Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları
Argümanlar ve Kıyaslar
231Fr. 231 Kaynak: Galenos, Kendi Kitapları Üzerine 11 (XIX s. 43 Kühn). Daha çocukken, babam beni ilk kez Khrysippos'un ve ünlü Stoacıların mantık öğretisini öğretecek birinin yanına verdiğinde, Khrysippos'un kıyas kitapları üzerine kendim için notlar tuttum.
Galenus de libris propriis 11. Vol. XIX p. 43 K. ἔτι δὲ παῖς ὤν, ἡνίκα πρῶτον ὁ πατήρ με τῷ τὴν λογικὴν θεωρίαν Χρυσίππου καὶ τῶν ἐνδόξων Στωϊκῶν διδάξοντι παρέδωκεν, ἐποιησάμην ἐμαυτῷ τῶν Χρυσίππου συλλογιστικῶν βιβλίων ὑπομνήματα.
232Fr. 232 Kaynak: Galenos, Kendi Kitapları Üzerine 16 (XIX s. 47 Kühn). [Galenos, Stoacıların mantık öğretisi üzerine şu eserleri yazdığını bildirir:] Khrysippos'a Göre Mantık Öğretisi Üzerine 3 kitap; Khrysippos'un Birinci Kıyas Kitabı Üzerine Notlar 3; İkincisi Üzerine 1; Mantığın Gücü ve Öğretisi Üzerine 7; Kıyaslarla İlgili Teoremlerin Faydası Üzerine 1. — Kıyaslarla İlgili Teoremlerin Faydası Üzerine 2.
Galenus de libris propriis 16. Vol. XIX p. 47 K. de Stoicorum logica doctrina se scripsisse testatur haec: περὶ τῆς κατὰ Χρύσιππον λογικῆς θεωρίας γʹ. τῆς Χρυσίππου συλλογιστικῆς πρώτης ὑπομνήματα γʹ. δευτέρας ἕν. περὶ τῆς λογικῆς δυνάμεως καὶ θεωρίας ζʹ. περὶ τῆς χρείας τῶν εἰς τοὺς συλλογισμοὺς θεωρημάτων ἔν. — — περὶ τῆς χρείας τῶν εἰς τοὺς συλλογισμοὺς θεωρημάτων βʹ.
233Fr. 233 Kaynak: Lukianos, İkaromenippos 24. [Zeus konuşur:] Bu yüzden sunaklarımı Platon'un Kanunlar'ından ya da Khrysippos'un kıyaslarından daha soğuk bulursun.
Lucianus lcaromen. 24 (Iupiter loquitur:) τοιγαροῦν ψυχροτρους ἄν μου τοὺς βωμοὺς ἴδοις τῶν Πλάτωνος Νόμων ἢ τῶν Χρυσίππου συλλογισμῶν.
234Fr. 234 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 3, s. 178 Müller. Bilimsel bir ispatın öncülü bu bakımdan retorik, alıştırma amaçlı ve sofistçe öncülden ayrılır; Zenon ve Khrysippos'un okulundakiler bize bunlar hakkında da ne bir yöntem ne de bir alıştırma öğrettiler. Bu yüzden kitaplarında bütün öncüller art arda, gelişigüzel birbirine karışmıştır. Çoğu zaman, nasıl denk gelirse, önce retorik bir argüman gelir, onu alıştırmaya ve diyalektiğe uygun bir argüman izler, sonra bilimsel bir argüman, sonra da belki sofistçe bir argüman gelir. Çünkü bilimsel öncüllerin araştırılan şeyin ousia'sına dayandığını bilmezler...
Galenus de Hippocr. et Plat. plac. II. 3 (91) p. 178 Mü. καὶ ταύτῃ διήνεγκεν ἐπιστημονικὸν δείξεως λῆμμα ῥητορικοῦ τε καὶ γυμναστικοῦ καὶ σοφιστικοῦ, ὑπὲρ ὧν οὐδ’ αὐτῶν οὐδεμίαν ἐδίδαξαν ἡμᾶς οὔτε μέθοδον οὔτε γυμνασίαν οἵγε περὶ τὸν Ζήνωνα καὶ τὸν Χρύσιππον. ὅθεν ἀναμέμικται φύρδην ἐν τοῖς βιβλίοις αὐτῶν ἐφεξῆς ἅπαντα τὰ λήμματα. καὶ πολλάκις ἡγεῖται μέν, εἰ οὕτως ἔχει, ῥητορικὸν ἐπιχείρημα, τούτῳ δ’ ἕπεται γυμναστικόν τε καὶ διαλεκτικόν, εἶθ’ ἑξῆς ἐπιστημονικόν, εἶθ’ οὕτως εἰ ἔτυχε σοφιστικόν, οὐκ εἰδότων, ὡς τὰ μὲν ἐπιστημονικὰ λήμματα πρὸς τὴν οὐσίαν ἀναφέρεται τοῦ ζητουμένου etc.
235Fr. 235 Kaynak: Diogenes Laertios VII 45. Argümanın kendisi öncüllerden ve sonuçtan oluşan bir bütündür; kıyas, bunlardan oluşan ve kıyas kurallarına uyan bir argümandır; ispat ise daha iyi kavranan şeyler aracılığıyla daha az kavranan bir şeyi sonuç olarak çıkaran argümandır.
Diogenes Laërt. VII 45. εἶναι δὲ τὸν λόγον αὐτὸν σύστημα ἐκ λημμάτων καὶ ἐπιφορᾶς· τὸν δὲ συλλογισμὸν λόγον συλλογιστικὸν ἐκ τούτων· τὴν δὲ ἀπόδειξιν λόγον διὰ τῶν μᾶλλον καταλαμβανομένων τὸ ἧττον καταλαμβανόμενον περαίνοντα.
236Fr. 236 Kaynak: [Ammonios], Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 68, 4 Wallies. Stoacıların kullandığı adlar hangileridir? Bunlar şeylere "tynkhanonta" (rastlanılanlar) derler, çünkü amaç onlara ulaşmaktır (tykhein); düşüncelere "ekphorika" (dile getirilenler) derler, çünkü onları seslerle dile getiririz; seslere de "lekta" (söylenebilenler) derler. Şartlı ya da ayrık önermeye "tropikon" (geçişli öncül) derler, çünkü bir öncülden ötekine geçiş (tropos) sağlar. Ön bileşene bizim gibi "hēgūmenon" derler, sonra gelene "lēgon" (son bileşen), ek öncüle de bizim gibi "proslēpsis". — Bizim "symperasma" (sonuç) dediğimize onlar "epiphora" derler. Hipotetik kıyaslara ise "ispatsızlar" (anapodeiktoi) ve "kurallar" (themata) derler.
[Ammonius] in Aristot. Analyt. pr. (Comm. graec. IV 6) p. 68, 4 Wal. τίνα τὰ ὀνόματα οἷς οἱ Στωϊκοὶ κέχρηνται; οὖτοι τοίνυν τὰ πράγματα τυγχάνοντα καλοῦσι· τέλος γὰρ τὸ τυχεῖν τούτων· τὰ νοήματα ἐκφορικά. ταῦτα γὰρ ἐκφέρομεν διὰ τῶν φωνῶν, τὰς φωνὰς λεκτά. τὸ συνημμένον ἢ διεζευγμένον τροπικὸν διὰ τὸ τρόπον ποιεῖσθαι ἀπ’ ἄλλης προτάσεως εἰς ἄλλην· τὸ ἡγούμενον ὁμοίως ἡμῖν ἡγούμενον, τὸ ἑπόμενον λῆγον, τὴν πρόσληψιν ὁμοίως ἡμῖν πρόσληψιν. — — ὃ δ’ ἡμεῖς λέγομεν συμπέρασμα, ἐκεῖνοι ἐπιφορὰν καλοῦσι. τοὺς δ’ ὑποθετικοὺς συλλογισμοὺς ἀναποδείκτους καλοῦσι καὶ θέματα.
237Fr. 237 Kaynak: Ammonios, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 26, 36 Wallies. Stoacılar öncüllere "aksiōmata" ve "lēmmata" derlerdi; çünkü onları alır (lambanein) ve doğru olduklarını kabul ederiz (aksiūn), geometricilerdeki aksiyomlar gibi.
Ammonius in Aristot. Analyt. pr. p. 26, 36. οἱ δὲ Στωϊκοὶ ἀξιώματα αὐτὰς (scil. τὰς προτάσεις) ἐκάλουν καὶ λήμματα παρὰ τὸ λαμβάνειν καὶ ἀξιοῦν αὐτὰς ἀληθεῖς εἶναι, ὡς τὰ παρὰ τοῖς γεωμέτραις ἀξιώματα.
238Fr. 238 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 77 vd. Argümanların kimi sonuçsuz, kimi sonuç vericidir. Sonuçsuz olanlar, sonucun çelişiğinin öncüllerin birleşimiyle çatışmadığı argümanlardır; mesela şöyle bir argüman: "Gündüzse, aydınlıktır; gündüzdür; demek ki Dion geziniyor." Sonuç verici argümanların kimine, cinsleriyle aynı adla, "sonuç verici", kimine de "kıyas yoluyla sonuç verici" denir. Kıyas yoluyla sonuç verenler, ya ispatsız olan ya da kurallardan biri ya da birkaçıyla ispatsızlara indirgenen argümanlardır; mesela şöyle bir argüman: "Dion geziniyorsa, Dion hareket ediyor; Dion geziniyor; demek ki Dion hareket ediyor." Özel anlamda sonuç verici olanlar, sonucu kıyas yoluyla olmadan çıkaranlardır; mesela şöyle bir argüman: "'Gündüzdür ve gecedir' yanlıştır; gündüzdür; demek ki gece değildir." Kıyas olmayanlar ise kıyas yoluyla sonuç verenlere inandırıcı biçimde benzeyen ama sonuç çıkarmayan argümanlardır; mesela: "Dion atsa, Dion canlıdır; Dion at değildir; demek ki Dion canlı değildir." Ayrıca argümanların kimi doğru, kimi yanlıştır. Doğru argümanlar, doğru öncüllerle sonuç çıkaranlardır; mesela: "Aretē fayda veriyorsa, kötülük zarar verir; aretē fayda verir; demek ki kötülük zarar verir." Yanlış argümanlar, öncüllerinden biri yanlış olan ya da sonuçsuz olan argümanlardır; mesela: "Gündüzse, aydınlıktır; gündüzdür; demek ki Dion yaşıyor." Mümkün ve imkânsız, zorunlu ve zorunlu olmayan argümanlar da vardır.
Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 77. τῶν δὲ λόγων οἱ μέν εἰσιν ἀπέραντοι, οἱ δὲ περαντικοί· ἀπέραντοι μὲν ὧν τὸ ἀντικείμενον τῆς ἐπιφορᾶς οὐ μάχεται τῇ διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῇ, οἷον οἱ τοιοῦτοι εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστι· ἡμέρα δέ ἐστι· περιπατεῖ ἄρα Δίων. τῶν δὲ περαντικῶν λόγων οἱ μὲν ὁμωνύμως τῷ γένει λέγονται περαντικοί, οἱ δὲ συλλογιστικοί. συλλογιστικοὶ μὲν οὖν εἰσιν οἱ ἤτοι ἀναπόδεικτοι ὄντες ἢ ἀναγόμενοι ἐπὶ τοὺς ἀναποδείκτους κατά τι τῶν θεμάτων ἢ τινά, οἷον οἱ τοιοῦτοι εἰ περιπατεῖ Δίων, ⟨κινεῖται Δίων· ἀλλὰ μὴν περιπατεῖ Δίων·⟩ κινεῖται ἄρα Δίων. περαντικοὶ δέ εἰσιν εἰδικῶς οἱ συνάγοντες μὴ συλλογιστικῶς, οἷον οἱ τοιοῦτοι ψεῦδός ἐστι τὸ ἡμέρα ἐστὶ καὶ νύξ ἐστι· ἡμέρα δέ ἐστιν· οὐκ ἄρα νύξ ἐστιν. ἀσυλλόγιστοι δ’ εἰσὶν οἱ παρακείμενοι μὲν πιθανῶς τοῖς συλλογιστικοῖς, οὐ συνάγοντες δέ, οἷον εἰ ἵππος ἐστὶ Δίων, ζῷόν ἐστι Δίων ⟨ἀλλὰ μὴν ἵππος οὐκ ἔστι Δίων⟩· οὐκ ἄρα ζῷόν ἐστι Δίων. ἔτι τῶν λόγων οἱ μὲν ἀληθεῖς εἰσιν, οἱ δὲ ψευδεῖς. ἀληθεῖς μὲν οὖν εἰσι λόγοι οἱ δι’ ἀληθῶν συνάγοντες, οἷον εἰ ἡ ἀρετὴ ὠφελεῖ, ἡ κακία βλάπτει· ⟨ἀλλὰ μὴν ὠφελεῖ ἡ ἀρετή· ἡ κακία ἄρα βλάπτει⟩. ψευδεῖς δέ εἰσιν οἱ τῶν λημμάτων ἔχοντές τι ψεῦδος ἢ ἀπέραντοι ὄντες, οἶον εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστιν· ἡμέρα δέ ἐστι· ζῇ ἄρα Δίων. καὶ δυνατοὶ δ’ εἰσὶ λόγοι καὶ ἀδύνατοι καὶ ἀναγκαῖοι καὶ οὐκ ἀναγκαῖοι.
