βούλεται. μὴ τοίνυν ληρείτω μάταια μηδ’ ἐμπλήκτων τρόπον ἄλλοτ’ ἄλλα φανταζέσθω, ποτὲ μὲν ἐπαινῶν Στωϊκούς, ποτὲ δ’ ἀναιρῶν αὐτῶν τὰ δόγματα.

356Fr. 356 Kaynak: Galenos, Nabız Üzerine Kitapların Özeti 9. Her şeyden önce hatırda tutmak gerekir ki, bir arada tutucu sebep gibi olan şeye bu adı nasıl verdiğimizi söylemiştik: asıl anlamıyla değil, adı mecazen kullanarak. Çünkü asıl anlamıyla bir arada tutucu sebep denen şeyi Stoacılardan önce ne kimse adlandırmış ne de varlığını kabul etmiştir. Bizden önce de bir arada tutucu gibi diye söylenenler ise bir şeyin var olmasının değil, oluşmasının sebepleridir.

356

Galenus synopsis librorum de pulsibus 9. Vol. IX p. 458 K. μεμνῆσθαι μέντοι χρὴ πρὸ πάντων ὅπως ἔφαμεν ὀνομάζειν τὸ οἷον συνεκτικὸν αἴτιον, ὅτι μὴ κυρίως ἀλλὰ καταχρώμενοι τῇ προσηγορίᾳ· τὸ μὲν γὰρ κυρίως λεγόμενον αἴτιον συνεκτικὸν οὔτ’ ὠνόμασέ τις ἄλλος πρὸ τῶν Στωϊκῶν οὔτ’ εἶναι συνεχώρησε· τὰ δὲ καὶ πρὸ ἡμῶν οἷον συνεκτικὰ λεγόμενα γενέ σεώς τινος, οὐχ ὑπάρξεως αἴτια.

357Fr. 357 Kaynak: Areios Didymos, Fizik Özeti Fr. 19 Diels (Stobaios, Seçmeler I s. 143, 24 W.). Cisim üç boyutlu olandır: genişliği, derinliği ve uzunluğu vardır. Bunlar birden çok anlamda söylenir. Uzunluk bazen cismin en büyük boyutuna, bazen yalnız aşağıdan yukarıya olan boyuta denir; genişlik bazen ikinci boyuta, bazen sağdan sola olan boyuta; derinlik de bazen içe doğru olan boyuta, bazen önden arkaya olan boyuta. İlk anlama göre ne kürelerin ne karelerin ne de bunlara benzer şeylerin bu boyutları vardır; ikinci anlama göre ise her cismin üç boyutu vardır, çünkü her duruşta cisim bu tanımın kapsamına girer.

357

Arius Didymus epit. phys. fr. 19 Diels (DG p. 457, 17. Stobaeus ecl. I p. 143, 24 W.). σῶμά ἐστι τὸ τριχῇ διαστατόν, πλάτει, βάθει, μήκει· ταῦτα δὲ πλεοναχῶς λέγεσθαι. ὁτὲ μὲν γὰρ μῆκος [εἶναι] λέγεσθαι τὸ μέγιστον διάστημα τοῦ σώματος, ὁτὲ δὲ μόνον τὸ κάτωθεν ἄνω· καὶ πλάτος ὁτὲ ⟨μὲν⟩ τὸ δεύτερον διάστημα, ὁτὲ δὲ τὸ ἐκ δεξιᾶς καὶ ἐξ εὐωνύμου· καὶ βάθος ὁτὲ μὲν τὸ εἰς ἑαυτὸ διάστημα, ὁτὲ δὲ τὸ πρόσω καὶ ὀπίσω· κατὰ μὲν τὸν πρότερον λόγον οὔτε τῶν σφαιρῶν οὔτε τῶν τετραγώνων καὶ τῶν ὁμοίων οὐδὲν τῶν διαστημάτων τούτων ἐχόντων, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον παντὸς σώματος τὰς τρεῖς ἔχοντος διαστάσεις διὰ τὸ κατὰ πᾶσαν θέσιν ὑπὸ τὸν λόγον τοῦτον πίπτειν αὐτό.

358Fr. 358 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine § 36. Cisim tabiatça katıdır, çünkü üç boyutludur; katının ve cismin kavramı da her yöne doğru uzanmış olmaktan başka bir şey değildir.

358

Philo de mundi opificio § 36 Vol. I p. 11, 9 Wendl. τὸ γὰρ σῶμα φύσει στερεὸν ὅτιπερ καὶ τριχῆ διαστατόν· στερεοῦ δὲ καὶ σώματος ἔννοια τίς ἑτέρα, πλὴν τὸ πάντη διεστηκός.

359Fr. 359 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II 4. Yalnız temas edilebilen ve dokunulabilen şeyin var olduğunu ısrarla ileri sürer, cisimle varlığı aynı şey diye tarif ederler; ⟨başkaları⟩ ise onlarla tartışarak büyük bir ihtiyatla yukarıdan, görünmeyen bir yerden kendilerini savunur, düşünülür ve cisimsiz bazı eidos'ların gerçek varlık olduğunu zorla kabul ettirmeye çalışırlar.

359

Clemens Alexandrinus Stromat II p. 436 Pott. διϊσχυρίζονται τοῦτ’ εἶναι μόνον ὅπερ ἔχει προσβολὴν καὶ ἐπαφήν τινα, ταὐτὸν σῶμα καὶ οὐσίαν ὁριζόμενοι, ⟨ἄλλοι δὲ⟩ πρὸς αὐτοὺς ἀμφισβητοῦντες μάλα εὐλαβῶς ἄνωθεν ἐξ ἀοράτου ποθὲν ἀμύνονται, νοητὰ ἄττα καὶ ἀσώματα εἴδη βιαζόμενοι τὴν ἀληθινὴν οὐσίαν εἶναι.

360Fr. 360 Kaynak: Aetios, Görüşler I 10, 5. Zenon'un ardılı Stoacılar, ideaların bizim düşünce ürünlerimiz olduğunu söylediler.

360

Aëtius I 10, 5. Οἱ ἀπὸ Ζήνωνος Στωϊκοὶ ἐννοήματα ἡμέτερα τὰς ἰδέας ἔφασαν.

361Fr. 361 Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh. Tek tek şeyler hakkında; bunlar ister bütünüyle akıp gitsin, … ister sürekli oluşup yok olsun ama eidos'a ait sebep sayesinde kendi bütünlükleri bakımından kalıcı olsun, … ister biri onlara Aristoteles'in alışkanlığınca "varlıklar" desin, ister Stoacıların dediği gibi yalnız onların var olduğunu söylesin.

361

Syrianus in Aristot. Metaph. (Aristot. Acad. Bor. Vol. V) p. 892a. τῶν καθ’ ἕκαστα, ἃ εἴτε ῥέοι κατὰ πᾶν —  — ἕτε γίγνοιτο μὲν ἀεὶ καὶ φθείροιτο, διαμένοι δὲ κατὰ τὸ ἑαυτῶν ὅλον διὰ τὴν εἰδητικὴν αἰτίαν —  — εἴτε καὶ ὄντα τις αὐτὰ καλοίη, ὡς Ἀριστοτέλης εἴωθεν, εἴτε καὶ μόνα εἶναι λέγοι, ὡς οἱ Στωϊκοί φασιν.

362Fr. 362 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 17A. Başkaları ise ortak olanın tabiatını ortadan kaldırır, onun yalnız tek tek şeylerde var olduğunu düşünür ve onu hiçbir yerde kendi başına görmezler.

362

Simplicius in Aristot. categ. f. 17 A ed. Bas. οἱ δὲ ἀναιροῦσι μὲν τὴν τῶν κοινῶν φύσιν, ἐν δὲ τοῖς καθ’ ἕκαστα αὐτὰ μόνοις ὑφεστάναι νομίζουσιν, αὐτὰ καθ’ αὑτὰ μηδαμοῦ θεωροῦντες.

363Fr. 363 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 263. Onlara göre cisimsiz olan tabiatı gereği ne bir şey yapabilir ne de bir şeyden etkilenebilir.

363

Sextus adv. math. VIII 263. τὸ ἀσώματον κατ’ αὐτοὺς (scil. Stoicos) οὔτε ποιεῖν τι πέφυκεν οὔτε πάσχειν.

364Fr. 364 Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh. Demek ki bu ilahî adamlarda eidos'lar, Khrysippos, Arkhedemos ve sonraki Stoacıların çoğunun sandığı gibi, kelimelerin gündelik kullanımına hizmet etsin diye ortaya atılmamıştı (çünkü kendi başına var olan eidos'lar gündelik dilde söylenenlerden birçok bakımdan ayrılır) …

364

Syrianus in Aristot. Metaphys. (Aristot. Acad. V 892b, 14). ὡς ἄρα τὰ εἴδη παρὰ τοῖς θείοις τούτοις ἀνδράσιν οὔτε πρὸς τὴν χρῆσιν τῆς τῶν ὀνομάτων συνηθείας παρήγετο, ὡς Χρύσιππος καὶ Ἀρχέδημος καὶ οἱ πλείους τῶν Στωϊκῶν ὕστερον ᾠήθησαν (πολλαῖς γὰρ διαφοραῖς διέστηκε τὰ καθ’ αὑτὰ εἴδη τῶν ἐν τῇ συνηθείᾳ λεγομένων) οὔτε etc.

365Fr. 365 Kaynak: Proklos, Eukleides'e Şerh I 35, s. 395 Friedlein. (Aynı taban üzerinde ve aynı paraleller arasında bulunan paralelkenarlar birbirine eşittir.) Geminos'un dediğine göre Khrysippos bu tür teoremleri idealara benzetiyordu. Nasıl idealar sınırsız sayıdaki şeylerin oluşunu belirli sınırlar içinde kavrıyorsa, bu teoremlerde de sınırsız sayıdaki şeyler belirli yerler içinde kavranır. Eşitlik de bu sınır sayesinde ortaya çıkar. Çünkü paraleller arasındaki yükseklik aynı kaldıkça, aynı taban üzerinde sınırsız sayıda paralelkenar düşünülse de hepsinin birbirine eşit olduğunu gösterir.

365

Proclus in Euclidem 35, 25 p. 395 Friedlein. (Τὰ παραλληλόγραμμα τὰ ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως καὶ ἐν ταῖς αὐταῖς παραλλήλοις ἴσα ἀλλήλοις ἐστιν). Τὰ δ’ οὖν τοιαῦτα τῶν θεωρημάτων, ὡς φησὶν ὁ Γεμῖνος, ἀπείκαζεν ὁ Χρύσιππος ταῖς ἰδέαις. ὡς γὰρ ἐκεῖναι τῶν ἀπείρων ἐν πέρασιν ὡρισμένοις τὴν γένεσιν περιλαμβάνουσιν, οὕτως καὶ ἐν τούτοις τῶν ἀπείρων ἐν ὡρισμένοις τόποις ἡ περίληψις γίνεται. καὶ διὰ τὸν ὅρον τοῦτον ἡ ἰσότης ἀναφαίνεται. τὸ γὰρ ὕψος τῶν παραλλήλων τὸ αὐτὸ μένον ἀπείρων νοουμένων ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως παραλληλογράμμων πάντα ἴσα ἀλλήλοις ἀποφαίνει.

366Fr. 366 Kaynak: Plutarkhos, Evlilik Öğütleri 34. Filozoflar cisimlerin kimisinin ayrı parçalardan oluştuğunu söyler, donanma ve ordugâh gibi; kimisinin birbirine bağlanmış parçalardan, ev ve gemi gibi; kimisinin de birleşik ve kaynaşmış olduğunu, her bir canlı gibi. … Tabiat filozoflarının sıvılar hakkında söylediği gibi, karışımın baştan sona olması gerekir; bunun gibi …

366

Plutarchus praec. conjugalia cp. 34: Τῶν σωμάτων οἱ φιλόσοφοι (scil. Stoici) τὰ μὲν ἐκ διεστώτων λέγουσιν εἶναι καθάπερ στόλον καὶ στρατόπεδον, τὰ δ’ ἐκ συναπτομένων ὡς οἰκίαν καὶ ναῦν, τὰ δ’ ἡνωμένα καὶ συμφυᾶ καθάπερ ἐστὶ τῶν ζώων ἕκαστον. —  — - δεῖ δὲ ὥσπερ οἱ φυσικοὶ τῶν ὑγρῶν λέγουσι δι’ ὅλων γενέσθαι τὴν κρᾶσιν, οὕτω etc.

367Fr. 367 Kaynak: Plutarkhos, Kehanetlerin Sönmesi Üzerine 29. Çünkü burada, meclis, ordu ve koro gibi, çoğu zaman ayrı cisimlerden tek bir cisim oluşmuyor değil; Khrysippos'un düşündüğüne göre bunların her biri yaşar, düşünür ve öğrenir de. Evrende ise on dünyanın … tek bir logos'a uyması … imkânsızdır.

367

Plutarchus de defectu oraculorum cp. 29. οὐ γὰρ ἐνταῦθα μὲν ἔν συνίσταται σῶμα πολλάκις ἐκ διεστώτων σωμάτων, οἷον ἐκκλησία καὶ στράτευμα καὶ χορός· ὧν ἑκάστῳ καὶ ζῆν καὶ φρονεῖν καὶ μανθάνειν συμβέβηκεν, ὡς οἴεται Χρύσιππος· ἐν δὲ τῷ παντὶ δέκα κόσμους —  — ἑνὶ χρῆσθαι λόγῳ —  — ἀδύνατόν ἐστιν.

368Fr. 368 Kaynak: Akhilleus, Giriş 14. (Yıldız nedir, takımyıldız nedir?) Tek bir meleke tarafından bir arada tutulan cisimlere birleşik cisim denir, taş ve odun gibi; meleke ise cismi bir arada tutan pneumadır. Tek bir meleke ile bağlanmamış olanlara bitişik cisim denir, gemi ve ev gibi; çünkü gemi birçok tahtadan, ev de birçok taştan oluşur. Ayrı parçalardan oluşan cisim de koro gibidir. Bunların da iki türü vardır: kimisi belirli ve sayılabilen cisimlerden oluşur, koro gibi; kimisi belirsiz cisimlerden, kalabalık gibi. Böylece tek yıldız birleşik bir cisim, takımyıldız ise ayrı ve belirli parçalardan oluşan bir cisim olacaktır; çünkü her birinde yıldızların sayısı gösterilebilir.

368

Achilles Isagoge 14 p. 134 in Petav. Uranol. (Τί μὲν ἀστήρ, τί δὲ ἄστρον;) σώματα ἡνωμένα λέγεσθαι ὅσα ὑπὸ μιᾶς ἕξεως κρατεῖται, οἷον λίθος, ξύλον· ἔστι δὲ ἕξις πνεῦμα σώματος συνεκτικόν. συνημμένα δὲ ὅσα οὐχ ὑπὸ μιᾶς ἕξεως δέδεται, ὡς πλοῖον καὶ οἰκία· τὸ μὲν γὰρ ἐκ πολλῶν σανίδων, ἡ δὲ ἐκ πολλῶν λίθων σύγκειται. διεστῶτα δὲ ὡς χορός. τῶν δὲ τοιούτων διτταὶ αἱ διαφοραί. τὰ μὲν γὰρ ἐξ ὡρισμένων σωμάτων καὶ ἀριθμῷ ληπτῶν ὡς χορός, τὰ δὲ ἐξ ἀορίστων ὡς ὄχλος. εἴη οὖν ⟨ἂν⟩ ὁ μὲν ἀστὴρ σῶμα ἡνωμένον, τὸ δὲ ἄστρον ἐκ διεστώτων καὶ ὡρισμένων· ἀριθμὸς γὰρ ἀστέρων ἐφ’ ἑκάστου δείκνυται.

369Fr. 369 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 16D. Stoacılar ise ilk cinslerin sayısını daha aza indirmek gerektiğini düşünür ve bu daha az sayıdaki cinslerin içine bazı değişiklikler de katarlar. Bölmeyi dörde yaparlar: dayanaklar, nitelikliler, bir hâlde bulunanlar ve bir şeye göre bir hâlde bulunanlar. Pek çok şeyi dışarıda bıraktıkları açıktır: düpedüz kemiyeti, zamanda ve yerde olanları. Çünkü "bir hâlde bulunan"ın böyle şeyleri de kapsadığını düşünüyorlarsa — geçen yıl olan, Lykeion'da olan, oturan ya da ayakkabısını giymiş olan bunlardan birine göre bir hâlde bulunur diye —, önce bunlar arasındaki farklılık çok büyük olduğu hâlde, "bir hâlde bulunma"nın ortaklığı bunlara hiçbir ayrım gözetilmeden yüklenmiş olur. Sonra bu ortak "bir hâlde bulunma" dayanağa da, en çok da kemiyete uyar; çünkü bunlar da bir hâlde bulunur.

369

Simplicius in Aristot. categ. f. 16 Δ ed. Bas. Οἱ δέ γε Στωϊκοὶ εἰς ἐλάττονα συστέλλειν ἀξιοῦσι τὸν τῶν πρώτων γενῶν ἀριθμόν. καὶ τινὰ ἐν τοῖς ἐλάττοσιν ὑπηλλαγμένα παραλαμβάνουσι. ποιοῦνται γὰρ τὴν τομὴν εἰς τέσσαρα· εἰς ὑποκείμενα καὶ ποιὰ καὶ πῶς ἔχοντα καὶ πρὸς τί πως ἔχοντα. καὶ δῆλον ὅτι πλεῖστα παραλείπουσιν. τό τε γὰρ ποσὸν ἄντικρυς, καὶ τὰ ἐν χρόνῳ καὶ ἐν τόπῳ. εἰ γὰρ τὸ πῶς ἔχον νομίζουσιν αὐτοῖς τὰ τοιαῦτα περιλαμβάνειν, ὅτι τὸ πέρυσιν ὂν ἢ τὸ ἐν Λυκείῳ ἢ τὸ καθῆσθαι ἢ τὸ ὑποδεδέσθαι διάκειταί πως κατά τι τούτων, πρῶτον μὲν πολλῆς οὔσης τῆς ἐν τούτοις διαφορᾶς ἀδιάρθρωτος ἡ τοῦ πῶς ἔχειν κοινότης ἐκφέρεται κατ’ αὐτῆς. ἔπειτα τὸ κοινὸν τοῦτο πῶς ἔχειν καὶ τῷ ὑποκειμένῳ ἁρμόσει καὶ τῷ ποσῷ μάλιστα. καὶ ταῦτα γὰρ διάκειταί πως.