239Fr. 239 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 411 vd. [Stoacılar] üç argüman türünün birbirine bağlı olduğunu düşünürler: geçerli, doğru ve ispat edici argüman. İspat edici argüman her durumda hem doğru hem geçerlidir; doğru argüman her durumda geçerlidir ama zorunlu olarak ispat edici değildir; geçerli argüman ise ne her durumda doğrudur ne her durumda ispat edicidir. — Gündüzken söylenen "Geceyse, karanlıktır; gecedir; demek ki karanlıktır" argümanı, sağlam bir kalıpta sorulduğu için geçerlidir; ama ikinci öncülü, yani "gecedir" ek öncülü yanlış olduğundan doğru değildir. Gündüzken söylenen "Gündüzse, aydınlıktır; gündüzdür; demek ki aydınlıktır" argümanı ise hem geçerli hem doğrudur; çünkü hem sağlam bir kalıpta sorulmuştur hem de doğru öncüllerle doğru bir sonuç çıkarır.
Geçerli argümanın geçerli olduğu, derler, sonuç öncüllerin birleşiminden çıktığında anlaşılır. Mesela gündüzken söylenen "Geceyse, karanlıktır; gecedir; demek ki karanlıktır" argümanı, yanlışa götürdüğü için doğru olmasa da geçerlidir diyoruz. Çünkü öncülleri "Gecedir ve geceyse karanlıktır" diye birleştirip bu birleşimle başlayan ve sonuçla biten şöyle bir şartlı önerme kurarız: "Gecedir ve geceyse karanlıktır ise, karanlıktır." Bu şartlı önerme doğrudur; çünkü hiçbir zaman doğruyla başlayıp yanlışla bitmez: gündüzken yanlışla başlar ve yanlışla biter, böylece doğru olur; gece ise doğruyla başlar ve doğruyla biter, bu yüzden yine doğru olur. Öyleyse geçerli argüman, öncülleri birleştirip bu birleşimle başlayan ve sonuçla biten bir şartlı önerme kurduğumuzda bu şartlı önerme doğru çıkıyorsa sağlamdır. — Doğru argümanın doğru olduğu ise yalnız öncüllerin birleşimiyle başlayıp sonuçla biten şartlı önermenin doğru olmasından değil, öncüllerin birleşiminin de sağlam olmasından anlaşılır; bunlardan biri yanlış çıkarsa argüman da zorunlu olarak yanlış olur. — Demek ki argüman ne yalnız birleşim doğruyken ne de yalnız şartlı önerme doğruyken doğru olur; ikisi birden doğru olduğunda doğru olur. — İspat edici argüman doğru argümandan şöyle ayrılır: doğru argümanın her şeyi, yani öncülleri de sonucu da apaçık olabilir; ispat edici argüman ise bir şey daha ister: gizli olan sonucun öncüller tarafından açığa çıkarılmasını. Bu yüzden öncülleri ve sonucu apaçık olan bir argüman [örnek atlanmıştır] doğrudur ama ispat edici değildir. "Bu kadının memelerinde süt varsa, bu kadın gebe kalmıştır; bu kadının memelerinde süt var; demek ki bu kadın gebe kalmıştır" argümanı ise doğru olmakla kalmaz, ispat edicidir de; çünkü gizli olan sonucunu öncülleriyle açığa çıkarır.
Sextus adv. math. VIII 411. οἴονται τοίνυν (scil. Stoici) τρεῖς τινας ἀλλήλοις συζυγεῖν λόγους, τόν τε συνακτικὸν καὶ τὸν ἀληθῆ καὶ τὸν ἀποδεικτικόν· ὧν τὸν μὲν ἀποδεικτικὸν πάντως ἀληθῆ τε καὶ συνακτικόν, τὸν δὲ ἀληθῆ πάντως συνακτικὸν μὲν ὑπάρχειν, οὐκ ἐξ ἀνάγκης δὲ καὶ ἀποδεικτικόν, τὸν δὲ συνακτικὸν οὔτε πάντως ἀληθῆ οὔτε πάντως ἀποδεικτικόν. - καὶ ὁ μὲν τοιοῦτος ἡμέρας οὔσης εἰ νύξ ἐστι, σκότος ἐστίν· ἀλλὰ μὴν νύξ ἐστιν· σκότος ἄρα ἐστὶν συνάγει μὲν διὰ τὸ ἐν ὑγιεῖ ἠρωτῆσθαι σχήματι, οὐκ ἔστι δὲ ἀληθής, τὸ δεύτερον λῆμμα ἔχων ψεῦδος, τὴν πρόσληψιν, τὸ ἀλλὰ μὴν νύξ ἐστιν. ὁ δὲ οὕτως ἔχων ἡμέρας οὔσης εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· φῶς ἄρα ἐστίν συνακτικὸς ἄμα ἦν καὶ ἀληθὴς τῷ καὶ ἐν ὑγιεῖ ἠρωτῆσθαι σχήματι καὶ δι’ ἀληθῶν ἀληθὲς συνάγειν. Κρίνεσθαι δέ φασι τὸν συνακτικὸν λόγον ὅτι συνακτικός ἐστιν, ὅταν τῇ διὰ τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπλοκῇ ἕπηται τὸ συμπέρασμα· οἷον τὸν τοιοῦτον λόγον ἡμέρας οὔσης εἰ νύξ ἐστι, σκότος ἐστίν· ἀλλὰ μὴν νύξ ἐστιν· σκότος ἄρα ἐστίν καίπερ μὴ ὄντα ἀληθῆ διὰ τὸ ἐπὶ ψεῦδος ἄγειν, συνακτικὸν εἶναι φαμέν· συμπλέξαντες γὰρ οὕτω τὰ λήμματα νύξ ἐστι καὶ εἰ νύξ ἐστι, σκότος ἐστί, ποιοῦμεν συνημμένον [συλλογισμόν], ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τῆς τοιαύτης συμπλοκῆς, λῆγον δὲ εἰς τὸ συμπέρασμα, τοιοῦτον ⟨εἰ⟩ νύξ ἐστι καὶ εἰ νύξ ἐστι, σκότος ἐστί, ⟨σκότος ἐστίν⟩. τοῦτο γὰρ τὸ συνημμένον ἀληθές ἐστι, διὰ τό μηδέποτε ἀρχόμενον ἀπὸ τοῦ ἀληθοῦς λήγειν ἐπὶ ψεῦδος· ἡμέρας μὲν γὰρ οὔσης ἄρχεται ἀπὸ ψεύδους — — καὶ λήξει ἐπὶ ψεῦδος - καὶ οὕτως ἔσται ἀληθές· νυκτὸς δὲ ἄρξεταί τε ἀπ’ ἀληθοῦς καὶ λήξει ἐπ’ ἀληθές, καὶ ἔσται παρ’ αὐτὸ τοῦτο ἀληθές. οὐκοῦν ὁ μὲν συνακτικὸς τότε ἐστιν ὑγιής, ὅταν συμπλεξάντων ἡμῶν τὰ λήμματα καὶ συνημμένον ποιησάντων τὸ ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς, λῆγον δ’ εἰς τὸ συμπέρασμα, εὑρίσκηται τοῦτο αὐτὸ συνημμένον ἀληθές. - ὁ δ' ἀληθὴς λόγος κρίνεται ὅτι ἔστιν ἀληθὴς οὐκ ἐκ τοῦ μόνον τὸ συνημμένον τὸ ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς καὶ λῆγον εἰς τὸ συμπέρασμα εἶναι ἀληθές, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ τὸ διὰ τῶν λημμάτων συμπεπλεγμένον ὑπάρχειν ὑγιές· ὡς ἂν τὸ ἕτερον τούτων εὑρίσκηται ψεῦδος, καὶ τὸν λόγον ἐξ ἀνάγκης γίνεσθαι ψευδῆ. — — ὥστε γίνεται ἀληθὴς ὁ λόγος οὔτε ὅταν τὸ συμπεπλεγμένον μόνον ᾖ ἀληθὲς οὔτε ὅταν τὸ συνημμένον, ἀλλ’ ὅταν ἀμφότερα ἀληθῆ. - ὁ δὲ ἀποδεικτικὸς τοῦ ἀληθοῦς διαφέρει, ὅτι ὁ μὲν ἀληθὴς δύναται ἐναργῆ ἔχειν πάντα, φημὶ δὲ τά τε λήμματα καὶ τὴν ἐπιφοράν, ὁ δὲ ἀποδεικτικὸς πλέον τι ἔχειν βούλεται, λέγω δὲ τὸ τὴν ἐπιφορὰν ἄδηλον οὖσαν ἐκκαλύπτεσθαι ὑπὸ τῶν λημμάτων. ὅθεν ὁ μὲν τοιοῦτος — — ἐναργῆ ἔχων τὰ λήμματα καὶ τὴν ἐπιφορὰν ἀληθής ἐστι καὶ οὐκ ἀποδεικτικός· ὁ δὲ τοιοῦτος εἰ γάλα ἔχει ἐν μαστοῖς ἥδε, κεκύηκεν ἥδε· ἀλλὰ μὴν γάλα ἔχει ἐν μαστοῖς ἥδε· κεκύηκεν ἄρα ἥδε σὺν τῷ ἀληθὴς εἶναι ἔτι καὶ ἀποδεικτικός ἐστιν· ἄδηλον γὰρ ἔχων τὸ συμπέρασμα - τοῦτο διὰ τῶν λημμάτων ἐκκαλύπτει.
240Fr. 240 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 429 vd. Sonuç verici argümanlar hakkında pek çok ve titiz araştırma yapıldığından şimdi bunları anlatmaya gerek yok; ama sonuçsuz argümanlar hakkında bir parça bilgi vermek gerekir. Sonuçsuz argümanın dört biçimde ortaya çıktığını söylerler: kopukluk yoluyla, fazlalık yoluyla, çürük bir kalıpta sorulmuş olmakla ya da eksiklik yoluyla. — Kopukluk yoluyla, öncüllerin ne birbiriyle ne de sonuçla hiçbir ortaklığı ve bağı olmadığında ortaya çıkar; mesela şu argümanda: "Gündüzse, aydınlıktır; buğday çarşıda satılıyor; demek ki aydınlıktır." — Fazlalık yoluyla argüman, öncüllere dışarıdan, gereksiz yere bir şey eklendiğinde sonuçsuz olur; şu argümandaki gibi: "Gündüzse, aydınlıktır; gündüzdür; aretē de fayda verir; demek ki aydınlıktır." — Çürük bir kalıpta sorulduğu için argüman, sağlam kalıpların dışında kalan kalıplardan birinde sorulduğunda sonuçsuz olur. Mesela "Birinciyse, ikincidir; birincidir; demek ki ikincidir" kalıbı sağlamdır; "Birinciyse, ikincidir; ikinci değildir; demek ki birinci değildir" kalıbı da sağlamdır; ama "Birinciyse, ikincidir; birinci değildir; demek ki ikinci değildir" kalıbında sorulan argümana sonuçsuz deriz. Bunun sebebi, böyle bir kalıpta doğru öncüllerle doğru bir sonuç çıkaran bir argüman kurulamaması değildir (kurulabilir; mesela "Üç dörtse, altı sekizdir; üç dört değildir; demek ki altı sekiz değildir"); sebep, bu kalıba bazı çürük argümanların da girebilmesidir; mesela şu: "Gündüzse, aydınlıktır; gündüz değildir; demek ki aydınlık değildir." — Eksiklik yoluyla argüman, sonuç çıkarmak için gereken öncüllerden biri eksik olduğunda sonuçsuz olur; mesela: "Zenginlik ya kötüdür ya iyidir; zenginlik kötü değildir; demek ki zenginlik iyidir." Çünkü ayrık önermede zenginliğin ilgisiz olması şıkkı eksiktir; bu yüzden sağlam soru daha çok şöyle olmalıdır: "Zenginlik ya iyidir ya kötüdür ya da ilgisizdir; zenginlik ne iyidir ne kötüdür; demek ki ilgisizdir."