370Fr. 370 Kaynak: Deksippos, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh s. 5, 18 Busse. (Aristoteles'in kategorileri hakkında:) Hemen hemen fark ettim ki başka hiçbir varsayıma karşı bu kadar çok itiraz yapılmamış, bu kadar büyük tartışmalar çıkarılmamıştır; yalnız Stoacılar ve Platoncular değil, … Aristoteles'in bu kategorilerini sarsmaya girişiyorlar.

370

Dexippus in Aristot. categ. p. 5, 18 Busse (de Aristotelis categoriis locutus:) σχεδὸν γὰρ κατανενόηκα, ὡς οὔτε πλείους ἀντιλογίαι εἰς ἑτέραν ὑπόθεσιν γεγόνασιν οὔτε μείζους ἀγῶνες κεκίνηνται οὐ μόνον τοῖς Στωϊκοῖς καὶ Πλατωνικοῖς, σαλεύειν ἐπιχειροῦσι ταύτας τὰς Ἀριστοτέλους κατηγορίας etc.

371Fr. 371 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 25. Varolanın dört cinsini koyup onu dörde, yani dayanaklar, nitelikliler, bir hâlde bulunanlar ve bir şeye göre bir hâlde bulunanlar diye bölenlere, bunların üstüne ortak bir şey koyup her şeyi tek bir cinste toplayanlara gelince: Ortak bir şeyi, her şeyin üstünde tek bir cinsi kabul etmelerine karşı çok şey söylenebilir. Çünkü bu "bir şey" onlarda anlaşılmaz ve akla aykırıdır, cisimsizlere de cisimlere de uymaz. "Bir şey"i bölecekleri ayrımları da bırakmamışlardır.

371

Plotinus Ennead. VI lib. I 25 (Vol. II p. 256 Mü). πρὸς δὲ τοὺς τέτταρα τιθέντας (scil. γένη τοῦ ὄντος) καὶ τετραχῶς διαιροῦντας εἰς ὑποκείμενα καὶ ποιὰ καὶ πὼς ἔχοντα καὶ πρός τι πὼς ἔχοντα καὶ κοινόν τι ἐπ’ αὐτῶν τιθέντας καὶ ἑνὶ γένει περιλαμβάνοντας τὰ πάντα, ὅτι μὲν κοινόν τι καὶ ἐπὶ πάντων ἓν γένος λαμβάνουσι, πολλὰ ἄν τις λέγοι. καὶ γὰρ ὡς ἀσύνετον αὐτοῖς καὶ ἄλογον τὸ τὶ τοῦτο καὶ οὐκ ἐφαρμόττον ἀσωμάτοις καὶ σώμασι. καὶ διαφορὰς οὐ καταλελοίπασιν, αἷς τὸ τὶ διαιρήσουσι etc.

372Fr. 372 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh s. 94, 11 Diels. Bu yüzden [Aristoteles] varolanın birçok anlamda söylendiğini söyledi; ama öteki şeyler, dayanağın da kendisiyle belirlendiği varlığa (ousia) arazdır. Bu yüzden bazıları, Stoacıların yaptığı gibi, apaçık olana aykırı olarak öteki şeyleri ortadan kaldırıyordu; öteki ise geri kalanların da varlık gibi var olduğunu söyleyerek daha büyük bir hata işler.

372

Simplicius in Aristot. Phys. p. 94, 11 Diels. διὸ πολλαχῶς ἔφη τὸ ὄν (scil. Aristoteles). πλὴν ὅτι τὰ ἄλλα ἐπὶ τῇ οὐσίᾳ συμβέβηκε, καθ’ ἣν καὶ χαρακτηρίζεται τὸ ὑποκείμενον, διὸ οἱ μὲν ἀνῄρουν τὰ ἄλλα, καθάπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἐποίουν παρὰ τὰ ἐναργῆ, ὁ δὲ ὁμοίως τῇ οὐσίᾳ καὶ τἇλλ’ εἰπὼν εἶναι μᾶλλον ἁμαρτάνει.

373Fr. 373 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 25. Bölmenin kendisini incelemek gerekir. Dayanakları ilk sıraya koyup maddeyi de burada ötekilerin önüne yerleştirerek, kendilerine göre ilk ilke olanı ilkeden sonra gelenlerle aynı sıraya koyuyorlar. … Çünkü kendileri de, sanırım, öteki şeylerin varlığını maddeden aldığını söyleyecekler. Sonra dayanağı tek bir şey olarak sayarken varolanları saymış olmuyorlar, varolanların ilkelerini arıyorlar; ilkeleri söylemek ile şeylerin kendisini söylemek ise farklıdır. Yok eğer yalnız maddenin var olduğunu, ötekilerin maddenin hâlleri olduğunu söyleyeceklerse, varolanın ve ötekilerin önüne tek bir cins koymamaları gerekirdi. Bunun yerine birine varlık, ötekilere hâller deyip bunları ayırsalardı daha iyi söylemiş olurlardı. Bir kısmına dayanaklar, bir kısmına başka şeyler demeye gelince — oysa dayanak tektir ve bir kütlenin parçalara ayrılması dışında hiçbir farklılığı yoktur; gerçi varlığı sürekli saydıkları için parçalara ayrıldığını da söyleyemezler —, "dayanak" diye tekil söylemek daha iyi olurdu.

373

Plotinus Ennead. VI lib. I 25 (Vol. II p. 256 Mü.). αὐτὴν δὲ τὴν διαίρεσιν ἐπισκεπτέον· ὑποκείμενα μὲν γὰρ πρῶτα τάξαντες καὶ τὴν ὕλην ἐνταῦθα τῶν ἄλλων προτάξαντες, τὴν πρώτην αὐτοῖς δοκοῦσαν ἀρχὴν συντάττουσι τοῖς μετὰ τὴν ἀρχὴν αὐτῶν —  — ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ φήσουσι παρὰ τῆς ὕλης, οἶμαι, τοῖς ἄλλοις τὸ εἶναι ὑπάρχειν. ἔπειτα τὸ ὑποκείμενον ἓν ἀριθμοῦντες οὐ τὰ ὄντα ἐξαριθμοῦνται, ἀλλ’ ἀρχὰς τῶν ὄντων ζητοῦσι. διαφέρει δὲ ἀρχὰς λέγειν καὶ αὐτά. εἰ δὲ ὂν μὲν μόνον τὴν ὕλην φήσουσι, τὰ δ’ ἄλλα πάθη τῆς ὕλης, οὐκ ἐχρῆν τοῦ ὄντος καὶ τῶν ἄλλων ἕν τι γένος προτάττειν· μᾶλλον δ’ ἂν βέλτιον αὐτοῖς ἐλέγετο, εἰ τὸ μὲν οὐσίαν ⟨ἔφασαν⟩, τὰ δ’ ἄλλα πάθη, καὶ διῃροῦντο ταῦτα. τοῦ δὲ καὶ λέγειν τὰ μὲν ὑποκείμενα, τὰ δὲ τὰ ἄλλα, ἑνὸς ὄντος τοῦ ὑποκειμένου καὶ διαφορὰν οὐκ ἔχοντος, ἀλλ’ ἢ τῷ μεμερίσθαι ὥσπερ ὄγκον εἰς μέρη (καίτοι οὐδὲ μεμερίσθαι τῷ συνεχῆ λέγειν τὴν οὐσίαν) βέλτιον λέγειν ἦν τὸ μὲν ὑποκείμενον.

374Fr. 374 Kaynak: Deksippos, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh s. 23, 25 Busse. Bu güçlüğe karşı şunu söylemek gerekir: Hem Stoacılara hem eskilere göre dayanak iki türlüdür. Biri ilk dayanak denendir, Aristoteles'in kuvve hâlinde cisim dediği niteliksiz madde gibi; ikinci dayanak ise genel olarak ya da özel olarak var olan niteliklidir. Çünkü tunç da Sokrates de kendilerinde meydana gelenlerin ya da kendilerine yüklenenlerin dayanağıdır. Dayanağın görelilik bakımından söylendiği kabul ediliyordu (çünkü bir şeyin dayanağıdır); ya kendisinde meydana gelenlerin ve kendisine yüklenenlerin düpedüz dayanağıdır ya da özel olarak. İlk madde, meydana gelen ve yüklenen her şeyin düpedüz dayanağıdır; tunç ve Sokrates ise kendilerinde meydana gelen ve kendilerine yüklenen bazı şeylerin dayanağıdır. Demek ki iki dayanak olduğuna göre, içte meydana gelenlerin çoğu ilk dayanağa göre bir dayanakta bulunur, ikinci dayanağa göre ise bir dayanakta değil, onun parçalarıdır.

374

Dexippus in Aristot. categ. p. 23, 25 Busse. πρὸς τοῦτο τὸ ἀπόρημα ἐκεῖνο χρὴ προσειπεῖν, ὡς ἔστι τὸ ὑποκείμενον διττὸν καὶ κατὰ τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ κατὰ τοὺς πρεσβυτέρους· ἓν μὲν τὸ λεγόμενον πρῶτον ὑποκείμενον ὡς ἡ ἄποιος ὕλη, ἣν δυνάμει σῶμα Ἀριστοτέλης φησί, δεύτερον δὲ ὑποκείμενον τὸ ποιόν, ὃ κοινῶς ἢ ἰδίως ὑφίσταται· ὑποκείμενον γὰρ καὶ ὁ χαλκὸς καὶ ὁ Σωκράτης τοῖς ἐγγινομένοις ἢ κατηγορουμένοις κατ’ αὐτῶν. τὸ γὰρ ὑποκείμενον κατὰ ⟨τὸ⟩ πρός τι λέγεσθαι ἐδόκει (τινὶ γὰρ ὑποκείμενον), ἤτοι δὲ ἁπλῶς τῶν γινομένων ἐν αὐτῷ καὶ κατηγορουμένων αὐτοῦ ἢ ἰδίως· ἁπλῶς μὲν γὰρ ὑποκείμενον πᾶσι τοῖς γινομένοις καὶ κατηγορουμένοις ἡ πρώτῃ ὕλη, τισὶ δὲ ὑποκείμενον γιγνομένοις ἐπ’ αὐτοῦ καὶ κατηγορουμένοις ὁ χαλκὸς καὶ ὁ Σωκράτης. δύο τοίνυν ὑποκειμένων ὄντων πολλὰ τῶν ἐγγινομένων, ὡς πρὸς τὸ πρῶτον ὑποκείμενον ἐν ὑποκειμένῳ ὄντα, ὡς πρὸς τὸ δεύτερον οὐκ ἦν ἐν ὑποκειμένῳ ἀλλὰ μέρη αὐτοῦ.

375Fr. 375 Kaynak: Plotinos, Enneadlar IV 7, 8 (9). Cisimlerin de yapabildiklerini cisimsiz kuvvetlerle yapabildikleri şuradan bellidir: Nitelik ile niceliğin farklı olduğunu, her cismin nicelik taşıdığını, ama her cismin nitelikli olmadığını, örneğin maddenin öyle olmadığını kabul edeceklerdir. Bunu kabul edince, nitelik nicelikten farklı olduğuna göre, onun cisimden de farklı olduğunu kabul edecekler. Çünkü her cisim nicelik taşıdığına göre, nicelik olmayan nitelik nasıl cisim olabilir? … Madde aynı kalırken — ki onlara göre madde cisimdir — niteliklerin eklenmesiyle farklı şeyler meydana getirdiğini söylemek, eklenenlerin maddesiz ve cisimsiz logoslar olduğunu nasıl göstermez?

375

Plotinus Ennead. IV lib. VII 9 (Vol. II p. 114 Mü.) ὅτι δὲ καὶ τὰ σώματα ἀσωμάτοις δυνάμεσι δύναται ἃ δύναται, ἐκ τῶνδε δῆλον. ὁμολογήσουσι γὰρ ἕτερον ποιότητα καὶ ποσότητα εἶναι καὶ πᾶν σῶμα ποσὸν εἶναι καὶ ἔτι οὐ πᾶν σῶμα ποιὸν εἶναι, ὥσπερ τὴν ὕλην. ταῦτα δὲ ὁμολογοῦντες τὴν ποιότητα ὁμολογήσουσιν, ἕτερον οὖσαν ποσοῦ, ἕτερον σώματος εἶναι. πῶς γὰρ μὴ ποσὸν οὖσα σῶμα ἔσται, εἴπερ πᾶν σῶμα ποσόν; —  — τὸ δὲ ὕλην μὲν τὴν αὐτὴν εἶναι, σῶμα ὥς φασιν οὖσαν, διάφορα δὲ ποιεῖν ποιότητας προσλαβοῦσαν, πῶς οὐ δῆλον ποιεῖ, τὰ προσγενόμενα λόγους ἀΰλους καὶ ἀσωμάτους εἶναι;

376Fr. 376 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 29. Onlara göre nitelikli olanların dayanaklardan farklı olması gerekir; nitekim öyle diyorlar da, yoksa onları ikinci sıraya koymazlardı. … Nitelikli olanlara nitelikli madde diyecek olurlarsa, önce logosları maddeli olur ve maddede meydana gelerek bir bileşik oluşturmazlar; meydana getirdikleri bileşikten önce kendileri madde ve eidos'tan oluşmuş olurlar; demek ki kendileri eidos da logos da değildir. Yok eğer logosların belli bir hâlde bulunan maddeden başka bir şey olmadığını söylerlerse, nitelikli olanların bir hâlde bulunanlar olduğunu söylemiş olurlar ve bunları dördüncü cinse koymak gerekir. Eğer bu hâl başka türlüyse, fark nedir? Yoksa burada "bir hâlde bulunma" daha çok varlık mı taşıyor?

376

Plotinus Ennead. VI lib. I 29 (Vol. II p. 260 Mü.). τὰ δὲ ποιὰ αὐτοῖς ἕτερα μὲν δεῖ εἶναι τῶν ὑποκειμένων καὶ λέγουσιν· οὐ γὰρ ἂν αὐτὰ δεύτερα κατηρίθμουν. —  — εἰ δὲ τὰ ποιὰ ὕλην ποιὰν λέγοιεν, πρῶτον μὲν οἱ λόγοι αὐτοῖς ἔνυλοι, ἀλλ’ οὐκ ἐν ὕλῃ γενόμενοι σύνθετόν τι ποιήσουσιν, ἀλλὰ πρὸ τοῦ συνθέτου, ὃ ποιοῦσιν, ἐξ ὕλης καὶ εἴδους ἔσονται· οὐκ ἄρα αὐτοὶ εἴδη οὐδὲ λόγοι. εἰ δὲ λέγοιεν μηδὲν εἶναι τοὺς λόγους ἢ ὕλην πὼς ἔχουσαν, τὰ ποιὰ δῆλον ὅτι πὼς ἔχοντα ἐροῦσι, καὶ ἐν τῷ τετάρτῳ γένει τακτέον. εἰ δὲ ἥδε ἡ σχέσις ἄλλη, τίς ἡ διαφορά; ἢ δῆλον ὅτι τὸ πὼς ἔχειν ἐνταῦθα ὑπόστασις μᾶλλον;

377Fr. 377 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 1. Söz konusu olan, Stoacıların cisim olduğunu söylediği nitelikler ve bütün arazlardı.

377

Galenus de qualitatibus incorporeis 1 Vol. XIX p. 463 K. ἦν δὲ ὁ περὶ τῶν ποιοτήτων λόγος καὶ τῶν συμβεβηκότων ἁπάντων, ἅ φασιν εἶναι Στωϊκῶν παῖδες σώματα.

378Fr. 378 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 57E. Stoacılar cisimlerdeki niteliğin ortak yanının, varlığın bir farklılığı olduğunu söylerler; bu farklılık kendi başına ayrılabilir değildir, tek bir kavramda ve özellikte son bulur; ne zamanla ne kuvvetle belirlenir, kendisinden gelen "böyle oluş"la belirlenir; nitelikli olanın oluşumu da buna göre gerçekleşir. Bunlarda, onların görüşüne göre cisimlerle cisimsizlerin ortak bir özelliği olamıyorsa, nitelik artık bir cins olmayacaktır.

378

Simplicius in Aristot. categ. f. 57E. ed. Bas. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ τὸ κοινὸν τῆς ποιότητος τὸ ἐπὶ τῶν σωμάτων λέγουσι διαφορὰν εἶναι οὐσίας, οὐκ ἀποδιαληπτὴν καθ’ ἑαυτήν, ἀλλ’ εἰς ἓν νόημα καὶ ἰδιότητα ἀπολήγουσαν, οὔτε χρόνῳ οὔτε ἰσχύϊ εἰδοποιουμένην, ἀλλὰ τῇ ἐξ αὐτῆς τοιουτότητι, καθ’ ἣν ποιοῦ ὑφίσταται γένεσις. ἐν δὲ τούτοις εἰ μὴ οἷόν τε, κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον, κοινὸν εἶναι σύμπτωμα σωμάτων καὶ ἀσωμάτων, οὐκέτι ἔσται γένος ἡ ποιότης etc.

379Fr. 379 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh IV s. 360, 9 Wallies. Böylece niteliğin belli bir hâlde bulunan pneuma ya da belli bir hâlde bulunan madde olduğu görüşü çürütülmüş olur. Yumruğun belli bir hâlde bulunan el olduğunu söyleyen de yanılır; çünkü yumruk el değildir, yumruk dayanağı olan elde bulunur.

379

Alexander Aphrod. in Aristot. Topica IV p. 181 Ald. p. 360, 9 Wal. ἀναιροῖτο ἂν τὸ τὴν ποιότητα εἶναι πνεῦμά πως ἔχον ἢ ὕλην πως ἔχουσαν. - ἀλλὰ καὶ ὁ τὴν πυγμὴν λέγων εἶναι χεῖρά πως ἔχουσαν ἁμαρτάνει. οὐ γὰρ ἡ πυγμὴ χείρ, ἀλλ’ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ χειρὶ ἡ πυγμή.

380Fr. 380 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 50, 1085e. Ayrıca varlığın ve maddenin niteliklerin altında bulunduğunu söylerler; tarifleri de aşağı yukarı böyledir. Öte yandan nitelikleri de varlık ve cisim yaparlar. Bu ise büyük bir karışıklık doğurur. Çünkü nitelikler, cisim diye adlandırılmalarına ve cisim olmalarına yol açan kendilerine özgü bir varlığa sahipse, başka bir varlığa ihtiyaçları yoktur; çünkü kendi varlıkları vardır. Yok eğer bunların altında yalnız bu ortak şey, yani bunların varlık ve madde dedikleri şey bulunuyorsa, cisimden pay aldıkları, ama cisim ⟨de varlık da⟩ olmadıkları açıktır; çünkü altta bulunan ve kabul edenin, kabul ettiği ve altında bulunduğu şeylerden farklı olması zorunludur. Onlar ise işin yarısını görüyorlar: Maddeye niteliksiz diyorlar, ama niteliklere maddesiz demek istemiyorlar. … Bazılarının ileri sürdüğü gerekçe, yani varlığa her nitelikten yoksun olduğu için değil, bütün niteliklere sahip olduğu için niteliksiz dedikleri, ortak kavramlara en çok aykırı düşendir.

380

Plutarchus de comm. not. cp. 50 p. 1O85e. ἔτι τὴν μὲν οὐσίαν καὶ τὴν ὕλην ὑφεστάναι ταῖς ποιότησι λέγουσι, ὡς σχεδὸν οὕτω τὸν ὅρον ἀποδιδόναι· τὰς δὲ ποιότητας αὖ πάλιν οὐσίας καὶ σώματα ποιοῦσι· ταῦτα δὲ πολλὴν ἔχει ταραχήν. εἰ μὲν γὰρ ἰδίαν οὐσίαν οἱ ποιότητες ἔχουσι καθ’ ἣν σώματα λέγονται καί εἰσιν, οὐχ ἑτέρας οὐσίας δεόνται· τὴν γὰρ αὑτῶν ἔχουσιν. εἰ δὲ τοῦτο μόνον αὐταῖς ὑφέστηκε τὸ κοινόν, ὅπερ οὐσίαν οὗτοι καὶ ὕλην καλοῦσι, δῆλον ὅτι σώματος μετέχουσι, σώματα δ’ οὔκ εἰσιν ⟨οὐδ’ οὐσίαι⟩· τὸ γὰρ ὑφεστὼς καὶ δεχόμενον διαφέρειν ἀνάγκη τῶν ἃ δέχεται καὶ οἷς ὑφέστηκεν. οἱ δὲ τὸ ἥμισυ βλέπουσι· τὴν γὰρ ὕλην ἄποιον ὀνομάζουσι, τὰς δὲ ποιότητας οὐκέτι βούλονται καλεῖν ἀΰλους. p. 1086 a ὃν δέ τινες αὐτῶν προβάλλονται λόγον, ὡς ἄποιον τὴν οὐσίαν ὀνομάζοντες, οὐχ ὅτι πάσης ἐστέρηται ποιότητος ἀλλ' ὅτι πάσας ἔχει τὰς ποιότητας, μάλιστα παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν.

381Fr. 381 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 10. Arazların her biri cisimse, neden yalnız cismin sonsuza kadar bölündüğünü söylüyorlar da, şekli, diyelim tatlılığı ve ötekilerin her birini de söylemiyorlar? Bileşim yoluyla, ya da alışılmış biçimde cisim denen şeye bağlanarak değil, doğrudan demek istiyorum. Yine, dediğim gibi, neden "dirençle birlikte üç boyutlu olan" tarifinin yalnız cisme ait olduğunu söylüyorlar da rengi, tadı, özsuyu ve öteki arazların her birini böyle tarif etmiyorlar? Eğer bunların hepsinin cisim olduğunu söylüyorlarsa (çünkü tür bakımından farklı olsalar da genel olarak hepsinin cisim olduğunu söylerler) … arazların her birini tarif ederken "dirençle birlikte üç boyutlu cisimsel varlık" desinler.

381

Galenus de qalitatibus incorporeis 10. Vol. XIX p. 483 K. εἴ τε καὶ τῶν συμβεβηκότων ἕκαστον σῶμά ἐστι, τί βουλόμενοι τὸ σῶμα μόνον φασὶν ἐπ’ ἄπειρον τέμνεσθαι, οὐχὶ δὲ καὶ τὸ σχῆμα φέρε καὶ τὴν γλυκύτητα καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, οὐ τῷ κατὰ συμπλοκὴν τρόπῳ, φημί, οὐδὲ κατ’ ἀναφορὰν ἐπὶ τὸ συνήθως καλούμενον σῶμα, ἀλλ’ ἀπ’ εὐθείας; διὰ τί δὲ μόνου, καθάπερ ἔφην, τοῦ σώματος τοῦτον ὅρον εἶναί φασιν, τὸ τριχῇ διαστατὸν μετὰ ἀντιτυπίας, οὐχὶ δὲ καὶ χρόαν καὶ χυλὸν καὶ χυμὸν καὶ τῶν λοιπῶν συμβεβηκότων ἕκαστον οὕτως ὁρίζονται; εἰ δὲ σώμα⟨τα⟩ πάντα ταῦτ' εἶναί φασι (κἂν γὰρ ἐπ’ εἴδους διαφέρῃ, κοινῶς γε καὶ πάντα σώματα εἶναί φασιν) —  — τῶν συμβεβηκότων ἕκαστον ὁριζόμενοι λεγέτωσαν οὐσίαν σωματικὴν τριχῇ διαστάτην μετὰ ἀντιτυπίας.

382Fr. 382 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 3–4. Cismin uzunluğu da, genişliği de, derinliği de cisimse, sözün içinden çıkılmazlığı daha da artar. Çünkü o zaman, derim ki, hisse göre sınırları çizilmiş küçük bir yerde aynı anda sonsuz sayıda cisim sonsuzlukları ortaya çıkacaktır. Peki bu çok sayıdaki, daha doğrusu sonsuz sayıdaki cisimlerin çokluğu ezelî midir? Öyleyse dünyanın ve cüzî türlerin her birinin kendisinden oluştuğunu söyledikleri ilk varlığa nasıl hâlâ niteliksiz diyecekler?

382

Galenus de qualitatibus incorporeis 3. 4 Vol. XIX p. 471 K. ἐπιτείνεται δὲ τὸ ἄπορον τοῦ λόγου, εἰ καὶ τὸ μῆκος τοῦ σώματος σῶμά ἐστι καὶ τὸ πλάτος καὶ τὸ βάθος. ἅμα γὰρ ἄπειροι, φημί, σωμάτων ἀπειρίαι γενήσονται ἐν βραχεῖ κατὰ περιγραφὴν πρὸς αἴσθησιν τόπῳ. τό τε τῶν πολλῶν τούτων, μᾶλλον δὲ ἀπείρων σωμάτων πλῆθος ἆρά γε οὖν ἀΐδιον; καὶ πῶς ἔτι φήσουσιν ἄποιον τὴν πρώτην οὐσίαν; ἐξ ἧς φασι τόν τε κόσμον καὶ τῶν ἐπὶ μέρους εἰδῶν ἕκαστον γεγονέναι.

383Fr. 383 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 69C. Şekillerin de öteki nitelikliler gibi cisim olduğunu söyleyen Stoacıların görüşü de Aristoteles'in görüşüyle uyuşmaz.

383

Simplicius in Aristot. categ. f. 69 Γ. ed. Bas. ἀλλ’ οὐδὲ ἡ τῶν Στωϊκῶν δόξα, λεγόντων σώματα εἶναι τὰ σχήματα, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ποιά, συμφωνεῖ τῇ Ἀριστοτέλους δόξῃ.

384Fr. 384 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 2. (Uzunluğun, genişliğin, derinliğin, ağırlığın ve şeklin cisim olmadığını kanıtlamaya çalıştıktan sonra:) Öteki arazlar için de aynı şey söylenebilir: renkler, tatlar, koku ve işitmeyle ilgili olanlar, sesler, sözler, ıslıklar, mırıltılar, şapırtılar, iniltiler, hırıltılar, horlamalar, uğultular, yankılar, gürültüler. Biri bunların ve bu türden her şeyin belli bir biçimde vurulmuş hava olduğunu söylerse, ona Menandros'un şu sözünü söylemek yerinde olur: "Seni mahveden bu oldu, zavallı": böyle bir şeyin cisim olmadan düşünülememesi. … Demek ki havanın vurulması da hava değildir.

384

Galenus de qualitatibus incorporeis 2 Vol. XIX p. 467 K. (postquam probare studuit μῆκος, πλάτος, βάθος, βάρος, σχῆμα non esse corpora) ὁ δ’ ὅμοιος ἐπὶ τῶν λοιπῶν συμβεβηκότων λόγος, χρωμάτων τε καὶ χυμῶν καὶ τῶν πρὸς ὄσφρησιν καὶ τῶν πρὸς ἀκοήν, φωνῶν, λόγων, συριγμῶν, μυγμῶν, ποππυσμῶν, στεναγμῶν, ῥωχμῶν, ῥογχασμῶν, βόμβων, ἤχων, ψόφων· εἰ δὲ λέγοι τις ταῦτά τε καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα ὑπάρχειν ἀέρα πεπληγμένον πως, καλὸν ἐπειπεῖν αὐτῷ τὸ Μενάνδρειον ταῦτά σ’ ἀπολώλεκεν, ὦ πονηρέ τὸ μὴ δίχα σώματος νοεῖσθαί τι τοιοῦτο. —  — οὔκουν οὐδὲ πληγὴ τοῦ ἀέρος ἀήρ ἐστιν etc.

385Fr. 385 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 6. O inatçı adamlar için şu da saçma değil mi? Cisimlere eklenip yeniden onlardan ayrılan hareketlerin de cisim olduğunu söylüyorlar. … Bunları adlandırmanın bağlantı yoluyla aktarılan biçimiyle böyle adlandırsalardı, ben de onlara kızmazdım; ama ilk ve asıl anlamda böyle adlandırıyorlarsa yanılıyorlar.

385

Galenus de qualitatibus incorporeis 6 Vol. XIX p. 480 K. κἀκεῖνα λοιπὸν τοῖς φιλονίκοις ἀνδράσιν οὐκ ἄτοπα; καὶ γὰρ τὰς κινήσεις, αἳ προσγίγνονται τοῖς σώμασιν καὶ πάλιν ἀπογίγνονται, σώματ’ εἶναί φασιν. —  — ἀλλ’ εἰ μὲν τῷ κατὰ ἀναφορὰν τρόπῳ τῆς κλήσεως οὕτως ἐκάλουν, οὐδ’ ἂν οὐδ’ αὐτὸς ἐχαλέπαινον αὐτοῖς. - εἰ δὲ πρώτως καὶ κυρίως, ἁμαρτάνουσιν.

386Fr. 386 Kaynak: Galenos, Cisimsiz Nitelikler Üzerine 4. Işık da, beyazlık da, sıcaklık da cisimse, her cismin de bir niceliği ve büyüklüğü varsa ve bir şeye eklenince onu büyütme tabiatı taşıyorsa, güneşle aydınlanan ve ısınan su ⟨nasıl⟩ daha çok ve daha büyük olmaz ve bu yüzden daha büyük bir yere ihtiyaç duymaz?

386

Galenus de qualitatibus incorporeis 4. Vol. XIX p. 473 K. ⟨πῶς δ’ εἰ⟩ καὶ τὸ φῶς ἐστι σῶμα καὶ ἡ λευκότης καὶ ἡ θερμότης, πᾶν δὲ σῶμα ποσόν ἐστι καὶ πηλίκον καὶ συναυξητικὴν φύσιν ἔχει, τὸ καταυγασθὲν καὶ θερμανθὲν ὕδωρ ὑπὸ ἡλίου ⟨οὐ⟩ πλεῖόν τε καὶ μεῖζον γίγνεται καὶ διὰ τοῦτο μείζονος δεῖται τόπου.

387Fr. 387 Kaynak: Aetios, Görüşler IV 20, 2. Stoacılar sesin bir cisim olduğunu söyler. Çünkü iş gören ya da etki eden her şey cisimdir; ses de etki eder ve iş görür: Onu işitiriz, işitme organına çarptığını ve tıpkı yüzüğün balmumuna yaptığı gibi iz bıraktığını hissederiz. Ayrıca harekete geçiren ve rahatsız eden her şey cisimdir; güzel müzik bizi harekete geçirir, kötü müzik rahatsız eder. Ayrıca hareket eden her şey cisimdir; ses de hareket eder, düz yüzeylere çarpıp geri döner, tıpkı duvara atılan topta olduğu gibi. Nitekim Mısır'daki piramitlerin içinde tek bir ses kırılarak dört, hatta beş yankı oluşturur.

387

Aëtius Plac. IV 20, 2. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ σῶμα τὴν φωνήν· πᾶν γὰρ τὸ δρῶν ἢ καὶ ποιοῦν σῶμα· ἡ δὲ φωνὴ ποιεῖ καὶ δρᾷ· ἀκούομεν γὰρ αὐτῆς καὶ αἰσθανόμεθα προσπιπτούσης τῇ ἀκοῇ καὶ ἐκτυπούσης καθάπερ δακτυλίου εἰς κηρόν. ἔτι πᾶν τὸ κινοῦν καὶ ἐνοχλοῦν σῶμά ἐστι· κινεῖ δὲ ἡμᾶς ἡ εὐμουσία, ἐνοχλεῖ δὲ ἡ ἀμουσία. ἔτι πᾶν τὸ κινούμενον σῶμά ἐστι· κινεῖται δὲ ἡ φωνὴ καὶ προσπίπτει εἰς τοὺς λείους τόπους καὶ ἀντανακλᾶται καθάπερ ἐπὶ τῆς σφαίρας τῆς βαλλομένης εἰς τοῖχον· ἐν γοῦν ταῖς κατ’ Αἴγυπτον πυραμίσιν ἔνδον μία φωνὴ ῥηγνυμένη τέτταρας ἢ καὶ πέντε ἤχους ἀπεργάζεται.

388Fr. 388 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 54B. Bazıları niteliklerin bir kısmını ortadan kaldırır, bir kısmını bırakırdı. Niteliklere gerçeklik tanıyanlardan da kimileri, eskiler gibi, hepsinin cisimsiz olduğunu düşünürdü; kimileri ise, Stoacılar gibi, cisimsizlerinkilerin cisimsiz, cisimlerinkilerin cisimsel olduğunu.

388

Simplicius in Aristot. categorias f. 54 B. ed. Bas. οἱ δὲ τινὰς μὲν ἀνήρουν ποιότητας, τινὰς δὲ κατελίμπανον. τῶν δὲ ὑπόστασιν αὐταῖς διδόντων, οἱ μὲν πάσας ἡγοῦντο ἀσωμάτους, ὥσπερ οἱ ἀρχαῖοι· οἱ δὲ τῶν μὲν ἀσωμάτων ἀσωμάτους, τῶν δὲ σωμάτων σωματικὰς ὥσπερ οἱ Στωϊκοί.

389Fr. 389 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 56D. Stoacılar cisimlerin niteliklerinin cisimsel, cisimsizlerin niteliklerinin cisimsiz olduğunu söylerler. Sebeplerin, kendilerinden ortaya çıkan sonuçlarla aynı özden olduğunu düşündükleri ve sebebin cisimler için de cisimsizler için de ortak bir tarifi olduğunu varsaydıkları için yanılırlar. Hem cisimsel niteliklerin varlığı nasıl pneumadan ibaret olabilir? Pneumanın kendisi bileşiktir, birçok şeyden oluşmuştur, bölünebilir ve birliğini sonradan edinmiştir; dolayısıyla bir arada tutulmayı ne özü gereği ne de ilk olarak kendinden alır. O hâlde başka şeylere bir arada tutulmayı nasıl sağlayabilir?

389

Simplicius in Aristot. categ. f. 56 Δ ed. Bas. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ τῶν μὲν σωμάτων σωματικάς, τῶν δὲ ἀσωμάτων ἀσωμάτους εἶναι λέγουσι τὰς ποιότητας. σφάλλονται δὲ ἀπὸ τοῦ ἡγεῖσθαι τὰ αἴτια τοῖς ἀποτελουμένοις ἀφ’ ἑαυτῶν ὁμοούσια εἶναι καὶ ἀπὸ τοῦ κοινὸν λόγον τῆς αἰτίας ἐπί τε τῶν σωμάτων καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων ὑποτίθεσθαι. πῶς δὲ καὶ πνευματικὴ ἡ οὐσία ἔσται τῶν σωματικῶν ποιοτήτων, αὐτοῦ τοῦ πνεύματος συνθέτου ὄντος καὶ ἐκ πλειόνων συνεστηκότος, μεριστοῦ τε ὑπάρχοντος καὶ ἐπίκτητον ἔχοντος τὴν ἕνωσιν, ὥστε οὐ κατ’ οὐσίαν ἔχειν τὸ συνηνῶσθαι οὐδὲ πρώτως ἀφ’ ἑαυτοῦ; πῶς οὖν ἂν τοῖς ἄλλοις τοῦτο παρέχοι τὸ συνέχεσθαι;

390Fr. 390 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 55A. Aristoteles hem sahip olunanları hem etkinlikleri bizde bırakır, Akademiacılar ikisini de dışarıya koyar, Stoacılar ise sahip olunanları bizde, etkinlikleri ve eserleri dışarıda bırakır. Bu iki görüşü birbirine karıştıranlara karşı Aristoteles kendisiyle tutarlı olarak, ikisi de bizde bulunduğu için nitelikli olanı niteliğe bağlamıştır. Bazı Stoacılar ise nitelikliyi üç anlamda belirleyerek bunlardan ikisinin nitelikten daha geniş olduğunu, birinin ya da birinin bir kısmının ise onunla tam örtüştüğünü söylerler. Birinci anlama göre, farklılık taşıyan her şeye nitelikli derler; hareket hâlinde olsun ya da bir durumda tutulsun, zor çözülür ya da kolay çözülür biçimde bulunsun. Buna göre yalnız phronēsis sahibi ile yumruğunu uzatan değil, koşan da niteliklidir. İkinci anlamda artık hareketleri değil, yalnız konumları kapsıyorlardı; bunu da "bir farklılıkla tutulan" diye tarif ediyorlardı; phronēsis sahibi ile savunma duruşu almış kişi böyledir. Kalıcı biçimde bir farklılıkla tutulanların da kimisi ifade edilişleri ve kavranışları bakımından tam örtüşecek biçimde böyledir, kimisi tam örtüşmeyecek biçimde. Bunları dışarıda bırakıyor, tam örtüşen ve kalıcı biçimde bir farklılık taşıyanları nitelikli sayıyorlardı. İfade bakımından tam örtüşenler derken nitelikle eşit kapsamda olanları kastediyorlardı, dilbilgisi bilen ile phronēsis sahibi gibi: Bunların hiçbiri niteliğin ötesine taşmaz ya da ondan geri kalmaz. Yemek düşkünü ile şarap düşkünü de aynı şekildedir. Ama etkinliklerle ilgili olarak böyle olanlar, obur ile ayyaş gibi, haz aldıkları organlara sahip oldukları için böyle anılırlar. Bu yüzden biri obursa mutlaka yemek düşkünüdür de; ama yemek düşkünüyse mutlaka obur değildir. Çünkü oburluk yaptığı organlar iş görmez olursa oburluktan kurtulur, ama yemek düşkünlüğü melekesi ortadan kalkmaz. Demek ki nitelikli üç anlamda söylendiğine göre, nitelik son anlamdaki nitelikliyle tam örtüşür. Bu yüzden niteliği "nitelikli olanın konumu" diye tarif ettiklerinde, tarifi üçüncü anlamdaki nitelikliyi alarak anlamak gerekir. Çünkü Stoacıların kendilerine göre nitelik tek anlamda, nitelikli ise üç anlamda söylenir.