Sextus adv. math. VIII 429. περὶ μὲν οὖν τῶν περαινόντων πολλῆς καὶ ἀκριβοῦς οὔσης ζητήσεως οὐκ ἀνάγκη νῦν διεξελθεῖν, περὶ δὲ τῶν ἀπεράντων λόγων ἐπὶ ποσὸν ὑποδεικτέον. τοίνυν φασὶ τετραχῶς γίγνεσθαι τὸν ἀπέραντον λόγον, ἤτοι κατὰ διάρτησιν ἢ κατὰ παρολκήν, ἢ κατὰ τὸ ἐν μοχθηρῷ ἠρωτῆσθαι σχήματι ἢ κατὰ ἔλλειψιν. - ἀλλὰ κατὰ διάρτησιν μὲν ὅταν μηδεμίαν ἔχῃ κοινωνίαν καὶ συνάρτησιν τὰ λήμματα πρὸς ἄλληλά τε καὶ πρὸς τὴν ἐπιφοράν, οἷον ἐπὶ τοῦ τοιούτου λόγου εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν πυροὶ ἐν ἀγορᾷ πωλοῦνται· φῶς ἄρα ἐστίν. — — κατὰ δὲ παρολκὴν ἀπέραντος γίνεται ὁ λόγος ὅταν ἔξωθέν τι καὶ περισσῶς παραλαμβάνηται τοῖς λήμμασι, καθάπερ ἐπὶ τοῦ οὕτως ἔχοντος εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· ἀλλὰ καὶ ἡ ἀρετὴ ὠφελεῖ· φῶς ἄρα ἐστίν. — — διὰ δὲ τὸ ἐν μοχθηρῷ ἠρωτῆσθαι σχήματι ἀπέραντος γίνεται λόγος ὅταν ἔν τινι τῶν παρὰ τὰ ὑγιῆ σχήματα θεωρουμένων ἐρωτηθῇ σχήματι· οἷον ὄντος ὑγιοῦς σχήματος τοῦ τοιούτου εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον· τὸ δέ γε πρῶτον, τὸ ἄρα δεύτερον, ὄντος δὲ καὶ τοῦ εἰ τὸ πρῶτον τὸ δεύτερον· οὐχὶ δέ γε τὸ πρῶτον, οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον, φαμὲν τὸν ἐν τοιούτῳ σχήματι ἐρωτηθέντα εἰ τὸ πρῶτον τὸ δεύτερον· οὐχὶ δέ γε τὸ πρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον ἀπέραντον εἶναι, οὐχ ὅτι ἀδύνατόν ἐστιν ἐν τῷ τοιούτῳ σχήματι λόγον συνερωτᾶσθαι δι’ ἀληθῶν ἀληθὲς συνάγοντα (δύναται γάρ, οἷον ὁ τοιοῦτος εἰ τὰ τρία τέσσαρά ἐστιν, τὰ ἓξ ὀκτώ ἐστιν· οὐχὶ δέ γε τὰ τρία τέσσαρά ἐστιν· οὐκ ἄρα τὰ ἓξ ὀκτώ ἐστιν), τῷ δὲ δύνασθαί τινας λόγους ἐν αὐτῷ τάττεσθαι μοχθηρούς, καθάπερ καὶ τὸν τοιοῦτον· εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν οὔκ ἐστιν ἡμέρα οὐκ ἄρα ἐστὶ φῶς. - κατ’ ἔλλειψιν δὲ ἀπέραντος ἐγίνετο ὁ λόγος, ὅταν ἐλλείπῃ τι τῶν συνακτικῶν λημμάτων. οἷον ἤτοι κακόν ἐστιν ὁ πλοῦτος ἢ ἀγαθόν ἐστιν ὁ πλοῦτος· οὐχὶ δέ γε κακόν ἐστιν ὁ πλοῦτος· ἀγαθὸν ἄρα ἐστὶν ὁ πλοῦτος. ἐλλείπει γὰρ ἐν τῷ διεζευγμένῳ τὸ ἀδιάφορον εἶναι τὸν πλοῦτον, ὥστε τὴν ὑγιῆ συνερώτησιν τοιαύτην μᾶλλον ὑπάρχειν ἤτοι ἀγαθόν ἐστιν ὁ πλοῦτος ἢ κακόν ἐστιν ἢ ἀδιάφορον· οὔτε ⟨δέ γʼ⟩ ἀγαθόν ἐστιν ὁ πλοῦτος οὔτε κακόν· ἀδιάφορον ἄρα ἐστί.
241Fr. 241 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 79 vd. Bazı argümanlar da ispata ihtiyaç duymadıkları için ispatsızdır. Bunların sayısı kimine göre şu, kimine göre budur; Khrysippos'a göre beştir ve her argüman bunlarla örülür. Bunlar sonuç verici argümanlarda, kıyas yoluyla sonuç verici argümanlarda ve şartlı öncüllü argümanlarda kullanılır. Birinci ispatsız, bütün argümanın bir şartlı önermeden ve bu şartlı önermenin kendisiyle başladığı ön bileşenden kurulduğu ve son bileşeni sonuç olarak çıkardığı argümandır: "Birinciyse, ikincidir; birincidir; demek ki ikincidir." İkinci ispatsız, bir şartlı önermeyle son bileşenin çelişiğinden yola çıkarak ön bileşenin çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümandır: "Gündüzse, aydınlıktır; gecedir; demek ki gündüz değildir." Burada ek öncül son bileşenin çelişiğinden, sonuç da ön bileşenin çelişiğinden oluşur. Üçüncü ispatsız, olumsuz bir birleşimle bu birleşimdeki önermelerden birinden yola çıkarak geri kalanın çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümandır: "Platon'un hem ölmüş olması hem yaşıyor olması doğru değildir; Platon öldü; demek ki Platon yaşamıyor." Dördüncü ispatsız, bir ayrık önermeyle bu ayrık önermedeki önermelerden birinden yola çıkarak geri kalanın çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümandır: "Ya birincidir ya ikincidir; birincidir; demek ki ikinci değildir." Beşinci ispatsız, bütün argümanın bir ayrık önermeden ve bu ayrık önermedeki önermelerden birinin çelişiğinden kurulduğu ve geri kalanı sonuç olarak çıkardığı argümandır: "Ya gündüzdür ya gecedir; gece değildir; demek ki gündüzdür."
Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 79. εἰσὶ δὲ καὶ ἀναπόδεικτοί τινες, τῷ μὴ χρήζειν ἀποδείξεως, ἄλλοι μὲν παρ’ ἄλλοις, παρὰ δὲ τῷ Χρυσίππῳ πέντε, δι’ ὧν πᾶς λόγος πλέκεται, οἵτινες λαμβάνονται ἐπὶ τῶν περαντικῶν καὶ ἐπὶ τῶν συλλογιστικῶν καὶ ἐπὶ τῶν τροπικῶν. πρῶτος δέ ἐστιν ἀναπόδεικτος, ἐν ᾧ πᾶς λόγος συντάσσεται ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἡγουμένου, ἀφ’ οὔ ἄρχεται τὸ συνημμένον, καὶ τὸ λῆγον ἐπιφέρει, οἷον εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον. δεύτερος δ’ ἐστὶν ἀναπόδεικτος ὁ διὰ συνημμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου τοῦ λήγοντος τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἡγουμένου ἔχων συμπέρασμα, οἷον εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν νύξ ἐστιν· οὐκ ἄρα ἡμέρα ἐστίν. ἡ γὰρ πρόσληψις γίνεται ἐκ τοῦ ἀντικειμένου τῷ λήγοντι καὶ ἡ ἐπιφορὰ ἐκ τοῦ ἀντικειμένου τῷ ἡγουμένῳ. τρίτος δ’ ἐστὶν ἀναπόδεικτος ὁ δι’ ἀποφατικοῦ συμπλοκῆς καὶ ἑνὸς τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ ἐπιφέρων τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ, οἷον οὐχὶ τέθνηκε Πλάτων καὶ ζῇ Πλάτων· ἀλλὰ μὴν τέθνηκε Πλάτων· οὐκ ἄρα ζῇ Πλάτων. τέταρτος δέ ἐστιν ἀναπόδεικτος ὁ διὰ διεζευγμένου καὶ ἑνὸς τῶν ἐν τῷ διεζευγμένῳ τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ ἔχων συμπέρασμα, οἷον ἤτοι τὸ πρῶτον ἢ τὸ δεύτερον· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον. πέμπτος δέ ἐστιν ἀναπόδεικτος, ἐν ᾧ πᾶς λόγος συντάσσεται ἐκ διεζευγμένου καὶ ἑνὸς τῶν ἐν τῷ διεζευγμένῳ ἀντικειμένου καὶ ἐπιφέρει τὸ λοιπόν, οἷον ἤτοι ἡμέρα ἐστὶν ἢ νύξ ἐστιν· οὐχὶ δὲ νύξ ἐστιν· ἡμέρα ἄρα ἐστίν.
242Fr. 242 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 223 vd. Konuyu biraz baştan alalım: "ispatsız" iki anlamda söylenir: ispat edilmemiş olanlar için ve sonuç çıkardıkları kendiliğinden apaçık olduğu için ispata ihtiyaç duymayanlar için. Khrysippos'ta kıyaslara dair birinci Giriş'in başında sıralanan argümanların bu adı ikinci anlamda aldığını sık sık gösterdik. Şimdi bunu kabul edilmiş sayarak bilmek gerekir ki birinci ispatsız, bir şartlı önermeden ve onun ön bileşeninden kurulan ve o şartlı önermedeki son bileşeni sonuç olarak çıkaran argümandır. Yani bir argümanın iki öncülü varsa, bunlardan biri şartlı önerme, öbürü bu şartlı önermedeki ön bileşense ve sonucu da aynı şartlı önermedeki son bileşense, böyle bir argümana birinci ispatsız denir; mesela şu: "Gündüzse, aydınlıktır; gündüzdür; demek ki aydınlıktır." Bu argümanın öncüllerinden biri şartlı önermedir ("Gündüzse, aydınlıktır"), öbürü şartlı önermedeki ön bileşendir ("gündüzdür"); üçüncüsü olan "demek ki aydınlıktır" ise sonuçtur ve şartlı önermenin son bileşenidir. — İkinci ispatsız, bir şartlı önermeden ve o şartlı önermedeki son bileşenin çelişiğinden kurulan ve ön bileşenin çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümandır. Yani bir argüman yine iki öncülden oluşuyorsa, bunlardan biri şartlı önerme, öbürü şartlı önermedeki son bileşenin çelişiğiyse ve sonucu da ön bileşenin çelişiğiyse, böyle bir argüman ikinci ispatsız olur; mesela: "Gündüzse, aydınlıktır; aydınlık değildir; demek ki gündüz değildir." Argümanın öncüllerinden biri olan "Gündüzse, aydınlıktır" şartlı önermedir; argümanın öbür öncülü olan "aydınlık değildir", şartlı önermedeki son bileşenin çelişiğidir; "demek ki gündüz değildir" sonucu da ön bileşenin çelişiğidir. — Üçüncü ispatsız argüman, olumsuz bir birleşimden ve bu birleşimdeki önermelerden birinden kurulan ve birleşimdeki geri kalan önermenin çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümandır; mesela: "Hem gündüz hem gece olduğu doğru değildir; gündüzdür; demek ki gece değildir." Çünkü "Hem gündüz hem gece olduğu doğru değildir", "Hem gündüzdür hem gecedir" bağlaçlı önermesinin olumsuzudur; "gündüzdür" birleşimdeki önermelerden biridir; "demek ki gece değildir" de birleşimdeki geri kalan önermenin çelişiğidir.
Argümanlar işte bunlar gibidir. Bu tür argümanların sorulduğu kalıplar, adeta biçimleri ise şunlardır: birinci ispatsızın kalıbı "Birinciyse, ikincidir; birincidir; demek ki ikincidir"; ikincisinin kalıbı "Birinciyse, ikincidir; ikinci değildir; demek ki birinci değildir"; üçüncüsünün kalıbı "Hem birinci hem ikinci olduğu doğru değildir; birincidir; demek ki ikinci değildir." — Ayrıca bilmek gerekir ki ispatsızların kimi basit, kimi basit değildir. Basit olanlar, sonuç çıkardıkları kendiliğinden açık olanlardır; yukarıda sıralananlar böyledir. — Basit olmayanlar ise basit olanlardan örülmüş olan ve onların da sonuç çıkardığının anlaşılması için basit olanlara çözümlenmesi gereken argümanlardır. Basit olmayanların kimi aynı cinsten, kimi farklı cinslerden argümanlardan oluşur. Aynı cinsten olanlar, mesela iki birinci ya da iki ikinci ispatsızdan örülmüş olanlardır; farklı cinslerden olanlar ise mesela bir birinci ve bir ikinci ispatsızdan ya da bir ikinci ve bir üçüncü ispatsızdan oluşanlar ve genel olarak bunlara benzeyenlerdir. [Sextus'ta § 230'da örnekler gelir.]