390

Simplicius in Aristot. categ. f. 55 A ed. Bas. Καὶ εἰ ὁ Ἀριστοτέλης μὲν καὶ τὰ ἑκτὰ καὶ τὰς ἐνεργείας περὶ ἡμᾶς ἀπολείπει, οἱ δὲ ἐξ Ἀκαδημίας ἀμφότερα ἐκτός, οἱ δὲ Στωϊκοὶ τὰ μὲν ἑκτὰ περὶ ἡμᾶς, τὰ δὲ ἐνεργήματα καὶ τὰ ποιήματα ἐκτός, συγχέαντες τὰς δύο δόξας, συμφώνως ἑαυτῷ ὁ Ἀριστοτέλης συνῆψε τῇ ποιότητι τὸ ποιόν, ὡς ὄντα ἀμφότερα περὶ ἡμᾶς. τῶν δὲ Στωϊκῶν τινες, τριχῶς τὸ ποιὸν ἀφοριζόμενοι, τὰ μὲν δύο σημαινόμενα ἐπιπλέον τῆς ποιότητος λέγουσι· τὸ δὲ ἓν ἤτοι ἑνὸς μέρος συναπαρτίζειν αὐτῇ φασι. λέγουσι γὰρ ποιὸν καθ’ ἓν μὲν σημαινόμενον πᾶν τὸ κατὰ διαφοράν, εἴτε κινούμενον εἴη εἴτε ἐχόμενον· καὶ εἴτε δυσαναλύτως εἴτε εὐαναλύτως ἔχει. κατὰ τοῦτο δὲ οὐ μόνον ὁ φρόνιμος καὶ ὁ πὺξ προτείνων, ἀλλὰ καὶ ὁ τρέχων ποιοί. καθ’ ἕτερον δὲ καθ’ ὃ οὐκέτι τὰς κινήσεις περιελάμβανον, ἀλλὰ μόνον τὰς σχέσεις· ὃ δὴ καὶ ὡρίζοντο τὸ ἰσχόμενον κατὰ διαφοράν, οἷός ἐστιν ὁ φρόνιμος καὶ ὁ προβεβλημένος. καὶ τούτων δὲ τῶν ἐμμόνως ἰσχομένων κατὰ διαφορὰν οἱ μὲν ἀπηρτισμένως κατὰ τὴν ἐκφορὰν αὐτῶν καὶ τὴν ἐπίνοιαν εἰσὶ τοιοῦτοι, οἱ δὲ οὐκ ἀπηρτισμένως. καὶ τούτους μὲν παρῃτοῦντο· τοὺς δὲ ἀπαρτίζοντας καὶ ἐμμόνους ὄντας κατὰ διαφορὰν ποιοὺς ἐτίθεντο. ἀπαρτίζειν δὲ κατὰ τὴν ἐκφορὰν ἔλεγον τοὺς τῇ ποιότητι συνεξισουμένους, ὡς τὸν γραμματικὸν καὶ τὸν φρόνιμον. οὔτε γὰρ πλεονάζει οὔτε ἐλλείπει τούτων ἑκάτερος παρὰ τὴν ποιότητα· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φίλοψος καὶ ὁ φίλοινος. οἱ μέντοι περὶ τὰς ἐνεργείας τοιοῦτοι, ὥσπερ ὁ ὀψοφάγος καὶ ὁ οἰνόφλυξ, ἔχοντες μέρη τοιαῦτα, δι’ ὧν ἀπολαύουσιν, οὕτως λέγονται. διὸ καὶ εἰ μέν τις ὀψοφάγος, καὶ φίλοψος πάντως· εἰ δὲ φίλοψος, οὐ πάντως ὀψοφάγος. ἐπιλειπόντων γὰρ τῶν μερῶν δι’ ὧν ὀψοφαγεῖ, τῆς μὲν ὀψοφαγίας ἀπολέλυται, τὴν δὲ φίλοψον ἕξιν οὐκ ἀνῄρηκ. τριχῶς οὖν τοῦ ποιοῦ λεγομένου, ἡ ποιότης κατὰ τὸ τελευταῖον ποιὸν συναπαρτίζει πρὸς τὸ ποιόν. διὸ καὶ ὅταν ὁρίζωνται τὴν ποιότητα σχέσιν ποιοῦ, οὕτως ἀκουστέον τοῦ ὅρου, ὡς τοῦ τρίτου ποιοῦ παραλαμβανομένου. μοναχῶς μὲν γὰρ ἡ ποιότης λέγεται κατ’ αὐτοὺς τοὺς Στωϊκούς, τριχῶς δὲ ὁ ποιός.

391Fr. 391 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 55E. Stoacılar da kendi varsayımlarına göre, bütün nitelikli şeylerin nitelik sayesinde nitelikli diye anıldığını söyleyen görüşe aynı güçlüğü yöneltebilirler. Çünkü bunlar nitelikleri sahip olunanlar sayarak sahip olunanları yalnız birleşik cisimlerde bırakırlar; gemi gibi bitişiklik yoluyla olanlarda ve ordu gibi ayrı parçalardan oluşanlarda ise sahip olunan hiçbir şey bulunmadığını, bunlarda tek bir meleke olarak var olacak tek bir pneumatik şey ya da tek bir logos bulunamayacağını söylerler. Oysa nitelikli olan, bitişik parçalardan oluşanlarda da ayrı parçalardan oluşanlarda da görülür. Nasıl tek bir dilbilgisi bilen, belli bir öğrenim ve alıştırma sayesinde kalıcı biçimde bir farklılık taşıyorsa, koro da belli bir çalışma sayesinde kalıcı biçimde bir farklılık taşır. Bu yüzden düzenleri ve tek bir iş için birlikte çalışmaları sayesinde niteliklidirler; ama nitelik olmaksızın niteliklidirler, çünkü bunlarda meleke yoktur. Zaten ayrı duran ve birbirleriyle kaynaşmış bir birlik taşımayan varlıklarda hiçbir şekilde nitelik ya da meleke olmaz. Nitelikli bir şey olup da nitelik olmuyorsa, bunların birbiriyle örtüşmediğini ve niteliğin nitelikli aracılığıyla açıklanmasının mümkün olmadığını söyleyebilirler. Buna karşı şu denebilir: Eidos cisimsiz olduğu için bir ve aynı kalarak birçok şeye yayılır, her yerde aynı ve bütün olarak bulunur. Böyleyse, ayrı duran ve bitişik nitelikliler arasında da yayılan tek bir nitelik olacaktır. Ama biri bu varsayımı Stoa okuluna yabancı diye kabul etmezse, ona güçlü biçimde karşı koymak mümkündür …

391

Simplicius in Aristot. categ f. 55 E ed. Bas. Καὶ οἱ Στωϊκοὶ δὲ κατὰ τὰς αὑτῶν ὑποθέσεις τὴν αὐτὴν ἂν ἀπορίαν προσαγάγοιεν τῷ λέγοντι λόγῳ, κατὰ ποιότητα πάντα τὰ ποιὰ λέγεσθαι. τὰς γὰρ ποιότητας ἑκτὰ λέγοντες οὗτοι, ἐπὶ τῶν ἡνωμένων μόνων ἑκτὰ ἀπολείπουσιν· ἐπὶ δὲ τῶν κατὰ συναφήν, οἷον νεώς, καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ διάστασιν, οἶον στρατοῦ, μηδὲν εἶναι ἑκτόν, μηδὲ εὑρίσκεσθαι πνευματικόν τι ἓν ἐπ’ αὐτῶν μηδὲ ἕνα λόγον ἔχον, ὥστε ἐπί τινα ὑπόστασιν ἐλθεῖν μιᾶς ἕξεως. τὸ δὲ ποιὸν καὶ ἐν τοῖς ἐκ συναπτομένων θεωρεῖται καὶ ἐν τοῖς ἐκ διεστώτων. ὡς γὰρ εἷς γραμματικὸς ἐκ ποιᾶς ἀναλήψεως καὶ συγγυμνασίας ἐμμόνως ἔχει κατὰ διαφοράν, οὕτως καὶ ὁ χορὸς ἐκ ποιᾶς μελέτης ἐμμόνως ἔχει κατὰ διαφοράν. διὸ ποιὰ μὲν ὑπάρχει διὰ τὴν κατάταξιν καὶ τὴν πρὸς ἓν ἔργον συνέργειαν· δίχα δὲ ποιότητός ἐστι ποιά. ἕξις γὰρ ἐν τούτοις οὐκ ἔστιν· οὐδὲ γὰρ ὅλως ἐν διεστώσαις οὐσίαις καὶ μηδεμίαν ἐχούσαις συμφυῆ πρὸς ἀλλήλας ἕνωσίν ἐστι ποιότης ἢ ἕξις. εἰ δὲ ποιοῦ ὄντος οὐκ ἔστι ποιότης, οὐ συναπαρτίζειν ταῦτα ἀλλήλοις φαῖεν ἄν, οὐδὲ δυνατόν ἐστι διὰ τοῦ ποιοῦ τὴν ποιότητα ἀποδίδοσθαι. πρὸς δὲ ταῦτα δυνατὸν μὲν λέγειν, ὡς ἀσώματον ὂν τὸ εἶδος ἓν καὶ τὸ αὐτὸ διατείνει ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, πανταχοῦ τὸ αὐτὸ ὑπάρχον ὅλον. εἰ δὲ τοῦτο, ἔσται καὶ ποιότης μία διήκουσα διὰ τῶν διεστηκότων καὶ συναπτομένων ποιῶν. εἰ μέντοι τοιαύτην τις τὴν ὑπόθεσιν ὡς ἀπεξενωμένην τὴς Στωϊκῆς αἱρέσεως μὴ προσδέχοιτο, ἔστιν ἰσχυρῶς ἀπομάχεσθαι etc.

392Fr. 392 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 70E. Stoacılar da niteliklerin niteliklerini kabul eder; çünkü melekelerin kendilerine ait sahip olunan melekeler olduğunu söylerler.

392

Simplicius in Aristot. categ. f. 70E ed. Bas.  καὶ οἱ Στωϊκοὶ δὲ ποιότητας ποιοτήτων ποιοῦσιν, ἑαυτῶν ποιοῦντες ἑκτὰς ἕξεις.

393Fr. 393 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 61B. Stoacıların bu adların hepsi hakkındaki kullanımını da öğrenmeye değer. Bazılarına göre bunlar, Aristoteles'in tersine, durumu (diathesis) melekeden daha kalıcı sayar. Bu kanının bir dayanağı var; ama Stoacılarda bunlar arasındaki fark daha kalıcı olup olmamaya göre değil, başka ölçütlere göre alınmıştır. Çünkü melekelerin şiddetlenip gevşeyebildiğini, durumların ise şiddetlenmez ve gevşemez olduğunu söylerler. Bu yüzden değnekteki doğruluğu da, kolayca değişebilse, eğilebilse bile durum sayarlar. Çünkü doğruluk gevşemez ya da şiddetlenmez, daha çok ya da daha az olmaz; bu yüzden durumdur. Aretēler de böylece durumlardır; kalıcılık özelliğinden dolayı değil, şiddetlenmez olmaları ve "daha çok"u kabul etmemeleri bakımından. Tekhnēler ise kolay kolay değişmeseler de durum değildir. Öyle görünüyor ki melekeyi türün genişliği içinde, durumu ise türün en uç noktasında ve en yüksek derecesinde görüyorlar; değneğin doğruluğu gibi hareket edip değişsin ya da değişmesin. Ama asıl şunu göz önünde tutmak gerekirdi: Acaba Stoacılardaki konum (skhesis), Aristoteles'teki durumla, yani melekeden kolay çözülme ve zor çözülme bakımından ayrılan durumla aynı mıdır? Ama böyle de uyuşmuyorlar. Çünkü Aristoteles sağlam olmayan sağlığın bir durum olduğunu söyler; Stoacılar ise sağlık nasıl olursa olsun onun bir konum olduğunu kabul etmezler, çünkü onda meleke özelliğinin bulunduğunu söylerler. Konumlar sonradan edinilen hâllerle belirlenir, melekeler ise kendilerinden gelen etkinliklerle. Bu yüzden onlara göre melekeler zamanın uzunluğuyla ya da güçle değil, belli bir özellik ve karakterle belirlenir. Kök salmış şeyler daha çok ya da daha az kök salmış olsa da hepsinde ortak tek bir özellik, toprağa tutunmak bulunur; bunun gibi meleke de zor değişenlerde de kolay değişenlerde de aynı görülür. Genel olarak cins bakımından nitelikli olan pek çok şey, türünü belirleyen o özelliği gevşek biçimde taşır; buruk şarap, acı badem, Molossos köpeği ve Malta köpeği gibi. Bunların hepsi cinse ait karakterden pay alır, ama az ve gevşek biçimde. Meleke de, içindeki logoslar söz konusu olduğu ölçüde tek bir hâlde kalır; kolay değişirliği ise çoğu zaman başka bir sebepten gelir. Bu yüzden Stoacılar melekeleri daha genel olarak, Aristoteles'in durum dediği kolay değişenlere de yayarlar ve bunların konumdan çok farklı olduğunu düşünürler. Çünkü sağlığına kavuşmakta olanın melekesi, oturuştan, savunma duruşundan ve bu tür konumlardan tamamen farklıdır. Konumlar köksüz ve tutunaksızdır; melekeler ise, bırakıldıklarında kendi başlarına kalıcı olabilecek, kalıcılığı kendilerinden ve kendi logoslarından sağlayacak biçimde var olurlar. Bu yüzden onlarda herhangi bir biçimde zor çözülen her konuma meleke denmez. Çünkü zor çözülürlüğü dışarıdan alıyorsa, yüksüğe geçmiş yüzük gibi, o hâlde bir meleke içinde bulunmaz; ama böyle olmanın etkinliğini kendinden sağlıyorsa, o zaman meleke içinde olur, çömleğe dönüşen kil gibi; çünkü o kendiliğinden böyle olmuştur. Ama bunlar bu kadar anlatılmış olsun. Krş. f. 72D: Üçüncü görüş Stoacılarınkidir; bunlar aretēleri orta tekhnēlerden ayırarak aretēlerin ne şiddetlendiğini ne gevşediğini söylerler; orta tekhnēlerin ise hem şiddetlenmeyi hem gevşemeyi kabul ettiğini söylerler. Demek ki bunlara göre melekelerin ve nitelikli olanların kimisi ne şiddetlenir ne gevşer, kimisi ise ikisini de kabul eder.

393

Simplicius in Aristot. categ. f. 61 B ed. Bas. Ἄξιον δὲ καὶ τὴν τῶν Στωϊκῶν συνήθειαν πάντων περὶ τὰ ὀνόματα ταῦτα καταμαθεῖν. δοκοῦσι γὰρ οὗτοι τισὶν ἀνάπαλιν τῷ Ἀριστοτέλει τὴν διάθεσιν τῆς ἕξεως μονιμωτέραν ἡγεῖσθαι. τὸ δὲ ἀφορμὴν μὲν ἔχει τῆς τοιαύτης ὑπονοίας, οὐ μέντοι κατὰ τὸ μονιμώτερον ἢ μὴ παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς ἡ τούτων εἴληπται διαφορά, ἀλλὰ κατ’ ἄλλας διαθέσεις. καὶ γὰρ τὰς μὲν ἕξεις ἐπιτείνεσθαί φασι δύνασθαι καὶ ἀνίεσθαι· τὰς δὲ διαθέσεις ἀνεπιτάτους εἶναι καὶ ἀνανέτους. διὸ καὶ τὴν εὐθύτητα τῆς ῥάβδου, κἂν εὐμετάβολος ᾗ, δυναμένη κάμπτεσθαι, διάθεσιν εἶναί φασι. μὴ γὰρ ἀνεθῆναι ἢ ἐπιταθῆναι τὴν εὐθύτητα μηδὲ ἔχειν τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον, διόπερ εἶναι διάθεσιν. οὑτωσὶ δὲ καὶ τὰς ἀρετὰς διαθέσεις εἶναι, οὐ κατὰ τὸ μόνιμον ἰδίωμα, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀνεπίτατον καὶ ἀνεπίδεκτον τοῦ μᾶλλον· τὰς δὲ τέχνας καίτοι δυσκινήτους οὔσας [ἢ] μὴ εἶναι διαθέσεις. καὶ ἐοίκασι τὴν μὲν ἕξιν ἐν τῷ πλάτει τοῦ εἴδους θεωρεῖν· τὴν δὲ διάθεσιν ἐν τῷ τέλει τοῦ εἴδους καὶ ἐν τῷ μάλιστα, εἴτε κινοῖτο καὶ μεταβάλλοι, ὡς τὸ εὐθὺ τῆς ῥάβδου, εἴτε καὶ μή. μᾶλλον δ’ ἐχρῆν ἐκεῖνο ἐπιστῆσαι, μὴ ἡ παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς σχέσις ἡ αὐτή ἐστι τῇ παρὰ Ἀριστοτέλει διαθέσει, κατὰ τὸ εὐανάλυτον καὶ δυσανάλυτον διϊσταμένη πρὸς τὴν ἕξιν· ἀλλ’ οὐδὲ οὕτως συμφωνοῦσιν. ὁ μὲν γὰρ Ἀριστοτέλης τὴν ἀβέβαιον ὑγείαν διάθεσιν εἶναί φησιν· οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς τὴν ὑγείαν, ὅπως ἂν ἔχῃ, οὐ συγχωροῦσι σχέσιν εἶναι· φέρειν γὰρ τὸ τῆς ἕξεως ἰδίωμα. τὰς μὲν γὰρ σχέσεις ταῖς ἐπικτήτοις καταστάσεσι χαρακτηρίζεσθαι, τὰς δὲ ἕξεις ταῖς ἐξ ἑαυτῶν ἐνεργείαις. ὅθεν οὐδὲ χρόνου μήκει ἢ ἰσχύϊ εἰδοποιοῦνται αἱ ἕξεις κατ’ αὐτούς, ἰδιότητι δέ τινι καὶ χαρακτῆρι. καὶ ὥσπερ τὰ ἐῤῥιζωμένα μᾶλλον καὶ ἧττον ἐῤῥίζωται, ἓν δὲ ἔχει τὸ κοινὸν ἰδίωμα, τὸ ἀντέχεσθαι τῆς γῆς, οὕτω καὶ ἡ ἕξις ἐπὶ τῶν δυσκινήτων καὶ εὐκινήτων ἡ αὐτὴ θεωρεῖται. ὅλως γὰρ τῷ γένει πολλὰ ποιὰ ὄντα, ἐκλελυμένον ἐκεῖνο τὸ ἰδίωμα ἔχει καθὸ εἰδοποιεῖται, ὡς ὁ αὐστηρὸς οἶνος καὶ ἀμύγδαλα πικρὰ καὶ μολοττικὸς κύων καὶ μελιταῖος, οἷς πᾶσι μέτεστι μὲν ὁ γενικὸς χαρακτήρ, ἐπὶ βραχὺ δὲ καὶ ἀνειμένως, καὶ ὅσον ἐπ’ αὐτοῖς τοῖς ἐν τῇ ἕξει λόγοις ἐπιμένει ἐπὶ μιᾶς καταστάσεως αὕτη, τὸ δὲ εὐκίνητον πολλάκις ἐξ ἄλλης αἰτίας ἔχει. διόπερ οἱ Στωϊκοὶ διατείνουσι τὰς ἕξεις κοινότερον καὶ ἐπὶ τὰς εὐκινήτους ἃς λέγει ὁ Ἀριστοτέλης διαθέσεις, καὶ ταύτας ἡγοῦνται πολὺ διενηνοχέναι τῆς σχέσεως. ἡ γὰρ τοῦ ἀναλαμβάνοντος τὴν ὑγίειαν ἕξις καθίσεως καὶ προβολῆς καὶ τῶν τοιούτων σχέσεων πάντη διέστηκεν. αἱ μὲν γὰρ ἄῤῥιζοι καὶ ἀπαγεῖς εἰσιν· τὰς δὲ οὕτως ὑφεστηκέναι φασίν, ὥστε ἀφεθείσας διαμένειν ὅσον ἐφ’ ἑαυταῖς δύνασθαι, τὸ ἔμμονον ἐξ ἑαυτῶν καὶ τοῦ οἰκείου λόγου παρεχομένας. διὰ ταῦτα οὐδὲ ἡ ὁπωσοῦν δυσανάλυτος σχέσις λέγεται ἕξις παρ’ αὐτοῖς. εἰ γὰρ ἔξωθεν ἔχει τὸ δυσανάλυτον, ὥσπερ ὁ δακτύλιος ἐν δακτυλήθρᾳ ὤν, οὐκ ἂν εἴη ἐν ἕξει τῆς τοιαύτης καταστάσεως, ἀλλ’ εἰ ἀφ’ ἑαυτοῦ τὴν ἐνέργειαν παρέχοιτο τοῦ εἶναι τοιόνδε, τότε ἂν εἴη ἐν ἕξει, ὥσπερ ὁ πηλὸς εἰς ὄστρακον μεταβαλών. αὐτὸς γὰρ ἀφ’ ἑαυτοῦ τοιόσδε γέγονεν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως ἱστορείσθω. cf. f. 72 Δ. Τρίτη δὲ αἵρεσις ἡ τῶν Στωϊκῶν, οἵ τινες διελόμενοι χωρὶς τὰς ἀρετὰς ἀπὸ τῶν μέσων τεχνῶν, ταύτας οὔτε ἐπιτείνεσθαι λέγουσιν οὔτε ἀνίεσθαι. τὰς δὲ μέσας τέχνας καὶ ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν δέχεσθαί φασιν. τῶν οὖν ἕξεων καὶ τῶν ποιῶν κατὰ τούτους τὰ μὲν οὔτε ἐπιτείνεται οὔτε ἀνίεται, τὰ δὲ ἀμφότερα ἐπιδέχεται.

394Fr. 394 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine s. 17, 15 Bruns. Her cismin ya madde ya da maddeden oluşmuş olduğunu söyleyenlere göre de (Stoacılar böyle düşünür) eidos cisim olamaz. … Çünkü eidos'un madde ve eidos'tan oluştuğunu, başka bir eidos'tan değil de varlığını maddeyle birlikte taşıyan kendisinden oluştuğunu söyleyecek olurlarsa, onlara göre madde kendi tarifi bakımından niteliksiz olmaz … Bir de, maddenin eidos'u ve niteliği alırken bir de bir madde edindiğini söylemek nasıl saçma olmaz? Eidos'un ve niteliğin maddeli bir cisim olduğunu söyleyenler bunu söylemek zorundadır.

394

Alexander Aphrod. de anima p. 17, 15 Bruns. ἀλλ’ οὐδὲ κατὰ τοὺς λέγοντας πᾶν σῶμα ἢ ὕλην ἢ ἐξ ὕλης εἶναι (ὡς τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς δοκεῖ) εἴη ἂν τὸ εἶδος σῶμα. p. 17, 21. εἰ γὰρ οὕτως λέγοιεν τὸ εἶδος ἐξ ὕλης τε καὶ εἴδους, οὐχ ὡς ἐξ ἄλλου τινὸς εἴδους, ἀλλ’ ὡς αὐτοῦ σὺν ὕλῃ τὸ εἶναι ἔχοντος, οὐδ’ ἂν ἡ ὕλη κατ’ αὐτοὺς ἄποιος εἴη κατὰ τὸν αὑτῆς λόγον etc. p. 18, 7. ἔτι δὲ πῶς οὐκ ἄτοπον τὸ τὴν ὕλην λέγειν ἐν τῷ τὸ εἶδος καὶ τὴν ποιότητα λαμβάνειν καὶ ὕλην τινα προσλαμβάνειν; ὃ ἀναγκαῖόν ἐστι λέγειν τοῖς τὸ εἶδός τε καὶ τὴν ποιότητα σῶμα ἔνυλον λέγουσιν.

395Fr. 395 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sine Şerh s. 217, 36 Hayduck. Bileşiklerde de bireyleşmiş bir eidos vardır; Stoacılarda bir şeye ona göre "özel nitelikli" denir. Bu eidos birdenbire gelir ve yine birdenbire gider; bileşiğin bütün hayatı boyunca da aynı kalır, oysa parçaları kimi zaman biri kimi zaman öteki olarak oluşup yok olur.

395

Simplicius in Aristot. de anima p. 217, 36 Hayd. εἴ γε καὶ ἐπὶ τῶν συνθέτων τὸ ἀτομωθὲν ὑπάρχει εἶδος, καθ’ ὃ ἰδίως παρὰ τοῖς ἐκ τῆς Στοᾶς λέγεται ποιόν, ὃ καὶ ἀθρόως ἐπιγίνεται καὶ αὖ ἀπογίνεται καὶ τὸ αὐτὸ ἐν παντὶ τῷ τοῦ συνθέτου βίῳ διαμένει, καίτοι τῶν μορίων ἄλλων ἄλλοτε γινομένων τε καὶ φθειρομένων.

396Fr. 396 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 36, 1077d. Asıl ortak kavramlara aykırı olan, bunların söyleyip uydurduğu şu şeylerdir: Tek bir varlıkta iki özel nitelikli meydana gelir; tek bir özel nitelikliye sahip olan aynı varlık, bir başkası gelince onu da kabul eder ve ikisini birden aynı şekilde korur.

396

Plutarchus de comm. not. cp. 36 p. 1077d. ἐκεῖνα δ’ ὄντως παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν, ἃ λέγουσιν οὗτοι καὶ πλάττουσιν ἐπὶ μιᾶς οὐσίας δύο ἰδίως γενέσθαι ποιοὺς καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἕνα ποιὸν ἰδίως ἔχουσαν ἐπιόντος ἑτέρου δέχεσθαι καὶ διαφυλάττειν ὁμοίως ἀμφοτέρους.

397Fr. 397 Kaynak: Philon, Dünyanın Yok Olmazlığı Üzerine 48. Onların en saygın olanı Khrysippos, Büyüyen Üzerine adlı eserinde buna benzer bir harika anlatır. Önce aynı varlıkta iki özel nitelikli bulunmasının imkânsız olduğunu kurduktan sonra şöyle der: İnceleme uğruna birinin eksiksiz, ötekinin ise bir ayağı olmadan düşünüldüğünü varsayalım; eksiksiz olana Dion, eksik olana Theon denilsin; sonra Dion'un ayaklarından biri kesilsin. Bu ikisinden hangisinin yok olduğu sorulursa, Theon demenin daha uygun olduğunu söyler. Bu ise doğruyu söyleyenden çok aykırı sözler edene yaraşır. Çünkü hiçbir parçası kesilmeyen Theon nasıl ortadan kalkmış, ayağı kesilen Dion ise nasıl yok olmamış olur? Haklı olarak, diyor; çünkü ayağı kesilen Dion, Theon'un eksik varlığına kaçmıştır ve aynı dayanakta iki özel nitelikli bulunamaz; dolayısıyla Dion'un kalması, Theon'un ise yok olmuş olması zorunludur. (Yazar devamında Khrysippos'un bu akıl yürütmesini dünyaya aktararak, büyük yangında dünyanın psykhē'sinin değil dünyanın yok olduğu, dünyanın kaldığı sonucuna varır.)

397

Philo de incorrupt. mund. 236, 6B. Χρύσιππος γοῦν δ δοκιμώτατος τῶν παρ’ αὐτοῖς ἐν τοῖς περὶ Αὐξανομένου τερατεύεταί τι τοιοῦτον· προκατασκευάσας ὅτι δύο ἰδίως ποιοὺς ἑπὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας ἀμήχανον συστῆναι, φησίν· Ἔστω θεωρίας ἕνεκα τὸν μέν τινα ὁλόκληρον, τὸν δὲ χωρὶς ἐπινοεῖσθαι τοῦ ἑτέρου ποδός, καλεῖσθαι δὲ τὸν μὲν ὁλόκληρον Δίωνα, τὸν δὲ ἀτελῆ Θέωνα, κἄπειτα ἀποτέμνεσθαι Δίωνος τὸν ἕτερον τοῖν ποδοῖν. Ζητουμένου δὴ πότερος ἔφθαρται, τὸν Θέωνα φάσκειν οἰκειότερον εἶναι. τοῦτο δὲ παραδοξολογοῦντος μᾶλλόν ἐστιν ἢ ἀληθεύντος. πῶς γὰρ ὁ μὲν οὐδὲν ἀκρωτηριασθεὶς μέρος, ὁ Θέων, ἀνήρπασται, ὁ δ’ ἀποκοπεὶς τὸν πὸδα Δίων οὐχὶ διέφθαρται; Δεόντως, φησίν, ἀναδεδράηκε γὰρ ὁ ἐκτμηθεὶς τὸν πόδα Δίων ἐπὶ τὴν ἀτελῆ τοῦ Θέωνος οὐσίαν, καὶ δύο ἰδίως ποιοὶ περὶ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον οὐ δύνανται εἶναι. τοιγαροῦν τὸν μὲν Δὶωνα μένειν ἀναγκαῖον, τὸν δὲ Θέωνα διεφθάρθαι. Sequentibus auctor hac Chrysippi argumentatione ad mundum translata efficit, τῇ ἐκπυρώσει τὴν τοῦ κόσμου ψυχὴν διεφθάρθαι, τὸν δὲ κόσμον μένειν.

398Fr. 398 Kaynak: Syrianos, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh. Stoacılar da genel nitelikli olanları özel nitelikli olanlardan önce koyarlar.

398

Syrianus in Aristot. Metaphys. Acad. (Aristot. V 852a 3). καὶ οἱ Στωϊκοὶ δὲ τοὺς κοινῶς ποιοὺς πρὸ τῶν ἰδίως ποιῶν ἀποτίθενται.

399Fr. 399 Kaynak: Deksippos, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh s. 34, 19 Busse. Biri, Stoacıların yaptığı gibi, kategorilerin çoğunu "bir hâlde bulunan"ın altına sokarsa, ona varlıkların pek çoğunu dışarıda bıraktığını göstermek gerekir: yerde olanları, zamanda olanları, sayı ve büyüklük bakımından nicelik taşıyanları, ayakkabı giymiş olmayı ve bunun gibi başka şeyleri. Çünkü bunlardan hiçbiri "bir hâlde bulunan"ın kapsamına girmez.

399

Dexippus in Aristot. categ. p. 34, 19 Busse. εἰ δέ τις εἰς τὸ πὼς ἔχον συντάττοι τὰς πλείστας κατηγορίας, ὥσπερ οἱ Στωϊκοὶ ποιοῦσιν, ἐπιδεικτέον αὐτοῖς, ὅτι πλεῖστα παραλείπουσι τῶν ὄντων, τά τε ἐν τόπῳ καὶ τὰ ἐν χρόνῳ καὶ κατ’ ἀριθμὸν ποσὰ καὶ κατὰ πηλίκον καὶ τὸ ὑποδεδέσθαι καὶ ἄλλα τοιαῦτα· οὐδὲν γὰρ ὅ, τι τῶν τοιούτων περιέχεται ἐν τῷ πὼς ἔχοντι.

400Fr. 400 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 30. Bir hâlde bulunanlara gelince, bunları üçüncü sıraya ya da herhangi bir sıraya koymak belki saçmadır, çünkü her şey madde bakımından bir hâlde bulunmaktadır. Ama bir hâlde bulunanlar arasında fark olduğunu, maddenin şöyle ve böyle bir hâlde bulunmasının başka, bir hâlde bulunanlardakinin başka olduğunu söyleyeceklerdir; ayrıca nitelikli olanların madde bakımından, özel olarak bir hâlde bulunanların ise nitelikliler bakımından bir hâlde bulunduğunu. Ama nitelikliler de belli bir hâlde bulunan maddeden başka bir şey olmadığına göre, bir hâlde bulunanlar onlarda yine maddeye geri döner ve madde bakımından olur. Hem aralarında bu kadar büyük fark varken "bir hâlde bulunan" nasıl tek bir şey olur? Biri nicelik, öbürü nitelik iken üç arşın boyunda olan ile beyaz olan nasıl bir araya gelir? "Ne zaman" ile "nerede" nasıl gelir? Dün, geçen yıl, Lykeion'da ve Akademia'da olmak nasıl bir hâlde bulunanlar olur? Genel olarak zaman nasıl bir hâlde bulunan olur? Ne zamanın kendisi ne zamanın içindekiler, ne yer ne yerdeki şeyler öyledir. Yapmak nasıl bir hâlde bulunma olur? … "Bir hâlde bulunan" belki yalnız konumda bulunmaya ve sahip olmaya uyar; sahip olmaya da "bir hâlde bulunan" olarak değil, "sahip olan" olarak.

400

Plotinus Ennead. VI lib. I, 30 (Vol. II p. 261 Mü.). ἐν δὲ τοῖς πὼς ἔχουσιν ἄτοπον μὲν ἴσως τὰ πὼς ἔχοντα τρίτα τίθεσθαι ἢ ὁπωσοῦν τάξεως ἔχει, ἐπειδὴ περὶ τὴν ὕλην πὼς ἔχοντα πάντα. ἀλλὰ διαφορὰν τῶν πὼς ἐχόντων φήσουσιν εἶναι καὶ ἄλλως πὼς ἔχειν τὴν ὕλην ὡδὶ καὶ οὕτως, ἄλλως δὲ ἐν τοῖς πὼς ἔχουσι· καὶ ἔτι τὰ μὲν ποιὰ περὶ τὴν ὕλην πὼς ἔχοντα, τὰ ἰδίως δὲ πὼς ἔχοντα περὶ τὰ ποιά. ἀλλὰ τῶν ποιῶν αὐτῶν οὐδὲν ἢ ὕλης πὼς ἐχούσης ὄντων, πάλιν τὰ πὼς ἔχοντα ἐπὶ τὴν ὕλην αὐτοῖς ἀνατρέχει καὶ περὶ τὴν ὕλην ἔσται. πῶς δὲ ἓν τὸ πὼς ἔχον, πολλῆς διαφορᾶς ἐν αὐτοῖς οὔσης; πῶς γὰρ τὸ τρίπηχυ καὶ τὸ λευκὸν εἰς ἕν, τοῦ μὲν ποσοῦ, τοῦ δὲ ποιοῦ ὄντος; πῶς δὲ τὸ πότε καὶ τὸ ποῦ; πῶς δὲ ὅλως πὼς ἔχοντα τὸ χθὲς καὶ τὸ πέρυσι καὶ τὸ ἐν Λυκείῳ καὶ ⟨ἐν⟩ Ἀκαδημίᾳ; καὶ ὅλως πῶς [δὲ] ὁ χρόνος πὼς ἔχων; οὔτε γὰρ αὐτὸς οὔτε τὰ ἐν αὐτῷ [τῷ χρόνῳ] οὔτε ὁ τόπος οὔτε τὰ ἐν τῷ τόπῳ. τὸ δὲ ποιεῖν πῶς πὼς ἔχον; —  — ἴσως δ’ ἂν μόνον ἁρμόσει⟨ε⟩ ἐπὶ τοῦ κεῖσθαι τὸ πὼς ἔχον καὶ ἐπὶ τοῦ ἔχειν. ἐπὶ δὲ τοῦ ἔχειν οὐ πὼς ἔχον ἀλλὰ ἔχον.