Sextus adv. math. VIII 223. εὐθέως γάρ, ἵνα μικρὸν ἄνωθεν προλάβωμεν, ἀναπόδεικτοι λέγονται διχῶς, οἵ τε μὴ ἀποδεδειγμένοι καὶ οἱ μὴ χρείαν ἔχοντες ἀποδείξεως τῷ αὐτόθεν εἶναι περιφανὲς ἐπ’ αὐτῶν τὸ ὅτι συνάγουσιν. ἐπεδείξαμεν δὲ πολλάκις ὡς κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον ταύτης ἠξίωνται τῆς προσηγορίας οἱ κατ’ ἀρχὴν τῆς πρώτης περὶ συλλογισμῶν εἰσαγωγῆς παρὰ τῷ Χρυσίππῳ τεταγμένοι. νυνὶ δὲ ἐφ’ ὁμολόγῳ τούτῳ γνωστέον ὅτι πρῶτος μέν ἐστιν ἀναπόδεικτος ὁ ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἡγουμένου, τὸ λῆγον ἐν ἐκείνῳ τῷ συνημμένῳ ἔχων συμπέρασμα. τουτέστιν ὅταν λόγος δύο ἔχῃ λήμματα, ὧν τὸ μὲν ἕτερόν ἐστι συνημμένον τὸ δὲ ἕτερον ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ, ἔχῃ δὲ καὶ ἐπιφορὰν τὸ λῆγον ἐν τῷ αὐτῷ συνημμένῳ, τότε ὁ τοιοῦτος λόγος πρῶτος ἀναπόδεικτος καλεῖται, οἷον ὁ οὕτως ἔχων εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν. οὗτος γὰρ τὸ μὲν ἕτερον τῶν λημμάτων ἔχει συνημμένον, τὸ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν, τὸ δὲ λοιπὸν τὸ ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν, τὸ ⟨δὲ⟩ φῶς ἄρα ἔστιν τρίτον τὴν ἐπιφορὰν τὸ λῆγον τοῦ συνημμένου. - δεύτερος δ’ ἐστὶν ἀναπόδεικτος ὁ ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου τῷ λήγοντι ἐν ἐκείνῳ τῷ συνημμένῳ, τὸ ἀντικείμενον τῷ ἡγουμένῳ ἔχων συμπέρασμα. τουτέστιν ὅταν λόγος πάλιν ἐκ δυοῖν συνεστὼς λημμάτων, ὧν τὸ μὲν ἕτερόν ἐστι συνημμένον, τὸ δὲ ἕτερον ἀντικείμενον τῷ λήγοντι ἐν τῷ συνημμένῳ, ἔχῃ δὲ καὶ ἐπιφορὰν τὸ ἀντικείμενον τῷ ἡγουμένῳ, τότε ὁ τοιοῦτος γίνεται δεύτερος ἀναπόδεικτος, ὡς τὸ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· οὐχὶ δέ γε φῶς ἔστιν· οὐκ ἄρα ἔστιν ἡμέρα. τό τε γὰρ εἰ ἔστιν· ἡμέρα, φῶς ἔστιν τὸ ἕτερον λῆμμα τοῦ λόγου συνημμένον έστί, τό τε οὐχὶ δέ γε φῶς ἔστιν λοιπὸν λῆμμα τοῦ λόγου καθεστώς, ἀντικείμενόν ἐστι τῷ λήγοντι ἐν τῷ συνημμένῳ· ἥ τε ἐπιφορὰ ἡ οὐκ ἄρα ἡμέρα ἔστιν τὸ ἀντικείμενον ἦν τοῦ ἡγουμένου. - τρίτος δέ ἐστι λόγος ἀναπόδεικτος ὁ ἐξ ἀποφατικοῦ συμπλοκῆς καὶ ἑνὸς τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ, τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ ἔχων συμπέρασμα, οἷον οὐχὶ καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστιν· ἡμέρα δὲ ἔστιν· οὐκ ἄρα ἔστι νύξ. τὸ μὲν γὰρ οὐχὶ καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστιν ἀποφατικὸν ἦν συμπεπλεγμένου τοῦ καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστι, τὸ δὲ ἡμέρα ἔστι τὸ ἕτερον ἐτύγχανε τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ, τὸ δὲ οὐκ ἄρα ἔστι νύξ τὸ ἀντικείμενον ἦν τῷ λοιπῷ τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ. - Οἰ μὲν οὖν λόγοι τοιοῦτοί τινές εἰσι, τρόποι δὲ αὐτῶν καὶ ὡσπερεὶ σχήματα ἐν οἷς ἠρώτηνται οἰ οὕτως ἔχοντες, τοῦ μὲν πρώτου ἀναποδείκτου· εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον· τὸ δέ γε πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον. τοῦ δὲ δευτέρου εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον· οὐχὶ δέ γε τὸ δεύτερον· οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον, τοῦ δὲ τρίτου οὐχὶ καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον· τὸ δέ γε πρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον. - Ἔτι χρὴ γινώσκειν ὅτι τῶν ἀναποδείκτων οἱ μέν εἰσιν ἁπλοῖ οἱ δὲ οὐχ ἁπλοῖ· ὧν ἁπλοῖ μέν εἰσιν οἱ αὐτόθεν σαφὲς ἔχοντες τὸ ὅτι συνάγουσιν — — ὁποῖοί εἰσιν οἱ ἐκκείμενοι. — — οὐχ ἁπλοῖ δέ εἰσιν οἱ ἐκ τῶν ἁπλῶν πεπλεγμένοι καὶ ἔτι χρείαν ἔχοντες τῆς εἰς ἐκείνους ἀναλύσεως, ἵνα γνωσθῶσιν ὅτι καὶ αὐτοὶ συνάγουσιν. τούτων δὲ τῶν οὐχ ἁπλῶν οἱ μὲν ἐξ ὁμογενῶν εἰσι συνεστῶτες, οἱ δὲ ἐξ ἀνομογενῶν, καὶ ἐξ ὁμογενῶν μὲν ὥσπερ οἱ ἐκ δυοῖν πρώτων ἀναποδείκτων πεπλεγμένοι ἢ ἐκ δυοῖν δευτέρων, ἐξ ἀνομογενῶν δὲ ὥσπερ οἱ ἐκ πρώτου ἀναποδείκτου συνεστῶτες ἢ ἐκ δευτέρου καὶ τρίτου, καὶ κοινῶς οἱ τούτοις παραπλήσιοι (sequuntur apud Sextum § 230 exempla).
243Fr. 243 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 81. Stoacılara göre doğrudan doğru çıkar: "Gündüzdür"den "Aydınlıktır"ın çıkması gibi. Yanlıştan yanlış çıkar: yanlış olan "Gecedir"den "Karanlıktır"ın çıkması gibi. Yanlıştan doğru da çıkar: "Yer uçuyor"dan "Yer vardır"ın çıkması gibi. Ama doğrudan yanlış çıkmaz: "Yer vardır"dan "Yer uçuyor" çıkmaz.
Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 81. ἐπ’ ἀληθεῖ δὲ ἀληθὲς ἕπεται, κατὰ τοὺς Στωϊκούς, ὡς τῷ ἡμέρα ἐστί τὸ φῶς ἐστι καὶ ψεύδει ψεῦδος, ὡς τῷ νύξ ἐστι ψεύδει τὸ σκότος ἐστί, καὶ ψεύδει ἀληθές, ὡς τῷ ἵπτασθαι τὴν γῆν τὸ εἶναι τὴν γῆν. ἀληθεῖ μέντοι ψεῦδος οὐκ ἀκολουθεῖ· τῷ γὰρ εἶναι τὴν γῆν τὸ πέτεσθαι τὴν γῆν οὐκ ἀκολουθεῖ
244Fr. 244 Kaynak: Galenos, Diyalektiğe Giriş 7, s. 16, 18 Kalbfleisch. Bu tür kıyaslarda [Khrysippos'un beş ispatsızında] öncüller, ek öncüllere yön veren öncüllerdir; çünkü ne ayrık önermede ne de şartlı önermede ikiden fazla ek öncül olur; eksik çatışmada ise yalnız bir ek öncül almak mümkündür. Khrysippos'un okulundakiler bu tür önermelere yalnız "yön veren" değil, "tropikon" da derler; sanki bütün kıyas, bir geminin omurgası (tropis) üzerine kurulur gibi bunların üzerine kurulur. Peripatos'tan bazıları da, mesela Boethos, yön veren öncüllerden kurulan kıyaslara yalnız "ispatsız" değil, "birinci" de der; yüklemli öncüllerden kurulan ispatsız kıyaslara ise artık "birinci" denmesine razı olmazlar. Oysa başka bir bakımdan bu tür kıyaslar hipotetik kıyaslardan önce gelir; çünkü onları oluşturan öncüller de kesinlikle önce gelir: basitin bileşikten önce geldiğine kimse itiraz etmez.
Galenus introductio dialectica 7 p. 16, 18 Kalbfl. κατὰ μὲν δὴ τοὺς τοιούτους συλλογισμοὺς (locutus erat de quinque illis Chrysippi ἀναποδείκτοις) αἱ προτάσεις ἡγεμονικαὶ τῶν προσλήψεων· οὔτε γὰρ ἐν τῷ διεζευγμένῳ ⟨πλείους ἢ δύο γίγνονται προσλήψεις οὔτ’ ἐν τῷ συνημμένῳ⟩, κατὰ δὲ τὴν ἐλλιπῆ μάχην ἓν μόνον σἷόν τε προσλαμβάνειν· ὅπερ οἱ περὶ Χρύσιππον οὐχ ἡγεμονικὰ μόνον ἀλλὰ καὶ τροπικὰ ⟨τὰ⟩ τοιαῦτα τῶν ἀξιωμάτων ὀνομάζουσιν, ὡς ἂν ἐπ’ αὐτοῖς ὅλου τοῦ συλλογισμοῦ πηγνυμένου καθάπερ ἐπὶ τρόπιδι νεώς. καὶ μέντοι καὶ τῶν ἐκ τοῦ Περιπάτου τινές. ὥσπερ καὶ Βόηθος οὐ μόνον ἀναποδείκτους ὀνομάζουσι τοὺς ἐκ τῶν ἡγεμονικῶν λημμάτων συλλογισμούς, ἀλλὰ καὶ πρώτους· ὅσοι δὲ ἐκ κατηγορικῶν προτάσεων εἰσιν ἀναπόδεικτοι συλλογισμοί, τούτους οὐκ ἔτι πρώτους ὀνομάζειν συγχωροῦσι· καίτοι καθ’ ἕτερόν γε τρόπον οἱ τοιοῦτοι πρότεροι τῶν ὑποθετικῶν εἰσιν, εἴπερ γε καὶ αἱ προτάσεις αὐτῶν, ἐξ ὧν σύγκεινται, πρότεραι βεβαίως εἰσίν· οὐδεὶς γὰρ ἀμφισβητήσει τὸ μὴ οὐ πρότερον εἶναι τὸ ἀπλοῦν τοῦ συνθέτου.
245Fr. 245 Kaynak: Galenos, Diyalektiğe Giriş 6, s. 15, 8 Kalbfleisch. Diyalektikçiler argümanların biçimlerine "kalıp" (tropos) derler. Mesela şartlı önermeden ve ön bileşenden son bileşeni sonuç olarak çıkaran argümanın — Khrysippos buna birinci ispatsız der — kalıbı şudur: "A ise B'dir; A'dır; demek ki B'dir." Şartlı önermeden ve son bileşenin çelişiğinden ön bileşenin çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümanın — Khrysippos buna da ikinci ispatsız der — kalıbı şudur: "A ise B'dir; ikinci değildir; demek ki birinci değildir." Aynı şekilde, ona göre üçüncü olan, olumsuz bir bağlaçlı önermeden ve içindeki önermelerden birinden geri kalanın çelişiğini çıkaran argümanın kalıbı şudur: "Hem A hem B olduğu doğru değildir; A'dır; demek ki B değildir." Aynı yazara göre dördüncü olan, ayrık önermeden ve içindeki önermelerden birinden geri kalanın çelişiğini sonuç olarak çıkaran argümanın kalıbı da şöyledir: "Ya A ya B; A'dır; demek ki B değildir." Beşinci ispatsız, yani ayrık önermeden ve içindeki önermelerden birinin çelişiğinden geri kalanı sonuç olarak çıkaran argümanın kalıbı ise şudur: "Ya A ya B; A değildir; demek ki B'dir."
Galenus introductio dialectica 6 p. 15, 8 Kalbfl. ὀνομάζουσι δὲ τρόπον οἱ διαλεκτικοὶ τὰ τῶν λόγων σχήματα, οἷον ἐπὶ μὲν τοῦ ⟨ἐκ συνημ⟩μένου καὶ τοῦ ἡγουμένου τὸ λῆγον περαίνοντος, ὃν ὁ Χρύσιππος ὀνομάζει πρῶτον ἀναπόδεικτον, ὁ τοιοῦτος τρόπος ἐστίν εἰ τὸ ᾱ, τὸ β· τὸ δὲ ᾱ· τὸ ἄρα β. ἐπὶ δὲ τοῦ ἐκ συνημμένου ⟨καὶ τοῦ⟩ ἀντικειμένου τῷ εἰς ὃ λήγει τὸ τοῦ ἡγουμένου ἀντικείμενον ἐπιφέροντος, ὃν καὶ αὐτὸν ὁ Χρύσιππος δεύτερον ἀναπόδεικτον ὀνομάζει, τοιοῦτός ἐστιν εἰ τὸ ᾱ, τὸ β· οὐχὶ δὲ τὸ δεύτερον, οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον, ὥσπερ γε κἀπὶ τοῦ τρίτου κατὰ τοῦτον, ὃς ἐξ ἀποφατικοῦ συμπεπλεγμένου καὶ ἑνὸς τῶν ἐν αὐτῷ τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ παρέχει, τοιοῦτος ὁ τρόπος ἐστίν οὐχὶ τὸ ᾱ καὶ τὸ β· ⟨τὸ δὲ ᾱ· οὐκ ἄρα τὸ β⟩. ὁμοίως δὲ κἀπὶ τοῦ τετάρτου κατὰ τὸν αὐτόν, ὅς ἐκ διεζευγμένου καὶ ἑνὸς τῶν ἐν αὐτῷ τοῦ λοιποῦ τὸ ἀντικείμενον ἐπιφέρει, τοιοῦτός τις ὁ τρόπος ἐστίν ἤτοι τὸ ᾱ ἢ τὸ β· τὸ δὲ ᾱ· οὐκ ἄρα τὸ β. Καὶ τοίνυν κἀπὶ τοῦ πέμπτου, ὅς ⟨ἐκ⟩ διεζευγμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου ἑνὸς τῶν ἐν αὐτῷ τὸ λοιπὸν ἐπιφέρει, τοιοῦτός [δέ] ἐστιν ὁ τρόπος ἤτοι τὸ ᾱ ἢ τὸ β· ⟨οὐχὶ δὲ τὸ ᾱ, τὸ ἄρα β⟩.
246Fr. 246 Kaynak: Galenos, Diyalektiğe Giriş 5, s. 13, 10 Kalbfleisch. Khrysippos'un okulundakilerin şartlı önerme dediği, bitişiklik yoluyla kurulan hipotetik öncülde, ön bileşeni ek öncül olarak alırsak son bileşeni sonuç olarak elde ederiz; son bileşenin çelişiğini ek öncül olarak alırsak ön bileşenin çelişiğini sonuç olarak elde ederiz. Ama son bileşeni de ön bileşenin çelişiğini de ek öncül olarak alırsak bir sonuç elde etmeyiz.
Galenus introductio dialectica 5 p. 13, 10 Kalbfl. ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ συνέχειαν ὑποθετικῆς προτάσεως, ἣν οἰ περὶ τὸν Χρύσιππον ὀνομάζουσι συνημμένον ἀξίωμα, προσλαβόντες μὲν τὸ ἡγούμενον ἕξομεν τὸ λῆγον συμπέρασμα, προσλαβόντες δὲ τὸ τοῦ λήγοντος ἀντικαείμενον ἕξομεν συμπέρασμα τὸ τοῦ ἡγουμένου ἀντικείμενον, οὐ μὴν οὔτε τὸ λῆγον προσλαβόντες οὕτε τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἡγουμένου συμπέρασμα ἕξομεν.