401Fr. 401 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 94E. Stoacılar "sahip olma"yı "bir hâlde bulunma"ya bağlamak gerektiğini düşünür; Boethos ise buna karşı çıkar …

401

Simplicius in Aristot. categ. f. 94E ed. Bas. τῶν δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἀξιούντων εἰς τὸ πῶς ἔχειν ἀναφέρειν τὸ ἔχειν ὁ Βοηθὸς ἐναντιοῦται etc.

402Fr. 402 Kaynak: Plotinos, Enneadlar VI 1, 30. Göreli olanı ötekilerle aynı cinsin altına koymasalardı, o zaman başka bir soru, yani bu tür ilişkilere bir gerçeklik tanıyıp tanımadıkları sorulurdu; çoğu yerde tanımıyorlar. Ama aynı cinse koyuyorlarsa, zaten var olan şeylere sonradan eklenen bir şeyi, önceden var olanlarla aynı cinse sokmak saçmadır. Çünkü yarım ve iki katın olması için önce bir ve ikinin olması gerekir.

402

Plotinus Ennead. VI lib. I 30. τὸ δὲ πρός τι εἰ μὲν μὴ ὑφ’ ἓν τοῖς ἄλλοις ἐτίθεσαν, ἕτερος λόγος ἦν ἂν ζητούντων, εἴ τινα διδόασιν ὑπόστασιν ταῖς τοιαύταις σχέσεσι, πολλαχοῦ οὐ διδόντων· εἰ δ’ ἐν γένει τῷ αὐτῷ, ἐπιγενόμενον πρᾶγμα τοῖς ἤδη οὖσιν, ἄτοπον συντάττειν τὸ ἐπιγιγνόμενον εἰς ταὐτὸν γένος τοῖς πρότερον οὖσι. δεῖ γὰρ πρότερον ἓν καὶ δύο εἶναι, ἵνα καὶ ἥμισυ καὶ διπλάσιον.

403Fr. 403 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh f. 42E. Stoacılar bu konuda tek bir cins yerine iki cins sayarlar: Bir kısmını görelilere, bir kısmını da bir şeye göre bir hâlde bulunanlara koyarlar. Görelileri kendi başına olanlarla karşılaştırarak ayırırlar, bir şeye göre bir hâlde bulunanları ise bir farklılık taşıyanlarla. Tatlı, acı ve bu türden şeylere, yani bir şeyi böyle bir duruma sokan şeylere göreli derler; sağ, baba ve bu türden şeylere ise bir şeye göre bir hâlde bulunan. Bir farklılık taşıyanlar dedikleri de belli bir biçimle belirlenen şeylerdir. Nasıl kendi başına olanların kavramı başka, bir farklılık taşıyanlarınki başkaysa, göreliler de başka, bir şeye göre bir hâlde bulunanlar da başkadır. Bu çiftlerde gerektirme ilişkisi ters yöndedir. Kendi başına olanlarla bir farklılık taşıyanlar birlikte bulunur; çünkü kendi başına olanların da beyaz ve siyah gibi bazı farklılıkları vardır. Ama bir farklılık taşıyanlarla kendi başına olanlar birlikte bulunmaz; çünkü tatlı ve acının kendilerini belirleyen farklılıkları vardır, ama bunlar kendi başına değil, bir şeye göre böyledir. Bir farklılık taşıyanlara karşıt olan bir şeye göre bir hâlde bulunanlar ise mutlaka görelidir de; çünkü sağ ile baba, bir hâlde bulunmanın yanı sıra görelidir de. Tatlı ve acı göreli oldukları hâlde bir farklılık taşırlar; bir şeye göre bir hâlde bulunanlar ise bir farklılık taşıyanların zıddıdır. Çünkü bir şeye göre bir hâlde bulunanların kendi başına olması ya da bir farklılık taşıması imkânsızdır; yalnız başka bir şeyle ilişkilerine bağlıdırlar. Göreliler ise kendi başına değildir (çünkü mutlak değildirler), ama mutlaka bir farklılık taşırlar; çünkü belli bir karakterle birlikte görülürler. Söylenenleri daha açık ifade etmek gerekirse: Göreli dedikleri, kendine özgü karakterine göre belli bir durumda bulunarak başka bir şeye yönelen şeylerdir; bir şeye göre bir hâlde bulunan dedikleri ise, kendilerinde hiçbir değişme ve başkalaşma olmadan, yalnız dışarıdakine bakarak bir şeye ait olabilen ve olmayabilen şeylerdir. Böylece bir farklılığa göre belli bir durumda bulunan bir şey başka bir şeye yöneldiğinde, bu yalnız göreli olur; meleke, epistēmē ve his gibi. İçindeki farklılığa göre değil, başka bir şeyle yalın ilişkisine göre görüldüğünde ise bir şeye göre bir hâlde bulunan olur. Çünkü oğul da sağdaki de var olmak için dışarıdaki bazı şeylere ihtiyaç duyar. Bu yüzden kendilerinde hiçbir değişme olmadan, oğul ölünce baba artık baba olmaz, yanındaki yer değiştirince sağdaki de artık sağda olmaz. Tatlı ve acı ise, kendilerindeki kuvvet de birlikte değişmedikçe başka türlü olmaz. Öyleyse kendileri hiçbir şeyden etkilenmeden, başka bir şeyin onlarla ilişkisine göre değişiyorlarsa, bir şeye göre bir hâlde bulunanların varlığı açıkça bir farklılığa göre değil, yalnız ilişkidedir. Krş. f. 43A: Onlar şu saçmalığa da düşerler: Cinsleri, örneğin göreliyi nitelikli ile göreliden olmak üzere, birtakım önceki ve sonraki şeylerden bileşik yaparlar. Gerektirme konusunda da ne Stoacıların söylediği gibi bir şeye göre bir hâlde bulunanı göreli izler de göreliyi artık bir şeye göre bir hâlde bulunan izlemez, ne de onlara karşı çıkan Boethos'un söylediği gibi … Krş. f. 44B: Stoacılar bir şeye göre bir hâlde bulunanların, kendilerinde hiçbir değişme olmadan bir şeye ait olabildikleri ve olmayabildikleri için bir farklılığa dayanan her türlü özellikten kurtulmuş olduğunu düşünmekte haklı değildir; çünkü bu yanlıştır …

403

Simplicius in Aristot. categor. f. 42E ed. Bas. Οἱ δὲ Στωϊκοὶ ἀνθ’ ἑνὸς γένους δύο κατὰ τὸν τόπον τοῦτον ἀριθμοῦνται, τὰ μὲν ἐν τοῖς πρός τι τιθέντες, τὰ δὲ ἐν τοῖς πρός τί πως ἔχουσι. καὶ τὰ μὲν πρός τι ἀντιδιαιροῦσι τοῖς καθ’ αὑτά· τὰ δὲ πρός τί πως ἔχοντα τοῖς κατὰ διαφοράν, πρός τι μὲν λέγοντες τὸ γλυκὺ καὶ πικρὸν καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ ὅσα τοιώσδε διατίθησι· πρός τι δέ πως ἔχοντα οἷον δεξιόν, πατέρα καὶ τὰ τοιαῦτα. κατὰ διαφορὰν δέ φασι τὰ κατά τι εἶδος χαρακτηριζόμενα. ὥσπερ οὖν ἄλλη τῶν καθ’ αὑτὰ ἔννοια καὶ ἄλλη τῶν κατὰ διαφοράν, οὕτως ἄλλα μὲν τὰ πρός τι ἐστίν, ἄλλα δὲ τὰ πρός τί πως ἔχοντα. ἀντεστραμμένη δέ ἐστι τῶν συζυγιῶν ἡ ἀκολουθία. τοῖς μὲν γὰρ καθ’ αὑτὰ συνυπάρχει τὰ κατὰ διαφοράν. καὶ γὰρ τὰ καθ’ αὑτὰ ὄντα διαφορὰς ἔχει τινάς, ὥσπερ τὸ λευκὸν καὶ μέλαν. οὐ μέντοι τοῖς κατὰ διαφορὰν τὰ καθ’ αὑτὰ συνυπάρχει. τὸ γὰρ γλυκὺ καὶ πικρὸν διαφορὰς μὲν ἔχει, καθ’ ἃς χαρακτηρίζεται, οὐ μέντοι καθ’ αὑτά ἐστι τοιαῦτα, ἀλλὰ πρός τι. τὰ δὲ πρός τί πως ἔχοντα, ἅπερ ἀντίκειται τοῖς κατὰ διαφοράν, πάντως καὶ πρός τι ἐστίν. ὁ γὰρ δεξιὸς καὶ πατὴρ μετὰ τοῦ πῶς ἔχειν καὶ πρός τι εἰσίν. τὸ γλυκὺ καὶ πικρὸν πρός τι ὄντα κατὰ διαφοράν ἐστι· τὰ δὲ πρός τί πως ἔχοντα ἐναντία τοῖς κατὰ διαφορὰν ὑπάρχει. καὶ γὰρ τὰ μὲν πρός τί πως ἔχοντα ἀδύνατον καθ’ αὑτὰ εἶναι ἢ κατὰ διαφοράν. ἐκ γὰρ τῆς πρὸς ἕτερον σχέσεως ἤρτηται μόνης. τὰ μέντοι πρός τι καθ’ αὑτὰ μὲν οὐκ ἔστι (οὐ γάρ ἐστιν ἀπόλυτα) κατὰ διαφορὰν δὲ πάντως ἔσται· μετὰ γάρ τινος χαρακτῆρος θεωρεῖται. - εἰ δὲ δεῖ σαφέστερον μεταλαβεῖν τὰ λεγόμενα, πρός τι μὲν λέγουσιν ὅσα κατ’ οἰκεῖον χαρακτῆρα διακείμενά πως ἀπονεύει πρὸς ἕτερον, πρός τι δέ πως ἔχοντα ὅσα πέφυκε συμβαίνειν τινὶ καὶ μὴ συμβαίνειν ἄνευ τῆς περὶ αὐτὰ μεταβολῆς καὶ ἀλλοιώσεως μετὰ τοῦ πρὸς τὸ ἐκτὸς ἀποβλέπειν, ὥστε ὅταν μὲν κατὰ διαφοράν τι διακείμενον πρὸς ἕτερον νεύσῃ, πρός τι μόνον τοῦτο ἔσται, ὡς ἡ ἕξις καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ αἴσθησις. ὅταν δὲ μὴ κατὰ τὴν ἐνοῦσαν διαφοράν, κατὰ ψιλὴν δὲ τὴν πρὸς ἕτερον σχέσιν θεωρῆται, πρός τί πως ἔχον ἔσται. ὁ γὰρ υἱὸς καὶ ὁ δεξιὸς ἔξωθέν τινων προσδέονται πρὸς τὴν ὑπόστασιν. διὸ καὶ μηδεμιᾶς γινομένης περὶ αὐτὰ μεταβολῆς, γένοιτ’ ἂν οὐκέτι πατὴρ τοῦ υἱοῦ ἀποθανόντος, ὁ δὲ δεξιὸς τοῦ παρακειμένου μεταστάντος. τὸ δὲ γλυκὺ καὶ πικρὸν οὐκ ἂν ἀλλοῖα γένοιτο, εἰ μὴ συμμεταβάλλοι καὶ ἡ περὶ αὐτὰ δύναμις. εἰ τοίνυν καὶ μηδὲν αὐτὰ παθόντα μεταβάλλοι κατὰ τὴν τοῦ ἄλλου πρὸς αὐτὰ σχέσιν, δηλονότι ἐν τῇ σχέσει μόνῃ τὸ εἶναι ἔχει καὶ οὐ κατά τινα διαφοράν, τὰ πρός τί πως ἔχοντα. ibid. cf. 43 A. ἕπεται δὲ αὐτοῖς κἀκεῖνο ἄτοπον τὸ σύνθετα ποιεῖν τὰ γένη ἐκ προτέρων τινῶν καὶ δευτέρων, ὡς τὸ πρός τι ἐκ ποιοῦ καὶ πρός τι· ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς ἀκολουθίας, οὔτε ὡς οἱ Στωϊκοὶ λέγουσι τῷ μὲν πρός τί πως ἔχοντι τὸ πρός τι ἕπεται, τῷ δὲ πρός τι οὐκέτι τὸ πρός τί πως ἔχον· οὔθ’ ὡς ὁ Βοηθὸς ἀμυνόμενος αὐτούς etc. ibid. f. 44B. καὶ οὐ καλῶς οἱ Στωϊκοὶ νομίζουσι πάσης τῆς κατὰ διαφορὰν ἰδιότητος ἀπηλλάχθαι τὰ πρός τί πως ἔχοντα, διότι πέφυκε συμβαίνειν καὶ ἀποσυμβαίνειν μηδεμιᾶς μεταβολῆς περὶ αὐτὰ γενομένης. ψεῦδος γὰρ τοῦτο λέγεται etc.

404Fr. 404 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 453. Bir şeye göre bir hâlde bulunanların gerçekte yalnız düşüncede korunduğunu ve gerçek varlıklarının olmadığını, dogmatikçilerin kendi itiraflarından da öğretmek mümkündür. Çünkü göreliyi tasvir ederken hep bir ağızdan "Göreli, bir başkasına bağlı olarak düşünülendir" derler.

404

Sextus adv. math. VIII 453. καὶ ὅτι τῷ ὄντι ἐπινοίᾳ μόνον σῴζεται τὰ πρός τί πως ἔχοντα, ὕπαρξις δὲ οὐκ ἔστιν αὐτοῖς, πάρεστι διδάσκειν ἐκ τῆς τῶν δογματικῶν ἀνθομολογήσεως. ὑπογράφοντες γὰρ τὸ πρός τι συμφώνως φασί πρός τι ἐστὶ τὸ πρὸς ἑτέρῳ νοούμενον.

405Fr. 405 Kaynak: Galenos, Tıp Sanatının Yapısı Üzerine 8. Unsur baştan sona başkalaşabildiğine göre, sırayla unsurların toplam kaç tane olduğunu ele alalım; burada da söze açıkça görünen bir şeyden başlayalım. Herhangi bir şeyi başkalaştıranların, his de öğrettiği ve şeylerin tabiatı da gösterdiği gibi, başkalaştırdıkları şeye önce dokunup sonra değişime yol açmaları zorunludur. … Değiştiren şey dokunarak başkalaştırıyorsa, bunu dokunulabilen bazı niteliklere göre yapması zorunludur. Öyleyse hepsini incelemeye ne engel var? Keskin olan yakınındakini keser, ama onun varlığını başkalaştırmaz; ağırlık da öyle: o da ezer, ama etkilenen varlığın baştan sona değişmesine yol açmaz. Sertlik de yakınındakini başka bir türe dönüştürecek biçimde başkalaştıramaz. Oysa sıcaklık ve soğukluk yakınındaki varlığı bütünüyle başkalaştırabilir. Yaşlık ve kuruluk da aynı şekilde, sözü edilenler kadar hızlı olmasa bile zamanla dayanaklarını değiştirir. Peki başkalaştırabilen başka bir niteliğimiz var mı, yoksa toplam sayı bunlardan mı ibaret? Yalnız sözü edilen niteliklere etkin denmesi ve öyle sayılması uygun olur; bunlar arasında da en çok ilk karşıtlığa, bunda da daha çok sıcaklığa; çünkü niteliklerin en etkini odur. Ondan sonra soğukluk, sonra yaşlık ve kuruluk gelir. Başka hiçbir nitelik yakınındakini baştan sona başkalaştırmaz. … Öyleyse böyle niteliklere ilk olarak sahip olan cisimler, et de dahil öteki her şeyin unsurlarıdır. Bunlar toprak, su, hava ve ateştir; ispattan kaçmayan bütün filozoflar bunların oluşan ve yok olan şeylerin unsurları olduğunu söylemiştir. Bunların birbirine dönüştüğünü ve hepsinin altında ortak bir dayanak bulunduğunu da söylerler. (Bütün tartışma için krş. Galenos, Hippokrates'e Göre Unsurlar I 1.)