247Fr. 247 Kaynak: Galenos, Diyalektiğe Giriş 19, s. 48, 23 Kalbfleisch. Bu yüzden Khrysippos'un üç kitaplık Kıyas Kitapları'nda kurduğu yararsız kıyasların yararsız olduğunu şimdi göstermem gerekmez; bunu başka bir yerde gösterdim, onun "sonuç verici" dediği argümanlar için de gösterdim. Gösterildi ki bunlardan bazıları kendine has bir kıyas cinsi değildir, yalnız bozuk bir anlatımla ifade edilmiştir; kimi zaman çıkış sırası yer değiştirmiştir ⟦metinde boşluk⟧. "Yarı kıyas" denenlerin, kıyaslarla eşdeğer sözlerle söylenmiş olduğu da gösterildi. Son olarak, bunlara ek olarak "yöntemsiz" dedikleri argümanlar da fazladır; çünkü bunlarla, ortada hiçbir yöntemli argüman yokken kıyas yoluyla sonuç çıkarmak gerekir.
Galenus introductio dialectica 19 p. 48, 23 Kalbfl. διὰ τοῦτο οὖν οὐδὲ τοὺς ὑπὸ Χρυσίππου συντεθέντας ἐν ταῖς τρισὶ Συλλογιστικαῖς ἀχρήστους ἐπιδεικτέον μοι νῦν ἐστιν ἀχρήστους ὄντας· ἑτέρωθι γὰρ ἔδειξα τοῦτο, καθάπερ καὶ ⟨περὶ⟩ τῶν περαντικῶν ὑπ’ αὐτοῦ κληθέντων· ἐδείχθη⟨σαν⟩ γὰρ καὶ τούτων ἔνιοι μὲν οὐκ ἴδιόν τι γένος ὄντες συλλογισμῶν, ἀλλὰ ⟨διὰ⟩ πεπονθυίας λέξεως ἑρμηνευόμενοι, ποτὲ μὲν κατ’ ἀκολουθίας ὑπέρθεσιν ****· οἱ δὲ ὑποσυλλογιστικοὶ κληθέντες ἐν ἰσοδυναμούσαις λέξεσι τοῖς συλλογιστικοῖς λεγόμενοι· τέλος δὲ περιττοὶ πρὸς τούτοις οὓς ἀμεθόδους ὀνομάζουσιν, οἷς οὐδενὸς ὄντος ὅλως μεθοδικοῦ λόγου συλλογιστέον.
248Fr. 248 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri Üzerine II 3, s. 182 Müller. Bugün iki ya da üç şartlı öncülle kurulan kıyasların, farksız sonuç verenlerin ya da bunlar gibi başka bazı kıyasların birinci ve ikinci kural kullanılarak nasıl çözümlendiğini çok iyi bilen pek çok kişiye rastlamak mümkündür; tıpkı üçüncü ya da dördüncü kuralla kıyasları çözümleyen başkalarına rastlamanın mümkün olması gibi. (Oysa Antipatros'un yazdığı gibi bunların çoğunu başka bir yoldan daha kısa çözümlemek mümkündür. Üstelik bu tür kıyasların bütün örgüsü, yararsız bir iş için harcanmış hiç de az olmayan bir zahmettir; bunu Khrysippos'un kendisi de fiilen doğrular, çünkü kendi eserlerinin hiçbir yerinde bir öğretiyi ispatlamak için o kıyaslara ihtiyaç duymamıştır.) Bilimsel öncüllerin diyalektik, retorik ve sofistçe öncüllerden nasıl tanınıp ayırt edileceği hakkında ise Khrysippos'un okulundakiler kayda değer hiçbir şey yazmamışlardır; bunu kullanıyor da görünmezler.
Aynı eserde (s. 184 Müller): Stoacılara karşı ise uzun uzun konuşmak zorunludur; çünkü bunlar, mantık öğretisinin yararsız kısımlarında yeterince alıştırma yapmış, yararlı kısımlarında ise hiç alıştırma yapmamış ve üstelik argüman kurmanın çürük yollarıyla yetişmiş insanlardır. — Önlerine konan her konuyu, nasıl araştırılması gerektiğini belirlemeden araştırırlar.
Galenus de Hippocr. et Plat. plac. II 3 (92) p. 182 Mü. νυνὶ δὲ πῶς μὲν οἱ διὰ δύο τροπικῶν ἢ τριῶν ἀναλύονται συλλογισμοὶ καὶ πῶς οἱ ἀδιαφόρως περαίνοντες ἢ τινες ἄλλοι τοιοῦτοι, τῷ πρώτῳ καὶ δευτέρῳ θέματι προσχρώμενοι, πολλοῖς ἔστι συντυχεῖν ἀκριβῶς ἠσκημένοις, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἐπ’ ἄλλοις, ὅσοις διὰ τοῦ τρίτου θέματος ἢ τετάρτου συλλογισμοὺς ἀναλύουσι. (καίτοι τούτων τοὺς πλείστους ἔνεστιν ἑτέρως ἀναλύειν συντομώτερον, ὡς Ἀντίπατρος ἔγραψεν, πρὸς τῷ καὶ περιεργίαν εἶναι οὐ μικρὰν ἀχρήστου πράγματος ἅπασαν τὴν τῶν τοιούτων συλλογισμῶν συμπλοκήν, ὡς αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ἔργῳ μαρτυρεῖ, μηδαμόθι τῶν ἑαυτοῦ συγγραμμάτων εἰς ἀπόδειξιν δόγματος ἐκείνων δεηθεὶς τῶν συλλογισμῶν. ὅπως δὲ χρὴ γνωρίζειν τε καὶ διακρίνειν ἐπιστημονικὰ λήμματα διαλεκτικῶν τε καὶ ῥητορικῶν καὶ σοφιστικῶν οὐκέτι ἔγραψαν ἀξιόλογον οὐδὲν οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον, οὐδὲ φαίνονται χρώμενοι. ibidem (93) p. 184 Mü. πρὸς μέντοι τοὺς Στωϊκοὺς ἀναγκαῖόν ἐστι μακρὸν ἀνύεσθαι λόγον, ἀνθρώπους ἐν μὲν τοῖς ἀχρήστοις τῆς λογικῆς θεωρίας ἱκανῶς γεγυμνασμένους, ἐν δὲ τοῖς χρησίμοις ἀγυμναστοτάτους τε ἅμα καὶ μοχθηραῖς ὁδοῖς ἐπιχειρημάτων ἐντεθραμμένους. — — περὶ δὲ τοῦ προτεθέντος ἀεὶ ζητοῦσι, πρὶν ὅπως χρὴ ζητεῖν καταστήσασθαι -
249Fr. 249 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 443. Bu itiraza karşı bazılarının belki söyleyeceği gibi, Khrysippos'un tek öncüllü argümanları kabul etmediğini söylemek tamamen saçmadır. Çünkü ne Khrysippos'un sözlerine Pythia'nın kehanetleriymiş gibi uymak zorunludur, ne de karşı görüşü söyleyen bir tanık dururken bir şeyi reddetmek için birilerinin tanıklığına dayanmak doğrudur. Nitekim Stoa okulunun en ünlü adamlarından Antipatros, tek öncüllü argümanların da kurulabileceğini söylemiştir.
Krş. Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topikler'i Şerhi: Antipatros'un okulundakilerin tek öncüllü kıyas dedikleri şeyler kıyas değildir, eksik sorulmuş argümanlardır; mesela şunlar: "Soluk alıyorsun; demek ki yaşıyorsun."
Sextus adv. math. VIII 443. τὸ μὲν γὰρ λέγειν μὴ ἀρέσκειν τῷ Χρυσίππῳ μονολημμάτους εἶναι λόγους, ὃ τάχα τινὲς ἐροῦσι πρὸς τὴν τοιαύτην ἔνστασιν, τελέως ληρῶδες. οὔτε γὰρ ταῖς Χρυσίππου φωναῖς ὡς πυθοχρήστοις παραγγέλμασιν ἀνάγκη πείθεσθαι, οὔτε μαρτυρίᾳ προσέχειν ἀνδρῶν ἐστὶν εἰς οἰκείαν ἀπόῤῥησιν ἐκ μάρτυρος τοῦ τὸ ἐναντίον λέγοντος· Ἀντίπατρος γάρ, τῶν ἐν τῇ στωϊκῇ αἱρέσει ἐπιφανεστάτων ἀνδρῶν, ἔφη δύνασθαι καὶ μονολημμάτους λόγους συνίστασθαι. Cf. Alexander Aphrod. in Arist. Topica p. 6 Ald. οὕς γὰρ οἱ περὶ τὸν Ἀντίπατρον μονολημμάτους συλλογισμοὺς λέγουσιν, οὐκ εἰσὶ λογισμοί, ἀλλ’ ἐνδεῶς ἐρωτῶνται, ὡς οὖτοι· ἀναπνεῖς· ζῆς ἄρα.
250Fr. 250 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 2, 1059e. Çünkü, aziz dostum, çelişik önermelerden kurulmuş bir bağlaçlı önermenin açıkça yanlış olduğunu kabul etmemek; buna karşılık, bazı argümanların öncülleri doğru ve çıkarım yolları sağlam olduğu hâlde sonuçlarının çelişiklerinin de doğru olduğunu söylemek — bu, hangi ispat kavramını, hangi inanç ön kavrayışını altüst etmez ki?
Plutarchus de comm. not. 2 p. 1059e. Τὸ γάρ, ὦ ἄριστε, συμπεπλεγμένον τι δι’ ἀντικειμένων μὴ φάναι ψεῦδος εὐπόρως εἶναι· λόγους δὲ πάλιν αὖ φάναι τινὰς ἀληθῆ τὰ λήμματα καὶ τὰς ἀγωγὰς ὑγιεῖς ἔχοντας, ἔτι καὶ τὰ ἀντικείμενα τῶν συμπερασμάτων ἔχειν ἀληθῆ, ποίαν ἔννοιαν ἀποδείξεως ἢ τίνα πίστεως οὐκ ἀνατρέπει πρόληψιν;
251Fr. 251 Kaynak: Deksippos, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi, s. 25, 22 Busse. Peki, yüklemde bulunmayan şeyleri onun hakkında söyleniyormuş gibi alıp özne hakkında olumsuz bir kıyas kuran münazaracılara nasıl cevap vereceğiz? Mesela "insan", özne olarak Sokrates hakkında yüklenir; "insan" hakkında da "Sokrates değildir" denir; öyleyse Sokrates hakkında da "Sokrates değildir" denebilir. Bunlara karşı da, Stoacıların dediği gibi olumsuzların ayıklanmasını değil, Aristoteles'in öğrettiği gibi yalnız ousia bakımından ait olan şeylerin alınmasını göz önünde tutarız. Onlar bunu gözetmedikleri için yanlış akıl yürütürler; ait olmayan şeyleri, özne hakkında söylenen bir ousia gibi alırlar.
Dexippus in Aristot. categ. p. 25, 22 Busse. ἀλλὰ δὴ πῶς ἀπαντήσομεν τοῖς ἐριστικοῖς, οἳ τὰ μὴ ὑπάρχοντα τῷ κατηγορουμένῳ λαμβάνοντες ὡς λεγόμενα κατ’ αὐτοῦ ποιοῦσι πρὸς τῷ ὑποκειμένῳ τὸν τῆς ἀποφάσεως συλλογισμόν; οἷον ὁ ἄνθρωπος τοῦ Σωκράτους καθ’ ὑποκειμένου κατηγορεῖται, κατὰ δὲ τοῦ ἀνθρώπου λέγεται τὸ μὴ εἶναι Σωκράτην· οὐκοῦν καὶ κατὰ Σωκράτους ῥηθείη ἂν τὸ μὴ εἶναι Σωκράτην. Πάλιν γὰρ καὶ πρὸς τούτους ὑπολογιζόμεθα, οὐχ ὡς οἱ Στωϊκοὶ λέγουσι, τὴν τῶν ἀποφατικῶν ὑπεξαίρεσιν, ἀλλ’ ὡς Ἀριστοτέλης διδάσκει, τὴν τῶν κατ’ οὐσίαν ὑπαρχόντων λῆψιν, ἣν ἐκεῖνοι οὐ παρασωσάμενοι παραλογίζονται, τὰ μὴ ὑπαρχοντα ὡς καθ’ ὑποκειμένου λεγόμενα οὐσίαν προσλαμβάνοντες.
252Fr. 252 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 390, 16 Wallies. Demek ki ona [Aristoteles'e] göre durum, yenilerin kabul ettiğinin tersidir: [yenilere göre] hipotetik argümanlar sonuç vericidir ama kıyas değildir; [Aristoteles'e göre ise] — kıyaslar yüklemli olanlardır.
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 390, 16 Wal. ὥστε ἀνάπαλιν κατ’ αὐτὸν (scil. Aristotelem) ἢ ὡς οἱ νεώτεροι ἀξιοῦσιν οἱ ὑποθετικοὶ λόγοι περαντικοὶ μέν, οὐ συλλογισμοὶ δέ, — — συλλογισμοὶ δ’ οἱ κατηγορικοί.