405

Galenus de constitutione artis medicae 8 Vol. I p. 251 K. ἐπειδὴ τὸ στοιχεῖον ἀλλοιωτόν ἐστι δι’ ὅλου, πόσα τὰ πάντ’ ἐστὶ στοιχεῖα, διέλθωμεν ἑξῆς, ἀρχὴν κἀνταῦθα τῶν λόγων τῶν ἐναργῶς τι φαινομένων ποιησάμενοι. τοῖς ἀλλοιοῦσιν ὁτιοῦν ἀναγκαῖον, [καὶ] ἁψαμένοις πρῶτον, ὧν ἀλλοιοῦσι, ποιήσασθαι τὴν μεταβολήν, ὥσπερ ἡ αἴσθησις διδάσκει, καὶ αὐτὴ τῶν πραγμάτων ἡ φύσις ἐνδείκνυται. —  — καὶ μήν, εἰ ἁψάμενον ἀλλοιοῖ τὸ μεταβάλλον, ἀναγκαῖον αὐτῷ κατά τινας τῶν ἁπτῶν ποιότητας ἐνεργῆσαι. τί οὗν τὸ κωλῦον ἐστὶν ἐπισκέψασθαι πάσας αὐτάς; ὀξὺ μὲν οὖν τέμνει τὸ πλησιάζον, ἀλλ’ οὐκ ἀλλοιοῖ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, καθάπερ οὐδὲ τὸ βάρος, ἀλλὰ θλᾷ μὲν καὶ τοῦτο, δι’ ὅλου δ’ οὐκ ἐργάζεται τῆς πασχούσης οὐσίας τὴν μεταβολήν. οὐ μὴν οὐδὲ σκληρότης οὕτω ἀλλοιῶσαι δύναται τὸ πλησιάζον, ὡς εἰς ἕτερον εἶδος μεταστῆσαι. θερμότης μέντοι καὶ ψυχρότης ὅλην ἀλλοιῶσαι δύναται τὴν πλησιάζουσαν οὐσίαν. ὡσαύτως δὲ ὑγρότης καὶ ξηρότης, εἰ καὶ μὴ διὰ τάχους ὁμοίως ταῖς εἰρημέναις, ἀλλ’ ἐν χρόνῳ γε καὶ αὗται μεταλλάττουσι τὰ ὑποκείμενα. ἆρ’ οὖν καὶ ἑτέραν τινὰ ἔχομεν ἀλλοιοῦν δυναμένην ἢ τὸ σύμπαν πλῆθος ἐν ταύταις ἐστί; καὶ μόνας ὀνομάζεσθαί τε καὶ νομίζεσθαι προσήκει τὰς εἰρημένας ποιότητας δραστικάς, καὶ μάλιστ’ ἐν αὐταῖς τὴν πρώτην ἀντίθεσιν, καὶ κατ’ αὐτὴν μᾶλλον τὴν θερμότητα· δραστικωτάτη γὰρ αὕτη τῶν ποιοτήτων ἐστίν. ἑξῆς δ’ αὐτῆς ψυχρότης, εἶθ’ ὑγρότης καὶ ξηρότης. ἄλλη δὲ οὐδεμία ποιότης ἀλλοιοῖ τὰ πλησιάζοντα δι' ὅλων αὐτῶν. —  — ὅσα τοίνυν σώματα πρῶτον τὰς τοιαύτας ἔχει ποιότητας, ἐκεῖνα στοιχεῖα τῶν ἄλλων ἁπάντων ἐστὶ καὶ τῆς σαρκός. ἔστι δὲ ταῦτα γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀὴρ καὶ πῦρ, ἅπερ ἅπαντες οἱ μὴ φεύγοντες ἀπόδειξιν φιλόσοφοι στοιχεῖα τῶν γεννωμένων τε καὶ φθειρομένων ἔφασαν εἶναι. καὶ μεταβάλλειν εἰς ἄλληλά φασιν αὐτὰ καὶ εἶναί τι κοινὸν ἅπασιν ὑποκείμενον. Ad totam disputationem cf. Gal. de elementis sec. Hippocr. I, 1.

406Fr. 406 Kaynak: Galenos, Tabii Yetiler Üzerine I 3. Filozoflardan ve hekimlerden az sayıda olmayan ve hiç de ünsüz olmayan bazı kişiler, etkiyi sıcak ve soğuğa bağlar, kuru ve yaşı da edilgin şeyler olarak onların altına koyarlar. İlk olarak Aristoteles bütün cüzî şeylerin sebeplerini bu ilkelere indirmeye çalışır; sonra Stoa korosu da onun izinden gitmiştir. Gerçi bunların, unsurların birbirine dönüşmesini bile bir tür yayılmalara ve sıkışmalara bağladıkları için, sıcak ve soğuğu etkin ilkeler yapmaları makuldü; Aristoteles için ise durum böyle değil …

406

Galenus de natur. facult. I 3 ed. Bas. I 88. K. II 7. εἰσὶ δ’ οὐκ ὀλίγοι τινὲς ἄνδρες οὐδὲ ἄδοξοι, φιλόσοφοί τε καὶ ἰατροί, οἱ τῷ μὲν θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ τὸ δρᾶν ἀναφέροντες, ὑποβάλλοντες δ’ αὐτοῖς παθητικὰ τό τε ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρόν. Καὶ πρῶτός γ’ Ἀριστοτέλης τὰς τῶν κατὰ μέρος ἁπάντων αἰτίας εἰς ταύτας ἀνάγειν πειρᾶται τὰς ἀρχάς, ἠκολούθησε δ’ ὕστερον αὐτῷ καὶ ὁ ἀπὸ τῆς Στοᾶς χορός. Καίτοι τούτοις μὲν ὡς ἂν καὶ αὐτῶν τῶν στοιχείων τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν χύσεσί τέ τισι καὶ πιλήσεσιν ἀναφέρουσιν εὔλογον ἦν ἀρχὰς δραστικὰς ποιήσασθαι τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, Ἀριστοτέλει δ’ οὐχ οὕτως etc.

407Fr. 407 Kaynak: Plutarkhos, İlk Soğuk Üzerine 2, 946a. (Soğuğun sıcaklığın yoksunluğu olmadığını kanıtlarken Stoacıların argümanlarını kullandığını şu sözler gösterir:) Soğukluk cisimlerde bulunduğunda, sıcaklıktan aşağı kalmayan etkiler ve değişimler meydana getirir. Çünkü pek çok şey soğukla donar, bir araya toplanır ve sıklaşır; soğuğun verdiği duruculuk ve kolay kımıldamazlık atalet değildir, ağırlık ve sağlamlıktır; bir arada bastıran ve bir arada tutan bir gerilime sahip güçten ileri gelir. Bu yüzden yoksunluk, karşıt kuvvetin sönmesi ve çekilmesidir; oysa birçok şey, içinde çok sıcaklık bulunduğu hâlde soğur. Hatta soğukluk bazı şeyleri, daha sıcak olarak yakalarsa daha çok dondurur ve sıkıştırır, suya daldırılan demir gibi. Stoacılar da yeni doğanların cisimlerindeki pneumanın soğumayla sertleştiğini ve değişerek tabiattan psykhē hâline geldiğini söylerler. Ama bu tartışmalıdır …

407

Plutarchum de primo frigido cp. 2 p. 946a, cum frigus probet non esse στέρησιν caloris, Stoicis uti argumentis haec verba fidem faciunt: ἡ δὲ ψυχρότης οὐκ ἐλάττονα τῆς θερμότητος ἐγγιγνομένη τοῖς σώμασι πάθη καὶ μεταβολὰς ἐνεργάζεσθαι πέφυκε· καὶ γὰρ πήγνυται πολλὰ τῷ ψυχρῷ καὶ συγκρίνεται καὶ πυκνοῦται· καὶ τὸ στάσιμον αὐτῷ καὶ δυσκίνητον οὐκ ἀργόν ἐστιν, ἀλλ’ ἐμβριθὲς καὶ βέβαιον, ὑπὸ ῥώμης συνερειστικὸν καὶ συνεκτικὸν ἐχούσης τόνον. ὅθεν ἡ μὲν στέρησις ἔκλειψις γίνεται καὶ ὑποχώρησις τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως, ψύχεται δὲ πολλά, πολλῆς αὐτοῖς θερμότητος ἐνυπαρχούσης· ἔνια δὲ καὶ μᾶλλον ἡ ψυχρότης, ἂν λάβῃ θερμότερα, πήγνυσι καὶ συνάγει, καθάπερ τὸν βαπτόμενον σίδηρον· οἱ δὲ Στωϊκοὶ καὶ τὸ πνεῦμα λέγουσιν ἐν τοῖς σώμασι τῶν βρεφῶν τῇ περιψύξει στομοῦσθαι καὶ μεταβάλλον ἐκ φύσεως γίγνεσθαι ψυχήν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀμφισβητήσιμον etc.

408Fr. 408 Kaynak: Galenos, Hippokrates'e Göre Unsurlar Üzerine I 6. Aşırı sıcaklığın ateşten daha basit olduğu ve maddede bulununca ateşin ortaya çıktığı, Athenaios'un izinden gitmeye çalıştığı bütün filozoflarca kabul edilmiştir. Ateşin oluşumunun ilkesinin, bütün unsurların altında yatan niteliksiz bir madde ve ona gelen aşırı sıcaklık olduğu da aynı şekilde kabul edilmiştir. Maddenin doğmamış ve yok olmaz olarak bütün zaman boyunca var olduğu, ona gelip ondan giden şeyin ise nitelik olduğu da; unsurun, unsuru olduğu şeyle aynı cinsten olması gerektiği de. Çünkü unsur ilkeden tam da bu noktada ayrılır: İlkeler, ilkesi oldukları şeylerle zorunlu olarak aynı cinsten değildir, unsurlar ise mutlaka aynı cinstendir.

408

Galenus de elementis sec. Hippocr. I 6. Vol. I p. 469 K. ὅτι τε γὰρ ἁπλούστερόν ἐστι πυρὸς ἡ ἄκρα θερμότης, ὅτι τε ταύτης ἐγγινομένης τῇ ὕλῃ πῦρ ἀποτελεῖται, τοῖς φιλοσόφοις ὡμολόγηται πᾶσιν, οἷς Ἀθήναιος ἕπεσθαι σπουδάζει. καὶ μὲν δὴ καὶ ὡς ἀρχὴ τῆς τοῦ πυρὸς γενέσεως ὕλη τίς ἐστιν ἡ ἅποσιν ὑποβεβλημένη τοῖς στοιχείοις ἡ ἄποιος ἥ τ’ ἐγγινομένη ταύτῃ θερμότης ἡ ἄκρα, καὶ τοῦθ’ ὁμοίως ὡμολόγηται· καὶ ὡς ἡ μὲν ὕλη διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ἐστίν, ἀγένητός τε καὶ ἄφθαρτος οὖσα, τὸ δὲ γινόμενόν τε καὶ ἀπογινόμενον αὐτῆς ἡ ποιότης ἐστίν· καὶ ὡς ὁμογενὲς εἶναι χρὴ τὸ στοιχεῖον, οὗπερ ἂν ᾗ στοιχεῖον. ἐν τούτῳ γὰρ δὴ καὶ διήνεγκε στοιχεῖον ἀρχῆς, ἐν τῷ τὰς μὲν ἀρχὰς οὐκ ἐξ ἀνάγκης ὁμογενεῖς εἶναι τοῖς πράγμασιν, ὧν ὑπάρχουσιν ἀρχαί, τὰ δὲ στοιχεῖα πάντως ὁμογενῆ.

409Fr. 409 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in İnsanın Tabiatı Üzerine'sine Şerh I. Bunlar (doğmamış madde ile dört ilk nitelik, yani soğukluk, sıcaklık, kuruluk ve yaşlık) ne öteki şeylerin ne de insan tabiatının unsurlarıdır, ilkeleridir. Bu, eskilerde birbirine karışmıştı; ilke ile unsur arasındaki farkı düşünmemişlerdi, çünkü unsur adı ilkeler için de kullanılabilir. Oysa bunlar birbirinden açıkça farklı iki şeydir: Biri bütünün en küçük parçasıdır, öbürü ise bu en küçük parçanın düşüncede bölünerek ayrıldığı şeydir. Ateşin kendisini iki cisme ayırıp onlardan karışmış olduğunu göstermek mümkün değildir; toprak, su ya da hava için de öyle. Ama değişen şeyin varlığının başka, onun değişiminin başka olduğunu düşünmek mümkündür. Çünkü değişen cisim ile ondaki değişim aynı şey değildir: Değişen dayanaktır, değişimi ise niteliklerin yer değiştirmesiyle olur.

409

Galenus in Hippocr. de nat. hom. lib. I Vol. XV p. 30 K. οὐ μὴν στοιχεῖά γε ταῦτ’ ἔστιν (scil. ἡ ἀγένητος ὕλη et quattuor primae qualitates ψυχρότης, θερμότης, ξηρότης, ὑγρότης) οὔτε τῶν ἄλλων οὔτ’ ἀνθρώπου φύσεως, ἀλλ’ ἀρχαί. συνεκέχυτο οὖν τοῦτο παρὰ τοῖς ἀρχαίοις, οὐδ’ εἰς ἔννοιαν ἀφιγμένοις τῆς διαφορᾶς ἀρχῆς τε καὶ στοιχείου, διὰ τὸ δύνασθαι χρῆσθαι τῇ τοῦ στοιχείου προσηγορίᾳ κἀπὶ τῶν ἀρχῶν. ἀλλὰ [δὲ] δύο πράγματά ἐστι φανερῶς ἀλλήλων διαφέροντα, τὸ μὲν ἕτερον ἐλάχιστον μόριον τοῦ ὅλου, τὸ δὲ ἕτερον, εἰς ὃ διέλῃ τις κατ’ ἐπίνοιαν αὐτὸ τοῦτο ⟨τὸ⟩ ἐλάχιστον. αὐτὸ μὲν γὰρ τὸ πῦρ οὐχ οἷόν τε διελεῖν εἰς δύο σώματα καὶ δεῖξαι κεκραμένον ἐξ ἐκείνων, ὥσπερ οὐδὲ τὴν γῆν ἢ τὸ ὕδωρ ἢ τὸν ἀέρα· νοῆσαι μέντοι δυνατόν, ἑτέραν μὲν εἶναι τοῦ μεταβάλλοντος τὴν οὐσίαν, ἑτέραν δὲ τὴν μεταβολὴν αὐτοῦ. οὐ γὰρ ταὐτό ἐστι τὸ μεταβάλλον σῶμα τῇ κατ’ αὐτὸ μεταβολῇ. τὸ μὲν γὰρ μεταβάλλον ἐστὶ τὸ ὑποκείμενον, ἡ μεταβολὴ δὲ αὐτοῦ κατὰ τὴν τῶν ποιοτήτων ἀμοιβὴν γίνεται.

410Fr. 410 Kaynak: Galenos, Tabii Yetiler Üzerine II 4. Sıcak, soğuk, kuru ve yaş birbirine etki eder ve birbirinden etkilenir; bunların en etkini sıcaktır, kuvvette ikinci gelen soğuktur. ⟨Beslenenler baştan sona beslenir, karışanlar baştan sona karışır, başkalaşanlar baştan sona başkalaşır;⟩ … sindirim bir tür başkalaşma, besleyenin beslenenin kendine özgü niteliğine dönüşmesidir; kana dönüşme de bir başkalaşmadır, beslenme de öyle; büyüme ise cismin her yöne genişlemesinden ve beslenmeden meydana gelir. Başkalaşma en çok sıcak tarafından gerçekleştirilir; bu yüzden beslenme, sindirim ve bütün özsuların oluşumu da onun sayesindedir; artıklardaki nitelikler de doğuştan gelen ısı sayesinde meydana gelir. … s. 92: Erasistratos'un Aristoteles'in tabiat öğretisinden hiçbir payı olmadığını, yukarıda sayılan öğretilerin listesi gösteriyor. Bu öğretiler önce Hippokrates'in, ikinci olarak Aristoteles'in, üçüncü olarak da Stoacıların öğretileriydi; yalnız bir noktayı, yani niteliklerin cisim olduğunu değiştirmişlerdi.

410

Galenus de nat. facult. II 4. Vol. II p. 88 K. τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρὸν εἰς ἄλληλα δρῶντα καὶ πάσχοντα· καὶ τούτων αὐτῶν δραστικώτατον μὲν τὸ θερμόν, δεύτερον δὲ τῇ δυνάμει τὸ ψυχρόν, - ⟨ τρέφεσθαι δὲ δι’ ὅλων αὐτῶν τὰ τρεφόμενα καὶ κεράννυσθαι δι’ ὅλων τὰ κεραννύμενα καὶ ἀλλοιοῦσθαι δι’ ὅλων τὰ ἀλλοιούμενα, —  — καὶ τὴν πέψιν ἀλλοίωσίν τινα ὑπάρχειν καὶ μεταβολὴν τοῦ τρέφοντος εἰς τὴν οἰκείαν τοῦ τρεφομένου ποιότητα, τὴν δ’ ἐξαιμάτωσιν ἀλλοίωσιν εἶναι, καὶ τὴν θρέψιν ὡσαύτως, καὶ τὴν αὔξησιν ἐκ τῆς πάντῃ διατάσεως τοῦ σώματος καὶ θρέψεως γίνεσθαι· τὴν δ’ ἀλλοίωσιν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ μάλιστα συντελεῖσθαι, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὴν θρέψιν καὶ τὴν πέψιν καὶ τὴν τῶν χυμῶν ἀπάντων γένεσιν· ἤδη δὲ καὶ τοῖς περιττώμασι τὰς ποιότητας ὑπὸ τῆς ἐμφύτου θερμασίας ἐγγίνεσθαι. —  — p. 92 ἀλλ’ ὅτι μὲν τῆς Ἀριστοτέλους φυσιολογίας οὐδὲν Ἐρασιστράτῳ μέτεστιν, ὁ κατάλογος τῶν προειρημένων ἐνδείκνυται δογμάτων· ἃ πρῶτον μὲν Ἱπποκράτους ἦν, δευτέρου δ’ Ἀριστοτέλους, τρίτων δὲ τῶν Στωϊκῶν, ἑνὸς μόνου μετατιθεμένου, τοῦ τὰς ποιότητας εἶναι σώματα.

411Fr. 411 Kaynak: Galenos, Tedavi Yöntemi I 2. (Hippokrates'i ve öteki eski hekimleri kötüleyen hekim Thessalos'a karşı:) Stoa filozoflarını da kurula alıp oyu onlara bıraksak, kendi benimsedikleri öğretilere dayanarak Hippokrates'e taç giydirirler. Çünkü sıcağı, soğuğu, kuruyu ve yaşı ilk olarak Hippokrates ortaya koydu, ondan sonra Aristoteles ispat etti. Khrysippos ve çevresi de bunları hazır bulunca inat etmediler; her şeyin bunlardan karıştığını, bunların birbirine etki edip birbirinden etkilendiğini ve tabiatın tekhnē sahibi olduğunu söylerler; Hippokrates'in tabiat hakkındaki öteki bütün öğretilerini de kabul ederler. Aristoteles'le aralarındaki fark yalnız küçük bir noktadadır. Hippokrates bütün cismin birlikte soluduğunu ve birlikte aktığını, canlıların bütün parçalarının birbiriyle etkileşim içinde olduğunu doğru olarak söylerken, ikisi de bunu kabul ederler; ama Aristoteles yalnız niteliklerin birbirinin içine geçip her yönden karıştığını düşünür, Stoacılar ise yalnız bunların değil, varlıkların kendilerinin de karıştığını.