253Fr. 253 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 373, 28 Wallies. Aristoteles sözcüklerin yer değiştirmesi konusunda böyle düşünür. Yeniler ise anlamlara değil sözcüklere bağlı kalarak, terimler eşdeğer sözcüklerle değiştirildiğinde aynı sonucun çıkmadığını söylerler. "A ise B'dir" ile "B, A'dan çıkar" aynı şeyi anlattığı hâlde, "A ise B'dir; A'dır; demek ki B'dir" biçiminde kurulan argümana kıyas yoluyla sonuç verici derler; "B, A'dan çıkar; A'dır; demek ki B'dir" argümanına ise artık kıyas yoluyla değil, yalnız sonuç verici derler.
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 373, 28 Wal. Ἀριστοτέλης μὲν οὖν οὕτως περὶ τῶν κατὰ τὰς λέξεις μεταλήψεων φέρεται· οἱ δὲ νεώ τεροι, ταῖς λέξσιν ἐπακολουθοντες οὐκέτι δὲ τοῖς σημαινομένοις, οὐ ταὐτόν φασι γίνεσθαι ἐν ταῖς εἰς τὰς ἰσοδυναμούσας λέξεις μεταλήψεσι τῶν ὅρων· ταὐτὸν γὰρ σημαίνοντος τοῦ εἰ τὸ Α τὸ Β τῷ ἀκολουθεῖν τῷ Α τὸ Β, συλλογιστικὸν μὲν λόγον φασὶν εἶναι τοιαύτης ληφθείσης τῆς λέξεως εἰ τὸ Α τὸ Β, τὸ δὲ Α, τὸ ἄρα Β, οὐκέτι δὲ συλλογιστικὸν ἀλλὰ περαντικὸν τὸ ἀκολουθεῖ τῷ Α τὸ Β, τὸ δὲ Α, τὸ ἄρα Β.
254Fr. 254 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 262, 28 Wallies. Aristoteles'in dediği gibi "başka bir varsayım yoluyla" kurulan argümanlar arasında, yenilerin yalnız onlara kıyas demek istedikleri argümanlar da bulunur. Bunlar, kendi deyişleriyle, bir şartlı öncül (tropikon) ve bir ek öncül aracılığıyla kurulan argümanlardır; şartlı öncül ise ya şartlı ya ayrık ya da bağlaçlı bir önerme olabilir. Eskiler bunlara, hipotetik bir öncülle gösterici, yani yüklemli bir öncülden karışık kıyaslar derler. — s. 264, 7: Aynı şey "Ya bu ya şu" bölücü önermesi için de geçerlidir; onu da şartlı öncül ve ek öncülden kurulmuş sayarlar. — s. 265, 3: Çünkü onların şartlı öncül dedikleri öncüller her durumda varsayım ve kabul yoluyla, apaçık şeyler olarak alınır; yer değiştirilen ve ek olarak alınan öncüller ise — bu tür argümanlar bir işe yarıyorsa — çoğu zaman gösterilmeye muhtaçtır. Nitekim yer değiştirilen öncülün gösterilmeye ihtiyaç duymadığı yerde, her şey apaçık olduğundan, ortaya çıkan şey kıyas da değildir.
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 262, 28. δι· ὑποθέσεως δὲ ἄλλης, ὡς εἶπεν (scil. Aristoteles), εἶεν ἂν καὶ οὓς οἱ νεώτεροι συλλογισμοὺς μόνους βούλονται λέγειν· οὗτοι δ’ εἰσὶν οἱ διὰ τροπικοῦ, ὥς φασι, καὶ τῆς προσλήψεως γινόμενοι, τοῦ τροπικοῦ ἢ συνημμένου ὄντος ἢ διεζευγμένου ἢ συμπεπλεγμένου, οὓς οἱ ἀρχαῖοι λέγουσι μικτοὺς ἐξ ὑποθετικῆς προτάσεως καὶ δεικτικῆς, τοῦτ’ ἔστι κατηγορικῆς. cf. ibid. p. 263, 12. - p. 264, 7. ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ διαιρετικοῦ ἤτοι τόδε ἢ τόδε, ὃ καὶ αὐτὸ ἐκ τροπικοῦ καὶ τῆς προσλήψεως λέγουσιν. - p. 265, 3. ἃ μὲν γὰρ λέγουσι τροπικά, ἐν πᾶσι δι’ ὑποθέσεως καὶ ὁμολογίας ὡς φανερὰ παραλαμβάνεται· ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲ δεῖται δείξεως τὰ μεταλαμβανόμενα καὶ προσλαμβανόμενα, εἰ ὅλως εἶεν χρειώδεις οἱ τοιοῦτοι λόγοι· ὡς ὅπου μὴ δεῖται δείξεως τὸ μεταλαμβανόμενον, οὐδὲ συλλογισμός ἐστι τὸ γιγνόμενον, πάντων γε φανερῶν ὄντων.
255Fr. 255 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 278, 6 Wallies. Böyle bir bileşim, yenilerin üçüncü kural dediği kurala göre olur. — Üçüncü denen kuralın içeriği de şöyledir: İki öncülden üçüncü bir şey çıkarılırsa ve bunlardan biri, dışarıdan alınan başka öncüllerden kıyas yoluyla çıkıyorsa, aynı sonuç geri kalan öncülden ve öbürünü kıyas yoluyla veren dış öncüllerden de çıkarılacaktır.
Alexander in Aristot. Anal. pr. p. 278, 6 Wal. ἔστι δὲ ἡ τοιαύτη σύνθεσις κατὰ τὸ τρίτον ὑπὸ τῶν νεωτέρων καλούμενον θέμα γινομένη. — — 11. τοῦ δέ γε τρίτου καλουμένου θέματος ἡ περιοχὴ καὶ αὐτοῦ ἔχει ὧδε ὅταν ἐκ δυεῖν τρίτον τι συνάγηται, ἑνὸς δὲ αὐτῶν ἔξωθεν ληφθῇ συλλογιστικά, ἐκ τοῦ λοιποῦ καὶ ἐκ τῶν ἔξωθεν τοῦ ἑτέρου συλλογιστικῶν τὸ αὐτὸ συναχθήσεται.
256Fr. 256 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Gök Üzerine'si Şerhi, s. 236, 33 Heiberg. Sonucu alıp ona başka bir öncül ekleyen böyle bir argüman çözümlemesi, Stoacılarda üçüncü kural denen kurala göre yapılır. Eskilere göre bu kuralın ifadesi şudur: İki öncülden üçüncü bir şey çıkarılırsa ve bu çıkarılan şey dışarıdan alınan başka bir öncülle birlikte bir sonuç veriyorsa, aynı sonuç ilk iki öncülden ve dışarıdan eklenen öncülden de çıkarılacaktır.
Simplicius in Arist. de caelo p. 236, 33 Heibg. ἡ δὲ τοιαύτη ἀνάλυσις τοῦ λόγου ἡ τὸ συμπέρασμα λαμβάνουσα καὶ προσλαμβάνουσα ἄλλην πρότασιν κατὰ τὸ τρίτον λεγόμενον παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς θέμα περαίνεται, οὗ λόγος κατὰ τοὺς παλαιοὺς τοιοῦτος· ἐὰν ἐκ δυεῖν τρίτον τι συνάγηται, τὸ δὲ συναγόμενον μετ’ ἄλλου τινὸς ἔξωθεν συνάγῃ τι, καὶ ἐκ τῶν πρώτων δυεῖν καὶ τοῦ ἔξωθεν προσληφθέντος συναχθήσεται τὸ αὐτό.
257Fr. 257 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 283, 7 Wallies. Mesela A'yı B hakkında, B'yi G hakkında, G'yi D hakkında, D'yi E hakkında alırsak, demek ki A, E hakkında söylenir. — Öncüllerin böyle art arda gelişinde hem daha önce sözünü ettiğimiz bileşim teoremi işler, hem de yenilerin "üstüne binen" ve "üstüne binilen" dediği kıyaslar bulunur. — "Üstüne binen" ve "üstüne binilen" denen kıyaslar, öncüller art arda alınıp sonuçlar atlandığında ortaya çıkar. Üstüne binilen kıyaslar, sonucu atlanmış olanlardır; üstüne binen kıyaslar ise gösterici öncülü atlanmış olanlardır. Çünkü sırada ilk gelen üstüne binilen kıyasların atlanan sonuçları, sırada ikinci gelen üstüne binen kıyasların gösterici öncülleridir. Mesela: A her B hakkında, B her G hakkında, G her D hakkında söylenir; A her D hakkında söylenir. Burada birinci kıyas üstüne binilendir; onun sonucu, yani "A her G hakkında" atlanmıştır. Üstüne binen ise, atlanmış olan "A, G hakkında" ile "G, D hakkında" öncüllerinden gösterilen ve sonucu "demek ki A, D hakkında" olan kıyastır. Bu örneklerde hem üstüne binen hem üstüne binilen kıyas birinci şekildedir; ama bu yolla ikinci şekilden bir kıyas, birinci şekilden bir kıyasın üstüne de binebilir. Çünkü A her B hakkında, B her G hakkında söyleniyorsa ve A hiçbir D hakkında söylenmiyorsa, G de hiçbir D hakkında söylenmez. Burada üstüne binilen kıyas birinci şekildedir ve sonucu "A her G hakkında"dır. Onun üstüne binen kıyas ise ikinci şekildedir; öncülleri, birincinin atlanmış sonucu olup bunun öncülü olan "A her G hakkında" ile "A hiçbir D hakkında değil"dir; sonucu da "G hiçbir D hakkında değil"dir. — Tersine, üstüne binilen ikinci şekilde, üstüne binen birinci şekilde de olabilir [ardından bir örnek gelir]. Aynı yöntemle üçüncü şekilden de hem birinci hem ikinci şekildeki kıyaslardan biriyle üstüne binen ve üstüne binilen kıyaslar almak mümkündür; aynı şekillerdeki kıyasları da birbirleriyle: birinci şekildekileri birbirleriyle, ikinci şekildekileri birbirleriyle, üçüncü şekildekileri de aynı biçimde. Hatta aktarılan bileşim teoremine göre üç şekilden üç kıyası böylece üstüne binen ve üstüne binilen kıyaslar olarak almak da mümkündür. Bu teoremi Aristoteles'in okulundakiler faydasına göre ölçüp faydanın gerektirdiği kadarıyla aktardılar; Stoa'dan gelenler ise onu onlardan alıp bölerek kendi dedikleri ikinci, üçüncü ve dördüncü kuralı ondan çıkardılar. Yararlı olanı ihmal ettiler; böyle bir incelemede şu ya da bu biçimde söylenebilecek her şeyi, yararsız olsa bile, büyük bir hevesle tek tek ele aldılar.
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 283, 7 Wal. οἷον εἰ λάβοιμεν τὸ Α κατὰ τοῦ Β, τὸ Β κατὰ τοῦ Γ, τὸ Γ κατὰ τοῦ Δ, τὸ Δ κατὰ τοῦ Ε, τὸ Α ἄρα κατὰ τοῦ Ε. — — ἐν τῇ τοιαύτῃ τῶν προτάσεων συνεχείᾳ τό τε συνθετικόν ἐστι θεώρημα, περὶ οὗ προειρήκαμεν, καὶ οἱ καλούμενοι ὑπὸ τῶν νεωτέρων ἐπιβάλλοντές τε καὶ ἐπιβαλλόμενοι. — — οἱ δὲ ἐπιβάλλοντές τε καὶ ἐπιβαλλόμενοι καλούμενοι εἶεν ἂν ἐν ταῖς συνεχῶς λαμβανομέναις προτάσεσι χωρὶς τῶν συμπερασμάτων. ἐπιβαλλόμενοι μὲν γάρ εἰσιν, ὧν παρεῖται τὸ συμπέρασμα, ἐπιβάλλοντες δέ, ὧν ἡ δεικτικὴ πρότασις παρεῖται· τὰ γὰρ συμπεράσματα τὰ παραλειπόμενα τῶν ἐπιβαλλομένων συλλογισμῶν, οἵ εἰσι πρῶτοι τῇ τάξει, προτάσεις εἰσὶ δεικτικαὶ τῶν ἐπιβαλλόντων, οἵ εἰσι δεύτεροι τῇ τάξει, οἷον τὸ Α κατὰ παντὸς τοῦ Β, τὸ Β κατὰ παντὸς τοῦ Γ, τὸ Γ κατὰ παντὸς τοῦ Δ, τὸ Α κατὰ παντὸς τοῦ Δ. ἐπιβαλλόμενος γάρ ἐστιν ὁ πρῶτος, οὗ παρεῖται τὸ συμπέρασμα, ὅ ἐστιν Α κατὰ παντὸς τοῦ Γ. ἐπιβάλλων δὲ ὁ ἔκ τε τοῦ παρειμένου τοῦ τὸ Α κατὰ τοῦ Γ καὶ ἐκ τοῦ τὸ Γ κατὰ τοῦ Δ δεικνύμενος, οὗ ἐστι συμπέρασμα τὸ ἄρα Α κατὰ τοῦ Δ. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν εἰρημένων καὶ ὁ ἐπιβάλλων καὶ ὁ ἐπιβαλλόμενος ἐν πρώτῳ σχήματι· δύναται δὲ κατὰ τὴν ὁδὸν ταύτην καὶ ἐκ δευτέρου σχήματος ἐπιβάλλειν συλλογισμὸς ἐκ πρώτου σχήματος συλλογισμῷ· ἂν γὰρ τὸ Α κατὰ παντὸς τοῦ Β, τὸ Β κατὰ παντὸς τοῦ Γ, τὸ Α κατ’ οὐδενὸς τοῦ Δ, ⟨τὸ Γ κατ’ οὐδενὸς τοῦ Δ⟩ γίνεται ὁ μὲν ἐπιβαλλόμενος ἐν πρώτῳ σχήματι, οὗ συμπέρασμα τὸ Α ⟨κατὰ παντὸς τοῦ⟩ Γ, ὁ δὲ ἐπιβάλλων αὐτῷ ἐν δευτέρῳ σχήματι, ὁ ἔχων προτάσεις τὸ Α κατὰ παντὸς τοῦ Γ, ὃ παρεῖται ὂν συμπέρασμα τοῦ πρώτου, πρότασις δὲ τούτου, καὶ τὸ Α κατ’ οὐδενὸς τοῦ Δ, ἔχων συμπέρασμα τὸ Γ κατ’ οὐδενὸς τοῦ Δ. - δύναται δὲ καὶ ἀνάπαλιν ὁ ἐπιβαλλόμενος εἶναι ἐν δευτέρῳ σχήματι, ὁ δὲ ἐπιβάλλων ἐν τῷ πρώτῳ (sequitur exemplum). τῇ αὐτῇ μεθόδῳ καὶ ἐκ τοῦ τρίτου σχήματος ἔστι καὶ ἐπιβάλλοντα καὶ ἐπιβαλλόμενον λαβεῖν καὶ πρὸς τῶν ἐν πρώτῳ τινὰ σχήματι καὶ πρὸς τῶν ἐν δευτέρῳ· ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκ τῶν αὐτῶν σχημάτων πρὸς ἀλλήλους, τοὺς μὲν ἐν πρώτῳ πρὸς ἀλλήλους, τοὺς δὲ ἐν δευτέρῳ πρὸς ἀλλήλους, καὶ τοὺς ἐν τρίτῳ ὁμοίως· ἀλλὰ καὶ τρεῖς συλλογισμοὺς ἔστιν οὕτως λαβεῖν ἐκ τῶν τριῶν σχημάτων ἐπιβάλλοντάς τε καὶ ἐπιβαλλομένους κατὰ τὸ παραδεδομένον συνθετικὸν θεώρημα, ὃ οἱ μὲν περὶ Ἀριστοτέλη τῇ χρείᾳ παραμετρήσαντες παρέδοσαν ἐφ’ ὅσον αὕτη ἀπῄτει, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς παρ’ ἐκείνων λαβόντες καὶ διελόντες ἐποίησαν ἐξ αὐτοῦ τὸ καλούμενον παρ’ αὐτοῖς δεύτερον θέμα καὶ τρίτον καὶ τέταρτον, ἀμελήσαντες μὲν τοῦ χρησίμου, πᾶν δὲ τὸ ὁπωσοῦν δυνάμενον λέγεσθαι ἐν τῇ τοιαύτῃ θεωρίᾳ, κἂν ἄχρηστον ᾖ, ἐπεξελθόντες τε καὶ ζηλώσαντες.