411

Galenus methodi med. I 2. Vol. X 15 K. (contra Thessalum medicum pugnans, qui Hippocrati ceterisque antiquis medicis obtrectaverat) εἰ δὲ τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφους εἰς τὸ συνέδριον εἰσαγαγόντες ἐπιτρέψαιμεν καὶ τούτοις τὴν ψῆφον, ἐξ ὧν αὐτοὶ τίθενται δογμάτων, ἐκ τούτων Ἱπποκράτην στεφανώσουσι. τὸ γὰρ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρὸν Ἱπποκράτης μὲν πρῶτος εἰσηγήσατο, μετ’ αὐτὸν δ’ Ἀριστοτέλης ἀπέδειξεν· ἕτοιμα δ’ ἤδη παραλαβόντες οὐκ ἐφιλονίκησαν οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον, ἀλλ’ ἐκ τούτων τὰ σύμπαντα κεκράσθαι λέγουσι, καὶ ταῦτ’ εἰς ἄλληλα πάσχειν καὶ δρᾶν, καὶ τεχνικὴν εἶναι τὴν φύσιν, ἅπαντά τε τἄλλα τὰ περὶ φύσεως Ἱπποκράτους δόγματα προσίενται· πλὴν περὶ μικροῦ τινός ἐστιν αὐτοῖς ἡ διαφορὰ πρὸς Ἀριστοτέλη. λέγοντος γὰρ Ἱπποκράτους ὀρθῶς ὡς σύμπνουν καὶ σύῤῥουν ἐστὶν ἅπαν τὸ σῶμα καὶ πάντα συμπαθῆ τὰ τῶν ζῴων μόρια, προσίενται μὲν ἀμφότεροι τουτί, διαφέρονται δὲ ἐν τῷ τὰς μὲν ποιότητας μόνας τὸν Ἀριστοτέλη δι’ ἀλλήλων ἰέναι καὶ κεράννυσθαι πάντη, τοὺς δ’ ἀπὸ τῆς Στοᾶς οὐ ταύτας μόνας, ἀλλὰ καὶ τὰς οὐσίας αὐτὰς ὑπολαμβάνειν.

412Fr. 412 Kaynak: Galenos, Unsurlar Üzerine I 9. Unsurlar konusu Aristoteles tarafından Gök Üzerine ve Oluş ve Yok Oluş Üzerine'de, Khrysippos tarafından da Varlık Üzerine'de işlenmiştir.

412

Galenus de elementis I 9 ad. Bas. I 56. K. I 487. Ἀριστοτέλει δ’ ἔν τε τοῖς περὶ οὐρανοῦ καὶ τοῖς περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς ὁ περὶ τῶν στοιχείων λόγος ἐξείργασται, ὥσπερ ἐν τοῖς περὶ οὐσίας λόγοις Χρυσίππῳ.

413Fr. 413 Kaynak: Stobaios, Seçmeler I s. 129, 1 W. (Areios Didymos, Fizik Özeti Fr. 21 Diels). Khrysippos'un görüşü. Varlıktan çıkan unsurlar hakkında, okulun önderi Zenon'u izleyerek şunları ileri sürer: Dört unsur vardır, ⟨ateş, hava, su, toprak; canlılar,⟩ bitkiler, bütün dünya ve onun içinde bulunan her şey ⟨bunlardan oluşur⟩ ve bunlara çözülür. ⟨Ateşe⟩ ise özellikle unsur denir; çünkü geri kalanlar değişim yoluyla ilk olarak ondan oluşur ve en sonunda hepsi yayılarak ona çözülür; o ise başka bir şeye yayılmayı ya da çözülmeyi kabul etmez. [Geri kalanlar ondan oluşur ve yayılarak en sonunda onda son bulur; bu yüzden de unsur denir, çünkü ilk olarak öyle kurulmuştur ki kendinden bir yapı verir ve geri kalanların yayılmasını ve çözülmesini kendine kabul eder.] Bu anlama göre ateşe kendi başına unsur denir, çünkü başka bir şeyle birlikte değildir; önceki anlama göre ise başkalarıyla birlikte de bir şey oluşturur. İlk değişim, ateşin yoğunlaşarak havaya dönüşmesidir; ikincisi havadan suya, üçüncüsü de suyun aynı oranda daha da yoğunlaşarak toprağa dönüşmesidir. Toprak yeniden çözülüp yayılınca da ilk yayılma suya, ikincisi sudan havaya, üçüncüsü ve sonuncusu ateşe olur. Ateşimsi olan her şeye ateş, havamsı olan her şeye hava denir; ötekiler de böyledir. Böylece Khrysippos'a göre unsur üç anlamda söylenir. Birinci anlamda ateş unsurdur, çünkü geri kalanlar değişim yoluyla ondan oluşur ve ona çözülür. İkinci anlamda dört unsura, yani ateşe, havaya, suya ve toprağa unsur denir; çünkü geri kalanlar bunlardan birinden, birkaçından ya da hepsinden oluşmuştur: canlılar ve yeryüzündeki bütün bileşimler dördünden, ay ateş ile havadan, yani ikisinden, güneş de birinden, yalnız ateşten oluşmuştur; çünkü güneş saf ateştir. Üçüncü anlamda ise unsur, ilk olarak öyle kurulmuş olandır ki kendinden belli bir yol izleyerek sonuna kadar oluş verir ve sondan da aynı yolla çözülmeyi kendine kabul eder. Unsur hakkında şu tür açıklamaların da yapıldığını söylemiştir: Unsur, kendiliğinden en kolay hareket edendir; ilke ⟨ve tohumsal⟩ logos'tur; kendini aşağıya doğru dönüşe, dönüşten de yukarıya doğru her yönden bir döngü içinde hareket ettirecek, her şeyi kendinde tüketip kendinden yeniden düzenli biçimde ve belli bir yolla eski hâline getirecek tabiatta olan ezelî kuvvettir. (Krş. Probus, Vergilius Şerhi s. 10, 33: Stoacılar Kitionlu Zenon, Solili Khrysippos ve Assoslu Kleanthes her şeyin sonradan bu dört unsurdan biçimlendiğini öğretirler; bunların öncüsü, bunlar hakkında "Önce her şeyin dört kökü vardır" diye yazan Akragaslı Empedokles'tir.)

413

Stobaeus Eclog. I p. 129, 1 W. Χρυσίππου. Περὶ δὲ τῶν ἐκ τῆς οὐσίας στοιχείων τοιαῦτά τινα ἀποφαίνεται, τῷ τῆς αἱρέσεως ἡγεμόνι Ζήνωνι κατακολουθῶν, τέτταρα λέγων εἶναι στοιχεῖα ⟨πῦρ, ἀέρα, ὕδωρ, γῆν, ἐξ ὧν συνίστασθαι πάντα καὶ ζῶα⟩ καὶ φυτὰ καὶ τὸν ὅλον κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ περιεχόμενα καὶ εἰς ταῦτα διαλύεσθαι. τὸ δὲ ⟨πῦρ καὶ⟩ κατ’ ἐξοχὴν στοιχεῖον λέγεσθαι διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ πρώτου τὰ λοιπὰ συνίστασθαι κατὰ μεταβολὴν καὶ εἰς αὐτὸ ἔσχατον πάντα χεόμενα διαλύεσθαι, τοῦτο δὲ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὴν εἰς ἄλλο χύσιν ἢ ἀνάλυσιν· [συνίστασθαι δὲ ἐξ αὐτοῦ τὰ λοιπὰ καὶ χεόμενα εἰς τοῦτο ἔσχατον τελευτᾶν· παρὸ καὶ στοιχεῖον λέγεσθαι, ὃ πρῶτον ἕστηκεν οὕτως, ὥστε σύστασιν διδόναι ἀφ’ αὑτοῦ καὶ αὐτὸ τῶν λοιπῶν χύσιν καὶ διάλυσιν δέχεσθαι εἰς αὑτό]. κατὰ μὲν τὸν λόγον τοῦτον αὐτοτελῶς λεγομένου τοῦ πυρὸς στοιχείου· οὐ μετ’ ἄλλου γάρ· κατὰ δὲ τὸν πρότερον καὶ μετ’ ἄλλων συστατικὸν εἶναι, πρώτης μὲν γιγνομένης τῆς ἐκ πυρὸς κατὰ σύστασιν εἰς ἀέρα μεταβολῆς, δευτέρας δ’ ἀπὸ τούτου εἰς ὕδωρ, τρίτης δ’ ἔτι μᾶλλον κατὰ τὸ ἀνάλογον συνισταμένου τοῦ ὕδατος εἰς γῆν. πάλιν δ’ ἀπὸ ταύτης διαλυομένης καὶ διαχεομένης πρώτη μὲν γίγνεται χύσις εἰς ὕδωρ, δευτέρα δ’ ἐξ ὕδατος εἰς ἀέρα, τρίτη δὲ καὶ ἐσχάτη εἰς πῦρ. Λέγεσθαι ⟨δὲ⟩ πῦρ τὸ πυρῶδες πᾶν καὶ ἀέρα τὸ ἀερῶδες καὶ ὁμοίως τὰ λοιπά. Τριχῶς δὴ λεγομένου κατὰ Χρύσιππον τοῦ στοιχείου, καθ’ ἕνα μὲν τρόπον τοῦ πυρός, διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τὰ λοιπὰ συνίστασθαι κατὰ μεταβολὴν καὶ εἰς αὐτὸ λαμβάνειν τὴν ἀνάλυσιν· καθ’ ἕτερον δέ, καθὸ λέγεται τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, πῦρ, ἀὴρ, ὕδωρ, γῆ (ἐπεὶ διὰ τούτων τινὸς ἢ τινῶν ἢ καὶ πάντων τὰ λοιπὰ συνέστηκε, διὰ μὲν τῶν τεττάρων, ὡς τὰ ζῷα καὶ τὰ ἐπὶ γῆς πάντα συγκρίματα, διὰ δυοῖν δέ, ὡς ἡ σελήνη διὰ πυρὸς καὶ ἀέρος συνέστηκε, δι’ ἑνὸς δὲ ὡς ὁ ἥλιος, διὰ πυρὸς γὰρ μόνου, ὁ γὰρ ἥλιος πῦρ ἐστιν εἰλικρινές), κατὰ τρίτον λόγον λέγεται στοιχεῖον ** εἶναι ὃ πρῶτον συνέστηκεν οὕτως, ὥστε γένεσιν διδόναι ἀφ’ αὑτοῦ ὁδῷ μέχρι τέλους καὶ ἐξ ἐκείνου τὴν ἀνάλυσιν δέχεσθαι εἰς ἑαυτὸ τῇ ὁμοίᾳ ὁδῷ. Γεγονέναι δ’ ἔφησε καὶ τοιαύτας ἀποδόσεις περὶ στοιχείου, ὡς ἔστι τό τε δι’ αὑτοῦ εὐκινητότατον καὶ ἡ ἀρχὴ ⟨καὶ ὁ σπερματικὸς⟩ λόγος καὶ ἡ ἀΐδιος δύναμις φύσιν ἔχουσα τοιαύτην, ὥστε αὑτήν τε κινεῖν κάτω πρὸς [γῆν] τὴν τροπὴν καὶ ἀπὸ τῆς τροπῆς ἄνω πάντῃ κύκλῳ, εἰς αὑτήν τε πάντα καταναλίσκουσα καὶ ἀφ’ αὑτῆς πάλιν ἀποκαθιστᾶσα τεταγμένως καὶ ὁδῷ (Diels Arii Didymi epit. phys. fragm. 21). Cf. Probus ad Verg. p. 10, 33 K. Ex his (quattuor elementis) omnia esse postea effigiata Stoici tradunt Zenon Citieus et Chrysippus Solaeus et Cleanthes Assius, qui principem habuerunt Empedoclem Agrigentinum qui de his ita scribit: τέσσαρα δὴ πάντων ῥιζώματα πρῶτον ἔασιν etc.

414Fr. 414 Kaynak: [İustinos], Diriliş Üzerine 6. Dünyanın tabiat bilgeleri denenler evrenin kimisi madde ve tanrı olduğunu söyler, Platon gibi; … kimisi de dört unsur, yani ateş, su, hava ve toprak olduğunu, Stoacılar gibi. … Platon her şeyin tanrı tarafından maddeden yapıldığını söyler; … Stoacılar ise tanrının içlerine yayıldığı dört unsurdan. Biraz sonra: Stoacılara göre cisim dört unsurun karışımından oluştuğuna ve yine dörde çözüldüğüne, bunlar da yok olmadan kaldığına göre, dört unsurun, içlerine yayılan tanrıdan aynı karışımı ve kaynaşmayı alarak daha önce yapmış oldukları cismi yeniden yapmaları mümkündür.

414

[Iustinus] de resurrect. 6. Φασί τοίνυν οἱ τοῦ κόσμου φυσικοὶ σοφοὶ λεγόμενοι τὸ πᾶν ὑπάρχειν οἱ μὲν ὕλην καὶ θεὸν ὡς Πλάτων —  — οἱ δὲ τὰ τέσσαρα, πῦρ, ὕδωρ, ἀέρα, γῆν, ὥσπερ οἱ Στωϊκοί. —  — Καὶ ὁ μὲν Πλάτων φησὶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ τὰ πάντα ἐκ τῆς ὕλης γεγονέναι —  — οἱ δὲ Στωϊκοὶ ἐκ τῶν τεσσάρων διήκοντος δι’ αὐτῶν τοῦ θεοῦ. ibidem paulo post: Ἀλλὰ μὴν κατὰ τοὺς Στωϊκούς, ἐκ τῆς τῶν τεσσάρων στοιχείων κράσεως γινομένου τοῦ σώματος, καὶ διαλυομένου τούτου εἰς τὰ τέσσαρα, παραμενόντων τούτων ἀφθάρτων, δυνατόν ἐστι πάλιν τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, τὴν αὐτὴν μῖξιν καὶ κρᾶσιν λαβόντα ἀπὸ τοῦ διήκοντος δι’ αὐτῶν θεοῦ, ποιῆσαι ὃ πρότερον πεποιήκει σῶμα.

415Fr. 415 Kaynak: Galenos, Damar Açmayla Tedavi Üzerine 3. Maddesi olan bütün varlıkların oluşumunun ilkeleri dört unsurdur; bunlar tabiatları gereği baştan sona birbiriyle karışır ve birbirine etki eder.

415

Galenus de venae sectione therapeutici 3. Vol. XI p. 256 K. αἱ δ’ ἀρχαὶ τῆς γενέσεως ἅπασι τοῖς οὖσιν, ὕλην ἔχουσι, τὰ τέτταρα στοιχεῖα, κεράννυσθαί τε πεφυκότα δι’ ὅλων ἀλλήλων καὶ δρᾶν εἰς ἄλληλα.

416Fr. 416 Kaynak: Galenos, Giriş ya da Hekim 9. Athenaios'a göre insanın unsurları dört ilk cisim, yani ateş, hava, su ve toprak değil, bunların nitelikleri, yani sıcak, soğuk, kuru ve yaştır. Bunlardan ikisini, sıcak ile soğuğu, etkin sebepler, ikisini de, kuru ile yaşı, maddi sebepler olarak koyar; Stoacılara uyarak beşinci olarak da her şeyin içine yayılan, her şeyi bir arada tutan ve yöneten pneumayı ekler.

416

Galenus introductio s. medicus 9. Vol. XIV p. 698 K. κατὰ δὲ τὸν Ἀθήναιον στοιχεῖα ἀνθρώπου οὐ τὰ τέσσαρα πρῶτα σώματα, πῦρ καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆ, ἀλλ’ αἱ ποιότητες αὐτῶν, τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρόν, ὧν δύο μὲν τὰ ποιητικὰ αἴτια ὑποτίθεται, τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, δύο δὲ τὰ ὑλικά, τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρόν, καὶ πέμπτον παρεισάγει κατὰ τοὺς Στωϊκούς τὸ διῆκον διὰ πάντων πνεῦμα, ὑφ’ οὗ τὰ πάντα συνέχεσθαι καὶ διοικεῖσθαι.

417Fr. 417 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı IV 56. [Kelsos] esirin maddesiz olduğunu ve dört unsurun yanında beşinci bir tabiattan olduğunu söyleyen Aristoteles'e ve Peripatetiklere sığınacaktır; Platoncular da Stoacılar da bu görüşe karşı mertçe direnmişlerdir.

417

Origenes contra Celsum IV 56. Vol. I p. 329, 12 Kö. (p. 547 Delarue). προσφεύξεται δὲ Ἀριστοτέλει καὶ τοῖς ἀπὸ τοῦ Περιπάτου, ἄϋλον φάσκουσιν εἶναι τὸν αἰθέρα καὶ πέμπτης παρὰ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα αὐτὸν εἶναι φύσεως· πρὸς ὃν λόγον οὐκ ἀγεννῶς καὶ οἱ ἀπὸ Πλάτωνος καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἔστησαν.

418Fr. 418 Kaynak: Emesalı Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 5. Stoacılar unsurların bir kısmının etkin, bir kısmının edilgin olduğunu söyler: Hava ile ateş etkin, toprak ile su edilgindir.

418

Nemesius de nat. hom. cp. 5 p. 126. λέγουσι δὲ οἱ Στωϊκοὶ τῶν στοιχείων τὰ μὲν εἶναι δραστικά, τὰ δὲ παθητικά· δραστικὰ μὲν ἀέρα καὶ πῦρ, παθητικὰ δὲ γῆν καὶ ὕδωρ.

419Fr. 419 Kaynak: Aetios, Görüşler I 15, 11 (Renkler Üzerine). Ötekiler ise unsurların tabiatça renkli olduğunu söyler.

419

Aëtius I 15, 11 (περὶ χρωμάτων) DG. p. 314, 11. οἱ μὲν ἄλλοι τὰ στοιχεῖα κεχρῶσθαι φυσικῶς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…