258Fr. 258 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 263, 26 Wallies. Eskilere göre "yer değiştirilen" (metalambanomenon) öncül, "ek olarak alınan" (proslambanomenon) öncülden farklı görünür. Alınan şey daha önce alınmış olanların içinde zaten bulunuyor ama alındığı biçimde ve nitelikte bulunmuyorsa, alınan şey yer değiştirilmiş olur; çünkü dışarıdan eklenmez, başka türlü konmuş olan bir şey başka bir duruma aktarılır. "Gündüzse, aydınlıktır" önermesinde, yenilerin ek öncül dediği "gündüzdür" bulunur, ama alındığı nitelikte bulunmaz: şartlı önermede varsayım olarak ve bir çıkış ilişkisi içinde konmuştur, [ek öncülde ise] var olan bir şey olarak alınır. — Ek olarak alınan dedikleri ise, konmuş olanlara dışarıdan bir şeyin eklendiği durumlardır. — Krş. s. 262, 6: "Yer değiştirilen" derken, gösterilmesi ve kıyası yapılan şeyi kasteder; bu kimi zaman ..., kimi zaman ..., kimi zaman da yenilerin ek öncül dediği şeydir. [Krş. s. 324, 16.]
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 263, 26. διαφέρειν δὲ δοκεῖ κατὰ τοὺς ἀρχαίους τὸ μεταλαμβανόμενον τοῦ προσλαμβανομένου· ἐφ’ ὧν μὲν γὰρ ἐν τοῖς εἰλημμένοις ἔγκειταί τε καὶ ἔστι τὸ λαμβανόμενον, οὐ μὴν οὕτως οὐδὲ τοιοῦτον οἷον λαμβάνεται, ἐπὶ τούτων τὸ λαμβανόμενον μεταλαμβανόμενόν ἐστιν· οὐ γὰρ ἔξωθεν προστίθεται, ἀλλὰ κείμενον ἄλλως μεταλαμβάνεται εἰς ἄλλο· ἐν γὰρ τῷ εἰ ἡμέρα ἐστί, φῶς ἐστι τὸ ἡμέρα ἐστίν, ὃ προσλαμβανόμενον οἱ νεώτεροι λέγουσιν, ἔγκειται μὲν, οὐ μὴν τοιοῦτον ὁποῖον λαμβάνεται· τίθεται μὲν γὰρ ἐν τῷ συνημμένῳ ἐν ὑποθέσει τε καὶ ἀκολουθίᾳ, λαμβάνεται δὲ ὡς ὑπάρχον. — — προσλαμβανόμενον δὲ λέγουσιν, ἐφ’ ὧν τοῖς κειμένοις ἔξωθέν τι προστίθεται etc. Cf. p. 262, 6. μεταλαμβανόμενον λέγων ἐκεῖνο, οὗ ἡ δεῖξις καὶ ὁ συλλογισμὸς γίνεται, ὅ ἐστι ποτὲ μὲν — — ποτὲ δὲ — — ποτὲ δὲ, ὃ οἱ νεώτεροι προσλαμβανόμενον λέγουσιν. p. 324, 16.
259Fr. 259 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 164, 27 Wallies. Buradan açıktır ki Aristoteles'in kendisinin söz etmediği, ama yenilerin söz ettiği, ispat için yararsız olan şeyleri de bilmediği için değil, yararsız oldukları için atlamıştır: tekrarlı argümanlar, farksız sonuç veren argümanlar, "sınırsız malzeme" denen şey ve genel olarak yenilerde ikinci kural denen şey bunlardandır.
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 164, 27 Wal. ὅθὲν δῆλον, ὅτι καὶ ταῦτα, περὶ ὧν αὐτὸς μὲν οὐκ εἴρηκε (scil. Aristoteles), λέγουσι δὲ οἱ νεώτεροι, ἀχρήστων ὄντων πρὸς ἀπόδειξιν, δι’ ἀχρηστίαν οὐ δι’ ἄγνοιαν παρέλιπεν, οἷοί εἰσιν οἱ διαφορούμενοι λόγοι ἢ ἀδιαφόρως περαίνοντες ἢ ἡ ἄπειρος ὕλη λεγομένη καὶ καθόλου τὸ θέμα τὸ δεύτερον καλούμενον παρὰ τοῖς νεωτέροις.
260Fr. 260 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 21, 28 Wallies. Genel olarak, bir şey sonuç olarak çıkıyor ama konulmuş öncüllerden değil de başka bir öncülün eklenmesiyle çıkıyorsa, buna zorunlu denecektir ama bu artık kıyas değildir. Stoacılardaki "yöntemsiz sonuç veren" argümanlar da böyledir; mesela biri "Birinci ikinciden büyüktür, ikinci de üçüncüden; demek ki birinci üçüncüden büyüktür" derse. Bu sonuç zorunlu olarak çıkar, ama kıyas yoluyla çıkmaz; meğer ki dışarıdan "Daha büyükten daha büyük olan, o daha büyükten küçük olandan da büyüktür" diyen bir öncül eklensin. — s. 22, 17: Genel olarak, yenilerin yöntemsiz sonuç veren dediği argümanların türü böyledir; şu da onlardandır: "Gündüzdür; sen de gündüz olduğunu söylüyorsun; demek ki doğru söylüyorsun."
Krş. s. 68, 21: İki cüzî öncülden kıyas yoluyla bir sonuç çıktığını düşünenler — mesela bunu göstermek için Stoacılarda yöntemsiz sonuç veren denen argümanları getirip başka bazı örnekler de toplayanlar — şunu bilsinler: getirdikleri örneklerde sonuç, alınıp konan öncüllerden zorunlu olarak çıkmaz, "bunların böyle olmasından" da [Birinci Analitikler I 1, 24b20] çıkmaz; bu örneklerde küllî öncülün doğru olmasından çıkar. Sonucu ondan elde ettikleri hâlde öncülleri alırken onu atlarlar ve küçük öncülü ikiye bölerler. Yöntemsiz sonuç veren dedikleri argümanlardan iki cüzî öncülü olanların hepsi sonucu böyle çıkarır; getirdikleri örneklerde bunu göstermek kolaydır. Böyle bir eşleşmenin kıyas olduğunu zorla göstermeye çalışırken yanlış aldıkları öbür şeyleri çürütmek de zor değildir. — s. 344, 11: Kıyas bir şeyi zorunlu olarak gösteriyor diye, konulmuş öncüllerden çıktığı için bir şeyin zorunlu olarak gösterildiği her yer kıyas olmaz. — s. 345, 13: Yenilerin yöntemsiz sonuç veren dedikleri argümanlar da böyledir. Bunların kıyas yoluyla sonuç çıkarmadığını söylemekte haklıdırlar; çünkü çoğu böyledir. Ama bunların, kendi koydukları biçimde alındıklarında, bu incelemenin konusu olan yüklemli kıyaslara benzediğini düşünmekle tamamen yanılırlar; çünkü onlara benzeselerdi, kıyas olmayı da onlarla paylaşırlardı.
Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topikler'i Şerhi, s. 14, 20 Wallies: Stoa'dan gelenlerin yöntemsiz sonuç veren dedikleri argümanlar da böyledir. [Ardından Analitikler şerhindeki açıklamaların aynısı gelir.]
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 21, 28 Wal. καθόλου γάρ, εἴ τι εἴη συναγόμενον μέν, οὐ μὴν ἐκ τῶν κειμένων, ἀλλ’ ἑτέρας προτάσεως προσλήψει, τὸ τοιοῦτον ἀναγκαῖον μὲν ῥηθήσεται, οὐ μὴν συλλογισμὸς ἤδη τοῦτο· ὁποῖοί εἰσι καὶ οἱ ἀμεθόδως περαίνοντες λόγοι παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς, οἷον εἰ λέγοι τις τὸ πρῶτον τοῦ δευτέρου μεῖζον, τὸ δὲ δεύτερον τοῦ τρίτου, τὸ ἄρα πρῶτον τοῦ τρίτου μεῖζον. τοῦτο γὰρ ἀναγκαίως μὲν ἕπεται, οὐ μὴν καὶ συλλογιστικῶς, εἰ μὴ προσληφθείη τις ἔξωθεν πρότασις ἡ λέγουσα τὸ τοῦ μείζονος μεῖζον καὶ τοῦ ἐλάττονος ἐκείνου μεῖζόν ἐστιν. p. 22, 17 καὶ ὅλως τοιοῦτον τὸ εἶδός ἐστι τῶν λόγων, οὓς οἱ νεώτεροι λέγουσιν ἀμεθόδως περαίνοντας, οἷόν ἐστι καὶ τὸ ἡμέρα ἐστίν· ἀλλὰ καὶ σὺ λέγεις ὅτι ἡμέρα ἐστίν· ἀληθεύεις ἄρα. Cf. p. 68, 21. ὅσοι δὲ ἡγοῦνται ἐκ δύο ἐπὶ μέρους συλλογιστικῶς τι συνάγεσθαι, ὡς οἱ τοὺς παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς λεγομένους ἀμεθόδως περαίνοντας παρεχόμενοι εἰς δεῖξιν τούτου καὶ ἄλλα τινὰ παραδείγματα ἀθροίζοντες - ἴστωσαν - πρὸς τῷ καὶ τὰ παραδείγματα, ἃ παρέχονται, μὴ τοῖς λαμβανομένοις καὶ τιθεμένοις ἔχειν ἐξ ἀνάγκης ἑπόμενον τὸ συμπέρασμα, μηδὲ τῷ ταῦτα εἶναι (Anal. pr. I 1 p. 24b 20) ἀλλὰ τῷ ἀληθῆ εἶναι ἐπ’ αὐτῶν τὴν καθόλου πρότασιν, παρ’ ἧς ἔχοντες τὸ συμπέρασμα, ἐν τῇ τῶν προτάσεων λήψει παραλιπόντες ἐκείνην, τὴν ἐλάττονα εἰς δύο διαιροῦσιν. πάντες γὰρ οὕτως συνάγουσιν τῶν λεγομένων ὑπ’ αὐτῶν ἀμεθόδως περαίνειν οἱ τὰς δύο προτάσεις ἐπὶ μέρους ἔχοντες· ῥᾴδιον δὲ ἐπὶ τῶν παραδειγμάτων, ὧν παρέχονται, τοῦτο δεικνύναι. καὶ τἆλλα δέ, ὅσα ἡμαρτημένως λαμβάνουσι βιαζόμενοι δεικνύναι συλλογιστικὴν τὴν τοιαύτην συζυγίαν, οὐ χαλεπὸν ἐλέγχειν. p. 344, 11. οὐ γὰρ εἰ ὁ συλλογισμὸς ἐξ ἀνάγκης δείκνυσί τι, ἤδη καὶ ἔνθα ἂν ᾖ ἐξ ἀνάγκης τι δεικνύμενον τῷ τοῖς κειμένοις ἕπεσθαι, τοῦτο συλλογισμός ἐστιν. p. 345, 13. τοιοῦτοί εἰσι καὶ οὓς λέγουσιν οἱ νεώτεροι ἀμεθόδως περαίνοντας. οὓς ὅτι μὲν μὴ λέγουσι συλλογιστικῶς συνάγειν, ὑγιῶς λέγουσι· πολλοὶ γὰρ αὐτῶν εἰσι τοιοῦτοι. ὅτι δὲ ἡγοῦνται ὁμοίους αὐτοὺς εἶναι τοῖς κατηγορικοῖς συλλογισμοῖς, περὶ ὧν ἡ παροῦσα πραγματεία, οὕτως λαμβανομένους, ὡς τιθέασιν αὐτούς, τοῦ παντὸς διαμαρτάνουσιν· εἰ γὰρ ἦσαν τούτοις ὅμοιοι, εἶχον ἂν καὶ τὸ εἶναι συλλογισμοί. Alexander in Aristot. Top. p. 10 Ald. p. 14, 20. τοιοῦτοι δέ εἰσι λόγοι καὶ οἱ ὑπὸ τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς λεγόμενοι ἀμεθόδως περαίνοντες. Secuntur eaedem explicationes quas ex Analyticorum commento apposui.
261Fr. 261 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi (24b18), s. 18, 12 Wallies. [Aristoteles] sonucun konulmuş öncüllerden farklı olması gerektiğini çok yerinde olarak eklemiştir. — Çünkü "Gündüzse, aydınlıktır; gündüzdür; demek ki aydınlıktır" argümanı kıyasın faydasını sağlamaz; genel olarak yenilerin farksız sonuç veren dediği argümanlar da sağlamaz. Tekrarlı argümanlar da böyledir; mesela: "Gündüzse, gündüzdür; gündüzdür; demek ki gündüzdür." — s. 19, 3: Çünkü çelişik iki şıktan kurulan bölücü kıyas, sonucu, yer değiştirilen ya da yenilerin dediği gibi ek olarak alınan öncülle aynı bir şey olarak çıkarmaz. "Ya gündüzdür ya gündüz değildir" deyip sonra bölücü önermedeki şıklardan birini, ya olumsuz olanı ("gündüz değildir") ya da olumlu olanı ("gündüzdür") ek öncül olarak alan kişi, sonuç olarak ya "demek ki gündüz değildir" ya da "demek ki gündüzdür" önermesini elde eder. Bu, ek olarak alınmış öncülle, yani "gündüz değildir" ya da "gündüzdür" ile aynı görünür; ama onunla aynı bir şey olarak değil, bölücü önermedeki öbür şıkkın çelişiği olarak sonuç diye çıkar. — s. 19, 20: Stoa'dan gelenler de bunu söylemek zorundadır; çünkü bölücü ve ayrık kıyaslarda, ayrık önermedeki şıklardan birinin ek öncül olarak alınmasından, kıyas birleşimi içinde geri kalanın çelişiğinin çıktığını söylerler. — s. 20, 10: Onların tekrarlı dediği argümanlar da kıyas yoluyla sonuç verici değildir; mesela: "Gündüzse, gündüzdür; gündüzdür; demek ki gündüzdür." Çünkü bu argüman kıyasın faydasını sağlamaz. Üstelik bitişik [şartlı] önermelerde sonrakinin ek öncül olarak alınması kıyas vermiyorsa ve bu tür şartlı önermelerde ön bileşen sonrakiyle aynıysa, ek öncül olarak alınan şey ön bileşenden çok sonrakidir de diyebiliriz... [Arnim, Ammonios'un Birinci Analitikler şerhine gönderme yapar.]
Alexander in Aristot. Anal. pr. (p. 24b 18) p. 18, 12 Wal. πάνυ δὲ καλῶς τὸ δεῖν ἕτερον τῶν τεθέντων εἶναι τὸ συμπέρασμα προσέθηκεν (scil. Aristoteles). — — τὸ γὰρ χρειῶδες τοῦ συλλογισμοῦ οὐ παρέχεται τὸ εἰ ἡμέρα ἐστίν, φῶς ἐστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· φῶς ἄρα ἐστί καὶ ὅλως οἱ λεγόμενοι ὑπὸ τῶν νεωτέρων ἀδιαφόρως περαίνοντες. τοιοῦτοι δὲ καὶ οἱ διφορούμενοι, οἷός ἐστιν εἰ ἡμέρα ἐστίν, ἡμέρα ἐστίν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· ἡμέρα ἄρα ἐστίν. p. 19, 3. ὁ γὰρ ἐξ ἀντιφάσεως διαιρετικὸς συλλογισμὸς οὐχ ὡς ταὐτὸν τῷ μεταλαμβανομένῳ ἤ, ὡς οἱ νεώτεροί φασι, προσλαμβανομένῳ τὸ συμπέρασμα ἐπιφέρει· ὁ γὰρ λέγων ἤτοι ἡμέρα ἐστίν ἢ οὐκ ἔστιν ἡμέρα εἶτα προσλαμβάνων τὸ ἕτερον τῶν ἐν τῷ διαιρετικῷ, ἢ τὸ ἀποφατικὸν τὸ ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστιν ἡμέρα ἢ τὸ καταφατικὸν τὸ ἡμέρα ἐστί, ἔχει μὲν συναγόμενον ἢ τὸ οὐκ ἄρα ἡμέρα ἐστίν ἢ τὸ ἡμέρα ἄρα ἐστίν, ὃ δοκεῖ ταὐτὸν εἶναι τῷ προσειλημμένῳ, ἤτοι τῷ ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστιν ἡμέρα ἢ τῷ ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· οὐ μὴν ὡς ταὐτὸν ὂν αὐτῷ ἐπιφέρεται, ἀλλ’ ὡς ἀντικείμενον τῷ ἑτέρῳ τῶν ἐν τῷ διαιρετικῷ. - ibid. 20. ὃ ἀναγκαῖον καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς λέγειν, εἴ γε ἐν τοῖς διαιρετικοῖς καὶ διαζευκτικοῖς συλλογισμοῖς φασι τῇ προσλήψει θατέρου τῶν ἐν τῷ διεζευγμένῳ τὸ ἀντικείμενον ἕπεσθαι τοῦ λοιποῦ τῆς συλλογιστικῆς συμπλοκῆς. p. 20, 10. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ οἱ διφορούμενοι λόγοι λεγόμενοι ὑπ’ αὐτῶν συλλογιστικοί, οἷός ἐστιν ὁ εἰ ἡμέρα ἐστίν, ἡμέρα ἐστίν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· ἡμέρα ἄρα ἐστίν. οὔτε γὰρ τὴν χρείαν τὴν τοῦ συλλογισμοῦ παρέχεται, ἔτι τε, εἰ ἡ τοῦ ἑπομένου πρόσληψις ἐν τοῖς συνεχέσιν ἀσυλλόγιστος, ἐν δὲ τοῖς τοιούτοις συνεχέσι ταὐτὸν τὸ ἡγούμενον τῷ ἑπομένῳ, ἡ πρόσληψις οὐ πᾶλλον τοῦ ἡγουμένου ἢ τοῦ ἑπομένου γίνεται etc. Cf. Ammonius in Aristot. Anal. pr. p. 27, 35, 32, 13 Wal.
263Fr. 263 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topikler'i Şerhi, s. 10, 5 Wallies. Kıyasın faydasını korumayan şey artık kıyas olmaz. Sonucu konulmuş öncüllerden biriyle aynı olan kıyas böyledir; Stoa'dan gelenlere göre tekrarlı argümanlar ve onların farksız sonuç veren dedikleri argümanlar da böyledir. Onlara göre tekrarlı argümanlar şöyle argümanlardır: "Gündüzse, gündüzdür; gündüzdür; demek ki gündüzdür." Farksız sonuç verenler ise sonucun öncüllerden biriyle aynı olduğu argümanlardır; şunlardaki gibi: "Ya gündüzdür ya gecedir; gündüzdür; demek ki gündüzdür."
Alexander in Aristot. Top. p. 8 Ald. p. 10, 5. οὐδὲ συλλογισμὸς οὖν ἔτι εἰη ἂν ὁ μὴ τὴν χρείαν σῴζων τὴν τοῦ συλλογισμοῦ. τοιοῦτος δὲ ὁ συλλογισμὸς ἐν ᾧ τὸ αὐτὸ τὸ συμπέρασμά τινι τῶν κειμένων· οἷοί εἰσι κατὰ τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς οἱ διφορούμενοί τε καὶ οἱ ἀδιαφόρως περαίνειν ὑπ’ αὐτῶν λεγόμενοι· διφορούμενοι μὲν γάρ εἰσι κατ’ αὐτοὺς οἱ τοιοῦτοι εἰ ἡμέρα ἐστίν, ἡμέρα ἐστίν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· ἡμέρα ἄρα ἐστίν. ἀδιαφόρως δὲ περαίνοντες ἐν οἷς τὸ συμπέρασμα ταὐτόν ἐστιν ἑνὶ τῶν λημμάτων, ὡς ἐπὶ τῶν τοιούτων ἤτοι ἡμέρα ἐστίν ἢ νύξ ἐστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἐστίν· ἡμέρα ἄρα ἐστίν.
264Fr. 264 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 84, 5 Wallies. (M her N'ye ait, ama her X'e ait değilse) N'nin her X'e ait olmadığı sonucu çıkacaktır. Yenilerin "yarı kıyas" dediği argüman böyledir: kıyasın öncülüyle eşdeğer bir öncülü alır ve bundan da aynı sonucu çıkarır; çünkü "bazısına ait olmamak" yerine onunla eşdeğer olan "her birine ait olmamak" konmuştur. Onlar böyle kıyaslardan söz ederken sese ve söyleyişe bakarlar; Aristoteles ise seslere değil, aynı şeyin anlatıldığı durumlarda anlamlara bakarak, birleşim bütünüyle kıyas kuralına uygunsa, sonuçta söyleyişin böyle değiştirilmesiyle de aynı kıyasın kurulduğunu söyler.
Alexander in Aristot. Analyt. pr. p. 84, 5 Wal. (εἰ τὸ Μ τῷ μὲν Ν παντὶ ὑπάρχει, τῷ δὲ Ξ μὴ παντί) συναχθήσεται τὸ Ν οὐ παντὶ τῷ Ξ. τοιοῦτός ἐστιν ὁ ὑποσυλλογιστικὸς ὑπὸ τῶν νεωτέρων λεγόμενος ὁ λαμβάνων μὲν τὸ ἰσοδυναμοῦν τῇ προτάσει τῇ συλλογιστικῇ, ταὐτὸν δὲ καὶ ἐκ ταύτης συνάγων· τῷ γὰρ τινὶ μὴ ὑπάρχειν τὸ μὴ παντὶ ὑπάρχειν ἰσοδυναμοῦν μετείληπται. ἀλλ’ ἐκεῖνοι μὲν οὖν λέγουσι τοὺς τοιούτους συλλογισμούς, εἰς τὴν φωνὴν καὶ τὴν λέξιν βλέποντες· ἀλλ’ Ἀριστοτέλης πρὸς τὰ σημαινόμενα ὁρῶν, ἐφ’ ὧν ὁμοίως σημαίνεται, οὐ πρὸς τὰς φωνάς, τὸν αὐτόν φησι συνάγεσθαι συλλογισμὸν καὶ ἐν τῇ τοιαύτῃ τῆς λέξεως ἐν τῷ συμπεράσματι μεταλήψει, ἂν ᾗ συλλογιστικὴ ὅλως συμπλοκή.
265Fr. 265 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 20, 2 Wallies. Çelişiklerden değil de, mesela zıtlardan kurulan bölücü argümanlarda sonuç, konulmuş öncüllerden hiçbiriyle sözce bile aynı değildir; çünkü bunlarda bir şıkkın çelişiğinin geri kalan şıkla aynı olduğu durum ortaya çıkmaz. "Ya gündüzdür ya gecedir; gündüz değildir; demek ki gecedir" argümanında "gecedir", alınan öncüllerin hiçbiriyle aynı değildir: ne onların [Stoacıların] şartlı öncül (tropikon) dediği öncülle — çünkü o, "Ya gündüzdür ya gecedir" bütünüdür — ne de ek öncülle — çünkü ek öncül "gündüz değildir"dir. "Gecedir" bu ikisinden de farklıdır.
Alexander in Aristot. Anal. pr. p. 20, 2 Wal. ἐν γοῦν τοῖς μὴ ἐξ ἀντικειμένων διαιρετικοῖς, ὡς ἐν τοῖς ἐξ ἐναντίων, οὐδετέρῳ τῶν κειμένων ταὐτὸν τὸ συμπέρασμα οὐδὲ τῇ λέξει, ὅτι μὴ συμπίπτει ἐπὶ τούτων τὸ ἀντικείμενον τῷ ἑτέρῳ τῷ λοιπῷ ταὐτὸν εἶναι· ἐν γὰρ τῷ ἤτοι ἡμέρα ἐστίν ἢ νύξ ἐστιν, ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστιν ἡμέρα, νὺξ ἄρα ἐστίν - τὸ νύξ ἐστιν οὐδετέρῳ ταὐτὸν τῶν εἰλημμένων, οὔτε τῷ τροπικῷ ὑπ’ αὐτῶν (scil. a Stoicis) λεγομένῳ (ἦν γὰρ ἐκεῖνο ἤτοι ἡμέρα ἐστίν ἢ νύξ ἐστιν τὸ ὅλον τοῦτο) οὕτε τῇ προσλήψει· ἡ γὰρ πρόσληψίς ἐστιν ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστιν ἡμέρα· ὧν ἀμφοτέρων ἕτερόν ἐστι τὸ νύξ ἐστιν.